Telugu Alluri bhairagi gajanan madhav mukthi bhodhla - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఆలూరి బెరాగి గజానన్‌ మాధవ్‌ ముక్తిబోధ్‌ల కవిత్వం : తులనాత్మక పరిశీలన డాక్టర్‌ యార్రగడ్డ ల్హ్యో(వసాద్‌ ఎంఎ (హిందీ), ఏహెచ్‌డీ (హిందీ), ఏహెచ్‌రీ (తెలగ) హిందీ విభాగం ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం విశాఖపట్నం

ప్రధమ ముద్రణ : 1994 వ్రతులు ; 1000 వెల ; మారు రూపాయలు (| గే గారా ల మ్‌ (౬ జోలె స్వామ్యములు : గ్రంధకర్తవి డ్రా ోరితాల పం శ్వ (46 *మదిటి4 : శ వాలా - పలవన సో ముద్రణ ఏ 5042 098% 00106? ర1౧8 021018-16, € : 547600 హిందీ భవన్‌ ఆంధధ్రవిశ్వవిద్యాలయం విశాఖవట్నం.

ళ్‌ శివరామ్‌ వ్రసాద్‌ గ సాహితి లకు || (మతో... ద్య

న! (గ్రంధ ప్రచురణకు ఆర్థిక సహాయ మందించిన తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారికి కృతజ్ఞతలు

విషయసూచిక కే. ఉవశ్రమణిక జు ॥-8్ర 2, శ్రతిలాతులనం అణా 9-10 తి. ఒకటో అధ్యాయం జా... కశే29్ర ఈంనాత్మక...అన్యయనలాా శీ రెండో అధ్యాయం జ! అ. గజొనన్‌ మాధవన్‌ ముక్తీటోధ్‌ జీవితం సాహిత్యం అ. బైరాగి జీవితం-సాహిత్యం వాతా. జీరైర్‌1 ళ్‌ మూడో అధ్యాయం తా. ర్‌2ై106 బ్రైరాసాముక్తిబోధ్‌ల కావ్యరచనల వరిశీలన ఈ వాలగో అధ్యాయం ఎ 109-152 ట్రైరాగొముక్తిటోధ్‌ల కావ్యరచనలలోని భేదాపాద్భృశ్యాలు 7. అయిదో అధ్యాయం వా కర్‌తా160 ఉభయుల కావ్యరచనలలో ఛందన్సు 8 అరో అధ్యాయం: జా కర1-174 అలంకార పోషణ 9. ఏడో అధ్యాయం జా క్షే7ర్‌-107 లాషా శైలి 10. ఉవనంచోరం == 198-220 కేశ. ఉపయుక్త (గ10థ మారిక అ= 2కే. గైరైర్ర

కృుతజ్ఞ తా నివేదన ప్లా నాలుగు నంవత్సరాల [క్రితం తెలుగులో వరిశోధన చెయ్యాలి - అన్న ఆలో చన కలిగన నాటి నుండి ఈ నద్దాంత (గంథం తయారయ్యే నరకు నాకు కేవలం నూర్గదర్భకునిగా నేకాకు అన్నివిధాల నాలతో-ననాతాఠాలా-శందిరాది నీద్దాంత (గ్రంథం ఈ రూవురానడానికీ దోవాదవడిన ఒకనాటి నవాపాఠ్కి నేటి నవాఆధ్వావకుడు. ఆల్మీ యమి(త్రుడు డాక్టర్‌ వర్పతవేని ముబ్బారావుకు... విద్వార్హి దశనుంచి ఆవారవాం నూర్గనిర్లేశకులుగా వేకాక నాకు ఉత్సావా [పోతా వోలనందిన్తున్న నా గురునర్యులు ఆచార్య న. ఆదేశ్చరరావు గారికీ నవోధ్యా యిని డాక్టర్‌ (వేములీలకు... ఈ నీద్దాంత (గంథం అచ్చురూసాన్ని నంతరించు. కొవనటావైకీ నవాక రించిన సోదరుడు నందమూరి వేణుగోపాల్‌ు, మ్యితులు డ్వ్టర్‌ గొల్లు నూర్వవారాయణగారిక్సీ స్వా (వ్రీంటింగ్‌ (వెన్‌ కెయన్‌. (వసాబ్‌కు.... వా హృదయవూర్వక కృతజ్ఞతలు ఈ (గ్రంధానికి "వ్రతిభాతులనరా కితాబునిచ్చిన జ్ఞాననీఠ వుడమ్మార (గ్రహీతలు, వాహీిద్రైవ్సీ ఆచార్య న.నారాయణ రెడ్డీ గారికీ... నా వ్రత్యేక ధన్యవాదాలు.

ఉవ్యక్రమణీకో

అటారగి (పాణం ఏ 0౧9, గంటంగ రంగి క గొదిగా ఓదిగింటడం68" అని అంటారు డొక్టరు సర్వేపల్లి రాధాకృష్మ. భాషలు వేరయినా భారతీయ భాషల అంతస్తత్వం ఒక్కటే. బహరూవుల సంస్కృతి మనది. ఈ భొషా వైవి ధ్యమే భారతీయ సంస్కృతిక్తి రాశిన్సీ వాసినీ నమకూర్చింది. వైవిధ్యం వైరుధ్యానికి చిహ్నాంకాదు. ఆ అంశాన్ని నిరూసించటానికీ ఈ తులనాత్మక పాహిత్యాధ్యయనం ఉవకరిస్తుందనడంలో సందేహంలేదు.

వరిశోధన పేరుతో కొత్త విషయాలను వెవ్చడం, తులనాత్మక అధ్య “యనం. సేరుతో ఉన్న రెండు విషయాలలోని భేదసాదృశ్యాలను చెప్పడం వరిశోధనా (వ్రశ్రీయకు కొత్తకాదు. తులనాత్మక పరిశిలన పొశ్చాత్యదేశా లలో 17వ శతాబ్రిలో భాషలను వరిశిలించడంతో (ప్రారంభమయి తరువాత పొహిత్యానికి కూడా విస్తరించింది. మాక్స్‌ ముల్లర్‌ లాంటివారు తులనాత్మక అధ్యయనంలో లోతయిన అన్వేషణ నిశిత వరిశీలన వరిశోధకుడికీి ఉండవ “అనీన వమజఖ్యా లక్షణాలంటూ, పాహత్య విమర్శ, సాహిత్య వరిశోధన కంటే తులనాత్మక అధ్యయన బాధ్యతలు ఎక్కువని అంటారు. పెద్దలు చెప్పినట్లుగా ఆ బాధ్యతను వానవేర్చిన భంగి' సక్రమంగా నిర్వర్తించడానికి ప్రయత్నించాను.

తులనాత్మక అధ్యయనం వ్యక్తి జ్ఞానశ్తైత్రాన్ని విస్తృతవరున్తుంది. అంతే గొశ జ్ఞానార్హన విషయంలో భాష, సాహిత్యం, రాష్టం; దేశం మొదలయిన "సరిధుణ అడ్వగోథలు కాకుందు నివారిస్తుంది.

భారతదేశంలో ప్రాచీన సాహిత్యం ఉన్న రెండు భాషల్ని తీసుకోని అందులో అభిరుచులు, ఆలోచనలు అతిదగ్గరగా ఉన్న ఇద్దరు మహాకవుల్ని తీసుకుని వారి రచనల్ని పోల్చి చూపటమే ఈ పరిశోధనకు లక్ష్యం.

ప్రతిభాషలోనూ మహా కవులుంటారు. కవుల భావాలు నమానంగా కవి

పించేచోట్లు చాలా కనిపిస్తాయి. అందుకే 'నంవాదిన్యో మేధావినో బద్దయా' అంటారు. భారతదేశంలో అత్యధిక సంఖ్యాకులు మాట్టాడటమేగాక 'రాజ భాష' గా విరాబిల్లుతున్న హిందీ భాషలో ముక్తిబోధ్‌ అనేక విషయాలమీద రాసిన కాన్యాలనూ; దక్షిణ భారతావనికే తలమానికంగా ఉండి (క్రీశ. 11వ శతాద్దీ నుంచి ఎంతో సాహిత్య సంపద కలిగిన తైలుగుభాషలో చక్కటి కవిత్వాన్ని రాసిన ఆలూరి బ్రైరాగిల కవిత్వాన్ని వరిశీరించి తద్వారా జాతీయ భావాలను జాతీయ సమైక్యతను పెంపొందించడం ఈ వరిశోధనో లక్ష్యం.

వరిశీలనా సౌలభ్యం కోనం ఈ సిద్దాంత (గ్రంధాన్ని ఆరు ప్రకరణాలుగా విభజించాను. మొదటి శ్రకరణంలో తులనాత్మక అధ్యయనం అంశ ఏముటచో వెస్పి ఈ అధ్యయనం వల్ల భాషా సాహిత్యాలకు కలిగిన మేలుకీళ్ళను గురించి విపులంగా చర్చించాను. రెండో (వ్రకరణంలో గజానన్‌ మాధవన్‌ ముక్తిటోధ్‌ జీవితం - సాహిత్యం, ఆలూరి బైరాగి జీవితం - సాహిత్యాలను వరామర్శిం చాను. మూడో ప్రకరణంలో ముక్తిబోధ్‌ - బైరాగిల రచనల పరిశీలనను కూలంకవంగాన్నూ నాలుగో ప్రకరణంలో బైరాగి ముక్తిటోధ్‌ల కొవ్య రచన లలోని భేదసాదృశ్యాలను సవివరంగానూ వివరించాను. అయిదో (వకరణంలో ఉభయుల కొవ్య రచనలలోని ఛందస్పాది విశేషాలను, ఆరో (వ్రకరణంలో అలంకారపోవణను ఇద్దరు ఏవిధంగా చేసిందీ, ఏడో ప్రకరణంలో భాషాైైలీ విశేషాలను చర్చించాను.

ఈ తులనాత్మక వివేచన హిందీకవి ముక్తిబోథ్‌ - తెలుగుకవి బైరాగిలలో ఎవరు గొన్సవారు అని చెప్పడానికి చేసిందికాదు. భాషలు వేరయినా సమాన దృక్పధాలు కవుల వృాదయాలలో ఎలా తరంగిత మవుతాయో వివరించడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకొని ఈ సిద్దాంత [గ్రంధ రచన చేయడం జరిగింది.

రచయిత

జ్ఞానపీఠ వురస్కారగ్రహీత 28-2-94 వద్మభూషణ్‌ డా॥సి. నారాయణ రెడ్డి “హైదరాబాదు (తిభాతులనం

పోర్చిచెప్పాలనే తనన కవితావతరణకు తొలి(ప్రేరణ. అలంకారాలన్నిటికీ మూలధాతువు ఈ అంశమే. నిజానికి సొదృశ్యవైదృశ్య జిజ్ఞాన జ్ఞానవృద్దికి మూలకందమని చెన్పవచ్చు." మనిషి _ ఎదిగినకొద్దీ ఈ గుణం నమధిక వికానం పొందెంది. భొన, పాహిత్యం, మతం, రాబనీతిలాంచి. విభిన్న క్షేత్రాల్లో తులనాత్మక అధ్యయనం మేధావిలననానికి నరికొత్తదారులు వేసింది. ఇంగ్లీషులోని ౧౦గ౧౭ఈ౪6 516కి తులనాత్మక అధ్యయనం అనేది నమ ర్రమైన అనువాదం. ఇందులో పోల్చివెవ్ప్చడమేకాదు తూచి చెన్పడమూనవుంది. ఉభయకోణాలన్సు వివిధపార్శ్వాలను తూచి చెప్పడంతో న్వన్వరూవజ్డానం విస్త రిస్తుంది. అనగాహన దృష్టీ ఎల్లలు తెరుచుకుంటుంది. కూవసప్తమందూక (ప్రవృత్తి అంతరిస్తుంది. మూక్స్‌ముల్లర్‌ అన్నట్టుగా తులవాత్మక వరిశీలనంతో సముదాత్తజ్ఞానం సంలబ్రమవుతుంది.

శారతీయసాహిత్యాలన్నీ తొలుత కొవ్యరూవంలోనే వల్లవించాయి. క్రమంగా వచనం, వాటకం లాంటి వివిధ ప్రక్రియలతో వువ్పఫలభరితంగా రోపొందాయి.

దేనికదే అత్యంత సంవన్నంగా విస్తరించిన భారతీయ భాషాసాహిత్యాల తులనాత్మక అధ్యయనం ఆధునిక యుగంలోనే ప్రారంభమైందని చెప్పాలి. హిందీ, తమిళం, తెలుగు), కన్నడం లాంటి ఉత్తర దక్షిణ భాషల తులనాత్మక -చరిశీలనావిక్‌ విశ్వవిద్యాలయాల్లోని భొషాధ్యయవశాఖలు ఎంతో దోహదం చేశాయి. ఈ దిశలో నందలకొద్ది సిద్దాంత వ్యాసాలు, వరిశోథన (గ్రంధాలు 'వెలవడడం ఇరవయ్యోశతాట్రి విశిష్టలక్షణమని చెన్పవచ్చు. ఆధునికి హిందీ తెలుగు సొహిత్యమూర్తులకు సంబంధించి జరిగిన తులనాత్మక వరిశోధన డా॥ యార్లగడ్డలక్ష్మీవ్రసాద్‌ రచించిన ఈ (గ్రంధం ఉత్కష్టస్టానాన్ని ఆక్రమిస్తుంది. ఇందులోని వస్తువు లోగడ ఎవరూ లోతుగా వరిశీరించనిది. తెలుగుకవి బైరాగి, హిందీకవి ముక్తిబోధ్‌ ఓ సట్టాన అంతువట్టుని నవ్యకవులు.

వస్తునవ్యతతో పాటు భావసాంద్రత, అవ్వయ గూఢత ఈ ఇద్దరి కవితల్లో నమౌన గుణాలు. ఇద్దరిలో స్వీయానుభూతి, విశ్వానుభూతి సమాంతరంగా ఆశ్రందన ఇద్దరిరచనల్గోనూ కనిపిస్తాయి. మానవతావాద ్రభావంతోపాటు ఇలియట్‌. శ్రకటించిన నంశయావృత వైరాశ్యం బైరాగిలో అధికంగా కనిపి మంది. మార్క్పీయ వ్రభావం ఛాయారూవకంగా బైరొగికవితల్లో భాసిస్సే ముక్తీబోధ్‌ రచనల్లో ముక్త కంఠంతో వినిపిస్తుంది. ఇద్దరూ మృత్యువంటే భయవడలేదు.. సరికదా వోయిగా. (ప్రేమించారు. ముక్తిటోధ్‌ మరణాన్ని రమణగా తల్లేఫించి “నమరణరమలతి" అనే కవితరాస్తే బైరాగి “మరణం దహి స్తుంది కాలే వెదవుల ముద్దుల తొందరలో అంటూ మృత్యుచుంబనంలోని తీవమాధురివి వక్తం చేస్తాదు. “మృత్యువును చూసి కాదు జీవితాన్ని చూసి జంకుతున్నానుి అని మరోచోట అంటాడు. శవ్రతీకాత్మకత ప్రాబల్యం అధికం కావడంవల్ల బైరాగి "మాతిలో గొంతుకలు సగటు పాఠకునికి అక్కడక్కడ అవగావహానకాకున్నా చిక్కని కవితాత్మక వంక్తులున్న రచన. నంశయకావ్యాలకు మార్గదర్శిగా నిలిచిన రచన. “చాంద్‌ కా ముహ్‌ పేఢాహై ముక్తిటోథ్‌ రచనల్లో అగ్ర(్రేణికి చెందింది. ఈ రచనలో వ్రతీకాత్మక దృష్టితో పాటు ప్రగతిశీలంకూడా వెన వేసుకున్నాయి.

దాక లక్ష్మీవ్రపాద్‌ తెలుగులో ఎన్నెన్నో విలువైన వ్యాపాలు గచిిచడమే కాకుండా హిందీలో ఉత్తమ స్టాయికి చెందిన రచనలూ అనువాదాలూ వెలువరించాడు. ఉభయభావల వలుక్కూ వదునూ తెలిసినవాడు కానడల వల్ల ఆయన చేసిన తులనాత్మక వరిశీలనం ప్రామాణికతను సంతరించుకుంది. డొి లక్ష్మీవ్రపాద్‌ అధ్యయవశీరి కావడంవల్ల ఈ రెండు భాషల నుడికా రాల్గోని విశిష్టతను ఆకళించుకున్నాడు. ఆయన మౌలికంగా రాసిన తెలుగు వొక్యొలు, హిందీకవితలకు. చేసిన తెలుగు అనువాద పంక్తులు ఇందుకు తార్కా ణలు. బైరాగి, ముక్తిబోధ్‌ల కవితల్గోని భేదపాదృశ్యాలను గుణాత్మక రీతిలో వరిశోధించి రచించిన ఈ (గ్రంథం తులనాత్మక అధ్యయన శాఖలో తలవువ్వని నా భావన

తులవాత్మక అధ్యయనం

పరిశోధన పేరుతో కొత్త విషయాన్ని చెప్తుం, తులవాచ్మక అధ్యయనం 'పేరుతో ఉన్నటువంటి రెండు విషయాలలోని బేధపాద్చశ్యాలను చెప్పడం పరిశోధవా ప్రశ్రీయలో అనూచానంగా వమ్తున్సదే.

అయితే పరిశోధన వ్రశ్రీయలో తులవాత్మక పరిశీలనా విధావావికి ఈ మధ్యకాలంలో ప్రముఖష్టావం లభిస్తోంది. శులవాత్మక అధ్యయనంలో లోతయిన అన్వేషణ, విశితమయివ పరిశీలన మూల్యాంకవం మొదల యివనవి పరిశోధికుడికి కావలపిన ముఖ్యాంశాలు, తులవాచ్మక అధ్యయనం పరిశోధన కంటే సాహిత్య విమర్శకు దగ్గరగా ఉంటుంది. వాస్తవానికి పాహిత్య విమర్శ, సాహిత్య పరిశోధవల కంటే తులనాత్మక అధ్యయనవు బాధ్యతలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. తులవాత్మక అధ్యయనం మానవుడి లేదా వ్యక్తి జ్ఞానక్షేత్రాన్మి విప్తారవరుస్తుంది. అంతేకాకుండా జ్ఞానార్దవ విషయంలో భాష సాహిత్యం, దేశం మొదలయిన పరిధులు అడ్డంకులు కాకుండా చూస్తుంది.

వాస్తవావికి ఉత్కప్రమైన - జ్ఞావస్రాస్తి తులనాత్మక అధ్యయనం మూలఅంనా అభించడమేగాక తులవాత్మక అధ్యయనం మీదనే ఆధార వడి ఉంటుంది. ఇదే విషయాని పాశ్చాత్య పందితుడం మాక్స్‌ ముల్లర్‌ అత్మ] షసబ్రసేఆా కదంలాశేలల్య్య లి 8 బ్రతంంథే స్వ ౧0మ81ఏ0మ మరే 6843 0వ అ౦మ౫ధ౧మానంలి” పే

లచబ్తాడు.

అంతేకాకుండా తులనాత్మక సాహిత్య అధ్యయనం వలన నేరునేరుగా ఉన్న వివిధ జాతులు దగ్గరగా రానటావికీ, వాటి సృజనాత్మకమైన భాన వికాసావికి దోహదం జరుగుతుందవి హెచ్‌ఎం. పోస్‌వెట్‌ అంటారు ఈ విధంగా చూస్తే తులవాత్మక అధ్యయనం ఉత్కృష్టమైన జ్ఞానవ్చద్ధికి పహాయక్షారి అవి చెప్పవచ్చు.

తులనాత్మక అధ్యయనం ఒక సాహిత్యంలోని లీదా విభిన్న సాహి తు

కే. పలిలలూలం 0౨ (ల 36స9నిల9 లల కరం!1స్య కంల: నకలు 3శలు!లా వె,12

త్యాలలోని రచయితలను లేదా సాహిత్య ప్రశ్రీయలను సోల్ఫి చూపి వారి మధ్య లేదా వాటిమధ్య గల చేధనాదృశ్యాలను వ్యక్తం చేయటమే కాకుండా, అందుకుగల కొరణొలను సయితం వెదికి వెలికి తీస్తుంది. అందుచేత తులనాత్మక అధ్యయనం ద్వారా లభించే జ్ఞానం సమ గ్రమూ, సంపూర్ణమూ కావటావికి ఎక్కువ అవకాశం ఉంది. తులనాత్మక అధ్యయనవు విశేషతలు:-

ప్రపంచంలోని వివిధ దేశవాసుల మధ్య జాతి, మతం, వర్ణం మొద లయిన అవేక విషయాల దృష్ట్యా చాలా తేడాలు ఉన్నప్పటికీ, వారి మేధప్పులో, వారి హృదయగత విషయాలలో చాలా సొద్ధశ్యాలు నునకు కనిపిస్తూ ఉంటాయి. ఆదికొాలం మంచి మానవ మేధస్సు, మానవ హృదయం- రెండూ ప్రగతి పథం వైవు పయవిస్తూనే వచ్చాయి. విశ్వమా వవుడి విరంతర ప్రయత్నాలు విశ్వజీవితాన్ని ప్రశస్తం చేశాయి. కేవలం జీవితంలోనే కాకుండా కళా, సాహిత్య రంగాలలో సయితల మానవుడి సంవూర్ణ బాహ్య, అంతరంగిక వ్యక్తిత్వాలు స్వయంగా అభివ్యక్తమవుతూ ఉన్నాయి. మనం ప్రసంచ సాహిత్యాలన్నిటివీ కూలంకషంగా పరిశీలిప్తే- వాటిలో వ్యక్తమైన మానవ చైతన్యం, మూనవ హృదయం ఒక్కటేనన్ల గొప్ప సత్యం, గొప్ప విశేషం మనకు కనిపిస్తుంది. మానవ సమాజవు క్రమ వికాసంలో, విభిన్నమైన సామాజిక పరిస్థితులను అధిగమిస్తూ పయనించే మానవుని ఆలోచనా పరంపర-దేశ, కాల, భాషా పాహిత్య పరిధులను, బంధనాలను అధిగమించి, విశ్వసాహిత్యం ద్వారా తన సార్వభౌమీకమూ, చిరంతనాపరమూ అయిన ప్వరూసపాన్లి దర్భింపచేస్తూ ముందుకు పాగుతోంది.

వాతావరణం, సంప్రదాయాలు, సంస్కృతీ, నభ్యతలు మొదలయిన విషయాలలో భిన్నత్వం ఉన్నప్పటికీ మానవువి మనప్పు ఒకే మూసలో పోతపోయడం జరిగిందని డా. జి.ఎస్‌.మహాజవి1 చెప్తారు.

1. 5౨96 మీ డేపతం6ని068 ఏ అంహింగరంఈల మ మిమయింలాు, ఓ

మానవులలోవి ఈ ఏకత్వం సాహిత్య కళారంగాలలో మరింత స్పష్టమయిన న్వరూపాల్ని సంతరించుకుంటుంది. ప్రాంతం, వొతొావ రణం, భొష్మ జీవిత విధానం, వియమాలు, రీతిరివాజులు, మొదలయిన వాటిలో భిన్నత్వం ఉన్నప్పటికీ ప్రపంచం మొత్తంమీద వ్యాపించి ఉన్ల విశాలమయిన మానవ సమాజ సొమ్రాజ్యాన్లి కవి తన ఉద్వేగంతో, జ్ఞానబంధనాలతో ఏకసూత్రం చేస్తూనే వచ్చాడని విశ్వవిఖ్యాత ఆంగ్లకవి విలియమ్‌ వర్స్‌వర్త్‌2 చెస్తారు. విభిన్నమైన సాహిత్యాలను అధ్యయనం చేసే సందర్భంలో పాహిత్యప రమైన రెండు ప్రధాన తత్త్వాలు మనముందు ప్రత్యక్షమవుతాయి-

1 వివిల పొహిత్యాలలో వ్యక్తమయ్యే మానవ వైతన్యతల ఏకత్వం.

ఒ ఆయా సాహిత్యాల ప్రత్యేక ఆస్తిత్వం వ్యక్తమయ్యేటట్లు చేసే ప్రత్యేక సాహిత్య విశేషాలు, విలక్షణతలు. ఆ సాహిత్యాల భాషా ప్రదేశా లలో నివసించే ప్రజల సామాజిక, భౌగోళిక వాతావరణం, సభ్యత, సంస్కృతి మొదలయిన కొారణాలచేత వివిధ సాహిత్యాల మధ్య ఏర్పడే తేడాలు. విశ్వపాహిత్యమంతొా ఈ రెందు తత్త్వాల అనుపాత మిశ్రణంగావే

ఏర్పడింది. పాశ్చాత్య సాహిత్యాల మధ్య ఛేదాలకంటే పొద్చళ్యాలే ఎక్కువ, భారతీయ సాహిత్య విషయం కూడా అంతే. అయితే సొశ్చాత్య,

భారతీయ సాహిత్యాలను పోల్చిచూసినవ్తడు పొదృ్భశ్యాలకంటే భిన్నత్వాలే

కొంచెం ఎక్కువగా కవిపిస్తాయి. ఇదే విధంగా తులవాత్మక అధ్యయ అబల వమడి ఉళాటసడటంలిల శసేం పయుంతని మిపీలే సీ మో పే శీల ౩8906 00216. 2. కంల 0 ఉిలాం066 0011 మండే 01246, ౦ 1ముభ్రచడట్రం తం 800625, ౦18778 మరే 64౮౩400008... €16 ౫౦61 పే ఢేః 1ం[6+6? స ఫైతి5కకళంని & సమ0*/16626 €విల 78న అయంహిం 0 పేయుం తుం 806శ6ట? వః 14 ఏ8 క02ల8లే ౧౪6౫ 1సీల ఇసిం16 ఆమిగ లి తంతే 0౪7౯౯ 4|| €సం6. (1|/౦7645 *ంాలమీ: పే! ఉత! తెడసలన ఓ “నెంత మం0ము€నల లెంత పత. 37 సెక. ఉగడం: వ. 02, 108.)

నంలో కూడా ఈ రెండు లక్షణాలు ఉన్నాయి. తులనాత్మక అధ్యయవం ఈ రెంటినీ వెలికితీస్తుంది.

వాస్తవావికి భాష-సాహిత్యం రెండూ విభిన్న శబ్దాలు, సాహిత్యానికి సంబంధించినంత వరకు భాషా సంబంధమయిన ఏ బంధమూ స్వీకార్యం కొదు. భాష కేవలం సాహిత్యాభివ్యక్తికి పాధవం మాత్రమే. సాహిత్యంలో. మానవ సముదాయ భావపరంపర, ఆలోచనాపరంపర రెందూ అభివ్య క్తమవుతాయి. వివిధ సాహిత్యాల భావజగత్తు చాలావరకు ఒకటిగావే ఉంటుంది: అయితే భాషల తేడాలవల్ల వాటిలో కించిత్‌ వైరుధ్యం వ్యక్తమవుతూ ఉంటుంది.

“ఏ భాషకాభాషా లక్షణము విశేషము. కొని భావములు సర్వ భాష లందు నుండును, భావములు మానవ విష్ణములు. భాష జాతిఎష్టము. ఈ జాతి విష్టమైన భాష్క భావముల యందుకూడా విలక్షణత్వము పంపాదించును'! అని అంటారు విశ్వవాథ సత్యనారాయణ,

అందుచేత విభిన్ష సాహిత్యాల భాషాగత విశేషాల నుంచి, పాహిత్య పరమయిన ఏకరూపతమ, సమావతను విరూపించడమే తులవాత్మక అధ్యయవం ముఖ్య ఉద్దేశ్యం. వివిధ ప్రాదేశిక సాహిత్యాల మధ్య ఉన్ద విభిన్మతలకుగల కారణాలను అన్వేషించటం తులనాత్మక అధ్యయన మరో ప్రముఖ కర్తవ్యం. తులవాత్మక అధ్యయవం వలన పరిమితమయిన మవ పాహిత్య జ్ఞానం. వికాసం చెందటమేగాక మిగతా పాహిత్యాలతో మునకు పరిచయం ఏర్పడటానికి కూడా దోహదం చేస్తుంది. .తత్కారణంగా మానవుడు తనదేశం, తవ జాతి, తన భాష అనే పరిధుల్లి దాటి విశ్వసాహిత్యం, విశ్వమానవ పాహిత్య, కళాత్మక వేదికలపైకి చేరుకోగలు గుతాడు. దీవివల్ల మానవుడు ప్రాంతం, దేశం, జాతి అవే సంకుచిత భావభూమివి వదిలి విశాలమయిన విశ్వమానవ భావభూమివి చేరుకోగ లుగుతాడు. అందుచేత రెండు సాహిత్యాల తులవాత్మక పరిశీలవ లేదా

1. నేము-నా రచన; విశ్వవాథ పత్యవారాయణ: విశ్వన్రీ, విశ్వవాథ

పాహిత్య సంచిక - జనవరి - 1954: వు.9.

అధ్యయనం వల్ల విశ్వమానవ సొభ్రాత్చత్వ భావన పెంపొంది, మూనవ వమాజ జ్ఞాన విస్తారావికి అనకాశల ఏర్పడంతుంది. చిరంతనమయిన మానవీయ ప్రతిభ సిద్ధించుకున్న ఫలితాలు సాహిత్య గ్రంథాలలో నిక్షిప్త మయి ఉన్నాయి. దాని పార్వభౌమిక స్వరూసం మీద దృష్టిని సారించి మానవుని విజ్ఞాన వీచికల్ని విస్ప్రతపరచటంలో తులనాత్మక అధ్యయనం విశేషంగా తోడ్డడుతుందనడంలో ఎంతనూత్రం సందేహం లేదు.

తులనాత్మక అధ్యయనం-స్వరూప న్వభావాలు:-

క అధ్యయనం ఎలా ఉండాలి? దానికి

వికి ఎంపిక చేసుకున్న విషయాలలో ఎక్కున సాదృశ్యాలు లేదా అ విషయాలు ఒకే మార్రవరిధల నరు మరత అధ్యయనం విజయవంతనువుతుంది. తప్పవినరి అయినప్ప టికీ తులనాత్మకంగా పరిశీలించేటన్తడు సమానత లేదా ఏకరూపతకు ఎక్కున 'ఐలల చేకూరాలి. సాహిత్య వరిశోధనలో స్టూల, సూక్ష్మ రూపాలు ఉన్నట్లే తులనాత్మక అధ్యయనంలో కూడా ఉంటాయి. భిన్హ పాహిత్యాలు లేదా ఒకే సాహిత్యంలోని రెండం యుగాలు; రెండ ప్రవ్చ త్తుల వర్య విషయాలు, యుగ విభజనలు; సానూజిక్క సాంస్కృతిక పరిస్థితులు వాటిలో అంతర్గతంగా వచ్చే కవులు, వారు వన్తించిన వర్త తులనాత్మక అధ్యయనంలో స్టూల రూపాలుగా పరిగణిస్తారు. ఇవన్లీ కేవలం విషయసంకలనాలే. అయితే ఇనన్సీ ముందు ముందు సరి కోధనాంశాల ఆవిష్కరణకు దోహదం చేస్తాయి. యదార్హ. విషయాన్ని వెలుగులోకి తీసుకురావటానికి ఇవే ఆధారాలు. అందుజీత , కోధనలోని ఈ స్థూల రకాల రసల నా. కొట్టిపారవేయటానవికి వీలులేదు. అలా అని పెద్దపీట వేయటానికి వీలులేదు. పరిశోధనా విషయాలు స్వీకరించిన సాహిత్యాలలో, మానవుని

ఉన్నత విలువలు; ఆలోచవాపరంపరలు, అనుభూతులు ఏవిధంగా వ్యక్త మయ్యాయో, అవి పాహిత్యం ద్వారా ఏవిధంగా ప్రకటితమయ్యాయో తెలుసుకోవలసిన అవసరం కూడా ఉంది. ఈ ప్రకటితమయిన మానన విలువలను గుర్తించటం, వాటివి ప్రకటించడం, వాటిలో విగూఢంగా ఉన్న అజ్ఞాతజ్ఞానరాశిని వెలుగులోకి తీసుకురావటమే తులనాత్మక అధ్య ళి, యన ప్రధానోద్దేశ్యం. ఇదే సాహిత్యక తులనాత్మక అధ్యయన సూక్ష్మ రూపం. “నిజమయిన సొహిత్య విద్వత్తు స్థూలమయిన యదార్జాల మీద కాకుండా విలువలు లేదా గుణాల మీడే ఆధారపడి ఉంటుంది*.1 తులనాత్మక అధ్యయనంలో సూక్ష్మరూప ఆవిష్కరణలో స్టూలరూపం కేవలం సాధనం మాత్రమే అవుతుంది. అందుచేత తులవాత్మక పరి భోధన చేపేటటువంటి పరిశోధకుడు ఆయా పాహిత్యాల ఆధారంగా మానవ విలువలను విర్భారించాలి. దానికోసం లభించిన మొత్తం పరిశో ధనా పామగ్రివి సముచితంగా ఉపయోగించవలసిన అవసరం ఉంది. “మొత్తం సాహిత్య ప్రశ్రీయల్ని పరీక్షించటం, వాటివి పోల్చి చూడటం, సాద్భశ్యాలను ఎంపిక చేయటం, వాటివి వర్గీకరించటం, అందుకుగల కారణాలను వెదకటమేగాక వాటి పరిణామాలమ విర్ధారించటమే తుల వాత్మక సాహిత్య వాస్తవిక లక్ష్యం 1 అంటాడు ఎ.ఆర్‌.మార్ష్‌ తన 1 గాంం లాడ కం01803010 4 వెంట 6020ంఅలాంండే ఇట మంలాల 1ం48 పిల ఆలి 21009 మతే (48116169-(096 6182 0£ ౧౦084176 14లడ6బవిల-మెలలల *౭161; వై. 156).

1. గుం అంతం ఏ6 $2లం +ఏల వింంంల6ల4 ౧ళ ఆండిల?6 24 & ఆపేం!6 40 6౦౧౧8౬౯6 లు, €6 బంట ల0, 10 8:8 పం, €6 అ౧౧౮హిం ఏ 10 €96 684868 ౦€ +%600, €0 4646౯90 ఏ0ల +ీీ6 7684148 లక్‌ ంణు 18 8 పం టాటం 12910 0₹ ౧౦౦౧౧88676 పళలంతళలూల = (ఏిషప[ంజటంగ5 06౯ ల సెశండేలాని 12080886 ఉకక06186109. 0 ఉణిలగేంత, 1836, వశే స? తంల 2. 2020వ రతిం షింల0 6898)” ఆగ్నాస్టైలి ౦9008౯8676 56ఇర్వు/ 0 పలాండళంలొ -ప్వి' ఉంటి. నిశ తాంసి వి.166.

“కంపారిటిన్‌ పడీ ఆఫ్‌ లిటరేచర్‌” అనే గ్రంథంలో, తులనాత్మక అధ్యయనం-వర్గీకరణ: మనముందు ఉదయించే మరో ప్రక్ష తులనాత్మక అధ్యయనం లేదా పరిశీలన ఎన్జి విధాలుగా చేయవచ్చు.

తులవాత్మక అధ్యయనాన్ని ప్రధానంగా మూడు విధాలుగొ చేయవచ్చు. మరల విషయ _వైవిధ్యాన్హిబట్టి కూడా వాటిని విభజించవచ్చు. వీటిలో ప్రధానమయినవి-

1. ఒకే సాహిత్యంలో తులవాత్మక అధ్యయనం.

2. ఇతర సాహిత్యాలపై ఆ సాహిత్య ప్రభావం,

3. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సాహిత్యాల తులనాత్మక అధ్య యర్ణంూడుం. విధాల తులనాత్మక అధ్యయనాలను మరికొన్ని ఉప వర్గాలుగా విభజించవచ్చు.

4. ఒకే సాహిత్యంలో తులనాత్మక అధ్యయనం: -. విషయ వస్తువు పరిధుల్ని బట్టి దీనివి మళ్ళీ మూడం విధాలుగా విభజించవచ్చు.

క. ఇదరు లేదా ఎక్కువ మంది కవులను తులనాత్మకంగా అధ్య

ఖు. రెండు సాహిత్య ప్రవృత్తులను తులనాత్మకంగా అధ్యయనం చెయ్యటం.

గు రెందు యుగాలను తులనాత్మకంగా అధ్యయనం చెయ్యటం,

2. ఇతర సాహిత్యాలపై ఒక సాహిత్య ప్రభావం దీవివి కూడా మూడు విధాలుగా వర్గీకరించవచ్చు.

క. ఒక సాహిత్యంపై మరో సాహిత్య ప్రభావం.

ఖ ఇతర సాహిత్యాలపై ఒక సాహిత్య వ్యక్తిత్వ ప్రభావం.

గు ఒక పాహిత్య ప్రవృత్తి లేదా కావ్యరీతిపై మరో సాహిత్య ప్రవృత్తి లేదా కావ్యరీతి ప్రభావం.

3. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సాహిత్యాల తులనాత్మక అధ్యయనం

దీవివి నాలుగు రకాలుగా విభజించవచ్చు.

క ఇద్దరు కవులను తులనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయటం.

ఖ. రెండు విశిష్ప గ్రంధాలను తులనాత్మకంగా అధ్యయనం చెయ్యటం. గు రెండం సాహిత్య ప్రవృత్తులను లేదా యుగాలను తులనాత్మకంగా అధ్యయనం చెయ్యటం,

ఘు రెండం సాహిత్యాలలోవి ఒకే ప్రవృత్తిని తులనాత్మకంగా అధ్య యనం చెయ్యటం,

పైన పేర్కొన్న మూడు ప్రధాన విధానాలయిన తులనాత్మక అధ్యయ వాలలో మొదటిదావిలో ఒకే సాహిత్యంలో తులనాత్మక అధ్యయనం 'జరుగుతున్న కౌారణంగా అధ్యయన విశేషతలు ఒకే సాహిత్యానికి పరి మితమవుతాయి. రెండవదావిలో ఇతర సాహిత్యాలపై ఒక పాహిత్య ప్రభావం వ్యక్తమవుతుంది. దీనివలన ఒక సాహిత్య ప్రభావం అన్య సాహిత్యాల దృష్టికోణాలమీద, భావాలమీద, ఆలోచనలమీడ ఏవిధంగా పడేదీ, దీనివలన ప్రభావితమైన సాహిత్య ప్రాంతాల సభ్యతా సంస్కృ తులు ఏవిధంగో పరివర్తన చెందిందీ తెలుసుకునే అవకాశం కలుగుతుంది.

“తులవాత్మక అధ్యయనం ఇతర సాహిత్యాలపై ఒక సాహిత్య ప్రభా వాన్ని అధ్యయనం చేస్తూ వాస్తవానికి ఆ సాహిత్య సమగ్ర పంస్కృతీ ప్రభావం ఇతర సాహిత్యాలపై ఏవిధంగా ప్రసరించిందో స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది ఒక సాహిత్య పండితుడు తన సంస్కృతినే కాకుండా ఇతర సంస్కృతులను ప్రశంసించటావికి లేదా విమర్శించటావికి బార్యుణ్ణి చేస్తుంది. ఈ విధంగా ఈ అధ్యయనం, ఈ విభజిత ప్రపంచంలోని జన సముదాయాలను దగ్గరకు చేర్చటావిక్సి మానవజాతి విభిన్మతల కంటే ఏకతకు బలం చేకూర్చటావికి బలాన్లి ఇస్తుంది

క. ౮౦౫0మాజ€సళ6 పేనలతినతలుంలు ఏ జర్పు సలి +పిల పంరిషింళ 68 026

భారతదేశంలోని ప్రధాన సాహిత్యాలన్టింటిమీదా సంస్కృత పాహిత్య ప్రభావం మనకు ప్రత్యక్షంగానో పరోక్షంగానో కనపడుతూ ఉంటుంది. జర్మన్‌, ఆంగ్ల వంస్కృత భాషలకు దగ్గర సంబంధాలున్లట్లుగా పరి శోధనలు చెబ్లున్నాయి. దీవివలన ప్రత్యక్షంగావో పరోక్షంగానో ప్రాచీన కాలం నుంచి పాశ్చాత్య భారతీయ భాషా పాహిత్యాలు సంబంధాలు కలిగి ఉన్ల విషయం మనకు విదితమవుతున్లది. అందుచేత సాళ్చాత్య భారతీయ సాహిత్యాలలోనవి భేదసాద్భశ్యాలు, ఒకదానిమీద మరోదావి ప్రభావం మొదలయినవాటివి గురించిన ఆధ్యయనం చెయ్యటంలో తుల వాత్మక అధ్యయనం చక్కటి వపహాయకారి కాగలదు. తులవాత్మక అధ్యయన మూడవ ప్రధాన -విధానం “రెండు లేదా అంత కంటే ఎక్కువ సాహిత్యాల తులనాత్మక అధ్యయనం'లో తులనాత్మక అధ్యయన సమగ్రరూపం మనకు స్పష్టమవుతూ ఉంటుంది. దీవిలో అధ్యయనం చేసే పాహిత్యాల వూర్తి పరిశీలన వలసిన ఆవసరం పండ ఆ సాహిత్యాల మౌలిక సా ఆ సాహిత్య ప్రాంతాల పభ్యతు వనంస్కృతి, వాతావరణాల వూర్తిజ్ఞానం కూడా ఆవసరం, లేకపోతే ఈ అధ్యయనం వూర్తికాదు. ఈ తరహా అధ్యయనం వలన విభిన్న సాహిత్యాలలో వ్యక్తమయిన మానవ చైతన్యవు ప్పస్టీకరణ జరుగుతుంది. అందుచేత తులనాత్మక అధ్యయనం చేసేవారు ఈ శీంది విషయాలను తప్పనిసరిగా గమవికలోకి తీసుకోవలసి ఉంది.

1. పరిశోధకునికి ఆధ్యయనం చేపే సాహిత్యాలతోపాటు ఆ భాషలను కలవి, &66ట210)/ 0౯ & ఇపీిం16 లబ!లటనిల 02 4సిల6 18 క64క్వే/ 6౦౧6ఆ౯౧౯6 ఇల (ఏల &౧౧౫6౦14602 0 ల౫|లూఆక లలల +28ి €%6 0 ల 0471తేలడ! యంత. కలి వి అము ఓ శంలిలం €0 అ?పంలై ౧6౦౧16 40బ్ర66%6౯ 4 6913 4736 ఇందేతే 6 €0 మం! 6 006౧688 0 €|6 పీలింషిని వతిల6 ?26షీటా 680 1 నా! (0౮02082746176 పే! ఆ౯86026 ₹01. 1 ఫైవిం66ఈ6ేహేీర్టైక 0£ ఓల ఏ66లవితే రంగల్ధిక | +మిం 1.0.%.4. ప ఇజం 0. కరతల (వె968164620) వియచయగ!!.

గురించి కూడా వూర్తిజ్ఞానం ఉండాలి.

2 సాహిత్యాలను తులనాత్మకంగా అధ్యయనం చేపే సమయంలో ఏదో ఒక పాహిత్యం పట్ల ప్రత్యేక శ్రద్ధగావీ, ఆపక్తిగానీ, అభిమావంగావీ ఉండకూడదు. పక్షపాత రహితంగా ఉండాలి. విర్లిప్తంగా విశేషతలను, మార్మికతను వ్యక్తం చేయాలి,

3. విషయాలను పోల్చి చూ పేటన్సడం అన్నివిధాల దృష్టికోణాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. భేద సాద్భశ్యాలను కముగొనేటవ్తడు పాహిత్య మూలభూతమైన తత్త్వాలను పరిగణనలోవికి తీసుకోవటం శ్రేయస్కరం. దీవినలన భేదపాద్భశ్యాలు స్పష్టంగా వ్యక్తమవుతాయి.

4. తులనాత్మక అధ్యయనం చేసేముందు, మిగిలిన సాహిత్యాలలోవి ఉదాహరణలను, ప్రధాన భాషలలోనికి అనువదించుకువి పిద్ధం చేసు కోవాలి. తద్వారా మిగిలిన భాషా ప్రాంతాలకు, అన్య పాహిత్యాల సమగ్ర స్వరూపం తెలుసుకోవటానికి అవకాశం ఏర్పడంతుంది.

భారతీయ సాహిత్యంలో తులవాత్మక అధ్యయన ఆవశ్యకత:-

భారతదేశంలో ఎన్నో భాషలున్నాయి. వీటిలో చాలావాటికి నుసంప న్హమయిన సాహిత్యం ఉంది. ఈ సాహిత్యాలలో చాలా ఎక్కువ సాద్భశ్యాలున్నాయి. అన్ని ప్రాంతీయ భాషా సాహిత్యాల సంఘటితమ యిన ఉపలబ్దిని మనం భారతీయ సాహిత్య ఉపలచ్లిగా భావించవచ్చు. ఇదే కాకుండా. విశాలమయిన ఈ దేశంలో ఉన్న జన సముదాయాలు ఒకే సొంస్కృతిక సూత్రంతో బంధించబడి ఉండటం మరో విశేషం. అందుచేత ప్రాదేశిక సాహిత్యాలలో వికపితమయిన ఖారతీయ పాంప్కు తిక ధారమ వెలికితీయవలసిన అవసరం ఎంతయినా ఉన్నది.

“భారతీయ ప్రాదేశిక సాహిత్యాలలో వ్యాపించి ఉన్న భారతీయ పొంస్కృతిక ఏకత్వాన్ని వెలుగులోకి తీసుకురావాలి. భారతీయ పొంస్కృతిక ఏకత్వంతోపాటు ప్రాదేశిక విశేషతలను కూడా కొలవేది

కమీద అధ్యయనం చేయవలసి ఉంది. జాతీయ జీవన సమగ్రతను కేంద్ర బిందువుగా. తీసుకుని సాహిత్య సాధన చేసిన కవులు, రచయి తల విశిషతను సయితం అధ్యయనం చేయవలసిన అవసరం ఉంది. ఏదో పయుపయిన ఒకరిద్దరు కవులను గురించి, వారి కావ్య విశేషా లమ గురించి తెలుసుకుంటే సరిపోదు. ఈ కార్యక్రమంలో సాంస్కృతిక పక్షంగా సమగ్ర పరిశీలనే మన లక్ష్యంగా ఉండాలి, జాతీయ సంస్కృతి, ప్రాదేశిక సంస్కృతుల వూర్తి అనుశీలన “భిన్నత్వంలో ఏకత్వం" అనే లక్ష్యంతో ప్రధానంగా సాగింది! అంటారు ఆచార్య. నందదులారే వాజపేయి.

అందుచేత భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాదేశిక సాహిత్యాలలో వ్యక్తము యిన భేద సాదృశ్యాలకు గల కారణాలను అధ్యయనం చేయవలసిన అవసరం ఎంతయినా ఉన్నది. దీవిద్వారా అన్ని ప్రాదేశిక సాహిత్యాలను పోల్చిచూపి, వాటిలో అంతర్జిహితంగా ఉన్ల భారతీయ పాంస్క లతిక ఏక తను విర్ణారణచేసి, దాని ఆధారంగా భారతీయ సాహిత్య మూలాధారాన్ని, దొవి సమగ్ర వ్యక్తిత్వాన్లి సాంస్కృతిక మవులికతను తెలుసుకోవటావికీ అవకాశం లభిస్తుంది. ఈ విధంగా చిత్తశుద్ధితో ఆధ్యయనం చేస్తే “భారతీయ వాజ్మయం వివిధ భాషలలో వ్యక్తమయిన ఒకే భావం'2

అన్న విషయాని విర్దారించటం పెద్ద కష్టంకాదు.

స్వాతంత్ర్యం లభించేంతవరకు విదేశీ ప్రాబల్యం కారణంగా దేశంలో వేర్గాటువాదావికే బలం చేకూరటం భారతదేశ దురద్బష్టం. అందుచేత దేశంలోని మవులికమయిన ఏకత్వాన్ని తేటతెల్లం చేయవలసిన అవసరం పాహిత్యకారులమీద ఎంతయినా ఉంది. సత్యశోధన మీద దృష్టి కేంద్ర చు

1. “అనుసంధాన్‌ కీ ప్రక్రియ -విషయ్‌ -విర్వాచన్‌ -ఆచార్య

వందదులారే వాజపేయి, వు. 75-76.

2. డా. నగేంద్ర క్లే సర్వశ్రేష్టవిబంధ్‌ -డా. వగేంద్ర - వు, 70

కరించి. చిత్తశుద్దితో మేధాపరమయిన విజాయితీతో, భారతదేశంలోని విభిన్న సాహిత్యాలలో దర్శనమిచ్చే సమాన ప్రవృత్తులను, విశేషతలను అధ్యయనం చేయవలసిన అవసరం ఉన్నది. .దీవికోసం మన పరిశోధనా విధానాన్హి, మన పరిశోధనా ధోరణిని మార్చుకోవలసిన ఆవసరం ఎంత యివా ఉన్నది. ఒకే భాషా పాహిత్యంలోవి ఒకే ప్రవృత్తిని అధ్యయనం చేయటంవలన మన పరిశోధన పరిమితమూ, అసనుగ్రమూ అవుతు న్నది. ప్రాచీనకాలం నుంచీ భారతదేశంలో ఒకే భావపరంపర, ఒకే జీవన దర్శనం, ఒకే నుహవీయ ఆదర్శం ప్రచారమయిన కారణంగా కూడా భారతీయ సాహిత్యంలో తులవాత్మక అధ్యయనం అవసరం ఎంతో ఉంది. భారతదేశంలో తొలుత సాంప్కృతీపరమయిన జాతీయత ఏర్ప డింది. తరువాతే రాజకీయపరమయిన జాతీయత ఉద్భవించింది! అంటారు. హిందీ సాహిత్య జగత్తులో ప్రముఖకవి, విమర్శకుడు దినకర్‌.

పంప్కృత సాహిత్య ప్రభావం, భారతీయ వేదాంతం, ఆధ్యాత్మిక దృష్ట కోణ ప్రభావం అన్లి ప్రాదేశిక సాహిత్యాలపై ప్రసరించిన కారణంగా భారతీయ పాహిత్యాన్టి వివిధ ప్రాదేశిక పాహిత్యాలపై ప్రవరించివ కార ణంగా భారతీయ సాహిత్యాన్లి, వివిద ప్రాదేశిక పాహిత్య వృష్ణాలతో విండిన అందాల వూదోటలుగా అభివర్ణించవచ్చు. వువ్వులలో రంగుల అయినట్లుగా భారతదేశంలోని ప్రాదేశిక పాహిత్యాలలోవి అంతర్నిహి ఈంగా ఉండే భావన పరంపర ఒకటిగానే ఉంటుంది. అందుచేత ప్రాదేశిక సాహిత్యాలలో, ఆంతర్జిహితంగా ఏక రూపంగా ఉండే సాంస్కృతిక ఏకతను, భావదారము వెలుగులోనికి తీసుమురావటంవలన దాని విలువ, ప్రాముఖ్యం ద్విగుణీకృతనువుతాయి. అందుచేత భారతీయ సాహిత్య పొందర్యాన్ని సమగ్రంగా సంవూర్ణంగా తెలుసుకోవాలంటే వివిధ ప్రాదేశిక పాహిత్యాల తులనాత్మక అధ్యయనం అత్యంత ఆవశ్యకం.

1. సంప్కృతీకే చార్‌ అధ్యాయ్‌ - దినకర్‌ - వు,498.

దీనిలో భాగంగానే భారతీయ సాహిత్యంలో అత్యధిక సంఖ్యాకులు మాట్లాడే హిందీ తెలుగుభాషా పాహిత్యాలలో ప్రముఖులయిన గజా నన్‌మూధవ్‌ ముక్తీబోధ్‌, ఆలూరి బైరాగీల సాహిత్యాలను తులనాత్మక దృష్టితో చూడం వారి కవిత్వాలలో ఉన్న ఏకత్వంతోబాటు భిన్షత్వాలము కూడా దర్శించి ప్రదర్శించడమే ఈ పరిశోధనా లక్ష్యం.

గజనన్‌ మాధవ్‌ ముక్తిబోధ్‌ జీవితం-సాహిత్యం

సమాజంలో ఏ రంగంలోవయినా కొత్తవారు కాలు పెట్టినవడు ఆయా రంగాలలో అప్పటివరకు అగ్రశేణిలో వున్నవారు కొత్తవారివి పాధారణంగా అంత తేలికగా గుర్తించరు, అంగీకరించరు. అందులోనూ సాహిత్య క్షేత్రంలో ఈ రకమయిన సంఘటనల పరంపర మనం చాలా ఎక్కువగా చూస్తూ వుంటాం. అయితే ఆ కొత్త వ్యక్తులు తమ విశేష ప్రతిభా వ్యుత్తత్తులలో ఆ క్షేత్రంలో అబ్బురపాటును కలిగిస్తూ తళుక్కున మెరిస్తే వారివి ఎంతో గౌరవంతో చూడడం కూడా చరిత్రలో పరికిస్తూనే వున్నాం. ముక్తీబోధ్‌ విషయంలో కచ్చితంగా ఈ విధంగానే జరిగింది.

గజానన్‌ మాధవ్‌ ముక్తీబోధ్‌ ఒక కొత్త ఆలోచనతో, కొత్త రచనా విధానంతో, హిందీ సాహిత్య _ క్షేత్రంలో* అడుగిడినవడు కొందరు పాహితీవేత్తలు ఆయనను సంశయ దృష్టితో పరికించారు. పాహిత్యాళి- లాషులు ఆయన రచనలవైవు ప్రశ్నార్హకంతో చూశారు. కాని ముక్తిబోధ్‌ తనకు వ్యతిరేకంగా వీస్తున్న గాలులకు బెదరక; ఆ గాలుల తీవ్రతను తనకనుకూలంగా మలచుకుని అగ్మికణంలా వ్రజ్వరిల్దాడం. తన వైవు సంశయ దృష్టి సారించిన సమకాలీన సాహిత్యకారులకు.. పాఠకు- లకు కళ్లు మిరుమిట్లు గొలిపే విధంగా కొత్త వెలుగును ప్రసంరింపజేసి ఆధువిక హిందీ సాహిత్య జగత్తులో చిరస్థాయిగా విలిచిపోయాడం.

మహుముఖ ప్రతిభా సంపన్దుడయిన గజానవ్‌ మాధవ్‌ ముక్తిబోధ్‌ శ్రీశ. 1917వ సంవత్సరం నవంబర్‌ 13వ తేదీన గ్వాలియర్‌ ప్రాంతంలో మురైన జిల్లా 'శ్యోవూర్‌' గ్రామంలో ఒక మరాఠీ కుటుంబంలో జన్మిం- చాడు. ముక్తిబోధ్‌ తండ్రి మాధవరావ్‌ గోపాలరావ్‌ ముక్తిబోధ్‌ అప్పటి గ్వాలియర్‌ రాష్ట్రంలో సబ్‌ ఇన్‌ ప్రెక్టర్‌గా వుండేవారు. ఈయనకు ఉర్పూ భాష మీద మంచి అధికారం వుండేది. ఈయన పోలీసు పబ్‌ఇన్‌- స్పెక్టర్‌ అయినప్పటికీ, విజాయితీపరుడైన కారణంగా రాబడి ఎక్కువగా వుండేదికాదు. అందుచేత కుటుంబ పోషణ చాలా కష్టంగా జరుగుతూ

వుండేది. ముక్తీబోథ్‌ తల్లి పార్వతీబాయి. బుందేల్‌ఖండ్‌ ప్రాంతంలోవి ఈపాఘడ్‌ గ్రామంలో నియమ విష్టా గరిష్టమైన సంప్రదాయ కుటుం- బంలో జన్మించింది. ఆమె విశేషముయిన విద్యావంతురాలు కాకపోయినా, గ్రంధ పఠనాళిలాషాసక్తురాలు. ఆమె (ప్రేమ్‌చంద్‌ రచవలను ఎక్కువగా అభిమావించేది. (ప్రేమ్‌చంద్‌ భావాల చేత విశేషంగా ప్రభావితమయింది. ముక్తిబోధ్‌ను ప్రేమ్‌చంద్‌ భక్తువిగా మార్చివేసింది ఆమెయే. ఈ విష- యాన్ని గురించి ముక్తిబోధ్‌ “రాస్ట్ర్రభారతిలో *మేరీ మానే మురు (ప్రేమ్‌చంద్‌ కా భక్త్‌ బనాయా” అన్న వ్యాసంలో “ప్రేమ్‌చంద్‌ న్వరూపాన్ని చూపి నా తల్లి చాలా ఆనందించినట్టనిపించింది. (ప్రేమ్‌చంద్‌ను ఒక కథారచయితగా ఆమె ఎంతో ఇష్టపడంతూ ఉండేది. ఆమె దృష్టిలో అనగా ఆమె జీవితంలో ప్రాముఖ్యత కలిగిన నవలా రచయితలు ఇద్దరే ఉన్నారు. ఒకరు హరివారాయణ్‌ ఆష్టే రెండవవారు ప్రేమ్‌చంద్‌. మా అమ్మ (పీమ్‌చంద్‌ రచనలు చదువుతూ ఉన్నవ్తడు అనేకసార్లు ఆమె కళ్ల వెంట వీరు జల జలా రాలేది, నేవన్హడు పాహిత్యం అంటే ఏమీ తెలియవి మెట్రిక్‌ చదివే కుర్రకుంకను మాత్రమే. (ప్రేమ్‌చంద్‌ కథలలోని వేదనాభరితమైన మర్మాలను మా అమ్మ వాకు విశదపరుస్తూ వుండేది. ప్రేమ్‌చంద్‌ పట్ట నాకు గల గౌరవాభిమావాలకు శాశ్వతత్వం కలిగించింది. నా మాతృమూర్తి. అంటాడు. చతు

1. ప్రేమ్‌చంద్‌కీ సూరత్‌ దేఖ్‌, మేరీ మా బహుత్‌ ప్రసన్హ్‌ మాలూమ్‌ హూయి. వహ్‌ ప్రేమ్‌చంద్‌ కో ఏక్‌ కహావీ కార్‌ కే రూప్‌ మే బహుత్‌ ఛాహతీ థీ. ఉప్కీ దృష్టిమే యాని స్కే జీవన్‌ మే మహళ్వ్‌ రఖివేవాలే సిర్‌ దోహీ కాదంబరీ కార్‌(ఉపవ్యాస్‌కార్‌) హుయేహై ఏక్‌ హరినారయణీ ఆప్టే. దూసరే (ప్రేమచంద్‌. మేరీ మా జబ్‌ (పేమ్‌- చంద్‌ క్యీతి పఢతీతో ఉప్కీ ఆంభోం మే బార్‌-బార్‌ అంసూ ఛల్‌ ఛలాతే పి మాలూమ్‌ వోతే బెర్‌ తబ్‌- ఉన్‌ దినోంమై సాహిత్య

ముక్తీబోధ్‌ పోదరులు నలుగురు. గజావన్‌ మాధవ్‌ ముక్తిబోద్‌ శర- శృంద్ర ముక్తిబోధ్‌, వసంత ముక్తీబోధ్‌, చంద్రకాంత; ముక్తిటోధ్‌ వీరిలో శరశ్చంద్ర ముక్తీబోధ్‌ సుప్రపిద్ధ మరాకీరచయిత.. సోదరులలో పెద్ద వాడయిన కారణంగా ముక్తిబోధ్‌ పపితనం అల్లారు ముద్దుగా పాగింది. ముక్తిబోధ్‌కు ముందు ఇద్దరు సోదరులు వుట్టి, నురణించడంతో ముక్తీబోధ్‌ తల్లిదండ్రులకే కాక తాతకు మిగిలిన బంధవులకు ఎంతో ట్రతిపార్రుడుగా ఫెర్‌గాడు.

ముక్తిబోధ్‌ . ప్రాధమిక విద్యాభ్యాసం, తండ్రి ఉద్యోగం కారణంగా ఒక్కచోట జరగలేదు. ముక్తిబోధ్‌ ఉజ్జయిన్స్‌ విదిశ అమ్‌రురా, పరదార్‌వూర్‌లలో ప్రాధమిక విద్యవభ్యపించి, క్రీశ 1930లో ఉజ్జయి- న్‌ల మిడిల్‌ పరీక్షలకు హాజర్రై సఫలత పొందలేకపోయాడు. ఈ పరీక్ష తప్పడం తన జీవితంలో “తొలి మహత్వ వూర్ణ పంఘటని 1 గా ముక్తిబోధ్‌ అభివర్లించుకున్నారు. అయితే ఆ నురుసటి సంవత్సరమే 1931లో ఆ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడయ్యాడు. తదుపరి 1935లో ఉజ్జయి- వ్‌లోని మాధన్‌ కళాశాల ముంచి ఇంటర్మీడియట్‌ వూర్తి చేశాడు. అవే ముక్తీబోధ్‌లోని కని పృదయం రేకులు విప్పసాగింది. పై చదువుల కోసం ముక్తిబోథ్‌ ఇండోర్‌ చేరాడు. అక్కడ మేవత్త ఇంటి వద్ద వుండి. వోల్కర్‌ కళాశాలలో బి.ఎ. చదువు ప్రారంభించాడు. 1937లో బి. పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడు కాలేకపోయాడు. అయితే వెంటనే ఆ మరుసటి సంవత్సరం 1938లో లి.ఎ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడయ్యాడు. అప్పటికి ముక్తి-

కా ఏక్‌ జడమతి విద్యార్థి మాత్ర మెట్రిక్‌ కా ఏకీ ధోకడాథా-

(ప్రేమ్‌చంద్‌ కీ కహావి యోం కా దర్డ్‌-భరా మర్మ్‌ ముగు బతానే

టైళతా.. (ప్రేమ్‌చంద్‌ కే ప్రతి మేరీ శదా న మనుతా కో అమర్‌

కొ శ్రేయ్‌ మేరి మా క రైక న్‌ క్త

తార్‌సప్తక్‌-ముక్తీబోర్‌-వు.39

బోథ్‌ మానసిక వికాసం పొందసాగాడు. ఆయన రచనలు అప్పటి వ్రపిద్ద పత్రికలయిన “కర్మవీరి “వీణాలలో ప్రచురితమవ్వసాగాయి. విజాయితీ. విర్భీకత, ఆత్మగౌవరం, అచంచలమయిన ఆత్మవిశ్వాసం ముక్తిబోధ్‌కు వారసత్వంగా లభించాయి. ఆ రోజులలో న్యాయవాదులకు నుంచి ధవార్డనే కాకుండా సమాజంలో గౌరవమర్యాదలు లభిస్తున్న కారణంగా ముక్తిబోధ్‌ తండ్రి ముక్తిబోధ్‌ీను వ్యాయవాదివి చేద్దామని అభిలషిస్తూ వుండేవాడు.

ముక్తిబోధ్‌కు బాల్యం నుంచి ధవార్హన పట్ట ఆసక్తి లేవికారణంగా ఆయన వ్యాయవాద వృత్తి పట్ల ఆసక్తిని చూపక పది మందికీ మార్గ- దర్శంగా విలిచే ఉపాధ్యాయ వృత్తిని స్వీకరించాడు. ఈ విషయాని గురించి వివరిస్తూ శమ్‌ షేర్‌ బహదూర్‌సింగ్‌ *చాంద్‌కా ముహ్‌ టేఢా భూమికలో ఈ విధంగా పేర్కొన్నాడు.

“ఆయనకు జ్ఞానార్దన కాంక్ష తప్ప, ధవార్దన కాంక్షేలేదు. సంప్రదాయ బద్దమైన విషయాల అన్వేషణ ఆయన చేయలేదు. కొత్త దృష్టిని, కొత్త అనుభవాన్ని, నవయుగ చైతన్యాన్లి, నవ్యకావ్యవు విలక్షణ అనుభూతుల్ని మాత్రమే ఆయన అభిలషించాడు” 1

ముక్తిబోధ్‌ బాల్యం మంచీ, జ్ఞాన సముపార్హనలో ఎంతో ఆసక్తి కనా బరచేవాడు. నయను పెరుగుతున్హ కొద్దీ ఆయనలో జిజ్ఞాస పెరుగుతూ వచ్చింది. దేశంలో రాజకీయంగా అనాడు వ్యాపించి వున్న ఆస్తవ్యస్త పరిస్లితులు, సామాజిక అసమానతలు ఆయనను కలచివేశాయి. ఆయన

డా వేదన వ్యక్తిగతం కాదు, ఆది యుగ పంవేదవ. ఆవాడు దేశం యావత్తు పాంప్కృతిక వునరుజ్జీననం కోసం తపిస్తూ సంక్రాంతి వైవు పరుగులు తీస్తున్న తరుణనుది. ఒకవైవు అమాచానంగా వస్తున్హ సంప్రదాయాలు ఒకదాని తరువాత ఒకటి కాలగర్భంలో కలిసిపోతూ వుండగా మరోవైవు నవయుగాగమనవు పద ధ్వనులు ప్పష్టంగా వినిపించసాగాయి. ముక్తీబోధ్‌

క1.ఛాంద్‌ కా ముహ్‌ టేఢా-భూమిక-శమ్‌ షేర్‌ బహుదూర్‌సింగ్‌

తన కాలవు ద్వెదీభావనను గమవిస్తూనే, మాతవ సత్యాలను అవ్వేషిం- చడంలో విమగ్జుడయ్యాదు. సమాజంలోని పీడితులు, ఉ పేక్షితుల పట్ట ఆయనకు అంతులేవి సానుభూతి, జాతి - మత వివక్షత ఆయనను కలచివేసింది.

ఆనాటి పామాజీక రుగ్మతల పట్ల వైముఖ్యంతో విండి వున్న ముక్తీబోధ్‌ హృదయాన్ని వలవు ముప్పేటగొా ముప్టిరిగొన్నది. కులగోత్రాల తేడాలు వివాహాలకు పెద్ద అడ్డంకిగా సమాజంలో రాజ్యమేలుతున్న తరుణంలో ముక్తిబోథ్‌ వాటివి ఎదురొడ్డి శాంతాబాయివి (ప్రేమ వివాహం చేసుకు- న్నాడు.

ఇండోర్‌లో బి.ఎ. చదువుతున్న రోజులలోనే ముక్తిబోధ్‌కు శాంతా- బాయితో పరిచయం ఏర్పడింది. పరిచయం ప్రణయంగా మారింది. శాంతాబాయి పోదరి శ్రీమతి కృష్ణాబాయి కులకర్ణి ఇండోర్‌లో నర్చుగా పవిచేస్తూ వుండేది. శాంతాబాయి. మహులో నివసిస్తున్నప్రటికీ పోదరి దగ్గరకు ఇండోర్‌ వచ్చిపోతూ వుండేది. ముక్తిబోధ్‌ శాంతాబాయిల ప్రణయం ముక్తిబోధ్‌ తల్లిదంద్రులకు ఇష్టంలేదు. ముక్తీబోధ్‌ తండ్రికి గల ఆభిజాత్య స్వభావమే దీవికి కారణం. శాంతాబాయి తల్లి ముక్తి- బోథ్‌ ఇంటిలో వంటలు చేస్తూ వుండేది. తమ వంటమనిషి కుమార్తె తము ఇంటి కోడలు కావడం సబ్‌ ఇన్‌ప్రెక్టర్‌ గారికీ రుచించలేదు. అయితే ముక్తీబోధ్‌ తన పట్టు పడలించలేదు. తవ సంతం వెగ్గించుకువి శాంతాబాయిని వివాహం చేసుకున్నాడు. న

తండ్రి ఉద్యోగ విరమణ చేసిన తర్వాత కుటుంబం ఆర్ధికసరమయిన పంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొనవలసి వచ్చింది. ఆ పరిస్థితులలో ముక్తిబోధ్‌ డ్రీశు 1938లో ఉజ్ఞయిన్‌లోవి ఒక పాఠశాలలో ఉపాధ్యాయుడిగా జీవి- కను ప్రారంభించాడు. ఆనాటి నుండి ఆర్థికపరమైన ఇబ్బందులు ఎన్జి చుట్టుముట్టినా ఆయనలోని పేవాతత్తరత ఇనుమంతయినా తగ్గలేదు నరిగదా నానాటికీ ఇబ్బడిముబ్బడిగా ఇనునుడింపపాగింది. విరంతరం

కష్టాలను అనుభవించవలసి వచ్చివా, లేమితో విత్య సంఘర్షణ చేయ- వలసి వచ్చినా ఆయనలోని పట్టుదల సడలలేదు. ఆయన మరింతగా ధృఢ సంకల్పుడయినాడు. ఆయనలోకి కవితా శక్తి రెట్టింపయింది. ఆయన జీవితంలో పరాజయాన్నెవ్లడూ చవిచూడలేదు.

జీవితమంతా ఎదురీతతో గడిపివా ముక్తిబోధ్‌ తన భావాలలోగాని, రచనలలోగాని నిజాయితీని ఏనాడూ కోల్లోలేదు. ధవార్హన కోసం సంపాదకుల చేతిలో కీలుబొమ్మ కావడావికీ ఆయన ఏవాడదూ ఇచ్చ- గించలేదు. ముక్తిబోధ్‌ తన మిత్రుడు జగదీశ్‌కు రాసిన లేఖలోని అంశాలే ఇందుకు సాక్ష్యం.

తవేన్సు రాసినవి ఇవ్లదం కూడా ప్రచురించలేదు. అయినా వారికి (పంపాదకులకు) కావలసినవి రాసి నేను డబ్బు సంపాదించాలని కోరుకోవడం లేదు”. దీనిని బట్టి ముక్తీబోధ్‌ వ్యక్తిత్వం ఏమిటో మనకు అవగతమవుతోంది. డబ్బు సంపాయించడమంటే ఏవగింవు లేకపోయినా డబ్బు పంపాదనే. కీవిత లక్ష్యంగా కవిపించదనడావికి ఇంతకంటే ప్రబల సాక్ష్యం మరొకటి అవసరముండదనుకుంటాను. ఈ రోజు ముక్తిటోధ్‌ను 'నయీ కవిత" (కొత్త కవిత్వం)కు సంబంధించిన అందరికంటే విజాయితీగల కవిగా, ప్రవక్తకుడిగా శీర్తిస్తున్నారు. అయితే ఈ గౌరవం ఆయన జీవించి వుండగా లభించలేదు. బతికీనంతకాలం ఆయన ఎదురు దెబ్బలు తింటూనే వున్నాడు. సోరాటం జరువుతూవే వున్నాడు. సలాయనవాదం ఆయన జీవిత సిద్దాంతం కాదు. కతోర వాస్తవాలను పయితం జీర్ణించుకోగల శక్తీవంతుడాయన.

తన రచనా ప్రారంభ కాలంలో ముక్తిబోధ్‌ 'ఛాయవాదలి1 వైవు మొగ్గు చూపినా తరువాత '“భౌతికవాదిగా మారిపోయాడం. శ్రీశ 1942లో ముక్తీబోథ్‌ పవిచేస్తున్న 'శారదాశిక్షాసదన్‌' మూతపడింది. శ్రీశ

ప స్రాయావాదం - తెలుగు సాహిత్యంతో భావకవిత్వంతో పోల్చత-

(€ సింది. | ఖిి ఏ9తీ// ల్లో

1943లో *తార్‌ సప్తక్‌' కవితా సంకలనం వెలువడింది. ఈ కవితా సంచయంలో ప్రతి కవి కలం తనదయిన విశిష్ట శైలితో కదముతొక్కింది. “తార్‌సప్తక్‌' కవులలో ముక్తిబోధ్‌ ఒకడ. శ్రీశ, 1944లో ముక్తిబోధ్‌ “ఉజ్ఞయిన్‌లో' మధ్య భారత ప్రగతి శీల్‌ లేఖక్‌ పంఘిను ప్టాపిం- చాడు. ఈ సంఘ ప్రత్యేక సమావేశాలలో పాహిత్య రంగంలోని విశిష్ట వ్యక్తులను పిలిపించి ప్రసంగాలు చేయించేవాడు. ఈ సంఘం ద్వారా ముక్తిబోధ్‌ వర్చమాన రచయితలను వెన్డుతట్టి ప్రోత్సహిస్తూ వుండేవాడు. తాను స్వయంగా ఇబ్బందులను ఎదుర్కొంటూ తోటి రచయితల ఇబ్బందులను తొలగించడానికి పరుగులు పెడుతూ ఉండేవాడు.

ముక్తీబోధ్‌ కార్మికులతో మమేకం చెంది, తన సమయమంతా సాధారణ శ్రామికులు మధ్య గడువుతూ వుండేవాడు. క్రీ.శ. 1945వ సంవత్సరంలో ముక్తీబోధ్‌ కాశీ వెల్లి శ్రీ త్రిలోచవాశాస్త్రితో కలిసి “హంస్‌' 1 పత్రిక సంపాదకత్వం వెరపాడు, అక్కడ 60 రూపాయల వెల జీతానికి పవిచేస్తూ సంపాదకత్వం మండి డిస్తాన్‌ వరకు అన్ని కార్యక్రమాలు విర్వహిన్తూ ఉండేవాడు. అయితే ఎక్కువ కాలం అక్కడా ఉండలేని ముక్తిబోధ్‌ జబల్‌వూర్‌ వెల్లి 'హితకారిణి పాఠశాలిలో అధ్యాపకుడిగా చేరాడు. అయితే అక్కడ కూడా ఎక్కువ కాలం ఉండలేకపోయాడు. జబల్‌వూర్‌వి వదిలి వాగవూర్‌ చేరాడు. వాగవూర్‌ మంచి వెలువడే “పోఖ్లా” *నయాఖూన్‌ొ అవే వారపత్రికలకు ప్రత్యేక రచనలు చేయ- సాగాడు. ఆ రచనలలో కార్మికుల పక్షం వహించి ఎంతో విర్భయంగా పెట్టుబడీదారి వ్యవస్థలోని చెడులను బహిర్గతం చేస్తూ ఉండేవాడు. కొన్ని ఉత్కృష్టమైన కవితలను నాగవూర్‌లో ఉండగానే ముక్తిబోధ్‌ రచించాడు.

మిత్రుల పలహాపై క్రీ.శ, 1954లో ఎం.ఎ. వూర్తి చేసి రాజా నంద్‌ గ్రామంలోని దిగ్విజయ్‌ మహా విద్యాలయంలో ఉపవ్యాసకుడిగా చేరాడు. న

1. 'హంస' ఆవాడు ప్రసిద్ధి చెందిన హిందీ సాహిత్య పత్రిక

అక్కడ వుండగానే “బహ్మరాక్షస్‌' *ఓరంగ్‌ ఊటాంగ్‌' “అంధేరేమే” మొదలైన కవితలు రాశాడు.

క్రీశ. 1957లో అలహాబాదులో జరిగిన రచయితల సమావేశంలో పాల్గొన్న ముక్తిబోధ్‌ తన స్టేహ వూర్ణమయిన వ్యక్తిత్వంతో కొత్త తరం కవుల, కొవ్యాభిలాషుల హృదయాలను చూరగొన్నాడు. ముక్తిబోధ్‌ కవి- తలలోని శక్తి వేగం, కలనా చాతుర్యం, కొత్త తరం కవులను ముగ్గులను కావించొయి. అయితే ప్రచురణ కర్తలు, సంసాదకులు, సాహిత్య విమ- రృకులు ముక్తిబోధ్‌ ప్రతిభను తెలుసుకోకుండానే ఉపేక్షించిన కారణంగా ఈవాటికీ సాధారణ పాఠకలోకంలో ముక్తిబోధ్‌కు రొవలసినంత కీర్తిప్ర- తిష్టలు లభించలేదు.

విరంతర సంఘర్షమయ జీవితంలో ముందుకు సాగుతున్న ముక్తిబోథ్‌ క్రీశ. 1964 ఫిబ్రవరి 7వ తేదీన పక్షవాతావికి గురయ్యాదు. సాహితీ మిత్రుల ప్రయత్నాల ఫలితంగా ముఖ్యమంత్రి, ప్రధానమంత్రుల ద్వారా చికిత్సా సౌకర్యం కల్పించడం జరిగింది. జీవితంలో కఠిన పరిస్థితులలో పోరాటం చేసినట్టే ముక్తిబోధ్‌ నృుత్యువుతో సయితం పోరాటం సలప- వలసి వచ్చింది. ఏదునెలల పాటు మృత్యువుతో అవిశ్రాంత పోరాటం జరిపిన ముక్తీబోధ్‌ సెప్టెంబర్‌ 12వ తేదీన కన్డుమూశాడు. జీవితంలో పెనుతుపానుల వంటి పరిస్థితులకు ఎదురొడ్డి నిలిచిన ముక్తిబోధ్‌ మృత్యువుకు తలవంచాడు,

ముక్తిబోధ్‌ విరంతర సంగ్రామ శీలి. తాను ప్రతిపాదించిన విషయాన్ని ఎదుటివారు. అంగీకరించేవరకు తర్కసహంగా చెప్పడమే గాక సోదా- హరణంగా విరూపించేవాడు. ముక్తిబోధ్‌ రాసిన “భారతీయ సంస్కృతి బెర్‌ ఇతిహాస్‌' గ్రంధాన్షి మధ్యప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం విషేధించివవ్తడు తన వాదనా పటిమతో, సార గర్భితమయిన ఉదాహరణలతో ముక్తిబోధ్‌ వ్యవహరించిన తీరు అవితర పాధ్యమవి శ్లాఘనీయమని శరద్‌ కొఠారి “1962లో ప్రతి శ్రీయావాదుల వత్తిడి కారణంగా మధ్యప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం

“భారతీయ సంస్కృతి బొర్‌ ఇతిహాస్‌” గ్రంధంపై చేపిన విషేధావికి ముక్తి- బోథ్‌ ఆశ్చర్యచకీతుడయ్యాడం. ఈనాటికి ప్రామాణికంగా భావించబడే ప్రొఫెసర్‌ లూవియా, జగదీశ్‌ చంద్రజైన్స్‌ ఆర్‌.పి. మజుందార్‌ ప్రల్చ్బతుల గ్రంధాల నుంచి ఆధారాలను చూపిస్తూ, తన గ్రంధంలోని విషయాల ప్రామాణికతను రుజువు చేస్తూ సమాధావం తయారుచేశాడం” 1. అవి అంటాడు.

ఓటమెరుగవి అజేయ వ్యక్తిత్వం ముక్తిబోధ్‌ది. ఈ కారణంగానే ఆయన రచనలలో కటువయిన యదార్ధ దయవీయ స్థితిగతుల సజీవ వర్ణన కవిసిస్తుందే గాని పాఠకుల దయాద్భష్టివి యాచించడం ఏ మూలా కస డ్రముంచి విజాయితీవి, విర్భీకతను వారసత్వంగా వుచ్చుకున్న ముక్తిబోధ్‌ తండ్రిగారి సంప్రదాయబద్దమయిన ఆలోచనలను మాత్రం వంటబట్టించుకోలేదు. విద్యా ప్రభావం, సమకాలీన వైజ్ఞానిక ప్రగతి, పాశ్చాత్య సాహిత్యాధ్యయనం;, సామాజిక మార్పుల ప్రభావం మంచి విముఖుడై, పొంప్రదాయక అంధవిశ్వాపొల ఒరవడిలో కళ్ళు మూసుకు కొట్టుకుపోనడం ముక్తిబోధ్‌లాంటి వారికి సాధ్యం కాదు.

ముక్తీబోధ్‌ పోదరుడం శరశ్చంద్ర ముక్తిబోధ్‌ -

“అన్నగారు ఎవరు? విజమైన అర్ధంలో ఆయన “రెబెల్‌? అందుచే- తనే ఆయన విర్వాసితుడు. ఆ కారణంగానే ఘోరమైన ఏకాంతచాసి అయ్యాడు. తల్లి, తండ్రి, పోదరుల పట్ల ఆయన అఖండమైన ప్రేమ కలిగి వున్నప్పటికీ ఆయనలో ఆత్మ విహితమైన ప్రవృత్తి, తీవమయిన ఆత్మాభిమానం ఆయనను ప్రత్యక్ష సాంపారిక జీవితం ముంచి దూరంగా విసిరివేశాయి. ఆయన వ్యక్తిగత ప్రవృత్తుల కారణంగా, భావాలు, ఆలోచనల కారణంగా, జీవితంలోని ప్రతి మజలీలోనవూ ఆయవకు తు

1. గజనాన్‌ మాధవ్‌ ముక్తిబోధ్‌-పం, లక్ష్మణదత్‌ గౌతమ్‌. డిల్లీ-

1962-వు.54.

విషేధాలు ఏర్పడ్డాయి అయితే ఆ విషేధం ఆయన వ్యక్తిత్వంలోవి ఏదేని ఒక అంశానికో లేదా సమాజంలోని ఏదో ఒక రంగానికో పరిమితం కాదు 1 అవి అంటాడు.

ముక్తిబోధ్‌ సాహిత్యం:

ముక్తిబోధ్‌ హిందీ సాహిత్య లోకంలో పది కాలాల పొటు నిలిచే మూదు పద్య కావ్యాలను రాశాదు- అవి.

శ తార్‌ సప్తక్‌

2. చాంద్‌ కామహ్‌ టేఢా హై

3 భూరి భూరి ఖాక్‌ ధూల్‌

ముక్తిబోధ్‌ మూలతః కవి. ఆయన ఎక్కువగా కవితలే రాశాడు. అయితే ఆయన రచనలన్షీ వెలుగు చూడలేదు. కొని అలభ్యం, కొన్మి పాడయిపోయ్త్హాయి,

'తార్‌ పప్తక్‌' కవిగా ప్రప్రధమంగా ముక్తిబోధ్‌ హిందీ సాహిత్య జగ- త్తులో కాలూనాడు. “తార్‌సస్తక్‌' తొలిముద్రణ క్రీ.శ. 1943లో '“అజ్టేయ' సంపాదకత్వంలో వెలువడింది. ఆ తరువాత ధర్మయుగ్‌, హిందూ- స్తాన్‌ మొదలైన పత్రికలలో, ముక్తిబోద్‌ కవితలు వుంఖామవుంఖాలుగా వెలువడ్డాయి. అయితే ఆయన బతికి వుండగా ఆయన రాసిన కవి- తలు సంకలనంగా వెలువడలేదు. ముక్తిబోధ్‌ మరణించిన తర్వాత శ్రీ.శ 1964లో ముక్తిబోధ్‌ కవితలు “చాంద్‌ కా ముహ్‌ టేఢా హై అనే 'పేరుతో సంకలనం చేసి గ్రంధస్థం చేయడం జరిగింది. ఎన్నో ప్రచురణ కాని రాతపశ్రులు, కొన్ని పత్రికలలో ప్రచురించిన కవితల ప్రతులు దీవిలో కూడా వున్నాయి.

సంప్రదాయల్ని జీర్ణించుకుని, కవితకు కొత్త వడకను, సైద్ధాంతిక దృష్టి

కోణాని కల్పించిన అరుదయిన హిందీ కవి ముక్తిబోడ్‌ ముక్తీ- బోథ్‌ సైద్ధాంతిక నిబద్ధత, రచనా విధానం, ఆయనను సమకాలనీ

1. గజానన్‌ మాధన్‌ ముక్తీబోధ్‌ - పం. లక్ష్మణదత్తగౌతమ్‌ - వు

14 15/ మేరే బడే భాయి - శరశ్చంద్ర మాధవన్‌ ముక్తీబోధ్‌/

కవులలో విలక్షణంగా విలబెట్టింది. సాహిత్యంలోని వివిధ ప్రక్రియా లలో విశిష్ణ రచనలు చేసినప్పటికీ ముక్తిబోధ్‌ హృదయం కవితా క్షేత్రావికి అంకితముయింది.

ఆయన కావ్యపక్షం ఆయన తరువాతి తరంలోని రచయితల సమీ- క్షకుల జిజ్ఞాసకు .కేంద్రమైంది. ఆ కారణంగానే ముక్తిబోధ్‌ కవితలు పెద్దవిగా వున్నప్పటికీ సులభ గ్రాహ్యం కానప్పటికీ పాఠకుల పమీక్షకుల హర్షామోదాలకు పాత్రమయ్యాయి.

ముక్తిబోధ్‌ కవితలకు సంబంధించినంతవరకు “తార్‌ సప్తక'ను కలు- పుకుని మూడవ గ్రంధం - భూరి భూరి ఖాక్‌ ధూల్‌. ముక్తీబోథ్‌ 1949 నుంచి 1964 వరకు రాసిన కవితల సంకలనం “భూరి భూరి ఖాక్‌ ధూల్‌% 'ఛాంద్‌ కొ ముహ్‌ టేఢా హైలో కేవలం 28 కవితలు మాత్రమే వుండగా ఈ సంకలనంలో 47 కవితలున్నాయి. అందుచేత సాహిత్య జగత్తులో ముక్తిబోధ్‌ కవితాశక్తివి సంవూర్ణంగా ప్రదర్శించిన గ్రంధంగా దీవివి పేర్కొనవచ్చు.

సమయానుకూలంగా తన భావాలను, వివిధ విషయాలపై తన ప్రతిస్తందనను వెలిబుచ్చడావికి ముక్తిబోధ్‌ అవేక వ్యాసాలు రాశాడం. ఈయన గద్య రచనాశైలి సూటిగానూ, వ్యంగ్యాత్మకంగామా వుంటుంది. ఆనాడు సంప్రదాయ వాదులుగా చెప్పబడేవారు, కవిత్వంలో ఉబికివ- స్తున్న కొత్త పోకడలను, జీర్ణించుకోలేక విమర్శవాస్తాలు సంధించారు. వారికి వ్యతిరేకంగా ముక్తిబోధ్‌ ఉద్యమం లేవదీశాడు. ముక్తిబోథ్‌లోవి ఉద్యమస్తూర్తి, నిజాయితీతో కూడిన తర్కం, తీవ్రమైన విమర్శవాశక్తీకి ప్రతికక్షులు విశ్చేష్టులై చప్పబడిపోయారు. ఆ సందర్భంలోనే ముక్తిబోథ్‌ “నయీ కవితకు సంబంధించి పలు వ్యాసాలు రాశాడు. ఇవే కాకుండా ఎన్నో సమీక్షా వ్యాసాలు రాశాడు.

ముక్తిబోధ్‌ వచన రచనలు

వ్యాస సంకలనాలు;

1 వయీ కవి ఆ

తా కా ఆత్మ సంఘర్ష - ఏవం అన్య విబంధ్‌

2. ఏక్‌ సాహిత్యక్‌ కీ డైరీ

3. వయే సాహిత్య కా పొందర్య శాస్త్రీ

సమీక్షా గ్రంధం:

4 కామాయవి ఏక్‌ వునర్విచార్‌

కధా సాహిత్యం:

5 కార్‌ కా పపవా

6. పతహ్‌ సే ఉఠతా హువా - అద్మీ

7. విపాత్ర్‌

8. ఏక్‌ విఖండిత్‌ అప్రకాశిత్‌ ఉపవ్యాప్‌

వీటిలో “ఏక్‌ విఖండిత్‌ అప్రకాశిత్‌ ఉపన్యాస్‌' నవల.- ఇది “పక్షధర్‌” పత్రిక ప్రారంభిక సంచికలో ప్రచురితమైంది.

ప్రస్తుతం ముక్తిబోధ్‌ పాహిత్యం మొత్తం, రాజకమల్‌ ప్రకాశన్‌ డిల్లీ వారు ప్రచురించిన 'ముక్తిబోధ్‌ గ్రంధావళి రూపంలో లభ్యమవుతోంది.

బైరాగి జీవితం - పాహిత్యం

బైరాగి వూర్తి పేరు ఆలూరి వైరాగి చౌదరి. 1925 సెప్టెంబర్‌ 5వ తేదీన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్త్రం గుంటూరు జిల్లా తెనాలిలోని అయితాన- గరంలో ఒక రైతు కుటుంబంలో జన్మించాదు. తండ్రి వెంకట్రాయుడు, తల్లి సరస్వతి. బైరాగి పేరు గురించి ఆయన బాల్య మిత్రుడు శ్రీ నన్హపనేవి సుబ్బారావు ఒక చిత్రమైన విషయం చెప్తారు. తల్లిదండ్రం- లకు బైరాగి ముందు ఇద్దరు మగ సిల్లలు కలిగి రెందు మూడేండ్లు విండకుండానే గతించారు. మూడవ మగబిడ్డ కలిగిన తరువాత ఆ బిడ్డను చూచి తాత “బైరాగిలా తెల్లగా ఉన్నావురా? అన్నాడట. బహుశా అవ్హడే క్రొత్తగా వాడుకలోకి వచ్చిన ఫేస్‌ పౌడర్‌ ఆ బిడ్డకు ఒంటినిండా వులిమి ఉంటారేమో! అదీ కాక ఒకరిద్దరు బిడ్డలు పోయిన తర్వాత కలిగిన వాళ్ళకు వింతపేర్లు పెట్టే అలవాటు కూడా. ఉందా కదా! ఈ

విధంగా పెద్దలు ఆ బిడ్డకు “బైరాగి” పేరు ఖాయం చేశారు.1!

లైరాగిక ముగ్గురు తమ్ముళ్ళు, ఇద్దరు చెల్లెళ్ళు ఉన్నారు. బైరాగి పోద- రులలో చిన్నవాడు సత్యం. లబ్ద ప్రతిష్టురైన వ్యంగ్య చిత్రకారుడు.

బైరాగి ఒకటి రెండు తరగతులు మాత్రమే వీధిబడిలో చదివాడ. అంతటితో కారణాంతరాల వల్ల చదువుకు ట్రేకుపడింది. ఆధువిక తెలుగు సాహిత్యంలో అనర్హరత్హంగా వెలుగొందిన బైరాగికి. తెలుగు పాండిత్యమంతా స్వాధ్యయనమే,

బైరాగి తండ్రి వెంకట్రాయుడు గొప్ప దేశభక్తుడు. జాతీయాభిమావి వెంకట్రాయుడికి గాంధీజీ రచవాత్మక కార్యక్రమాలలో ఒకటయిన హిందీ ప్రచారం పట్ల అసక్తి ఎక్కువగా ఉండేది. దేశ స్వాతంత్ర్య సము- పార్టన కోసం ప్రతి భారతీయుడూ తనదయిన పంధాలో ఉద్యమించే రోజులవి. స్వతహాగా దేశభక్తుడయిన వెంకట్రాయుడు జూతీయాభిమా- వంతో కుమారుడికి హిందీ అక్షరాభ్యాసం చేశాడం. 1935 ప్రాంతంలో సుప్రసిద్ధ హిందీ ప్రచారకులు, గాంధేయవాది యలమంచిలి వెంకట- ప్పయ్యగారు అయితావగరంలో హిందీ పాఠశాల ప్రారంభించగా బైరాగి ఆయన వద్ద “మధ్యమి వరకు చదివాడు. తరువాత వ్రజనంద- వోశర్మగారి దగ్గర రాస్తు భాషా విశారద వరకు చదివాడు. బైరాగిది కుశాగ్రబుద్ధి. ఒక విధంగా చెప్పాలంటే ఏకనంధాగ్రాహి. పాఠం వినడం ఈప్ప తరువాత సాఠ్యవుస్తకాలు ముట్టుకున్న పాపాన పోయేవాదుకారు. అయితే జనరల్‌ వాలెడ్డికీ సంబంధించిన అనేక వుస్తకాలు చదివే అలవాటు చిన్లప్పటి మంచి చాలా ఎక్కువ

బైరాగి చిన్నప్పటి ఆలవాట్ల గురించి శ్రీ నన్నపనేని సుబ్బారావు - “ఆఅవాటి మంచే టైరాగిలో కొని విచిత్రమైన లక్షణాలు ఉండేవి. తలగడ న

1. బెరాగి రణ వంచిక -- ఆ

వట సంవ్మ 1979 - శ్రీ వన్హపవేవి సుబ్బారావు

ఉంటే చాలు, తల్పం అక్కరలేదు, విశ్రమించేవాడు. ఎందుకనో మజ్జిగ ముట్టుకువేవాడు కాదు. ఎక్కువ మందితో పరిచయంగాని స్త్రేహంగాని అతవికి గిట్టదు. లౌక్యం అవేది చిన్ననాటి నుండీ తెలియదు. నూట కటువు. మనసు వెన్తలాంటిది. మనసులో ఒకటి పైకి ఒకటి ఎన్హ- ' దులేదు. మనిషికి ఆవేశం జాస్తి. చర్చల్లోకి, వివాదాల్లోకి సాధారణంగా దిగడు. దిగాడా చాలా నిర్మోహమాటంగా మాట్లాడేవాడు. ఇతరుల విషయాలు పట్టించుకునే స్వభావం ఆది నుంచీ లేదు] తండ్రి ప్రోత్సాహంతో బైరాగి తన 13వ ఏట హిందీలో ఉన్నత విద్య- వభ్యసించటావికి ఉత్తర భారతదేశం వెళ్లి బీహార్‌లోని ఒక ఆశ్రమంలో మూడున్నర సంవత్సరాలకు పైగా ఉ. అక్కడ- తన 15వ ఏట రా హీరో కవిత్వం న: మలో పాల్గొవి, అక్కడి వారి ప్రశంసలు పొందాడు. సిన్సవయస్సులో ఒక దక్షిణ భారతీయుడం ఆశ్చర్యం గొలిపే విధంగా అంత చక్కటి కవిత్వం వినిపించినందుకు నాహిత్యాభిమామలు మెచ్చుకొవి ప్రోత్సహించారు. ఆ తరువాత కొన్ని హిందీ పశ్రికలు బైరాగి కవితలను ప్రచురించాయి. బైరాగి తన హిందీ అధ్యయనం ముగించుకువి ఉత్తర భారతం నుంచి 194]వ సంవత్సరంలో తన న్వగ్రామం తిరిగి వచ్చాడం. తిరిగి వచ్చిన కొద్ది కాలానికి మాతృవియోగం కలిగింది. ఈ వియోగం బైరాగి మనా స్పును విచలితం చేపి అన్లి విధాలా ఆయనను కుంగదీపింది. బైరాగికి తల్లి పట్ట ఎంతో (ప్రేమానురాగాలేగాక, ఎంతో చనువు, చెప్పలేనంత అనుబంధం ఉండేది. మాతృవియోగం బైరాగివి కొంతకాలంపాటు ఒక లక్ష్యమంటూ లేకుండా గడిపేటట్టు చేసింది. ఆ సమయంలోనే బైరొగి యువహ్బదయాన్ని క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమం ఆకర్షించింది. రహస్య సమావేశాలు ఏర్తాటు చేయడం, కరపత్రాలు రహష్యంగా పంచటం

1. బైరాగి పంస్మరణ సంచిక - 1979- శ్రీ నన్నపనేని సుబ్బారావు వ్యాసం,

మొదలయిన కార్యక్రమాలలో బైరాగి పాలుపంచుకునేవాడు. వాయకులు జైళ్ళలో మగ్గటం, ఉద్యమం విఫలం కావడంతో నిరాశా నిష్ప్రహలకు లోనయయిన చైరాగికి యార్భచ్చికంగా ఎం.ఎమ్‌రాయ్‌, వెలకొల్లిన రాడి- కల్‌ _ డెమోక్రాటిక్‌ పార్టీ వాయకులతో పరిచయమై దివదివాభివృద్ధి చెందినది. అది బైరొగి జీవితంలో అతి ముఖ్యమైన మలువు. రాయ్‌ సిద్ధాంతాల పట్ల బైరాగికి గాఢ విశ్వాసం ఏర్పడింది. బైరాగి ఆ పార్టీలో సభ్యుడిగా చేరాడు. ఎం.ఎమ్‌రాయ్‌ పట్ల బైరాగికున్న గౌరవమే తదుపరి బైరాగి చేత "కామ్రేడ్‌ రాయ్‌ స్మృత్యర్థం? అన్హు కవిత రాయించింది.

బైరాగి ఇంగ్లీషు కూడా ఎవరి వర్దా చదువుకోలేదు. తనంతట తానుగా చదువుకువి ఆంగ్లభాషా జ్ఞానం పముపార్దించుకున్నాడం. బైరాగి రాజ- కీయ, వేదాంతశాస్తు గ్రంధాలు కూడా ఎడతెరిపి లేకుండా చదువుతూ ఉండేవాడు. పుస్తకం చదవడం మొదలుపెడితే వూర్తిచేపే వరకు లేచే- వాడు కాదు. ఆకలిదవ్పలు ప్రశ్హే ఉదయించేది కాదు. 1946వ పంవత్స- రంలో బైరాగి గుంటూరు జిల్లా ప్రత్తిపాడు గ్రామంలోవి హైస్కూలులో హిందీ ఉపాధ్యాయుడిగా ప్రవేశించాడు. అవ్హడే మిత్రులు. గింజుపల్లి పరమేశ్వరరావు ప్రళ్చతులు సహకారంతో “గ్లోబ్‌ ట్రేడర్స్‌, గుంటూరు” పేరుతో ఖైరాగి తొలి కవితా పంచయనం “చీకటి వీడలు” వెలువరిం- చాడు. 'లీకటి వీడలు లోని కవితలు ఆనాటి సాహిత్య జగత్తులో గొప్ప అలజడివి రేకెత్తించాయి.

ఈలోగా మద్రాసు నుండి వెలువడే “చందమామ పిల్లల కథల మాసపత్రిక హిందీ సంచికకు సంపాదకత్వం వహించమవి పివ- ఆండ్రి సుప్రసిద్ధ సాహితీవేత్త చక్రపాణి నుంచి పిలువు చచ్చింది. బైరాగి మకాం మద్రాసుకు మారింది. బైరాగి హిందీ చందమామకు తొలి సంపాదకుడయ్యాడు. తెలుగు, హిందీ చందమామలలో పిలలకు ఆపక్తి కలిగించే విధంగా నీతి కథలు గేయరూపంలో అందిస్తూ ఉండే- వాడు. ఆ సమయంలోనే తన హిందీ కవితా సంకలనం “పలోయన్‌ొము

వెలువరించాడు. 'పలాయన్‌' దేశవ్యాప్తంగా హిందీ పాహిత్యాభిలాషుల అభిమానానికి పాత్రమయ్యింది. ఇదే కాకుండా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ “తెలుగు శీ ఆధువిక కవితి అనే పేరుతో ప్రసిద్ధ తెలుగు కవుల కవితలను హిందీలోనికి చైరాగిచేత అనువదింపచేసింది. ఈ అనువాదాలు ప్వతంత్ర రచనలను మరిపిస్తాయి.

ఆ రోజులలో బైరాగికి చందమామలో 300 రూపాయల నెల జీతం లభిస్తూ ఉండేది. ఆయవ నెలరోజులు పత్రిక పవి మూడు రోజులలో ముగించి, మిగతా దివాలు గ్రంథ పఠవంలోనో, రచవా వ్యాసంగంలోవో గడిపేవాడు. స్వేచ్చా ప్రియుడయిన బైరాగి, తన పినతండ్రితో వచ్చిన మనస్తర్దల కారణంగా చందమామకు వీడ్కోలు చెప్పి దక్షిణ భారత హింట్‌ ప్రచార వభ మద్రాసు పాహిత్య విభాగంలో సవి స్రారం- భించాడు. అయితే అక్కడకూడా సంవత్సరం ఆరు మాసాల కంటే ఎక్కువ పవిచేయలేకపోయాడు. ఆ తరువాత మురణ పర్యంతం 22 సంవత్సరాలు ఎక్కడా ఏ విధమయిన బంధనంలోమా చిక్కుకోకుండా హైదరాబాద్‌లో సోదరుడు సత్యం ఇంటిలో దాదావు అజ్ఞాత జీవితమే గడిపాడు.

1950 తరువాత బైరాగి కవితలు ఆనాదు బహుళ ప్రజాదరణ కలిగిన “తెలుగు స్వతంత్ర" పత్రికలో శ్రమం తప్పకుండా వస్తూ ఉండేవి. బైరాగి పంచలవాత్మక సంశయకాన్యం “నూతిలో గొంతుకలు తొలుత “తెలుగు ప్వతంత్ర'లో ధారావాహికంగా వెలువడిందే.

టైరాగి స్వతంత్ర భావాలు కల వ్యక్తి స్నేహితులు ఏవయినా సల- హాలు ఇస్తే నవ్వి ఊరుకునేవాడు. తన పంథా మార్చుకునేవాడు కాదు. బాగా తెలియవి వారు బైరాగిని పలుకరించడానవికి జంకేవారు. బైరాగికి వివాహం చేసుకోవాలనే సంకల్పం ఏనాడూ ఉండేది కాదు. వివాహ- బంధం కూడా తన స్వేచ్చకు ఆటంకంగా భావించేవాడు. ఎవరయినా వన్నిహిత మిత్రులు వివాహ ప్రస్తోవవ తీముకువప్తే - “వివాహం చేసు- కువి మీరు పడుతున్న అవస్థలు చూస్తున్నాను కదా” అవనేవాడట.

బైరాగి ఛాలా నిరాడంబరంగా ఉండేవాడు. పరిస్థితులను బట్టి అవ వరాలను తగ్గించుకునేవాడం. తన కవిత్వం, కథలు, వ్యాపాల వలన వచ్చే స్వల్ప ఆదాయంతోనే కాలయాపన చేస్తూ ఉండేవాడు. తమ్ముళ్ళు ముగ్గురూ ఎంతో అభిమానం చూపివా, బైరాగి కోపం ఎటువంటి త్యాగావికయినా సిద్ధపడివా, బైరాగి మాత్రం వారివి ఇబ్బంది పెట్టడావికి ప్రయత్నించేవాడు కాదు.

జీవితకాలంలో ఎవరికీ తలనంచవి బైరాగి జీవిత చరమాంకంలో హితుల, ఆల్మీయుల అభ్యర్థనలకు సయితం తలవంచక, వైద్యం చేయిం చుకోవటావికి నిరాకరించి మృత్యుకౌగిలివి ఆనందంగా ప్వీకరించాడం. బైరాగి 1978 సెప్టెంబర్‌ 9వ తేదీన హైదరాబాద్‌లో చిన్న పోదరుడం సత్యం ఇంటిలో కన్నుమూశాడు. ఆయన మరణించిన తర్వాత, ఆయన పెట్టెలో అముద్రితంగా 200 పేజీలకు పైగా ఉన్న తెలుగు కవితలు, 200 పేజీల హిందీ కవితలు, మరో 200 పేజీల ఆంగ్ల కవితలు కనిపించాయి. “పాపపోయింది' అనే ఒక తెలుగు నవల, పిల్లల కోసం రాసిన ఎన్నో అముద్రిత రచనలు ఉన్నాయి. తెలుగు కవితలను ఆయన పోదరుడు సత్యం '“ఆగమగీతో పేరుతో వెలువరించగా, హిందీ కవి తలలో కొన్ని ఆంధ్రప్రదేశ్‌ హిందీ అకాడమీవారు “పూటాదర్హణ్‌” అనే పేరుతో ప్రచురించారు. *“పాపపోయింది' నవల ఆంధ్రప్రభ పచిత్రవార పత్రికలో ధారావాహికంగా. ప్రచురణ అయింది. తదుపరి “తెలుగు విద్యార్ధి ప్రచురణల వారు వుస్తకరూపంలోకి తెచ్చారు.

పామాజిక బంధవాలపట్ట, జీవితం పట్ల బైరాగి విరాసక్తతను, వైరా గ్యాన్టి గురించి సుప్రసిద్ద సాహితీవేత్త, తెలుగు నేల గర్వించదగ్గ కథకులు పాలగుమ్మి పద్మరాజు చక్కగా వివరించారు

*గ్రల్లిదంద్రులు ఆ పేరు అతవికి ఏ ముహూర్తాన పెట్టారో, తద వంతర జీవితంలో అది సార్థకమయ్యింది. అతను విజమైన బైరాగి. పరిపర వాతావరణం నుంచి రవంత శొలిగి విలిచి, లోకాన్సి ఆత్మీయ తతో, జాలితో, ఆవేశంతో చూడగలిగిన కవితాత్మ అతనిది. విరక్తితో ఏ హిమాలయాలకో తొలగిపోయే వైరాగ్యంకాదు. పాటిమనిషి కప్పహఖా లను పంచుకోకపోయినా, సొంతం చేసుకుని వాటికి తన కవితలలో విశ్వజనీవత కలిగించగల వైరాగ్యం బైరాగి పొత్తు”]

శ1.అలూరి బైరాగి వంస్మరణ సంచిక-1979-పాలగుమ్మి నద్మరాజు వ్యాసం.

బెరాగి పాహిత్వ్సం: గద్వ రచనలు:-

ప్‌ ల్‌ డ్య

బైరాగి వచన రచనలలో “సాపపోయింది నవల ఒకటి. బైరాగి వ్యక్తి త్వానికి అద్దంపట్టే నవల ఇది. ఈ నవలలో మూడే ప్రధాన పాత్రలు. రొమారావ్యు అతని భార్య సుశీల, వారిద్దరి పాప. ఆ పాపకు ప్రాణాం తకమయిన గుండెజబ్బు, ఈ మూడు ప్రధానపాత్రలచుట్టూ,' పాప గుండెజబ్బు చుట్టూ కథ నడుస్తూ ఉంటుంది. రామారావుకు వాప పట్ట గల ప్రేమ, పాపతో గల సన్నిహితత్వం;, ఆరాధనాభానం సామాన్యంగా తండ్రీ కూతుళ్ళు మధ్య ఉండే అనుబంధానికి మించినది. లోకాతీత సంబంధం. దానిని విజయవంతంగా వ్యక్తం చేశాడం బైరాగి. అయితే దావికి కారణం బైరాగి, రామారావు పాత్రలో మమేకం చెందటమేనం టారు విమర్శకులు.

చైరాగి అవివాహితుడిగానే మిగిలిపోయాడు. అయితె దానికి కచ్చిత మయిన కారణాలు తెలియవు. చైరాగికి వివాహం జరిగితే భార్యతో ఎలా జీవనం గడిపేవాడు అన్న విషయం ఈ నవలలో రామారావు తన భార్య సుశీలతో వ్యవహరించిన తీరుమబట్టి అంచవా వేయవచ్చు. వివాహం జరిగి బైరాగికి పిల్లలు కలిగితే వారివి ఎంతగా (ప్రేమించేవాడో కూడా రామారావు షాత్ర పాప పాత్రల ద్వారా ఊహించవచ్చు. ఈ నవలలో రామారావు పాప ప్రపంచంలోవి అందర్గి సాపల్గాంటిది కాదు.

“తన ఈ సావలో చయోవృద్దులకుండదగిన పాత్వికతొ, సాధువుల కుండవలసిన వైరాగ్యం, శికోరులలో) తరుణవనయస్కులలో ఉండే స్నేహం, పొహర్హం అన్షీ కలిసి ఉన్నాయి. ఎంతటి దుర్వార్తనయినా, ఎంతటి ఉత్తాతాన్సయినా, పాప విర్వికారంగా, విర్విచారంగా. భరించగలదు”

బైరాగి సృష్టించిన సుశీలపాత్ర భర్తకు, కూతురుకు మానసికంగొ చాలాదూరంగా ఉన్నట్లుంటుంది. అయితే భర్త ఇష్టాయిస్టాల కను

1. పాపపోయింది-వైరాగి

గుణంగా వ్యవహరిస్తుంటుంది. చాలా పాదువుగా నంసొరం సాగిన్తుం టుంది. తండ్రీ కుమార్తెల (ప్రేమమ;, అనుబంధాన్ని చూస్తూ అసూయ చెందకుండా దూరంగా ఉంటుంది. సుశీల అందంగానే ఉంటుంది. రామారావుకు కూడా తన భార్య అందంగానే కనపడుతుంది. అయితే సుశీలతో శృంగారానికి ఆతము అంతగా ప్రాముఖ్యమివ్వడు. పాప పట్ల ఉన్న ఆప్యాయత సన్లిహితత్వాల ఏకాగ్రత చెదురుతుందేమోనన్హ శంక.

పాపకు జ్వరం వచ్చిన తర్వాత సాపమీద వాత్సల్యంతో సెరిగిన సన్ని హితత్వంలో మరెవ్వరికీ చోటులేదు. ఆఖరికి కన్నతల్లి సుశీలకు కూడా.

గోపాల్‌ అవే కుర్రవాడు పాపతో ఆడుకుంటూ ఉంటాడు. ఆ పిల్ల వాడు వచ్చాక పాపకు ఎంతో ఆనందం కలుగుతుంది. పాపకోసం రామారావు, సుశీల గోపాల్‌ను ఎంతో (ప్రేమగా చూస్తారు. ఒకరోజు పిల్ల వాదు రాడు. విషయం తెలుసుకుంటే బస్సు కిందపడి మరణించినట్టు తెలుస్తుంది. అవ్హడం రామారావు తన జీవితంలో తొలిసారి తానెరుగవి అజ్ఞాతశక్తివి ప్రార్ధిస్తాడు-

*హ్హే భగవాన్‌! నీవు వున్నావో, లేదో నాకు తెలియదు. అందరూ ఉన్నావంటున్నారు. వీవు ఉంటే, జగద్రక్షకుడవై, కరుణామయుడవైతే నేను వివ్హ ఒక్కటే వేడుకుంటున్నాను. ఈ లోకంలో అసంఖ్యాకంగా ముక్కు పచ్చలారని పసివాళ్ళు వున్నారు. వాళ్ళు మరణం నీ సృష్టి లక్ష్యంలో ఒక తప్పవిసరి మెట్టయితే, విస్టహాయులమైన మేము చేయగలిగిందేమీ లేదు. కావి గోపాల్‌ వంటి దుర్మరణం మాత్రం వాళ్ళకు కలగకుండా చూడు. వీ లీలకు పాక్షీభూతులయిన మాకుగావి, ఆ పసీవాళ్ళకుగానీ ఈ ఒక్క యాతన తప్పించు. ఆ పసిప్రాణాల బలి అవివార్యం అయితే కానీ, విన్ను వివారించే శక్తి మాకులేదు. కానీ, ఆ బీభత్స మరణం మాత్ర వద్దు. వాళ్ళము హాయిగా. నవ్వుతూ, ఆడుతూ పాడుతూ బాధంటే ఏమిటో ఎరుగకుండా వువ్వుల్లా పోనివ్వు. శాశ్వత విద్రలో సుఖంగా తేలిపోనివ్వు. నాకూ ఒక పాప ఉంది. కాబట్టి వేడుకుంటున్నాను. కరుణామయుడైన

విన్దు మూఢమానవుణ్ణి వేను కోరిందితే! కొంతకాలం పిదప రామా రావు పాప వ్యాధి గురించి, అమెరికాలో ఆపరేషన్‌ గురించి సుశీలకు చెబుతాడు. అయితే అకస్మాత్తుగా పాప చనిపోతుంది. సుశీల ఏర్చి ఏర్చి తట్టుకువి కొన్లి రోజులలో తేరుకోగలిగింది. రామారావు మాత్రం విషాదకరమయిన దుర్భర పరిస్టితులలోనవికి జారిపోయాడు. కొన్నాళ్ళకు సుశీల పడకగదిలో నిశ్శబ్ధంగా విద్రపోతున్న భర్తప్రక్కలో పరుండి మీద చేయి వేస్తుంది. రామారావు ఉలిక్కిపడి లేచి భార్య వంక తీక్షణంగా చూసి చేయిలాగి పారవేస్తాదం. మళ్ళీ ఒక పాప, అవి పాప కోసం అడిగింది. ఆ వెంటనే రామారావు భార్యను వుట్టింటికి పంపివేస్తాదు. రామారావు ఒంటరిగా చీకటిగదిలో జీవితం ప్రారంభిస్తాడు.

ఆలోచనలన్నీ సాపవే. కొన్నాళ్ళకు బౌద్ధ భిక్షువుల దగ్గరకు చేరి ఆర్తి నాశనావికి ప్రయత్నిస్తాడు. మరల భగవద్గీతోపవ్యాసాలను వింటాడు కర్మ దేహం, ఆత్మ గురించి తెలుసుకోవటావికి ప్రయత్నిస్తాడు. తరు వాత కొంతమంది మిత్రులతో కలసి తాగటం మొదలుపెడతొదు. ఆ మత్తులో సాప గుర్తుకు వచ్చేదికాదు. ఒకరోజు రామారావు తాగి వళ్ళు తెలియని స్టితిలో ఉండగా ఒక అంగ్లే ఇండియన్‌ యువతి ఇంటికి ఒక రిక్షావాలా తీసుకువెళతాడు. అయితే రామారావు అక్కడ ఏమీ శృంగార చేష్తలు చెయ్యదు. ఆ యువతితో కలిసి నుళ్ళీ తాగుతాడు. తన దుఃఖం ఆమెతో చెనక్షుంటాడు. ఆమె బైబిల్‌ నుంచి లాజరప్‌ ఉదంతాన్ని, ఏను ప్రభువు కరుణనూ తెలియపర్చే అధ్యాయాన్ని చదివి వినిపిస్తుంది. ఇద్దరూ దుఃభిస్తారు. రొమారావు *పాపా ఏడవకు" అని ఆమెను ఓదారున్తాడు.

ఈలోగా రామారావు పరిస్థితి తెలుసుకుని సుశీల పాప వయష్పు "పిల్లతో తిరిగివస్తుంది. రామారావు ఈ కొత్తపాపమ సహించలేక తిరప్క రిస్తాడు. భార్యభర్తల మధ్య అగాధం పెరుగుతూ. ఉంటుంది. ఈలోగా

1. పాపపోయింది- బైరాగి.

పాపను పోలిన పాప పార్కులో కనపడితే, అ పావ వెంట వళ్ళో సాకల్లో ఉన్న ఆమె బంధువులకు కొంత డచ్చీచ్చి తవ ఇంటికి కుంటాడు, ఆ 'పేదపిల్లకూ అన్జి సపర్యలు చేసి, అనీ నేర్పి పలా కద టాడు. సుశీల కూడా ఈ కొత్తపాపను తము పాపలాగే ఆదరిస్తుంది. ఈ పావ కూడా ఆ సావలాగానే సందేహాలము మళ్ళీ మళ్ళీ అడుగుతుంది.

బైరాగి రాసివ ఈ నవల గురించి మప్రపిద్ధ తెలుగు రచయిత, సంపా దకుడం వురాణం సుబ్రహ్మణ్య శర్మ తన అభిప్రాయం ఈ విధంగా వ్యక్తం చేశారు-

“ఈ వవల సామాన్య పాఠకులకు అంతగా అంతుపట్టదు. రుచిం చకపోవచ్చు. భార్యాభర్తల మధ్య ఉండే దైహిక సంబంధాలను, అమరాగాన్ని బైరాగి అంతగా పట్టించుకోలేదు, వాటిని * ప్రక్కకు వెట్టేవేశాదు. ఈ నవలంతా సాపగురించే నడుస్తుంది. మళ్ళీ ఇందులో కాల్తనిక ఛాయలు లవలేశమయినా లేవు. మొత్తం నవలలో రెండు పెద్ద సన్లివేశాలున్నాయి. ఒకటి పాపతో ఆడుకునే గోపాల్‌ అవే పిల్లవాడి ఘోరమయిన మరణం. రెండు పాస విద్రలో అస్తమించటం. ననల ఎత్తుగడ బమ్సు ప్రయాణంతో ప్రారంభమవుతుంది. మిగతా నవలంతా రామారావు ఆశవిరాశలు, భయాందోళనలతో నడుస్తుంది. చివరలో రామారావు ఆశోపహతుడై ఏకాంతంగా. గడిపిన దుర్భరమైన దివాలు చదవటావికి ఎంతో భయం. వేస్తుంది. సాఠకులు దీగుడం బావిలో, చీకటిలో, వీళ్ళు అడుగు మువిగిపోయి ఊపిరి నలపక ఉక్కిరిబిక్కీర యిపోతారు. అయితే ఈ మృత్యుశీతల ఛాయల మంచి పసిడి ' కిరణాల లే ఎండవైవు బైరాగి కథను నడిపిస్తాడు. ఈ నవల చదవటం, ఒక విపరీ తమైన అనుభవంగా పాఠకువిశీ మిగిలిపోతుంది. సన్దివేశ కల్పనలోనూ, వంభాషణలోను బైరాగి ఏమీ చాతుర్యం చూపడం. పైపై మెరుగులు, అనవపరవు టలంకారాలు, ఛేషజావికి యిందులో తావులేదు” వత క.టైరాగి అముద్రిత వవల-వురాణం సుబ్రహ్మణ్య శర్మ-ఆలూరి బైరాగి

“ఆత్రను/బైరాగి/ఒంటరివాడు. ఎవరితోనూ కలవలేవి ఒంటరితనం అతవి విలక్షణత. నాజూకైన ఆలోచవలు కలవాడు. సువిశితమైన పరిశీలవాశక్తి, సాధారణమైన దృశ్యాలు అతవి మానస సరోవరంలో కలువలై, అలలై నక్షత్రాలై ప్రతిఫలించి, దృశ్యమావజగత్తు నుంచి మరేవో లోకాలకు మెట్లు కట్టి లాక్కుపోతాయి. ఆయన నవల వనవ్రాతప్రతివి పరిశీలించే అవకాశం నాకు లభించింది.

ఆయనకు కళావూర్జోదయంలా మెలికలు తిన్తతూ చకచ్చకీత పరిచే ఛేదామోదాల మధ్య గిరికీలు కొట్టే సామాన్యుని అంతర్హగత్తును పారలు వివ్రకొంటూ వెళ్ళి జీవియాతననంతా ఆవిష్కరించడంతో ఊరుకోడు. ఆ బాధవంతా మనకు పట్టిస్తాడు2 అవి అంటాడు.

పద్యరచనలు:-

1 చీకటి వీడలు

2. మూతిలో గొంతుకలు

3. ఆగమగీతి.

ఇతరాలు:--

1. దివ్యభవవం/కథల సంవుటి/ఇది అముద్రితం.

ఇవికాక హిందీలో 'పలాయన్‌” “పూటాదర్హణ్‌” అవే రెండు కవితా సంకలనాలు వెలువడ్డాయి. “పలోయన్‌” రెండవ ముద్రణ “బదిలీ కి రాత పేరుతో జరిగింది. దీవివి సుప్రసిద్ధ హిందీ రచయిత శ్రీ ఉ పేంద్రనాథ్‌ ఆ్క్క్‌ ప్రచురించారు. ఇది కాకుండా కాంచన మృగం/ వాటకం/బాలల గేయకథలు, హిందీ, ఇంగీషులో మరిన్ని కవితలు అముద్రితాలుగా ఉన్నాయి. ణం

“చీకటి వీడల్లు' శాలి తెలుగు కవితలు సంకలనం. దీవిలో 21 కవి తలున్నాయి. వీటిలో *జీవితం అనే శీర్షికతో జీవితాన్ని ఇతివృత్తంగా తీసుకున్ల ద్ధీర్హకవిత ఒక ఖండకావ్యమే అవుతుంది. అందులో-- య క న నత నన సన

సంస్మరణ సంచిక

2ఆలూరి వైరాగి నంస్మరణ సంచిక 1979 వురాణం శర

వ సుబ్రహ్మణ్యశర్మ

“బ్రహ్మాండవు గుండ్రని సుడిగుండంలో-

చిక్కిన ఈ జీవిత పిండం,

గడ్డిపోచలా క్రీందికీ మీదికి

తిరుగుతోంది బయటకు రానేరకి - అంటాడు

అదే కవితలో జీవితాన్లి ఒక దేవతగా పోల్చి -

“క్టర్రువ్యు తుపాను, ప్రబల భూకంపం

దారుణ ప్రపంచ మారణ యుద్ధం

ఈర్యాద్వేషవు వరక జ్వాలలు

నలుదిక్కుల మానవ వధశాలలు

మిన్దులు ముట్టే హాహాకారం

అది జీవిత దేవత జయకారలి1 -అంటాడు. మరోచోట జీవితంలోని విలువలస్టింటివీ అపహాస్యం చేస్తూ- ఉక్తద్రిన త్రపస్యలు బలి సమర్హణలు

నెత్తుటి వూజలు వెర్రిప్రార్ధనలు

ఈ రాక్షస విగ్రహంంముందునా?

ఈ జీవిత శనిగ్రహం ముందువా”2 -అంటాడు. జీవితాన్ని కఠినశిలతో పోలుస్తూ అదే కవితలో- ఉజయ్వ్యుగయుగాలుగొ మొైక్కివ శిరసుల

వణికే చల్లని మెత్తని స్పర్శల

రాపిడి చెందిన బండరాయి ఇది

కదలవి మెదలవి మొండిరాయి యిది 1 -అంటాదు. “ద్రీనిపైన వీ దీవాలాపం

అనునయ వినయం కరుణ విలాసం

పవిచేయదు” 2 -ఆంటాడు. వక జ కస

1 చీకటి వీడలు - బైరాగి

2. చీకటి వీడలు - బైరాగి

అస్తిత్వవాదం వంటి ఆధునిక తొత్విక సిద్దాంతాలు ఆయన మీద పవిచేయటంనల్లే జీవితం గురించి బైరాగికి ఇంత భయంకరమయిన అవగాహన కలిగి ఉండవచ్చు.

బైరాగి దెండన కావ్యరచన “నూతిలో గొంతుకలు" ఇది ఒక సంశయ కావ్యం. ఈ కావ్యంలో బైరాగి మానన వికాస పథవు చీలిన బాటలో సంశయాగ్రస్తుడైన నేటి మానవువి మానసిక సంఘర్షణను విశ్వవిఖ్యాత మైన హామ్లెట్‌, అర్జునుడు, రాష్కల్నికోవ్‌ ద్వారా వ్యక్రీకరించాడు. దీవిలో బైరాగి యుగ సంవేదనకు దర్హణం పట్టాడు. వైవిధ్యం కలిగిన మూడు పాత్రలలో, విస్మయం కలిగించే విధంగా భావైక్యతమ సాధించటం, టైరాగి విశ్వజనీనతకు; మవులిక దృక్తథానికి తార్కాణం. విరాశాంధకారంతో మొదలయిన ఈ కావ్యం ఆశల వెలుగుల ఆకాంక్షతో అంతమవుతుంది.

ఈ కావ్యం ద్వారా తెలుగు నవ్య కవిత్వం అత్యున్హత శిఖరాగ్రాలమ ఆధిరోహించిందనవి చెప్పవచ్చు.

బైరాగి రాసిన మూడవ కావ్యరాజం ఆగమగీతి. బైరాగి మరణించిన తర్వాత, అముద్రితంగా ఉన్న _చైరాగి కవితలను ఏర్చికూర్చిన కవితా పంచయనమే ఆగమగితి. కవిగాటైరాగి విశ్వరూప సందర్శనం మనకీ గ్రంథంలో కలుగుతుంది. కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ వురస్కారాన్ని పొందిన రచన ఇది.

బైరాగి హిందీ రచనలలో '“పలాయన్‌' మొట్టమొదటిది. ఇది కవితా సంకలనం. రెండవది “పూటాదర్హణ్‌” ఇదీ కవితా సంకలమే. ఇది చైరాగి మరణించిన తరువాత ప్రచురించడం జరిగింది.

ధనవంతుల అన్యాయాలకు, అత్యాచారాలకు బలి అయిన విస్టహోయ విరుపేద జీవితాలు బైరాగి హృదయాన్ని కదిలించివేశాయి. కష్టించి శ్రమ చేసినా కూడు, గూడు, గుడ్డ కూడా నోచుకోని విర్భాగ్యుల దౌర్భాగ్య జీవితాలను చూసి అప్రయత్నంగా జాలిగా ఆక్రోశించాడం. స్వార్హపర ధనమదాంధుల హింసావూరిత చర్యలకు బలి అవుతూ, మూసికీదన అనుభవిస్తూ, జీవచ్చవాల వలె జీవితాలను వెళ్ళదీస్తున్న నేటి ప్రజలను

తన “పలాయన్‌'లో చిత్రిస్తూ - ఇక్కడ మానవత్వం లేదు, ఇది మూగ పశువుల గుంవు అవి, జీవచ్చవాల పెండ్లి ఊరేగింవు అని అభివర్లిస్తాడం

*మ్రావవతా హై కహా? అరె యహ్‌ీ

గూంగై సశువోం శీ జమాత్‌ హై

వా సరు దర్హు కర్‌ కహీ జారహీ

జిందా లాశోంకీ బరాత్‌ హై!”

తెలుగు, హిందీ సాహిత్య రంగాలను సమావాధికారంతో నుసంపన్హం చేసిన “పర్వాత్మనా కవి" బైరాగి. బైరాగివి గురించి సుప్రసిద్ధ సంపాద కులు, రచయిత శ్రీ, ఎ.బి.క. ప్రపొద్‌-

“అనుభవాల వుట్టగొ, సుఖదుఃఖాల పడుగు పసేకగూ ఉండే మానవ జీవితవు లోతులను విమర్శనా దృష్టితో తర్కించిన మేధావి బైరాగి. శ్షీరవీర వ్యాయం చేయగలిగిని వ్యక్తిగా అతను ప్రతీ పరిణామాన్ని ప్రశ్నించి, సమాధానావికి రాగల్లిన కవే కావి, వేదనా రహితుడైన శుంఠ కాదు. అతనికి సాంప్రదాయాలు తెలుసు. కవి నియమాలు తెలును, కవి సమయాలు తెలుసు. అలంకారాల శక్తి అంతకుముందే తెలుసు. అద్భుతమైన భావచిశ్రాలకు అతను పెట్టింది పేర” 2 అవి కవిగా బైరాగి శక్తీవి అంచనా వేశారు.

బైరాగి గురించి నోరా శాస్తిరాపిన మాటలు-

“బైరాగి మూడం భాషలలో దిట్టరి మాత్రమే కొదు. ఆ మూడు భాషల సాహిత్యాలను బొపోసనం పట్టిన అగస్త్యుడు. తెలుగు పీమకు తెలుగు మాటల్లో విశ్వమావవవేదన వెల్లడించాడు. ఎవరి కంకఠాన్ని అనుకరించలేదు. ఎవరి బాటనూ అనుపరించలేదు. వైరాగికి అలాంటి

పపలాయన్‌ - బైరాగి

2 అలూరి బైరాగి సంష్మరణ పంచిక - 1979 - ఎబి.కె. ప్రపాొడ్‌

వ్యాసం,

అవసరమెక్కడిది? అతడి ప్రతిభ స్వయం వ్యక్తం. బైరాగి ప్రజాకవి కాదు. ప్రచారకవి అంతకంటే కాదు. అలాంటి స్థాయికీ దిగజారటం, కరతాళ "ధ్వనుల కోసం కవతలల్లటం అతవి మూలతత్త్వానికే విరుద్దం, అతడు మూకల్ని ఎన్నడూ పంబోధించలేదు. మానవుడిని సంబోధిం చౌడు. నూవవకోటి భవితవ్యాన్షి పంప్పర్శించాడు]

బైరాగి గురించి ఆయనతో కొంతకాలం సన్నిహితంగా ఉన్న ఆరుద్ర చెప్పిన మాటలు-

“పాతికేళ్ళ్చకు ముందెన్షడో బహుశా, పాతిక వెలల కిందట - పాండీ బజారు తురాయి చెట్ల కింద విలబడి ఆవురావురుమంటూ ఆతని పద్యం తొలిసారిగా చదీవి...........ఆనందించాను'

ప్రపంచ సాహిత్యంలో పరిణితి చెందిన ఏ ప్రథనుశ్రేణి కవికైనా పరే వీసమైనా తీసిపోవివాడి కవిత్వాన్ని చదువుతున్నందుకు ఆ ఆనందం”2

ఆధువిక తెలుగు సాహిత్యంలో యుగకర్త, మహాకవి శ్రీశ్రీ” బైరాగివి గురించి ఈ విధంగా తన అభిప్రాయం వేలిబుచ్చాడు-

“బైరాగినవి తలుచుకుంటే మాతిలో గొంతుకలు వినిపిస్తాయి. చుట్టవు చూవుగా వచ్చి అట్టేసేవుండవి ధూమకేతువు కవిపిస్తుంది.

రాయప్రోలు, విశ్వనాథ వంటి దృవతారలేకాదు, శిష్టా వారాయణ బాబు, బైరాగి వంటి నక్షత్రాలు కూడా సాహిత్యరోదపికి అలంకారాలే!?1.

ఆంగ్గ సాహిత్యంలో ప్రొన్సిస్‌ ధాంప్పన్‌ కెంత ప్రాముఖ్యం ఉందో వైరా గికీ మన సాహిత్యంలో అంత ప్రాముఖ్యమూ ఉంది.

“వ్వర్ణ లైరవం' (00౫9 ౦0౯ ౪24750) చాలా గొప్ప గీతం తు. ఓ ఆలూరి బైరాగి సంస్మరణ సంచిక - 1979 - గోరాశాస్త్రి వ్యాసం 2. ఆలూరి వైరాగి పంస్మరణ సంచిక - 1979 - ఆరుద్ర వ్యాసం 3 అలూరి బైరాగి సంస్మరణ సంచిక - 1979 - శ్రీశ్రీ

అంటారు. ఆ స్వర్గ ఖైరవాన్నే నేను బైరాగిలో చూస్తాను న! 2. ఆలూరి బైరాగి సంస్మరణ సంచిక - 1979 శ్రీశ్రీ

3. మూడో అధ్యాయం ముక్తిబోధ్‌ బైరాగి కావ్యరచనల పరిశీలన

ముక్తిబోధ్‌

గజానన్‌ మూధన్‌ ముక్తీబోధ్‌ పద్యరచనలు రాశిలో తక్కువే అయివా వాపి విషయంలో వెలగట్టలేవివి. ముక్తీబోధ్‌ రాసిన కవితలలో రెండు మాత్రమే సంకలనాలుగా వెలువడ్డాయి. మొట్టమొదటిది 'తార్‌ సప్తక్‌' . 1943లో తొలిసారిగా ముద్రణ పొందింది. ఇది ఏడుగురు కవుల కవితల సంకలనం. ఆ ఏడుగురు కవులలో ముక్తిబోర్‌ ఒకడు. ఈ కవితా సంకలనం కాకుండా ముక్తిబోధ్‌ పద్యరచనలకు సంబంధించి మరో సంకలనం మాత్రమే వెలువడింది. ఇందులో కేవలం ముక్తిబోధ్‌ ' కవితలు మాత్రమే సంకలనం చేయడం జరిగింది. *చాంద్‌కా ముహ్‌ టేఢా హై పేరుతో. వెలువడిన ఈ సంకలనం 1964లో మొట్టమొ- దటిపారిగా ప్రచురణ పొందింది. ఈ రెండు కవితా సంకలనాలలో ప్రచురించిన కవితలు కాకుండా, ముక్తిబోధ్‌ రాసిన కవితల రాతప్రతులు మరో 59 లభించాయి. వీటిలో 25 వివిధ సత్రికలలో ప్రచురితము- య్యాయి. మిగిలిన 34 ఎక్కడా ప్రచురణ పొందలేదు. 1980లో మిగిలిన కవితలు భూరి భూరి ఖాభ్‌ ధూల్‌” అనే పేరుతో సంకలనం చేసి ముద్రించారు. ఈ సంకలనంలో 47 కవితలున్నాయి. రాజక- మల్‌ ప్రకాశన్‌ ఢిల్లీవారు దీనిని ప్రచురించారు. తరువాత రాజకమల్‌ పేపర్‌ బాక్స్‌ ప్రచురణ కింద “ముక్తిబోధ్‌ రచనావలి పేరుతో ముక్తీబోధ్‌ సంవూర్ణ సాహిత్యం 1980లో వెలువడింది. దీనికి నేమిచంద్ర జైన్‌ సంపాదకుడు. వీరి సంపాదకత్వంలో ముక్తిబోధ్‌ పద్యరచవలనింటినీ రెండు సంవుటాలుగా కూర్చి అచ్చువేశారు.

వివిధ పత్రికలలో ప్రచురించిన కవితలు, పత్రిక పేరు, కవితలు రాసిన

కాలం కింద పసాొందుపరుష్తున్నాము. కవితా శీరిక పత్రిక పేరు ప్రచురణ కాలం జె క గీత్‌ రాష్త్రవాణి 1956 జూలై 2, ఉస్‌దిన్‌ లా ఆ 3 కహానే దో ఉవ్లే జోయే కవాహై వయీదిశా 1955 4. లాల్‌పలామ్‌ యా వా 5. పహలీపంక్తీ ధర్మయుగ్‌ - 6. ఏక్‌ పంక్తి భీివహీ లిభీ ధర్మయుగ్‌ 1957 ఆగమ్ట 15 7. సహర స్వీకారాహై వయాఖూన్‌ - & బారపా బజేరాత్‌ కే ఉన్మేష్‌ _ - 9. వహ్‌ కహతాధా ధర్మయుగ్‌ 1954 నవంబర్‌ 1 10. బబూల్‌ హంస్‌ 10945 సెప్టెంబర్‌ 11. మేరే యువజన్‌ మేరే పరిజన్‌ రాష్త్రువాణి 1956 జనవరి- ఫిబ్రవరి 12. కీసీ విగత్‌ జీవన్‌ కే జా వా 13. ఏక్‌ మిత్ర కే ప్రతి కావ్య ధారా - 14. నయా ఆదిత్య పారధి ఆ క15. యుగారంభ్‌ కే ప్రథమ చంద్‌ హంస జూ 16. ఆక్సూ బర్‌ మే భీ -బెర్‌ జూన్‌ మే లీలహర్‌ 1962 సెప్టెంబర్‌ 17. జీవన్‌ కీలౌ హంప్‌ వవంబర్‌, 1944 18. జన్‌ జన్‌ కా చేహారా ఏక్‌ -ా యా 19. మునిసిపాలిటీ కా కందీల్‌ -ా -ా 20. మేరే ప్రాణోం శ్రీ ప్వరలహరీ విచార్‌ జా 21. మానవతా కా చేహారా ఒా ఆ 22. కిపీపే హంన న 23. ఆపవే హీ పారధి ఆ 24 ఉపకృత్‌ హూ బా యా 25. ముక్తికామీ పైరోంకీ మోన్‌క్‌ చీభ్‌ సవేరా సంకేత్‌-

వివీధ పత్రికలలో ప్రచురితమయిన ఈ కవితలు కాకుండా మరో 34 కవితలు ప్రచురణ కాకుండా రాతప్రతులుగావే మిగిలిపోయాయి. వాటి వివరాలు -

1. బాహ్‌ పపారే బోలాథా ఆకాన్‌

2. రురనే వురానే పడ్‌ గయే 3 శటోం కే ఆర్‌ జబ్‌ ర! ధి

3. గలత్‌ ఫిలాస ఫీ

4. భూరీ భూరీ ఖాక్‌ థూల్‌ ఉడ్‌ రహే

5. పొంగు బెర్‌ వురావామై 7, ప్రాణ్‌ మే సమూచీ నవశక్తి నే

6. హర్‌ చీజ్‌..........

7. హజారోం ఫ్లాష్‌లైట్‌ రేభాయే

8. అజీ్‌జో చమక్‌దార్‌ ప్రజ్వలిత్‌ 1 ఏక్‌ సమస్యా

9. ఇస్‌ నగరీమే

10. ఆపనే కవినే 14 ఆ - ఆకర్‌ కోమల్‌ సమీర్‌

11. సూఖే కఠోర్‌ వంగే పహాడ్‌ 16 కయీ బార్‌ 17 ఏక్‌ మిత్ర జ్జ ప్రతి 18 దేఖ్‌ కీర్తి కే వితంబ్‌

12. బీవా తుమ్హారే బంజర్‌ హోగా

13. ద్యుతి కీ కలా

14. క్యా వైజ్ఞానిక్‌ పో గయా

15. జమానే కా చేహరా ఫక్‌

16. రాస్తే కే కోర్‌గుల్‌ జాధూల్‌ కే 24 ఓ అప్రస్తుత్‌ శ్రోతా

17. వుర్‌కే ప్రపారాంత్‌ మే వేత్‌

18. పొంగు రంగీ ఊంచీ లహరోం మే

19. ఏక్‌ ఫోడా దుఖా

20. సాంగు ఉతరీ రంగ్‌ లేకర్‌ ఉదాసపీ కా

21. ఉలట్‌ వులట్‌ శబ్ద్‌ బెర్‌

22. టి.ఎస్‌. ఇలియట్‌ కే ప్రతి

23. ఏక్‌ టీలే బర్‌ డాకూ కీ కహానీ

24. ఇపీ టైల్‌ గాడీ కో పహాడీ డాలోంపర్‌

25. ఓ మపీహా కాల్‌ గిరి శిఖర్‌ వైలేతుమ్‌

26. భాగ్‌ గయీ జీప్‌

ముక్తిబోధ్‌ తాను 1935, అంటే 13వ ఏట నుంచీ రచనలు చేయటం ప్రారంభించానని చెప్తారు. *చాంద్‌ కా ముహ్‌ టేఢా” ప్రచురణ వరకు అనగా 1963-64 వరకు / మరణ పర్యంతం / సాహిత్య సాధన పాగిప్తూ వచ్చాడం, ఈ విధంగా ఆయన సాహిత్యసాధన, 1935 మళచి 1964 వరకు 30 సంవత్సరాల పాటు విభిన్నమైన సామాజిక, రాజ- శ్రీయ, ఉద్యమాలచే ప్రభావితమవుతూ సాగుతూ వచ్చింది. “తార్‌ పప్తక్‌ లోని కవితలు ముక్తిబోధ్‌ కని హృదయావికి తొలినాటి ప్రతిబింబాలు, అయితే వీటి శిల్చం విషయంలోను, భాషా శైలిపై ఛాయావాద ప్రభావం కనిపించినంతగా విషయ వస్తువుపై కనిపించదు. ఛాయావాద ప్రధాన ప్రవృత్తులలో ఒకటయిన భగ్మపేమతో నిరాశా జనితమయిన దార్శన- కత ముక్తీబోధ్‌ కవితలలో 'కవిపించదు. 'తార్‌ సస్తక్‌' లోవి ప్రారంభిక కవితలలో లేవి విషయ పరిపక్వత. భాషా, శ్రైలిలోని తీవత మనకు క క్‌ 9, 4, 1 ఆ ఇచ వపు చనులు వక “తార్‌సప్తక్‌'ను వేరుగానూ, పండిన హృదయనవు లోతుల నుంచి వెలువడ్డ “వాంద్‌ కాముహ్‌ టేఢా' 'భూరి భూరి ఖాక్‌ ధూల్‌' కవితలను విడివిడిగా సమీక్షించటం వ్యాయంగాము, తర్కసహంగామా ఉంటుంది. తార్‌సప్తక్‌:-

'తార్‌ పప్తక్‌'లో ముక్తీబోధ్‌ రాసిన 17 కవితలున్నాయని ముందే చెప్పడం జరిగింది. వీటిలో చివరి కవిత “ఏక్‌ ఆత్మ వక్తన్య్‌' తార్‌ సప్తక్‌ రెండవ

ప్రచురణ / 1966 /లో చేర్చడం సంభనించింది. ముక్తిబోధ్‌ తవ మరణావికి ఒక సంవత్సరం ముందే 1963లో 'తార్‌ వప్తక్‌ రెండవ ప్రచురణలో చేర్చటానికి తన భావాలను *వున్నో” శీర్షికతో రాశాడు. ముక్తిబోధ్‌ ఈ “వునక్చ్‌'లో తన కొవ్యరచనా ప్రశ్రియ వికాసాన్ని చక్కగా వివరించాడు. 1935 వాటి రచవా ప్రారంభకాలంలో ఈన ఆలోచనల అపరికత్వమ ముక్తిటోర్‌ ఈ విధంగా వివరించాడు.

“మాళవ ప్రాంతంలోవి మవోహర మైదానాలలో విహరించే, 'క్షిపి రక్త- వర్ణవు భవ్య పాయం పంధ్యలూ, వివిధ రూసాలతో భాసించే వృక్షాల వీడలు వా యువన కవి హృదయావికి తొలి పొందర్య (ప్రేరణలు. ఉజ్జయవీ వగరం బయట వ్యాపించి ఉన్న ఈ విపర్గలోకం, ఉద్వేగమే ప్రధానంగా గల ఆలోచవలతో విండిన వ్యక్తికి ఎంతో ఆత్మీయమైవవి” 1 పొందర్య. చేతనవు ఈ వికాపాన్నే ముక్తిబోధ్‌ తన తర్వాత పంక్తులలో వివరించాడు.

“పొందర్య. మేవా కావ్యవస్తువు కాగలదని, అ తర్వాత నాకు ఇండో- ర్‌లో మొట్టమొదటిసారిగా అమభవనుయ్యింది. ఇండోర్‌లోవి మిత్రుల వహకారంతో నేమ అతి క్లిప్రమైవ వురాతన అభివ్యక్తివి అమూర్తమ- యిన కరుణను వదిలి అంతర్ముభఖుడవై నవీన సౌందర్య క్షేత్రం పట్ల జాగరూకడనయ్యామ. ఇది వా మొదటి ఆత్మ చైతన్యం

2. “మాలే కే విస్తీర్ణ నునోహర్‌ మైదావోం మే ఘూముతీ హుయీ శిప్రా కీ రక్స్‌ భవ్య పాంయేు బెర్‌ వివిధ్‌ రూపీ వృక్షం కీ ఛాయాయే మేరే కిశోర్‌ కవికీ ఆద్య పొందర్య్‌ (ప్రేరణాయేథీ. ఉజ్జైన్‌ వగర్‌ కే బాహర్‌ కాయహ్‌ విష్తీర్ధ విసర్గ లోక్‌ ఉప్‌ వ్యక్తికే లియే జీప్క్‌ మవోరచవా మే రంగీన్‌ ఆవేగ్‌ హీ ప్రోథమిక్‌ హై ఆత్యంత్‌ అల్మీయ్‌ థా” తార్‌ వక్షక్‌

• ముక్తిబోధ్‌ - కా వక్తన్య్‌ - 42వ వు

2. ముక్తిబోధ్‌ కా సాహిత్య అనుశీలన్‌ - వు 59,

పాహిత్య వ్యక్తిత్వ శ్రమ వికాసంలో ముక్తీబోధ్‌పై ఛాయావాద ప్రేమతో పాటు మరాశీ పాహిత్య ఉన్నత మానవతా వాద ప్రభావం కూడా

పొందర్యమూ, విశ్వమావవువి సుఖదుఖాలూ వ నన ర నా ముక్తిబోధ్‌ పాహిత్య తొలి సంక్షిష్తత.1 ఇటువంటి అనేక అంతర్హ్యంద్వాల కారణంగానే ముక్తిబోథ్‌ కావ్య వస్తు- వలో స్థిరత్వం లేకుండా పోయింది. జీవితంలో ఏదో ఒక రంగాన్ని తీసుకుని ఉన్నత శిఖరాలమ ముక్తిబోధ్‌ ఈ కారణంగానే ఆధిరోహిం- చలేకపోయాడ్డు. ఇంకా ఎంతో తెలుసుకోవాలి ఎంతో రాయాలి అనే జిజ్ఞాన తీవ్రత కారణంగా ముక్తీబోధ్‌ కవితా రచవలతో పాటు కథా రచవనలవైవు ఆకర్షితుడయ్యాడు. అయితే కథా రచవలలో ప్తందన అంతంతమాత్రమే కావడం చేత ముక్తీబోధ్‌ కవితవైపే మొగ్గు చూపించాడు. “జీవితాన్ని కవిత్వంతో మమేకం చెయ్యాలనే తపవ అవివార్యంగా పరిణమించింది”2 1935 మంచి 1938 వరకు ముక్తిబోధ్‌ కావ్య గమనం ఈ విధంగానే పాగింది. అయితే 1938 మంచి 1942 వరకు 5 పంవళ్సరాల పాటు అది విలక్షణతను నంతరించుకున్నది. 1942 తర్వాత విశ్వవేదిక మీద వికాసాన్ని పంతరించుకుంటున్న భౌతికవాదం చేత ప్రభావితుడ- యిన ముక్తిబోధ్‌ తప్త్పవివరిగా మార్క్పిజం వైవు మొగ్గు చూపవలపి వచ్చింది. స్వయంగా ముక్తీబోధ్‌ ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావించాడు, ఉంశ2 తొలిమలి దివాలలో వాకు ఎదురైన పరప్తర విరుద్ధ తత్వాల కారణంగా నేను చాలా వేర్చుకున్నాము. శుజలావూర్‌లో కనీసం వంటిని వూర్తిగా కవ్రకోడావికి చాలీచాలని బట్ట కూడా లేకుండా వైరాశ్యంతో ఉన్న మానవుల ఏకత్వం అంతర్మధవావికి గురిచేసి వన్ను వారితో కలపి క. తార్‌పప్తక్‌ - వు 42. 2. తార్‌పప్తక్‌ - ముక్తిబోర్‌ నరాల

గ్‌,” యే శన రూ

"(46 *మాకట్యిగో |

శ్లో మం ఎలప - నే

సయవించేటట్టు చేసింది. సంవత్సర కాలంలో నేను గత 5 సంవత్సరాల జడత్వాన్ని వదిలించుకో- వటానికీ పలు ప్రయత్నాలు చేశాను. వీటిలో కొన్టి పఫలముయ్యాయి. మరికొన్ని విఫలమయ్యాయి. క్రమంగా నేను మార్క్సిజం వైవు మొగ్గాను. భౌతిక వైజ్ఞానిక రంగాలకు చెందిన చాలా విషయాలు నేను లోతుగా తెలుసుకున్నాను. వా దృష్టి నా కావ్యంలోని అప్పష్టతవైవు మరలించి, మూడవ కొత్త వికాస పధాన్ని అవ్వేషించటం ప్రారంభించాను." ఇలాంటి ద్వంద్వాత్మక మానసిక విరాశ ముక్తిబోథ్‌ సంవూర్ణ కావ్యర- చవా ప్రక్రియకు మూలకేంద్రమయ్యింది. ఈ కారణంగానే ఆయనలో మూతన దిశాన్వేషణ ప్రారంభమయ్యింది. అందుచేతే ప్రతిచోట కావ్యవ- స్తువు ఎంపికలో ఏదో ఒక సంఘర్షణ ముడిపడి ఉంది. ఈ సంఘర్షణ ఒకచోట పొందర్య అవ్వేషణ కాగా, మరో చోట విశ్వమానవునితో గొంతు కలపటం, ఇంకొక చోట వ్యక్తి ఆత్మ సంభోధనంలో కాగా మరొక చోట పామాజీక వర్ణ వైషమ్యూల విరోధంలో చోటు చేసుకుంటూ వచ్చింది. సంఘర్ష జవితమయిన ఈ ద్వంద్వ ప్రవృత్తి ముక్తీబోధ్‌ రచనా వికాస శ్రమంలో అడుగడుగునా మనకు దర్శనమిస్తుంది.?2 “తార్‌పప్తక్‌'లో సంకలనం చేసిన ముక్తిబోధ్‌ కవితలు చాలా వరకు ఛాయావాద భావాలచే ప్రభావితం అయినవే. ఈ కవితల్ని బహుశా ముక్తీబోధ్‌ ఛాయావాదం చివరి కాలంలో అనగా 1935-36 ప్రాంతంలో రాసి ఉండవచ్చు. ఛాయావాద భాషా శ్రైలుల ప్రభావం ఈ కవితలలో స్పష్టంగా కనిపించినప్పటికీ, మారుతున్న సామాజిక పరిస్థితులు, పాశ్చాత్య సాహిళ్య ప్రభావం ముక్తిబోధ్‌ కావ్యవస్తువులో వ్యక్తమవుతుంది, “ఆత్మా కే మిశ్ర్‌ మేరే కవితలో ముక్తిబోథ్‌ భాషా శైలుల మీద జయ- 1 _తార్‌నప్తక్‌ - ముక్తిబోధ్‌ 2, తార్‌సప్తక్‌ = ముక్తిబోధ్‌ - వ్వ, 436.

లం ౮ /

శంకర్‌ ప్రసాద్‌, విరాలాల ఛాయవాద ప్రకృతి-చిత్రణ ప్రభావం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

“జో హృదయ్‌ పాగర్‌ యుగోం లహరతా

ఆనంద్‌ మే వ్యాకుల్‌ చలా ఆతా

కి నీలా గోల్‌ క్షణ్‌ క్షణ్‌ గూంజతా హై

ఉన్‌ జలధి కే శ్యామ్‌ లహరోం పర్‌ జండ్‌ ఆతా

సఘనతమ్‌ శ్వేత్‌, స్వర్గిక్‌ ఫేన్స్‌ చంచల్‌ ఫన్‌

జిసకో విత్‌ లగానే విజముళోం పర్‌ స్వహ్హ శ్రీ

మృదు మూర్తి యోం-నే-

అప్పరాయే సాంగు పాత్ర:

మృదు హలాకీ లహర్‌ పర్‌నే సింధుపర్‌ అరుణ్‌ తలువే

ఉతర్‌ అతీ కాంతి మయ్‌ నవ హాన్‌ లేకరి! యుగయుగాల మంచి తరంగిత మవుతున్న హృదయ సాగారం ఆనాందాందోళితమై వస్తున్నది. దాని కల్లోలిత ధ్వవి క్షణక్షణం గోళాకృతిలో ఉన్న నీలాకాశంలో ప్రతి ధ్వవిస్తున్లది. ఆ స్వార్గిక శ్వేత వర్షవు చిక్కని నురుగు వీలి అలలపై తేలియాడుతున్నది. స్వాష్టిక మృదుమూర్తుల నంటి అప్పరపలు, ఆ నురుగును ఉధయ సంధ్యలలో తను ముఖాలపై లేపసనంచేసుకోనటా విక్కి నవ్వులు కాంతులు వెదజల్లుతూ, ముద్రలు వేస్తూ దిగినమ్తున్నారు.

అయితే ఇదే కవిత చివరి భాగంలో ప్రయోగావాద సమాజ పరక మయిన వయక్తికతను ప్రదర్శించటం ముక్తిబోధ్‌ కావ్యగత విలక్షణ విశేషంగా చెప్పవచ్చు.

“ఆపనీ వ్యక్తిమత్తా కే సహారే జో చలే హై

ఉనకో కౌన్‌ దేతా హై

1.తార్‌సప్తక్‌-ముక్తిటోధ్‌-రెండవ ప్రచురణ - వు.44.

ఆచల్‌ విశ్వావ్‌ కా వరదాన్‌ ఉనకో కౌన్‌ దేతాహై ప్రఖర్‌ ఆలోక్‌

క్ట ఫట |] “త్రమ వ్యక్తిత్వమే ఆధారంగా సాగేవారికి దృఢ విశ్వాస వరమివ్వగల వారెవరు? చండ కిరణునినలె ప్రచండంగా ప్రకాశించే వారికి ఉజ్జ్వల ప్రకాశాన్ని ఎవరు ప్రపాదించగలరుగో “దూర్‌ తారా” శీర్షికతో ఉన్న కవితలో మానవువికీ అనూచానంగా వస్తున్న సదాచారం, సామర్థ్యవు గుర్తింవు వ్యక్తమవుతుంది. ఇది కూడా హిందీ సాహిత్య ప్రయోగవాద విశేషాలలో ఒకటి. “భోలే ఆంఖే అనే కవితలో ముక్తిబోధ్‌లో గల జ్ఞానపిపాస, అమభవ- యోగ్యమైన జీవన దర్శనామ్షి పొందాలనే తపన ప్త్పష్టంగా కవిపిస్తుంది. “అశక్త్‌' కవితలో ముక్తిబోధ్‌ భావాలపై తాత్త్విక చింతన ప్రభావంతో పాటు విరాశావాదం కూడా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ కవిత ద్వారా ముక్తిబోధ్‌ పై ఛాయావాదానంతరకాల కావ్యశైలి ప్రభావం కనిపిస్తుంది. అప్పటికి ముక్తిబోధ్‌ భౌతికవాదాన్టి పశ్రమంగా, వ్యవస్థితంగా తన జీవన దర్శనంగా స్వీకరించిన ఫలితంగా ఇది సాధించి ఉండవచ్చు. ముక్తిబోధ్‌ 1942 ప్రాంతంలోనే మార్క్యువాదాన్ని స్వీకరించాడు. ఇందుచే- తనే 1942కు ముందు ముక్తిబోధ్‌ రచనలపై శైలీపరంగా ఛాయావాద ప్రభావతి, వస్తుపరంగా ప్రయోగవాద ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి. “మేరే అంతర్‌” కవిత కూడా ఈ ప్రభావాన్నే స్పష్టం చేస్తుంది. “దన జీవితానికీ ప్రయాణ సాధనం వంటిది ముక్తిబోధ్‌ అంతరంగం. ఆ అంతరంగాన్ని సంబోధిస్తూ - ఓనా అంతరంగమా! నీ ప్రయాణం పొగిననాటి నుండి వా దేహం ఇంటిలోపలే ఉన్నా, మనసు మాత్రం బయటే ఉంటూ చీకట్లను, వెలుగులను, నద్కీ నగాలను దాటుతూ క. తార్‌సప్తక్‌ - ముక్తిబోధ్‌ - వు, 46.

పాగుతున్షది. మండుతూ పొంగులు వారే జీనవితవు వరదను ఎంతో సహజంగా తీసుకువెళుతున్నది. వేగంగా సాగే దావి పదధ్వమలతో, వా నవ్యతేజ భవ్యగానం ప్రతిధ్వవించింది” అంటారు ]

ముక్తిబోద్‌ రాసిన తదనంతర కవితలలో కొంతమార్హు మనకు కనిపిస్తుంది. “మృత్యు బొర్‌ కవి" కవితలో కావ్య వస్తువు, శ్రైలులు విషయంలో కొంత అపరిపక్వత _కవిసించినప్పటికీ, ఆలోచనాపరంగా వచ్చిన వికసన ప్రక్రీ- యలో ముక్తిబోధ్‌ భావాలు వ్యక్తమనటం కవిపిస్తుంది. జీవితం, దాని క్షణ భంగురత, తత్కారణంగా ఉత్తన్హమయ్యే. నిరాశా సంబంధిత తాత్త్వికత, ఆ ప్రశ్నలకు కవిగా ఉపదేశాత్మక సమాధానం ఈ కవితలో కవిపిస్తుంది.

“త్రుమ్‌ కవి హో, యహ్‌ ఫైల్‌ చలే మృదు గీత్‌ - విబల్‌ మానవ్‌ కే ఘర్‌,

జ్యోతిత్‌ హో ముఖ్‌ వవ ఆశానే జీనన్‌ కీ - గతి జీవన కాన్వర్‌”1 “నీవు కవివి, నీ మృదుగీతాలు ప్రతి దుర్చల మానవుని ఇంటా వ్యాప్తి- చెందుతున్నాయి. వారి ముఖాలు కొత్త ఆశలతో వెలుగుతున్నాయి. వారి జీవిత గతులు, జీవన ప్వరాలు కొత్త వుంతలు తొక్కుతున్నాయి".

1]. మేరే అంతర్‌, మేరే జీవన్‌కే సరల్‌యాన్‌

తూ జబ్‌పే చలా, రహా ఘర్‌

తన్‌ గృహ్‌ మేహో, పర్‌మన్‌ బాహర్‌

అలోక్‌ - తిమిర్‌, సరితా - పర్వత్‌ కర్‌ రహోపార్‌!

వహ్‌ సహజ్‌ ఉఠాలే చలా సుద్భఢ్‌ తపతే జీవన్‌ కా

• మహాజ్వార్‌

ఉన్కే దృత గతి ప్రతిపదక్షేప్‌ పే రుంకృత్‌

• హో ఉఠ్‌ రహోగాన్‌

జో వవ్య్‌ తేజ్‌ కా భన్య్‌ భాన్‌

-మేరే అంతర్‌ - ముక్తిమోధ్‌ రచవావలి, ఏక్‌ .వు. 113.

1. తార్‌సప్తక్‌ - ముక్తిబోధ్‌ - వు. 56.

కావ్య వస్తువుతో పాటు, శిలం, భాషా విషయంలో ముక్తిబోథ్‌లో వచ్చిన మార్పు 'మాతన్‌ అహం కవితలో వ్యక్తమవుతుంది. అప్పటికి ముక్తిబోధ్‌ భాషలో శ్రీప్రతపోయి. పరళత్వం చోటుచేసుకున్నది. అప్పటికి పరిప- క్వమయిన మానసిక స్థితిలో తన జీవిత దృక్షథాన్ని మమేకం చేసే ప్రయత్నంలో ముక్తిబోధ్‌ చాలా వరకు సఫలీకృతుడయ్యాడవి చెప్పవచ్చు. “కర్‌ సకో ఘృణ్వా ఇతనా క్యారభ్‌ తేహో

-ఆఖండ్‌ తుమ్‌ ప్రేమ్‌?]

/“అఖండమయిన (ప్రేమను వింవుకున్ల వీవు అసహ్యించుకోగలవా/. ముక్తిబోధ్‌లోవి మార్దును ఈ వాక్యంలోవి సరళమైన అభివ్యక్తి ద్వారా అదే విధంగా ముక్తీబోధ్‌ తన పాత పోకడల కంటే భిన్నంగా, వూర్తిగా కొత్త పోకడలతో కావ్యరచన_చేశాడనడావికి కీంది పక్తులు దోహదం చేస్తాయి-

“కింతు ఆజ్‌ లఘు స్వార్లోం మే ఘల్‌, క్రందన్‌ - విహ్వాల్‌ అంతర్మన్‌ యహ్‌ టార్‌ లీడ్‌ కే అందర్‌ వీచే

వే వాలీ గటరోం సేళలీ హై అప్పచ్చ అధిక్‌'2

“చిన చిన్హ స్వార్థాలకు విలయమైై దుఃఖంలో మగ్గుతున్న 1 అంత- రంగం, తారు రోడు కింద ంచే మురికి కాల్వల కంటే దురంధ భూయిష్టం/. వ! ప్రచహే ర] గ ఇదే కవితలోని చివరి పంక్తులు సహజ శైలిలో విరాలా '*కుకుర్‌ ముతా" / ఉమ్మెత్త వువ్వు/ కవితను జ్ఞప్తికి తెస్తూ పరిపక్వమవుతున్హ ముక్తిబోర్‌ మానసిక భావాలను వ్యక్తం చేస్తాయి.

“అహం భాన్‌ ఉత్తుంగ్‌ హువా హై

తేరే మన్‌ మే జైపే ఫరేపర్‌ ఉద్దా హై

1. తార్‌పప్తక్‌ - ముక్తిబోధ్‌ - వు. 57,

2. తార్‌సప్తక్‌ - ముక్తిబోథధ్‌ - వు. 58.

ధృష్ట్‌ కుకుర్‌ ముత్తా ఉన్నత్త్‌”1

/పాచిదిబ్బపై లేచిన కుక్కగొడుగులాగ వీ మనస్సులో అహంకారం తల ఎత్తింది/.

“వూంజీ వాదీ సమాజ్‌ కే ప్రతి /పెట్టుబడిదారీ సమాజంపై/ కవితలో ముక్తిబోధ్‌ భావాలు; జీవన దర్శనం స్పష్టమయ్యాయి. ఈ కవితలో ముక్తిటోధ్‌ కావ్యవమ్తువు పరంగా చాలా ప్పష్టంగా, విక్కచ్చిగా తన భావా- లను వ్యక్తం చేశాడు. పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ మీద తనకు గల అసహ్యాన్ని విర్ద్యంద్వంగా, విర్మొహమాటంగా వ్యక్తం చేస్తూ, అలాంటి సమాజం కూకటివేళ్లతో కూలిపోవాలనే ప్రగాఢవాంఛను వ్యక్తం చేస్తాడు. పెట్టుబడిదారీ దోపిడీ వ్యవస్థను వాశవం చేపే సామర్థ్యాన్ని శక్తినీ ప్రస్తు- తిసప్తోవాశ్‌ దేవతా" కవిత రాశాడు.

“బిహార్‌' కవితలో ముక్తిబోధ్‌ ఒక వైవు పెట్టుబడిదారీ విలాస వ్యవస్థను మరో వైవు దానికి విరుద్ధంగా పీడిత జనావళి దయవీయ స్థితిని వర్థించాదం.

ముక్తిబోధ్‌ హృదయంలో జీవితంపట్ల కచ్చితమైన దృక్తథం, విశ్వాసం, పీడిత ప్రజల పట్ల అంతులేవి సానుభూతి ఉన్నప్పటికీ, దార్మివికత ప్రబలంగా *చాంద్‌ కా ముహ్‌ టేఢాలో వ్యక్త్రమయినంత ప్రస్తుటంగా ముక్తిబోథ్‌ భావాలు 'తార్‌ సప్తక్‌' కనితలలో వ్యక్తం కాలేదు.

'“తార్‌ పప్తక'లో పంకలవనం చేసిన “ప్పుజన్‌ క్రణ్‌, '“అంతరదర్శన్‌ కవిత- లలో ముక్తిబోర్‌లోవి తొలివాటి ఛాయావాద శ్రైలి, అపరిపక్వ మానసిక స్థితులు దర్శవమిస్తాయి.

వాటకీయ కావ్యకైలి అవేది ముక్తిబోధ్‌లో కనిపించే శిల్ప ప్రత్యేకత. దీవి ద్వారా ముక్తిబోధ్‌ అమూర్త భావాలకు మార్త రూపాన్షిచ్చి ఆత్మ విశ్లేష- ణను ప్రదర్శిస్తాడు. “ఆత్మసంవాద్‌' కవితలో ముక్తిబోధ్‌లో లీలామాత్రంగా కవిపించిన ఈ శైలి, 'ఫేంటసి కవితరాసే వాటికి వూర్తి పరిణితి 1, తార్‌పప్తక్‌ - ముక్తిబోథ్‌

చెందింది. ఆత్మ సంవాదాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, ఆత్మశోధన, వ్వపరి- చయం, ఆత్మ సంఘర్షణలకు ప్రాధావ్యతనిస్తూ వ్యక్తిత్వ పరిమార్దనము, తన కొవ్య ప్రధాన వస్తువుగా ముక్తిబోధ్‌ స్వీకరిస్తూ వచ్చాడం.

ఈ విధమయిన రచనా విధావొవికి ముక్తిబోధ్‌ కవిత “వ్యక్తిత్వ బెర్‌ ఖండహర్‌' మరో మచ్చుతునక

“శిథిల మూక విస్తందన నుంచి ఒంటరి గీతాలు ఊడిపడ్డాయి. వల్లగౌ, భయం గొలువుతూ, ఆందోళితంగా దేహంలేవి దెయ్యాలవలె అంధకార గజ్జెల ఏకాంత స్వరాలు ఊడిపడ్డాయి”.

మొుక్తిబోధ్‌లో కావ్యపరంగా 20 సంవత్సరాలలో వచ్చిన మార్ప్తు వికాన- శ్రమం, 'తార్‌ సప్తక్‌' కవితా సంకలనంలోని చివరి కవిత “ఆత్మవ్యక్తన్య్‌'లో స్పష్టంగా వ్యక్తమవుతుంది. ముక్తిబోధ్‌ ఈ కవితలను 1960 ప్రాంతంలో రాసినట్లుగా భావించడం జరుగుతోంది. ముక్తిబోధ్‌ పీడిత, తాడిత జనావళి పట్ల పామభూతివి వ్యక్తం చేస్తూ, వారితో పాటు తనను తోటి ప్రయాణీకువిగాా పసహచరుడిగా భావించుకోనటం ఈ కవితలోవి ప్రత్యేకత,

“పచ్చా హై జహా అసంతోష్‌ మేరా వహా

• పరిపోష్‌1

పీడిత జనంతో ముమేకం చెంది, వారి తరపున పోరాడాలనే ఆకాంక్ష చుక్తిబోర్‌లో తదుపరి దోపిడీకీ వ్యతిరేకంగా, క్రాంతివి అవాహన చేసే చైతన్యానికి వువాదిగా పేర్కొవవచ్చు.

తొలుత ఛాయావద ప్రభావంతో, రోమన్‌ సౌందర్యాభిరుచి వైవు ఆక- ర్షితుడయిన ముక్తిబోధ్స్‌, దోపిడీ వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా నదుం బిగిస్తూ ప్రగతి వాదం నయివు సాగించే వికాస క్రమం తార్‌సప్తకిలోవి కవితల ద్వారా చ్యక్తమవుతుంది.

చాంద్‌కా ముహ్‌ టేఢా హై:-

1. తార్‌సప్తక్‌ - ముక్తిబోధ్‌

ఇది ముక్తిబోర్‌ రాసిన 28 కవితల సంకలనం. సంకలన కర్త శ్రీకాంత- వర్మ, ఈ సంకలనం 1964 ఆగష్టులో వెలువడింది. ఆవాటికి ముక్తీబోధ్‌ తన జీవిత చరమాంకంలో వున్నాడు. ఈ కవితా సంకలనంలోని కవిత- లను ముక్తిబోధ్‌ 1954 - 1964 మధ్యకాలంలో రాశాడవి, శ్రీకాంతవగ తన ముందు మాటలో పేర్కొన్నారు. అయితే ఈ విషయంలో మోప

లాల్‌ వర్మ అభిప్రాయం వేరుగా ఉన్నది. ఈ సంకలనంలోని కవితలు 1950-63 మధ్య కాలంలోవివవి ఆయన అభిప్రాయం. మోతీలాల్‌ నర్మ, ఈ విషయాన్లి ముక్తిబోథ్‌ రాతప్రతులు ఆధారంగా పేర్కొన్న కారణంగా, ఈ అభిప్రాయానికి అధిక మాన్యత లభించింది.

ఈ సంకలంనలోవి కవితలు 1950-63 మధ్యకాలంలోని ఆర్ధిక, సామాజిక రాజకీయ పరిస్టితులతో ముడిపడి ఉన్నాయి. 1950 వాటికి ముక్తీబోధ్‌ తన జీవిత దృక్తథాన్షి కచ్చితంగా విర్ధారించుకోవడమే కాకుండా, తన ఆలోచనా విధానానికి రూపకల్పన చేసుకున్నాడు. తన ఆత్మ పరిచయం, తన ఆత్మ సంస్కారంలో నుంచి ఉత్తన్నమయిన ద్వంద్వాత్మక అపరిహార్యత నుంచి స్వయం సంబద్ధం కావించుకో గలిగాడు. ఈ కారణంగా ఈ కవితా పంకలవంలోవి కవితలలో దృఢ సంకల్ల్వమూ, తాత్త్విక చింతనతో కూడిన జీవన దర్శనం కలిగిన కవిగా ముక్తిబోధ్‌ మనకు దర్శనమిస్తాడు. అందుచేతనే 'తార్‌ సప్తక్‌'లోవి కవి- తలలో కనపడే ఆలోచనా పరమయిన జడత్వం మనకు *చాంద్‌ కా ముహ్‌ టేఢా హై కవితలలో కవిపించదు. పైగా ఈ కవితలలో ముక్తీ- బోథ్‌ కవి వ్యక్తిత్వం విశిష్ట సాహిత్య వేదికపై వికపిస్తూ దర్శనమిస్తుంది. ఈ సంకలనంలోవి కవితలలో కొవ్యవస్తువు విషయంలో రెండు ప్రధాన అంశాలు సమావాంతరంగా పయవిష్తూ కవిపిస్తాయి. ఆత్మచేతన అన్వే- షణ, అవగతమైవ ఆత్మచేతన కారణంగా పరిషృతనుయిన వ్యక్తీత్వం, ఆపరిష్కృత వ్యక్తిత్వం నుంచి సంతరించుకున్న పరిణితి ప్రధానంగా మవకు ఈ కవితలలో కవిపిస్తాయి. భూల్‌ గలతీ, ముర యాద్‌

హె ఏక్‌ అంతర్‌ కథా, ఓ కాన్యర్యన్‌ ఫణిధర్‌, చక్‌ మక్‌ కే చిన్‌

గారియా, జబ్‌ ప్రక చిహ్న బౌఖభలా ఉ ఏక్‌ స్వస్హ కథా, ఆంతఃకరణ్‌

కా ఆయతన్స్‌ ఇప్‌ చౌడే ఊంచే టీలే పర్‌, చంబల్‌ శ్రీ ఘాటీమే,

అంధేరేమే, మొదలయిన ఈ సంకలనంలోని కవితలలో బాహ్య భౌతిక

జగత్తుకు సంబంధించిన సంఘర్షణకు ఆత్మ నంఘర్షణ నుంచి శక్తిని

పొందటం, ఆశక్తిని తన లక్ష్య సిద్ధి సాధన వరకు సక్రమంగా చేర్చీ

దృఢ సంకల్తానికీ చెందిన ప్రతిబద్ధతను మనం చూస్తాం. కాన్యవస్తువు,-

నీలం, భాషా శ్రైలుల విషయంలో కూడా ఈ కవితలలో ముక్తిబోథ్‌ వవపకు ఒక పరిణితి పిద్ధించిన తాత్త్వికుడిగా దర్శనమిస్తాడు.

ఈ కవితా సంకలనంలో మొదటిదీ, చాలా చిన్నదీ అయిన “భూల్‌ గలతీ కవిత, చివరిదీ, ఆతి పెద్దదీ అయిన “ఫాంటపీ కవిత, 'అంధే- రేమే” కావ్యవస్తువ్వు భాషా శైలి పరంగా సంశ్తిషకు ఉదాహరణలుగా పేర్కొనవచ్చు.

ఉజీవిత్రవ్యు చీకటి గదులలో

ఎవరో విరంతరం పరిభ్రమిస్తున్నారు

మాటి మాటికీ వినవస్తున్నది

అతని పదధ్వమల సవ్వడి,

కొని కొనరారు ఎవ్వరూ

రహస్య కారాగ్స్యహంలో బందీ అయిన ఖైదీ,

చిక్కటి చీకటి దధ్వవిలా

తమ అస్తిత్వాన్ని ఎవరో తెలియచేస్తున్నారు

వా గుండెల సవ్వడి నన్ను ప్రతిస్తున్నది.

ధ్వవించే ఆ ఆగోచరుడెవరవిగో]

క కై “జీందగీకే..

కమరోం మే అంధేరే

లగాతా హై చక్కర్‌

కోయీ ఏక్‌ లగాతార్‌;

కక్కే కత్తుల్ని ముడుచుకుని, తలలు వాల్చి, విర్వీర్యులై, ఆశక్తులై, ఆద- ర్చారులోవి ప్తంభాల్లాగా బారులుతీరి నిలబడి ఉన్నారు. పీడిత ప్రజాశక్తీకి ప్రతీకగా నెత్తురు నిండిన గాయాలతో, చేతులకు బేడీలు వేసి దర్చారు- లోవికి తీసుకువచ్చిన ఒక మహాకాయుడం వియంత కన్నులలోకి వివ్హలు కక్కుతూ. చూస్తూ విశ్శబ్దంగొ విలబడి ఉన్నాడు. ఆంతటా నిశ్శబ్దం. అయితే విస్పిగ్గుగా తలవాల్చి నిలబడడం అతవికి అభిలషణీయం కాదు. ఉప్తాంగుతున్ల అతని ఆవేశం ఈ వియంత సామ్రాజ్యంపై పరుచుకున్ల చిక్కవి నీలివీడలా ఉంది. వియంత పతనానికి రాబోయే మాచికగా ఉంది. అధికార వైభవం ఒక్క గాలికి చెల్లాచెదురయ్యే. ఇసుకగుట్టగా తోస్తున్నది.

ఇంతలో అదే దర్బారులో పీడిత, తాడిత నిరతాందోళిత ప్రజావాణిగా ఒక గొంతు వినదించింది. అందరి దృష్టి ఆవయివు మరలింది. ఒక వ్యక్తీ ఈ నియంత పాలనను నిరసిప్తూ దర్బారు వీడి, సామ్రాజ్య పొలిమేరలు దాటి అజ్ఞాతంలోకి వెళ్లిపోయాడు. అజ్ఞాత శిబిరంలో సైన్యాలను సమీ- కరిస్తున్నాడు. అతడు తిరిగొస్తాడు. మన ఓటమికి ప్రతీకారం తీర్చటానికి ఆవాజ్‌ పైరోంకీ దేతీ హై సువాయీ

బార్‌ - బార్‌ ..... బార్‌ - బార్‌,

వహ్‌నహీ దీఖతా ..... నహీ హీ దీఖతా

కీంతు, వహ్‌ రహా ఘామ్‌

తిలస్మీ ఖాహ్‌ మే గిరఫ్తతార్‌ కోయీ ఏక్‌, -

బీల్‌ - పార్‌ ఆత్తీ హుయీ స్పాన్‌ నే,

గహనవ్‌ రహపష్యమయ్‌ అంధకార్‌ - ధ్వవి- సా

అస్తిత్వ్‌ జవాతా

అని వార్స్‌ కోయీ ఏక్‌

బర్‌ మేరే హృదయ్‌ కేథక్‌ - థక్‌

వూళతీహై - వహ్‌ కౌన్‌

సువాయీ జో దేతా, పర్‌ నహీ దేతా దిఖాయీ,

మరలివస్తాడు. మన ప్పూదయ రక్తరంజిత భావాల ప్రతీకగా, సంకల్ప చైతన్య స్ఫూర్తిగా, అతను అనతరించినవాడం మున కలలు విజమవు తొయిో1.

ఆజ్‌ బైఠీహై జీర హ బక్తర్‌ పహన్‌ కర్‌

తక్తసర్‌ దిల్‌ కే,

చమక్‌ తే హై ఖడే హిధియార్‌ ఉన్కే దూర్‌తక్‌

ఆంఛే చిలకతీహై నుకీలే తేజ్‌ పత్తర్‌ సే

ఇడీ హై పిర్‌ రు కాయే, సబ్‌ కతారే

బే జుబా బేబస్‌ పవామ్‌ మే

ఆవగినత్‌ ఆంభఖో వ మెహరాబో థమే!

దరబారీ - ఆమ్‌ మే!

చేమాలూమ్‌ దర్రోంకే ఇలొకే మే

/సబాయీ కే సునహలే తేజ్‌ ఆక్ఫోంకే దుంధుల్‌కే మే/

ముహయ్యా కర్‌ రహా లశ్కర్‌,

హమారీ హార్‌కాబదరా చుకానే ఆయగా

సంకల్ప్‌ ధర్మా - చేతవా కా రక్తష్టావిత్‌ ప్వర్క్‌

హమారే హీ హృదయ్‌గా గుఫ్త్‌ ప్వర్గాక్షర్‌

ప్రకట్‌ హోకర్‌ వికట్‌ హో జాయగా!!

ఆ వ్యక్తిత్వం మరెవరిదో కాదు. తాత్విక చింతనా వికాస క్రమంలో అంతిమ శీఖరాన్షధిరోహించిన ముక్తిబోథ్‌ వ్యక్తిత్వానికి ప్రతిరూపమే అది. ఈ ఆశ్మ చైతన్య అన్వేషణ, దానివి పొందటం కోసం సంఘరణలోనే ముక్తిబోధ్‌ మార్క్సిజాన్ని ప్రజాపోరాటవు లక్ష్యంతో పమ్మిశ్రితం కేస్తాడు. కొన్ని కవితలలో ద్వంద్వాత్మక భౌతిక వాద చింతనకు కావ్యాత్మక పరిణితివి కల్పించే లక్ష్యంతో కూడిన విశుద్దరూపఠ కొవ్య వస్తువుగా న శ

1. “భూల్‌ - గలతీ” - ముక్తిబోధ్‌ - ముక్తిబోధ్‌ రచనావలి; వు, 390-392

ముక్తిబోధ్‌ చిత్రించాడు. 'లకడీ కా బనా రావణ్‌”, 'చాంద్‌ కా ముహ్‌ టేఢా హై' *'డూబతా చాంద్‌ కబ్‌ దూబేగా” “ఏక్‌ భూతవూర్వ విద్రోహీ కా ఆత్మ కథన్‌), 'మేరే లోగో, 'మై తుమ్‌ లోగోం పే దూర్‌ హొ “ఏక్‌ అరూప్‌ శూన్య కే ప్రతి, “శూన్య మొదలయిన కవితలలో ఈ విధమయిన కావ్యవస్తువు కనిపిస్తుంది. 'లకడీ కా బవా రావణ్‌” కవి- తలో పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ నాశనమయ్యే విధానాన్లి చూపించాడు. ఈ కవితలో ముక్తిబోధ్‌ వర్గ పోరాటాన్ని విస్తృతంగా చర్చించాడు. “ఘవీభూత్‌ కుహరే కే లక్షముఖ్‌, లక్ష చక్త్‌

-శత లక్ష బావం'1

“దట్టంగా ఆలుముకున్ల పొగమంచు లక్ష రూపొలు, లక్షల వక్షస్థలాలు, కోటి బాహువులను” పోరాడే వర్గాల ప్రతీకలుగా చిత్రించాడు.

వర్గ సంఘర్షణలోని వాస్తవాలను. “వ్యవస్థ గుర్తించగలదవి, గుర్తించి “వినాశనాన్ని, దగ్గరగా చూడగలుతుందవి ముక్తిబోర్‌ చెవుతాడు- 'మై మంత్ర కీలిత్‌ సా భూమి మే గడ్డాపా

జడ్‌ ఖఇడాహూ

అబ్‌ గిరా, తబ్‌ గిరా

ఇసీ పల్‌ కీ ఉప్‌ పల్‌”!

“నేమ నుంత్ర బద్భువిలా

భూమిలో పాతిన వాడిలా

ఏ క్షణాన్నైనా నేలకూలటావికి సిద్ధంగా

జడీభూతమై విలబడి ఉన్నాను”

పీడించే దోపిడీ వ్యవస్థ వినాశం తప్పనిసరి అని ముక్తీబోధ్‌ భావం. “చాంద్‌ కా ముహ్‌ టేఢా' ముక్తిబోధ్‌ కవి వ్యక్తిత్వావికి, పరిణితి చెందిన తాత్త్విక చింతనకు సంవూర్ణ ప్రతీకగా భావించవచ్చు. మార్క్టిజం భౌతికవాద

1. చాంద్‌ కాముహ్‌ టేఢా హై - ముక్తిబోథ్‌ - వు 26.

1, చాంద్‌ కొ ముహ్‌ టేఢా హై - ముక్తిబోధ్‌ - వు 28.

అన్ని కోణాలకు ముక్తీబోధ్‌ కవితలలో చోటు లభించింది. వర్గపోరాట వర్ణన, శ్రామిక వర్గం పట్ల పామభూతి, పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ పట్టి వైముఖ్యం; వర్గరహిత సమాజ ఆకాంక్ష వర్గ వైషమ్యూలకు దారితీసే ఆర్ధిక కారణాల వివరణ, వైజ్ఞానిక విశ్లేషణాత్మక దృష్టి ప్రతిబద్ధతతో కూడిన విరంతర పోరాట పటిమ విండిన వ్యక్తిత్వం - ఇనన్హీ మవక్తీ పంచయ కవితలలో కనిపిప్తాయి.

మార్క్సిజం భావాలను చాలా తేలిక శబ్దాలతో, శక్తివంతమయిన శైలితో, యువతను ఉత్తేజితులను చేయగలరీతిలో, *ఏక్‌ భూత వూర్వ విద్రోహీ కా ఆత్మ కథన్‌' శీర్షికతో ముక్తిబోధ్‌ రాసిన కవిత ఎన్నో ప్రశంసలను పొందింది.

ఉప్టీక్టు

వాకూ దుఃఖం ఉంది

మనందరం ఒక క్షూలివ భవవ శిథిలాల కింద

• పడి ఉన్నవారమే.

గొంతెత్తి అరవలేం; కాలు చేయి కదపలేం.

పర్వత మంత మట్టి దిబ్బల కీంద పడి ఉండటం ఆతి

= భయానకం

విరిగిన వెన్నెముక బాధను భరించటం వర్ణవాతీతం

మీదపడ్డ బరువుకు నలిగిపోతూ

పామ్మపిల్లిన గుండె చవ్హళ్ళు వినవలసి రావటం దుర్భరం”] తు

1. 'దుఖభ్‌ తుమ్తే భీ హె

దుఃభ్‌ ముర భీ!

హమ్‌ ఏక్‌ ఢధహే హుయే మకాన్‌ కే వీచే దబే హె

చీభ్‌ వికలనా భీ ముశ్కిల్‌ హై

అసంభప్‌...

/తరువాత పేజీ/

ముక్తిబోధ్‌ స్వయం వ్యక్తిత్వ సంశోధన లక్ష్యంతో! ్రేరేపితుడై కావ్య వ్యక్తిత్వవు ఆత్మ సంఘర్షణా, ఆత్మ పొక్షాత్కార ప్రక్రియలో పాగుతు- న్హవ్హడ్రు కావ్య వస్తువు ఉత్కృప్టత దర్శనమిస్తుంది. బ్రహ్మరాక్షస్‌ దిమాగీ, గుహాంధకార్‌ కా ఓరాంన్‌ ఉటాంగ్‌, ముర కదమ్‌ కదమ్‌ పర్‌, ముగు నహీ మాలూమ్‌, మేరే. సహచరమిత్ర్‌, మొదలయిన కవితలలో ఈ ఉత్కృష్టత కవిసిస్తుంది.

*భారత్ర దేశంలో చీకటి సందుల గొందులలో, జీవిత టాధామయ కేంద్రాల నలుదిక్కుల, ఆలోచవా కాంతి వుంజూాలను వెదజల్లే నోళా- లాగా పరిభ్రమిస్తున్నారు- నా మిత్రులు, సహచరులు, వారు విప్ణవ దృక్షథాల ఉల్కలు, వారి మేథస్సులలో ప్రతి క్షణళ జన సంఘర్ష్గ ప్రదీప్త

హిలనా ళీ

భయానక్‌ హై బడే - బడే ఢీరోంకీ

పహాడియో - నీచే దబే రహవా బెర్‌

మహసూస్‌ కర్తే జావా

పసలీ కీ లూటీ హులయీ హడ్డీ

భయంకర్‌ హై ఛాతీసర్‌ వజన్‌ టీలోంకారఖే హుయే

ఊపర్‌ కే జడీభూత్‌ దబావోం దబా హువా

ఆపనాస్తంద్‌

అనుభవ్‌ కర్తే జూనా

దౌడతీ ర్తుకరీ హంయీ థుక్షథుకీ

మహసూప్‌ కర్తే జావా భీషణ్‌

భయంకర్‌ హై

వాహ్‌ కానతర్జు బా హై!

ఛాతీ మే గడ్డా హై”

ఏక్‌ భూతవూర్వ్‌ విద్రోహీ కా ఆత్మ కథన్‌-

ముక్తిబోధ్‌ - ముక్తిబోధ్‌ రచవావలి -వు.134,

తేజోమేఘాలు విహరిస్తున్నాయి”]

మార్క్సిజం ఉదాత్తముయిన మానవతా దృక్షథాని సయితం తీసుకువి రాసిన కవితలు ఈ కనితా సంకలనంలో ఉన్నాయి. వీటిలో రాజకీయ వాగ్దావాలు కొని పగ తీర్చుకోమనే సందేశాలు గొని, తన స్వంత ఆత్మ సంఘర్షణగొవి లేకపోవడం విశేషం.1

1.భారతీయ గలీకే అంధేరీ కిసీ కోనేమే

జిందగీ కే దర్దోం కే కేంద్రోం కే చారోం ఓర్‌

ఘామతాహై విచారోంకే తేజః వుంజ్‌ గ్రహ -గోల్‌,

విపవీ దృష్టి కీ ఉల్కామే తారాదల్‌

కృతియోం కే స్వస్నోం కే

భన్య్‌ జన్‌-సంఘర్షోం కే ప్రదీస్త్‌ తేజో మేఘ్‌

ముస్తక్‌ మే ఘామతే హై జ్వాలా మండల్‌ ప్రతిపల్‌”

--మేరే మిశ్ర, సహచార్‌-ముక్తిబోధ్‌ రచవానలి

వు.310

₹'పతానహీ” శీర్షిక గల కవితలో మానవ సంవేదనకు దర్శణం పడంతూ,

మానవువికి సహకరించాలనే ఆకాంక్షతో కూడిన ఆదర్శవాదం

కనిపిస్తుంది.

“ఈ జేవిత దారులలో ఎవరిని ఎన్హడం ఎక్కడ ఏవైవున

ఏయే ప్రభాత, విభాత సంధ్యలలో కలుప్తామో-

అవే మొహిందీ ప్రాంగణాల్దాగ అనిపిస్తాయి-

ఆ పరిసరాల్లో చిత్తడి నేల సువాసనలతో మర్రిచెట్టు

వీడలో పచ్చ గన్నేరు వూల పరిమళ కోభతో నిండిన ఆ ఇంటివి

చూస్తుంటే ఎన్నో భావాలు మదిలో మెదుల్తాయి

అవ్హ్దడు ఒక చెట్టునీడలో కూర్చువి

వీ మనోవీధిలో విహరించే వ్యక్తులను

వాడి వేడి భావాలను చేరీజువేసుకో”

భూరి భూరి ఖాక్‌ ధూల్‌;-

కేవలం ముక్తిబోధ్‌ కవితల్ని మాత్రమే సంకలనం చేసిన కవితా సంకా లవాలల్లో 'భూరి భూరి ఖాక్‌ ధూల్‌' రెండోది. ఈ సంకలనంలో ముక్తిబోధ్‌ 1949 మంచి 1963-64 వరకు రాసిన కవితలున్నాయి. “చాంద్‌ కా ముహ్‌ ఠేఢా ప్టెలో 28 కవితలు మాత్రమే సంకలనం చెయ్యగా *“భూరి భూరి ఖాక్‌ ధూల్‌” లో 47 కవితలు సంకలనం చెయ్యటం జరిగింది. అందుచేత ఈ సంకలనం ముక్తిబోథ్‌ సంవూర్ణ కవితా వ్యక్తిత్వాన్ని దర్శించటానికి ఉపయుక్తంగా ఉంటుంది.

ఈ సంకలనంలోని కవితలలో చిత్రాత్మకత్య ముఖ్యంగా స్వష్హ చిత్రాలు ఫాంటపీ ఎక్కునగా ఉన్నాయి. ఈ స్పష్ట చిత్రాలను ముక్తిబోధ్‌ తన అభివ్యక్తికి ముఖ్య పాధవాలుగా ఎన్నుకున్నాడు. యుగిన యదార్థాలను ముక్తిబోధ్‌ మరేవిధంగానూ, ఈ వ్వష్హ చిత్రాలంతటి ప్రభావోత్సాదకంగా

పతానహీ కబ్‌, కౌన్స్‌ కహా, కీస్‌ ఓర్‌ మిలే

శీస్‌ సాంగు మిలే, కిస్‌ సుబహ్‌ మిలే

యహ్‌ రాహ్‌ జిందగీ శీ జిపనే, జిస్‌ జగహ్‌ మిలే

హై రీక్‌ వహీ, బప్‌ వహీ అహతీ మెహిందీ కే

జీనకే భీతర్‌

హె కోయీ ఘర్‌

బాహర్‌ ప్రసన్హ పీలే కనేర్‌

బరగద్‌ ఊంచా, జమీన్‌ గీలీ

మన్‌ జినే దేఖ్‌ కల్పనా కరేగా జానే క్యా,

తబ్‌ బైక్‌ ఏక్‌

గంభీర్‌ వృక్షో కే తలే

టటోలోమన్స్‌ జిస్‌నే జిస్‌ శోర్‌ మిలే

కర్‌ ఆపనే - ఆపనే తస్త్‌ ఆనుభవోం కీ తులనా.

ఘలవా మిలనా

పతా నహీ -ముక్తిబోథ్‌ రచనావలి

వు.255.

చిత్రించలేకపోవచ్చునవిపిస్తుంది.

మనమూ మన సమాజమూ, ఇక్కడి విషం తాగి, ఇక్కడి విషంతో జీవించి, స్తందనరహిత వాడులతో, విస్తేజమ్రైపోయా యంటాడం”] ముక్తిబోధ్‌.

అందుచేతనే మనం వర్తమాన సమాజంలోని క్రూరత్వం. భీతావహం అమానుషత్వాలను. గుర్తించలేని జడుల ముయ్యానువి అంటాడు.]

పీడితులపట్ట, ముక్తిబోధ్‌కు అంతులేవి పాముభూతి ఉన్నది. పెట్టుబ- డిదారి సభ్యత, సంస్కృతి సమాజాన్ని ఎంతగా వేరుచేసిందో, ముక్తీబోధ్‌ గుర్తించినంతగా, ఏ ఆధువిక హిందీ కనీ గుర్తించలేదవి చెప్పటంలో ఆతిశయోక్తిలేదంటారు. డాక్టర్‌ ఆచలారాణి తివారీ తన “ముక్తిబోధ్‌ శీ కాన్యకలా" గ్రంథంలో,

జీవితంలోని సామాన్య యదార్థాలను మనం ప్రబావోత్తాదకంగా వెలిబు- చ్చాలంటే ఆసమాన్యమూ, అపాధరణమూ అయిన విషయాల సహాయం తీసుకోవలసిన అనవసరం ఉంటుంది. ముక్తిబోధ్‌ కూడా అలాగే చేశాడం. జీవిత యదార్జాలలోని పాధారణ విషయాలను, అసాధారణ విషయా- లుగా తీరిదిద్దవలసి ఉంటుందంటాడు”2

ఆదేవిధంగా ముక్తిబోధ్‌, ఈ కవితా సంకలనంలోని మరోకవిత *మాలన్‌ విర్ణర్‌ కీ రుర్‌ -రుర్‌ కంచన్‌ రేఖా'లో ఒక విధమయిన వాతావరణాన్ని ఏర్పరచాలన్ష్న తపనతో ఒక క్రమంగా రాశాడం.

సత్యంలో స్వస్ట్రం. స్వష్టంలో సత్యం, గంధవాహకులయిన మంచి

1. “క్ష్యోంకీ పీ జహర్‌ యహ్‌ సన్స్‌ హుయీ వాడియాలొ --భూరి

భూరి ఖాక్‌ ధూల్‌ -ముక్తిబోధ్‌-వు.10.

2. 'జీవన్‌ కే తధ్యోం కే సామాన్యీ కరణోంకా కరనా హీ పడతొ

హమే అసమాన్యీకరణ్‌” -భూరీ భూరీ ఖాక్‌ ధూల్‌ -వు.30.

మిరక్రులుగొం చక్కటి గాలి తెమ్మెరగా ఉన్నాయంటాడం”1 ముక్తిబోద్‌ కవితా రచన ఒక ఉదాత్తమయిన భావపరంపరగా సాగింది. ఈ ఉదాత్తత ముక్తిబోధ్‌ రచనలకు విరాటత్వాన్ని ప్రసాదించివా, బౌద్ధిక వియంత్రణ కారణంగా ఒక విధమయిన సంక్షిపత ముక్తీబోధ్‌ రచ- నలలో చోటుచేసుకున్హది. ఉదాత్తమనోవేగం కలిగిన కవి ముక్తిబోధ్‌. భావాల తీవ్రతలో, విభిన్నమయిన పరిస్థితులలో ముక్తిబోధ్‌ ఎన్నో భావ- చిత్రాలను, భావాబవు, ఆధారాలను చిత్రించాడు. వాటి చిత్రణకు ఆధారం ఆవేశం. అందుచేత ఒక్కొక్కవ్తడం వాటిలో క్రమం ఉండదు. క్రమంకోసం ప్రయత్షిస్తే వాటిలోని సహజ ఉద్వేగమే అంతరించిపోయే ప్రమాదముంది. సహజ ఉద్వేగం లేకపోతే ముక్తీబోధ్‌. కవితా లేదు, ముక్తిటోధూ లేడు. తనలో అంతర్జ్నిహితంగా ఉన్ల సత్యాలను వెదికిపట్టుకుని, వెలుప- లికి తీసుకువచ్చే ప్రయల్హం. చేశాడు. ఆ ప్రయత్నంలో భాగంగానే ముక్తిబోధ్‌ ఈ సంకలనంలోని కవితలలో పలుచోట్ల-ప్పర్డ్‌ ప్థులింగ్‌, శబనమీచమక్‌, ధూలినముయ పఫేదీ, అంగారీ ముస్కరాహట్‌, జిందా బిజలీ, చింగారీ, కిరణ్‌ - వంటి మాటలను ఉపయోగించాడు. మన అంతరంగంలో జ్ఞానమనోమణిని గురించి ఒక కవితలో వివరిస్తాడం2 ఈ నంకలనంలోవి అనేక కవితలలో ముక్తిబోధ్‌లోవి అంతర్‌ సంఘ- గ్షణ, బాహ్య పరిస్థితులు తమ వంతు ప్రభావాల్చి చూపాయి. అందుచేతనే ముక్తిబోధ్‌ కవితలలో వేదన ఎంత ఉంటుందో తిరు- గుబాటు తత్త్యమూ అంతగానూ ఉంటుంది. ఒకవైవున నల్లని చీకటి

1. 'పల్వ్‌మే స్వస్ట్‌ స్వష్ట్‌ మే సత్య్‌ కీ మిలీ - జాలీ పమ్మిశ్ర్‌ గంథవాహీ బయార్‌' -భూరీ భూరీ ఖాక్‌ ధూల్‌ -ముక్తిబోధ్‌వు.130. 2సచ్స్‌ హృదయ్‌, రక్త్‌ కే వాల్‌థాల్‌ మే డంబా, గహరే డుబా హై జీవన్‌ వివేక్‌ దుర్ధాంత్‌ జ్ఞాన్‌ కా మణి అశోక్‌" --భూరి భూరి ఖాక్‌ ధూల్‌-వు.]121.

అలుముకోగా మరోవైవున రక్తరాగ రంజితమయిన ఎర్రని రంగూ ఉంటుంది]

ముక్తిబోధ్‌ సప్తవర్శాలను తవ కవితలలో అనశ్యానుసారం ప్రయోగించి- నప్పటికీ, ఎరువు నలువు, రంగులపై తనకున్ల ప్రత్యేక మయివ మోజును ప్రదర్శించకుండా ఉండలేకపోయాడు. ముక్తిబోధ్‌ ఉద్దేశ్యం ప్రకారం నలువురంగు, చీకటికి, చెడుకు ప్రతీకకాగా ఎరువు తిరుగుబాటుకు విప్లవానికి, దీప్తికి ప్రతీక,

“భూరీ భూరీ ఖాక్‌ ధూల్‌' లోవి ఎక్కువ కవితలలో భయంకర వాస్తవాలు సయితం వదలక _ చిత్రించబడ్డాయి. ఆశోక్‌ వాజపేయి ఈ కవితలను ఆత్యంత భయంకర దోపిడీ కవితలుగా అభివర్షిం- చాడు. ముక్తిబోధ్‌ విధానసభలలో కుర్చీలు, మేజాలు విసురుకువి తలలు పగలుకొట్టుకునే సంస్కృతిని యధాతథంగా చిశ్రించారు.2

హిందీ కవిత్వంలో సంప్రదాయబద్ధమయిన భాషకు, నూతన అఫ- వ్యక్తీకరణ శక్తిని ఇచ్చి ఉన్నత - - స్థానంలో ప్రతిష్టించిన ఘనత ఈ సంకలనం ద్వారా ముక్తీబోధ్‌కు దక్కుతుంది. విరాలా తర్వాత హిందీ భాషకు జాతీయ రూపాన్లి ఇవ్వటావికి చేసిన మంచి ప్రయత్నంగా ఇది దర్శనమిస్తుంది.

ముక్తిబోధ్‌ రచనలలోని వైవిధ్యావికీ *ఈ కవితా సంకలనం సజీవ దర్హణం'గా పేర్కొనవచ్చు.

1. “భారతీయ అంధేకి గహరీ-గహరీ గలియోంమే ఆజ్‌కల్‌ స్టీ శ్ర

భయానక్‌ కాలీ- కాలీ రాతే హైఒ/ఉన్కే కీవారే పర్‌ విద్రోహ్‌ కే జల్‌

రే లాల్‌ -లాల్‌/ ధధకతే అగారి/భూరీభూరీ ఖాక్‌ధూల్‌-వు.

2. “ఖయావక్‌ దంగా హై/ భీతర్‌ కే హిస్పాంమే తేజ్‌/ ఫేంక్‌ కర్‌

మారీజాతీకుర్పియా/ మాధోం కో తోడతీ హై మేజ్‌/ విధానోం కీ

అంఠఈ స_భావోం మే/ వార్‌ దాతే సన్‌ పవీ ఖేజి/భూరీ భూరీ ఖౌక్‌ ధూల్‌- వు.234.

ముక్తిబోధ్‌ కావ్యరచనా వికాసాన్ని గమనిస్తే మాళవ ప్రాంత ప్రకృతి పొందర్యారాధనలో జాగ్భతమయిన కావ్యచేతన తరువాతి కాలంలో మార్క్సిజవు గతితార్కిక భౌతిక వాదంతో శిఖరాగ్రానికి చేరుకొందవి చెప్పవచ్చు.

బైరాగి కావ్యరచన పరిశీలన:

“తెల్లవారిందన్హ ప్త ఎహలేకుండా గాఢంగా నిద్రపోతున్నవుడు పల్ళని మబ్బుతెరల్లి చీల్చుకుని సూర్య కీరణాలు ముఖం మీద పడితే, రత్రుళ్ళి పాటుతో మెలుకవ వస్తుంది. సరిగ్గా అలాగే చైరాగి కవిత్వంలోకీ మేలు- కున్నాడు. 1050కి పూర్వం తెలుగు పత్రికల్లో ఎవ్హడూ తన కవితల్ని ప్రచురించలేదు బైరాగి. నేరుగా తన తొలికవితా సంవుటి “చీకటి వీదలు తోనే నలుగురి కంటా పడ్డాడు, ఆ గ్రంథమే బుజువుచేపింది. అంత- కుముందు ఎంత సాధనా, తపస్సు, అతవికున్నాయో[గ 1

బైరాగి 1978 సెప్టెంబర్‌లో మరణించేనాటికి ఆయన కావ్య సంవు- టాలు తెలుగులో రెండే. వెలువడ్డాయి. గ్రంథస్థం కాని కవితలు చాలా మిగిలిపోయాయి. బైరాగి మరణించిన తర్వాత వారి పోదరుడం పత్యం ఆంతకుముందే. ప్రచురించిన *చీకటి వీడలు' “నూతిలో గొంతుకలు కొవ్య శ్రలథాఅను బిపి. ప్రచురణల పేరుతో వునర్మిద్రించగా, 198] మేలో బైరాగి ఆముద్రిత కవితలను ఏర్పికూర్చి 'ఆగమగీతి. పేరుతో ఆలూరి బైరాగి సంస్మరణ సంచిక కమిటి మడ్రాసువారు ప్రచురించారు. వెలువడిన మూడు కవితా సంకలనాలలో బైరాగి రాసిన 122 కవితలు, 31 అనువాద కవితలు, ఒక కొవ్యం ఉన్నాయి.

షప్రపిద్ద తెలుగు రచయిత కొడవటిగంటి కుటుంబరావు చైరాగి కవిని గురించి వ్యక్తంచేసిన అభిప్రాయం, చైరాగి కవిత్వాన్ని సమీక్షించటావికి ప్రధమ కొలబద్దగా పనికివస్తుంది-

“నాకు తెలిసినంతవరకు చైరాగికి గల సామాజిక విశ్వాసాలు నా దృష్టిలో విర్చుష్టంకానట్టు కనబడినా-చాలా స్పష్టంగా, అయోనమయమూ, వులుముడూ అవేవి లేకుండా ఉండేవి. ఆ విశ్వాసాలు కొలగమనంలో, బైరాగి జీవితాముభవంతో, మారటంకూడా నాకు తెలుసు. ఏ దశలోవైనా చు

ఓ వగ కవిరంపై పోమసుందర్‌ వ్యాపం- బైరాగి సంస్మరణ సంచిక

చైరాగి పామాజిక భావాలు ప్టటికంలాగా విస్త్సష్పంగానూ, విర్మలంగానూ ఉండేవి. అందుచేత ఆతని కవితలు చదివి ఆనందించటావికి, ఆతని భావాలతో ఏకీభవించనవసరం లేకపోయేది. ఇది కవిలో చాలా అవూ- రమైన గుణం అనుకుంటాను. కొందరు ప్రయోజనాత్మకమైన రచనలు ఘాటుగానే చేస్తారు. అయితే ఆ ప్రయోజనంతో ఏకీభవించవివారి చేత తమ రచనలు, చదివించలేరు. అలా చదివించగలిగిన ఆధువిక తెలుగు కవులను వేళ్ళమీద లెక్క పెట్టవచ్చు. ఆ వేళ్లలో ఒకటి విస్సందేహంగా

న! న!

వైరాగిది!

చైరాగి మాత్చభాష తెలుగే అయినప్పటికీ, బైరాగి తొలుత “కవిత్వం రాసింది హిందీలో కావటం విశేషం. వాస్తవానికి “రీళటి వీడలు” ద్వారా అభ్యుదయ కవిత్వంలో తెలుగు పాహిత్యంలో---కాఆపెట్టిన బైరాగి “మాతిలో గొంతుకలు” పంశయాత్మక కావ్యం ద్వారా విరాశావాదిగొ, అరాచకవాదిగా ముద్రవేయించుకున్నాడు. అయితే ఆయన మరణానం- తరం ప్రచురించిన 'ఆగమగీతి తో ఏ ప్రగతివాదకవికీ బైరాగి తీమపోడని చెప్పవచ్చు. శబ్దచిత్రాలూ భావచిత్రాలూ విర్మించటంలో ఆయన అందె- వేసిన చెయ్యి. కొత్తదనం కోసం బైరాగి పడిన తపన ఆయన చేసిన

| అత్య ఆలి ఫ్‌ జ్యా

అన్వేషణ బైరాగి కవితలలో ప్రస్థుటంగా కనిపిస్తుంది. బైరాగి కవిత్వాన్లి గురించి కుందిర్తి మాటలు చాలా (ప్రాముఖ్యం కలిగివటువంటివి-

“మాతవత్వంకోసం ఆయన చేపిన- అన్వేషణ *రీకటి వీడల్లో నూ, “మాతిలో గొంతుకలు'లోనూ కొట్టవచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది. ఇంకా గ్రంథస్థం కావి అనేక గేయాల్లో ఆయన చూపిన మెరువులు ఆధువిక-ా తకు నిర్వచనం ఇచ్చేవిగా ఉంటాయి. “మేం తెచ్చిన కొత్తదనం యిదీ అని చూవటావిశళీ ఉదాహరణప్రాయంగా ఉంటాయి. *వాక్కొంచెం వమ్మకమివ్వు' అనే ఆయన గేయంలో __భరువాత నచ్చిన దిగంబర కవితోద్యమానికి బీజాలనదగినవి కన్దిస్తాయి. ఆవిధంగా ఆయన దప్ట

|!

1ఆలూరి చైరాగి కవి-కొడవటిగంటి కుటుంబరావు-ఆలూరి బైరాగి

సంస్మరణ పంచిక -1979,

వరకాసురడెందుకు?

ప్రపంచ నరకాన్నే మసి చేద్దామా?

జ్వాలా శేషాన్నం కొరై

గత సంస్క లకి చిహ్నం కొరై

వెదుకుతున్న కంకాళాలు

పశుమూానవృల పటాలాలు

అంధమూఢ సంస్కారంతో

క్రూరదాస్య గురుభారంతో

జర్దరవురాణ జగతిరగిలి

“విధ్వంస మహాదీపావలి

చీకటిలో చిరబంధితులూ

ఆకలితో ఆద్రందితులూ

మీకోసం లేచిన మంటలు

మీకోసం మోగిన గంటలు

స్విచోనా రిరుసానంతో.

పీడిత దరిద్రశాపంతో

క్రుంగిన ధరిత్రి కదువు పగిలి

వెలిగిన ప్రళయ దీపావళి

దీపావళి వచ్చిందండీ! 1 .

ప్రళయ వేదనా పంకీబ ప్రపంచం మధ్య (ప్రేనులు పాసగవని బైరాగికి, పసితవంలోనే తెలిసింది. అందుకే *నాకు తెలుసు అవే కవితలో బండ- రాళ్లపై ఏ మొక్కలు నాటినా ఏం లాభమని మాటిగా అడుగుతాడు, మనమంతా చీకటి ఆకలితో పోరాడే అస్వతంత్ర స్రైనవికులమని, మనకు ఫలశ్రుతి లేదంటాడు.

తాను వుట్టి పెరుగుతున్న సమయాన్ది తన కవితా చైతన్యంతో బైరాగి ఒకయుగ పంధిగా గుర్తించాడం, ఈ జగన్షగం భూగర్భ ప్రజ్ఞ్వల వాగ్నులతో చలించిపోతున్నదవి, రాబోయే సంఘర్షణ తప్పవిసరి చు

1. దీపావళి - చీకటి నీడలు - వు, ౩ 4,

అవి అది తోవలో కాచుకుని ఉన్నదని బైరాగి భావించాడం. వర్తమాన గగనంలో జీర్ణజగతి కంఠశోషలూ, నవ్యప్రగతి శంఖఘోషలూ ఆవా రించాయంటాడు. ఈ జీవిత రంగస్టలిపై సృష్టీప్రళయం కలిసిపోగా, ఆకాశవు కనుకొలకుల్లో ఎరువు జీరలు దర్శనమిస్తున్నాయంటాడుం.

“*న్తూతన యుగ సంగీతం

మనస్సు ఊరిస్తున్నది

వురాణ జగవ్యామోహం

వదలక పీడిస్తున్నది

విశానభాంచలంలో

పొడిచిందో తోకచుక్క

పొమ్మేదోపోయివట్టు

మొరిగిందో పిచ్చికుక్క.

అవి గిలగిల తన్నుకొనే

ప్రాత యుగవు ఘోరమరణయాతనలూ

ఇవి తళతళ ఉదయించే ---

మాత జగతి వీర ప్రసవ వేదనలూ

అది నెత్తుట మువిగిన ఓటమి

ఇవి నెత్తుట తేలిన గెలువులు

అవి గడిచిన కాలవు ఏడ్డులు

ఇవి దూరవు తూరువు పిలువులు

ఇరువంకల పకల దిశల

కనుగొలకుల అరుణకాంతి

ఆరుణకాంతిలో పాగలా

రాజుతున్న చిర అశాంతి

తిరుగుబాటు జెండాలీ

ఆకాశంతో నెత్తురుతో రంగరించి అరుదెంచిన

పంధియుగం! పంధియుగం 1

1. పంధియుగం -చీకటి వీడలు వు. 7-8

మీ ఆశ్రయ ప్టానావికి ఖి

శాంతిలోన, చావులోన

వవజీవిత విజయావికీ!

రేసీ తుఫాను ఉండదు.

ఈ నరదలు రిగిపోతాయ్‌ !

రేవు బయలుదేరు నావ

చుక్కానీ మనదేవోయ్‌!

రేవుదయించెడి సూర్యుడు

మీకొరకై తరుణారుణ

మరధుకాంతుల జయమాలలు

సిద్దంగా ఉంచుతాడు

రేపే మీ కళ్యాణం

తుఫాను బిడ్డల్లారా!' 1

సామాజిక దురన్యాయాల నెదుర్కొనటం కోసం చైరాగి విప్లవాన్ని, సమర్ధించాడన్నదె ఈ కవితలో-సంస్తప్టల. అయితే కరుణాంబుధి హృద- యుడయిన గౌతమ బుద్ధుడు ఆనాటి కరకురాతి కసాయి గుండెల సమాజంలో సయితం ెనుమార్తును తీసుకువచ్చాడన్న వాస్తవం వైవు కూడా మన దృష్టిని సారించేటట్లు చేశాడు బైరాగి

బైరాగి. రాసిన “చారిత్రక జ్యోతులు" కవిత గురించి ఆవత్స పోమా సుందర్‌ వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయం.

ట్‌ న! అర్య వి చారిత్రిక జ్యోతో బైరాగి విస్పష్టంగా గుర్తించాడు. అతవి చంప్కారం,

హితీ శిక్షణ, సంప్రదాయ మౌఢ్యాలకులోనుగావి ప్రగతి దర్శనం, అతవి చైతన్యాన్ని తీర్చిదిద్దాయి. విధ్వంసకవాద, అధివాస్తవికవాద, భావవాద ధోరణులన్ని అతవి కవితా హృదయానికెక్కి వచ్చాయి. అతను సర్వా మూర్తులా ఆధునిక కవి. ఇరవయ్యో శతాబ్ది భావుక హృదయానికి తప్ప అందరాని గడుసరి పోకిళ్లెన్నో అతవికి అవలీలగా పాంతమయ్యాయి.

1. పెనుతుఫాను - చీకటినీడలు -వు. -బైరాగి,

“శ్రామిక జన రక్తతైల పోషితమౌ

ప్రభువిలాస వృత్యోత్సవ

ప్రమత్త దీపికలు కావు

సంస్కృతి బలిపీఠంపై

ఆత్మోత్సర్గ దీపమాలలై

వెలిగిన మేధావుల జీవితాల

ఎర్రని ఒంటరి జ్యోతులు" ]

అవి పోల్చుకుంటాడు? అవి ఆశావిగూఢరశ్ములు! నవ్యపథ ప్రదర్శన జ్యోతులు! భవిష్యయుగచోదకాలు” 2

హేతువాదం, ఆధునిక కవిత్వానికి అధారభూమి._ ఆధునిక యోచన నవీన రుషిదతుష్ణయం చూపిన వెలుగుదారిలో విచేచించగలుగుతుంది. లోకవృత్తాలాను. శీలనం ఆధునికతకు జీవలక్షణం. రసజ్ఞులెవరయినా తమ అసమ్మతి తెల్లినా, ఆధునిక కావ్యవస్తువులలో సమాజపీడన, సంఘర్షణ, పెట్టుబడి, దోపిడీ, సమరోన్మాదం, ఆకలి వంటినన్ని పజా- వగా ప్రదర్శింపబడుతూనే ఉన్నాయి. బహుశా అందుకేనేమో ఆకలిమీద పెద్ద కవిత రాశాడు. బైరాగి “ఆకలి అద్భుతమయిన రచన టైరాగి ఆకలిని 'హృదయం మెత్తని చోటుల గీరే జంతువు" తో పోల్చాడు. ఆకలి నరాలలో బ్రహ్మాండం దద్దరిల్లేటంతటి ధ్వవి కలిగిస్తుందంటాడు. అగ్షి పర్వత గర్భంలో లావావంటిది ఆకలి అవి పేర్కొంటూ, ఆకలి గొన్హవాని బుర్రలో అర్ధరాత్రి అడివి జంతువుల హాహాకారం. వివిపిస్తుందంటాడు బైరాగి. ఈ అనుభూతులన్షీ కేవలం కవి స్వీయ హృదయానుభా వాల నుంచి వచ్చినందునే ఇంత మనోహరాలు కాలేదు. అభివ్యక్తిలోవి న్లిప్రతవల్ల, సంక్షిప్తదవల్ల, పార్వత్రికానుభూతులుగా చిత్రించటం వలన"

1. చారిత్రిక జ్యోతులు - చీకటి నీడలు -బైరాగి

2. చైరాగి కవిత్వం -సోమసుందర్‌ వ్యాసం - ఆలూరి బైరాగి

పంస్మరణ సంచిక -1 970.

ఇవి ఇంతటి గొప్పతవాన్షి పంతరించుకున్నాయి. ఆకలికి మంచి చెడ్డలు, ఉచ్చవనీచాలు లేవని, ఆకలి తన శిశువులను తానే చంపగలిగేంత కఠి- వంగా తల్గులను మారుస్తుందవి అభివర్థిప్తూ జా

*ఆక్షలి! ఆకలి! తెరిచిన

రౌరవ నరకవు వాకిలి

ఆకలి! తన శిశువులనే

చంపే తల్లుల ఆకలి!

పూట కూటికై శీలం

అమ్మే కవ్యల ఆకలి!

చూచావా, ఎవ్పడైవా

ఎంగిలికై రోడ్లపై

ఇక్తీ

కుక్కల్లా కొట్లాడే (ప్రేతాలను?

విన్నావా? ఎవడైనా

బరువెక్కిన గాలిలోన

ఆకలితో మరణించిన

మృతకార్మలరోదనం?

పాలులేవి తల్లిరొమ్ము

పీడించే పసిపాపల

ఏడ్డులు వినలేదా?

డొక్కలు అంటుకుపోయిన

కన్హులు లోతుకుపోయిన

నల్లని ఎండిన మొఖాలు

కవలేదొ? కవలేదా?

ఈ ఆకలి హోరుముందు

పిడుగైనా వివిసించదు.

ఆకలి కమ్మిన కళ్లకు

ప్రపంచమే కముపించదు

మీ సంస్కృతి మీ నీతులు

విభవోన్నత సుఖసంపద

బీదవాని కడువు కరువు

తీర్చలేవి నాగరికత

మా కెందుకు ముద్దకొరకు

మొగం వాచియున్నామిటి 1

ఇలాంటి భయంకరమైన ఆకలిని తీర్చలేని నాగరికత మవకెందుకు పొమ్మంటాడం వైరాగి.పేదలను విరుపేదలుగా మార్చే వ్యవస్థను పరి- మార్చి తీర్చాలని ఆక్రోశించాడు బైరాగి.

చీకటి వీడలు కవితా సంకలనంలోవి 'జీవితంి శీర్షికలో ఉన్న మద్దీర్ష కవిత ఉత్తమ శ్రేణి కావ్యత్వాన్ని అందుకున్న గొవ్త రచవలలో ఒకటి. కేవలం 243 పంక్తులున్నంత మార్రాన దీవిని ద్లీర్హ కవితగా భావించటం లేదు. పద పుష్టిని, ప్రతిపాద సంతుష్టిని సహృదయ పాఠకులకందిస్తూ ఈ కవిత చిరముద్రలు కల్పిస్తుంది. చెదిరిపోయిన సుఖ ప్వప్నాలను వెర్రిగా వెదుక్కుంటూ, బిక్కు చిక్కునుంటూ దిక్కు టెలియవి చూవులు ప్రసరిస్తూ సనాఠరన చరిత్ర శిథిలాలలో విష్పహాయంగా అన్వేషించే దీనులను ఉద్దేశించిన ఈ కవిత, శిథిలీకృత వహస్రాలనే ప్రతీకలుగా. నిలువుతుంది.. గడిచిన గొప్పక=నమంతా ఒక కిరణమనవీ, మంచి పాటలోని ఒక చరణమవి శాస్తాడు బైరాగి. వైరాగి కవితావా- ణిలోవి తీక్షణత పాఠకుల హృదయాలను చుగ్రుమవిపిస్తుంది. అవంత జీవిత శూన్యంలోవి గాలి అలల అప్తష్టవు ఏదంవులమ సయితం బైరాగి వినగలద్డు వాటిని అందుకుని ఆనంచించగలడు. ఉషా సుందరి చీర చెరుగులో అలుముకున్న పరిమళ తరంగం వడగాద్దుల్లో ననించిపో- తుంటే సమిష్టై చైవ్యాన్షి వ్యక్తి ఆర్హారవంగా వినిపించగలడు. చైరొగి. మన కళ్ల ఎదుట నిలిచిన జీవితం ఎంత రౌద్రరస ప్రధానంగా ఉందో, ఎంత అకటా వికటంగా ఉందో, ఎంత విహ్వాల వైన్యంతో కనరిల్దుతుందో

ఆకలి -చీకటి వీడలు - చైరాగి -వు 22 23.

చైరాగి వర్ణించిన తీరు అమోఘం, అవితరపాధ్యం- ఉబ్శద్రి ఎండివ మండిన మైదావం బూడిద విండిన కటిక శృశావం వెదికేందుకు ఇక్కడ ఏమున్లది? మంటల మాడి దుమ్ముకాకున్తది? అదునొాకదాటరావి దూరంగా క్షణమొక మోయరావి భారంగా చీకటులలుముకొవేచూవులతో దడడడమవే ఎందుగుండెలతో పరుగెత్తే ఆ పిచ్చి పాంధువికి ఎండమాచ్యులా దాహశాంచులకు? కిన రపప్యులు బలి సమర్హణలు వెర్తుటి వూజలు, వెద్ది ప్రార్ధవలు ఈ రాక్షప విగ్రహం ముందువా? ఈ జీవిత శవిగ్ల్రహం ముందువా? యుగయుగాలుగా మొక్కీవ శియల వణికే చల్లని మెత్తవి వర్యల రాపిడి చెందిన బండరాయి ఇది కదలవి మెదలవి మొందిరాయి ఇది. సీకటి మూలల ఆశాభావం ఆసుపత్రిలో గర్భప్రావం శూణహర్య, మృారశిశువుల జవ్మలు చేపిన పాపం పట్టిన ఇర్మలు

ఇది దుర్భర జీవిత శృంగారం పీమగున్ణు గదిలో వ్యభిచారం

రోగి భార్యతో డాక్టరు (ప్రేమలు

వనర్చుల పరపాలకు ఓ, న్య మ,లు

భీభత్సవు క్రుల్లిన దుర్గంధం

కుళ్లులోని వురుగుల కొనందం” 1

జీవితంపట్ల బైరాగి అభిప్రాయమిది. అయితే సమ్యశ్‌ద్రష్ట కావలసిన కవి

• బింబావికి ఒక ప్రక్కనే చూడగలగటం దురదృష్టం. ఈ దురదృష్టం వల్లనే. వర్తమాన మేధావి జీవితం ఎన్నో ఆత్మవేదనల పాలవుతోంది. ఎంత వైరాశ్యవూరితమయినదయినా జీవితం ఒక్కటే ఆరాధ్యమయి- నది. జీవనార్లనుయినది. ఆశాదర్శనంతో ముందుకు పాగటమొక్కటే మార్గం. అనాసక్తితో, విరాశతో జీవితాన్ని తిరస్కరించటం ఎంత మాత్రం వాంఛనీయమూ కాదు. అభిలషణీయమూ కాదు. ఈ విషమ దర్శనం వైరాగి కవిత్వాన్నే గాక జీవితాన్ని సయితం విస్పృ్రహాయత్త అరాజకత్వంతో ముంచివేసిందన్న ' పాహిత్య విమర్శకుల వాదనకు ఈ 'జీవితం' కవిత చోటిచ్చింది.

తాజ్‌మహల్‌ - షాజహాన్‌ ముంతాజ్‌ల అనుర (ప్రేమకు దివ్య చిస్హాం. కవుల దృష్టిని చూరగొన్న ప్రసిద్ధ కవితా వస్తువు తాజనుహల్‌. తొజా మహల్‌ స్థురణకు వస్తేచాలు, ఆనంద పారవశ్యం చెందే. పొందర్య ప్రేమికులున్నారు. ఆ పేరు వింటేనే ముఖం చిట్లించుకొనేవారు ఉన్నారు. జుగుప్స మన ఆదర్శం. ప్రేయసి మన విధ్వంసం అన్న బైరాగికి తాజమహల్‌ ద్రోహిగా కవిపించింది. బైరాగి రచనలలో విషాదచ్చాయలు అలుముకుని ఉండటం స్టూలద్భష్టికి సయితం కనిపించే ప్రధాన అంశం. ఎవరిమీదో ద్వేషం వల్లనో, కోపం వల్లనో బైరాగికి ఈ విషాదం కలగలేదు. సమాజంలోని యదార్ధ పరిస్థితుల్ని చూసి భరించలేకపోవడం వల్ల ఈ విషాదం చైరాగిలో గూడు కట్టుకుని ఘనీభవించింది. దుర్భరమయిన తతత

క. జీవితం - చీకటి వీడలు -బైరాగి వు 30-33

ఈ విషాదం ఫలితం గానే బైరాగి దృష్టిలో అందాల తాజమహల్‌ ఒక ద్రోహి, కుళ్ళిన విలాసచిహ్నం, ఆతీత శవదుర్గంధం, ప్రసంచవు మహా- ద్భుతాలలో ఒకటిగా గణించబదుతున్న ఆ సుందర విర్మాణం రాతిగుండె కలది. అది వెచ్చని బాధలకు ప్రతీక అందుకే. తాజమహల్‌ను పడగొట్టమని, రాయి రాయిగొ విడగొట్టమవి రాయగలిగాడు బైరాగి, తాజనుహల్‌ పై ఇంతటి కోపాన్ని వెలిగక్కిన బైరాగి కవితా ప్రారంభంలో తాజమహల్‌ను నెన్నైల రాత్రుల్లో కలగా, పొందర్య సాగరవు అలగా అభివర్షించాడం. అయితే ఈ వర్ణనలో సయితం బైరాగి కవిగా తన గడసరితనం వదిలిపెట్టలేదు. అల, కల, రెండూ క్షణికాలు అశాశ్వతాలు, అలాగే తాజమహల్‌ నుహాద్భుత కట్టడమని భావించినప్పటికీ, లోతుగా చూసిన కొలదీ ఆ భావన అద్భశ్యమవుతుందనే విషయాన్షి తెలుపటం కోసమే పొందర్య పాగరవు అలగా, వెన్హైల రాత్రుల్లో కలగా వర్ణించాడం

శ్రీశ్రీ 'తాజమహల్‌ నిర్మాణానికి రాళ్చెత్తిన కూలీలెవరోయ్‌' దగ్గర ఆగిపోయాడు. చైరాగి ముందుకు మునుముందుకు సొగి పోయాడు. తాజమహల్‌ పీడిత హృదయాలను చీలుస్తూ దరిద్రులను హేళనచేస్తూ, మానవులను చులకనచెస్తూ ఆకాశంవైవు చూపేదిగా ఉందని, అది కాలాన్ని వెక్కిరిస్తూ శిల్తుల్ని విస్మరించి ప్రభుష్మృతులనే వరించిం- దవి, ఆ కారణంగా అది “ద్రోహి అయ్యిందని, అందుచేత దావివి దండించాలని ఎలుగెత్తిచాటాడు. షాజహాన్‌ ప్రణయ సతికి చిహ్నంగా కనిపించే తాజమహల్‌, మానవ శ్రమను తన పొట్టను పెట్టుకుందని వైరాగి ఆరోపణ, ఎందరో కూలీలు, శిల్తులు, విర్మాణ వైభవావికీ తోడ్డడిన ఇంకా ఎందరో నురుగున_ పడ్డారని బైరాగి వేదన-

“జగమెరుగని (ప్రేమగాధలూ

దరిద్రతా మిశ్రమ బాధలూ

ప్రళభుప్రేమల కుళ్ళు వాసనలు

మా కవి భీభత్స కల్పనలు

మాకెందుకు షాజహాన్‌ ప్రణయం

మానవ శ్రమ మింగిన ప్రళయం

ఈ కుళ్ళిన విలాస చిహ్నం

కర్ష్వయ మోహ పాశచిహ్నం

తాజమహల్‌ పడగొట్టండోయ్‌

రాయి రాయి విడగొట్టండోయ్‌' |

తాజమహల్‌ రాతిగుండెకలదనీ, దొవికి జాలీ, కరుణ లేవవీ, మన శ్రమతో విర్మితమయి. చివరకు మనలవే వెక్కిరిస్తున్నదనీ, అటువంటిది ప్రపంచంలో ఎక్కడా ఉండదవీ, ఉండకూడదనీ అంటూ తాజమహల్‌ విర్మాణానికి తోడ్డడ్డ శిలలు (ప్రేమచిహ్షాలు కావనీ, కమక రాయిరొాయి విడగొట్టండని పిలువువిచ్చాడు. వాస్తవ ప్రపంచ ఆకలి సముద్ర ఘోష్మ క్షుధితమానవుల వేదన, మొదలయినవాటివి భరించలేక తన విషాదాన్ని రచనల ద్వారా వ్యక్తంచేసిన బైరాగి దృష్టిలో అందాల తాజమహల్‌ ద్రోహిగా, కుళ్లిన విలాస చిహ్నంగా, రాతిగుండె కలదిగా కనిసించటం ఆశ్చర్యంగానూ, నేరంగానూ కనిపించదు.

చైరాగి రాసిన తొలినాటి ఈ 21 కవితల సంకలనం ఆనాటి సాహితీ లోకంలో అలజడిని రేపటమేకాక్క తెలుగు కవితా ప్రపంచంలో ఆరు- తశోదయావిక్తి నాంది పలికింది.

నూతిలో గొంతుకలు;

బైరాగి పద్యరచనలలో రెండవది “నూతిలో గొంతుకలు. ఇది ఒక సంశయ కావ్యమని బైరాగే స్వయంగా చెవ్షకున్నాడు. ఈ కావ్యం తొలుత 1954 ప్రాంతంలో “తెలుగు స్వతంత్ర'లో ధారావాహికంగా ప్రచురి- తమయి తదుపరి గ్రంథరూపం పొందింది. రెండన ముద్రణ 1078లో ఎ.బి.సి. ప్రచురణలు, హైదరాబాద్‌ వారు వేశారు. బైరాగి ఈ కావ్యం ఎందుకు రాశాడు? సమాజంలోని ఏ పరిస్థితులు “మాతిలో గొంతు- న

1. తాజమహల్‌ పడగొట్టండోయ్‌ - చీకటి నీడలు -బైరాగి వు.40.

కలు' నంటి సంశయ కొవ్యాన్షి రాయటావికీ వురికొల్లాయి? అనేవి ప్రశ్నలు. ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఆయన రాసిన నూతిలో గొంతు- కలు లోని కవితలే చెబ్తాయి. బైరాగి క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమంలో పనిచేశాడు. తదుపరి యం.యన్‌.రాయ్‌చే ప్రభావితుడయ్యాదు. అయితే స్వాతంత్రానంతరం దేశ పరిస్టితులు, టైరాగికి మోదంకంటే భేదాన్నే ఎక్కువ కలిగించాయి. అంతులేవి వేదననే మిగిలించాయి. పైగా * ఈ సందర్భంలో గుర్తుచుకోవలసిన మరో విషయం దేశంలోనే గాక్క బయ- టకూడా పరిస్థితి ఆశావహంగా లేదు. వాల్గుకోట్ల ప్రాణాలను బలిగొన్ట చరిత్రలోకెల్లా విధ్యంసకరమయిన రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం, వెనువెంటనే మరో యుద్దం రానున్హడా అన్హ భయాందోళనలను రేకెత్తించే ప్రచృన్న- యుద్ధం మానవతావాదుల సునిశిత హృదయాలను కలవరపెట్టడం' 1 మానవజాతి భవితవ్యం పట్ట సందేహాస్తదుడయిన బైరాగి కవి హృద- యంలో నుండి వెలువడిన వేదనే 'నూతిలో గొంతుకలు. ఈ కావ్యంలో బైరాగి, మానవ వికాస పధంలోనవి చీలిన బాటలలో సంశయాగ్రస్తుడయిన నేటి మానవువి మూనసిక సంఘర్షణను. విశ్వ విఖ్యాతమైన హామ్లెట్‌, అర్జునుడు, రాస్కల్నికోన్‌ ద్వారా వ్యక్తీకరించాడు. హామ్టైట్‌ షేక్స్‌పి- యర్‌ ఆంగ్ల నాటకం “హామ్లెట్‌ లోని కధానాయకుడు; అర్జునుడు మహాభారతంలో అందునా గీతోపదేశం సందర్భంగా ప్రధాన సార్రధారి. విఖ్యాత రష్యన్‌ నవలా రచయిత డ్రాసోవిస్కే, క్రైమ్‌ అండ్‌ పనిష్‌- మెంట్‌ కధానాయకుడు రాస్కల్డికోవ్‌. వైవిధ్యం గల మూడు పాత్రలలో, విస్మయకర భావైక్య్షతను సాధించడం బైరాగి విశ్వజనీనతకు, మౌలిక దృక్షధావికి తార్కాణం. విరాశాంధకారంతో మొదలయిన ఈ కవిత ఆశల వెలుగుల ఆకాంక్షలతో అంతమవుతుంది. పనా

1. బైరాగి కవిత - బి.రామచంద్రరావు వ్యాసం - ఆలూరి వైరాగి పంస్మరణ సంచిక -1079.

ఈ కావ్యం ద్వారా తెలుగు నవ్య కవిత్వం అత్యున్నత శిభరాగ్రాల నధిరోహించిందని చెప్పవచ్చు.

శిలచాతుర్యంలో బైరాగి తనకు తానే సాటి అవి ఈ కావ్యంలో రుజువు చేసుకున్నాడం. చెప్పదలచుకున్న భావాలను సూటిగా, తూచిన శబ్దాల ద్వారా వ్యక్తీకరించడం ఆయవకు వెన్హతో పెట్టిన విద్య. వ్యర్థ శబ్ద ప్రయోగం కాని, అనౌచిత్యం గాని, ప్రభావ హీనతగావి మచ్చుకయివా కనిపించవు. జీవిత శ్మశానంలో కవితా శవసాధన చేసిన బైరాగి సమస్యల సాలె గూళ్లలో చిక్కుకున్న నేటి మానవృవితో సంలీనమై విశ్వాంధకార సాగరాన్ని దాటించే వాన కోసం అన్వేషిస్తాడు-

“ప్రతీ మనిషీ ఒక గదిలో

చెదవురుగులు ప్రతి మదిలో

ప్రతి మనిషీ ఒక నదిలో

సుడిగుండం ప్రతి ఎదలో

ప్రతీ మనిషీ ఒక చెరలో

ఉరికంబం స్రతి హృదిలో

ప్రతి మనిషీ ఒక మరలో

మరమేకులు ప్రతి ఎదలో

ప్రతి మనిషీ ఒక పెగలో

పాగ గొట్టం ప్రతీ మదిలో

ప్రతీ మనిషీ ఒక పాదలో

బెబ్బులి రొద ప్రతి హృదిలో

ఉన్నది ప్రతి హృదిలో గోరీ ఒకటి

1. మాతిలో గొంతుకలు -వైరాగి -వు.5.

పాడె ఒకటి, వురై ఒకటి పది కొమ్మల మర్రి ఒకటి మర్రిలో తొర్ర ఒకటి తొర్రలో బుగ్రుపిట్ట ఏది తుర్రుమనే గ్రోవ ఎక్కడుంది ఈ చీకటి దాటంచే నావి] సర్వత్రా అన్యాయమూ, దోపిడీ మోసమూ, నిండి సామాన్యుడికి బ్రతుకే దుర్భరమయిన ప్రస్తుత సమాజ పరిస్థితికి *పాడంబడిన,నుయ్యి' ప్రతీక కాగా, అందులో దిగబడి, పైకి రావడావికీ శక్తి చాలక పైకి రాలేవి సమస్యా సర్పవలయుతుడూ, బాధాదగ్గుడు విస్టహాయుడూ అయిన మనిషి అంతరంగంలోని ఆజ్రోశమే దీనిలోని కవితా వస్తువు. అనుక్షణం ద్విగుణీకృతాలవుతూన్న సమస్యల, సందేహాల్స భయాల బాధల ఊహా రూపం ఇంకా ముందుకు పోతే- “త్రోవలు రెండే రెండు - త్రోవ తెలియగలందులకు, వీలో విన్ను- సకల జగతిని కలియగలందులకు, ఒకటి - వెలుగు కొరకు. వేచియుండి విజయ ఫలసాధన రెండు - కటిక చీకటిలో దూరదృష్టి సంపాదన” 11 మొదటిది వెలుగు కొరకు వేచి యుండి విజయ ఫలసాధన. అయితే అది సంభవం కొకపోవచ్చు. ఎందుచేతనంటే - వేచి చూస్తున్న వెలుగు నచ్చి తీరుతుందనేందుకు గావి, అది వచ్చే వరకు నున అప్తిత్వం విలిచి వుంటుందని గానీ చెప్పేందుకు కచ్చితమయిన హామీ ఏదీ లేదు. అందుచేత రెండవది కటిక చీకటిలో దూరదృష్టి సంపాదన - అది “మురికి మంటిని మెలిగే వురుగుల శ్రోవి అయినా సరే అదే శరణ్యం, లా

1. మాతిలో గొంతుకలు - బైరాగి
2. మాతిలో గొంతుకలు - బైరాగి

వురుగులకన్నా మనిషి ఏ విధంగానూ మెరుగైన స్థితిలో ఉండకపోవటమే దావికి కారణం. అందుకే అంటాడు టైరాగి -

“పాహసికుడా

కనిపించవు చీకటి కూకటి వేళ్ళ వాటికలో-

చొచ్చుకుపో చీకటిలోకి చీకటి గుండెల్లోకి

ఈ మట్టిని, ఈ రాతిని, ప్రత్యక్షపు కూట వీతివి

తొలచి నులచి - చీకటిలో - చొచ్చుకుపో -- గ్రుచ్చుకుపో

చిమటల దీక్షతో, వావపాముల ఓపికరో2

“ఎంతటి కచ్చితమయిన - అవర్యాచరణీయమయిన ప్రబోధం, సమస్య అలాంటిది మరి. ఈ దిక్కుతోచని స్థితిలో అంతకన్నా ఉర్తమ మార్గం మరెవ్వరూ విర్దేశించలేరు. విషయాన్ని సమగ్రంగా దర్శింప చేయడం

• కవి సామర్థ్యానికి గీటురాయి. అందులో బైరాగి సంవూర్ణంగొ - అవితర సాధ్యమయిన రీతిలో కృఠకృత్యుడయ్యాడనడానికి పందేహం అవవసరం. ఆయన ఎక్కడ ఏ విషయాన్ని చెప్తాల్సి వచ్చినా, విషయావికి దాని స్వభావానికి తగిన పదజాలమూ, తగిన భావోద్వేగమూ అవసరమైనంత ఆవేశమూ, ఎలాంటి ఒడిదుడుకూలూ లేవి భావాలకు. సరిగ్గా ఆమర గలిగిన శైలీ - పర్వతాలు అద్దు తగిలినా ఆగనిధారా.... చదువుతుంటే అక్కడక్కడా భాగవత రచయిత - మహాకవి పోతన్న జాపకం వస్తాడు. సమస్యా వలయుత సమాకాలీన జీవితాన్ని ఎలా కళ్ళకు కట్టిస్తాడో ఆకె

“జ్జీవిత్రమిట విరావరణ విరాభరణ నగ్నచ్చవి

వికట కుటిల ఘనఘటాచ్చటా జటావటడ్బెరవి

1. ఆలూరి బైరాగి - సురభి నునోహరరావు - ఆలూరి చైరాగి

పంస్మరణ సంచిక - 1౪070

2, నూతిలో గొంతుకలు - బైరాగి

జీవిరమిట కామాతురకంకాళలాల కరాళకేలి

(ప్రేమేతర- మృతికాతర కపాలాల కృపణధూలళి

జీవిరమిట భీభత్సోత్స ప్రోత్సాహ (ప్రేరహేల]

రుధిర మధువు గ్రోలి పోలి, దైత్యులు - మత్తిలిన లీల 2

అక్షరాలతో ఇటువంటి బొమ్మలు కట్ట గల సామర్ధ్యం చాలా తక్కువ మందికీ మాత్రమే ఉంటుంది.

హామ్లెట్‌ సంశయం కర్మకు వూర్వం కాగా, అర్జునిడి సందిగ్ధత, కర్మ- క్షేరంలో కాగా రాస్కల్షికోవ్‌ సందేహం కర్మానంతరం. మూడు దశల్లో ఈ ముగ్గురి పందేహావస్టలను ఎన్నుకున్హ క్రమం, విశ్లేషించిన విధానం బైరాగి పామర్భ్యానికి ప్రతీకలు,

అడుగు ముందుకు వేయడానికి అలంబనం దొరకక అవస్థ పదం- తున్హ విశ్వజనావళి వేదనకు, సమస్యను, తన వేదనగాా తన సమస్యగా భావించి, కేవలం అందుకు పరిష్కారాన్ని వెదకాలనే తపన కాక “లోకమే తాను - తానే లోకమూ అన్హ అద్వెత ఖావాన్ని స్థిరీకరించడం టైరాగికే చెల్లింది,

ఆగమగీతి:

బైరాగి మరణించిన మూడు సంవత్సరాలకు, ఆముద్రితంగా వున్న కొన్ని కవితలను, వివిధ పత్రికలలో ప్రచురితమై గ్రంధ రూపంలో లేవి మరికొన్ని కవితలను ఏర్పికూర్చి *'ఆగమగీతి పేరుతో 1981 మే నెలలో ఆలూరి చైరాగి సంస్మరణ సంచిక కమిటీ మద్రాసు వారు ఒక కవితా సంచయనాన్ని వెలువరించారు. ఇందులో బైరాగి రాసిన కవితలలో “చీకటి వీడలు", *మాతిలో గొంతుకలు'లో సంకలనం కాని 98 మౌలిక కవితలు, 31 కవితానువాదాలు సంకలనం చేయడం జరిగింది. ఇందులోని ప్రతి కవితలోనూ, బైరాగి కవిగా మనకు విరాట్‌ స్వరూపాన్లి ప్రదర్శిస్తాడు.

“ఆధువికాంధ్ర కవులెవరూ చెప్పవిదీ, చెప్పలేవిదీ చెప్పగలిగాడు బైరాగి. కాలం గడిచిన కొద్దీ అతడి కవిత్వ విలువ ఇనుమడిస్తుంది, కాల పరీక్షకు విలుస్తుంది. భావి తరాల వారికి స్తూర్తినిస్తుంది' 1

1079వ సంవత్సరంలో “వూర్హకవి బైరాగి' అన్‌ వ్యాసంలో గోరా శాస్త్రి

మ! యూ

గారి నూటలివి.

మరణించిన మూడు సంవత్సరాల తర్వాత అముద్రిత కవితలు 'ఆగ- మగీతి. పేరుతో ప్రచురించడం, ఆ తరువాత 2 సంవత్సరాలకు ఆ గ్రంధానికి ఉత్తమ పాహిత్య కృతిగా కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ బహు- మతి లభించడం గమవిప్తే గోరాశాస్త్రి గారు పయిన చెప్పిన మాటలు అక్షర సత్యాలుగా గోచరిస్తాయి.

ఆయితే చైరొగి మాద్రం మెప్ప కోసం, అభినందన కోసం, అవార్డుల కోసం, బహుమతుల కోసం, కవితలల్లలేదు. బైరాగే స్వయంగా చెప్తాడు-

“ఏడో రాస్తున్నానవి

కీర్తి కనక సౌధవు తలవాకిట పడిగావులు కొస్తు

-వ్నానవి ఎంచకు

బ్రహ్మాండవు గోదాలో, మిత్రుల నెర్తుట తడిసిన తలా

1. ఆలూరి బైరాగి సంస్మరణ సంచిక - 1979 - గోరాశాస్త్రి వ్యాసం

-జేగురు మంటలోన,

కాలునిపై కలబడి కుస్తీ పడంతున్నాను

క్రాలీయుని ఫణాల పైన స్వేచ్చాన్సత్యం చేస్తున్నాను!

చైరాగి వెత్తురును చమురుగా మార్చి కవితాదీపం ద్వారా ర్థపంచావికి వెలుగును పంచాడు, ఆయనకు కనిత్వం వహాబి కాదు. సమూ కాదు. జీవితోపార్హనకు సాధనం అసలే కాదు. కవిత్వం ఆయన జీవన మధన సారం. బైరాగి దృష్టిలో కవిత -

“బ్రతుకుల నీలిమంటలో ద్రవమ్టై పారే లోహం

విషకన్యల అధరసుధల తీరవి మోహం

అందని ఊపిరిలో యక్ష్మాక్రిముల అస్సరపల

-అద్భుతలాసం

చల్లని మలాము కాదు కవిత,

వాగుబాము, నాగుబాము

కాటేస్తుంది జాగ్రత్త

దీని కొటుకు విరుగుడు లేదు జాగ్రత్త2

ఇచ్చకాలకు, మొహమాటాలకు, సన్మానాలకు, పత్కారాలకు, జరీ అంచు శాలువలకు, చందన తాంబూలాలకు, వూలగుత్తులకు, వహారా- లకు, తాను కవిఠలల్లలేనని, తొను వలచిన ఈ కవితా మృణాళదేవోవికి చేజేతులా నివ్త్య పెట్టలేనవి, తన చుట్టూ కవిత కోసం మూగవద్దవి, జనం వెదికే కవి తానుకానవి సవినయంగా చెప్పతాడం-

“జీవిత మహిత జనక దుహిత స్వయంవర

• సమరంలోన

సివాకొన్ని తృణం లాగ త్రుంచిన నేను

మైనాకుని రెక్కలు ఉత్తరించి.

గర్వోన్షత సర్వ పర్వత శీర్ష శృంగాలను

-వంచిన నేను

1. ఆగమగీతి - ఆలూరి బైరాగి - వినతి - వు.159.

2. వినతి -ఆగమగీతి - ఆలూరి బైరాగి - వు.160

విరస్తు నిరస్తుడవై, లజ్ఞావనతమస్తుడనై

దీనంగా, మౌనంగా నేడు వేడుకుంటున్నాను

వేను మీ కవివి కాను దయచేసి వెడలిపొంది'!

అంటాదు. అయితే తాను రాసిన కవితల కన్నా, తాను రాయదలచి రాయనివే ఆందమయినవంటాడు-

“ల్రావే శిశువు లేవి స్టన్యం లాగ

విశీధ సమాధి గర్భ కుహరంలో జాగ్భత

-జ్యోతిశ్చెతన్యంలాగు,

మిక్కిలి మక్కువతో వలచి కూడ

అక్కున చేర్చవి చుక్కలాగు

నీలాల వింగిలోన తేలిపోయే

ఆందవి అందాల రిక్కలాగు

నేను వ్రాసిన కవితలకన్నా వ్రాయదలచి వ్రాయ-

-వివే ఆందమైనవి-

మత్‌ హృదయ మందిరాంతర్గత సుందర ప్రతినులలో

విరుల నీలిమేలిముసుగు తీయనివే అందమైనవి 2

సాహితీ విమర్శకులకు; సమీక్షకులకు బైరాగి అర్హమైన దానికంటే అపార్జానికి గురయినడే. ఎక్కువ మొదట బైరాగి అరాచకవాది, విరా- శావాదీ అనే ప్రచారం జరిగిందవి చెప్పాను. బైరాగి పట్ట ఈ అభిప్రాయం ఉన్న వారికీ '“ఆగమగీతి పరయిన సమాధానం. వావాటికి దిగజారిపో- తున్న మానవతా విలువల్ని; పరస్తర విశ్వాసాలను, విరాశాంధకారంలో మువిగిపోరున్న వర్తమాన మానవ జీవితాలను బైరాగి ఆవలోక్షించాడం. మృగ్యమయి. పోతున్ల సుఖసంతోషాలను, నమ్మకాలను, (ప్రేమానురొ- గాలము, సంస్టాపించే అపర అచేయ మావవేయువి కోసం “ఆగమనగీతి లలలలవానానాలా

1. ఆగమగీతి - ఆలూరి వైరాగి - వు.]124,

2, వేను మీ కవివి కాదు - ఆగమగీతి - ఆలూరి బైరాగి -

వు.]104,

వాలపించాడు. ఆ అపరాజయమావవేయువి ఆగమనం తధ్యమవి, ఆ మృత్యుంజయుని కన్నుల మంచి కురిసిన కరుణా కణాలు జనుల మనో సంతాపాన్ని రూవు మావుతాయని ఎలుగెత్తి చాటొడం-

“మనుజుని (ప్రేమ పద్మపత్ర మివాంభపా జారిపోయే

ఈ క్షణాన

మనుజుని అస్త మధ్యాహ్హ్నవు మంచులాగు కరిగి

-నీళ్లు కారిపోయే ఈ క్షణాన

హారతి వెలిగించేదెవ్వరు?

కుష్టురోగి కౌగిలి నాదన గల వారెవ్వరు?

అమ్రపాలి (ప్రేమికులెవ్వరు?

చుంబించిన హస్తానికి ద్రోహులు కాని వారెవ్వరు?

శిలువ మోయగల వారెవ్వరు?

హైమొచలం వంటి దీక్ష నయాగరానంటి కరుణ

శారదా కాశపారళ్యం, జాహ్నవీ జలం లాంటి పవిత్రత

-వహ్ని వంటి వైర్మల్యం

పిల్లల వంటి తెల్లని మనసు కలిగివవాడం,

ఏడీ ఆ అపరాజయ మానవేయుడు?

జితేంద్రియుడు, వీతభయుడు

మృత్యుంజయుడు, ఏడీ, ఆ మహానీయుడు?

వస్తున్నాడాస్తున్నాడరుదెంచక తప్పదతడు

జగతీ విష సారపాయి, సంతత శూలాగ్రశాయి,

కరుణా జలనిధులు కంట్క ఎదలో కార్చిచ్చుల మంట,

వస్తున్నాడొస్తున్నా డరుదెంచక తప్పదతడు,

ఉరికి 696 రల6 విధి 964 జ

ఉదయిస్తాడనల సంభవుడు డాత్మభ వుడు,

-నవ మానవుడు

ఆఅతవి కొరక్తే వేచి ఉంది యుగయుగాల ముంచి ధరణి 1 శనన వనన వక కసకస న మసన నన

1. ఆగమగీతి - ఆలూరి బైరాగి - వు.2.

మానవుడు సృష్టిలో సర్వశ్రేష్టుడు. సృష్టికి సయితం ప్రతి సృష్టి చేయగల సమర్ధుడు. శక్తి సంపన్నుడు. అయినా పశుపక్ష్యాదులు, బతుకుతున్హట్టు స్వేచ్చగా ముఖంగా బతుకలేకపోతున్నాడంు. మావచువికీ శోటి మానవు- విపై విశ్వాసం సన్షగిల్లింది. ఆవిశ్వాసమే వుంటే మానవునికి ఎదురు లేదంటాడు బైరాగి. నమ్మకం లేవి బొంది ఖాళీ సిగిరెట్‌ టిన్‌ వంటిదవి, నమ్మకంలేని ఆత్మ వుల్లలు లేవి అగ్గి పెట్టె వంటిదని, మానవువికి తోటి మానవువిపై నమ్మకం అనవసరమని చెవుతూ, “నాక్కొంచెం నమ్మకా మివ్వు' అనే కవితలో నమ్మకం ఉంటే ఏదయినా చేసేస్తా వంటాడు బైరాగి - “““వాక్కొంచెం నమ్మకం ఇవ్వు

విస్స్పహాయ మానవేయుని నొసటి వ్రాలు

ఒక్క కలంపోటు తోడి కొట్టేస్తాను

కొలువితో కలబడి కుస్తీ పడతాను.

పరమ శివుని శూలాగాన తలక్రీిందుగ

-విలబడళొను.

ఇంకా ఎన్నెన్నో చేసేస్తాను

కావి ఒక్కటి జూ

వాక్కొంచెం నమ్మకమివ్వు'1

బైరాగి నన్మానాలను, ప్వోత్కర్షలను, కృత్రిమ సానుభూతి సందేశాలమ విరసించాడు. అవకాశ వాదాలను, ఆర్భాటవు అభినందనలను తన కవితలలో తూర్తార బట్టాడు. బైరాగి తన '“అమాత్యుని అకాల మరణం కవితలో కుటుంబాన్ని, దేశాన్ని దుఃఖాంబుధిలో ముంచి మరణించిన అమాత్యువికి పానుభూతిగొ ఎన్నో శోకసభలు, సానుభూతి సందేశాలు, దినపత్రికల సంతాప వంపాదకీయాలు, అశేష ప్రజానీకవు విశేష జోహారులు, మరణానంతర సన్మాన ప్రదర్శనాలు, ఎన్నో జరుగుతూ

1. నాక్కొంచెం నమ్మకమిన్వు -ఆగమగీతి - ఆలూరి బైరాగి -

వుం5్‌1.

వుంటాయి. అయితే సాపం చూసి ఆనందించనివాడు ఆమాత్యుడొక్కడే అవి వ్యంగ్యంగా చెవుతాడు.

“అమాత్యుడు చనిపోయాడు

రాజకీయవుటెత్తు గడలు

ప్రజాక్షేమ పంచవర్ష ప్రణాళికలు

కుర్చీలు, మేజాలు, ముఖ్యమైన కాగితాలు, పత్రాలు

పత్రికా విలేకరుల సమయోచిత దర్శనాలు

ఎముక పిండి ఫ్యాక్షరీ తెరువ వలసిన అగత్యాలు

పందుల పెంపకానికి ప్రత్యేక పధకాలు

అన్నీ మరిచిపోయి. 4

కొడుకు చదువు, మేనల్లుడి ఉద్యోగం "

ఎందుకో తలువు కొచ్చే సుందరవడవారవిందాలు

కార్యదర్శిని వక్షోజ కందుక క్రీడలోని ఆనందాలు

అనీ మరిచిపోయి, చటుక్కున చనిపోయాడు!

బైరాగి సాహిత్య వాదాలకు, వివాదాలకు, వివాదాలకు అతీతంగా వ్యవహరించాడు. ఏ సాహితీ సంఘంతో పన్షిహితంగా లేడు. అసలు ఏ పాొమాజిక బంధనానికీ తలవంచలేదు. అయినా సమాజంలోని మార్పులను అవలోక్షీస్తూ సమయం వచ్చినవ్తడల్లా సామాజిక అన్యా- యాలకు, అత్యాచారాలకు వ్యతిరేకంగా తన గొంతు విప్పాడు. 1965న సంవత్సరంలో తను రాజకీయ ప్రత్యర్ధులను, సాహిత్యకారులను వేల సంఖ్యలో కొరాగారాల పాలు చేసింది అప్పటే రాష్ట్ర ప్రభుత్వం. ఆ అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా బైరాగి ప్రతిస్పందించాడం-

“వీరులు నీలకంఠులు, మృర్యుంజయులు నన

1. అమాత్యుని అకాల మరణం - ఆగమగీతి - అటూరి ైరాగి -

వు23

వేదనల విషం (త్రాగి జనతకు

మహితకు సమతా మృతం పంచుతారు.

మృత్యువు వారికి వంగి చేస్తుంది జోహారు,

వగవు వలదు

ప్రతి చెర ఒక తిరుపతిగా

ప్రతి శిల ఒక తిరుమలగా

వూజించే రోజులు ముందున్నాయి.

“సూతాశ్రమం' తెనాలిలోని కవిరాజు త్రివురనేవి రామస్వామి చౌదరి గారి వివాస పానం. కవిరాజు హేతువాద భావాలను అభిమావించే బైరాగి సూతాశ్రమ వాతావరణం అందరికీ అలవి కాదంటాడు. ఆ భావాలను అందుకోవడం అంత తేలిక కాదంటాడు తన *“సూతాశ్రమం' కవితలో-

“పామాన్య, కుసుచు కన్యల నెలవు కాదు

శూలాగ్రాల శయనించే అశరీర దిచ్యాప్పరలు

అసిధారొ ప్రభర తీక్ష మేఢాగంధ వీచికలపై

-వర్తిస్తారు

కావి వారి ఆ అందం అందరి కొరకు కాదు.

శ్రోవ "తక కౌగలి నుంచి మంచం వరకు

ఆకలి మంచి కంచం వరకు

సూతాశ్రమ సగ్రమాధ్వం అందరి కొరకు కాదు.

శుభ్రవిద్యుత్‌ కాంతిలో శస్తుకారువి

• వస్తుం వవ్వివ అందం”!

సృష్టిలో మనోహరమైనది ప్రన్ఫతి. ఆ ప్రకృతీకే మనోహరత్వాన్ని కూర్చేవి వూలు. వూలు పలు రకాలు. వూలపై మనుష్యుల ఇష్టాలు కూడా పలు రకాలే. వూలను నునం రోజూ చూస్తూ వున్నా, వాటి సాబగులను సౌరభాలను అనుభవిస్తున్నా, అస్వాదిస్తున్నా మన అనుభవాలు వేరు న యన

1. సూతొశ్రమం -ఆగమగీతి-ఆలూరి వైరాగి - వు70

వేరుగా ఉంటూ ఉంటాయి. వూల పట్ల బైరాగి అనుభవం విలక్షణం. ఆ విలక్షణ అనుభవమే ఆయనతో 'మల్లెవూలు" కవిత రాయించింది-

“వూలు పలు రకాలు

దివంగత మాళ్చస్మృతులు క్రొవివచ్చే పారిజాతం

మాగిన సాఫల్యాన్ని సూచించే సంపెంగలు

చక్కని కళాక్ఫతిగా చక్కలిగిలిగా పన్నజాజులు,

విరజూజీలు, మందారాలు, చానుంతులు, బంతులు

జూకొమల్లే రేరాణి, ఇంకా ఎన్నో వూలు,

అన్నిటినీ మించి జీవనం రుధిరం లాంటి రోజూలు,

ఆలౌకికానుభూతుల కలువలు, తొమరవూలు,

వూూలు పలురకాలు

కొవి మానవ జీవితాల మధుర మృణ్మయ

-గంధంలో మరిపించే

మల్లెలను మించినది ఏదీ లేదు వాటిలో

మట్టిలోంచి వుట్టుకొచ్చిన మల్లెపూలు

మనుష్యుల్లా మాట్లాడే మల్లెపూలు

వీ హృదయవు కధ విపి చెప్పడానికి

ఒంటరితనాన్ని ఒంటరివి చెయ్యడావికి

మల్లెలను మించినది ఏదీ లేదు!

ఎందరో వీరుల కవోష్ట రుధిర తర్షణలతో, ఎందరో దేశభక్తుల అమేయ త్యాగాలతో ఆర్మార్హణలతో పాధించుకున్న స్వాతంత్ర్యాన్ని గూర్చి కన కలలు కల్లలయినవ్తడు, పండించిన వాలికి తినడావికి తిండి లేవవ్తడు దేశంలో కృత్రిమ కరువును ఏర్పరిచి తమ బొజ్జలు నింవుకుంటున్ల స్వార్ధపరులు రాజ్యమేలురున్షవ్వదం, పామాన్యువికి బతుకే. భారమ- యినవ్వడం, ఈ స్వరాజ్యం స్వాహా రాజ్యానికి రాచబాట అయినవ్తడు, గూడాలలో దీపాలారి, మేడల్లో దీపావళి వెలుగులు విండి నప్పు,

1. మల్లెవూలు -ఆగమగీతి - ఆలూరి చైరాగి -వు.15,

ఆక్టోశించి శపించే వ్యాసుడేడి? ఈ ప్రజలకు మోక్షమేది? ఈ అన్యాయాలకు అంతమేదంటూ పాంచజన్యం” వూరించాడు బైరాగి-

“ముసలి ముండ ఢిల్లీకి పడుచుమిండడు దొరికాడు,

'సేదపాదలను చూస్తే చులకన దానికీనాడం, దిక్కులేవి రాజఘాట్‌; యమున విలపిస్తోంది, గురువుకు నామం పెట్టిన శిష్యుల తలపోస్తుంది. తలలు లేని టోపీల రాజ్యంలో, తల ఉంటే తల తీస్తారు, రైతులకు, కూలీలకు టోపీ వేస్తారు. తేవె వూసిన కత్తులు, తడిగుడ్డలు అక్కరలేదు శుద్ద ఇద్దరుతో గొంతులు కోయవచ్చు తెల్లవిటోపీ చాటున ఏమైనా చేయవచ్చు గొారైదాటు ప్రజాస్వామ్యం, జేబుదొంగల పోషలిజం. గాబెల్పు చెప్పిందే విజం విజం...

మహాత్ముని శిష్యుల రాజ్యంలో రెండే రెండం

జాతీయ పరిశ్రమలు

వ్యభిచార గృహాలు, దొంగపారాబట్టీలు

పవిచేసే వారికి సనులు లేవు, పనులున్న వారికి వంగదు నారు

కంచే చేను మేస్తున్నది, దొంగలు తాము ఊళ్ళు పంచు

-కుంటున్నారు.

రామరాజ్యంలో నేస్తం క్షామం తప్ప క్షేనుం లేదు.

నవభారత సంగ్రామం జరగవి గ్రామం అంటూ లేదు*1

బైరాగి కవితావేశం గురించి ఆయన తొలినాటి మిశ్రుడు రెంటాల గోపాలకృష్ణ-

“క్రిహించలేనంత పొంగు. బైరాగిలోనూ పొంగు ఉంది. కానీ ఆ పొంగు పాంగిపార్లేది కాదు. అది అతని అంతరాంతరాల్లో తుకతుక తతా

1. పాంచజన్యం -ఆగమగీతి - ఆలూరి బైరాగి -వు.164.

ఉడుకుతున్న ఉద్వేగం. కోరలు చాచిన క్రూర సమాజాన్ని నుసి నుపి చెయాలన్నంత కసి. పగపట్టిన కోడెత్రాచులా విరంతరంలో లోపల బుసల భుగభుగలు. ఈ ఉద్వేగాన్టి కవితా వ్రవంతిగా ప్రవనహింపజేసాడం బైరాగి! అంటాడు.

ప“ నోరాశాస్తి గొరన్షట్టు ఆధునిక కవులలో బైరాగి “కవులకు కవి".

న. 1.సమాజోన్షి వేలెత్తి చూపిన కవి - రెంటాల గోపాలకృష్ణ - ఆలూరి బైరాగి ప్రంస్మడణ ముచిక 1070

నాలుగో అధ్యాయం

బైరాగి -ముక్తిబోధ్‌ల కావ్య రచనలలోని భేద -పాద్భ శ్యాలు

ఆలూరి చైరాగి, గజానన మాధవ ముక్తిబోధ్‌ల కావ్య రచనలలో భేదాల కంటే పెక్కు సాద్భశ్యాలున్నాయి. పరిశోధనాత్మక దృష్టిలో తులనాత్మకంగా వీరిద్దరి కావ్య రచనలను నిశితంగా పరిశీలించి, ఇద్దరి కావ్య రచనలలోని భేద సాదృశ్యాలను వివరించడమే ఈ ప్రకరణ ముఖ్యోద్దేశ్యం.

ఆలూరి బైరాగి గజానన మాధవ ముక్తిబోథ్‌ లిద్దరూ కవులుగా కావ్య వస్తువును" ప్రత్యేకంగా వెదికి ఎంపిక చేసుకువి కవితలల్లలేదు. నను- కాలీన సమాజం పట్ట తోటి మానవుడి బాధామయ జీవితం పట్ట పహజసిద్ధంగా జనించిన సానుభూతి - ఆ పానుభూతి కారణంగా విస్స్పోయులయిన తోటి మానవులను కష్టాలకు, నష్టాలకు గురి నేసి పీడిస్తున్న సమాజ వ్యవస్థ పట్ల, దావికి కారకులయిన వారి పట్ట తీవ్రమైన ఆక్రోశం, ఆగ్రహం కొవ్య రచనల రూపంలో బైరాగి; ముక్తిబోధ్‌ లిద్దరూ వెల్లడించారు. నజాశన-మూధద్‌ ముక్తిబోధ్‌ తొలినాటి రచనలలో ఛాయావాద ప్రభావం ఉన్నప్పటికీ, కాలక్రమేణా ప్రగతివాదంలో అడుగు- పెట్టి, పెట్టుబడిదారి పారిశ్రామిక నాగరికత పట్ల తన పంవేదనాత్మక ప్రతి (క్రియలను వ్యక్తం చేస్తూ కవితలల్లాడు. తన కవితల ద్వారా వ్యక్తనముయిన సంవేదనాత్మక ప్రక్రియలను ముక్తిబోధ్‌ వర్తమాన సమాజ సమీక్షగా మన ముందు నిలిపాడు. అయితే ముక్తిబోథ్‌ వర్తమానాన్లి కేవలం ఆధార రహీతవముయిన కాలంగా, కవితా పాధనంగా గాక, భూతకాల ఆవశ్యక పరిణితిగా భవిష్యత్తుకు తప్పనిసరి వునాదిగానే భావించాడం.

అందుచేతనే ముక్తిబోధ్‌ కావ్య రచనల్లో సామాజిక వికాస ద్వంద్వాత్మక ప్రక్రియ వర్తమాన నాగరికతా సమీక్ష్య మానవుడి ఉజ్జ్వల భవిష్యత్తు పట్ట తీవ్రమైన ఆకాంక్ష వ్యక్తనమువుతాయి. ఈ మూడు పరస్పరాశ్రితా- లుగా మనకు ముక్తిబోధ్‌ కవితలలో దర్శనమిస్తాయి. అయితే వీటిని బాహ్యాశ్రిత సమస్యలుగా, పరిస్టెతులుగా చిత్రించకుండా తన అంతరా- త్మతో మమేకం చేశాడు. ఆధువిక సమాజాన్ని సమీక్షించే ముక్తీబోధ్‌ కవితలలో ఎక్కువ భాగం ఆత్మ సంఘర్షణ, ఆత్మ పాక్షాత్కారంలో ప్రారంభించినవే.

ముక్తిబోథ్‌ వూర్తిగా లక్ష్యోన్ముఖుడైన కవి. అందుచేత ఆయన కొవ్య రచనలు ఒక నిశ్చితమైన లక్ష్యంతో నడుస్తూ ఒక విర్ధారిత లక్ష్య పాధన వైవు సాగుతూ వుంటాయి. ఆత్మ ముక్తి నుంచి మొదల- యిన ఈ ప్రయాణల మానవ విముక్తికి మార్గాన్ని అన్వేషిస్తూ సాగుతూ వుంటుంది. అయితే ఈ ల్రికోణవు అన్వేషణకై బయలుదేరే ప్రస్థాన బిందువు వర్తనూనమే అయినప్పటికీ దావి రెండన అంచు గడిచిన కాలంగా, మూడవ అంచు రాబోయే కాలంగా వుంటాయి. భూత, వర్తమాన, భవిష్యత్‌ కాలాల పట్ల ముక్తిబోధ్‌ వ్యక్తం చేసే సంవేదవాత్మక ప్రతిశ్రియలు ముక్తిబోధ్‌ను ఒక ప్రగతివాద కవిగా మనముందుంచు- తాయి. అందుకే ముక్తీబోథధ్‌ పీడిత జనావళి వేదనతో మమేకం చెందిన మానవతా వాదిగా మన ముందు నిలుస్తాడు.

ముక్తిబోధ్‌ మాదిరీగావే ఆలూరి బైరాగికవిత్వమూ, జీవితమూ కలిసి పెనవేసుకుపోయి విడదీయలేనంతగా మమేకం చెంది కవిత్వమే జీవితంగా జీవించాడు. బైరాగి జీవితంలో కనిపించే గొప్ప అవాసక్తతత్వమే కవిగా, వ్యక్తిగా చైరాగికి ఒక ప్రత్యేకతవీ, ఒక అత్యున్నత ప్టాయివి కలిగించి- నట్టు మనకు అనిపిస్తుంది. కవిత్వం జీవితాని ప్రతిబింబించి అర్భాలను వివరించి ధ్యేయాలను నిర్దేశించే ప్రయత్హమని నమ్మి ప్రపంచాను- భూతి స్వీయామభూతి పరమయినవ్రడే ఉత్తమ కవిత ఉద్భవిస్తుందవి

విశ్వసించిన కవి, ద్రష్ట దార్శనికుడు ఆలూరి బైరాగి.

బైరాగి కవి కలం గళం విప్పే నాటికి స్వాతంత్ర్య నమరం మున్మ- రంగా సాగుతున్నది. ప్యూడలిజం వేళ్లు బాగా సాతుకున్నాయి. ద్వితీయ ప్రపంచ సంగ్రామం ప్రారంభమై దారుణమయిన అవముభవాలను మూవ- వాళికి పంచి పెడుతున్న రోజులు, సాచూన్యువికి బ్రతుకు దుర్భరంగా మారిన క్షణాలు. కవితారంగం విహాయస వీధుల్లో విహరించడం మానవి పామాన్య మానవుల భయంకర బాధల సాటల పల్లవికీ దిగివచ్చిన దినాలు. అటువంటి ఆనాటి వారానరణంలో బైరాగికి దారిద్ర్య శాపంతో కుంగిపోయిన ప్రజలుచీకట్లో చిరబంధితులు, ఆకలితో ఆగ్రందితులు, కాణీ తాంబూలంతో, ఆణా వూలతో, జీవిత మిచ్చివ చీకటి ముసు- గుల బహుమతులతో, వీధిలాంతరుల వీడలలో పొంచి విధి శాపాల్లా శరీరాలను అమ్మకావికి "పెట్టిన అభొగినులు, ముప్తొద్దులా శ్రమించినా కూడు, గూడు, గుడ్డ లభించని విర్భాగ్యులు చైరాగి కవి కలంలో సిరా విల్దుర్థు సహచర మానవ సోదరునితో సంవేదన ప్రకటిస్తూ “మధ్యాన్నం వేళి కవితలో తన ఆక్రోశాన్ని వెలువరించాడు

“*ర్రమ్ముదూ ! తమ్ముడూ! ఏమిటి చేసాక నిళ్లూ!

మింటి నుంచి మందుటెండ కురుస్తోంది

రాతిరోద్దు మెరుస్తోంది

ప్రపంచం మండుతోంది, తమ్ముడూ! తమ్ముడూ!

ఈ అట్ట సెనం మీద, ఈ ముళ్ళ డొంకలోన

ఈ రాక్షస లంకలోన, ఎందుకు విలబద్దావో?

ఈ దుమ్మూ

ఈ చెనుుటా

వీ కమలచింత - వివ్హలు

వీ కన్నులు

చీ కన్నులు

వేసవి కాలవు మిన్నులు

ఆ బయట కురాని పిలువు

ఆ చూవుల ఆరాటం

తెరిచీ తెరువవి పెదవుల

పిగిలిరావి పోరాటం మీద

ఈ మండే మధ్యాహ్మవు రోడ్దు

ఎందుకు విలబడ్డావో?1

ఇదే భావం, ఇదే సంవేదన ముక్తిబోధ్‌ రాసిన *మేరే సహచర మి్ర్‌

నా సహచర మిత్రుడు / కవితలో వ్యక్తమవుతుంది.

“వా అనుంగు మిత్రమా! జీవితవు విరిగిన మోకాళ్ల మండి ప్రవించే రక్తధారలను సరుకు చేయక ఎందుకు వీ భుజాలకెత్తుకున్నావు నన్నెందుకు ఆకాశాన్హంటే ఎత్తుకు నిలపెట్టావు?, నీ కంటే రెండింతలు పెద్దవాణ్ణి ఎందుకు చేశావు. /ఇక్కడ కవి మధ్య తరగతి సమాజావికి ప్రతివిధి. రక్తధారలు కట్టే సహచర మిత్రుడు బడుగువర్గాల ప్రతివిది./

“మేరే సహచర మిత్ర్‌

జిందనీ కేపూటీ ఘఠనోంనే బహతీ

రక్త్‌ - ధార్‌ కా జిశ్ర నకర్‌

క్యోం చధొ నయం కోకంరోంపర్‌

యమయోంభఖడాకియా

నభఖ్‌కో చూనే "

అపన్తే సే దుగునా బడాకీయా

మురుకో క్యోంకర్‌”2

బాహ్య పరిస్థితుల అటుపోటుల కారణంగా, పంవేదవాత్మకమయిన ఆశయాలు, అంతశ్చేతన మార్గదర్శకత్వంలో ముందుకు సాగుతు- న్షవ్దడు వ్యక్తిగతమయిన ఆశల, ఆకాంక్షల పరిధివి దాటి సమాజం

1. ఆగమగీతి - ఆలూరి వైరాగి -వు,6

2, ముక్తిబోధ్‌ కా సాహిత్య --- వివేక్‌ బొర్‌ ఉనకీ కవితా - డా.

లల్లన్‌రాయ్‌ - వు 178, .

వైవు దృష్టి సారించడం జరుగుతుంది. తన కంటే ఎక్కువ బాధల వనుభవిస్తున్న వారిపై సానుభూతితో పాటు సంవేదన వ్యక్తమవుతుంది. బైరాగి, ముక్తిబోథ్‌ ఇరువురి కవితలు, మధ్యతరగతి సమాజవు వ్యక్తికీ ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ ఆ మధ్య తరగతి వ్యక్తి తన సహచర మిశ్రు- డయిన పీడిత, తాడిత, విరతాందోళలిక జన ప్రతినిధి పట్ట సంవేదనతో గొంతు కలువుతాయి. బైరాగి “మధ్యాహ్నం వేళి కవిత ముక్తిబోథ్‌ “మేరే నహచర మిత్ర కవితలు రెండూ పై వాస్తవాన్నే తెలువుతున్నాయి.

స్రీవాగి, ముక్తిబోధ్‌లు ఇద్దరూ తమ తమ కావ్య రచనలతో ఒక వైవున పమాజం మంచి విసిరివేసిన పీడిత మానవ జీవితాల వైక్సబ్య స్టితివి, యధాతధంగా, హృదయ విదారకంగా చిత్రించారు. మరొకైవున్‌ ధన దేవత కేళి గృహాలను, నాగరికత కట్టిన కోటలను, పీడిత ప్రజల దైన్య జీవితాలపై ప్వారీ చేపే ధనముడాంధుల- విలాసవూరిత విన్యాపాలను వర్ణించారు. బైరాగి ఆధువిక తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఆధువి- కులమువీ అభ్యుదయ ఛాదులమనీ, చెన్పకొనే వారికి, చెప్పబడేవారికి చాలాకాలం ముందే పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థను, జమిందారీ విధావాన్ని పమూలంగా పెశలించడావికి నడుం కట్టాడం,

“చిర ప్రశాంత, చిరప్రసుప్త

జీవిత సాగరంలోన

రేగింద్తాక పెనుతుఫాను

ఆగబోదు ఈ తుఫాను

ఆగరాదు ఈ తుఫాను

మీ మేడలు మునుగు వరకు

మీ కోటలు కూలు వరకు

మీ అంతః వురకొంతలు

భూమిపైన దొరలు వరకు

శోకంతో పొరలు వరకు

ఆగరాదు ఈ రుఫాముి కునాననననినాలునునుుననాళా మనారా నననరముానునాకననుా ననన నునన నననననా నాకనా తనా ననను చనన న నో నకననాననానానయామనా.

ఓ చీకటి వీడలు - అలూరి బైరాగి

ఇదే విధంగా ముక్తిబోధ్‌ స్వపరమయిన నయక్తిక పరిధులు దాటి నమాజవు అభివ్యక్తీకై గొంతు కలిపాడు.

“గంభీర్‌ తుమ్హారీ వక్షస్థల్‌ మే,

అనుభవ్‌ - హిమ - కన్యా

గంగా - యమునా క్లే జల కీ

పావన్‌ శక్తిమాన్‌ లహరే లే లేనే దో 1

ఓ మిగ్ర్‌!. తుమ్హారీ వక్షస్టల్‌ కే భీతర్‌ కే

అంతస్థల్‌ కా వూరా విప్ణన్‌ జీవేదో,

ఉస్‌ విప్ణవ్‌ క్ర నిష్కర్ణోం స్ట

థాగోం నే ఆబ్‌

ఆపనీ విదీర్డ్‌ జీవన్‌ - చాదర్‌ పీ లేవే దో!

మానవసమాజం వికాస క్రమాన్ని జవ అనుభవ ప్రసూత హిమ కన్యా పదృశ్యమయిన గంగా యమునల ద్వారా సంకేత పరిచాడు. జన అను- భవ ప్రసూతాలయిన ఈ పవిత్ర శక్తీ సంపన్నమయిన జల ధారలను గ్రోలి, తిరుగుబాటు శక్తితో, చిరిగిపోయిన జీవిత దుప్పటిని కుట్టుకోమని ఉద్బోధిస్తాడు. ఇదంతా కేవలం ప్రజల అనుభవాలను తన అమభనాలు చేసుకుందామనే కోరిక మూత్రచే కాదు. తన ఆత్మానుభవాలను ప్రజల అనుభవాలుగా రూవ్వుదిద్దే వ్రక్రీయ కూడా. వర్గ పరిధులను దాట- టంలో, ఒక వర్ణ చైతన్యం నుంచి మరో వర్గ చైతన్య ప్రభావంలోకి అడుగిడడంలో పై ప్రక్రీయ అనుభవం లేకపోతే వర్ణచ్యుతులుగా మారే ప్రమాదమున్షదని హెచ్చరిస్తాడు.

విస్టహాయులయిన బాధాపర్హద్రష్థులలో చైతన్యం రగలాలవి ముక్తిబోథ్‌ కలలు కన్నాడు జా

శార్‌ మై ఆంభే ఫాడే దేభ్‌ రహా

ఉప్‌ వీలే - వీలే ఆసమాన్‌ కీ సరహద్‌ పరీ,

1. ముక్తిబోధ్‌ సాహిత్య వివేక్‌ బెర్‌ ఉస్‌కీ కవితా - డా. లల్లన్‌రాయ్‌,

వ్య,1709.

పరిచితా ఏక్‌ కోమల చిడియా,

జో విత్య తుమ్లూరీ ఘర్‌, ఆంగన్‌

రోశన్‌ దానోంమే ఉడతీ థీ,

ఘర్‌ కీ ఆర్మా

వహీ దూర్‌ క్షితిజపర్‌ ఠహరీ ల్‌

కాలీ చిందియా

ఉప్‌ వీలే - వీలే ఆనమాన్‌ శీ పరహద్‌ వర్‌,

వన్‌ - పక్షిరాజ్‌ బన్‌

పంభ్‌ పసారే ఉడతీహు యీ మురు కహతీ,

వహ్‌ పక్షిరాజ్‌ మురు పే కహతా]

(వేను కనులు విస్తార్చుకుని చూస్తున్నాను - విత్యం వీ ముంగిట ఎగురుతూ వాకు సుపరిచితమైన ఆ చిన్నారి పక్షి నీలాకాశ పరివాద్దున క్షీతిజంలో నల్లని చిన్న చుక్కలా వుంది. అది పక్షి రాజుగా మారి రెక్కలు విప్టి ఎగురుతూ నాతో చెవుతున్నది -)

జనచైతవ్యం అనే చిన్నారి పక్షి అన్హడవ్తడూ తన ముంగిట్లో గెంతుతూ దర్శనమిచ్చే ఆ కోమలముయిన అందాల పక్షి ఈనాడం పక్షి రాజుగా మారి తవ వీర విజయగాధను విహయపంలో దర్శింపజేస్తూ చెవుతున్నది

“ఓ మిత్ర! తుమ్హారీ ఘర్‌ - ఆంగవ్‌ కో -

శ్రైలాంచల్‌ - గిరిరాజ - శిభర్‌ తోహోనేదో

వహ్‌ ఆసమాన్స్‌ కో రుకనేదో

ఉసకే ముఖీపర్‌

1. ముక్తిబోధ్‌ కొ సాహిత్య - వివేక్‌ బొర్‌ ఉభకీ కవితా - డా,

లల్లన్‌రాయ్‌ - వు. 180.

ఇస్‌ సమయ్‌ బాత్‌కీవూరీ నహీ

-ఆధూరి తుమ్‌

క్షమబోర్‌-ప్రఖర్‌ హోనా బాకీ

అబ్‌ బూటోం - దబాదీన్‌ ఢేలా

కైలాశ్‌ - శిఖర్‌హోవా బాక్సీ

కైలాశ్‌ శిఖర్‌ పర్‌ బైరేంగే!!1

4ట్ల మిత్రుడా! వీ ఇంటివి శైలాంచల గిరిరాజ శిఖరం కానిమ్ము. ఆ ఆకాశాన్ని వంగవిమ్ము. ఇంకా నువ్వు మార్గమధ్యంలోనే ఉన్నావు. నువ్వింకా బలహీవంగాొనే ఉన్నావు చైతవ్యవంతుడివి కావాలి. ఇన్సడు బూట్ల కింద నలీగిన మట్టిముద్దలు క్రైలాస శిఖరాలు కావటమే మిగిలి ఉంది. కైలొన శిఖరాన్డీ ఆధిరోహిద్దాం!

ఎంత చక్కటి ఆకాంక్ష వీ ఇంటిని శైలొంచల గిరినిఖరం కానిమ్ము ఆ ఆకొశాన్టి వంగవిమ్ము. బూట్ల ఆదుగున వలుగుతున్న మట్టి పెళ్ళులు క్రైలాప శిభరమవుతొయి. మనం కైలొస శిఖరంపై కూర్చుందాం. బూట్ల ఆడుగున నలుగుతున్ల మట్టి పెళ్ళలు గిరిశిభరాలవుతాయంటూ ముక్తి- బోథ్‌ పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ పతనం తప్పదని, బడుగు దళిత వర్గాల విజయం తధ్యమనవి తెలియజేశాడు. అయితే ఈ విజయం అంత తేలికగా లభించదవీ, వ్ల సంఘర్షణ తప్పనిసరి అవి, దావికీ సన్హద్ధం కావాలని ముక్తిబోధ్‌ ఉద్భోధించాడం.

సరిగ్గా ఇదే భావాన్లి, ఇదే ఆకాంక్షను, ఆలూరి బైరాగి తవ కవితా రచవలలో వెలిబుచ్చుతాడు.

సమాజంలో కుళ్ళును, జీవితంలోని కాఠివ్యాన్ని, ప్రపంచంలోని నగ్జ సత్యాలను చూచి. కంసించినవారే నిజమయిన ద్రష్టలు. ఆ కంపన, ఆ బాధ వాళ్లకు చైతన్యాన్ని కలిగిస్తుంది. ఆందులో కొందరినయివా

1. ముక్తిబోధ్‌ కొ సాహిత్య వివేక్‌ బెర్‌ ఉనకీ కవితా - డాక్షర్‌

న! లల్లన్‌రాయ్‌ = వ్య.180.

కార్యశూరులుగా రూపొందిస్తుంది. ఆ వైతన్యం, పీడితులకు, ప్రోలి టీరియట్‌కు మాత్రమే పరిమితం కాదు. మనసున్న వారందరికీ విస్త- రిస్తుంది. రష్యన్‌ విప్లవావికి ఆద్యులయిన గోర్కీ లాంటివారుగావి, దావికి సూత్రధారులయిన లెవిన్‌గావి ప్రోలిటీరియట్‌గాదు. అంతేగాదు, ఈనాడు మన సమాజం నమూలంగా మారాలవి కోరేవారిలో, అందుకు అంకితమయిన వారిలో ఎంతమంది ప్రోలిటీరియట్‌ కావివారులేరు? శోకమయమయిన సమాజం చిమ్మచీకటి బైరాగి చుట్టూ కూడా అల- ముకున్షది. బైరాగి కవి హృదయం అందుకు స్పందించే. చలించింది. కంపించింది. దుఃఖపడింది. అగ్జిగోళంగా మారిపోయింది. దావి తాలూకు వివ 'పెగలు కవితలుగా కక్కింది. కసిగా మారింది. “దీకటి నీడలు'లో సంకలనం చేసిన *కదువు మంటి కవితలో ఆకపివి చూడవచ్చు.

*సి ప్రణయోత్సక మధుగీతం

మీ వృత్యమత్త సంగీతం

మా కటుక్షుధా రోదవంలో

ముంచేస్తా మొక్కక్షణంలో

మీ హేమాసవ పాత్రల్లో

మీ ప్వష్షజగతి యాత్రల్లో

మా అశ్చథారనిం పేస్తాం.

మీ బాటను జూరుడు చేస్తాం

పావకవు వుడకగా వస్తాం

టీ కన్దలో ఈగై చస్తాం

మా ప్రాణాల్నెనా విడుస్తాం

మీ శాంతివి భ్యుం చేస్తాం)

అయితే ముక్తిబోధ్‌రాగానే బైరాగి కూడా మారు తేలికగా రాదవి,

1. చీకటి వీడలు- అలూరి బైరాగి.

జ్ఞానంతో కూడిన కర్మవేరుగా వివారణోపాయమని, మార్తు కావాలనే- వారు, కొత్త సమాజం కోరుకునేవారు త్యాగదీక్షతో అంకితం కొనాలని ద్రబోరిసాడు-

“జ్యోతివి కోరేవారలు

జ్యోతి వూజారులు

ఈ జగజీవిత విశీధిలో

నూతన మార్గం కొరకై

భూరల స్వర్గం కొరకై

వెదికే విప్లవకారులు

మీ ప్రాణం దివ్వెజేసి

మీ వెత్తురు చమురుపోసి

జ్యోతివి వెలిగించండి.

మీ హృదయవు తిరుగుబాటు

ఆరిపోవి వివ్దరవ్వం

ప్రపంచాన్లి మండించే

మంటలు పంటలు పండించే

మీ బ్రతుకొక హారతిగా

జ్యోతిని వూజించండి!

జ్యోతివి ఆరాధించండి!?1

బైరాగి, ముక్తిబోథ్‌ లిద్దరూ వర్తమాన పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ కారణంగా ఏర్పడ్డ విషమతలను, భయంకర పరిస్థితుల్ని ఒకవైవు వర్షిస్తూ, మరోవైవు వాటి బారి నుండి తప్పించుకునే మార్గాలను సయితం సూచించారు. ఆధువిక నాగరికత సమీక్షా దృష్టితో చూస్తే ముక్తిబోద్‌ రాసిన “దూబతా చాంద్‌ కబ్‌ దూబేగా" కవిత విశేషంగా ఫేర్కొనవచ్చు. కాగా బైరాగి “ఆగమగీతి' లోవి ప్రతి కవితా ఆధువిక వాగరికతా దుస్తలితాలకు ప్రత్యక్ష

1 “ఒకే జ్యోతి -చీకటి వీడలు కవితా సంకలనం - ఆలూరి బైరాగి.

వ్యాఖ్యానంగా కవిపిస్తుంది. 'డూ బతా చాంద్‌ కబ్‌ దూబేగా'/ అస్త. మించిన చంద్రుడు ఎవ్హడు అస్తమిప్తాడు/ కవితలో ముక్తిబోధ్‌, ఆధువిక మానవుడిలో పెరుగుతున్హ రాగద్వేషాలు, భయం, ఆసూయ మొద- లయిన పతనోన్ముఖ అవనలక్షణాల చిత్రణ ద్వారా వర్తమాన సమాజ భయానక చిత్రాన్ని మవముందుంచాడు.

“*“అంధియారే మైదానోం కీ ఇన్‌ షాన్‌ పోనాం మే

బిల్లీ కీ బాఘోం కీ అంభోం సే చమక్‌ రహీ

యేరాగ - ద్వేష్క్‌ ఈర్ష్యా, భయ, మత్సర్‌ కీ ఆంభఛేం

హరియా తూతా కీ జహరీలీ నీలీ నీలీ

జ్వాలా కుత్చొ శ్రీ ఆంభోం మే,

ఈర్య్యా రూపీ బొరత్‌ కో మూంశ్‌ వికల్‌ అయీ!

ఇస్‌ట్వేష్‌ -వరుష్‌ కేదో హాథోంకే

చార్‌ కెర్‌ పంజే విశలే!

మళత్సర్‌ క్టో ఠప్పేదార్‌ తేజ్‌దో చౌద్దిక్‌ సీంన్‌ వికల్‌ అయే!

స్వార్టీ భావోం కే లాల్‌ -లాల్‌

బే వైన్‌ చీంటి యోంకో పహపా

అబ్‌, నయే పంఖ్‌ వికలే వికలే!

అంధియారే బిల్‌ సే రూంక్‌ రహే

సర్గోంకే అంభే తేజ్‌ హంయీ

ఆబ్‌ అహంకార్‌ ఉద్విన్న్‌ హువా,

మానవ్‌ కే పబ్‌ కపడే ఉతార్‌

మహ్‌ రీచ్‌ ఏక్‌ దమ్‌ వర్మ హువా"!

విశ్శబ్దం తాండవమాడుతున్న. చీకటి మైదానాలలో రాగద్వేషాలు, ఈర్జ్యాసూయలు, భయాలు, వులి, పిల్లి కమలవలె చీకటిలో వయితం దృష్టి పారిస్తున్నాయి. తీతువుపిట్ట వీలిరంగు విష కనులలో నింద-

క్‌

లజ్వాలలు ఈర్ష్య అనే హ్ద్రీకీ మీపాలు మెలుచుకొచ్చాయి. ద్వేషమునే

1. దూ బతా చాంద్‌ కబ్‌ దూటేగా -ముక్తీబోధ్‌ - వు.48

వురుషుని రెండం చేతులకు నురో నాలుగు పంజాలు వుట్టుకొచ్చాయి. అసూయకు రెండం వాడికొమ్ములు మొలిచాయి. చీమల బారుల్లా విస్తరించిన స్వార్ధానికి రెక్కలు వచ్చి స్వెరవిహారం చేస్తున్నాయి. చీకటి పుట్టల మంచి తొంగిచూస్తున్న ప్‌ర్గాల కనులు మదింత మెరుస్తున్నాయి. అహంకారం ఉద్విగ్దమయ్యింది. మానవత విలువలను విడిచిపెట్టిన మానవుడు ఒక్కసారిగా న్జంగామారి ఎలుగుబంటిగా మారాడు.

బైరాగి సమాజంలోని అన్యాయాలను ఆక్రమాలను పజీవంగా చిత్రస్తూ వాటివి ఎదుర్కొవటానికీ “పాంచజన్యం పూరించాడు.

పట్టణాల రాజవీధుల్లో పందులు తిరుగుతుంటే వాటివి జూచి గాకుండా ఎంగిలాకుల కోసం ఎగబడే మనుష్యుల్ల్ని చూచి” కుక్కలు మొరుగుతు- వ్నాయట. అన్నవూర్ణ భాండంలో తండులాలు విండుకొన్నాయంటున్న ఆ కవి ఆక్రోశాన్ని చూడంది.

“పత్తనాల రాజవీధుల పందులు తిరుగుతున్లవి

ఎంగిలి కై ఎగబడే నరులను చూచి కుక్కలు మొరుగుతున్నవి

చియ్యవు కొట్ట వద్ద బారులు తీర్చి నిలబడివారు పౌరులు

తినటావికి నోచుకోర్తు పండించిన వారలు

అన్నవూర్ణ భాండంలో తండంలాలు నిండుకున్హవి

ఆరిన దాలిగుంటల్లోన కుక్కలు, పిల్లులు పందుకున్నవి

అమృతం పొంగే ఏరులు పారుతూనేఉన్నాయి

శ్రమించే తనువుల శ్వేదాలు కారుతూనే ఉన్నాయి

బంగారంపండే చేలు పండుతూనే ఉన్నాయి

గిడ్డంగులు, చీకటి కొట్టు, వినాయకుల జేబులు

-విండుతూనే ఉన్నాయి

అయినా అన్నవూర్ణ భాండంలో తండులాలు

• విండుకున్షవి

పిల్లలకు పొలులేవు

పిల్లలగన్న తల్లులకు కూడం లేదు, విలువ వీడలేదు

కూలివాండ్ర గుడినెల పైన గుమస్తాల గూళ్ళలోన

రైతుల కొంపలపైవ, అంతటా కరువు వీడలు

బక్కచిక్కిన డొక్కల పైవ, ఎండిన రొమ్ముల పైన

నల్లని మొగాల పైన అంతటా కరువు వీడలు.

ప్రతి విత్యం ఏకాదశి, ఇంటింటా విరసన వ్రతం

అదిగో, 'కదలివస్తున్నది, అమ్మవారు, ఆద్యశక్తి

కాలిక, కరాళ కాలవేత్ర జ్వాలిక

మహృపయాలవపరికి పిరికి పేటలంట వడిచిరా,

-వడచిరా!

స్వాగతమిస్తాము వీకు చూవుల వూవుల చల్లి

ఆరితి పళ్ళెరాల్లో శిరసుల నైవేద్యంగా,

• ప్వాగతమిస్తాము నీకు]

సమాజంలోని ఒక వర్గం సుఖసంతోషాలతో, వైభవ ప్రాభవాలతో మునిగి తేలుతూ ఉంటే అహరహం _ శ్రమించి దేశావికింత కూడు పెట్టే రైతన్నల బ్రతుకులలో చీకటి తప్ప వెలుగులేదవి, రైతు కూలీల బ్రతుకు మరింత దుర్భరంగా ఉన్నదవి, పసిపిల్లలకు పాలుగాొవి, ప్‌ల్ల తల్గులకు గంజి నీళ్ళుగావి లేవని, వీరి బ్రతుకులలో ప్రతిరోజు ఏకాదశి ఉపవాసాలు సాగుతున్నాయని ఆవేదన వెలిబుచ్చుతూ, ఈ దుర్భర పరి- స్థితుల నుంచి పీడిత జనావలిని ఉద్ధరించటావికి కరాళకాలనేత్ర జ్వాలిక కాళికాదేవి కదిలి వస్తున్సదవి, ఆమెకు ఆరతి పళ్ళెరాలలో శిరసుల వైవేద్యంలో స్వాగతం సలుకుతొమనవి బైరాగి చెవుతాడం. ఇక్కడ కాళిక ప్రజా చైతన్యానికి, విప్లవావికి ప్రతీకగా బైరాగి భావించాడు- కహ

1. పాంచజన్యం -ఆగమగీతి - ఆలూరి బైరాగి వు164 -167.

బైరాగి, ముక్తిబోధ్‌లిద్దరూ వయక్తికమయిన ఆత్మపక్షం నుంచి లోక- హితమయిన సమాజపక్షంవైపే మొగ్గుచూపారు. తల్లి -తండ్రి, పోద- రులు, స్నేహితులు, సహచరులు, పరిజనులు మొదలయిన వారితో గల అమితమయిన అనుబంధాల పరిధివి దాటి విశ్వజనీన మానవా (ప్రేమను బైరాగి, ముక్తిబోధ్‌ లిద్దరూ సమర్ధించారు. తమ కవితలలో చోటు కల్తించారు. ముక్తిబోధ్‌, బైరాగిలిద్దరూ యక్తికమయిన పాహిత్య కథా కావ్య వనాయకీనాయకుల సంబంధాలలో సయితం. విశ్వప్రేమను, విశ్వజనీన సంబంధాన్సే చూశారు. ముక్తిబోధ్‌ దృష్టిలో జీవితం-

“జీవితం కొత్త అందాలను సంచరించుకువి, బుద్ధిమంతురాలయిన మాతన వధువులా వీ ఇంటిక్‌ వచ్చింది. ఆగరుబత్తిలా వెలిగి పరిమ- లాలు వెదజల్డు

తమ సర్వస్వాన్ని ధారపోసి, తమ నునుతానురాగాలను రంగరించి ఈ జీవన మాధుర్యాన్ని నాకందించిన మహానీయుల స్మృతులు ఒకేసారి నాలో ఆనందాన్ల, వేదనను నింపాయి. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల సంకల్పబలంతో ఈ దేశం మనకు నురల దక్కింది. ఎన్నో కష్టాలనము భవించిన ఆ త్యాగమూర్తుల రుణం వందలాది జన్మలకు కూడా తీర్చలేవిది.నాలో ఆ మహానీయుల రక్తం ప్రవహిస్తున్నది. వారిలోవి మనోనిబ్బరం, రైర్యం శక్తీ -ఇవన్షీ నాలోనూ ఉన్నాయి

“జిందగీ నశాబన్‌ ఘుమడీ హై

జిందగీ నశేసీ ఛాయీ హై

వవవధుకాబన్‌

వహ్‌ బుద్దిమతీ

ఐసే తేరే ఘర్‌ అయీహై!

రే స్వయం అగర్‌బత్తీ పే జల్‌

మగంధ్‌ ఫైలా

జీన్‌లోగోం నే

అపన్తే అంతర్‌ మే ఘీరే హంయే

గహరీ మమతాకే ఆగురు -దూప్‌

కే బాదల్త్‌ పే

మురుకో ఆధాహ్‌ మస్తీ ప్రదాన్‌ కీ

వహ్‌ హులపీ, వహ్‌ ఆకులాయీ,

ఇప్‌ హృదయదాన్‌ కే బేలా మే మేరే ఖీతర్‌

జిన్‌కా స్వభాన్‌ కే గంగా జల్‌ వే

యుగోం -యుగోం కొతారా హై,

జీనక్‌ కారణ్‌ యహ్‌ హిందుస్తాన్‌ హమారాహై

కల్యాణ్‌, వ్యధావోం మే ఘల్‌ కర్‌

జిన్‌ లాభోం వారో - పైరోం నేయహ్‌- దువియా

పార్‌ లగాయీహై,

జినకె వూత్‌ పావవ్‌ చరణోం మే

హులపే మన్‌ -

వేకియే విస్హాన్టర్‌ జాసకతే

నౌ-_వౌ బీవన్‌,

జన్‌జన్‌ - జన్‌కొదుర్ధాంత్‌ రుధిర్‌

మేరే భీతర్‌, మేరే భీతర్‌]

జీవితాన్లి నవవధువు రూపంలో స్వాగతం చెప్పటంలో, పర్వస్వం తన- దిగా భావించి ఆత్మార్హణాభావం వ్యక్తంచేసాడు ముక్తిబోధ్‌. జీవితం పట్ల గల ఈ ప్రగాఢమయిన ఆసక్తే ముక్తిబోధ్‌ను సామాజిక వికాసానికి కర్ణధారులయిన మహానీయుల జీవితాల వైవు తీసుకువెళ్ళింది. అగరు వుల్లలుగా. తమ జీవితాలను బూడిద చేసుకుంటూ, ప్రపంచ వికాస పథాన్లి విష్కంటకంచేస్తూ వచ్చిన మహానీయుల పవిత్ర చరణాలకు తమ వందలాది జీవితాలను అంకితం చేపే ముహూర్తాన్లి హృదయదానవు శుభ ముహూర్తంగా భావించాడు ముక్తిబోధ్‌.

జీవితం పట్ల ముక్తిబోధ్‌ ఆలోచనలు ఆశావహంగా పాగిత్సే బైరాగికి జీవితం గురించిన అవగాహన భయంకరంగా కనిపిస్తుంది. ఆయన జీవితాన్ని ఎలా విర్వచించాడో చూడండి లా

1 జబ్‌ ప్రక్ష - చిహ్హ్‌ చేఖలా ఉఠ్‌ ముక్తివోధ్‌ వు.160.

*జీవితమిట విరావరణ విరాభరణ -నగ్ధృచ్చవి

వికట కుటిల ఘనఘటాచ్చటా జటా - నటద్సెరవి

జ్రీవితమిట కామాతురకంకాళాల కరాళకేవి

(ప్రేమేతర మృతికాతర కపాలాల కృషణధూలి

జీవిత మిట బీభత్సోత్సాహ (ప్రేతహేల

రుధిర మధువు గ్రోలి పోలు దైత్యుల మత్తిలిన లీల

జీవితమిట సమ్మర్ధం సంఘర్షం సంక్షోభం

దుశ్మోకవు దువ్వష్టం దుర్మోహవు దుర్గోభం

జీవితమిట ఒక అవిరత నీరవ రౌరవయాతవ

అ విరళ గరళస్తన్యద కుహవాధాత్రీ వూతవ

జీవితము ఉరోమరువుల దృషా మృషామ్బగమరీచి

హలావల తరళానల చటులోచ్చల కుటిలవీచి

జీవితమిట కటుమృత్యువు జీవితమిట అకృత్యం

జీవితమిట ఒక దుస్తర వ్రస్తర హప్తవు సత్యం]

అంటూ జీవితం ఇక్కడ కామాతుర కంకాళలాల కరాళ కేళి అవి, జీవితం ఇక్కడ బీభత్స ప్రేతహేల అవి, పమ్మర్ధంతో సంఘర్షంతో, వంక్షోభంతో జీవితం నిండి ఉందని, జీవితం నీరవరౌరవయాతన అని, చివ్నారులము ఆకర్షించి, తన వనిషస్తవ్యంతో మృత్యుకౌగలికి చేర్చివ వూతన రాక్షసి వంటిదీ 'షేవితం అని పేర్కొంటాడు చైరాగి.

బైరాగి అక్కడతో ఆగలేదు. “చీకటి వీడలు' కవితా సంకలనంలో జీవితాని ఇతివృత్తంగా తీసుకువి “జీనితం' అనే దీర కవితవే రాశాడు

“బ్రవ్మండవు గుండ్రవి సుడిగుండంలో

చిక్కీవ ఈ జీవితం పిండం

గడ్డిపోచలా క్రిందికి మీదికి

1. మాతిలో గొంతుకలు - అలూరి చైరాగి - వు. 4వ ఇండం.

తిరుగుతోంది బయటకు రావేరకి]

ప్రపంచంలో ప్రకృతిపరంగా ఏర్పడే కరువులు, కాటకాలు, తుపానులు భూకంపాలతోసాటు మానవుడు ఈర్ష్యాసూయలతో స్వయంకృతంగా చేసుకున్న అపకారాలు అన్నిటినీ కలిపి జీవితదేవత జయకారంగొ భావించాడు బైరాగి-

“కరువు తుఫాము, ప్రబల భూకంపం

దారుణ ప్రపంచ మారణ యుద్ధం

ఈర్యాద్వేషవు నరక జ్వాలలు

నలుదిక్కుల మానవ వధశాలలు

మిన్నుల ముట్టే హాహాకారం

అది జీవిత దేవత జయకారంి2

అంతేకాదు, ఈ జీవితం కఠిన హృదయం కలిగిన శవిగ్రహం లాంటి- దవి అవమునయ కరుణ విలాపాలకు సయితం కరగవి బండరాయి అవి ఆగ్రహాన్ని వ్యక్తం చేశాడు -

“ళ్పర్ధివ తపస్యలు బలిపమర్హణలు

వెత్తుటి వూజలు వెర్రిప్రార్ధనలు

ఈ రాక్షస విగ్రహం ముందువా?

ఈ జీవిత శవిగ్రహం ముందునా?

యుగ యుగాలుగా మొక్కిన శిరపుల

వణికే చల్లవి మెత్తని స్తర్శల

రాపిడి చెందిన బండరాయి ఇది

కదలవి మెదలవి మొండిరాయి ఇది.

దీవిప్రైవ నీదీనాలాపం.

అనునయ వివయం కరుణవిలాపం

పవిచేయదు'1

1. జీవితం - చీకటి వీడలు - చైరాగి.

2 జీవితం - చీకటి వీడలు - చైరాగి.

1. జీవితం - చీకటి వీడలు -అలూరి బైరాగి.

జీవితాని ఈవిధంగా వర్ణించగలగటంజీవితాన్ని, కవిత్వాన్హి ఆద్వెతంగా పండించుకున్న బైరాగికే. చెల్లింది.

వైరాగి, ముక్తిబోథ్‌లిద్దరూ మృత్యువుకు భయపడలేదు. ఇద్దరూ మృత్యువును (ప్రేమించారు. ముక్తిబోధ్‌ మృత్యువును విలాసివి అయిన పుండరిగా భావించాడు. మన కోరికలను వూర్తి చేయటమే ఆ సుందరి ధ్యేయమని వివరిస్తూ ఆమెతో శృంగారావికి సిద్ధపడిన వారికే ఆ అలౌ- కిక ఆనందం లభ్యమవుతుందని చెవుతొడు ముక్తిబోధ్‌ మృత్యువును ప్రేయసిగా, మమతల వల్లరిగా, ఇష్టసభిగా ముక్తీబోధ్‌ అభివర్ణించాడు. మృత్యుసుందరి యమదూతల్లాగా పట్టిలాగుకువి వెళ్లదవి, మనలను తన కొంగుకు ముడివేసుకువి, ఆకర్షణతో వెంట తీసుకుని మన కోరికలను వూర్తిచేసే చోటుకు తీసుకువెళికుందవి చెవుతాడం. ఆ మృత్యుసుందరి తీయవి ఆధరప్తర్శలో . అవతలి తీర సందేశం నిండి ఉందవి, కోమల పరిష్వంగంలో, కలయిక ఉల్దాసజ్వాల ఎగిసి పదుతుందని, అందుచేత అప్సర వేషంలో వచ్చి తనను ఆకర్షణ బంధనాలతో కట్టి తీసుకువెళ్లమని ఆ మృత్యుసుందరివి కోరతాడు ముక్తిబోధ్‌.

తాను మృత్యుసుందరిరాక కోపం, ఒంటరి గృహంలో (ప్రేమశయ్య పై పరుండి విరీక్షిస్తున్నానవి చెవుతాడు. 1936లో ఉజ్జయవిలో ఉండగా ముక్తిబోధ్‌. రాసిన 'మరణ -రమణి కవిత చాలా విలక్షణంగా ఉంటుంది

“ప్రేమశయ్య పై. పరుండి. నీరాక కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను. వా ఇంటిలో శూన్యం ఆవరించింది. చీకట్లు ముసురుకున్న వా హృదయం వీ కోసం అలమటిస్తున్నది. చివరిసారిగా విన్న నా హృదయానికీ హత్తుకొని (ప్రేమించాలని ఉంది.

ఓ ప్రేయసీ! నీ తియ్యని పెదవులపై ఎగిసిపడే కోరికల కెరటాలు చూడాలవిఉంది. నీ కురులలో విరబూపే స్వేచ్చా ప్రణయాన్లి చవిచూ- డాలని ఉంది. లేతగులాబి వర్ణంతోమృదుస్పర్శనందించే వీ పాదాలను

తాకాలని, వయ్యారాలు ఒలకపోపే నీ తమవులోవి అణువణువులో ఇమిడి పోవాలన్నదే నా ఆకొంక్ష

యువతీ, నీ నల్లని కురుల నీడలో నన్దుదాచిపెట్టి, “నీ మృదు కర- ప్తర్శతో వాదాహం తీర్చవా? ఓ సుందరీ, వా కోరికలను తీర్చి శాశ్వత విద్ర ప్రసాదించవా?.

ప్రేయసీ! వెన్టలా మృదుమధురమైన నీ శరీరం తన బిగి కౌగలిలో బంధించి నన్ను నిలువెల్లొ దహించి చేసింది. వా ప్రేమ విరీక్షణ ఫలించింది. ఇక వీ ప్రతిజ్ఞ నెరవేర్చుకో వీ కొంగున కట్టుకుని నన్ను ఏ దిక్కుకు తీసుకువెళ్లేది చెప్పవాగొ

“ప్యార్‌ -శయ్యా పర్‌ పడామై అజ్‌ తేరీకర్‌ ప్రతీక్షా

ధ్వాంత్‌ ప్టై, ఘర్‌ శూన్య హై, ఉర్‌ శూన్య తేరీ హీ నమీక్షా

మై ప్యార్‌ కర్‌ లూ అజ్‌ అంతిమ్‌, అజ్‌ జగవే జీలగా లూ 1

క్యోం నజిర్‌నే మైలగా లూ అజ్‌ ఉవకీ మృత్యు - దీక్షా

మై 'జేళ్‌లూ మధు "-అధర్‌ తేరే వాసవాకా జ్యార్‌ లాయే!

మై దేభ్‌లూ వేకేశ్‌ కుంచిత్‌ ముక్త్‌ బంధన్‌ - ప్యార్‌ లాయే! దేభ్‌లూ మృదులాల్‌ పదతన జో ఆపరిచిత్‌ పే నహీ హై,

మై దేఖ్‌లూ తన్వంగి, తేరే అణు - ఆణు క్షా భార్‌ లాయే? తరుణి, మేరా ముఖ్‌రేకే స్టేహల్‌ తేరే బాల్‌ కాలే,

మృదుల కర్‌ కాప్పర్మ్‌ కంపిత్‌ అజ్‌ మేరీ ప్యాన్‌ పాలే

మై ఉఠాలూసభీ తరుణాణ - సా తూ చిలాసభి, వొసవామయి ఉష్ణ కరచిర - శీత్‌ కర్‌దే మధుర్‌ తేరే గాల్‌ బాలే!

నవవీత్‌ - పే వే అంగ్‌ మురుకో ఆజ్‌ జ్వాలమే జలాయే,

గాఢ పరిరంభణ్‌ అరీ! వహ్‌ ప్రేమ జీవన్‌ తత్వ్‌ పాయే-

'ప్రేమినీ, ఆఅబ్‌కర్‌ ప్రతిజ్ఞా వర్త్‌ తేరీ కాల్‌ హై యహ్‌

1. ముక్తీబోధ్‌ రచవానలి - 1: వు. 58-59

చల్‌, బతా మురుకో ఆరీ, వే కౌన్‌ దిశి మే స్టాన్‌ పాయే?

వే కౌన్‌ దిశిమే స్టాన్‌ పాయే చల్‌ బతా మురుకో అరీ!

తూ వహా తక్‌ లేవజాయేనీ ముయు నుముతా - పరీ!

ఇదంతా క్షణికం, జీవతమే క్షణికం, మానవ జీవితం క్షణభంగురం, అవి నిరాశ చెందవద్దని, జీవిత దర్శనం గురించి అకస్మాత్తుగా విర్ణయాలకు

రావద్దవి, యుగయుగాల సతత మహారాధన వంటి పాధనమ ్రష్టు- పట్టించవద్దవి చెవుతూ, క్షణమాత్రం దుఃఖభారం మంచి అవిచలంగా, అచంచలంగా పాగుతూ మృత్యువుకు అర్ధం చెప్పమంటాడు ముక్తీబోధ్‌

“ఈ క్షణమాత్రం దుఃఖభారంతో ఈ జీవితం, క్షణికం, క్షణికమే ఈ జీవితమని, మానవ జీవితమే క్షణభంగురమవ్కి తొందరపడి విర్ణయం తీసుకోకు కవీ!”

కవీ! యుగయుగాలుగా విస్తరించి ఉన్ల జీవితతత్త్వానికి, మహాసాధవకు అపార్ధాలు. అపాదించవద్దు. నీవు ఆత్మ చైతవ్యంతో అదుగుముందుకు వేసి, జీవిత పరమార్దానికి అర్ధం చెప్టేది - మృత్యువేనని నిర్వచనం చెప్పు రెండం వందల ఏళ్ళు జ్‌స్తే మవిషి ఇంకా ఎక్కువ సుఖపడ- గలడా? “క్షణికం'లోవి క్షణంలోనే జీవితం దాగి ఉంది. కాలప్రవాహావికీ అమరత్వాన్ని అందించటంలోనే ఇవన్లీ 'క్షణికాలు'గా మారుతున్నాయి. కవీ! నృజవాత్మక జీవన ప్వరంతో, వీవు మృత్యుగీతాన్లి ప్రతిముంగిటా మధురంగా అలపించు.

యహ్‌ పబ్‌ క్షణిక్‌, క్రణిక్‌ జీవన్‌ప్టై, మానవ జీవన్‌ హై క్షణభంగుర్‌

ఐసామత్‌ కహో మేరే కవి, ఇప్‌ క్షణ్‌ పంవేదన్‌ సే హో ఆతుర్‌,

జీవన్‌ - చింతవ్‌ మే విర్ణయ్‌పర్‌ ఆకస్మాత్‌ మత్‌ ఆ, ఓ విర్మల్‌,

ఇన్‌ భీళల్స్‌ వ్రసంగ్‌ మే రహోతుమ్‌ అత్యంత్‌ స్వతంత్ర విరాకుల్‌,

భష్ట్‌ నహోనే దో యుగ్‌ - యుగ్‌' కీపతత్‌ పాధవా మహారాధవా

ఇస్‌క్షణ్‌, భర్‌ కే దుఃఖ - భార్‌పే, రహో అవిచలిత్‌ రహో ఆచంచల్‌

అంతర్జీపక్‌ కే ప్రకాశ్‌ మే వినత - ప్రణత్‌ ఆత్మస్ట్‌ రహోతుమ్‌,

బీవన్‌ కే ఇస్‌ గహన్‌ అతల్‌కే లియే మ్యూత్యు కార్ట్‌ కవోతుమ్‌.

క్షణభంగురతాకే ఇస్‌క్తణ్‌ మే జీవన్‌ కేగతి, జీవన్‌ కాస్వర్‌,

దోపొ వర్డ్‌ ఆయు యది హోతీ తోక్యా అధిక్‌ సుఖీ వోతా నర్‌?

ఇసీ అమర్‌ ధారాకే ఆగే బహనేకే హిత్‌ యహ్‌ సబ్‌ నశ్వర్‌

వ్పజన్‌శీల్‌ జీవన్‌ కే ప్వర్‌ మే గావో, మరణ్‌ గీత్‌ ముందర్‌,

తుమ్‌ కవిహో, యే ఫైల్‌ చల్‌ వ్పుదుగీత్‌ బల్‌ మానవ్‌ కే ఘర్‌ - ఘర్‌

జ్యోతిత్‌ హో ముఖ్‌ నవ ఆశాసే, జీవన్‌ కీ గతి, జీవన్‌ కా వ్వర్‌”

చైరాగికి మృత్యువు అంటే కలలో కూడా భయంలేదు. కవిత్వంలోనే కాకుండా విజ జీవితంలో సయితం ఆయన వృుత్యువును ఎంతో ఆప్యాయంగా చూసుకున్నాడు]

దీవికి ఉదాహరణగా1978వ సంవత్సరం ఆగస్టు 26వ తేదీ బైరాగి గారి ఆరోగ్యం క్షీణదశలో ఉందవి హైదరాబాద్‌ నుంచి కబురు చ్చింది. వేమవిజయవాడ నుంచీ, బైరాగి ప్రియశిష్యులు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం హిందీ విభాగంలో ఆచార్యులు ఆదేశ్వరరావుగారు. విశాఖపట్టుం నుంచి హైదరాబాద్‌ చేరాం. విజయనగర్‌ కాలవీలో పోదరుడు సత్యం ఇంటిలో మరణశయ్యమీద ఉన్న బైరాగివి చూశాం. ఇంటికి వచ్చిన ఎక్స్‌రే మిషన్‌ను తిరస్కరించాడు. వైద్యులము ఆట పట్టించాడు. మందులను విరాకరించాడు. *మాష్టారు! మందులు తీసుకోండి అవి ఆదేశ్వరరావు గారు అభ్యర్థించారు. “ఎందుకురా! చావుకు భయసడంతున్నాననుకు- వావాో అంటూ అంపశయ్య మీద భీష్మువిలా లదేళ్ళరరావు గారికీ

డుగా ఉన్న ఈ సిర్తాంత వ్యాసకర్తకు పైగా హితోక్తులు పలికారు. ఆయనకు. మృత్యువు *చిరపరచిత మిత్రుడు

“మృత్యువు ఏదో ఒక వూట

అనా . లా ”ా అతా.

1. చృుత్యు బెర్‌ కవి - ముక్తిబో ్టం నావి. [మోస 115.
2. చైరాగితో ముఖాముఖి. భి.--” రూ (( (“4౦ ॥౫ఎరటీలి | ఎ; న. ల క స న కా

చూచిపోయే ఆతిధికాదు:

వెంటబడిన అన్హలవాడుః

వుట్టుకతో వుట్టిన చావు

చావుతో చస్తుంది”!

అయితే ముక్తీబోథ్‌ లాగే బైరాగి కూడా ఈ జీవన యాత్రకు అంతం- లేదని భావించాడు-

పెట్రోలు కాలుతోంది

యాత్రకు అంతంలేదు

పెట్రోలుకు ఉంది

మరుక్షణం ఈ కారు

/ మధ్యలో ప్రమాదాలు లేకున్నా/

ఏ విర్ణన వనంలోనో

ఏ ఎడారి సగంలోవో

ఆగిపోక తప్పదిది, పెట్రోలు చాలవి కారు:

కొలతబద్దలేమీ లేవు,

అంచనాలు పవికిరావు;

కారులో పెట్రోలు ఎన్జి మైళ్లువస్తుందో

ఎవ్వడూ చెప్పలేడు

వీ చెమటలు, కన్షీరులు వృధా, వ్చధా,

వనెత్తురనా ఈ కారును నడపలేదు*1

మృత్యువు సూర్యాంశువుల సువర్ణ సౌగంధిక వేదికపై మౌనంగా వృత్యం చేస్తుందంటాడు. బైరాగి. భయపడేవారికి శత్రువు మృత్యు వంటాడు. పచ్చిక మచ్చికలో, వ్యోమంవాత్సల్యంలో, ఉదార కుమార వమీరాల (ప్రేమ పరిష్టంగంలో, మప్పణకిపలయాల గుసగుసలో పొంచి

1. పలాయనం - ఆగమగీతి -బైరాని- వు.27-28.

*' పలాయనం -ఆగమగీతి- వైరాగి - వు.27-28.

ఉపహసించే మృత్యువును హృదిలో దాగిన శత్రువుగొ అభివర్ణించాడు చైరాగి. ప్రత్యేకంగా మరణం లేదంటాడు బైరాగి. “*ర్రరు తనువుల పసరుల వెత్తురులాగు, మరణం

• ప్రవహిస్తుంది అందరిలో మరణం దహిస్తుంది కాలే పెదవుల ముద్దుల తొందరలో, మరణం విచ్చేస్తుంది కొనరావి విందగ మన ఆనందవు
• విందులలో మరణమన్నది మన వీడ, కాదు, కాదు మనమే మరణం భీషణ జీవన విశీధగర్భాన త్రోవ తప్పినవారి కొరకు
• ఒక కిరణం ఆది నురణం = కావి ఈ క్షణాన ఈ మేలిమి వెలుగులోన నేను మరణ
• మన్నది ఉన్ల్నదని నమ్మలేము. నేస్తం, వీవెరుగవుగాని, నేము మాత్రం ప్రతిరాత్రి మరణిస్తాను. ప్రతి ఉదయం/ కథలో యువరాజులాగు/ జీవించిచేస్తాను మరణానికి ముద్దులు పెట్టి ఏరోజు జీవితాన్ని ఆరోజే కొంటాను కత్తుల కవనంతో, వెత్తుటి మొదళ్ళ పై వూచిన
• మంటల కలలతో మరణవు నగ్జరేఖల్లో మహిత లలిత జీవిత వర్ణాలు = వింవుతాము జీవన మరణాలను కలిపి, హాలాహలాన్షి మించిన ఒక హాలను కావి ఈ క్షణాన నేము మరణమన్నది ఉన్నదవి నమ్మలేను. జీవితం చూసిన మాసిపోయే అవ్ఫరూప పొందర్యాన్షి, అనంత ఐశ్వర్యాన్ని కన్నులు నులుముకుని చూస్తున్న నేను మరణమన్నదవి ఉన్నదవి ఎలా నమ్ముతాను']

1. వావవెలిసింది - ఆగమగీతి - బైరాగి - వు.89-90.

అంటూ మరణమనేది ఉందని ఎలా నమ్ముతానవి ప్రశ్నిస్తాడు బైరాగి.

బైరాగి తన జీవితంలో ఏ క్షణమూ మృత్యుభీతివి అనుభవించినట్టు కన్పించదు. ఆయన మృత్యువును ప్రతి క్షణమూ స్వాగతిష్తూనే సాగాడు. ఎరిగినదంతా చెరిగిపోయే మహాశూవ్య, దుర్గమతీరాల వెంట, వులుగు గూటికి తిరిగిపోయే చరమక్షణం, అదే నర్వ విరమణ పరమక్షణ- మంటూ మృత్యువును చాలా తేలికగా తీసుకున్నాడు -

“మాపిన చొక్కాలా ఈ దేహాన్లి విడిచేసి

శబ్బాలంబన త్యజించి విహారించే భావంలా

కనుపించవి కరంచాచి,

అయినవారి అక్ష్యుల్లో ఆశ్రులు తుడిచివేసి

పయనవిస్తున్నాడు డేహిమును పెరుగవి మార్గమూని

దారి బత్తెమక్కరలేదు చిల్లికావి']

తన జీవితంలో, కవితలలో, విరంతరం మృత్యువుకు భాష్యం చెవుతూ. వచ్చిన చైరాగి, ముక్తీబోధ్‌లాగానే అనంత జీవన పొధవలో, విరం- ఈర యానంలో మృత్యువును ఒక తప్పనిసరి భాగంగా, విడదీయరాని బంధంగొ అభివర్షించి నాకు చావులేదు. నేను మృత్యుంజయుణ్లి అంటూ ఎలుగెత్తిచాట్స, మృత్యువును, మృత్యుభీతి ముప్పిరిగొన్న వారిని అప- హాస్యం చేశాడు. మృత్యువుకు పంబంధించిన బైరాగి కవితలలో *వాకు చావులేదు"' కవిత తలమావికం వంటిది -

“మృత్యువును చూపికాదు నేను, జీవితాన్లి చూసీ జంకు

• ఛునవ్నాను,

హంతకువి కత్తిచూసికాదు, కనుల ద్వేషం చూసి

• గొంకుతున్నాను.

మనపులో క్రౌర్యం చూసి జంకుతున్నాను

గుపైడు దుమ్ములోన మృత్యువుంది

1. కొమ్రేడ్‌ రాయ్‌ స్మృత్యర్థం - అగమనగీతి - చైరాగి - వు.19-20.

పిడికెడు బూది లోన నృుత్యువుంది

రక్త మాంసముల దేహవు అణువణువున, కణకణాన

• క్షణక్షణాన మృత్యువుంది

చూవులోన, తూవులోను, మరుడు వేయుతూవులోన

ప్రీతిలోన భీతిలోన, వుణ్య ప్రపవగీతిలోన మృత్యు వుంది

వువ్వులో వురుగులాగు

తీయవి తెలినవ్వుల్లో నురుగులౌగు మృత్యువుంది.

మృత్యువు లేవి చోటు చెవ్హ మవిషి కచటి ఉనికి

• ఏర్పరుస్తాను

పారిజాతవు వూవులు చల్లి స్వర్గం పృష్టిస్తాను.

నేస్తం, నేను ప్రతి క్షణం మృత్యువుతో పరియాచకా

• లాడుతూనే ఉన్నాను.

జీవితవు పణమొడ్డి పాచికలాడుతూనే ఉన్నాను.

కావి మృత్యువు ప్రతిక్షణం ఓడిపోతూ ఉంది.

వన్ను విడీపోతూ ఉంది.

నా శిలున నేనేమోస్తున్నాను.

వథికువి వేయి కనులతో వెదుకుతూ వస్తున్నాను.

భీష్మువిలా వా మరణ రహస్యాన్ని నేనే వెల్లడిస్తున్నాను

ఉత్తరాయణం కొరకు, ప్వేచ్చామురణం కొరకు ఎదురు

• చూస్తున్నామ

మరణాన్ని చూసి వాకు భయమెందుకు?

తెరచిన చెరతలువు వంటిది మరణం

విసిగిన బాటకు క్రొత్త మలువు వంటిది మరణం,

దూరవు వలవు పిలువు వంటిది మరణలి1

మరణాన్ని దూరవు వలవు పిలువుతో పోల్చగలగటం బైరాగికే చెల్లింది. అయితే మానవునికి, మానవుడైనతనకు చావులేదంటాదం. కనక గర్భప-

1. వాకు చావులేదు - బైరాగి సంస్మరణ సంచిక.

ముదృవుడు. వేదనాస్ఞ సంభవుడు, భవుడు, విత్య వునర్హువుడం అయిన మానవువికీ చావులేదవి, అనంత జీవన వపంత వనంలో చావుకు తావులేదవి చెవుతూ-

“బ్రహ్మాండవు వురిటి గదిలో కెవ్వుమనే పసి

• ఏదువు వివిసించినంతవరక్సు,

బాలింతల చెక్కులపై పచ్చవి చేల పసిమి

• మిసిమి కముపించినంతవరకు,

ప్రణయ మహావాహినులు ప్రియపొగర పరిణయానికి

= పరుగులిడినంతవరకు,

మరణ కాళియ ఫణాగ్రాల గోపాలువి పదనఖస్మితి

• మెరుగులిడినంతవరకు,

క్రాంజివురుటాకుల పైన సంజల పపిడిలే ఎండలు

_ తళతళమవినంతవరకు

వీటిలోన రూవుచూసి మురిసే కీరణాల

• కనులు మిలమిలమవినంతవరకు,

విలయ రుంరూ విక్షుభిత మహాసింధుతీరాన

ఆడుకునే పపిపాపల కేరింతలు, చప్పట్లు వివిపించి

_ వంతవరకు జ

జీవన శోకాశ్రు ప్రకర వ్పిరరరాల మేలమాడే

ఇ

• రుచిరమరణమందస్మితి

భూదినాలకు భవ్యశుక్రచాప సేతువు వెలయించి

• వంతవరకు

వాకు చావు లేదు

నేను మృత్యుంజయుల్ణి

మానవుణ్ణి]

అంటూ బైరాగి, ముక్తిబోధ్‌ లిద్దరూ మృత్యువును మోహించినవారే మరణ రహస్యాన్ని ఎరిగినవారే. ఆనంత జీవన ప్రవాహంలో మృత్యు- వను కేవలం ఒక అద్భుతమయిన సరమానందమయ భరితమయిన మజిలీగా భావించినవారే, న కక న

1. నాకు చావు లేదు- బైరాగి సంస్మరణ పంచిక.

బైరాగి, ముక్తిబోథ్‌ లిద్దరూ తముతమ జీవితాలలో తాము విశ్వసిం- చిన సిద్దాంతాలను; భావాలను మాత్రమే తమతమ కవితల ద్వారా వెలువరించారు. కవులుగా వీరి వ్యక్తిత్వాలు, వ్యక్తులుగా వీరి వ్యక్తిత్వాలు అభిన్నంగా సాగాయి. ఈ విషయంలో బైరాగి ముక్తీబోధ్‌ కంటే ఒక మెట్టు పైనే ఉన్నాడు. కవిగా ఒక బైరాగి, వ్యక్తిగా ఒక బైరాగి అంటూ ఇద్దరు బైరాగులు లేరు. కవిత జీవితాన్ని ప్రతిబింబించాలి. జీవితవు అందాలను కవిత చూపిస్తుంది. జీవితవు అర్జాలను వివరిస్తుంది. జీవితవులక్ష్యాలను, ధ్యేయలను కవిత విర్దేసిస్తుంది.

కవితకు, జీవితొవికి మధ్య సర్వకాల సర్వావస్థలలో అంతరం ఉంటుంది. అయితే ఈ రెండింటికీ మధ్య ఉన్న రేఖను చెరిపివేసి అద్వెతంగా కవితారచన చేయగలగటం అణువణువునా కవులుగా ఉన్న వారికి మాత్రమే సాధ్యమవుతుంది. బైరాగి, ముక్తిబోధ్‌ లిద్దరూ ఈ కోవకు చెందినవారే.

బైరాగి ముక్తిబోధ్‌ లిద్దరకూ ఏదో ఒక ప్రదేశానికి పరిమిత ముయి- పోవటమో, ఏదో ఒక బంధనావికీి కట్టుబడి పోవటమో నచ్చదు. ఇద్దరూ విరంతర పర్యటనాభిలాషులే. అయితే పర్యాటకుడికి ఉండే హద్దులు, సరిహద్దులు, వీరికి లేవు. నిరంతరం తిరుగుతూ ఉండటమే వీరికి “హాబీ అవిపిస్తుంది. దావి ప్రభావం వారి కవిత్వాలలో పయితం కవిపిస్తూ ఉంటుంది.

ముక్తిబోధే, బైరాగులిద్దరి కవితలలో కొన్ని చోట్ల ఒక విధమ- యిన భయానక, రహస్యాత్మక, సంశయగ్రస్త వాతావరణం కనపడంతూ ఉంటుంది. 'సంఘటనల చిత్రణలో స్పెన్స్‌, థ్రిల్‌ చోటుచేసుకుం- టాయి. ముక్తిబోధ్‌ “ఆంధేరేమే' కవితలో -

ఎక్తెన్య్యున కేక పెనుగాలికి ఊగుతున్న మహావ్చక్షాల శిరస్సులు ఒక దావితో ఒకటి డీకొంటున్న సవ్వడి. ఆ వృక్షాల కొమ్మల మధ్య విస్త- రించుకున్న చీకటుల మధ్య ఏదో మాయాలోకవు గుహ శిలాద్వారం

థడేలున తెరుచుకున్నట్టు అవిపించింది -

*న్రీజ్ట్‌ ఒక్‌ దూసరే పర్‌ పటకతీహై సిర్‌ శ్రీ అకస్మాత్‌ -

వృక్షోం కే అంధేరేమే ఛిపీ హూంటూ శిపీ ఏక్‌

తిలస్మి థోహ్‌ కాశిలా ద్వార్‌

ఖులతా హై థడ్‌పే -)]

బైరాగి కవితలలో కూడా ఇదేవిధమయిన రహస్యాత్మకత;, సప్పెన్స్‌ మనకు కనపడుతూ ఉంటుంది. సుప్రసిద్ద తెలుగు కవి, తన మిత్రుడు అయిన శ్రీ, రంగం నొరాయణబాబు మరణించినవుడు. బైరాగి రాసిన కవిత చాలా విలక్షణంగా ఉంటుంది.

“అతని మనసు క్యూబిస్టు బేబిలోను -

వెర్రి పేరులు, శివలింగాలు, సింధూర చర్చిత శిలలు

రక్తాంబర ధారుడతడం, రక్తాక్షుడం, ఆదిశక్తికి ఆరాధకుడు,

జీవిత శ్మశానంలో కవితా శవసాధన జేస్తున్నాడం

రుల్లుమనే కంకాళాలు, ఘల్లుమనే కపాలాలు

గుహ్యతొంత్రిక గుహలలో ఖైరవమంత్ర ప్రతిరవాలు

అటవిక పటహఘోషలు, టోటెమ్లూ, టేబూలూ

అస్హిచుట్టు నర్తించే దిగంబర శూలధరులు

ఆఫ్రికాలో అర్దరాత్రి

విర్ణన మానపాన అడుగుల పడివడివడి మోగే

నీడల్లో ఒదిగి ఒదిగిపోతున్నాడు వేరస్తుడం

హఠాత్తుగా సందుమలువు తిరుగగానే

బుగ్గమీసాల పత్తేదారు 'హాంద్సప్‌ అని అరిచాడు”

బైరాగి, ముక్తిబోధ్‌లిద్దరదూ తమ సమయంలోని ఏవాదావిక్తి, ఏ పాహి- త్యోద్యమావికి కట్టుబడి ఉండకుండా తమదయివ విలక్షణ రీతిలోనే

1. అంధేరేమే - ముక్తిబోధ్‌ - 1; వు.320.

2. శ్రీరంగం నారాయణబాబు -అగమగీతి - బైరాగి - వు,72-73

కవిత్వం రాశారు. హిందీ సాహిత్య విమర్శకులు ముక్తిబోధ్‌ను రహస్య వాదిగా, అప్తిత్వవాదిగా, పదహారణాల ప్రగతివాదిగా విరూపించటావి ప్రయత్నాలు. చేశారు. జేస్తున్నారు. వైరాగివి తెలుగు పాహిత్య విమ- రృకులు మొదట అరాచకవాదిగా, విరాశావాదిగా, తదుపరి వూర్తి ప్రగతివాదిగా చిత్రించటానికి ప్రయత్నాలు చేశారు. అయితే ఇద్దరూ విచిత్రంగా ఏవాద పరిధిలోకి రాకుండా, ఏ సాహిత్య వాదాల కొలమా- నాలకు చిక్కకుండా, ఈమ విలక్షణ వ్యక్తిత్వాన్ని చాటుతూనే వచ్చారు. ముక్తిబోధ్‌ను కొంతవరకు మార్క్పిస్పు ఆలోచనా ప్రవంతి ప్రభావితం చేసివా, బైరాగి కొంతకాలం రాయిస్టులతో నహవాసం చేసినా, ఇరు- వురూ నినాదాల కవితలల్లలేదు. ముక్తిబోధ్‌, ఛైరాగిలిద్దరూ ప్రగతివాద కవులుగా వారి వారి కవిత్వాలలో అవ్తడవడు తొంగిచూసినా, వీరిద్దరి వూర్తి కవితా రచనలను మూల్యాంకనజేస్తే, వీరివి ఏదో ఒక వాదావికి పరిమితం చెయ్యటం, ఏదో ఒక గాటన కట్టివేయటం నీరి పట్ల అన్యా- యమూ ఆఅపచారమే అవుతుంది. వీరి హృదయాలలో సహస్రాలయిన సంవేదనా తరంగాలు పడిలేస్తూ కనిపిస్తాయి. సత్యానుభూతివి పంచే యోగులు గొవే వీరు తను కవితలలో కవపదుతూ ఉంటారు. వీరి- ద్దరూ బుద్ధి వాదులు, మేధావులు అయిన కారణంగా కట్టుబాట్లకు, సంప్రదాయాలకు వ్యతిరేకులు, అయితే ఉన్నతమయిన ఉత్తమనుయిన సంప్రదాయ పోషకులు - కారణం వీరు కవులు - సర్వాత్మవా కవులు.

బైరాగి ముక్తిబోధ్‌లిద్దరూ సహజకవులు. ఉతృ్పవాలకు, పండుగులకు, ఫంబరాలకు, తిరనాళ్లకు కవిత్వాలు రాయలేదు. రాయకపోవటమే కాకుండా వాటికి వూర్తి వ్యతిరేకులు. ముక్తిబోర్‌ రాసిన 'ఏక్‌ పంక్తి భీ నహీం లీఖీి, *ప్రఖర్‌ సత్య్‌ - ఏక్‌” బైరాగి రాసిన “నేము మీ కవివి కొను, అరిచిత కవిత కవితలు కవులుగా వీరి విజాయితికి పజీవ తార్కాణా- లుగా పేర్కొనవచ్చు. అసలు మేము. కవిత ఎందుకు రాయాలి? అవే అంత అంతర్మధనం, ఆత్మపరిశీలన చేసుకున్నారీ వూర్ణకవులు, పరివూర్ణ వ్యక్తులు చాలా రోజులుగా ఒక్క పంక్తీ కూడా రాయలేకపోయాను.

ఏమి రాయాలి? ఎందుకు రాయాలి అంటూ ముక్తిబోధ్‌ -

“వాలా దినాలుగా ఒక పంక్తి కూడా రాయలేకపోయాను నలువైవులా పొగమంచు విండి వున్నది నా మవస్పులోవి అక్షరాలకు అందకుండా ఎన్నో ఆకృతులు కనిపిస్తూనే కమమరుగుతున్నాయి. ఎగిసిపడే కెరటా- ల్లానా మనస్సు పారలలో సయితం ఏదో అవ్యక్తవు ఆందోళన. అక్షరాలు ప్రత్యక్షమై అంతలోనే అదృశ్యమవుతున్నాయి. ఎలాగయినా రాయాలన్న వా సంకల్పం వీరుకారిపోతున్హది. ఏం రాయాలి” ఎలా రాయాలి? అన్నదే నొ వేదన. ఈ నావేదనను ఎలా వ్యక్తం చేయను? వ్యక్తం చెయ్యకుండా ఎలా భరించగలను. చాలొ రోజులుగా ఒక్క పంక్తి కూడా రాయలేకసోతున్నామ.

“బహుత్‌ దినోంసే ఏక్‌ పంక్తి భీ మహీం లిళీ,

క్యాకహా జాయ్‌!

అపనే వన్‌ కే అక్షర్‌ గహతే - గహతే హమ్‌ కున్‌ భీవ సకే!

ఛా గయా మేహ్‌ - కుహరే - కుభ్‌

ఆకృతియా పారీ సమాగయీ్యి పబ చిలాగయీి

ఆంఫే కైపే, బల్‌ పాపక్తే

క్యా క్రహాజూయ్‌!

ధులతీ బహతీ రేఖభావోంకీ రేఖా యే యే, షామ్‌ ఇనకో క్రైనే గహే, కహా హమ్‌నే పీఖా! క్యాలిఫీ బెర్‌ కిన్‌ తరహ్‌ లిఖీ! పబ్‌ దరారహ! జో ఆపవాభీతో నహీ హునా

ఉస్‌ హియక్షే అక్షమతావోంకో క్యాకహా జాయ్‌ యోం బహుత్‌ దినోంపే ఏక్‌ సంక్తీ భీ

• వహీం లిలీ

పర్‌హాయ్‌! ఏక్‌ దిన్‌ లీ వగయా

జబ్‌ ముమయు జాగతే మే పోతేమే

-తుమ్‌ నదిఖీ'1

అయితే తాను విశ్వసించి తన మానసపటలంపై చిత్రించుకున్న ఆద- ర్మాల హంసతూలికాతల్తాన్ని పాందటావికీ, దావివి తన కవితల ద్వారా ప్రజానీకానికి పంచటావికీ విరంతర పాధనను మాత్రం ఆపలేదు. ముక్తిబోధ్‌-

ఓ కటు యదారమా! నేవింతవరకు నీ చెంతకు చేరలేక పోయాను.

ఛా

నా మనో విహాయసంలో వీ పదధ్వనులు వినలేకపోయాను. శబ్దాలా వేటలో పడి, ఆత్మవంచన చేసుకుంటూ విన్న విస్మరించారు.

శబ్దప్రాకారాలపై దొడిచేసి ఎంతో శ్రమించాను. ఆ (ప్రాకారాల సింహా- ద్వారాలు తెరవగలిగినా, నేనేమీ పాందలేకపోయాను. జనస్త్పర్శలేవి వేను ఆంధుడవై ఏ గీతమూ ఆలపించలేకపోయాను. ఇప్పటికి నేను నీదరికీ చేరలేకపోయాను. వీ సువర్ణ దీన్హులతో జీవితాన్ని ప్రజ్వలింపచేయకలేక పోయాము.

(హ్హే ర్జ్‌ర్‌ సత్య్‌

ఆబ్‌తక్‌ తుమ్‌ తక్‌మై ఆనసకా

మన్‌కో ధందోం మే చరణ్‌ తుమ్హారీ లావసకా

భూలేభటకే- పే శబ్జ్‌ ఆధూరీబార్‌,

హే ప్రభ్‌ర్‌ సత్య్‌

కితవా రూరూ, కీతవా ర్యఖూరనధూ

శబ్లోంకీ ప్రాంచీరోంసే

ఇస్‌ కా ఖులతా సింహద్వార్‌

పర్‌ కుర్‌ హోన సకా కుఫ్‌ పా వసకా

జీవన్‌ కా అంధా సూర్‌ హామ్‌ కున నసకా

హీ ప్రఖర్‌ సత్య్‌ ఆబ్‌ తక్‌ తుమ్‌తక్‌మై ఆనపకొ,

తీరే ఆలోక్‌-వలయ్‌. మే జీవన్‌ లా వసకా

పర్‌ సల్య్‌

ఓ. ఏక్‌ పంక్తి భీనహీ లిభీ- ముక్తిబోధ్‌ రవచావలి-1

లర్‌ ఇన్‌ ప్రకార్‌ వహ్‌తురు. భులాకర్‌

బన్‌ జూతీహై తేరా ఉద్భోధన్‌

తురు కరుణ్‌ ఆమంత్రణ్‌ కరతీ వహ్‌ హో జాతీ

మేరీ కావ్య- ఛంద్‌మే తేరా చిర అభినందన్‌!

కింతు వంచనావోంవే, ఆత్మ ప్రవంచనా

-హీసే మరు ఘృణాహై

ఘోర, సఘన్‌, నిష్కరుణ్‌ విదారుణ్‌

హరి విషైలీ నీలీలౌా- సే

జీవన్‌కీ సామాజిక-నయుక్తిక్‌ జీవన్‌కీ

చిర-విద్రూప్‌, కఠోరాకారోంమే ఉభరీ యహ్‌

చారోం ఓర్‌ దిఖీనేవాలీ భీమ భగ్జతా

మన్‌ మే ప్రాణోం మే ఛాజూతీ

పథ్‌కా పంక్‌ ఉభ్‌ట్‌- ఉభట్‌ కర్‌

ప్రాణోం పర్‌ గిరతా నాలగతా”1

ఉద్యమాల. పేరుతో, వినాదాల హోరుతో, పండుగులు పబ్బాల పేరుతో సన్మానాలు సత్కారాలు పేరుతో తెచ్చి పెట్టుకున్లు (ప్రేరణతో కవితలల్లటం బైరాగికి చేతకాదు. చిలక పలుకులు పలకటం, శాక్రిన్‌ తేనె పోన లొఒలకటం ఆంతకున్నారాదు. చెప్తాలనుకొన్షది ప్పష్టంగావే- “పొండి పొండి, వెడలిపొండి, నేను మీ కనివి కాను,

వాస్తవం చెవుతున్నాను, ముమ్మాటికీ నేను మీ కవివికాను

వాదాల, వివాదాల, బాణసంచాలు (ప్రేల్ళటావికి

రంగురంగుల మతాబాలు కాల్చటానవికీ

చిలుకలాగు సూక్తులు పలకటానికీ

కాక్రిన్‌ తీనెసోన లొలకటానవికీ

మహామహులకు అభినందన వందవాలు తెలుపటానవికీ

ఇష్టంలేని కృపణ ప్రశంసల తీయని నిషం

1. హే ప్రఖర్‌ సత్య్‌ ఏక్‌-ముక్తిబోధ్‌ రచవావళి-]

-శలపటావికీ నేను మీకవినికాను. మూగిన మహాజనం మధ్య, దయతలచిన ధనం మధ్య విధనం వంటి ధనంచేపే సత్కారాలు, సన్మానాలు జరీ అంచుల శాలువాలు, చందన తాంబూలాలు. -వూలగుత్తులు, హారాలు కవితాసతి శవసంస్తృతి క్రతువులోన తీరని అవమానాలు వేవలచిన ఈ మృణాళ జేహావికి చేచేతుల నివ్హపెట్టలేము నేను నేను మీ కవివి కాను వెడలిపాండి జీవిత మహిత జనకదుహిత స్వయంవరం సమరలోన పినాకాన్ని తృణంలాగ తృంచిన నేను మైనాకువి రెక్కలు ఉత్తరించి గరో;వత నరపరంత చన నేమ

ఉన్నత నర్వపర్వత శీర్షశ్చంగాలను నంచన విరస్తు విరస్తుడనే, లజ్ఞ్బావనతమస్తుడవై, దీనంగా, మౌనంగా నేడు వేడుకుంటున్నాను. నేను మీ కవివి కాను దయచేసి వెడలిపాండి. జీవన మరణాలు మసకలాడే ఇసుక తరగల కలసిపోయి రాగాల, విరాగాల, పరాగొాల సరసమప్పణ కుసుమ విసర పరాగాల ఛాయలు వెలిసిపోయి చెలరేగిన గోధూళిధూలిలోన కలసిపోయి, ఇచట మసక చీకటిలోన, నా విస్వలశిథిల వికల కుటీలోన తోచక నేనేదైనా పారబడి, తొంతరపడి -బ్రాసినా అది మీ కోపంకాదు, మీకోసం నేవిక వ్రాయలేను, నేను మీ కవివికాను. సుషమా విషవము వారధిలోన దీవివెదికే నావికుడను. తెల్లని కాగితాలకు మపివూసే గారడి ఇక చేయలేను. నేను మీ కవివి కాను మీరు వెదికే కవి ఇక్కడలేడు

ఆసలు ఇతడు అతడుకాదు.!

అంటూ ముగిస్తాడు.

తాను కవితల రాయకపోయినప్పటికీ, తన హృదయంలో కవిత నివా సిష్తూనే ఉంటుందంటాడుం బైరాగి. ఎవరి మెప్తకోసమే కవితలల్లనవి చెప్పిన బైరాగి తాను రాయదలచి రాయని లెక్కలేనన్ని కవితలలో జీవి- తవు కరాళకాళరాత్రిని వెలిగిస్తానంటాడం-

“పలుకవి మాటలు వదిలి, పలికిన పాటలు వదిలి,

-మాటల ఆటలు నదిలి

అరుణకీరణ లేభవితో ద్రేలే చిగురుటాకుల పైన

రాలే వూలరేకులపైన నాగీతం న్రాస్తాను.

రేయి కడలి తరగల చుక్కల మరుగులతో

చీకటి చెట్లకొమ్మల మిణుగురు వురుగులతో

జాలివంటిగాలితరో,

దీనంగా మౌనంగా నన్నే పరికించి పలుకరించే

కోటికోటి ఆదృశ్యలోచనాల భోచనవీక్షణాలతో

తరతరాల దుర్భరతర, జీవిత బాధా వరిని భగ్గువ

వెలిగించే జ్వాలాక్షణాలతో నా గీతంద్రాస్తాను2

సుప్రసిద్ద ఆధువిక ఆంగ్లకవి టియస్‌. ఇలియట్‌ కవిత్వం బైరాగి, ముక్తి బోధ్‌లిద్దరికి చాలా ఇష్టం. ముక్తిబోధ్‌ టి.ఎస్‌. ఇలిటయట్‌ము గురించి 1946లో రాసిన కవిత. టియస్‌. ఇలియట్‌ను ముక్తిబోధ్‌ ఎంతగా ఇప్పడింది. ఇలియట్‌ రాసిన 'వేస్ట్‌లాండ్‌' కావ్యం ముక్తిటోధ్‌ను ఎంతగా ప్రభావితం చేసింది అన్న విషయాలను తెలియబరుస్తుంది-

“వేను విన్న నీ కావ్యాన్ని చదువురున్నవ్లడు

నా మంచానికి దగ్గరగా ఉన్న లాంతరులో కొడిగడుతున్హ్న దీపవు క్రీనీడలో ఎన్నో సూచనలు, లోతయిన సంకేతాలు కనిపించాయి.

1. నేను మీ కవివికాను- ఆగమగితి- బైరాగి-వు. 104-105.

2. అరచిత కవిత- ఆగమగితి- వైరాగి-వు. 107.

ఎదురుగా మున్న గోడపై చేతివేళ్ళు నీడలు, వింత వింత రూపాలలో భీతినాలువుతూ. ఏవేవో అర్థాలను స్లురింపచేస్తున్నాయి. అంతలోనే ఆ రూపాలు అదృశ్యమై, మరిన్ని రూపాలు అవతరించినన్ను భీతానహుణ్ణే చేశాయి. మదిలో ఎన్నో సంగతులు మెరిలాయి. ఆ వీడలలోవి వాస్తా వికత వివిధ రూపాలు ధరించి విజస్వరూసాన్లి బహిర్గతం చేస్తున్నది.

“పథ్‌ రహథా కల్‌ తుమ్హారే కావ్య కో

బెర్‌.... మేనే బిస్తర్‌ కే పాప్‌

వీరవ్‌ టిమ్‌ టిమాతే దీప్‌కో

వేడే అంధేరేమే ఘిరే

భోలే అంధేరదేమో ఘిరే సారే సరూవ్‌,

గహనతమ్‌ పసంకేత్‌,

జొనే క్యా బతాతేథే

కుర్‌ ఉంగలియోంకే మౌన్‌ ఛాయాన్ఫత్య్‌

గహరీ అర్ధ్‌కే అతి- భయ్‌- జనక్‌ విస్తార్‌

-రఠీరేపే సురూ

ఫిరీ భో గయే

బెర్‌ వ్యంగ్య ముద్రాయే కయీ భీంగి

-విగాహోంకే నయీ

ధిభీ కి మేరే ప్రాణ్‌

గహరీ భేద్‌ ఉడతా హర్‌భరీ

-ర్యుబ్‌మార్‌ సే ఆకులా ఉకే

వౌ చీంటియా కేంగీ విచారోంకీ

ఉఠానే లాశ్‌ భారీ ఏక్‌ రుంగుర్‌ క సహజ్‌

/శదాచిత్‌ మాద్రి మూర్చిత్‌ ఠ్‌ కే బల్‌ థాప్‌డా/

లేకిన్‌ నహీ యీుంగుర్‌ నహీ హై వహీ

భయానక్‌ వాస్తవికతా హై

బడీ వీరాన్‌ ముష్కాహట్‌, బడీ గుంజాన్‌

-ఆంభోం మే

భయంకర్‌ వ్యర్థతా కాభాన్‌

ఉకఠరాయా హూవా సుసాన్‌ ఛాయాహై

బౌద్ధిక్‌ కల్పనావోం కీపఫేదీ మే

-పఫాయి మే

సిమిట్‌ లిపటీ హుయీ

వహ్‌ ఊబ్‌, ఉకతాహట్‌, బగానే, గ్గ్లావి

వహ్‌ ఖర్వాట్‌ జీవన్‌ ప్వచేతన్‌-పీ

-ఉదాసీకీ

విరర్ధక్‌ వాస్తవికతా మౌన్‌

కాంటేదార్‌ పంచేహరీ ధూహర్‌ కే

కంటిలీ వాసనా కే

గోల్‌ గోలక్‌- సే, గులాబీ పూల్‌,

జౌవీ ఘాస్‌ కే ఊజడ్‌ కఠిన్‌ మైదాన్‌

ముక్తిబోథ్‌ లాగానే బైరాగికి కూడా టి.యన్‌ ఇలియట్‌ అన్నా, ఇలియట్‌ కవితలన్నా చాలా ఇష్టం. బైరాగి, ఇలియట్‌ రాసిన “వేస్టిలాండ్‌' కావ్య చివరి భాగాన్ని “ఉరుము చెప్పినది" అనే పేరుతోమా, “ఈస్ట్‌కో- కర్‌' లోని మూడవ భాగాన్ని 'చీకటి అనే పేరుతోనూ, “డైపేల్వేజప్‌' లోని మూడన భాగాన్ని 'యాత్రికులకు ఒక మాటి శీర్షికతోనూ, 'ది హాలో మెన్‌ అనే కవితను 'వోల్లు మనుషులు హేరుతోనూ తెలుగులో ఆనువదించి ప్రచురించాడు. అంతేకాకుండా తన *నూతిలో గొంతుకలు కావ్య ప్రారంభవాక్యలుగా ఇలియట్‌. రాసిన 'వేస్ట్‌లాండ్‌ లోవి రెండు పంక్తులను రాసుకున్నాడు. అదేవిధంగా తన కామైడ్‌ రాయ్‌ స్మృత్యర్థం కవిత ప్రారంభవాక్యంగా ఇలియట్‌ రాసిన *బరంట్‌నార్టన్‌ లోవి పంక్తిని రాసుకున్నాడు-

“1 1181 18 0౧1% ౪7100, ౦8౧ 0౧) డ16'1 |

తన మరో కవిత 'ఫోనుపిలువు' కు ప్రారంభవాక్యంగా ఇలియట్‌వాక్యం “06901 అగగంట ఉండ 01 ౧౦ 8౧4601 వి రాసుకున్నాడు,

1. టియస్‌. ఇలియట్‌క్లే ప్రతి ముక్తిబోధ్‌-ముక్తిబోధ్‌ రచనావలి వు 107-108

తన ఇంకొక కవిత *'పాంధ్య భూమికి తొలి వాక్యాలుగా

ఇలియట్‌ రాసిన 481 ౪660464 గలోవి వాంది వాక్యాలను తీసుకున్నాడు. "టి భి గల ౧౭౧91 అం6 కలి ర/68008 ఆం38. 19 ర౧92గ- ఆం8386 1101౫ ౨ఆ4ం6గ 011 జర రృటాం్ర

పైన చెప్పినట్టుగా బైరాగి ముక్తిబోధ్‌ లిద్దరికీ ఇలియట్‌ కవిత్వం పట్ల ప్రగాఢ గౌరవం ఉందనేది సవం.

ముక్తిబోథ్‌ బైరాగులిద్దరూ 'శైదిత జనావళి ఉద్దరణకు; విప్లవాన్ని సమ రించారు. పీడిత ప్రజల తిరుగుబాటును ఇద్దరూ ఈుఫానుతో పోల్చి కవితల్లల్లారు. బైరాగి ఈ తిరుగుబాటును సముద్రవు తుఫానుతో పోల్చగా ముక్తిబోధ్‌ ఎడారిలోని ఇసుక తుఫానుతో పోల్చాడు. మండుతున్న విశాలమైదానాల్లో

నల్లని కొండలవెనుక

ఎన్నో ఇసుక తుఫానులు లేచాయి

తము వేగంలో యోజవపర్యంతం విస్తరిస్తూ

ఎగిసిపడుతూ వస్తున్నాయి

సర్వం ధూలిదూసరితమయ్యింది

“*జలత్రే విశాల్‌ మైదాన్‌ మే

కాలీ వహాడియోంక్తే ఫీచేనే అపనే మటమైలే

-పంభోపర్‌

రేగిస్తాన్‌ తూఫాన్‌ ఉఠీ

యోజన్స్‌ యోజన్‌ బందీకర్తా

అపవీ ఉడాన్‌ మే ఏక్‌ వారీ

ఉడతా ఆతా

కాలీబాధాపోంనే పహాడ్‌, ఉవ్కే దుర్గమ్‌ దర్రే

-హఠాత్‌

పీడిత జనావళి తిరుగుబాటు సెనుతుఫాను, “*చిరజర్దర జగద్య్యుక్ష మూలాన్హే. కదిలించి, విదలించి, పెకలించే “ధ్వంస దేవతాశ్వంలా' ఉందంటూ-

“ఆకాశవు సముద్రంలా

మబ్బుల కెరటాలజోరు

భూమి చుట్టూ చెలరేగిన

య మహోధధుల హోరు

చిరప్రశాంత, చిరప్రసుప్త

జీవిత పాగరంలోన

రేగిందొక పెనుతుఫాను"

అంటాడు.

బైరాగి, ముక్తిబోధ్‌ లిద్దరిలోనూ మాతృభూమి పట్ల అంతులేని అభి మానం. భక్తీ విండి ఉన్నాయి. వీరిరువురి కవితలలో తము దేశం పట్ట దేశవాసులపట్ల విపరీతమైన శ్రద్ధాభిమూనులు వ్యక్తమవుతాయి.!

దేశభక్తి ప్రవూరితాలయిన ముక్తిబోధ్‌ కవితలను కొందరు సాహిత్య విమర్శకులు మార్కిస్టు ఆలోచవా ప్రభావితాలను చెప్పి, ముక్తిబో థ్‌ను దేశభక్తిగల కవి కాదని నిరూపించటానికి విఫల ప్రయత్నాలు చేశారు. దృష్టి మార్క్టిజందయినా, గాంధీవాదందయినా కవిగా ముక్తీ బోధ్‌ అణువణువు భారతీయ జనజీననంలో పెనపేసుకుపోయిందే. ముక్తిబోధ్‌ మారుతున్న మూనవతా విలువల పట్ల ప్రత్యేక శ్రద్ధను కనబరచాడు. పీడిత జనజీవితాలను, దోపిడీకి గురయిన స్త్రీలను, విస్పాహాయ శిశువులను దర్శింపజేనే సందర్భాలలో ఆయన ఏ విధము యిన బంధనాలను లెక్కచేయలేదు. బూర్జువా పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ మీద బాణాలు వంధించటానికి వెనుకాడలేదు. సమకాలీన సమస్యలపై వ్యంగ్యాస్తాలను సంధించే సమయంలో వూర్తి దేశభక్తిని రంగరించాడు.

1. క్రాంతి - ముక్తిబోధ్‌ - వు 160 - 161.

“వగరం వడిబొద్దున; అర్హరాత్రివేళలో, అంధకారం అంతటా పరచుకున్ల సమయంలో ఆకొాసంలో చందమామ తన వెలుగు కిరణాలతో ప్రకా శిస్తున్నాడు. చందమామ నగరంలోని వాడవాడలా తన సన్హవి వెలుగు కిరణాలను వెదజల్లే చీకటి తెరలను చీల్చుకుంటూ, బప్తీలలోనూ గుడి సెలలోనూ, నగరం, నలుమూలలా వినిపించే ఆక్రందనలను, ఆకళింన చేసుకుంటున్నాడు. కావీ చీకిటి కొలనులో విండా మునిగిన వెన్హైల వింత రూపం దాల్చింది. నగరంలోవి పెద్ద సెద్ద వంతెనలకిందనున్హ మురికివాడలలో నలువైవులా, పాయలుగా ప్రవహించి మురికినీటి కాలు వలలో ప్రతీ బింబించే చంద్రువి పెదవులు నల్లబారినాయి. హరిజన బస్తీలో గుడిపక్కన ఉన్న గుడిసెలపై కన్సలలో, మర్రిచెట్టు తొర్రలలో పొగమంచు విండి ఉంది. చిన్నపోయిన ముఖంతో చంద్రుడు కన్నార్హ కుండా చూస్తుండి పోయాడు. “గంజే- సిర్‌ చాంద్‌ కీ పావలాయీ కీరనోం

కే జాసూస్‌ పామ్‌-సూమ్‌ నగర్‌ మేరీరి-థీరి-థీరే ధూమ్‌-ధామ్‌ వగర్‌ క్లే కోవాం కే తికోనోం మే ఛివే హుయే

కర్‌తే హై మహసూన్‌

గలియోం కీ హాయ్‌ హాయ్‌!

చాంద్‌ కీ కనథియోం శీ కిరనోంవే

వగర్‌ ఛావ్‌ డాలా హై!

ఆంధేరే కో ఆడే- తిరశే కొట్‌ కర్‌

పీలీ పీలీ పట్టియా బిఛాదీం

సమయ్‌ కాలా కాలాహ్జై!

1. చాంద్‌ కా ముహ్‌ టేఢాహై - ముక్తిబోధ్‌ - రచనావలి - 2వ భాగం వు. 274-275.

హరిజన్‌-బప్తీమే, మందిర్‌కే పాన్‌ ఏక్‌

కబీర్‌ కే ధడ్‌ పర్‌,

మటమైలే ఛప్పరోం పర్‌,

బర్‌గద్‌ కీ ఐంఠరీ హుయీ ఉభరీ హుయీ

=-జడ్‌ పర్‌

కువోనే కే భూతోం కే లటకే

చూనర్‌ కీ చిథరే

అంగియా నన ఘాఘరే ఫటీహుయీ చాదరేం

ఆటక్‌ గయీ జినమే ఏక్‌

వ్యభిచారీ టకటకీ

గంచేపిర్‌, టేఢ్‌ ముహా చాంద్‌ కీ కంజీ ఆంభ్‌

చుట్టూవున్న వాతావరణం పరిసరాల మురికిగా ఉంటే, ఆ వాతావరణం మధ్య జన్మించిన శిశువులు దేశావికి బరువుగా పరణమిస్తారవి, “గర్భపాత శ్రీతేజ్‌ దవా" కవిత ద్వారా వెల్లడించారు.

“రోగగ్రప్త సమాజవు ఒడిలో

మృతుశిశువుల జన్మలు

వేదనతో నిండిన తల్లుల ఆక్రందనలు”

“ఇన్‌ మా వోంకే గహరీ కరాహతే గర్భోంవే

మృత బాలక్‌ యే కీతనే జన్మే

బీమార్‌ సమాజంలో ఘర్‌మే”

ధనం, వైభవాలతో నిండిన ప్రపంచం పేదరికాన్ని ఎలా పెంచింది? ఏవిధంగా దోపిడీకి గురిచేసింది? మొదలయిన విషయాలను దేశభక్తి వునాదిగానే ముక్తిబోధ్‌ స్పర్మించాడం.

దోపిడీకి గురవుతున్న స్త్రీల అసహాయత ఏవిధంగా హేళనలకు, అవమానా

1. దూ బతా చాంద్‌ కబ్‌ దూ బేగా - ముక్తిబోధ్‌ రచవానలి - 2, వు 303.

లకు గురువుతున్హదీ వర్లిస్తూ దీనికి కారణం ఎవరు? దీనివి ఆపగల వారు. ఎవరు అని ఆక్రోశాన్ని జాతీయాతొస్స్టూర్తితోనే వెల్లడించాడు. సంపన్న వర్ణాలు సమాజంలో ప్రవర్తిస్తున్న తీరు, సామాన్య ప్రజల అస హాయతను తమ కనుకూలంగా మలచుకుంటున్న తీరును ముక్తిబోధ్‌ గర్లించాడు. అంతేకాకుండా ముక్తిబోధ్‌ ఆధునిక కృత్రియత, ఆడంబరాల పట్ల అంతులేని ఏవగింవు, గౌంధీజీ ప్రసాదించిన విరాడంబరత;, అయిన అంతేవాసులచేతనే అవహేళన చేయబడటం ముక్తిబోధ్‌కు ఆగ్రహాన్ని కలిగించాయి. ఆ ఆగ్రహాన్షే ఆయన తన కవితలలో వ్యక్తం చేశాడు. “నేటి సమాజం సభ్యతా సంస్కారాలను కోల్లోయి వికృతమయ్యింది. దోపిడీ అన్నిటా చోటుచేసుకుంది. మానవతా మాడినుసికాగా దాన వత్వం తాండవ నృత్యం సలువుతున్నది. మానవ మేధస్సు ముంచి వెలువడిన కొందరు బ్రహ్మరాక్షసులు గాంధీగారి తెగిన చెవ్పలు ధరించ టంతో సమాజ స్వరూపం మారిపోయింది.

అశ్వద్ధ వృక్షం కంపించింది. గ్రామంలోని దిగుడు బావి పగలపడి నవ్వింది. శిథిలమైన గోవుర శిఖరం నుంచి ఎగిరిపోయిన గుడ్లగూబ దూరం నుంచే కనులప్పగించి చూస్తున్నది. అంతలో రాళ్లతో విండివి నదీ తీరాన ఎవరో నిశ్శబ్దంగా, వెమ్మదిగా, ఇటువైవు రావటం, వారి వెనుకనే ఎవరో దీపాన్ని ధోవతీలో కప్టివుంచిరానటం గమనిస్తూ నన్ను నేను మరచిమౌనంగా నిలుచుండిపోయాను.” అంటూ వ్యక్తం చేస్తాడం, 'భోషణ్‌ కీ వీర్య-బీజ్‌నే అబ్‌ జన్మే దుర్మమ్‌

దోసిర్‌కే చార్‌ పైర్‌ వాలే రాక్షన్‌ బాలక్‌

విద్రూప్‌ సభ్యతాపోంకే గర్భోంనే వికలే,

ఫిర్‌ స్వయం దేఖతా ఖడారహే

బొర్‌ సునాకరే వీరానేకీ ఆహ టే

స్వయం హే సన్నాహాకర్‌ రహ్‌జాయ్‌ అన్నేకో భోకే! స్వాతంత్రోద్యమ ప్రాంగణాన తమ విండుయౌవనాన్ని ఏ లారీ చెబ్బలకు ఈ దేశం యువత బలి పెట్టారో, అవే లాఠీ దెబ్బలకు ఈరోజు స్వతంత్ర భారతంలో స్వేచ్చాభావ వ్యక్తీకరణకు మరలా గురి కావలసిరానటం కంటే దౌర్భాగ్యం ఏముంటుంది.” '*చాంద్‌ కా ముహ్‌టేడొ కవితా సంకలనంలోని ఏక్కువ కవితలలో ముక్తిబోధ్‌ ఈ భావాలనే వ్యక్తం చేశాడ. ముక్తిబోధ్‌ లాగానే బైరాగికూడా మాతృభూమి భారతిని ఎంతగానో (ప్రేమించాడు. స్వతంత్ర భారత దుస్థితి దౌర్భాగ్య పరిస్టితులు, నేతల స్వార్ధవూరిత చేతలు బైరాగిని కదిలించాయి, కవితలు పలికించాయి- “అన్నవూర్ణ అక్షయ భాండంలోనే తండులాలు -విండుకొన్షవి. కూలీలకు కూలీలేదు, రైతుల కెరువుల్లోవు; తిండికి

-గింజలు లేవు.

ఎండిన పొలాల గుండెలు బ్రద్దలుగా; కరువుకొరివికీ

-లేదు చావు కరువు, కరువు ఒకే కరువు, గుండె చెరువ్వు బ్రతుకు-

బరువు వొషింగ్‌టన్‌ వీధుల్లో అమ్ముడుపోతోంది నేడం వాడు పరువు బుణమే ధనమైనది, బుణమే జీవనమైనది. బుణములేక -బ్రతుకలేము. అద్దెకొంపగా మారిన ఈ దేశంలో ప్రతి విత్యం అడుక్కు -తింటున్నాము

1. దూ బతా చాంద్‌ కబ్‌ దూ బేగా - ముక్తిబోథ్‌ రచనానలి - 2, వు 303-304.

పరదేశవు టెంగిలికై వెదుకుతోంది వేడం బంగారునాడు.

సుజల, సుఫల, సస్యశ్యామలకాదు నేడీనాడు, పాడులీడు

-వల్లకాడు.

ఇంటరట్టు, బయటబెట్టు, దేశంగతి నానాటికి తీసుకట్టు, ఇంట్లో ఈగ లమోత్య బయట పల్లకీలమోత అన్నట్టు ఈ వురాణవుణ్య భూమిలోన నేడు దేవుడైనా లంచానికి

-తలవంచక తప్పలేదు.

అందరూ తోడు దొంగలైతే, దొంగేదొరయైనా మువేదు. తలల లేవి ఖద్దరు. టోపీల ఏలుబడిలో పేద ప్రజలకు టోపీలే ఆంతా గాంధీ శిష్యులే, పొనకాలరాయిన్లే. వీపాలే డబ్బు రాజ్యమేలుతోంది, డబ్బు పెద్ద జబ్బయ్యింది. పల్లకి ఎక్కింది డబ్బు, వేదికపై కోకొల్లలుగొ కల్లలు -పలుకుతోంది.

తెల్లని పొందూరు జరీఇద్దరు కట్టి, వడివీధికులుకుతోంది. కుల్లి పోయింది నంఘం, కుల్లిపోయినవి ప్రభువుల

-మవనసులు ఈవాడు

దేశాన్ని అలుముకున్న ఈ హీన పరిప్టితులను చూసి బైరాగి బేజారె త్తిపోలేదు. ఈ పరిస్టితులు మారతాయని ఆశావాదాన్ని వెలిబుచ్చట మేకాకుండా, జనప్రభంజనం తప్పక ముందుకు వస్తుందని, పరిస్థితులు చక్కబడతాయవి చెప్తాడు బైరాగి-

*రానున్హది పెను తుఫాను, చూడు ఆదే కుటిలదిశి

-భ్రూభంగం

ముండమాలివి, ఉద్దండ చండికా తొండవావికీ పిద్ధం

-వంగరరంగం”

అవి చెవుతూ తిరుగుబాటుకు జవాన్ని ప్రోత్సహించాడు.

“పవమిధలు పిద్ధంగా ఉన్నాయి. హోత్రం రగిలించడమే తరువాయి, ఈ

1. వందేమాతరమ్‌ 11, బైరాగి, ఆగమగీతి - వు. 134-135,

మహాగ్మి యజ్ఞంలో వెయ్యండోయ్‌ తల ఒక చేయి

అలా ముందుకు సాగితే విజయం తప్పదంటాడు బైరాగి. అలా విజయం పొధించినవాడే *వందేమాతరమ్‌' మంత్రం పార్ధకతను పాందగలదవీ, *మనదేరాజ్యం' నువి సకల ప్రజాకోటి రైర్యం వహించగలరవి. చెప్తాడు బైరాగి.

ఈ విధంగా బైరాగి, ముక్తిబోధ్‌ లిద్దరూ తీసుకున్న కవితా వస్తువులలోని పొదృశ్యాలు మనకు ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తాయి. ప్రతి సామాజిక రుగ్మతకు, వాటి నివారణకు, వివిధ సామాజిక సంఘటనలకు ఇద్దరూ సమానంగా స్పందించారు.

బైరాగి భాష క్లిష్టంగాని భావం స్పష్టం, ముక్తీబోధ్‌ భాషా, భావం రెండూ, పంక్తిష్టమే. భావన స్తష్టతలోనూ లోపం కనిపిస్తుంది. బైరాగి జీవితానికి కవిత్వానికి మధ్య రేఖవి చేరిదేసి కవిగానే జీవించాడు కవిగానే మరణిం చాడ. ఏ వైవాహిక బంధానికి లోనుగాలేదు. ముక్తిబోధ్‌కూడా వైవాహిక బంధావికి లోనయినా, డబ్బుకుగావి; ఆధికారానవికీ గావీ అమ్ముడుపోలేదు,

ఉభయుల కావ్యరచనలలో ఛందస్సు

ముక్తిబోర్‌-

ఆరువిక హిందీ సాహిత్యంలో కవిత ద్వివేదీయుగంనాటి ఇతిచ్చత్తాత్మక ఛందో బంధనాల మంచి. విముక్తి చెంది ఛాయావాద యుగంలో అదుగుపెట్టింది. తన “పరిమల్‌”' ముందు మాటలో ముక్తక ఛందా స్పుల మూలస్రేరణ గురించి చెబుతూ నూర్యకాంత శ్రిపారి విరాలా - “మనుష్యులకు విముక్తి లాగానే, కవితకు సయితం విముక్తి ఉంటుంది. కర్మ బంధనాల నుంచి బయటపడడం మావచులకు “విముక్తి కాగా ఛందో బంధనాల ఏలుబడి మంచి విడివడటం కవితకు విముక్తి

ంటాడు, లఆధువిక హిందీ కవిత 1935 తర్వాత పాశ్చాత్య సాహిత్య వప్రభా- వంతో, ఛందో బంధనాలను తెంచుకున్మి ముక్తక ఛందస్సులలో సాగి ఛాయావాద సాహిత్యంగా వేరుపడింది. ముక్తిబోథ్‌ ఛాయావాదోత్తర కాలవు కావ్యక్షేత్రంలో వేరుపడ్డ విశిష్టకవి. ముక్తిబోధ్‌ ఆనాటికి ప్రాచు- ర్యంలో ఉన్న కవితా శ్రైలులన్నిటినీ స్వీకరించాడు. ఈయన కవితలలో ఎక్కువభాగం మాత్రా ఇందస్పులలోనో లేదా లయాత్మకం గావో సాగి- నమే. కవిత్వానికి లయకు చాలా దగ్గర సంబంధం ఉంది. ముక్తిబోథ్‌ ద్దీర్హకవితలో లయాత్మకత కొట్టొచ్చినట్టు కనవడంతుంది.

“పే రహన్యమయ్య ధ్వంనమహాప్రభు, జో జీవన్‌ కే తేజ్‌ సనాతన్స్‌

తేరే అస్హికణోం నే జీవన్స్‌ తీక్షణ్‌ బాణ్‌ నే నూతన్‌ సర్జన్‌

హమ్‌ ఘుటనేపర్‌, వాఫ్‌ దేవతా! బైఠ్‌ తురు కరతే హై వందన్‌

మేరే పిర్‌ వర్‌ ఏక్‌పైర్‌ రథ్‌ వాన్‌ తీన్‌ జగ్‌ తూ ఆషీమ్‌ బన్‌) 1 న

1. వాశ్‌ దేవతా- తార్‌ సప్తక్‌-ముక్తిబోధ్‌-వు-.62.

పై కవితా భాగంలోవి ప్రతి పంక్తి చివర '*ని కారాన్హి అంత్యతూకంగా వాడి లయాత్మకతను. తెచ్చాడు ముక్తిబోధ్‌

'తార్‌ సప్తక్‌' కవితా పంకలనంలోవి ముక్తీబోధథ్‌ కవితలన్నీ దాదావు మాత్రాఛందస్పులో రాసినవే. *విహార్‌" శ్‌ర్షిక గల కవిత 8 మాత్రలతో పొగింది.

శె 12121

ర వి కా ప్ర కా ష్‌ -8

1121211

శ శికా వి కా ప్‌ -8

వుంసత్వ హీన్‌ -8

నర్‌ కొ విలాస్‌ ఆతి

యే హార్య- చంద్ర్‌ న!

వభ వక్ష లుబ్జ్‌ త్రి

ఇదేవిధంగా “మృత్యు బొర్‌ కవి, *వాశ్‌ కవితా, 'మై ఉనకా హీ హోతా 'యే మహాన్‌ శీర్షికలుగా గల కవితలన్షీ 16 మాత్రలులో

జ్సె

పాగివవే-

“ఘవీరాత్‌, బాదల్‌ రిమ్‌ ముమ్‌హ్ఞై దిశామూక్‌ విస్తబ్ట్‌

-వవాంతర్‌ /16+16/

వ్యాపక్‌ అంధకార్‌ సికుడీ పోపీనర్‌ శీ బప్తే

-భయంకర్‌ /16+16/ 1

'మై ఉవ్కా హీ వోతా, జీన్‌ నే మైనే రూప్‌భావ్‌

-పాయే హై /16+10/

వే మేరే లియే హీ బంధే హై

జో మర్యా దాయే-లాయే హై /26+16/ 1

హే మహాన్‌! తబ్‌ విసృత ఉర్‌వే

1.లార్‌పప్తక్‌-ముక్తిబోధ్‌-వు. 62

1. -పైది- -వ్పు, 73

/ర్భృఢ పరిరంభణ్‌

శీ క్షమతాదో /16+16/ 2

“అశక్త్‌' కవితలో 19 మార్రలు ఉపయోగించాడు-

“క్యా హమారీ భాన్‌ శబ్లా తీత్‌ హై? -/19/

యా తుమ్హారా రూప్‌ భావాతీత్‌ హై? -/19/

హమ్‌ వాగా సకతే తుమ్ల్హారాగీత్‌ హై? -/19/

వహీ పృాదయ్‌ గంభీర్‌, వీరన్‌ పిక్త్‌ హై? -/19/ 3

“పూంజీ వాద్‌ సమాజ్‌ కే ప్రతి కవితలో ఏడం మాత్రలు కలిగిన మూడు భాగాలుగా 21 మాత్రలను ఉపయోగించాడు- _

“ఇతనే/ప్రాణ్‌ ఇతవే/హథీ ఇరనే/బుడ్ది

పమ న

టం సవర? 43/7

ముక్తిబోధ్‌కు 8 మాత్రలు, 7 మాత్రలు ప్రయోగాలు ఎక్కువ ఇష్టం.

ముక్తక ఛందస్సుకు ప్రాణాధారమవి చెప్పదగిన లయాత్మకత పై ముక్తిబోథ్‌కు తిరుగులేని అధికారం ఉంది. సంగీతాత్మకత ముక్తిబోధ్‌ కావ్య రచనలలో చాలా స్వభావసిద్ధంగా కవిపిస్తుంది. అయితే చాలా చోట్ల లయభంగమూ కవిపిస్తుంది. తుకంమీద కూడా ముక్తిబోధ్‌కు వూర్తి అధికారం ఉంది. భావ విశేషం, పరిస్థితుల విశేషం కారణంగా మినహాయిస్తే ముక్తిచోధ్‌కు ఛందస్సుల మీద అపరిమితమైన అధికారం ఉందవి చెప్పవచ్చు.

2 -పైది -వు, 74

3 -పైది- -వు. 52

4 లార్‌సప్తక్‌ -ముక్తిబోధ్‌-వు.48.

బెరాగి;--

అధునికకాలంలో కవులు కొందరు ఛందస్సుల్ని పర్పపరిష్వంగాలుగా భావించారు. మరి కొందరు ఛందోబంధోబస్తుల్డి ఛట్‌ఫట్‌మవి తెంచా- లవి భావించారు. ఏమయినా వచన కవితలో కూడా ఒక తూగు, లయ ఉంటుంది. దాన్నే “అక్షర ఛంది మని అంటారు.

బైరాగి ఎక్కువగా వచన కవితల్నే రాశాడు. కొన్టి మాత్రా ఛందస్సుల్లో రాసిన గేయాలున్నాయి. పద్యాలూ ఉన్నాయి.

“రీకటి వీడలు -కావ్యసంకలనంలో 'దీపావళి, 'యుగసంధి, *కడు- వుమంట' గేయాలు మాత్రా ఛందస్సుల్లో రాసినవే. ఇవన్లీ మిశ్రగతిలో ఉన్నాయి.

దీపావళిః-

ఇది మిశ్రగతిలో రాసిన మాత్రాధందోగేయం. 14 మాత్రలతో ముత్యా- అసరంగా పొగిన ఛందం. నాలుగు పాదాల తరువాత 12 మాత్రలతో ఒక పాదాన్ని రాసి తోకముత్యాలసరంలాగా రచించాడు

యుగసందధి;--

ఇది పన్నెండు మాత్రలతో రాసిన మాత్రాఛందోగేయం.

కడువుముంట:-

14 మాత్రలతో పాగిన మాత్రాఛందం.

'పెనుతుఫాను;-

2 మాత్రలతో చతురస్రగతిలో సాగిన మాత్రాఛందస్పు.

ఆగ్గమగీతి వచన కవితలతో కూడిన కవితా సంకలనం.

అన్నీ వచన కవితలైనా లయ ప్రముఖంగా ఉంది. అందువల్ల ఆగమగీతి కొవ్యంలో అక్షర ఛందాన్ని కవి పాటించాడవి చెప్పవచ్చు. అక్కడ- క్కడ వచన కవితల్లో ఛందోలక్షణాలు కనిపిస్తున్నాయి. వాటివిక్కడ పాందుపరుస్తున్నా-

“ఎెప్పనిది' - అవనే గేయంలో -

24453

“ఇది ముందే ఎందుకు చెప్తావు కావు -18 మాశ్రలు 24453

ఇది మొదటే ఎందుకు చెప్తావు కావు - 18 మార్రలు

ఇవి సమమాత్రాకంగా పొగిన పాదాలు, పలాయనం: అనే గేయంలో-

“ఏనిర్హన వనంలోనో

ఏ ఎడారి పగంలోనో

“పాలిన ముఖాలు

చిలికిన సుఖాలు

“కూతలేసింది ఇంజన్‌

సమీపిస్తోంది ప్టేషన్‌

“రాలిన క్రొవ్వు చుక్కల్లో

గుప్పెడు బూడిద మసిలో'

'*దిక్కుల్లేని దిక్కువైవు

చుక్కల్లేని చుక్కవైవు

లెక్కల్లేని లెక్కవైవు'

ఈ పై సాదాలు సమమాత్రలతో పాగినవి. ఆనాహవన;

ఈ కవిరలో -

“ఎటు చూప్తే అటు తలలు - 11 నూర్రలు “ఎటు చూస్తే అటు అలలు - 11 మాత్రలు ఇవి సమమాత్రకంగా సొగినవే.

పరాజితుల కొకపాటః

*ర్రీక్టట్రి రాత్రి

విర్ణలధాత్రి

కంటకగాత్రి'

ఇవి ఏడు మాత్రలుగా పాగిన సమానపాదాలు వరకీః

ఇది శ్రీశ్రీగారి *కవితా! ఓ కవితా" అనే గేయంలోలాగా అక్షర ఛంద- ష్పులో పొగిన కవిత.

ఇది వివిధ మాగ్రలున్న సమాన పాదాలతో పాగిన గేయం. మొదటి మూడు పొదాలు 12 మాత్రలతో, తరువాతి రెండు పాదాలు 16 మాత్రలతో సాగిన పాదాలు. ఆఅ తరువాతి మూడు పాదాలు 12 మాత్ర- లతో సాగినవే.

ఆ గేయమిది-

నిర్ణనవుర వీధుల్లో -12 మాత్రలు

మరచిన మృతగాథల్లో - ]2 మాత్రలు

మానినవ్రణ బాధల్లో - 12 మాత్రలు

స్కృతి క్రూరకరం కెలికిన విధాన - 16 మాత్రలు

హోరున వీస్తున్నది గాలివాన - 16 మాగ్రలు

జలజలరాలిన చిముకులు -- 12 మాత్రలు

వణికిన వెనుకటి కీమకల - 12 మాత్రలు

కన్టీరుల తలమునుకలు - 12 మాత్రలు!

బోలు మనుషులు:

ఇది మిశ్రగతిలో పాగిన గేయం.

జ్యోతిః

ఇదికూడా 'మిశ్రగతిలో సాగిన గేయం

ఒక గీతం:

మిశ్రగతిలో 12 మాత్రలతో సాగిన గేయం ఈ గీతం.

మాత్రల వియమం లేకుండా అక్షర ఛందంలో పొగిన కవితలు కొన్ని ఉన్నాయి. అందుకే వీటివి అక్షర ఛందో గేయాలవి అనవచ్చు.

అందుకుదాహరణ--

“హోరున వీస్తున్నది గౌలివాని అనే ఖండిక

“సాంధ్య గిరికి - అవే ఖండిక

మాళిలో గొంతుకలు:

ఈ కావ్యంలో అక్కడక్కడ సమాన మాత్రలున్న పాదాలున్నాయి.

/ఆగమగీతి -వు. 184/

కరంభంలో మొదట మూడు, తరువాత నాలుగు మాత్రల్ని సెంచు- పంటూ రాకాదు.

“రాత్రి

కాలరాత్రి

కరాళ కాలరాత్రి' /వు. 1./

సమమాత్రకంగా ఉన్న పాదాలు;

“చూవులేవి రూవులేవి - 12 మాత్రలు

రేవులేవి మావులేని - 12 మాత్రలు

ఇవి గ్రిశ్రగతిలోనున్న పాదాలు.

“రాత్రినిదుర బోతున్నది - 12 మాత్రలు

జగతివిదుర బోతున్నది - 12 మాత్రలు

విదురబోతున్నది వీణ” - 12 మాశ్రలు

ఇవి మిశ్రగతిలోనున్న పాదాలు.

“చరమ ఘంటారావం కొరకు - 14 మాత్రలు తప్పిపోయిన భావం కొరకు -14 మాత్రలు

12 మాత్రలతో మిశ్రగతిలో పాగిన పాదాలు చాలా ఉన్నాయి. ప్రతి మనిషీ ఒక నదిలో

పముడిగుండం ప్రతిఎదలో

ప్రతి మవిషీ ఒక చెరలో

ఉరికంబం ప్రతిహృదిలో

ప్రతి మనవిషీ్‌ ఒక మరలో

మరమేకులు ప్రతి ఎదలో

ప్రతి మనిషీ ఒక సెగలో

పాగగొట్టం ప్రతి మదిలో

ఈ పాదాలు 12 మాత్రలు కలిగి వరసగా పాగటం విశేషం. న! మాత్రలతో మిశ్రగతిలో సాగినవి -

“ఐతే ఇక మిగిలినవి

వీవు పొంద గలిగినది

“వచన కవితలో సాగినా కూడ లయ, అంతర్హయను పొదవుకొవి, హృదయ తంత్రుల్ని మీటిన కవితావిసంచి ఆలూరి బైరాగిది 1

-అన్హ సి.నా.రె. సూక్తి ఆలూరి వచన కవితలపట్ల సార్ధకం.

చెరలో షాజహాను:ః

రెండు తేటగీతులు + మూడు శార్టూలాలు,

చిరవిద్రః

మూడు తేటగీతులు + మూడు శార్టూలాలు.

దీపదూతః

రెండు తేటగీతులు + శార్జూలం + తేటగీతి,

శావణలక్ష్మి;

సీసాలు + శార్టూలాలు + తేటగీతులు + చంపకమాల,

చాజాంాం000(ాలాలాలాలా

చతు

1.ఆధువికాంధ్ర కవిత్వం. పే,

అలంకార పోషణ

ముక్తిబోధ్‌:

ముక్తిబోధ్‌ తన కావ్యరచనలలో అలంకారాలను సముచిత రీతిలో ప్రయోగించాడు. అవసరమైనచోట్ట్ర విషయవస్తువుకు అనుగుణంగా అలంకారాలను ప్రయోగించిన కారణంగా ఈయన వాడిన అలంకారాలు కవితలకు మోయలేని బరువుగా పరిణమించలేదు. ఈయన ప్రయో- గించిన అలంకారాలు ప్రతీకమూలకాలే కాకుండా భావచిత్రణకు అదిక దోహదకారులుగా ఉన్నాయి. మానవీకరణలను ముక్తిబోధ్‌ ఎక్కువగా ఉపయోగించాడు. ఆధునిక హిందీ సాహిత్యంలో అలంకారాలను ఎక్కువగా, అత్యంత సందర్భోచితంగా ప్రయోగించిన అతికొద్దిమంది ప్రగతి వాదకవులలో ముక్తిబోధ్‌ ఒకరు. ముక్తిబోధ్‌ ఉపమ; రూపక అలంకారాలతోపాటు వీప్పా వునరుక్తీ అనుప్రాప; ఉత్తేక్ష అలంకారాలను సయితం చక్కగా ప్రయోగించాడు.

అనుప్రాస -

“డ్రో జీవన్‌ - మన్‌కే సుందర్‌ - సుందర్‌ సమాధాన్‌

సంతోష్‌ బెర్‌ సంతులన్‌

రుచిర్‌ బొచిత్య్‌ ఉచిత్‌ అభిరుచి కే రంగ్‌

కిరంగ్‌ - బిరంగీ కాంన్‌ -కంగవోం - వే

సబ్‌ ఛిన్హ్‌ - భిన్స్‌ హోంగే' 1

పై వాక్యాలలో “జీవన్‌ - మన్‌'లో *ని కొర ప్రయోగం చివరలోనూ, “సుందర్‌ - సుందర్‌ సమాధాన్‌' లో సకార ప్రయోగం మొదలులోనూ, “సంతోష్‌ బెర్‌ సంతులనొలో *పి కార ప్రయోగం మొదలులోనూ, “బెచిత్య్‌ బెర్‌ ఉచితొలో *చి కార ప్రయోగం మధ్యలోనూ, 'కాంద్‌ బెర్‌

1.భూరిభూరి ఖాక్‌ధూల్‌ - ముక్తిబోధ్‌ - 68 వు

కంగన్‌'లో *కి కార ప్రయోగం మొదలులోనూ, “రిన్ష్‌-భిన్ష్‌లో *వి కార ప్రయోగం చివర ప్రయోగించి అనుప్రాస అలంకారవు అందాలను చాలా నేర్తుగా చూపాడు ముక్తిబోధ్‌ వీప్ప:- గౌరవం, కంగారు, ఆశ్చర్యం, అసహ్యం మొదలైన భావాలతో ఏదయినా శబ్దాన్ని రెండుసార్లు ప్రయోగించటం వీప్పు ఆలంకారవు లక్షణం. ఏదైనా భావాన్ని చాలా ప్రభావోత్తాదకంగా ప్రయోగించటావికి ఈ అలంకారాన్ని ఉపయోగిప్తారు. ఉదా:రండి-రండి, పారిపొండి-సారిపొంది. సంప్కృ్రత ఆచార్యులు ఈ ఆలంకారాన్లి గురించి చెప్పలేదు. హిందీ అలంకారికులే దీవి ప్రాముఖ్యాన్ని చాటిచెప్పారు. ఆధువిక హిందీ కవులలో సుమిత్రానందన్‌ పంత్‌కు ఈ అలంకారం చాలా ఇష్టం. ఒక్కొక్కసారి మొత్తం కవితంతొ ఈ అలంకారాన్హి ఉపయోగించాడు పంత్‌. గజానన్‌ మాధన్‌ ముక్తిబోద్‌ కూడా ఈ ఆలంకారాన్ని చాలా ఎక్కువగా ప్రయోగించాడు జా

1. జల్‌ ఉఠా కిసీ ద్రుర్టటనా నే వహ్‌ దృురటనా క్యాహ్హి, క్యాహై
2. చోరీ-చోరీ ఆ పహుంచాహూ!
3. అపనా-ఆపనా సబ్‌ కో ప్రియ్‌ హ్టె!
4. తేల్‌ కా- సా గాఢా -గాధా
5. టువడే - టుకడే హో జాయేంగే జో జీవన్స్‌ - మన్స్‌కే సుందర్‌ - సుందర్‌ నమాధాన్‌. క. వహ్‌ నదీ - నదీ కే ఘాట్‌ - ఘాట్‌ లే జాయెనీ ఖేత్‌-భేత్‌ కోయలా - ఖాన్‌ మే ఘాయేగ?
6. పీలీ - పీలీ రోశనీ క్లే లంబే- లంచే పీలే బాల్‌ పీలే - పీలే లంచే బాల్‌

పీలీ - పీలీ రోశవీ కే పై వాక్యాలలో కింద గీతలు ఉంచిన మాటలు “వీస్ట్స అలంకారవు సహజ సౌందర్యాన్ని తెలువుతున్నాయి. ఈ “వీస్ప అలంకారాన్ని" ముక్తి- బోథ్‌ కొన్టిచోట్ల ఆందోళనను వ్యక్తం చెయ్యటానికి, కొన్నీ పర్యాయాలు ఆశ్చర్యాన్ని ప్రకటించటానికి, కొన్నిచోట్ల గౌరవాన్ని తెలియచేయటానికి ఉపయోగించాడు. ఉపమ:- అర్భాలంకారలలో సర్యోత్తమమయిన ఉపమాలంకారాన్ని ముక్తిబోథ్‌ చాలా వహజంగొ, చక్కగా ప్రయోగించాడు.

1. ఆయినే - నే సాఫ్‌ దోపహరీ “అద్దం వంటి శుభ్రమయిన మధ్యాషహ్మం/ 2 ఆత్మ - బింబ్‌ - సా ఉప్కా తేజస్వీముభ్‌ - మండల్‌. /ఆర్మబింబం లాంటి ఆతవి తేజోమయమయిన ముఖ నుండలం/ మధ్యాహ్నాన్ని అద్దంతో పోల్చటం, ముఖమండలాన్లి ఆత్మబింబంతో పోల్చటం ద్వారా ముక్తిటోద్‌ ఉపమాలంకారాన్ని చక్కగా వినియోగింా చుకున్నారు. ఇటువంటి ఉసమాలంకారాలకు చక్కవి ఉదాహరణలు ముక్తిబోథ్‌ కవితలలో కోకొల్లలుగా కవిపిస్తాయి. ఉత్తేక్ష్యృ- ఉపమానాన్ని ఉత్కప్పమయిన రూపంలో దర్శించటమే ఉత్తేక్ష అలం- కారవు విశిష్టత. ఉశ్రేక్ష అలంకారంలో వష్తూత్రేక్ష హేతూత్రేక్ష ఫలోత్రేక్ష వంటి భేదాలున్నాయి. ముక్తిబోథ్‌ సందర్భానుసారంగా ఉత్తేక్షను చక్కగా ప్రయోగించాడు. కింతు, గహరీ బావడీ శ్రీ భీతరీ దీవార్‌ పర్‌ తీరధీ గిరి రవి - రశ్మి శే ఉడతే హుయే పరమాణు, జబ్‌

తల్‌ తక్‌ పహుంచతే హై కభీ

తబ్‌ బ్రహ్మరాక్షస్‌ సమర్యుతా హై,

-/ మావోం/సూర్యనే

రుక్‌కర్‌ *నముస్తే' కర్‌దియా!

చీకటిగా ఉన్న లోతయిన దిగుడుబావిి, గోడ అంచుల్ని తాకిన సూర్యకిరణాలు, బావి అడుగున వెదజల్లిన వెలుగురేకల్ని చూపి బ్రహ్మరాక్షసుడు-సూర్యుడు వంగి నమస్కరిస్తున్నాడవి భావిస్తున్నాడు.

సూర్యుడు వంగి నమస్కరిస్తున్నట్టు చిత్రించటం ద్వారా ముక్తిబోధ్‌ ఉత్తేక్షను చక్కగా వివియోగించుకున్నాడు.

రూపకం;--

కావ్యశిల్లవు దృష్టితో చూస్తే రూపక అలంకారం, ఉపమ అలంకారం కంటే సంక్షిష్టంగా ఉంటుంది. ఈ అలంకార ప్రయోగం కారణంగా భాషలో మంచిపట్టు, సంక్షిప్తత ఏర్పడతాయి. ముక్తీబోధ్‌ ఈ అలంకారాన్ని చాలా చక్కగా వినియోగించుకున్నాడు-

“లహరోం క్రీ గ్రీవా మే సూరజ్‌ -శీ వరమాలా!

అలలను మెడగా భావించటం, సూర్యకిరణాలను వరమాలగా చిత్రించ-ా టంలో రూపక అలంకారాన్ని ముక్తిబోధ్‌ చక్కగా వివియోగించుకున్నాడం.

న్వభావోక్తి:-

“న్వభావాన్షి చెప్పటంి వ్వభావోక్తి అలంకారవు ఉద్దేశ్యం. విషయ వస్తువును యధాతథంగా చిత్రించటం, దావి శబ్ధచిత్రాని పాఠకుల ముందుంచటం, అందులో సరసతను, చమత్కారాన్ని జోడించటం చాలా క్లిషుయిన ప్రక్రియ. అందుచేత స్వభావోక్తి ఆలంకారాన్షి చక్కగా ప్రయోగించగలిగితే కావ్యపొందర్యం ద్విగుణీకృతమవుతుంది. ముక్తి- బోథ్‌ ఈ స్వభావోక్తి అలంకారాన్ని చక్కగా వివియోగించుకువి తన

కావ్యబొందర్యాన్ని ఇనుమడింపజేశాడనడం అత్య్యుక్తికాదు.

“అచానక్‌ ఆ సమానీ ఫాసలోం మే సే

చతుర్‌ సంవాద్‌దాతా చాంద్‌ ఐపే ముస్కరా తాహై

కీ మేరే స్యాహ్‌ చేహరే పర్‌

సివాయీ చమ్‌ చమాతీ హై!

/ఆకాశవు దూరతీరాల నుంచి అకస్మాత్తుగా తెలివయిన ప్రతివిధి చంద్రుడు - నా వల్లవి ముఖంపై నీలివర్ణం మెరుస్తున్నది-చూడమ- నంటున్హట్టుగా నవ్వుతున్నాడు/.

ఈ విధంగా ముక్తిబోధ్‌ కావ్య రచనలలో అవే అలంకారాలు అత్యంత పహజంగా తమంతటతాముగా త్తన రచనలలో శోటుచేసుకొంటాయే- గొవీ పవి గట్టుకొని అలంకార ప్రీతితో ప్రయోగించినట్టు కన్లించదు. ముక్తిబోధ్‌ ఆలంకారవాదికాదు. మీదు మిక్కిలి అలంకారాల వేటలో పడటం ముక్తిబోధ్‌కు ఇష్టం కూడా కాదు. అందుచేతనే ముక్తిబోథ్‌ కావ్యరచనలలోవి అలంకారాల ప్రయోగం మనకు ఎక్కడా కృత్రిమంగా తోచదు.

ఖైరాగి:-

పాధారణంగా ఆధువిక కవుల్లో ఈ అలంకారాలపట్ల మోజు తక్కువ. ముఖ్యంగా శబ్దాలంకారాన్ని ఆధునికులు చాలా చిన్నచూవు చూస్తు- న్నారు. కావీ తెలుగు సాహిత్యానికి సంబంధించినంత వరకు శబ్లా- లంకారాల్లో ప్రా పొందర్యాన్ని కొల్లగొట్టినవాడు సి.నా.రె. ఆ కోవలోనే బైరాగి. విలుస్తాడు. ఈ శబ్ధాలంకారం వల్ల వచన కవితలో బయ ఉత్తన్నమవుతుందన్హది జగమెరిగిన పత్యమే. శ్రీశ్రీ కవితలో కూడా ఈ శబ్ధాలంకారం ఆ కవితకొకతూగును ప్రసాదించిన విషయం ఈ పందర్భంలో స్మరించదగింది.

ఆలూరి చైరాగి కూడా వివిధ శబ్దాలంకారాల్ని; వివిధ ఆర్భాలంకారాల్ని పందర్భోచితంగా ప్రయోగించాడం.

_ శబ్దాలంకారాలు; అనుప్రాసాలంకారం:

1. చూవులీవి రూవులేవి రేవులేవి మావులేవి/నూతిలో గొంతుకలు - వు.1 /
2. ప్రతి ఒక చూవు మింటివైవు మరలుతోంది శూన్యంగా, ధైన్యంగా నూతిలో గొంతుకలు - వు, 4/
3. మనిషికీ మనిషికీ మధ్య అమర్షం ఉండదింక స్పేహసులభ స్టేహాకర్షణ తప్త టె తి మవిషికి మనిషికి మధ్య గోతులుండవు అదృష్టం గీచిన గీరలుండవు / వాగ్తర్త వసుంధర - ఆగమగీతి - వు, 131 /
4. నీడల కదలిక తెలియదు నోడలు ప్రిదులుట తెలియదు / పలాయనం - అగమగీతి - వు.29 / ర 'దిక్కుల్లేని దిక్కువైవు చుక్కల్లేని చుక్కవైవు క్‌ లెక్కల్లేని లెక్కవైవు 7“ పలాయనం - అగమగీతి - వు.29 / యమకం: “సమ్మతమై మతమౌొతుంది గఠతమై మళఠమై అది హతమౌతుంది / పరాజితుల కొకపాట - ఆగమగీతి - వు47 / “వర్గం కొరకు బాంబుల వర్షం కొరకు /మాూతిలో గొంతుకలు -వు.4 / “ఆగింవుతోో ముగింవుల తెగింవుతో “మాతిలో గొంతుకలు - వు.4 /

“కండ్లలో వరద మడ్డి ఒంటిపై బురద జిడ్డు - /“ఆగమగీతి - వు13 / అంత్యప్రాసః

1. ప్రతిమనిషీ ఒక నదిలో

సుడిగుండం ప్రతి ఎదలో

ప్రతి మవిషీ ఒక మరలో

పదికొమ్మల మట్టే ఒకటి /మాతిలో సొంతకలు - వు, 5/ 2, “చీకటి రాత్రి

విర్ణల ధాత్రి

కంటగ గాత్రి' / ఆగమగీతి - వు, 46 ౩ పాలిన ముఖాలు

చిలికిన సుఖాలు /పలాయనం - ఆగమగీతి - వృ, 28/ 4 వుస్తకాలు దృష్తిమాంద్యం

మతిమరువు బుద్ధిమాంద్యం పలాయనం - ఆగమగీతి - వు.28 ఈ దిక్కుల్లేని దిక్కువైవు

చుక్కల్లేని చుక్కవైవు

లెక్కల్లేని రెక్కవైవు “పలాయనం - ఆగమగీతి - వు29 / శ. ఎక్కడికవి అదుగవద్దు

ప్ర్షలు అనుమానాలన్ని రద్ద (“పలాయనం - ఆగమగితి - వు. 34) ధ్వన్యనుకరణ:

క్ష చీమల్లా చిల చిల చిల పక్షుల్లా కీల కిల కిల ళో డబ్బాల్లా గల గల గల /త్రిశంకుస్వర్గం-ఆగమగీతి-వు.13/ 2, భుగ భుగ భుగ ఇంజిన్‌పాగ తారురోడ్డు విగ విగ విగ ధగ ధగలాడే కారులు /త్రిశంకుస్వర్గం-ఆగమగీతి-వు.10/ అరాలంకారాలు:-- ధి

1. ఉపమ: చితికిన టమాటో లాంటి సూర్యుణ్ణి ఆరిన అసపడంలాంటి చంద్రుణ్ణి న్‌ న! /వాక్కొంచెం నమ్మికమివ్వు- ఆగమగీతి-వు. 51/ పైన చితికిన టొమాటోతో మార్యుణ్ణి ఆరిన అప్పడంతో చంద్రుణ్ణి ఉపమించటం ఉపమాలంకారం. ఈ ఉపమాలంకారంలో వాలుగంళాలు ఉండాలి.
2. ఉపమేయము
3. ఉపమానము 3 సమానధర్శ్మం 4 ఉపమావాచకం. వీటిలో ఏ ఒక్కటి లోపించినా అది లుస్తోసనము అవుతుంది. పై లక్ష్యంలో ఉపమేయం-సూర్యుడు, ఉపమానం-చంద్రుడం, చితికిన టొమాటో ఆరిన అప్పడం-ఉపమావాచకం లాంటి-సమాన ధర్మం లోపించింది. అందువల్ల ఇది లుస్తోసను. 2, *గగవ మావగంథం వంటి అందాన్ని వలచిన /ప్రేమకవితలు-3; ఆగమగీతి - వు.18/

పై ఉదాహరణలో

ఉపమేయం - అండం

ఉపమానం-గగనసూన గంధం

ఉపమావాచకం-వంటి

పమానధర్మం-వలచిన

అందువల్ల ఇది వూర్జ్ణోపమ.

3 “క్రొవ్వాత్తిలా తింటోంది తననుతాను" “పలాయనం-ఆగమగీతి-వు.27/

ఇందులో-

ఉపమేయం-తననుతానము

ఉపమానం-క్రొవ్వాత్తి

ఉపమావాచకం-తననుతాను

పమానధర్మం-లా

అందువల్ల ఇది వూర్ణోపమం

4. “మాసిన చొక్కాల్లా ఈ దేహాన్ని విడిచివేసి"

/కామేడ్‌ రాయ్‌ ష్కృళ్యర్థం-

ఆగమగీతి-వు.19/

ఇందులో-

ఉపమేయం-దేహం

ఉపమానం-మాసిన చొక్క

ఉపమావాచకం-లా

సమానధర్మం-విడిచివేసి

అందువల్ల ఇది వూర్జోపము.

దృష్టాంతం:-

1. మనమెరిగిన ఈ దేహం

మంటివి మొలచిన మోహం

/కొమ్రేడ్‌రాయ్‌ స్మృత్యర్థం-ఆగమగీతి-వు.19/

లింబ ప్రతిబింబ భావంతో రెండు వాక్యాలు చెచితీ అది దృష్టాంతం వుతుంది. పైన దేహాన్హి గూర్చి చెప్పటానికి *మంటిని మొలచిన దేహంి శతిబింబంగా ఉంది. అందువల్ల అది దృష్టాంతం అవృతుంది.

2. నమ్మకం లేవి బొంది

ఖాళీసిగరెట్టు టిన్ను

నమ్మకంలేని బ్రతుకు

కాలిన సిగరెట్టు బూది

నమ్మకంలేని ఆత్మ

వుల్లలు లేవి అగ్గి పెట్టో

/“వాక్కొంచెం నమ్మకమివ్వు-ఆగమగీతి-వు.52/

“నమ్మకంలేని తనువుకు, ఖాళీ సిగరెట్టు టిన్హుకు బింబ ప్రతిబింబ భావం విబంధించబడింది. నమ్మకంలేవి బ్రతుక్కు, కాలిన సిగరెట్టు బూడిదకు అనుబంధం. నచ్ముకంలేవి ఆత్మకు, వుల్లల్లేని అగ్గి పెట్టెకు ఉన్న పంబంధం బింబ ప్రతిబింబభావం. అందువల్ల ఇది దృష్టాంతం.

3. జీవితం తింటోంది తననుతాను

క్రొవ్విత్తిలా తింటోంది తననుతాను

“పలాయనం-ఆగమగీతి-వు.27/

జీవితం కరిగిపోతుంటుంది. దాన్ని క్రావ్వాత్తితో పోల్చి చెబుతూ బింబ ప్రతిబింబ భావంతో వాక్యాలు కూర్చటంతో అది దృష్టాంతం,

కఠ;-

వక కవులకు “మెటఫర్లా మీద మోజు ఎక్కును బైరాగి కవి- త్వంలో ముఖ్యంగా నూతిలో గొంతుకల్లో ఈ “రూపకాలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. రూపాన్లి ఆరోసించటమే రూవకం,.

క “బ్రతుకుల నల్లని కుబుసం పారలుతోంది

“మాతిలో గొంతుకలు-వు.1/ బ్రతుకు పట్ట వల్లవి కుబుస లక్షణాన్ని ఆరోపించటం పైన కవిపిస్తుంది. అందువల్ల అది రూపక్షం.

2 “కడిగివేసి పాత జ్ఞాపకాల పలకి

కే

“కామ్రేడ్‌ రాయ్‌ స్మృత్యర్థం - వు.19/

పైన ఉదాహరణలో పాతజ్ఞాపకాన్షి పలకగా నంభావించటంతో పలక

లక్షణాలు పాఠజ్ఞాపకాల పై ఉన్నాయి. అందువల్ల అది రూసకరిం

3 “జీవితవు జమూ ఖర్చు ఖాతాలిక మూసివేసి

బ్రహ్మాండవు కూడికతో కాలాన్ని తీసివేసి

కనుమరిగిన ఆకాశవు వేయి కనులనాగుబాము

కుముకుతోంది భూగర్భవు కంద్రులేవి కొండచిలువ

మమకారవు విషవుపోటు మందగించి

/పలాయనం-ఆగమగీతి-వు.29/

ఈ పై వాక్యాల్లో రూపకాన్లి కుప్పబోసినట్లుగా-ప్రతి పాదంలోనూ రూపకం ఉంది. 'జీవితవు జమూఖర్చు ఖాతాలు కనునురిగిన ఆకా- శవు వేయి కనుల నాగుబాము. భూగర్భవు కంద్ద్రులేవి కొండచిలువ, మమకారవు విషవుపోటు నుందగించి' ఇవన్లీ రూపకాలే.

4. “విద్రామధు పానముచే

ఒడలు మరచి విదురించే ప్రహరీలకు

వీడల కదలిక తెలియదు"

/పలాయనం-ఆగమగీతి-వు.29/

యధాసంఖ్య:-

1 “ఇంటింటా గగన కుసుమూలు మూడు వూవులుగొ

2 నందన వికుంజాల అమృత ఫలాలు ఆరుకాయలుగా

2 వూయిస్తామ, రాయిస్తాను'

/వాక్కొంచెం నమ్మకమివ్వు-ఆగమగీతి-వు.51./

ముందు చెప్పిన వరుసలోనే క్రియాపదాల్ని సమకూరిస్తే అది యధా- పంఖ్యాలంకారం అవుతుంది.

పై ఉదాహరణలో ఇంటింటా గగన కుసుమాలు వూయిస్తాను. నందననికుంజాలు అమృతఫలాలు కాయిస్తాను అవి అన్వయం.

అతిశయోక్తి:

“వాదగు బాహుబంధనంతో ఈ విశాల బ్రాహ్మాండాన్ని

చాపలా చుట్టేస్తాను'

/వాక్కొంచెం నమ్మకమివ్వు-ఆగమగీతి-వు.51/

“కాలుని మీద కలబడతాను

“పరమశివుని శూలాగ్రాన తలక్రీందులుగ విలబడతాము

/వాక్కొంచెం నమ్మకమివ్వు-ఆగమగీతి-వు.51/

ఇందులో ఈ విశాల బ్రహ్మాండాన్ని చాపలా చుడతానవటం, కాలు- విమీద కలబడతాననటం, పరమశివుని శూలాగ్రాన తలక్రిందులుగా విలబడతాననటం-ఇవన్హీ అతిశయోక్తులే.

ఉత్తేక్ష్య-

1. 'నోవురాల కాంచన కలకాలపైన కిరణాలు

అది అదృశ్యదేవదూతల చరణాలు

/వావవెలిసింది-ఆగమగీతి-వు.90/

ఉత్తేక్ష అంటే ఊహమాత్రమే. గోవుర కలకాలపై ప్రసరించే కిరణాల్ని అద్భశ్యదేవదూతల చరణాలుగా చెప్పటం కవి ఊహ. అది సమయసిద్ధ- మైన సాద్భశ్యం అందువల్ల ఇది ఉత్తేక్ష అవుతుంది.

2. “అందం ఒకటుంది కావి, అందరాని 'పైడిలేడి

రావిఆకుల అంచులపై వెన్నైలల వేల్లు కన్నైల వర్తనలా

మబ్బుతునకల కొనలపైన మస్పణ కీరణ వర్జార్థవ

పీనరేఖల పరివిధ పరివర్తనలా

గగన సూన గంధం వంటి అందాన్ని వలచిన అది

చెరిగే తరగలపైన చేవ్రాలే

/'ప్రేమకవితలు-ఆగమగీతి-వు.118/

అందాన్ని 'పై పాదాల్లో కవి ఉత్తేక్షించిన తీరును గమనించండి.

ఆది అందరాని బంగారు లేడి అట. రావి ఆకులపై నర్తించే వెన్నెల వెలుగట. మబ్బు తునకల కొనలపైన నర్తించే కిరణరేఖలట. అది గగవ కుసుమవు వాసనలా, అలలపై రాసే రాతట.

ఇలా కవి ఉత్తేక్షించటం ఊహాచారుతకు విదర్శనం.

సందేహాలంకారం:

“రావణుడం రంభను బలిమిమై కూడినవుడో

హిరణ్యాక్షుడు భూమితో బంతులాట ఆడినవుడో,

పిశాచాల వసంతోత్సవంలోచీకటి తవ్త్వల ఫలమై

బీభత్సం భీష్మించిన అందని అందలమై

నేలకు వాలిందో తారలు రాలేవేళను

/అవూర్ణకవిత-2; ఆగమగీతి-వు.145/

'పైన రంభను రావణుడు కలిసివవుడో,

హిరణ్యాక్షుడు భూమితో క్రీడించటమో, పిశాచాల

వసంతోత్సవంలోనో, తారలు రాలే అశుభముహూర్తంలోనో

ఈ జన్మ కలిగిందేమోనని సందేహాస్పదంగా చెప్పటం ఇది

సందేహలంకారం.

స్వభావోక్తి

1. *“గోవురాల కాంచన కలశాలపైన కీరణాలు

వేవేల వూల కన్నులు మేలుకొవీ తిలకీంచాయి

మట్టి తావితో విండిన గాలి గట్టిగా ఊపిరిపీల్చుకొంది

విమాత్నవధువు నంటి విముగ్ధ వసుంధర సిగ్గుతో శిరస్పు వాల్చుకొంది

/వావనవెలిసింది-ఆగమగీతి-వు.90/

పైన కిరణాలు గోవురాల్ని తాకటం, వూలు వికసించటం, మట్టి తావివి వింవుకున్న గాలి వీయటం, వసంతం రానటం-ఇవన్హీ హృద్యంగా వ్వభావపిద్ధంగా పుందరంగా వర్షితాలు.

2. ఎందుకు మాసిపోతుందో (పేని-అనే ఖండికలో స్వభావోక్తి సహజసిద్ధంగా ఉంది.

ఎందుకు మాసిపోతుందో (ప్రేమ

పొత్తంలో నలిగివ గులాబీ రేకులా, నెమలి ఈకలా

వడివేసవి వడసోకివ పన్లీటి జల్లుల్లా

పచ్చిక బయలులో తలవెరిసిన రెల్లులా

చెరిగే హరివిల్లులా

/ఎందుకు మాసిపోతుందో ్రేమ-ఆగమగీతి-వు.85/

వుస్తకంలో ఉంచినవుడు నలిగిన గులాబీ రెకుల్ని, వెనులి ఈకల్ని వేపని పన్నీటి జల్లుల్ని; రెల్లును, హరివిల్లును వ్వభావసిద్ధంగా ఉపమావాలుగా స్వీకరించి ముసిరే వయసుతో పోల్చటం స్వభావోక్తి యుక్తం.

ఈవిధంగా కవిత్వానికి అంలకారాల్ని కూర్చటం టైరాగికి వెన్టతో పెట్టిన విద్య. చైరాగి అలంకారాలను వాడిన ఏ సందర్భాన్ని చూసినా ఆయన పని కట్టుకొవి అలంకారం కోపమే. అలంకారిక భాష వాడాడవి చెప్పలేం, ఆయన కవితా రురిలో అలంకారాలను ప్రయోగించడం యాద్భ- చ్చికమేగాని తెచ్చిపెట్టుకున్నది మాత్రం కాదు. ఈ ప్రకరణంలో బైరాగి కవితలలో వచ్చిన అలంకారాలను స్లాలీవులాకన్యాయంగా చర్చించడమే జరిగింది. కావి మొత్తం ఆయన వాడీన అలంకారాలను ఎత్తి చూపా లేదు. అలా చూపాలనుకొంటే అదే ఒక పెద్ద గ్రంధం అవుతుంది.

గజావన్‌ మాధవ్‌ ముక్తిబోర్‌ రచనలలో కూడా అలంకారాలు బాగానే కన్పిస్తాయి. కావి విస్తృతి విషయంలో బైరాగిదే పైచేయిగా కనిపిస్తుంది. అలంకారాలను కవిత్వంలో సమయోచితంగా వాడడమనేదీ ఒక కళ, ఈ కళలో బైరాగి ముక్తిబోధ్‌ కంటే ఎంతో ముందున్నట్టు చెప్పవచ్చు.

భాషా శ్రైలి

ముక్తిబోథ్‌-

“రమణీయార్ధ ప్రతిపాదనః శబ్దః కావ్యమ్‌' అవి సంప్కృత ఆచార్యుడు పందితరాజు జగన్నాథుడు అంటాడు. అయినా యుగ టైతవ్యం చూరు- తున్త ప్పాయిలను, సందర్భాలను బట్టి భాష కూడా తన స్వరూపాన్లి మార్చుకుంటూ ఉంటుంది. ఏ జాతి సంస్కృతీ విర్మాణాన్లి తీసుకొన్నా భాష తనదయిన ప్రధాన భూమికను విర్వహించినట్టుగానే కవిషిస్తుంది. ఈ విషయంలో ప్రముఖ హిందీ పండితుడు డా. రామవిలాసశర్మ తన భావాన్ని వ్యక్తీకరించారు -

“భాష్క సంస్కృతి - విర్మాణంలో పహాయకారిగా ఉంటుంది. భాష ద్వారా మనం నున సంస్కతిని వ్యక్తం చేస్తాం. భాష సంస్కృతిలో ఒక ప్రధానమయిన భాగం, కాగా సంస్క వ్రత నున ఆలోచనా విధానం, ఖావ పరంపర, సంవేదనలో విర్మితమైనది”]

భాషా క్షేత్రమే పాహిత్య క్షేతమూ అవుతుంది. చిత్రావికి వలె దీవికి రంగులు; రేఖలూ అవసరం లేదు. సాహిత్యం తాను చెప్పదలచుకున్నది భాష ద్వారానే చెవుతుంది. అంతకు మించి దావికి వేరే మార్గం కూడా లేదు. శబ్దాలతో విర్మితముయిన కవిత. ఈ శబ్బాలే భాషా రూపంలో మన ముందుకు వస్తాయి.

ముక్తీబోథ్‌ కావ్యభాష్క ఆయవ ఆలోచనా విధానవు విశిష్ణతలకు అమగుణంగా మవులికంగా ఉంటుంది. ముక్తిబోధ్‌ స్వతంత్ర ఆలో- చవా విధానం, స్వేచ్చామయ జీవితం, ఆయన భాష మీద స్పష్టంగా కవపదుతూ ఉంటుంది. వ్యాకరణ మాత్రాల మీద మోజుగావి, భాషా సంప్రదాయాల సరిహద్దులు గావి మనకు ముక్తిబోధ్‌ కావ్యభాషలో

1. భాషా బెర్‌ సమాజ్‌ - డా. రామవిలాపశర్మ - వు, 469-470

కనిపించవు. సంఘర్షమయ జీవితంలో సాగిన ఈయన రచనా ప్రశ్ర- యలు వలెనే ఈయన భాష కూడా విలక్షణంగా ఉంటుంది. ముక్తిబోథ్‌ బాషా మహో ఆవాదు ప్రబలితంగా ఉన్ల “ఫాంటసీ ప్రతీకవాదం, వర్ణన, ఆత్మకథనం, విశ్లేషణ, వాతావరణ విర్మాణం వంటి అన్ని తైలీగత ప్రశ్రీయలను ఉపయోగించాడు. ముక్తిబోథ్‌ తన కావ్యసృష్టికి ఎక్కువ “ఫాంటసీవి కావ్యశిల్దంగా ఎంచుకున్నాడు.

“శబ్దం. వెనుక భావం ఉంటుంది. ఈ భావాలు జీవితాముభవా- లతో ముడివడి ఉంటాయి. శబ్లాలలో దాగున్న భావస్తందనకు “ఫాంటసీ! ప్రేరణ కలిగిస్తుంది. ఈ శబ్దాల చట్రాలలో “ఫాంటసీవి బిగించవలసి వస్తుంది. అందుచేత 'ఫాంటసీ' మౌలికత కొంత వరకు కత్తిరించడం జరుగుత్తుంది.”1

ఫాంటసీ భాషను సన్ఫుద్ధిపరుస్తుంది. కొత్త అర్థాలను అందిస్తుంది. శబ్దాలతో కొత్త చిత్రాలను నిర్మిస్తుంది. ముక్తిబోధ్‌ ఒకే కవితను వారాలు, నెలలు, అన్తడన్హడు సంవత్సరాలు పాటు వివిధ రూపాలలో వెలువరిస్తూ ఉండేవాడు. ఈ విధమయిన ముక్తిబోధ్‌ రచనల గురించి శంశేర్‌ బహుదూర్‌సింగ్‌ ఈ విధంగా చెప్తారు ఆ

“వారాలు, నెలలు తరబడి ముక్తిబోధ్‌ తన దీర్రకవితల భాగాలను నెమ్మదిగా చింతనతో, కల్పనతో పరివుష్టం చేసుకురటూ, దావి అంతర్‌ యోజనాలను దృఢతరం చేస్తూ వెలువరిస్తూ ఉండేవాడు. ఒక ఎత్తయిన భవనాన్ని విర్మించే తాపీవాని పవిలాగ ముక్తిబోధ్‌ కవితాశిల్దం ఉంటుంది.

ముక్తిబోథ్‌ కావ్యజగత్తు రహస్యమయివదీ, ఆండర్‌గ్రౌండ్‌కు పంబం- ధించివదీ కాదు. పీడిత, తాడిత, విరతాందోళనలో నూనవుల ఆంతరిక యదార్థాలకు సంబంధించినది ముక్తిబోధ్‌ ప్రపంచం. ముక్తిబోధ్‌ కవి- త్వమంతా లోపలి నుంచి బయటకు వెళ్ళే ప్రయత్హంగానే కనిపిస్తుంది. లాలా

1. ఏక్‌ పాహిత్యక్‌ కీ డయిరీ - ముక్తీబోథ్‌ - వు. 23.

ముక్తిబోధ్‌ తన కావ్యాభివ్యక్తికి అముకూలమయిన శబ్దాలకోసం వెతికాడు. తన భావాన్ని అభివ్యక్తీకి అవసరమయిన శబ్దం, ఆంగ్లభాషకు చెందినా, ఉరూ భాషదయినా, మరాఠీదయినా వెనుకాడకుండా స్వీకరించాడు. సంప్కృత విష్టముయిన భాషకోసం పాకులాడలేదు. స్వాభావికత కోసం పాకులాడాదు. ప్వాభావికత కోసమే ఇంగ్లీషు, ఉర్దూ, ఫారపీ, సంస్కృత శబ్దాలను ప్రయోగించాడు. భాషకు సంబంధించిన నౌలికత ముక్తిటోధ్‌ ప్రత్యేకత.

ఇంగ్లీషు మాటలు;-

తనరచవలలో అవసరమయిన చోట్టు, సహజత్వం కోపం ఇంగ్లీషు మాటలను ఉసయోగించటావికి ముక్తీబోధ్‌ వెనకాడలేదవి ఇంతకుముందే చెప్పడం జరిగింది. ఇంగ్లీషు మాటలకు బదులుగా పంక్తిషముయిన హిందీ మాటలను వెదకటం గావి, చక్కటి హిందీ మాటలకు బదులుగా తెచ్చి పెట్టుకున్నట్టు ఇంగ్లీషు మాటలను ఉపయోగించటం గాని ముక్తిబోధ్‌ చెయ్యలేదు. హిందీ మాటలవే ప్రయోగించాలవే మూఢ సంప్రదాయకత ముక్తిబోర్‌కు లేదు. ఇంగ్లీషు చూటల ప్రయోగం ఎక్కువగా *వాంద్‌ కా ముహ్‌ టేఢా హై, “చక్‌ మక్‌ కే చినగారియాంి, “ఓ కావ్యాత్మన్‌ ఫణిధర్‌”, *“అందేరే మే' మొదలయిన కవితలలో కనపడుతుంది. రివా- ల్వర్‌, పిప్టల్‌, డ్రస్‌ క్విక్‌ మార్చ్‌, కోబ్రా, ప్రొసెషన్‌, టవర్‌, మేగజీన్‌ బ్రిగేడియర్‌, కర్షల్‌, జనరల్‌, మార్షల్‌ మొదలయిన మాటలను యధా- తధంగా అవసరమైన చోట, ముక్తీబోధ్‌ ప్రయోగించాడు. ఇవే కాకుండా క్వార్ట్‌, పైతాన్‌ - పైఆన్‌, ట్రేన్‌ బ్రేన్‌-గన్‌, గేప్‌-లైట్‌, వాంప్‌, మెషీన్‌ సివిల్‌లైన్స్స్‌ రేల్‌, యాక్సిడెంట్‌ మొదలయిన మాటలను కూడా చాలా సహజంగా ప్రయోగించాడు. కొని చోట్ట ఇంగ్లీషు వాక్యాలనే ఎంతో చక్కగా, ఎబ్బెట్టు లేకుండా ప్రయోగించాడు.

'స్క్రీవింగ్‌ కరో మిష్టర్‌ గుప్తా

క్రొప్‌ ఎగ్జామిన్‌ హమ్‌ థరోలి'1

ఇంగ్లీషు మూటల ప్రయోగ విషయంలో మరొక ఉదాహరణ -

“విచిత్ర్‌ ప్రొపెషన్‌

గంభీర్‌ క్విక్‌ మార్చ్‌

కాలాబత్తూ వాలా కాలా జరీదార్‌ డ్రెస్‌ పహానే

చమక్‌దార్‌ బ్యాండ్‌- దల్‌'2

ఇంగ్లీషు మాటలకు బదులుగా హిందీ అమవాదవు మాటలను ప్రయోగించటం వలన భావం చెడిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడినవుడం, ఇంగ్లీషు మాటలే ముక్తిబోధ్‌ యధాతథంగా ప్రయోగించాడు -

4ఏక్స్‌ స్టిట్‌ సెకండ్‌ మే శత్‌ పాక్షాత్కార్‌?3

హిందీ అనువాదవు మాటలతో పాటు, భావ శబలత కోపం ఇంగ్లీషు మాటలను కూడా వెంటనే ప్రయోగించేవాడు -ా

“మై జిందా హూ / నేను జీవించే ఉన్నాను/

మైహూ / నేను ఉన్నాను/

• ఐ ఎగ్జిప్ట్‌ / నేము ఉన్నాను/ పొబిత్‌ పహీ సలామత్‌'4

ఈ విధంగా ముక్తీబోధ్‌ ఇంగ్లీషు మాటల ప్రయోగం తనంతట తొనుగా, సహజంగా జరిగిందే తప్ప తెచ్చిపెట్టుకున్లది కాదు.

ఉర్దూ మాటలు:-

ఉర్దూమాటలను ఉపయోగించకండా హిందీ రాయటం ఆధువిక యుగంలో అందునా ప్రగతి ప్రయోగవాదకాలాలలో ఒక విధంగా సాధ్యంకాదనే చెప్పవచ్చు.

1. చాంద్‌ కొ మహ్‌ టేఢా హై - ముక్తిబోధ్‌ - వు. 258,

2. • పైది - వు 237

3 చాంద్‌ కా మహ్‌ టేఢా హై - ముక్తిబోధ్‌ - వు. 266,

తృ - పైది - వు, 237

ముక్తీటోథ్‌ ఆరూ, సంవ్కృతం, ఇంగ్లీషు మాటలను ఒకే కవితలో ప్రయోగించటానికి వెనుకాడలేదు, తాను చెప్పదలచుకున్న భావాన్ని వ్రతి- ఖావంతంగా పాఠకుల కందించటమే ముక్తిబోధ్‌ లక్ష్యం, వార్‌దాత్‌, సీనే ఫానలా, జమానా, ఆసమావ్సీ సదీఖా, మహమనాూన్స్‌ వాఖూన్‌, నందూక్‌, ముఫలిసీ, జదూఈ, లహల్‌, హనవ్స్‌కోనిస్‌నుజే, సమందర్‌, బేహరా బదన్‌పీబీ, తలబో, జిందా, ముకీలాా మశాల్‌, దస్హర్‌, అజేబ్‌ మొదలయిన అనేక ఉర్దూ మాటలమ ఉపయోగించాడు. మరాఠీ మాటలు;- ముక్తిబోధ్‌ మాత్చభాష మరాశీ అయిన కారణంగా ముక్తీబోధ్‌ హిందీ రచనలపై కూడా మరాధీ భాష ప్రభావం తగు మాత్రం కనపదుతుంది. అవసరమయిన చోట భావాన్హీ చక్కగా, సూటిగా వ్యక్తం చెయ్యటంలో సరయిన హిందీ మాట లభించనవుడు కొని మరాథీ మూటలను ముక్తి- బోథ్‌ ప్రయోగించాడు. ఉభరతీ, సివతీ, పాయ్‌సూయ్‌్‌, కుట్టర్‌, భూహర్‌ లాంటి మరాఠీ తద్భవ శబ్దాలను సమయానుకూలంగా ప్రయోగించాడు, ముక్తిబోధ్‌ కొన్నిచోట్ల హింద్‌, మరాఠీ మాటలను కలిపి ప్రయోగించాడు “డాలీ కే ఫందోం పర్‌” కొమ్మ లేక రెన్మును మరారీలో *“ఫాంధీ అవి అంటారు. ఇక్కడ మో యే లా ముక్తీబోధ్‌ *ఫాందీ' /మరాశీ/వి స హిందీలో “విష్‌ అనే మాట విశేషణ రూపం “విషైలొ అయితే ముక్తి- బోధ్‌ రాసిన మరాశీ రూపం “విషాటీవి ప్రయోగించాడు. ఇదేంధంగా “అంగార్‌ోవి 'అంగారీ' చేశాడం. వాస్తవావికి హిందీలో అంగార్‌ . "- రూపం “అంగార్‌ యుక్త్‌' అవుతుంది. పైన చెప్పినట్లుగా ముక్తిబోధి వేర్పరి అయిన శిల్పకారుడివలె వివిధ భాషా శబ్దాలను తవకనుగుణంగా మలచుకొని, ఆవసరమమకొన్హ చోట్ల ప్రయోగించాడు. ఇంతేకాకుండా విప్తరించుకుంటున్లు వైబ్ఞానికత ఆధారంగా వైజ్ఞానిక

పంబంధాలయిన సెర్చిలైట్‌, మేగజేన్స్‌ ఫొప్టేటు, యురేవియం, రేడియం, గౌస్‌లైట్‌, టాంక్‌, ఆర్టిలరీ, రేడియో, ఆక్టీజన్స్‌ మేస్టైట్‌, వ్యూజ్‌, టెలి- ఫోన్స్‌ ట్రంక్‌కాల్‌వంటి మాటలను ముక్తిబోధ్‌ తన కావ్య రచనలలో ప్రయోగించాడు.

లోకోక్తుల ప్రయోగ:-

తన కొన్య రచనలను సహజంగా - తేలికగా ఉండే శైలిలో రాయ- టావిక్సీ ముక్తిబోధ్‌ అవసరమయిన చోట్ల లోకోక్తులను ప్రయోగించాడు. అయితే బాగా వాడుకలో ఉన లోకోక్తులు అంతగా కవిపించవు. ముక్తీ- బోథ్‌ ప్రయోగించిన కొన్ని లోకోక్తులు -

ఓ సచ్చాయీ శీ ఆంఖీ వికొలనా

ఓ దిల్‌ కీ బస్తీ ఉజాడనా

3 మన్‌ టటోలనొ

4 ఘర్‌ లియాజూనా

5. అపవా గణిత్‌ కరవా

ర స్‌ శ్రమ్‌ హోనా

7. జమానా పక్స్స్‌ హోనా

8 మూర్‌ మారవా

9. పాభ్‌ హోనా

10. మధలియా ఫాంస నా

11 ఈపా కే పంభ్‌ రుడవా

12. ఏవం ఖేత్‌ రహే

13. కామ్‌ అయే

14. పాతలా ఆసమాన్‌

శర. కేంచులీ ఉతారవా,

శబ్దశక్తి లోకోక్తులు, మాక్తీ వ్యాక్యాల ప్రయోగం దృష్ట్యా చూస్తే ముక్తిబోధ్‌ శైలి విలక్షంగా ఉంటుంది. ముక్తిబోధ్‌ భాషలో కూడా తిరుగుబాటు) చైతన్యం, ఆలోచనా ధోరణి ప్రతిబించిస్తుంది.

ముక్తిటోధ్‌ ఒకవైవు సంస్కృత తత్సమ శబ్దాలను ప్రయోగిన్తూనే మరో పక్క సాధారణ వాడంక భాషను ఉపయోగించాడు. సంప్కృత తత్చము శబ్దాల ప్రయోగావికి ఉదాహరణ-

“ఉన్‌ జలధి కీ శ్యామ లహరోం పర్‌ జుడా ఆతా

సఘన తమ్‌ శ్వేత, స్వర్గిక్‌ ఫేన్స్‌ చంచల్‌ ఫేన్‌

అతల్‌ గర్భా భవ్య ధరతీ హృదయ్‌ కే విజకూల్‌పర్‌

మృదుస్పర్మ్‌ కర్‌ పహచాన్‌ కరతీ, గూఢతమ్‌ ఉన్‌ విశద్‌.

నయవ్‌- ఆవర్త్‌ కే నీమిత్‌ విదర్శన్‌ యా కీ దర్శన్‌ - యత్న కి1

ఇంతటి సంస్కృత గర్భితభాషను ఉపయోగించిన ముక్తిబోధ్‌ సాధారణ ప్రజావీకవు వాడుకభాషను సయితం సునాయాసంగా ప్రయోగించాడు.

“దో ఖడే పాంప్‌

లకడీ కా భోఖా వక్ష రిక్త్‌

మ్కిష్క్‌ తేల్‌

కీ మశీవ్‌ హై...

దిన్‌ కే బుఖార్‌

శాత్రి కీ మృత్యు ...2

శక శక్త సే ఘృణా ఆతీ తీన్‌

తురుకో దేభ్‌ మిలతీ ఉమడ్‌ ఆతీ - శీఘ్‌ ...?3

ఈ విధంగా వాడంకభాషను, సంస్కృత గర్భిత భాషను జోడం గుర్రా- లవలె పరిగెత్తించాడం ముక్తిబోథ్‌.

అయితే ఇంతటి శబ్దశక్తి కలిగిన ముక్తీబోధ్‌ కావ్యరచనలో సంప్రదాయ వ్యాకరణకారుల వ్యాకరణ పంబంధమయిన దృష్టితో చూసివన్తడం భాషా సంబంధిత దోషాలు కనిపిస్తాయి. అయితే తిరుగుబాటు తత్త్వం కలిగిన కవులు రచనలలో వ్యాకరణాది నియమాలను పట్టించులై-. కుండా రచనలు చేయడం సహజం. ఇని ఆ దృష్టితో చూసినవ్పడు దోషాలుగా కవిపించివాా గుణ - దోష విచారణా సందర్భంలో ఇవి

*త్రార్‌ సప్తక్‌ - ముక్తిబోధ్‌ - వులు 44 - 45్‌ -48.

2 - పైది - వులు 60 - 61 -65.

3. పప్తక్‌ కాన్య్‌ - డా. అరవింద్‌ - వులు 44 - గర్‌

లెక్కించ తగినవి కావు. మొత్తంమీద ముక్తిబోధ్‌ భాషా శైలి ఉదా- త్తముయినది. భావాలను సమర్ధవంతంగా మోయగిలిగివ శక్తి గలది. అంచేకాదు సహజంగా, పరళంగా కూడా ఉంటుంది.

బైరాగి:

భాషా విషయాన్ని చూచినవ్త్పడు బైరాగి వ్యాకరణాది కట్టుబాట్లకు కట్టుబడినట్టుగా కనిపించదు. స్వతంత్రంగా వ్యవహరించి భాషా ప్రయోగంలో తనదంటూ ఒక ముద్రను వేశాడు. కొన్షింటిని ఇక్కడ పరిశీలిస్తాను -

1. మునర్గకాంతాలను పూర్ణ బిందువుతో అంతముట్యే రూపాలుగా మార్చి రాసిన రూపాలు కవిపిన్తాయి.

ఉదా: తరతరాల పాపం పండీ /చీకటి వీడలు - వు.3/

మానవ జీవితాల బీభత్సం /చీకటి వీడలు - వు,16/

మూలంలోంచి /ఆగమగీతి - వు.110/

వాగ్దానం /ఆగమగీతి - వు.111/

ఘంటారానం /మాతిలో గొంతుకలు - వు.5/

శూన్యం /మూతిలో గొంతుకలు - వు.32/

2 ఆయి, అవుతో అంతమయ్యే రూపాలు ఐ, బెతో రాయటం.

ఐ- ఉదా: వగలైై, దగలై, పెగలై, /ఆగమగీతి - వు164/

మాక్తై మాపై /ఆగమగీతి - వు.168/

ల. ఉదా; చౌడు /ఆగమగీతి - వు.129/

3౩. రేఫ సంయుక్తారంభాక్షరాలలో రేఫను వదలకసోవడం. ఉదా: కక్కి, మొక్కి, /ఆగమగీతి - వు.129/

త్రివతోంది “ఆగమగీతి - వు.13/

వ్యావహరికంలో తివ్హు కక్కి, మొక్కి, అవి రాయవచ్చు కొని క్రక్కి, మొక్కి అని బైరాగి గారు రాశారు. ఈ విషయంలో బైరాగి ఆధునిక ఖొషలో పదాది సంయుక్తాక్షరాలలోని రేఫ పోవడాన్ని గమనించినట్టు లేదు.

4. లోపదీరతః

న!

పటాలాలు /ఆగమగీతి - వు.48/

జ్ఞాపకాలు /“ఆగమగీతి - వు.48/

దిగంతాలు /ఆగమగీతి - వుం00౮/

ఇవి

పటాలము + లు - పటాలాలు

జాపకము + లు - జూపకాలు

వా యో

దిగంతము + లు - దిగంతాలు

వీటివి వ్యాకరణంలో లులనలలోప పంధిగా పేర్కొంటారు. భాషా శాస్త్రంలో “లోపద్దీర్ధత' అంటారు. దీవివి తెలుగు కొవ్య భాషలో పయితం అంగీకరించారు.

చాలవ్యీకరణం:

క్‌ వర్ణానికి వూర్వాచ్చులు వరమయితే అది *చిగా మారుతుంది. అలా నూరిన ఉదొవహరణ --

చెంగలువ /ఆగమగీతి - వృ.189/

తాలవ్యీకరణం పాందవి రూపాలు;

'క కారం తరువాత ఇ, ఈ, ఎ, ఏ వర్గాలుంటే ఆ "కి కారం “చి కారంగొ మారుతుంది. తొలవ్యొచ్చులు *కీ కారానికి పరంగా వున్హ అన్ని పదాలలోనూ *కి కారం *చి కారంగా మారింది. కావి అలా తాలవ్యీకరణం చెందని రూపాలు కూడా వీరి రచనలో:శవిపిసాయి.

= € | అత్తా ల న్‌ (46 *ంచ124ట షు నీ ల్‌ త్త ప్రాంత కవన

కేలు /ఆగమగీతి - వు.156/

కెందానుర /ఆగమగీతి - వు.164/

సమీకరణం:

1. గుళ్లు ముందు /“ఆగమగీతి -వు. 134/

గుడులు - గుడ్డు - గుళ్లు

2 వేనొకణ్ణి /ఆగమగీతి -వు.100/

వేను + ఒకడిని - నేనొకడివి - నేవొకడ్డి - వేనాకణ్ణి

చ పానకొలరాయుల్లే /ఆగమగీతి - వు.134/

పానకాలరాయుడంలే - పావకాలరాయుడ్లే - పానకాల రాయుత్లే

ఆద్యక్షర లోపం:

ఎరుషలేము /ఆగమనగీతి - వు.127/

“చెరూషలేము' - అన్హ పదంలో జ్‌ లోపించి ఎరుషలేము అన్హ రూపం వంది.

గి బదులు 'వి

పవలు /ఆగమగీతి - వుృ,94/

“పగలు' అవడావికి బదులు *“పవలు" అనే రూపం.

అదనంగా అక్షరాన్షి చేర్చడం:

“వీరి” /ఆగమగీతి - వు.13/

“వీగి? - అనడానికి వి అని ఫేను చేర్చినాడడం

మైః

ఇది సహార్ధంతో వొడాడు బైరాగి.

బలిమిమై /ఆగమగీతి - వు.145/

“బలమితో” - అని అర్ధం, తోడబదులు “మై” ప్రత్యయం చేరింది.

వర్ణాగమం: అ

అదనంగా అశ్షరం నచ్చి చేరడం.

మిత్తవ /ఆగనుగీతి - వు.108/

నృుత్యువు - మిత్తి వర్ణం చేరి మిత్తిన అయింది.

మిత్తివ పరవర్ష సమీకరణంతో 'మిత్తవి అయింది.

విప్రకర్షః

గురుతు /౮ ఆగమగీతి - వుడ47/

“గుర్తు - అవే రూపాన్ని అందరూ వ్యవహారంలో, గ్రాంధికంలో వాడుతున్నా, 'గురుతుి - అవి విప్రకర్షతో రాయడం ఇక్కడ గమనించవచ్చు.

జచ్చిక సమాపాలు:

1. వింజామర /ఆగమగీతి - వు.169/

వీచు + చానమురము

సూ ఆచ్చిక సమాసంబులందరచుగా వర్ణలోప వర్ణాగమాది వికారం- బులగు “ప్రొావ్యాం/

వీనినే వింజామర

లై గ్రీవీడ /ఆగమనగీతి - వు.131/

శ్రీందు + వీడ

సూ: ప్రాతొదుల తొలి యచ్చు మీది వర్ణంబులకెల్ల లోపంబు బహు” ళంబుగొవగు/ బా.వ్యా,/

క్ర + వీడ

మూ; అన్యంబులకు పహితమిక్కొర్యంబు కొండొకచో గావం బడియేడి దీవిచే (శ్రీవీడ' = అవుతుంది.

వేవవేలు:

వేవవేలు /ఆగమగీతి - వు.20/

వేలు + వేలు

అధికమైన వేలు అనే అర్ధంలో కవులు దీన్ని ప్రయోగించారు. ప్రాచీన పొహిత్యంలో కూడా ఇది కనిపిస్తుంది. దీవి సమాన సదం పోదర ద్రావిడ భాషల్లో కనబడదు. అధికమైన వేలనే అర్ధంలోనే బైరాగి కూడా ప్రయోగించాడు. ల

ప్రతి భాషలోమూ పదజాలం రెందు రకాలు

1. దేశీయం

2, దేశీయేతరం

తెలుగు. భాషలో దేశీటుతరమయి. సంస్కృతం, ఇంగ్లీషు శ్షీరవీర వ్యాయంగా కలిసిపోయాయి. ఇంకా పోర్చుగీసు, మరాఠీ, బెంగాలీ నంటి భాషా పదాలు ఎన్నో కనిపిస్తాయి. వీటివి యధోచితంగా బైరాగి వాడుకున్నాడు.

సంప్కృత శబ్బాల్ని తెలుగులో రెందు రకాలుగా వాడుకుంటారు.

క్షే తత్చమం

లి తద్భవం

1. తత్సమం:

ఏ విధమైన మార్పులు లేకుండా సంస్కృత పదాల్లి యధాతధంగా చాడడం,

బి తద్భవం:

కొద్ది మార్గులతో తెచ్చుకోవడం. తెలుగులో దాదావు అరవై అయిదు శాతావికి పయిగా సంస్కృత పదాలు పాలూ - వీళ్లలా కలిశాయి. “ఆగమగీతి కావ్యంలో కామోన్మత్తుడు అనే శీర్షిక /వు.87-- 88/లో

“'గగవధమనుల నవుంసక హింసను

సహియించే ఈ పరవిఫలాచల

ఖేదం మోదంలేవి క్రతువు అది

తృణదలముల, ఆమలిన హిమకణములు

ప్రణమిత తరుమర్శ్మర లాలవములు

వ్రణవిక్షతములు కావి చరణములు

ప్రాణంపోసే బాలావిలముల

ఏదో లీలగ స్పురియించేది

ఆ మాయాకాంచన మృగమేది?

నయనవాపికల నిండిన త్రాసము

తనువున మరణవు శ్రిత్యావాసము

ఈ ఖండికలో గగనం, ధమవి, వవుంసక, హింప్కు ఊషరవిఫలాచల భేదం, మోదం, దినచర్య, శైశవమరకత నందనం, అమలిన, హీము- కణం, ప్రణమిత తరుమర్మరలాలనములు, వ్రణవిక్షతములు, చరణము, బాలా. విలము, మాయా కాంచనమృగము, అద్భశ్యశక్తీ విశ్రీతము, సంజీవవి, (పప్రేతము, రహస్య శక్తీ సంకేతము, తనువు, సికత, క్షనకవీచిక, మృగమరీచిక, మోహవాహము, స్ట్రేహదాహము; సిసాప, ప్రతిభాష దురాశ పరిహాసము, నయనవాపిక;, తనువు, మరణము, శైత్యావానము, మృత్యువు, జీవన రహస్యము - -

మొదలయినవన్హీ సంస్కృత పదాలే. ఒక్క ఖందికలోనే ఇన్ని సంస్కృత పదాలు కనిపిస్తాయి. అనలు కావ్యం పేరే 'ఆగమగీతి - ఇది తత్సమ సమాసం,

“ఆగమగీతి" కావ్యంలో సంస్కృత పదాలతో వున్న ఖండికలు:

1. త్రిశంకు స్వర్గం /వు.10 /

2. కామ్రేడ్‌ రాయ్‌ స్మృత్యర్థం /వు.19/

3. అమాళ్యువి అకాలమరణం/వు.22/

/ఆమాత్యుడు, అకాలమరణం రెండు సంప్కృత శబ్బాలే/

4. పలాయవము /వు.27/

ర్‌. పరాజితుల కొకపాట /పరాజిత శబ్దం సంస్కృతం - వు.45/

6 కాంతిపథం /వు.57/

7 ప్రేమ - మృత్యువు /వు.60/

8. సాంధ్య భూమిక/తత్పమ సమాసం - వు.63/

9. జీవిత బుభుక్ష/వు.64/

10. నర్తకి/వు.67/

11. సోతాశ్రమం/వు.70/

12. కామోన్మత్తుడు /తత్పమ సమాసం-వు.877/

13. అవూర్ణకవిత /వు.91/

14. ఆరచిత కవిత /వు.107/

15. వాగ్తత్త వసుంధర/వు.130/

16. శ్రావణలక్ష్మి /వు138/

17. దేవదూత /వు.140/

18. చిరవిద్ర/వు.141/

19. వైశ భూమిక/వు.151/

20. హే జనవీ/వు.177/

21. అవిల తరంగం/వు.179/

22. జయదేవావాం ప్రియ/వు.188/

23. సుగతస్తవము/వు.191/

24. ఆవాహాన/వు.194/

25. వరాయామివి/వు.197/

26. ఉద్బోధము/వుఎ౦॥ /

27. అనునయము/వు.304%1/

28. పిపాస/వు.00/11/

29. చతుష్పదులు/వు.౫411/

30. మహాభియానం/వుఎయట౫౪॥/

31. శ్రద్ధాంజలి/వు.౬ 1/

ఇవన్లీ తత్సమ సమాసాలే.

“ఆగమగీత కావ్యంలో కుండపోతగా తత్సమ శబ్దాల్ని కుమ్మరించాడు. నూతిలో గొంతుకలు కావ్యంలో సంస్క బల్‌ పదాలుః కవిత ఆరంభంలోనే-

కాలరాత్రి

కరాళ కాలరాత్రి

ఆదిమ తమస్పులు ఆవరించాయి ఆకాశాన్ని అవనిని, అనాధ హృదయాన్ని,

ప్రలమోన్ముఖి వురాతన ప్రపంచాన్ని...

రాత్రి, కాలరాత్రి, కరాళ కాలరాత్రి మొదలు ఇందులో అన్షీ సంస్కృత శబ్దాలే.

మాతిలో నొంతుకలు /వు.6/

“ఆశించమ శుద్ద వివేకవు వరవిద్యుత్కాంతులు

ఆశించను త్యాగరాగ రంజిత ప్రణయ జ్యోతులు

శాసించ సాహసించను జీవిత ధ్వాంత భ్రాంతుల

భాసించను అదృశ్య రహస్యాల కడలి లోతులు

ప్రభావూత సరమ స్రాతశ్శాంతి గాని

రాకేందు సుధానందవ్యు విర్ష్యంద్వ కాంచనకుందకాంతి గాని

జనన మరణ యుగళ రుం రుఖంల కందవి తీరాల్లోని

పంశయ శాపశ్వాసలు సోక్షవి దివ్యతీర్ధ వీరాల్లోని

ప్రభా భాసుర శ్వేత శతపత్రం కొరకు...

ఇందులో సంస్కృతేతర శబ్ధం లేదు. అన్షీ సంస్కృత సమాపాలే, తత్సమపదాలే.

చీకటి వీడలు:

ఈ కావ్యంలో దీపావళి యుగసంధి, చారిత్రక జ్యోతి, విధ్వం- నము, నిద్రాభంగం, అనే ఖండికల పేర్లు తత్సను నమాపాలే. బైరాగి ఎంత కాదన్నా, కాదనుకున్నా ఆలేఖివి సంస్కృత శబ్బాలవి ధారాళంగానే వర్షిస్తుంది.

“కడువు మంటి' /వు.42/ - అవేది చీకటి వీడల కావ్యంలో ఒక ఖండికకున్ల శీర్షిక కదువు మంట అన్నది అచ్చిక సమాసం. అయితే ఆ ఖండికలో చూడండి.

“మీ ప్రణయోత్సుక మధుగీతం

మీ నృత్యమత్త సంగీతం

మాకటుక్షుథా రోదనంలో

ముంచేస్తా మొక్క క్షణంలో

మీ హేమాసవ పాత్రల్లో

మీ స్వప్ణ జగతి యాత్రల్లో

మా అశ్చధార వింపేస్తాం'

/కదువుముంట - వు.42/

ఈ వాక్యాలలో సంస్కృత శబ్దంలేవి వాక్యం ఏదీ లేదు. “ప్రణయో- త్సుక మధుగీతం" - ఇది ద్ధీర్హ పంప్కృత సమాసం. అలాగే వృత్యమత్త సంగీతం, కటుక్షుధారోదనం, క్షణము, హేమాసవపాత్ర, స్వష్టజగతి, అశ్ళధార' - ఇవన్షీ సంస్కృత పమాపాలే.

అలాగే 'కదలించు' /వు.41/అనే ఇండికలో-

“శబ్ద కిరణ వేగంతో

నిత్యనవోద్వేగంతో

జీవిత గతి పాగాలీ!

అమర ప్రగతి కావాలీ!

అన్నదాంట్లో కూడా ఈ సంస్కృత శబ్దాల హోరు వినిపిస్తుంది. ఏతావాతా ఆలూరి బైరాగి వచన కవిత రాసినా, మూత్రా ఛందంలో రాసినా అప్రయత్నంగా సంస్కృత శబ్దాన్ని ఆలేభివి జాలువారుస్తుంది.

ఆంగ్ల పదాలు:

ఏ కారణాల చేతనయితేనేమీ దేశీయ భాషలన్షీ మొదట సంస్కృతం, ఆ తరువాత ఆంగ్ల భాషలతో సంసర్గం చెందినవే.

బైరాగి కవిత్వంలో సంస్క ఎరంతో పాటు ఇంగ్లీషు వదాలు కూడా అవేకం కవిపిస్తాయి.

ఆగమగీతి:

రోద్డు/క్షమించండి -వు,4/

మైలు/మధ్యాహ్నం నేళ - వు.7/ ఇన్‌ ప్లేషన్‌/చెప్పవిది - వు.8/ రేషన్‌/చెప్పనిది - వు.8/ కంట్రోళ్లు/చెప్పవిది-వు.8/ చెలూన్‌/చెపవిది-వు.8/ జార్ది/త్రిశంకు స్వర్గం-వు.10/ ఇంజీన్‌/ త్రిశంకు స్వర్ణం -వు.10/ వోటల్‌/ త్రింశంకువ్వర్గం-వు10/ పెంద్యలం/త్రీశంకు ప్వర్ణం-వు11/ పిగరెట్‌/మల్లేవూలు-వు.16/ టూత్‌ పేస్ట్‌/మల్లెవూలు-వు.17/ ఆపరేషన్‌/మల్లెవూలు-వు.17/ పోర్టుపోలియో/అమాత్యుని అకాలమరణం-వృు.22/ ప్లాట్‌ ఫారం/ఆమాత్యువి ఆఅకాలమరణం-వు.23/ వర్మిట్‌, లైసెన్స్‌, ఫ్యాక్షరీ/అమాత్యువి అకాలమరణం--వు.26/ ఇంజన్‌, స్టేషన్‌, పెట్రోలు/సలాయవం-వు.28/ టైప్‌రైటర్‌, ఆఫీసు/పలాయవం-వు.30/ పార్కు/పలాయవం-వు.35/ జబైలు/-పలాయనం-వు.39/ హలో, ఫోమ/ఫోను పిలువు-వు.41/ టొమాటో/నాక్కొంచెం నమ్మకమివ్వు-వు.51/ సిగరెట్టు టిన్ను/వాక్కొంచెం నమ్మకమివ్వు-వు.52/ డెడ్‌లెటర్‌/ఎంతెంతదూరం--వృ.54/ డీమప్విప్ట్‌ ఆనటోల్‌ ప్రాన్సు/సూతాశ్రమం-వు.71/ క్యూిస్టు ఎక్స్‌ర్యే ఈడిపప్‌ కాం ప్లెక్స్‌/శ్రీరంగం వారాయణబాబు- 72/

శష్ట్యర్హక శ్రీరంగం వారాయణబాబు-వు.73/

వీన్రో/వుడమికి కన్నెరికం-వు.79/ పెల్గోఫోన్‌/హు సేన్‌సాగర్‌-వు.85/

లేబ్‌/ఇంక కవిత లేదు-వు.123/ బుల్‌డోజర్‌/వాగ్దత్త వసుంధర-వు.130/ బోర్టు/వాగ్రత్త వసుంధర-వు.131/ వాషింగ్టన్‌/వందేమాతరమ్‌-వు.134/ సిమెంట్‌/పెంచిన తల్లి -వు.136/

రేడియో, కారు/అవూర్ణకవిత-వు.146/ మిల్లు/వైశభూమిక-వు.152/

క్లాయప్టరాల్‌ /వినతి-వు.159/ బ్లాకు/సాంచజన్యం-వు.185/

బ్యాంకు, డాము/సాంచజన్యం-వు.167/

హిజ్‌ మాస్టర్స్‌ వాయిప్‌/వియత్‌నామ్‌-వు.171/ ఏధెన్సు, అలెగ్జాండ్రియా, వియన్నా, లండన్‌/ఉరుము చెప్పింది -వుళ బ్యాంకర్లు కాంట్రాక్షర్లు, స్టేషన్‌, స్టాక్‌ ఎక్సేంజి గెజెట్‌/చీకటి-వు.. ౪4/ వాటోర్‌/వవలతా సేన్‌-వుఎ౦0౧/

నేన్‌డాంగో/ యుద్దనౌకతో-వుఎ౦౧0౮/

రేడియో/ యుద్ధనౌకతో-వు.00(1/

చీకటి వీడలులో ఇంగ్లీషు పదాలు: పిగరెట్‌/జీవితం-వు.26/

నర్చు, డాక్షరు/జీవితం-వు.32/ టీకప్‌/కడువుముంట-వు.43/

“మాతిలో గొంతుకలు'లో ఇంగ్లీషు పదాలు: ఫైర్‌ బ్రిగేడ్డు/వు.14/

కిరోసిన్‌, పిఫిలిస్‌/వు.15/

ఇన్‌క్వీజషిన్‌ గెప్టాపో, జీ.వీయూ/వు.15/ క్యాచేజీ/వు.16/

తదితర భాషా పదాలు:

ఆగమగీతిః

కీటికీ/క్షమించండి -వు.5/ దుకాణం/మధ్యావ్నంవేళ-వు.6/ సవాలు/మధ్యాహ్నంవేళ-వు.7/ గడియారం / ్రశంకుస్వర్గం-వు.10/

కుర్చీ మేజా/అమాత్యువి అకాలమరణం-వు.24/ జమాఖర్చు/పలాయనం-వు.29/

మజీలీ “(పలాయనం - వు.37/

శైవు /పరాజితుల కాకపాట - వు.47/

కబురు /ఫోన్‌ పిలువు - వు.42 /

విషా /శ్రీరంగం వారాయణబాబు - వు.72/

మతాబా /నేను మీ కవివి కాను -వు.104/

జరీ /నేను మీ కవివి కామ-వు.104/

పటాలము /ఇంక కవిత లేదు - వు.123/

అంగడి /వాగ్గత్త నసుంధర - వు.131/

ఖామందు /వందేమాతరమ్‌ - వు.133/

వేక /వందేమాతరమ్‌ - వు.133/

/తమిళం/“తమిష గుమ్మెంగుమ్మిరుక్కు మేనండ్రాళ్‌

/పెంచివతల్లి -వు.137/

శైది /చెరలో షాజహాను -వు.142/

ఫెరంగి /అవూర్ణకవిత -వు.143/

పైతాను /అవూర్ణకవిత-వు.145/

మేజా /వియత్‌వామ్‌-వు.171/

హఫిజ /ఉద్చోధము - వు౮01/

చపా ఇచట ఇంకా ఇచట/

ఫార్చు /వేశ్య -వు.17/

వాక్యం:

పాధారణంగా వాక్యంలో కర్త కర్మ శ్రీయ ఉంటాయి. కొని కొవ్య భాషలో ఈ వరుస వ్యత్యస్తమవుతుంటుంది. పైగా కర్త కర్మ శ్రీయల్లో ఏదో ఒకటి అద్యాహారం కూడా అవుతుంది.

ఉదా: *చీకటినీడలు' కావ్యంలో క్రీయ అద్యాహరమయిన వాక్యాల్డి పరిశీలిద్దాం.

1. “వెలుగు కుంచెతో బంగరు వూతలు" /వూసిన/ అంటే వెలుగు కుంచెతో వూసిన బంగారు వూతలవి అర్ధం “వూసివి - అనే శ్రీయ

అద్యాహారం.

2 ప్రేమ చితాగ్నులు ఎర్రవి వీడలు' /కాలే/

ప్రేమ చితాగ్నులలో కాలుతున్హ ఎర్రని నీడలు అవి అర్ధం. “కాలుతున్న అన్హ శ్రీయ ఆద్యాహారం.

కర్త అద్యాహరం:

క. *ఎందుకు చీదర” /వీకు/ వు.29. ఈ వాక్యంలో కర్త ఆద్యాహారం,

2. “చూచావా, ఎన్సడైన ఎంగిలికై రోడ్లపై, కుక్కల్లా కాట్లాదే (పేతా- లను /వ.22/ స్‌ కప కుక్కల్లా కాట్లాన (

ఈ వాక్యంలో కూడా కర్త అద్యాహారం.

3 “అమ్మేందుకు సిద్ధంగా వున్నవి /వు.31/

ఇందులో కర్త కర్మలు రెండూ అద్యాహారాలే.

“బతుకు వేటలో సరుగెత్తెందుకు

తెరవులేక తప్పించుకునేందుకు

కాలురాక వణుకుతూ భయముతో

ఈ విశాలనుగు ఇసుక బయలుతో

ఉప్పుపక్షులై తలలు వంచుకొని

కూర్చున్నారా ఆశ వదలుకొవి?

/వు.3త 34/-

ఇలా మద్తీర్షంగా సాగిన ఈ వాక్యాలకు కర్తలు అనాధ వుత్రులు, అవాధవుత్రులనే కర్త దూరంగా అన్వయం కలుగుతుంది.

కాక్వర్థంలో:

“అది కాదు అందరం వెదుకుతున్నదిగో /వు.34/

కాదు - అన్నది కొకు స్వరంతో చదవకపోతే అక్కడ అర్ధప్ఫూర్తి కలగదు.

వాక్యంలో వాక్యం:

“జనవీ నీవెరుగవు, కాని నీ పామురసుత కోటికి నీవనగా ఎంత (పీమ” /“ఆగమనగీతి - మందేమాతరమ్‌ - వు.129/.

వీ వెరుగవు, అన్నది వాక్యం. ఈ వాక్యం అంతర్భాగంగా ఉండి పై వాక్యం పాగింది.

శ్రీయ, కర్త ఒక్కటే - కర్మలు అనేకం:

శశ్రీర్తిస్తున్నాను నేను విదురువిలా విలయంకరవిశ్వరూప దర్శనాన్లి కోటి తలల కోటివాల్కల కోటి చేతుల శ్రీ మన్మహానాన్ని"

/“వందేమాతరమ్‌ - వు.133/

ఈ వాక్యంలో కర్తః

విదురురనిలా నేను శీర్తిస్తున్నాను

1. విలయంకర విశ్వరూప దర్శనాన్ని

2 కోటి తలల శ్రీమన్మహాజనాన్ని

3. కోటి వాల్కల శ్రీమన్మహజవాన్లి

4. కోటి చేతుల శ్రీమన్మవాజనాన్ని

ఈ పై నాలుగు కర్మలకు కర్త, క్రియ ఒక్కటే.

సర్వనామం అద్యాహారం:

“నూతిలో గొంతుకలు” - కావ్యారంభంలో

కాలరాత్రి

కరాళ కాలరాత్రి

ఈ పై వాక్యాలలో /ఆది/ - అనే సర్వనామం అద్యాహారం.

అలంకారిక వాక్యాలు:

“రుధిర పరసి జవాభిమధ్య

రక్తపింగళ మధుర స్పురదార్చి కీలలెగపే చోట

దివ్య రశ్మి నివహవేశ్యం

ప్రాణజ్వాల పాలించే మించు దీవెల కంచుకోట

అన్ని తొవుల స్రోవుల తోట!

/“ఆగమగీతి - వు.103/

ఇలా పింగళివాడుల మధ్యగా *“మూలధారి'లో ప్రారంభమైన కుండలినీ శక్తి '“సహస్రారి చక్రాన్ని చేరడం, మోక్షంగా యోగంలో భావిస్తారు. దాన్ని ఆలంకారికంగా చెవ్లూ పీడిత తొదిత ప్రజల కష్టనష్టాలు పోయే మోక్షాన్ని ఇక్కడ ఆరోపించి చెప్పడం జరిగింది. అందువల్ల ఇవి ఆలం- కొరిక వాక్యాలు.

మధ్యను వురుష ము" వర్ణానికి లోపం వచ్చిన వాక్యాలు:

“వెనుదిరిగి చూడకయ్యా' /ఆగమనగీతి -పరాజితులకొకపాట - వు,45/

/వెనుదిరిగి చూడకుము + అయ్యా/

మధ్యమ వురుష 'ము' నర్ణ లోసం వచ్చిన రూపం అది. లోపం రాకుంటే *చూడకుముయ్యా” అని ఉంటుంది.

ఉపసంహారం “దేశం కాగితంలో ప్రాంతాలు అద్దూగీట్టు గీట్ల అడ్డంకుల్ని దాటి భాషలు ప్రవహిస్తాయి గంగలా గౌతమిలా వీళ్లకు లేవి కుళ్లు బుద్ధి గట్టుకెందుకు అవతలిగట్టు పలుకు

ఇవతలిగట్టు కంటుకుంటుందవి

ఎందుకీ ఉలుకు”

/-హివా.రె 'మంటలు - మానవుడం'/

ఇట్యరన ఓకంుంం 18 009, అంలం్తిగి ఆగగంంి 12 గా౭గ౫ 19౧0౮ఏ066

-పర్వేపల్లి రాధాకృష్ణ

బహు భాషల సంస్కృతి మనది. ఈ వైవిధ్యమే భారతీయ సంస్కృతికి రాశివ్తీ వాసినీ చేకూర్చింది. భాషలు వేరయినా భారతీయ సంస్క వీ అంతప్పూత్రం ఒక్కటేనన్హు పెద్దల సందేశపారాన్ని నిరూపించడావికి వేవీ తులనాత్మక అధ్యయనాన్ని చేపట్టాను. హిందీ భాషలో మహాకవి అయిన మ్యుక్తీబోధ్‌, తెలుగులో మహానవీయ కవి అయిన బైరాగిని తులవాత్మకంగా సరిపోల్చడావికి కారణం, ఇద్దరూ మట్టి దీపాన్ని (ప్రేమించిన మానవతా మూర్తులు కావడం, ప్రగతిశీల మానవతా వాదాన్ని ప్రబోధించడం.

ఈ తులనాత్మక వివేచన ముక్తిబోధ్‌ గొప్పవాడా? బైరాగి గొప్పవాడా! అని చేసింది కాదు. భాషలు వేరయినా సమాన దృక్తధాలు కవుల హృదయాలలో ఎలా తరంగితమవుతొయో వివరించడం దీవి లక్ష్యం. ఈ గులాబీ వూవును 'ఈ కారణం” చేత గులాబీ అంటున్నాం అని విరూపించడమే తాత్తర్యం.

శనికి కావ్యావికీ అవివాభావ పంబంధం వుంది. కవి వ్యక్తిత్వం ఎంత గొప్పదైతే ఆ కవితా మహత్తు కూడా అంత విశిష్టమవుతుంది. నుంచి-

గేపం సంఘర్షణ వుంటుంది. ఈ సంఘర్షణ కవి జీవితంలో ఎంతగా ఏంటుందో కావ్యంలో అంత బాగా ప్రస్ఫుటమవుతుంది. ఈ దృష్టితోనే ముక్తిబోధ్‌, బైరాగి - వీరి జీవితాల్డి గూర్చి ద్వితీయ అధ్యాయంలో పరిశీలించాను. చెదలంటవి మానవత కోసం వారు చేసిన రాజీ లేవి పోరాటాన్లి గూర్చి ప్రస్తావించాను. 'మంచితవం పచ్చగా ఉండాలి, మవి- షితవం పచ్చగా వుండాలి. మంచివీ, మవిషినీ కాజేసే వంచన మాత్రం చచ్చుగా ఉండాలి" - అన్నది వారి జీవితాశయమని నిరూపించాను.

కవికీ రవికి అవాదిగా బెపమ్యం. రవి ఎలా ఏడు వర్ణాల్డి దిగా మింగి ఏకవర్ణాన్షి ఎగజీమ్ముతొడో అలాగే కని తాను సంఘంలో పడ్డ మధనాన్ని హృదయస్థం చేసుకొని మధురమయిన కవిత్వాన్లి అమ్భ- తమయ కావ్యంలో విబద్ధించి రవపిద్దుడవుతాడు. అలా ముక్తీబోధ్‌, బైరాగి - వీరిద్దరూ సంఘంలోని కుళ్లుపై సంధించిన అస్త్రాల వంటి కావ్యాల ప్రస్తావన వాటి వివరాలు తృతీయాధ్యాయంలో చేశాను. శిలలో స్వామిని శీలంలో చూడమంటూ వారు ఇచ్చిన కవితా నందే- శాన్ని ఈ అధ్యాయంలో పరామర్శించాను.

స్పందించే మనసుంటే నుందరం కానిది ఏదీ లేదు. పదంలో పదు- మంటే కవి, ఊహల కోసం కాలయాపన చేయవక్కరలేదు. సంఘంలో తారవపడే ప్రతి సంఘటనా ఒక కావ్యమే. వేపే ప్రతి అడుగూ ఒక మధురమయిన మజిలీయే. తెలుగులో అభ్యుదయ కవితా సమ్రాట్టు అయిన శ్రీశ్రీ “తాజ్‌మహల్‌ విర్మాణావికి రాళల్లెత్తిన కూలీలెన్వరంటూ”

• పీడిత తాడిత ప్రజా+క పక్షం వహిస్తే ఆ ప్రస్థానాన్ని మరికొంత ముందుకు కొనపొగిస్తూ బైరాగి “పేదవాడి పేదరికాన్షి అవహేళన చేస్తున్న తాజ్‌మహల్‌నే పడగొట్టమనడం'లో వున్న ఆయన ప్రగతిశీల మానవతా వాదొన్లి “చైతన్యం నా చిరువావూ" అంటూ పీడితుల్సి, పరామర్శిస్తూ మీకండగా నేనున్నానని పతవోన్ముఖ నవనాగరక లక్షణాల్ని విమర్శించిన ముక్తిబోథ్‌ కవిత్వాన్ని సరిపోల్చి సాదృశ్యాల్ని ఈ అధ్యా-

యంలో చర్చించాను. వీరి మధ్య భేదాల కంటే సాద్భశ్యాలే వస్తువులో అభివ్యక్తిలో తారసపడ్డాయి.

కావ్యజగత్తొక సౌందర్య జగత్తు. ఆ సౌందర్యం కూడా అలంకారాల వల్ల హృద్యమవుతుంది. అందుకే దండి “క్రావ్యశోభాకరాన్‌ ఆలంకారాన్‌ ప్రచక్షనే' అన్నాడు. కావ్యం ప్రాచీనమైవా, నవ్యమైనవా అలంకారాశ్రయం లేకుండా కవిత్వ రచన వుండదు. ముక్తిబోధ్‌, బైరాగి - వీరు అలంకార ప్రస్థానాన్ని ఎలా గౌరవించి కావ్యాలలో అలంకారాలు కూర్చారో చర్చిం- చామ. ముక్తిబోధ్‌లో కంటే బైరాగిలో శబ్దాలంకార తీవ్రత ఎక్కువగా క్రవిపిస్తుందవి విరూపించాను.

ఆధునిక కవికి భావం ముఖ్యం కాని ఛందం కాదు. అందుకే ఆ ఛందాలు సర్పపరిష్పుంగాలయ్యాయి కొందరికి. కావి బైరాగి ఛందస్సుల అశ్వాన్ని లోబరచుకొని అలవోకగా ప్రయోగించిన తీరును చూప్తే రాపే కవికి కలంలో చేవగల సిరా ముఖ్యం కాని వివాదాల వివాదాలు, పైద్ధాం- చిక రాద్ధాంతాలు కాదన్షది ప్తష్టమవుతుంది. మాగత్రాఛందుస్పుల్డి, వృత్తాల్ని భావగమనానుకూలంగా _ నడిపిన తీరు నాన్యతోదర్శవీయమ- నట్లుగా వుంటుంది. చైరాగిలో. ఈ విషయంలో ముక్తిబోధ్‌ కూడా అంతే,

కావ్య భాషను వ్యావహరిక భాష ఎవడూ ప్రభావితం చేస్తూనే వుంటుంది. బైరాగి వ్యావహరికంలో కవిత్వం రాసినా గ్రాంధిక భాషాముద్రలు అక్కడకక్కడ ఎలా వెన్నాడయో, అన్య దేశ్యల్ని ఎలా వాడుకున్నాడో వివరించాను. ముక్తిటోధ్‌ భాష కూడా ఎలా కావ్య భాషా సరిణామాన్మి మాచిస్తుందో వివేచించాను,

భాషలు వేరయినా ఈ ప్రజా కవుల, ప్రజ్ఞా భారవుల కవిత్వ మహత్త్యం అనన్య సామాన్యమయిందనడంలో ఎలాంటి విప్రతిపత్తీ లేదు.

ఉపయుక్త గ్రంథ సూచిక

తెలుగు

ఓ అప్పకవి కాకునూరి - అప్ప కవీయము, వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌, మద్రాను - 1970.

2 అమరేంద్ర - భావవీణ, రాధా పబల్లీకేషన్స్‌, గుంటూరు-1967.

3 ఆరుద్ర - త్వమేవాహం, విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ వౌప్‌ - 1971

4. కోటేశ్వరరావు, తుమ్మవూడి - ఆము; దా పొందర్యము చులయ కూటే న గా క్తమాల్య స్ట

ర్‌ గంగప్ప ఎస్‌. - పాహిత్య మధ, నవోదయ పల్లిషర్సు, 1981

& చిన పీతారామస్వామిశాస్తులు, వజ్జల -హరిశ్సంద్ర నలోపాఖ్యాన విమర్శనము వావిళ్ల రామస్వామిశాస్తులు అండ్‌ సన్స్‌ చెన్నవురి -1953

7. జయకృష్ణ బావూజీ, జంధ్యాల - శ్రీనాధువి సాహిత్య ప్రస్థానము “పరిశోధన గ్రంధం/ ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం-1977

8. ధర్మారావ్య తాపీ - చేమకూర వెంకటకవి విజయ విలాసము - హృదయోల్లాస వ్యాఖ్య - విశిష్ట రచనలు, హైదరాబాద్‌ - 1968.

9. వరసింహం, కె.వి.ఆర్‌, - ఆధువికొంధ్ర కవితా సమీక్ష గంగాధర పబ్లికేషన్స్‌, విజయవాడ - 1982,

10. వారాయణబాబు, శ్రీరంగం - రుధిరజ్యోతి

11 వారాయణరెడ్డి సి. - ఆధువికాంధ్ర కవిత్వము - పంప్రదా- యము ప్రయోగము - శివాజీ (ప్రెస్‌, హైదరాబాద్‌ -1977. ద్విపదలలో దివ్యకవిత - వ్యాసవాహివి /పాహిత్య రచనలు/ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ బుక్‌ డిస్ట్రిబ్యూటర్స్‌, పికీంద్రాబాద్‌ విశ్వంభర, 1984

12. పాండు రంగారావు, పింగళి - బైరాగి కవితాకోభ, శిరీషా ఆర్ట్‌ ప్రింటర్స్‌, తెవాలి, 1985.

13 బాలగంగాధర్‌ తిలక్‌ - అమృతం కురిపిన రాత్రి, విశాలాంధ్ర

పబ్లిషింగ్‌ వొస్‌్స్‌ విజయవాడ-1963.

14. బైరాగి, ఆలూరి - ఆగమగీతి, విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ మౌస్‌, విజయవాడ- 1982. చీకటివీడలు, ఎ.బి.పి. ప్రచురణలు, హైదరాబాద్‌- 1978 మాతిలో గొంతుకలు, ఎ.బి.పి. ప్రచురణలు, హైదరాబాద్‌-

15. పాపపోయింది, తెలుగు రి పల్లి మచి 0,

16. ముద్దు కృష్ణ - జ్వాల విద్యార్థి వన్లిేషన్ట, మచిలిపట్ట

17. మోహన్‌ప్రసాద్స్‌ వేగుంట - చితి, చింత

18. రంగాచార్యులు, వెలనుచెర్ల - అంధ్రప్రతాప రుద్ర యకో- భూషణము /శ్రీ విద్యావాధువి కృతికి అనువాదము/ శివాజీ (ప్రెస్‌, సికింద్రాబాద్‌ -1967.

19. రామకృష్ణ మిరియాల - శ్రీశ్రీ, కవిత్వం - వస్తువు - సంవి- ధానం దుర్గాపెసి, కాకివాడ - 1980

20. రామమోహనరావు జి.- ఆధువిక సాహిత్య ప్రస్థానములు, వికాస్‌ ప్రెప్‌, గుంటూరు-1976.

21. రామమోహనరాయ్‌ కె. - తెలుగు కవితా వికాసం - ఆంధ్ర- ప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాద్‌, 1982.

22. రమణారెడ్డి కె.వి - వచన కవిత - వివిధ వాదాలు - దృక్తధాలు

23. రంగవాధాచార్యులు, కె.కె. /సంపాదకుడు/- ఆధువిక తెలుగు పాహిత్యంలో విభిన్హ ధోరణులు, పారప్వత పరిషత్తు, హైదరాబాద్‌.

24. వెంకటరామకోటిశాస్త్రి కేతవరవు - తిక్కన కావ్య శిలము - వైఖరీ ప్రకాననము - 1973

25. వేంకటావధావి, దివాకర్ల - నన్నయ కవితా వైభవము - యువభారతి, సికీంద్రాబాద్‌-1976

26. శివకుమారి, గుజ్జర్గవూడి - ఆలూరి బైరాగి గారి మాతిలో గొంతుకలు - విశ్లేషణ / ఆముద్రితం/ ఎం.ఫిల్‌. పిద్ధాంతవ్యాపం,

వాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం, గుంటూరు-1988.

26. శ్రీ శ్రీ - మహాప్రస్థానం, విశాలాంధ్ర పల్లిషింగ్‌ వౌస్స్‌ హైద- రాబాద్‌-1987

27... శేషేంద్రశర్మ, గుంటూరు - వ్వర్ణహంస్య, ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు, హైదరాబాద్‌-1968.

28. మదర్శనం, ఆర్‌.ఎస్‌ - తెలుగు సాహిత్యంలో సామాజిక చైతన్యం - ఆంధ్రపత్రిక సంవత్సరాది సంచిక - 1969-70"

29. పోమసుందర్‌, అవంత్స - వజ్రాయుధం, విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ వౌస్‌, హైదరాబాద్‌-1986.

౨0.....ఆలూరి బైరాగి సంవ్మరణ సంచిక - కృష్ణవేణి ప్రింటర్స్‌, మద్రాస్‌ 10709.

హిందీ

1. అచలారాణీ తివారి -ముక్తిబోధ్‌ కీ కావ్య కళా - శ్రీరామ్‌ ప్రింటర్స్‌, పివిల్‌లైన్సు; ఉన్నాక, కాన్దూర్‌-1989.

2 అజ్చేయ - అరీనో కరుణాప్రభామయ, కాశీ- 1969

8. అరవింద్‌ - సస్తక్‌ కావ్య - మాక్ష్మిలన్‌ ప్రకాశన్స, డిల్లీ-1986

9. ఆకోక్‌చక్రధర్‌ - ముక్తిబోధ్‌ కీ కావ్య ప్రక్రియా మాక్మిలన్‌ ప్రకొశన్‌, డిల్లీ-1975.

ర్‌. ఇంద్రనాధ్‌ మదాన్‌ - ఆలోచవా బొర్‌ ఆలోచనా - లోక్‌భారతీ ప్రకాశన్‌, అలహాబాద్‌-1971.

శ శీదారవార్‌సింగ్‌ - ఆధునిక్‌ హిందీ కవితా మే బింబ్‌ విధాన్‌ కా వికాప్‌, డిల్లీ-1971. కల్పనా బెర్‌ ఛాయావాద్‌- అలహాబాద్‌-1975.

7.గుజూనన్‌ మాధవ్‌ ముక్తీబోద్‌ -ముక్తిబోధ్‌ రచనావలి - 1నుంచి ర లార్టాల్య్యలక్‌ మిశ్ర్‌ - ఛాయావాద్‌ కా ఛందానుశీలన్‌ - అలహా- బాద్‌-1980 ॥

9. చంచల్‌ చౌహాన్‌ -ముక్తిబోథ్‌ ప్రతిబద్ధకళాకే ప్రతీక్‌ (పాొండంలపి)

ప్రకాశన్స్‌. డిల్లీ-1976

10. జగదీశ్‌కుమార్‌, చతుర్వేది - ఆధువిక్‌ హిందీ కవితా మాక్ళ్మిలన్‌ ప్రకాశన్‌, డిల్లీ-1975

11 జయశంకర్‌ ప్రసాద్‌ - అంసూ - నత్రహవా సంస్కరణ.

12. దేశ్‌రాజ్‌ భాటీ - సమక్షాలీన్‌ హిందీ కవిత - పాహిత్య ప్రకాశ్‌, గ్వాలియర్‌, 1982.

13. వరేంద్రదేవ్‌ వర్మ - ముక్తిబోధ్‌ కా కావ్య - రచవా ప్రకాశన్‌, ఆలహాబాద్‌, -1979.

14. నరేంద్రమోహన్‌ /సంపాదకుడం/- లంబీ కవితా కొ రచనా విధాన్స్‌ డిల్లీ -1970

15. వామ్‌వర్‌సింగ్‌ -కవితా కే నయే ప్రతిమాన్స్‌, డిల్లీ-1978

16. వుత్తూలాల్‌ - ఆధువిక్‌ హిందీ కావ్యమే ఛందయోజనా.

17. భాగీరథ్‌ మిశ్రా ఏనం బలభద్ర తివారీ - ఆధునిక్‌ హిందీ కావ్య మధ్యప్రదేశ్‌ హిందీ గ్రంధ అకాడమీ ద్వారా ప్రకాశిత్‌

18. మోతీరామ్‌ వర్మా -ముక్తిబోధ్‌ కాగద్య సాహిత్య - విద్యార్థి ద్రకాశన్‌ ఢిల్లీ

19. రమేశ్‌శర్మ -కవి ముక్తిబోధ్‌ - ఏక్‌ విశ్తేషణ్‌ - డిల్లీ - 1972, టి రామ్‌ చరిత్‌ చతుర్వేది - ఖాషా బెర్‌ సంచేదనా, కలకత్తా

20. రామ్‌ధారీసింగ్‌ దినకర్‌ - ఉర్వశి, పాట్నా - 1971.

21. లక్ష్మణదత్త గౌతమ్‌ - గజానన నూధవ్‌ ముక్తిబోధ్‌, ఢిల్లీ - 1972

22. వీరేంద్రసింగ్‌ - ముక్తీబోధ్‌ కా కావ్యబోధ్‌ కా నయా పరివేక్ష వంచశీల ప్రకాశన్స్‌ అలహాబాద్‌- 1979

23. శశిశర్మ - ముక్తిబోధ్‌ సాహిత్య - ఏక్‌ అనుశీలన్‌ డిల్లీ-1977

25, శ్యామ్‌ పరమార్‌ - అ కవితా జోర్‌ కళా సందర్భ్‌, కృష్ణా బ్రదర్స్‌, ఆజ్మీర్‌ - 1969.

26. శ్రీకృష్ణ మురారి మిశ్రా - అధబింబ్‌ బొర్‌ ముక్తబోధ్‌ శీ కవితా రాధాకృష్ణ ప్రకాశన్స్‌ డిల్లీ 1977.
27. షంషేర్‌ బహదూర్‌సింగ్‌ - ముక్తీబోథ్‌ ఏక్‌ విలక్షణ్‌ ప్రతిభా
28. వంపత్‌ ఠాకూర్‌ - ముక్తిబోధ్‌ వునర్మూల్యాంకన్‌. ప్రగతి ప్రకాశన్స్‌ ఆగ్రా - 1978,
29. సుందరలాల్‌ కధురియా - ఆధువిక సాహిత్య వివిధ పరిదృశ్య వాణీ ప్రకాశన్స్‌ డిల్లీ-1973. క! హిందీ పశ్రికలు: 1 ఆలోచనా డె కల్పనా ఈ ధర్మయుగ్‌ 4 మాధ్యమ్‌ రి రాష్త్రవాణి వక్‌ పర్వవామ్‌
30. పామయిక్‌ అంటని
31. గషలిణగాం, జిల. * “0 కంగా ౯ కరం నింగాంంతం ౧౦0౪౫ = జడ ల రతగేం: దెజ!:6౯
32. గడగ ల006 * షి కసంగ జరం ౪ దిగందల తగల / ₹%0 కందం ఓ3ిగింంఏిరంిం కింం 90014%/, గండ తగగ ౧౧988, 19765. మ కిగరంఫి, 6. ౪11181 - 6070300069 ఓపంణటుణ / ౧౦౦6606006 ఈ ఈం రింం00౧6 ౧౦౧౫౧988 ఈ 9 16.౬4. త. 640812 గంలర్రిని - కళని గడ కటంటింం / నెంండందం్రం వరిర గంిద్రంిని కింత కం ౪ంగేం 1969"
33. పిలగి, గని. - "గి రింగాంమంటాల జురు ఈ ఓకింణోలంన” కడ. 7 తదిగాంలి ఆ. కెగంగ, పిందలిగా ఓవిగర్పిలనిర్రలి గీలఠంం12టంగ రో షంంగంల, 1896.
34. జమ: సం116 - పల0147008 0౧ కం కింలగ09 ఆ గిం010౧.
35. జంగం శల. - 9 ౧౦0౯6 అుగంణ అమంణను కెంం08, ఓంగయం౧ - 1975 ల ఓ ౯
36. గ806, ఈం1104 - 716 నీ రాలాసుపాంటిల మటల స్‌ అత్త ఎ" ( స. ఇ ల త మాం వో