Telugu Alanaate Naatakaalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| ల్‌ ॥ త్‌ 4 షై స్త నము 301ే న గ య జ. / ల

అలనాటి నాటకాలు ఉయాతి లబంద్రుగంని శ్రసతన్ళు | విం012464ీ ర నవోదనయనజ్నడక్ప నిస్తూ?

తమరి సతికి గ! పడిత్‌రమదిగ్‌ డ్‌ ఓల య క వ! ఠా జా క రే4కజిగ61! 5౯112౧62 2౯౧18 నీ వీల? లొడ/౧/0౫ బ్‌ శీజగ6 1995 ర్వ య్బ వంగ ౮07౯5 " క!2౪ళ0ర23%2 లిలపీ!13[06౯8 8౯1 వటడంన 20861 ॥ | ల్వద్మ] 13232268 - 520 002. రి ఒ 50 1106 శగుకరేం61 ౭90౧1? - 522 002. 60౯ లిటా?(॥ : లో కి2ం౫ “ధా బిళగ/౭6 4 కం. 2గ/ల + జా 66౧01 క౯1౧667౯8 హ్‌ ళా ఉగ్ర | 1020 2%862 - 2. ౧౧0 ౦... షా నే ల 47067 రిం/04 4న ఆ తగ2/క్రై2ళ! ని ౯1౧669 ఆ సు 0%

• 2262 - 520 002. లో శొర?గ€ వి కొి20670261. ౧9 75-00 ల 12౯6000686 5. 100-009 ల్‌ లే ళా /

రంగస్థలమం'పే (పాజంపెస్తే

మా మంచి మిత్రుడు

('ప్రహరాజు పాండురంగారావుకి కానుక

అలనాటి నాటకాల అను[కమం౦ “సీజీ నెం,

క. చి[త్రనశీయ నాటకము $

వి హివితీ నాటకము 19

ఖి (దౌపదీ వస్తాాసహరణము న!

త. పాండవోద్యోగ విజయములు 89

క, సత్యహరిశ్చం[దీయము ఉలి 8. పాదుకా పట్టాలి షేకం శ్రి 7. శ్రీకృష్ణలీల కక 8 రాధాకృష్ణ వ! 9. శ్రీకృన్ణ తులాభారము ఇ 10. గయోపాఖ్యానము 78 11. (ప్రహ్లాద నాటకం రికీ 1వ, కారాశళాంకం 89 18, చందగుప్త 906 కీ. విషాద సారంగధర 110 1ళ, (వఠాస ర్యుదీయ నాటకం 116 16. భిల్టీరాణ్య పతనము న! కే, రామరాజు చరితము క29 18. రసప్ముత విజయను 142 కక. రోషనార కిల్‌! క0. బొల్బిలి యుద్ధము 167 కి1, విపనారాయణ చర్మితము 168 మళ చింతామణి శ8 వశ, రామదాను 188 కక్క సక్కుబాయి 19 ఏ6. బాలనాగమ్మ వ్రపప్లి

థీ అలనాటి నాటకాలు

“సేన నెం.

చికీ కనకారా నాటకము వై198 శ్‌ కవ్యాపల్కము ల18 ౨8, కంఠా భరణము వల

ఏ9, వర విక్రయము వి80 శ. రంగూన్‌ రౌడి వం? తి1. బాగు బాగు వికీ

శిల, చూళూమి లిశ0

98, ఈనాడు వీర్‌ర్‌

లకీ, పల్లె పడుచు 260

శక్‌. విశ్వశాంతి విం?

శిట పునర్జన్మ వ్‌76 $7. వాటకం వర1

తం. క 8శమలు 981

ఛ9, నిజం చ02 40. డొంగ వీరడు ల్లింళ్చి

శీ1. మరో మొహెంజొదారో శ05

చాఖనానిఫిన్టేసుననానలనా అలఅలవనొాటినాటకాలు ర్‌

ఈనాటినూట

మన తెలుగు నాటక రంగ చర్మితలో (ప్రదర్శక కళమీద పెస్టికంత (శ్రద్ద నాటక రచనా వ్యవస్థమీద మన రంగస్థల నిపుణులు పెట్టలేదే! అని నా ఫిర్యాదు-

నాటక రచయిత తన దారిని తాను విసృతంగా రంగాలతో, రచన చేనుకుపోతే, (వదర్శకుడు తనకుగల రంగస్థల పరిమితులను బట్టీ దానిని కుదించుకుని, కొన్ని భాగాలు తొలగించుకుని, (పదర్శించడమే తరుచు జరి గింది.ఆది చితనశీయం కావచ్చు (పతాపరుదీయం కావచ్చు. కన్యా శుల్కం కావచ్చు. మరేదైనా కొవచ్చు. దాదాపు (పతి పనిద్ద నాటకొనికీి రచయిత మూల రచన ఒకటి, [పదర్శకుడి “రంగస్థల వతి" ఒకటి విధా యకంగా ఉదృవించవలని వచ్చింది. “

రచయికతే (పదర్శకులై న సందర్భాలలో కూడా ఈ పరిస్థితి తప్పలేదు. ఉదాహరణలు కావాలంటే, ధర్మవరం రామకృష్ణమాదార్ములుగారు, వేదం వేకట రాయశ?ాన్తిగారు, పాశుగంటి అఖ్మీనరనింహారావుగారు చాలు. సర్వసాధారణ గా తెిబసలో నాటక రచనలో రెంకు పద్ధతుబున్నాయి.

ఒకటి ; ఇకినృత్తాన్నె బట్టీ, కథా సందర్భాన్ని బబ్టి స్థలకాల నిర్దేశం జరగడం-

రెడోది:? రంగస్థలంమీద పాత (పవేళ నిగ్షమనాంను దృష్టిలో పెట్టు కుని స్థంకాల నిర్జేం జరగడం, అంటే రంగస్థల పరిమితులను దృష్టిలో వుంచుకొని రచన చేయకం. ఈ రెడో పద్దతి ఎక్కువగా 1960 ల నాటి నుంచి బాగా పెకుగుతూ వచ్చిన 'పిషత్తులి సంస్కృతి ద్వారా పదారం లోకి వచ్చింది

చక్కని, మంఏ నాటకం రూపొందడానికి కూడా అది విధిగా కావాలి. దాదాపు నూరేళ్ళుపైబడిన చరి తవున్న మన నాటకరచనా వ్యవస్థలో, రచ యికందర్శకుడు-నటుకుంసంగీక దర్శకుడు కలిని ఒకచోట కూర్చొని చర్చించి మంవి నాటకాలు రూపౌండించిన జాడలు దాదాపు కనిపించవు పైగా నటులు కొందరు తమ నటనా సామర్థ్యం “బాగా (ప్రదర్శించాలనే యావలో పడి తమ తమ పాతలను మూల నాటకంలో రచయిత నిర్దేశం చిన పధుల్ని విగదన్ని పెంచేనుకువి రెన్చిపోయిన సందర్భాలున్నాయి,

సారాంశంగా ఒక మాట చెప్పాలంటే, మన నాటక రచయితలంతా సాహిత్య దృష్టితో “చదువుకోవడానికి వీలుగా" నాటకాలు వ్రాస్తే, (పదర్శ కులు (పేషకులకు “చూపడానికి వీలుగా" మార్చుకోవలనిన స్థితి ఏర్పడింది.

6 అలనాటీ నాటకాలు

ఇదిలా వుండగా-చిరకాలంగా నాటకరంగం గురించి పరిశోధనలు చేసిన వారు పదర్శకుల దృష్టినుంచి, నటుల దృష్టినుంచి, నాటక సమాజాల దృష్టీ నుంచి ఎక్కువగా విశ్రేషణలు జరిపారు. చరితలు [వాశారు. విసృతంగా-ఒక్కాక్క నాటకాన్ని తీసుకుని, రచనా విధానం, ఇతివృత్ర నిర్వనాణ, రంగ విళజన్స అయా నాటకాలకు మూలమైన ఇతివృత్తాల 'ఆఅసలు' సరళి, నాటకంగా పరిణమించినప్పుడు మార్పుల సరళి, పోల్చి చూనిన జాడలు కనిపించవు, కొద్దిగా జరిగివుంటే వుండవచ్చు గాని, జరగ వలసినంత జరగలేదని నాకు అర్బ్భమైంది.

మన సాహిత్య విమర్శకులు కూడా కవిత్వం, కథ, నవల, వంటి [పష్మ్రకియల గురించి చర్చించడంలో చూపిన బం నాటక విమర్శలో చూప లేదు, సాహిత్యం (ప్రధాన విషయంగా కాలేజీలోనో, విశ్వవిద్యాలయంలోనో, డ్మిగి చేయదలిచిన విద్యార్థికి గత నూరేళ్ళవైగా జరిగిన నాటక రచనా వ్యవస్థలోని వికాసం ఆర్ధం చేనుకునే సొదనాలు లేవని కూడా నా ఉద్దేశం.

సావితీ నాటకం, శ్రీకృష్ణ తులాభారం, కృష్ణలీల, రోవనార, చంద గు ప్తవంటి నాటకాలకు మూలాలేమిటీ, ఆ నాటకాలలో ఎన్ని అంకాలు, రంగాలున్నాయి? కథ ఎలా నడిచింది ? అని గాని-

వర వ్మికయం, కంఠాభరణం, బాగు బాగు, ఈనాడు, విశ్వళాంతి వంటి నాటకాలలో రచయితలు ఏం చెప్పదలిబారు ? ఏ సంస్కరణలు కోరారు? అనిగాని - రెలియజెప్పే సమాచారం, నా చిద్యార్థిదళలో నాకు దొరకలేదు ముఖ్యంగా అందువల్లనే, దాదాపు నూరేళ్ళలో రంగస్థలం మీద విశేష వచారం పొందిన పౌరాణిక, చార్మితక, సౌంఘక నాటకాలను ఎంచి తీనుకుని వాటి పూర్వాపరాలను సాహిత్య దృష్టితో చర్చిస్తే బాగుంటుందనే ఆలోచన కలిగింది. మొత్తం 41 నాటకాలను తీనుకున్నా, 25 నాటకాల గురించి మాతం 1991 లో ఆంధజ్యోతి ఆదివారం అనుబంద సంచికల్లో చర్చిన్తూ వ్యాసాలు (వాళాను. ఈ అనకాళొన్ని నా (పియమి[ళులు, ఆ పతికకు అప్పటి సంపాదకులు శ్రీ నండూరి రామమోహనరావుగారు కలిగించారు. ఆయనకు కృతజ్ఞాణ్ణ. తరవాత, మిగిలిన 16 నాటకాల గురించి కూడా (వ్రాస్‌ నేననుకున్న (ప్రణాళిక పూర్తి చేయగలిగాను,

ఈ వివేచనా [ప్రయత్నంలో నాకు బాలా నాటకాల (ప్రతులు దొరకలేదు వీటిని నా కోసం [శమించి సంపాదించి ఇచ్చినవారు శ్రీయుతులు బోయిన పల్లి రొమారావు, వెంకటపతిరాజు, ధారా రామనాధకాన్త్ర, వి, వి సత్య

అలనాటి నాటకాలు |

(వసాద్‌, శ్రీమతి జయవాణి (ప్రకృతులు, పొరాణిక నాటకాలకు సంబంధించి నో నందేవాలకు వెంటనే సమాధానాలు చెప్పిన వారు శ్రీయుతులు పొన్నాల రామ నుబ్బారెడ్డి, ఆచంట వెంకటరత్నం నాయుడు, కందుకూరి చిరంజీవి రావు (ప్రభృతులు, వీరందరికీ కృతజ్ఞతలు అనడం చిన్నమాటే అవుతుందిం ఇటువంటి స్వభోవంగల రచనల్లో ఒక ఇబ్బంది వుంది. ఫలానా నాటకం గరింది ఎందుకు (వాయలేదు? అంటూ మనకు లేని పోని ఉద్దేశాలను అంటగట్లే వారుంటారు. ఎక్కడో ఒక చోట ఒక (పమాణం అధారంగా పరిమితి విధించుకోక తప్పలేదని మాత్రమే వారికి సమాధానం చెప్పగలను. మారుతీరావు గారి 'రాగరాగిణి; రాఘవగారి "కనక వుష్యరాగం”; ఏన్‌, ఆర్‌. నందిగారి “పుణ్యస్థలి; రావిశాన్తగారి “తిరస్కృతి; వంటి శాట కాలను నేను కాకలేదు, రావికొండలరావు, గజేళ్‌ పాతో, జంధ్యాల, హర నాధరావు, వంటి ఇంకా బాలామంది (పసిద్ద నాటక ర చయితలవైపు నేను పోలేదు. కారణం, ఇది అనంతం కనుక-నా [పణాళిక పరిధి చిన్నది కనుక= ఎంచుకొన్న కొన్ని నాటకాలకే పరిమితమయ్యాను. ఎంచుకున్న్‌ నాటకాలను డరిశీలించడంతో పాటు అయా రచయితల క్షుప్త పరిచయం, అ నాటకాల తొలి ఉదర్శన వివరాలు ఇస్తే బాగుండేదని కొందరు మితులు సూచించినా, నొవల్ల కాలేదు. నాటక (పదర్శనకు అవకాశం ఇవ్వాలేగాని, ఎక్కడైనా జనం కూర్చుంటేదాలు వోస్య నాటికలు కదంబాలు ఆడుతూ, దాదాపు హెలి శేద్యగా 'నాటకాల పాండురంగ'గా రేడయోలోనూ, బయట, నాటక కళను (సేమించి అవస్థలు సడుతున ఆ_ప్రమ్మితుడు పన్తుతం నిజామాబాద్‌ రేడియో శేం్యదం అని స్టెంట్‌ స్రేషన్‌ డై రెక్టర్‌ పాండురంగారావుకి మా 'స్నేవ చిహ్నంగా ఈ సంపుటాన్ని కానుక చేస్తున్నాను. నామీద అపురూపమైన ఆదరంతో నా (వతి పుస్తకానికిలాగే, ఈవుస్త కొనికీ ముఖ చిత్ర రచన చేనీ విలువనిచ్చిన బాపుగారికి నమస్కరిన్తూ- రచయిత ఠి అలనాటీనాటకళాలు

చిషతన భలియునాటకనుు *ళ స దమయంతు లిద్దరు మనఃకపభవానల బాధ్యమానలైె సలిపిరి దీర్చ వాసర నిశల్‌ .”

ఈ పద్యపాదాలు గురజాడవారి కన్ఫాశుల్క౦ నాటకంలో వెంక టేళం నోట మీరు పరిచయంగా వినివుంటారు. ఇది నన్నయ శెలిగించిన భారతభాగం అరణ్యపర్వం రెండో ఆశ్వాసంలో నలోపాఖ్యానంలో ఇరవై నాలుగో పద్యం. ఈ నలోపాఖ్యానం ఆధారంగానే ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులుగారు “దత నశీయం” నాటకం [వాకారు చృితచిితంగా అనూహ్యమైన మళుపులు తిరిగిన నలుడికి సంబంధించిన కథ అనే ఊద్ధేళ తో ఆచార్యులుగారు ఈ పేరు పెట్టినట్టు

అలనాటి నాటకాలు రి

న్నారు. నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చేన్తున్న యీ నాటక (ప్రతి 1908 వ సంవత్స రంలో అచ్చయింది.

భారతకథలో బాగా (పసిద్దికి వచ్చిన ఉపాఖ్యానాలు కొద్దిగానే వున్నాయిః వీదిలో శకుంతలోపాఖ్యానం, సావ్మిత్యుపాఖ్యానం, నలోపాఖ్యానం ముఖ్య మైనవి

నలోపాఖ్యానం వ్యాసభారతం సంస్కృతమూలంలో = అరణ్యపర్వం నలోపాఖ్యానపర్వం క2 వ అధ్యాయం లస వ శ్లోకంనుంచి పారంటమై "8వ అఆర్యాయం శ*వ శ్లోకంతో పూరయింది. అంటే 26 అధ్యాయాలలో సాగిన “బృహత్‌ కథ అన్నమాట. బృహదళ్వుడనే మహర్షి ధగ్మరాజుకి చెప్పాడు

*న్సిషథేమ మహీపాలో వీర సేన ఇత్స్నిశుత: తస్యప్వ్మతో ఒభవన్నాన్నూ నళో దర్మార్థ కోవిదఃొ

అని (ప్రారంథం -

తెలుగు భారతంలో అరణ్యపర్వం రెండో ఆశ్వాసం ఏడవ వచనంతో (ప్రారంభమై అదే ఆళ్వాసం £2* వ వచనంతో ఈ కథ ముగిసింది. ఇదే కథను (సంస్కృత భారతంనుంచి) తీసుకుని - [కి శ. 12వ శతాబ్దికి చెందిన కట్ట హర్ష్యడు 22 సర్గల (పొథ కావంగా సవాళాడు నెషరం విద్వదౌషదం' అని అందులో కవి చూపించిన భాష్మాపొడిమను బట్టి వాడుక ఏర్పడింది ఈ కావ్యాన్ని ఆ కవి నైషధీయ చరిత'మని వ్యవహరించాడు. ఇలాగే కాళిదాసు కృతిగా పేరు పడి నలోదయమనే నాలుగాళ్వాసాల కావ్యం ఒకటి (ప్రసిద్దంగా వుంది. మల్లి నాథుడు, కృన్టపండితుడు, (పభాకరమ్మిశుడు వంటివారు దీనికి వ్యాఖ్యలుకూడా (వ్రాశారు అయితే చాలామంది సంస్కృత సాహిత్యవేత్తలు ఈ కావ్యం (పనిర్ర కవి కాళిదానుది కాదంటున్నారు = ఆ వివాదం మనకిక్కడ అనవసరం తెలుగులో మహాకవి శ్రీనాథుడు ( గవ ళతాద్ది) హర్షన్తైషధ కావ్యాన్ని సంషిప్రపరిచి ఎనిమిది ఆశ్వాసాల కావ్యంగా తెలిగించాడు. ఇతడి తరవాత మళీ [16వ శలాబ్దిలో రామరాజభూషణుకనే భట్టుమూ ర్తి హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానం ఆశే ద్వ్యీర్ధికావ్యంలో ఈ కథను కలిపాడుం

“నలోపాఖ్యానం” కధకి కావ్య(పపంచంలో వున్న పలుకుబడి నూచింళ జానికి ఈ వివరాలన్నీ చెప్పాను.

10 ఇరలనాబినాటకాలు

ఇక - ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులుగారి “వి(తనతీయం* నాటకం విషయానికొస్తే - ఇందులో అయిదు అంకాలున్నాయి మొదిటీ అంకంలో నాలుగు; రె-డో అంకంలో అయిదు మూడో అంకంలో అయిదు. నాలుగో అంకంలో ఆరు అయిదో అంకంలో నాలుగు-రంగాలున్నాయి. పొరాణిక నాటకాలకు సవా జంగా తయారైన అనేక ఫపద్యాలతోపాటు 56 వరకూ పాటలున్నాయి.

ఇక్కడ ఇంకో సంగతి చెప్పాలి సంస్కృతంలో బృహత్కావ్యంగా ఈ కథను చ్చితించిన భట్టుహర్దుడు భారతంలో నలోపాఖ్యానాన్ని మొత్తంగా తీనుకో లేదు నలదమయంతుల వివాహం చితించి- తన నాయకాళ్యుదయాన్ని నూచించి" కావ్యం ముగించాడు శ్రీనాథుడి శృంగార నైషధం ఆ కావ్యానికి తెలుగుసేత గధక - శ్రీనాథుడి మార్గంకూడా ఇదే

నలోపాఖ్యానం మొత్తం కధ రెండు భాగాలనుకుంటేం 'పెళ్ళివరకు పూర్వ భాగం ఆ తరవాత నలదమయంళతులు కష్టాలపాలై, చిట్టచివరికి బాహుకుడు నలుడ్లై భార్యను కలుసుకోవడం, ఉ త్రరభాగమవుతుంది ఈ మొత్తం కర “చిక నశీయం' నాటకంలో ఇతివృత్తం. నిజానికి నాటకీయ దృష్టితో చూస్తే - నధ దమయంళుల పెళ్ళి తరవాత కధే ముఖ్యం.

ఒక కథను ఒక మనిషి కూర్చుని చెప్పడం వేరు, ఇరవై మందో ముప్ఫై మందో కలిని ప్రదర్శించి చూపించడం వేరు. ఈ ఫ కియాలేదంబట్టి ఇలివృత్తం లోని మనపవృత్తుల ఆవిష్కార స్వభానమే మారిపోతుంది. ఈ ఆవిష్కార యత్నంలో (దర్శకుడు, "'పారకుడి కంచె ఆదనంగా సరంజామా ఆ౭స్తాడు అందువల్లనే, పాతల స్వభావాలలో, సన్నివేశాల అమరిక లో, స్పందనల్లోం పరి స్థితినిఐట్టి- మూలాన్ని ఆతి కమించిన కల్ఫినలు చేనుకుంటాడు. అటువంటి పని ఈ నాటకంలో కూడా జరిగింది

ఈ నాటకం (పకారం నళోపాఖ్యానం ఇలా సాగింది ః

ఒకనాడు నళరాజును కలునుకోవడానికి విదర్భ దేకానికి చెందిన నుదేవుడు వచ్చి ఏదో మాట్లాడి వెళ్ళాడు, తన పినకండి కొడుకు పుష్కరుడు చాలా ఆగడాలు చేస్తూ రాజ్యంలో (ప్రజల్ని బాధిస్తున్నాడని తెలిసి నలుడు చాలా బార్ల పడ్డాడు పుష్ప్టరుణ్ణి వెంటనే విదిశాపురానికి పోయి. అక్కడే వుండమని తవ్వ ఆజ్ఞగా తెరియవేయవలసిందిగా మంతి విశారదుడి£ి చెప్పాడు.

విదర్భ (ప్రళువు లీమరాజు విచారంగా వున్నాడు. ఎందుకంటే ఆతని

అలనాటి నాటకాలు .

కూతురు దమయంతి నళ సార్వభాముడి చిితపటం చూసిన నాటి నుంచి అతన్నే వరించి పిచ్చి మోహంతో వుంటోంది. ఏం చెయ్యాలా ? - అని విచారం,

నలుణి దమయంతి పట్ల నుముఖుణ్హి చెయ్యడానికి, (అది గుంభనగా చెయ్య డానికి భీమరాజు దగ్గరనుంచి వెళ్ళిన నుదేవుడు తిరిగి వచ్చాడు. అతను నలుడితో ఏమేం చెప్పాలో అవన్నీ చెప్పి దమయంతి రూప పటం చూపించాడు, అతని ఇంగితం కూడా కని పెట్టి వచ్చాడు. నీమరాజు గనుక దమయంతి స్వయం వరం [1పకటిస్తే నలుడు తప్పక తరలి వస్తాడనే నమ్మకం నుదేవుడు వ్య క్తసరి చాడు. లీమరాజు వెంటనే స్వయంవరం _పకటించి దేశ దేశాలకు లేఖలు పంపాడు.

దమయంతీ స్వయంవరానికి పుష్కరుడు, దేవలుడితో సవి వివిద రాజులు బయలుదేరారు దిక్పాలకులు ఇం[దాగ్నియమ వరుణులుకూడా బయలు దేరారు. ఈ దిక్పాలకులకు నలుడు ఎదురయ్యాడు. వాళ్ళ ఆతన్ని పలకరించి జవ్చేడ్సుక్త చెయ్యా"లనుకున్నారు. తమ కొక సాయం చెయ్యాలన్నారు. నలుడు తప్పకుండా చేస్తానని మాట యిచ్చాడు. “మా నలుగురిలో ఎవరో ఒకర్ని వివాహం చేసుకోమ”ని - రాయబారం నడిపి - దమయంతిని ఒప్పించమని ఇం(దుడు వెంటనే వెల్లడించాడు నలుడు ఇరకాటంలో పడ్డాడు = కాని సత్య విోనికి ఓర్వ జొలక, - తాను సందేళం తీనుకుపోవడానికి నిశ్చయించాడు. పురుషుడైన నలుడు దమయంలీవేవి అంతఃపురంలో ప్రవేశించడానికి ఇబ్బంది లేకుండా ఇందుడొక ముటిక ఇచ్చాడు అదే తిరస్కరిణి దాన్ని తలమీద పెట్టుకుంటే అదృశ్య డవుళాడు

నలుడు తన పగిస్థితి తలుచుకుని లోలోపల కుమిలిపోయాడు.

దమయంతి నలుణ్ణి తలుచుకుని తలుచుకుని విరవా పడుతూంటే ఆమె స్నేహితురాళ్ళు భారతి, నర్మద వోన్యం పట్టించారు అదృశ్యంగా ఎవరో వ్యక్తి అక్క..డకు పవేశించిన వైనం నర్మదకు న్చురించింది. నిజమే నలుడు వచ్చాడు* నిద మేలుకొన్న దమయంతి ఎదుట (వత్యకమై, తను ఇం[దాగ్నియమ వరుణుల చూతనని చెప్పాడు దమయంతి అందుకు తన అసమ్మతి తెలియజేసింది. అమె మనస్థితి చూసి ఒక దళలొో “తానే నలుడనుీో అనే వాస్తవం చెప్పక తప్పలేదు. దమయంతి ఆవాక్కుయిపోయింది. నలుడు మాతం ఇందాగ్నియమ వరుణులకు దమయంతీ హృదయం తెలియవేయడానికి తిరిగి వెళ్ళాడుం

$ే్రి ౪లనాటీనాటకాలు

స్వయంవర మట్టం రానే వచ్చింది. మ్మితురాలు భారతి స్వయంవరం కోసం వచ్చిన ఒక్కొాక్కరాజు విశేషాల్ని వివరిన్తూ సభాంగణంలో దమయంతిని నడిపించింది. చివరికి నలరాజు ఉన్న చోటికి వాళ్ళు వచ్చారు కాని అక్కడ ఒక నలుడికి బదులు అయిదుగురు నలులు [పత్యశమయ్యారు వెలా తెలాబోయిన దమయంతి - “నా మనో నారు వేరుపరచి నాకుం గూర్చుము లేదేని సీ యాన, (ప్రాయోపవేశ మొనర్చి యసువుల -” అని ఇంకా సరస్వతీదేవినిద్ధేశించి పతిజ్ఞచేయ బోతుంటే నలుగురు దిక్పాలకులూ నలుణ్ణి ఆమె ముందుకు తెచ్చి అప్పగించి పూలదండ వేయించారు. అక్కడే వున్న దేవలుడు వుష్కరుణ్ణి లోలోపల రెచ్చ గొట్టాడు కామ కోధ లోభుల వెంట కలి ప్రవేశించాడు అతను దమయంతీ స్వయంవగంలో పాల్గొని ఆమెను వరించాలనే మోహంతో వున్నాడు. దారిలో దిక్పాలకులు స్వయంవరం నుంచి తిరిగి వెళ్ళిపోతూ కనిపించి - కలికి జరిగిన సంగతి చెప్పారు *ఠలి మండిపడి - కామ లోళులకు పోవడానికి సెలవిచ్చి - (కోరుణ్ణి తనతో పమయాణం కమ్మన్నాడు. దిక్పాలకులు తమ పట్టుదల విడిచి వట్టి చేతులతో వెనక్కి రావడాన్ని ఈసడించాడు వారు నలుడికి వరాలివ్వడం పట్ల కూడా ఎగతాళి కనబరిచాడు నలుడి పినతం డి కొడుకు పుష్కరుడు స్వయం వరం తరవాత, నలుడితో యుద్ధం చేశాడని అయినా ఓడిపోయాడని తెలును కున్నాడు. ఓడినా సరే పుష్కరుడు వీరుడని అలినందించాడు. కలి తన నిశ్చయం [పకటించాడు నల సార్వభౌముణ్ణి వట్టి 'లికారిని చేసి ఆటాడించకపోతే తన పేరు కలి కాదని (పలిజ్ఞ చేశాడు

• _. కాని, కానీ యింక గడగి యా శలుని నేనెట్లు చేయట నే మెరుంగుదురు ? ఈ నలరాజునకింత కావరమె శానెందు బోయెడు రరణిపె నింక శంకింప “కేంగోరు' సతిని దాంగొనియె నింక నాకోధాగ్ని కింధనంబయ్యె ఉల అని ఉడిరిపోయి - ఉద్యమించాడు. “ఎట్లును దేవేందునితోం ఐంతములు పలికితిని ఇంక దప్పదు. వానికి బుష్కరుడను జ్ఞాతి యొకడున్నాడు. వాని యొద్ద దేవలుడను నాకు దగిన అలనాటి నాటకాలు !

(బ్రాహ్మణుడొకడున్నాడు. ఇక గార సాధనమునకు యోజనమేల?” = అని దారీ కూడా నిర్ధారిచుకున్నాడు. నలుడు దమయంతిని పెళ్ళి చేనుకున్నరోజా రాజ్య పట్టాలిషేకం జరిగిన రోజు ఈనాడే కలినీవచ్చాయి. ఈనాడు, వాళ్ళి బిడ్డ ఇంద సేనుడి నాలుగో జన్మ దినం -- అంటే నలదమయంతుల దాంపత్య జీవితం (ప్రారంభమై నాలుగేళ్ళు పైడిందన్నమాట వాళ్ళిద్దరూ ఉద్యానవనంలో కూర్చుని మాట్లాడుకుంటూ వుండగా నలుడు దమయంతికి తన కల గురించి చెప్పాడు కలి, వికార రూప ముతో కనబడి, నిన్ను రాజ్య లష్టుణ్జి చేస్తానని జెదిరించాడట. గత పది దినాల నుంచి ఇటువంటి కలలేనట ఇది ఏని దమయంతి కలవరపడింది. ఇంతలో తన జ్ఞాతి పుష్కరుడు చూడవచ్చాడన్న వార్త తెలిసి అతన్ని శలునుకోవడానికి నలుడు వెళ్ళాడు. పుష్టరుడు కలి 'ేరణతో దేవలుణ్ణి వెంటబెట్టుకుని వచ్చాడు - తనతో జూదం ఆడమనీ లేకపోతే జితోన్మి ఆఎమనీ గద్దించాడు నలుడు నిర్భయంగా పుష్కరుడితో జూదం ఆడడానికి కూర్చుని = “సోలె, దురంగ వారణ వ నుప్రకరంబుల నోడె ధాజ్యమున్‌ గోలుపడె న్విభూషలను గోళ ధనంబుల నీగెనంతకున్‌ జాలమికివ్‌ గిగీట కవ చంబుల నోటుపడె న్ధలంపండీ లీల నాకింతయు నిపుమ లీమస వృ త్తము మావసంబునన్‌” = సర్వం పోగొట్టుకున్న నలుజ్ణి “ఈ ర్యాతికే పురం విడిచి పోవాలని దేవలుడు నిక్థిశించాడు. పుష్కరుడు దాన్ని బలపరిభాతుం నలుడి దయనీయస్థితికి చమయంతి ద్మిగ్భాంతి చెందీంది,. అమెను, బిడ్డ ఇంద సేనుణ్ణి తీనుకుని పుట్టింటికి వెళ్ళిపొమ్మని వలుడు నూచించాడు. ఆమె అతన్ని కూడా తనతో తన పుట్టింటికి రమ్మంది. కాని నలుడు ఒప్పుకోలేదు కడకు - బిడ్డను పంఏ - తొమిద్దరూ అడవులకు పోదలబారు. దేవలుడు అంత? పురంలోకి వచ్చి నురి నలదమయంతుల్ని పురం విడిచి పొమ్మని తొందర చేశాడు. శేతీ అలనాటి నాటకాలు

నలదమయంతులు అడవి దారినిబడ్డారు కళితన మిృితుడై న ద్వాపరాన్ని పంపి పాచికలలో వుండేలాగ చేని నలుణ్ణి ఓడించడమే- ఈ పరిస్థితికి కారణం,

ఆడవిలో కష్టాలు [పారంభమయ్మాయి. ఆకలి తీరున్తుందనుకున్న మామిడిపండు ఒక కుహనా” (బొహ్మణుడికి బలవంతపు దానం చెయ్యవలనీ వచ్చింది. అడవినుంచి బయటపడే. దారింకా దొరకలేదు పచ్చి మాంసమైనా తిందామని పక్షుల్ని పట్టడానికి తను కట్టుకున్న గుడ్డ వాటిమీద వేశాడు నలుడి ఐట్టతోసవో పక్షులెగిరిపోయాయి దమయంతికి దాహమైంది. ఆమె చీరనే ఇద్దరూ ధరించి సర్దుకున్నారు. ఎలాగైతేనేం ఒక చెరువు కళ్ళుబడింది. నీరు [తాగారు దమయంతి నిదపోయింది నలుడు బాగా ఆలోచించాడు, తనతో ఇలా తిరుగు తూన్నంత సేపు అమెకు నుఖం లేదని [గహించాడు ఆమెను విడిచిపోదలిదాడుం అమె చీరను సగం చించి కట్టుకున్నాడు తను వెళ్ళిపోతే ఆమెకు క్షేనుం కలుగు శుందనే వెరినమ్మకంతో-ఆమెను ప్రకృతికీ, దిక్సాలకులకీ ఖగ మృగాలకీ అప్ప గింతలు పెట్టి-భారంగా వెళ్ళిపోయాడు

మేలుకున్న దమయంతి నలుడు కనపడక- గుండెలు అవినిపోయేలాగ పరి పరివిధాల విలపించింది,

నలుడు దమయంతిని విడిచి అడవిలో పోతూ అగ్నిలో చిక్కుకున్న ఒక సర్పాన్ని (దాని దీనాలాపాలు విని' రషించాడు ఆ సర్పం నలుణ్ణి కావేసీ విరూపుణ్ణి చేసింది ఆ సర్పం పేరు కర్కోటకుడు ఆది తన కథ చెప్పి-కలి అజ్జమ లోబడక తప్పక కాటు వేళానని వివరించి. “*విషయోగమున నీవు రూపము మారియున్నను నీకు అకలి దప్పులిచ్భాదీశమై యుండును.” అనీ- “నీ రూపము కావలసినప్పుడు నన్ను దలపుము. ఈ అంబరము నీకు బంపెద, దీనిని ధరించిన వెప్పటి రూపము కలుగు” అనీ - వరాలిచ్చి వెళ్ళాడుం

అడవిని పడి దీనంగా తిరుగుతున్న దమయంతిని ఒక పాము పట్టుకుంది. దానిని చంపి ఆమెను రక్షించి, వీరనాయకుడనే ఎలుక దౌర ఆమెతో సంభో గించదలిబొడు. ఆమె వారించినా విశలేదు చివరకు వొణ్ణీ ఈ కిరాతకుడు దగ్గుడౌకాక యిందు” అని పించింది వీరనాయకుడు బూడిదయ్యాడు.

నలుడు బానుకుడనే పేరుతో అయోద్యకు చేరి ఆక్కడ నలుడి మతు డన దగిన బుతుపర్జుడనే రాజు ఆస్థానంలో వంటమనిషిగా జేరాడు.

అలనాటి నాటకాలు శక

దమయంతి బృహద్వతుని అశమానికి వచ్చి తన గురించి చెప్పుకొనే లోగానే ఆ బుషికి దివ్యదృష్టి వల్ల ఆమె చర్మిత అంతా తెలినింది ఆమెకు నలుడి స్థితి గురించి చెప్పబోయి, మరో బుషి హెచ్చరికతో ఆగాడు మూర్చిల్లిన దమయంతి లేచిన వెంటనే ఆమెను ఆశీర్వదించి ఆ బుషులు ఆంతర్జానమయ్యారు ఆ తరువాత కొందరు సార్జవాహుల రక్షణ దొరికిందని ఆమె సంతోషించ బోయింది కాసీ-కొన్ని యేనుగులు నీటికోసం అ సార్ధవాహుల బీడారంవై పు వచ్చి వారిని తొక్కి చంపేశాయి అయితే ఆవీడారం అధిపతి శుచి సాయంతో ఆమె చేది పురం చేరింది అక్కడ రాణి విపులాదేవి ఆదరణ దొరికిందామెకి-.సైరంధధిగా స్థిరపడింది

ఫీనురాజు నలదమయంతుల్ని వెతకడానికి పంపిన పర్షాదుడు నుదేవుడు యాదృచ్చికంగా ఒక అడవిలో సృతంలో కలిశారు. ఇంకా అ దంపతుల జూడ తెలియరాలేదని చెప్పుకున్నారు. ఇద్దరూ చేదిపురం వెళ్ళి వెదకాలని నిర్ణయించు కున్నారు.

విషులాదేవి ఆంత:ఃపురానికి వాళ్ళిద్దరూ వచ్చారు వాళ్ళు భీమరాజు పాలించే విదర్భనుంచి వచ్చారని ఆమెకు తెలును వాళ్ళు కష్టనుఖాలు మాట్లాడుకుంటూం డగా దమయంతి నైఠం[ధిగా అక్కడికి గందపు గిన్నెతో వచ్చింది నుదేవుడు ఆమెను దమయంతిగా గుర్తించాడు. విపులాదేవి ఆనందించి ఆమెను వివరాలు అడగటోతే -- దమయంతి మూర్చటోయింది. నుదేవుడు, పర్హాదుడు వెళ్ళి పోయారు.

నుదేవుడు అయోద్యకు వచ్చి బుతుపర్హుడి ఆస్థానంలో బాహుక రూపంలో వున్న వ్యక్తి నలుడేనని అనుమానించి-- నిర్హారించుకోదలిచాడు వంటకాలకు ర్మారివేళ వెళ్ళాడు అక్కడ బాహుకుడి విరవిలాపాన్నీ, జీవలుడితో అతని సంభావణనూ విన్న తరువాత బావహుకుడు నలుడేనని నిర్జారించుకుని-అతన్ని విదర్భ్శకు ఎలా తీసుకు వెళ్ళడమా? అనే ఆలోచనలో పడి-చివరకి-వీమరాజుతో, దమయంతితో ఆలోచించి నిర్ణయిద్రామనుకున్నాడు.

ఆలోచించాడు దమయంతికి రెండోసారి వివాహం (స్వయంవరం) అని భీమరాజు చేత బుతుసర్హుడికి ఒక లేఖ వాయించాడు. చేవాలు చేయించాడు,

నుదేవుడు ఆ లేఖ తీనుకు వెళ్ళాడు రాగల శుద్ధ పంచమి ముహూర్తం. అంపే ఎల్లుండే

శే అలనాటి నాటకాలు

నుదేవుడి నూచనమీద -అశ్వ హృదయం ఎరిగిన బాహుకుణ్ణి రధచోదకుడిగా ఏర్పరచుకుని-బుతుపర్ణుడు ప్రయాణం కావడానికి నిశ్చయించాడు. దమయంతి ద్వితీయ స్వయంవరి వార్త తెలిసిన బాహుకుడు చెప్పరాని వేదనకు గురయ్యాడు

బుతుపర్గుడు అనుకున్న (ప్రకారం బాహుకుడి సాయంతో విదర్భ చేరాడు స్వయంవరానికి ఎవరూ రాకుండా తను ఒక్కడే రావడం ఆ రాజుకి విభాంతి కలిగించింది.

లీమరాజు వగరులో వంటింట్లో బాహుకుడు వంట చేస్తుండగా భారతి ఇంద్ర సేనుజ్జి అక్కడికి తీసుకొచ్చింది అక్కడ ఇందసేనుడితో బాహుకుడి ప్రవర్తన గమనించి అతనే నలుడని నిర్ధారించుకుంది. ఆమె తనని గుర్తించిందని బాహుకుడికి కూడా అర్ధమైంది.

నుదేవుడు బుతుపర్జుడు వాహుకుడు వార్లేయుడు భీమరాజు అంతా ఒక చోట చేరారు దమయంతికి ద్వితీయ స్వయంవరమనే (పకటన తన దగ్గర వాహుక రూపంలో వున్న నలుణ్ణి ఇక్కడికి రప్పించటానికి నుదేవుడు వేసిన ఎత్తు అని బుతుపర్జుడికి తెలిసింది. దమయంతి కన్నీటితో భర్త సన్నిధికి చేరింది. నలుడు కర్కోటకుడు పంపిన వస్తసాయంతో బాహుక రూపం వదుల్చుకున్నాడు.

ఇప్పుడే విషధప్పరం నుంచి వార్త. |[పజలు పువ్కరుడి మీద తిరగబడి కారాగారంలో ఆతన్ని బంధించారట. [కూరమం తి దేవలుడు ఆత్మహత్య చేను కున్నాడట. అరాజకంగా వున్న దేశానికి నళసార్వభౌముడి కొడుకు ఇంద సేనుణ్ణి రాజును చేద్దామని కోరవచ్చిన ఒక పౌరుడికి అక్కడ నళరాజే కనిపించటం అళ్చర్యానందాలు కలిగించింది నలుడు తన రాష్యానికి [ప్రయాణమయ్యాడు కలి ఆకాశమార్గాన వచ్చి-- “దేవేందునితో బలుషుకొన్న పంతమునకై నిన్నింత పరిభవించితి” అని తన కారణాలు చెప్పి-

*ఇల నిను బుతుపర్ణుని ని వ్యృలుషన్‌ దమయంతిదేవి గర్కోటకునిన్‌ దలచిన భూపాలక . యీ కలి బాదలు వారి కెందుగలుగవు సుమ్మీ” అని - వరమిచ్చాడు.

అందరూ నిషధపురం చేరారు... అక్కడ ఇంద సేనుడికి యువరాజ్య

పట్టాలి షేకం జరిగింది--ఇక్కడికి నాటక కథ ముగినింది. చివరలో ఉత్తర అలనాటీినాటకాలు [8] కే?

రంగం పేరిట ఒక 0110640 ని రచయిత కూర్చారు ఒక నటుడు (పవేశించి ఈ ద్మితనశీయ కథలో గుర్తించదగిన విశేషాన్ని మరోసారి ద్విపద రూపంలో గుర్తు చేశాడు, జూదం వోనికరమనీ భర్తను భార్యా భార్యను భర్త (పేమతో ఒకరి నొకరు సేవించాలనీ సందేశాలను ఇందులో వినిపించాడు

'కలి పంతంతో పడగెతిన కథ ఆలా చివరలో “కలి ఆశీన్సుతో ముగి యడం నాటకీయ వర్తిలానికి సమంజసంగా వుంది ఈ కధ పెద్దది. సన్ని వేళాలూ ఎక్కువే. దీనిని చిన్న చిన్న సన్నివేశాల కూర్చుద్వారా - దృళ్యాన్ని ఒకేచోట నిలవిగా వుంచకుండా - వేగవంతంగా ఆచార్యులుగారు నడిపారు,

అడవిలో ఒంటరిగా మిగిలిన దమయంతి స్వగతం బుతుపర్షుడి వంట శాలలో బాహుకుడి విరవోలాపం వంటే నుదీర్చ స్వగతాలు వినుగు కలిగించేవే అయినా-(ప్రదర నలో తొలగించే వీలుంటుంది

*“చిశనశీయరి పటిష్టమైన పౌరాణిక నాటకం, వెకిలి హాస్యం లేదు నాటక రచన, (పదర్శన కళశలమీద సమానాధికారం ఆచార్యులు గారికి వుండడంవల్ల ఈ సాటకం అనాటి కాలంలో ఏశేష (ప్రచారం పొందింది _కేకకుల్ని అలరించడానికి? అకర్షి ంచడానికి, పెట్టిన *పాటలు వదర్శన విషయంలో గుదిఐంగలే. నందేహం లేడు పద్యాల భారమూ అంతే - నివాసకి ఇటువంటి నాటకాలు ఎక్కువగా పఠన యోగ్యాలు, సమర్థంగా కుదించుకుంటే తప్ప రంగస్థలంమీది నిలబెట్టగలగడం కష్టమే అయిరే-- అలనాడు ఈ “చితనశీయం' నాటక రచన ద్వారా పౌరాణిక నాటకాలకు ఒక హూణీని ఏర్పరచినవారు ఆచార్యులుగారు, పద్యరచనలో పౌడతకి (ఫొఠకా సరళత్వానికి సరళత్వం సాధించారాయన. రకరకాల ఛందస్సుల్ని బొడి- పాటలలో తేలిక పదాలు వాడి-పాట తనాన్ని ఆచార్యులుగారు పోషించారు.

దమయంతి అయిదుగురు నలులను చూసినప్పుడు ఆసలై న నలుజణ్ణి వేర్పరది చూపమంటూ చేనీన భారతీ న్తుళి, (ఏణాం కోపమ గౌరవ్మిగహకళా హేరాళ సంతృప్ర గీర్వాణీ 1 కలి ప్రవేశం ఒనస్హా చేనుకున్న స్వన్తుతీ (అవద కౌశ్షేయకాశీణరూ క్షే షణాద్యవతన్‌ .. ఏ) ఆచార్యులుగారి (పొాఢ పద్యబంధ దశళను నూచిస్తాయిం

చార్మితక దృష్టితో చూస్తే +ంధ నాటక రచనలోనూ వదర్శనలోనూ స్వతంత్ర నాటకంగా ఆవిగ్చవించినదీ “చి తనశీయంి,

క! అలనాటినాటకాలు

సావి(తీనాట రను

స్పిత-సాప_తి-అననూయ- దౌపది- దమయంలి- ఈ అయిదు ప్యాతల్నీ 'పంచ పత్మివతలు అంటారు. వీరిలో సావితి కథే ఈ సావిత్రీ నాటకము" వాడుకలో “సతీ సావిత్రి అని ఈ నాటకాన్ని వ్యవహరిస్తూంటారుం

లిరుపతి వేంకటకవుల శిమ్యలు శ్రీరాముల పచ్చిదానంద శాస్త్రగారు దీన్ని రచించారు. మైలవరం జమీందారు శ్రీ నూరపనేని వేంకట పైపయ్యారావు గారు కోరిన మీదట 1908 (ప్రాంకాలలొ ఈ రచన వెలువడింది. మైలవరం నాటక సంఘం దీవిని తొలిసారి (ప్రదర్శించింది.

నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం శేన్తున్న “సావ్నితీ నాటక” వతి 1988 లో అచ్చయింది- అప్పటికి ఎనిమిదో ము దణం-

సవితి, సత్యవంతుజ్ణి పెళ శేనుకుని యముడితో సంవధించి అల్బా

అలనాటి నాటకాలు 9

యమ్కడైన భర్తని తిరిగి (బతికించుకోవడం ఇందులో కథ ఇది మనలో దాదావు అందరికీ చిరపరిచిత మైన కథ,

ఈ కథకు మూలం సంస్కృతంలో వ్యాసభారతం. అరణ్య పర్వంలో “పడివతా మావోత్మ్య పర్వం పేరిట 292వ అధ్యాయంనుంచి 2808వ అధ్యాయం వరకూ వుంది. అందులో మ్మదపతి అయిన అళ్వవతి 18 ఏళ్ళు “సావిటత్రీదేవిని ఉపానించగా ఒక ఆడపిల్ల పుట్టింది తల్లి మాళవి ఆ వల్లకి పెళ్ళీడు వచ్చినా వరు లెవరూ ఆమెను తమకిమ్మని అడగకపోవడంతో బాధపడి అళ్వపెతి ఆమెను పిలిచి- “నీ భర్తని నువ్వే వెదుక్కో. నువ్వు ఎంచుకున్న వరుడు ఎవరో నాకు చెప్పు”- అని పోత్సహించాడు.

స్వయ మన్విచ్చ భర్తారం గుణైః సదృళ మాత్మనః _పార్థితః పురుషో యశ్చ స నివేద్యే స్వయా మమ

ఈ (పోత్సాహంతో సావిథతి రాజర్బులు నివసించే తపోవనాలకు (ప్రయాణం కట్టి సాళ్వ భూపతి ద్యుమత్సేనుడు కొడుకైన సత్యవంతుణ్ణి వరించింది ఇరనికే చ్మితాన్వడనే ఇంకో పేరుకూడా వుంది, ఆ తరువాత కథ మామూలే - నారదుడు కూజా పోత్సహించడంతో అళ్వపతి, తపోవనానికి వెళ్ళి తన కూతుర్ని సత్య వంతుడికి చేసుకోమని - ద్యుమత్సేనుణ్ణి ఒప్పించాడు. పెళ్ళయింది నారదుడు ముందే చెప్పాడు.

“పక్తో దోషోఒన్తి నాన్యోస్య సోఒద్యపతృతి సత్యవాన్‌ సంవత్సరేణ క్షీణాయు

క్జేహ న్యాసం కరిష్యతి = అని,

ఇతడు ఇప్పటి నుంచి లెక్కగా ఏడాది మీంచి ఐతకడని సారాంశం అయినా, సావి తి పట్టుదల వల్ల పెళ్ళి జరిగింది. అలాగే ఏడాదికి అతని మృతి సంభవించింది సావి యముణ్ణి నిలేని వాదించి, ఒప్పించి భర్త (పాణాలను, “మామ రాజ్యాన్ని తన తండికి పుత సంతానాన్నీ కూడా సంపాదించింది (మొతం అయిదు వరాలతో)

ఈ కథ తెలుగులో “కవితయ భారతం” అరణ్య పర్వం ఏడో అళ్వా సంలో 1869వ పద్యం నుంచి ౨78వ పద్యం వరకూ, మూలానికీ చిన్న చిన్న

లి అఆలనాటినాటకాలు

మార్పులతో వుంది ఈ భాగం ఎరావగడ రచించాడు. (వసిద్ధమెన ఈ కఠ తీనుకుని సచ్చిదానంద ళాన్తిగారు ఏడంకాల నాటకంగా (వాళారు. మూల కథకు అవసరమైన నాటకీయమైన మార్పుల్ని కూడా చేశారు. సంపదాయ వద్దతిలో నాంది నటి, నూ తధారుల పస్తావన వున్నాయి. అవసరాన్నిబట్టి క థాస్థల నిర్హేళం వుంది గాని, రంగ విభజన లేదు.

సావ్మితి తన స్నేహితురాళ్ళతో వనవివిరానికి రావడంతో నాటకం మొద లైంది. సావ్వితి స్వభావం, ఆమె ప్రస్తుత స్థితి తెలియజేసే సన్నివేశం గడిచాక సత్యవంతుడు తమ కుటుంబ పరిస్థితిని, తమ అరణ్య వాసకారణాన్ని తలుచు కుంటూ అనుకున్న ఆత్మ గతం ద్వారా అతని (పన్తుత స్థితి మనకు లెలున్తుందిం

సత్యవంతుడు ఆ వనంలో అనుకోకుండా సావితిని చూళాడు. అమెకు కలలో కనిపించినట్టు ఆమె తన స్నేహితురాళ్ళుకు వర్ణించి చెప్పిన యువకుడి" వైనం అంతా తనకు సరిపోవడం సత్యవంతుడు గమనించి పులకించాడు కాని,- విర్దారణ కానిదే ఎలా నమ్మడం? అనే సందేహంలో పడ్డాడు.

అదే నమయంలో ఒక [పకటన వినవచ్చింది- “మ్మదేశ్వరుడి ఏనుగులు, రధాలద్వనుల కారణంగా బెదిరిన పులి ఒకటి ఈ వనంవైపు వచ్చింది దొరికినంత వరకూ పువ్వులు ఆకులు లాలు పర్ణళాలలకు పోదాం పదండిొ- అని.

ఈ (పకటన ఆసరా చేనుకుని సావితిని, ఆమె స్నేహితురాళ్ళను ఆదుకునే నెపం మీద సత్యవంతుడు అంతవరకు చాటునుంచి వారి మూటలు, చేన్టలు చూన్తూన్న వాడల్తా, బయటకు వచ్చాడు అతను బయటికి రావడం సావితికి ఎలా అవిపించిందంకే-

జడము చైతన్యమందిన చందమునను తల్లి సావి తియొసగిన దానమట్లు (పాగృ్భవార్టిత మత పఃఫలము అంగి నేత సాఫల్య మొనరించె నిక్క మితడు

సరే- సత్యవంతుడు పులిని చంపీ వారకి దగ్గరకు వచ్చాడు పరస్పరం పరిచయాలయ్యాయి. సావి తి అక్కడకు రావడానికి గల కాఠణాన్ని వాసంతి చెప్పింది. ఇప్పటికి సావిత్రికి సత్యవంతుడికి కూడా విస్పందేహంగా పరన్పర (యేమ స్టికపడింది లాను కట్టిన పువ్వుల దండను సావితి వాసంతి (ప్రోత్సాహంతో సత్యవంతుడికిచ్చిందిం

ఆ టోపీ లనొ లు ఖా వ! కం , £ జట 0

మెలకన వ్వొల_గొందె మొదలను వంచి పూల మాలను గై కొని పువ్వు బోడి వణయ నూూతంబుడేత గుంళనమొనర్చి యర్పబము సేసె నాకు గటావమాల కిం అని అతను ఉప్పొంగిపోయాడు. “మన్మనో మీనంబు హరించి యా తరుణి తన సౌందర్య జాలంబున నిడు కొని పోయె” అవని వాపోయాడు ఇంటికి తిరిగి వచ్చిన సావి తికి మనన్సు సత్యవంతుడి మీదనే వుండి పోయింది ఈ సంగతి అమె స్నేహితురాళ్ళు వానంతి, క్యామల (గహించారు. ఇంతలో నారరుడు, అళ్వపతి సావ్వితి తల్లి మాళవి అక్కతికి (ఉప వనంలోకి' వచ్చారు అళ్వపతి సావ్మితి స్వయంగా ఎంచుకోవడం కోసం యోగ్యు లైన రాజ కుమారుల చితపటాలు తెప్పించాడక్కడికి సావ్మితి నూచనమీద శ్యామల అంత (క్రితం సావి తి దగ్గరున్న (ముని వేషంలోని) సత్యవంతుడి రత వటాన్ని పట్టుకొచ్చింది. అళ్వపితి ఆ కురాడి బొమ్మ చూనీ - నారదుడీ ద్వారా ఆతని వివరాలు తెలునుకున్నాడు సావితికి ఆ అబ్బాయి మీద వున్న (ప్రేమను మాళవి అళ్యపషతి నారదుడు కూడా (గహించారు. అక్కడికీ నారదుడు సత్య వంతుడి అల్బాయుర్ధాయాన్ని గూడా నూచింబాడు సావితి ఇది తెలిసి ముందు బాధపడినా తన మనో వనిళశ్చయాన్ని మార్చుకోలేదు. చివరికి నారదుడు * “సావి తీ మూలమున పతి కాపద లౌలగి ఉభయ కులము లుద్దరింపబడును' అని [వకటించి - ఆమె కోరిన విరంగానే వివాహం జరిపించమని అళంవతికి దైర్యం చెప్పాడు సావి తికి ఒక మంతం ఊపదేశించడానికి నిశ్చయించాడు - (తిర్మాతో పవాస మొనరించి దానిని జపించి సావిత్రీదేవి నర్చించిన దూరదేశగమనము, దివ పురుష సందర్శనము లలింపగలవు"- అవీ మంత దీషకు ఆమ్వానించాడు, సత్మవంతుడి విరవావస్థని అతని మృతుడు శారద్వతుడు గమనించాడు, వీరవతుడు ఈ మునిపల్లె పాంకాలలో రథాలు ఏనుగుల సంచార ద్వనులు వినవన్తున్నా" యని భయంతో పరుగున వచ్చి చెప్పాడు. సత్యవంతుడి చెవికి కూడా అ ధ్వనులు వినిపించాయి. అవి తమ రాజ్యం హరించిన ఊ[గసేనుడి సైన్యాల సందడులని సత్యవంతుడు ఊహించి ఉగుడయ్యాడు. తన అసమాన శౌర్యంతో ఎదిరించడానికి నిశ్చయించాడు వల అలనాటి నాటకాలు

కొని = ఆ వచ్చిన వారు అళ్వపతి అతని పురోహితుడు అసలు విషయం, వారు ద్యుమచ్చేనుణ్ణి, అతని భార్య శ్రై బీనీ, కలుసుకుని - పాష్మతిని సత్యవంతుడి కిన్వడం గురించి మాట్లాడడానికి వచ్చారు

సత్యవంతుడు తన భాగ్యం తలుచుకుని - మురిసిపోయాడు

వైభవంగా పెళ్ళి జరపించి - సావ్నితికి అప్పగింతలు పెట్టి - మాళవి, అశ్వపతి వెళ్ళిపోయారు

సావిత్రీ సత్యవంతుల పెళ్ళయి సంవత్సరం పూర్తికావస్తోంది మూడు రోజులుగా ఆమె (సావ్మితి) నారదుడు ఉపదేశింఎన మంతం ఆధారంగా నిదా వోరాలు మాని సావి(తీదేవిని ఆర్బిస్తోంది

ఆ రోజు ఏడాదిలో చివరిది సత్యవంతుడు అడవికి వెడుతున్నానని చెప్ప డానికి సావితి దగ్గరకు వచ్చాడు. అతనికి సావిత్రీ (ప్రసాదాన్నీ, “శేయోదాయ కంబులగు పవిత్రావతల్నీ ఇచ్చి - ఒక కోరిక కోరింది - ఈనాడు నేనూ మీతో అడవికి వస్తానని - అక్కడి అందాలు చూస్తానని -

సత్యవంతుడు ముందు ఆమె (వతదీకతో అలినీ వుండడం గుర్తించి వద్దన్నా, తరువాత ఆమె గట్టిగా పట్టుపట్టడంవల్ల తనతో తీసుకువెళ్ళడానికి సమ్మ తించాడు.

ఇద్దరూ అడవికి వళ్ళారు చాలాసేపు అనేక పదేళాలలో విశేషాలను సత్య వంతుడు సావ్వితికి వివరించాడు సావ్మతి మనన్సుమా తం ఒక్కటే ఆలోచిస్తోంది. ఈరోజు గడిచినప్రేనా ? అవి =

కాని - గడవలేదు సత్మవంతుడు శిరోవేదన భరించలేక [కింద పడ్డాడు హివితికి గుండె యుల్లుమంది. తాలు ఏది జంగకూడదని కోరుకుందోో భయ పడిందో, ఆ కణం రానే వచ్చింది. వస్తూ యముణ్ణి వెంటబెట్టుకు మరీ వచ్చింది,

సావితి, తనవతి _పాణాల్ని విడిరి పెట్టమని యముణ్ణి బతిమాలుమంది, కాని యముడు తన పాళంతో సత్యవంతుకి [పాణాన్ని లాగి నిష్క్రమిందాడు. తన భర్త ళరిరాన్ని ఏ కూర జంతువులూ తాకకుండా కాపాడమని వన దేవతల్ని (పార్థించి, సొవితి యముడి వెనక అమస)ంచింది కంటక పరీవృత మార్గాలలో గ్రయాఖించింది. యముడికి, ఆమెకు వరాలిచ్చి వదుల్చుకో వలసిన పరిస్థితి కల్పించింది. ఆమె కోరినట్టు అశ్వపతికి పుత సంతాఫం ఆమె మామ ద్యుమశ్చేను డికి శైవికీ, నేత వానం, రాజ్య పాఎ నంటి వరాలిచ్చి వెనక్కి పొమ్మన్నాడు

అలనాటి చాటకొలు లి

కాని సాపితి వదలలేదు తనకు సంతానాన్ని కోరింది ఆ వరం కూడా యముడు అను[గహించగా భర్త లేనిదే పతి వతనైన నాకు సంతాన (పాప్తి ఎలాగ 1 అవే చిక్కు (పశ్నవేని సత్యవంతుడి పాణం ఇమ్మని యముణ్ణి ఇరకాటంలో పెట్టింది కడకు - సావిత్రీదేవి పత్యవమై - “సావి తిని సంళుష్టి పరుపుము” - అని యమ ధర్మరాజును ఆదేశించింది - యముడు కరిగి సత్యవంతుణ్ణి అప్పుడు (బతికించడమే కాదు ,-

“బ్రతడు చతుశ్శృతాబ్ధము

లహీన పరాక్రమ ప్మికమంబులన్‌

క్షితితలమెల్ల నేలు

నృప శేఖరుడై నురలెల్ల మెచ్చగా

(గళతువులొనర్చు బెక్కు

కుల గౌరవ మెంళతయు వృద్ది సేయు స

శ్సుతులను గొంచు నూర్వుర

యశోవర్ధనుడౌను కోమలీ --

అని “అదనంగా వరాలు కూడా ఇచ్చాడు “పద్మక” మనే విమానం కూడా ఏర్పాటు చేని కొంచెం ఆలస్యం కూడా చేయకుండా వెనక్కి భర్త దగ్గరికి పంపాడు. ఈలోగా = ద్యుమత్సేనుడు శ్రైవి తమ కౌడుకు సత్యవంతుడు కోడలు సావితి ఎంతకీ ఆళమానికి రొకపోవడంతో కలవరపడ్డారు అప్పటికి వారికి కట్టు వచ్చాయి శారద్వత వీర వతులు మునులు వెంటరాగా అడవిలో వెదకడానికి బయలుదేరారు సత్యవంతుడు ని్నిదావస్థలో వారికి కనివించాడుం అది చావేనని ద్యుమత్సేనుడనుకున్నాడు కాని ఇంతలో అళ్వపతిని, మాళవిని వెంటబెట్టుకొని నారదుడక్కడికి వచ్చాడు సొవ్మితి, సత్యవంతులు వీయిగా వుండగలరని ధై ర్యం చెప్పాడు, ఇంతలో సావ్మితి పద్మక విమానంలో దివ్యా భరణ భూషిత యె వచ్చింది. అంతా ఆశ్చర్యపోయారు సావితి సత్యవంతుడికీ, అక్కడ మిగిలిన వారికి తన అనుభవాలు చెప్పింది. సరిగ్గా ఇదే సమయంలో ద్యుమత్సేనుడి మంతి మతిమంతుడు చక్కా వచ్చాడు ప్రజలు ఉగ సేనుజి “సవుతకంగా - మంతి సామంతుల సాయంతో నిఖిల సేనానుల సాయంతో *బంధింవించి” = ద్యుమత్సేనుణ్ణి సత్యవంతుడితో సవో తిరిగి రాజ్యానికి రావాలని ల అలనాటీనాటకాలు

కోరుతున్న వార్త తెచ్చాడు, చివరకి నారద స్వస్తి వచనంతో నాటక కథ ముగినింది.

ఈ నాట రచనలో సచ్చిదానంద కళాన్రిగారి ౩లి పూర్తిగా పౌరాణిక కలి. అంటే పద్యంగాని వచన వాక్యంగాని నిర్మించేటప్పుడు అనునరించే “పద్ధతి తేడా చెప్పాలంటే ఈ ఇతివృత్తాన్నే పానుగంటి వారో ధర్మవరం వారో తీనుకుంకే వారి రచనా విధానం వేరుగా వుంటుంది కాన్తిగారి పద్య నిర్మాణం నిజానికి కావ్య యోగ్యమైనది సీస పద్యాలలో ఈయన చూపించిన సన్నివేళ స్వభావ చ్మితణాలు ప్రత్యేకించి చెప్పదగినవి వచనం ఎంత సరళంగా (వానినా - ఒక్కక్క చోట - ” ద్యుమత్సేన సంరక్షణ నియుక్తాత్మీయ దేహ [పాకారుండు” *మౌని వర్యాను [గవి సాదిత దివ్య శరకాండ పండిత దోర్టర్చుండు = వంటి పటుతరస మాసాల్ని వాడగలరు. జా

“*భ్రార్యా పరాభవము బట్టలో తొడపాళము వంటిది” - అనే లాంటి విస్యపు ముక్కల్ని పొదగగలరు అయితే - నాలుగో అంకంలో వినుశర్మం అతని భార్య మల్లిక రామదీక్షితుల విష్కంభం"' వంటి సన్నివేళంగాని న! అంకంలో సావిశీ సత్యవంతుల వివాహ సందర్భంగా “నంభావనల కోసం వెళ్థినప్పటి వారి అసంబద్ధ సందర్భంకాని యమలోకంలో మల్లికను యమ నటులు హి౭నించబోయిన సందర్భంగాని - సావితీ సత్యవంతులు అడవిలో తరుగుతూ చూసే దృళ్యాల వర్ణనంగాని పపదాన 9థిను “ఈడ్చృ"డానికే ఎక్కువ దోవాదం చేస్తున్నాయి ఆలాగే నుదీర్షమైన ఆత్మగతాలు కూడా

నేను చూసిన ఈ ,పతిలో, ఒకప్పటి _పదర్శకులు పెట్టుకున్న గుర్తుల్ని ఇట్టే చూస్తే ఈ నాటకాన్ని ఎంతగా సంక పం చేసుకుని (పదర్శించేవారో బోర పడింది. అనాటి = పౌరాణిక, చార్మితక ఇతివృత్తాలతో రచనలు చేసిన = వసిద్ద రచయిత లంతా తమ తృప్తి తీరో బృహ్మదచన చేసినవారే [వదర్శన దృష్టి నెరిగిన ధర్మవరం వారూ వేదం ళాన్తిగారూ కూడా ఇలా [వాసినవారే,

ఈ సావితీ నాటకంలో “సావితీ యమ సంవాదం” కీలకమైన సన్నివేశం, అయితే ఇద్దరు పాతల మర్యనే జర గడంవల్ల ఇక్కణ్ణుంచి ఒక పట్టాన నాటకం ముందుకు కదలదు.

కొన్ని ఇబ్బందులున్నా - సావితీ నాటకం (పొఢ రచన ఒకప్పుడు మన రంగస్థలంమీద ఒక వెలుగు వెలిగిన నాటకం.

అలనొాటినాటకాలు (4) లల

ద్రౌపదీ వస్త్రపహరణము

'చ్రావ్యం అంటే దృశ్యమూ _శవ్యమూ అని మనవాళ్ళు (శధాన విఖేదం చెప్పారు అయితే-రసం, అలంకారం, ఇతివృత్తం గుణాలూ, రీతులువంటి గుణా గుణ నిర్ణయ సామ్యగి అంఠా ఒక ట్రే

ఉదాహరణకి ఇతివృ త్రం సంగతే చూద్దాం. [ప్రఖ్యాతమనీ, ఉత్పాద్యమనీ, మి శమమనీ ఒక తరవిీ విభజన వేశారు భారత భాగవత, రామాయణ, పురా జాల నుంచి ఇతివృత్తాలు తీనుకుందే వాటిని ప్రఖ్యాతాలన్నారు. కేవలం రచయిత సొంతంగా కల్పించినదై తే ఉత్పాద్యమన్నారు అలాకాక -కొంత (వ్రఖ్యాతం, కొంత ఉర్పాద్య విషయమూ అయితే దానిని మ్మిశమ మన్నారు.

(ప్రాచీనకాలంలో కావ్యరచనకెనా 1ంం40 శతాబ్దాల మధ్య నాటక రచన శైనా మన తెలుగువాళ్ళు అనుసరించిన “ఇతివృత్రవకణ పద్దతి తరుచుగా *“మిళమ' జాలికి సంబంధించిందిగా వస్తోంది

కథ ప్మాతలూ పజలకి వూర్వుమే పరచితమై వుంటే ఆ కరలో నన్ని వేళలలో సంభాషణలలొ రచయిత తన సౌఎత పతిఠళ కొంత చూపించి బతికి బట్ట కట్టవచ్చునని భావించడమే ఇందుకు కారణం ఈ పంపిణీమీదనే మన ప్రొాంాణీక, చారి తక నాటక్షేతి నృత్తాలన్నీ దాదాపుగా నడిచాయి. (ప్రజలూ వీటిని మన్నిందారు

అలా వెలువడిన పారాణిక నాటకాలలో ఈ “[దౌపదీ వస్త్రాపహరణము*

య! అలఅలనాటీనాటకాలు

ఒకటీ దీనిని మెలవరం బాల భారతీ నాటక సమాజంవారు (పదర్శించి [వచారం లోకి తెచ్చారు. నేనిప్పుడు పరిచయం చేస్తున్న నాఓక(పతి 1950లో ఏడవ ము[దణగా వెలువడింది ఇందులో ఆరు అంకాలున్నాయి అంకాలలో విడిగా రంగ విభజన ఏమీలేదు సంప్రదాయంగా ఇటువంటి నాటకాలపండే నాందీ (పస్తావనల వంటివేమీ దీనికి లేవు ఈ నాటకాన్ని మల్లాది అచ్యుతరామళాన్త్రీగారు (వాళారు మొదటి ఆంకంలో రాజనూయయాగ సభతో [పారంభమై ఆరో అంకంలో మొదటి ద్యూతం తరవాత కౌరవసళలో ధృతరాష్ట్రడు (దౌపదికి వరాలివ్వడం వరకూ భారత కథ ఇందులో నడుస్తుంది. వ్యాస భారతంలో ఈ కథ సభా పర్వం అర్హ్జాలిహరణపర్వ్యం లిరివ అధ్యాయంనుంచి సభాపర్వంలోనే ద్యూతపర్వం ?0వ అధ్యాయం వరకూ నడు న్తుంది తెలుగులో కవితయ భారతం నన్నయభఖాగం సభాపర్వం రెండో ఆఅళ్వాసం మెదటి నుంచి 26వ పద్యం వరకు ఈ కథ కనిపిన్తుది నాటకంలో కథ ఇలా నడుస్తుంది ధర్మరాజు రాజనూయయాగం మహీ వైఠళవంగా చేళాడు ఆరోజు సమాప్తిసంరంభం ఆ రోజు అఆ సభలో ఒక వీరుడు మరణించబోతున్నాడవి నారదుడికి తెలును. ఆ వీరకు దురాత్ముడని తెలును, ఆ వరకు పరిపోషకంగా పోత్సాహకంగా రర్మరాజు నిర్ణయాన్ని మలదాలనే ఉద్దేశం కూడా నారదుడికి ఉందని తోస్తుంది ఆయన ధర్మరాజుని (పళంసించ్చి ఆలీినందించి--- “ఇంక సభావూ* గావించి, పరిపూర్ణ మనోరధుడవై యానంద మొొందము” అని పోత్సహించాడు ఆంతేకాదు లీమ్మడు సహదేవుడు, అక్కడ వున్న వారిలో “అ,గవూజార్హ పరిజ్ఞానులు” అని తానే నూచింది--ధర్మరాజు ఎవరి *'నూచన ,వకారం నడుచుకోవాలో కూడా పరోవంగా నారదుడు నిర్దేశం బాడుం లీమ్మడు అ[గవూజ కోసం కృమ్ణుణ్ణి అర్హునిగా నూచిందాడు. సహదేవుడి (ప్రతిపాదనను సమర్ధించి--ధర్మరాజుకి పూణాదవ్యాలందించాడు, కులగురువైన రౌమ్యుడు సంతోషంగా అనుమతించాడుం ధర్మరాజు వెంటనే కృష్ణుడికి తాంబూలం ఇచ్చి- “ఎవ్వరు నీ పదాంబుజము లెప్పుడు గొల్తురు భక్రినిమ్లులె ఆలనాటినాటకాలు 1

ఎవ్వరు నిన్ను [పేమ నుతి యింతురు భూరి వివేకళాలురై యవ్విమలాత్ములందుదు, రు దంచిత ళోళన నిత్య సౌఖ్యముల్‌ నివుటిలంగ కృష్ణ నిను నేర్చి భదంచగ జేయు మెప్పుడున్‌” అని స్తుించాకు [దోణుడు కూడా ఈ పూజను హార్షించి -- “ఈ లీష్మాను (గహంబున గనులు గలిగిన ఫలంబనుభ?ించితి నని తృవ్తిని (ప్రకటించాడు చేదిరాజు శికుపాలు డీ పూజను గర్శిందాడు కృష్ణుడి అర్హతను (వళ్నిం ఇడు కఠోరంగా కృన్ణుణ్ణి నిందించాడు. ధర్మరాజు లీమ్మడు, సహదేవుడు, భొమ్యుడు శిశుపాలుడి ఈ ధోరణికి గాలా కటకటపడ్డారు.. అర్జునుడు ఇెలరేగబోతే లీముడు పట్టుకుని ఆపాడు. అయితే కృన్లుణి నిందించిన చేదిరాజుడి సవిత యాగళాలకు దూరంగా తీసుకుపోయి చళ పేస్తానని ఉరకడానికి ఆపాడు. అ నీముణ్ని భీమ్మడు వారించాడు శిశుపాలుడి జన్మవుృత్తాతాన్నీ, కృష్ణుడికి శిశుపాలుడి మరణంతో ముడిపకివున్న సంబండానీ, ఆయన వివరించాడు. ఇ మీదట $కపౌయడు మరీ రెచ్చిపోయాడు భీమ్మడితో వాదానికి దిగాడు కృన్లుణ్జీ రారాపాతంగా దుర్చాషలాడాడు ఇక--కృన్ణుడు కలగజేనుకోవలసిన సమయం నచ్చింది ఇయన శిశుపాలుగితో తన బాంధవ్యాన్ని సళాసమలకు చెప్పాడు, తనను నిండించిన దానికంటే తన భక్తులై న లీమ్మణ్లీ దర్మరాజునీ నిందించడల అసలు సహించరానిదిగా భావిస్తానన్నాడు “*ఆదియుకుంగాక, యీతంతు మాకు జలవద్విరోధి” అని (పకటించాడు “శతాపరారి యేమియగునో గనుగొనుడు! అంటూ --- పూకా దవ్యాలున్న తన చేతిలోని పశ్ళేన్ని శిశుపాలుడి మీదికి విసిరాడు ఆది ఒకంగా పరిణమించి ఆ “చ్చేపర్రాజు"ని హతమార్చింది మయనభా భవనంలో (దొపదితోకూడా పాండవులు కూర్చువి ఒకచోట మాట్లాడుకుంటున్నారు రాజనూయ చూగం పూ ర్హయినా దుర్యోరనుడు మాతం సభావిశేషాలు చూడడానికి ఉన్నాడు పాండవులు తమలో కాము రాజనూయ యాగం గురించీ, శికపాలవధ గురింవీ మాట్లాడుకుంటున్నారు. కౌరవుల దుష్ట బుద్ది గురించిన పస్తావన కూడా వారి మర్న వచ్చింది ఇంతలో సేవకుడు వచ్చి “సభా భవన విశేషాలను మాడడానికి దుర్యోధనుడు తోపలికి వెడుతున్నా"డని లం అలనాటి నాటకాలు

చెప్పాడు ధర్మరాజు “చిశ పకర్శకుల్ని అతని వెంట పంఎజమ"”ని గూచించాడు స్పటాదేవుడా మాట విని =ఆఅటువంటివేమీ ఆవసరం లేదనీ ---దుర్యోదనుడప్పుతే లోఫలకు 1ప్రవేశించాడనీ చెప్పాడు. దుర్యోధనుడ్‌ నడవడిని పొాండవులంతా పరికిన్తు న్నాకు గోడలేనవిచోఎ ఊందనుకొని ఉన్నచోట లేదనుకొనింానీరున్నచోట భేదనుకొని--త త్తరపడి దుర్కోధనుడు దెబ్బతిన్నాడు. సమయానికి ధర్మరాజు 'సేనకుడిచేత పొడి బట్టలు పంవి తమ్ముడు స వాదేవుణ్ణి అతడికి ఇతర విశేషాలు ఛగ్గరుండి చూపించడానికి ఏర్పరచాడు దుర్యోధనుడి మనన్సు తేరుకోలేదు శిరుసుు ప్రయాణానికి పాతికాఎ నిద్దం చీయించిన రధమెక్కి విషృమించాడు

అతవి ముఖం అనూ నూగసమైన వైనం ధర్మరాజు కని పెట్టాడు. ఇందుకు కణం రాజనూయమేనని భీముడు సంహ నివృత్తి చేశాడు దీనికితోడు “*నహ్యమమయ వృవావకి పాంవాలి పవి పామృక దోహదం చేసిందని సవా దేవుడు (పకటించాడు దానిమీద _దౌపడి --. పరుల పరాభవము చూచి పరివిస మొనర్చుట వ్యతియుఅ కలంకాఎమేగాని శ్రీ జాతి5ం౦తగా ౧ ణవ్యాపారేతర ఛిషయంబుల దగదు కాని దైవమయోగము"అని సమాధానం చెప్పింది ---అంతేశాదు; ఇంకాతన అలి పాయాన్ని వి స5 చింది, “గ రామయ యుకులకు పరాభవము తటస్థించుట దైవయోగము హరాతిద్దమగుటచే నపయత్నముగా మనుజ స్వభావమగు (భమాదులు వెఎువడక మానవు మంయు నవి యబలకఢ నులథ ముగా స్పష్టములగ చుండును”. అని

అంటే దురోధనుడు మయసభా భవనంలో కొత్తదనం వల్ల పడిన (త్రము ప్రమాదాల కంచె ఎకు_వ ఆవమాకం కలిగిం౨న ఆఅంళం (దౌపది చేనీన పరిళ్లోసషుని ఇక్కడ నూచనగా తెలుస్తోంది

ధుర్యోధనుడిక అనూయతో, అవమానుతో ఒళ్ళు చచ్చిపోయినట్టయి పోయింది ఆత్మహాత్యే శరణ్యమనే నిళ్చ మూనికి వచ్చాడు, మేనమామ శకుని చూడవచ్చి - దురోదనుడి పరిస్ధిి పాదంలో పడుతో దని గహించాడు. గట్టిగా, మె తగా మందిలించాడు దురో.నుడు తశ మనన్సులో మంటకు కారణా అమ విస్తరంగా ళమనికి చెప్పాడు అబ్బుడు శముని తాము మాయాద్యూతంలో ఫాండవుల్ని ఓడంచి - ఏ యుద్ధమూ అవసర వేమండా = ఎలా *ోపా-డవ లక్ష్మీ అంతయు ముక్కాల మూడు ఘడియలలో” దుర్కోదనుడి వశం చేసాడో చెప్పాడు, ఈ [పతిపాచన దుర్కోథనుడి మం=స్సులో భాగా నాటుకుంచ

అఅభనాటినాటకాలు చిఫి

శకుని అప్పటికే ధృతరామ్టడికి [ప్రాతీకామి ద్వారా రుక్యోదనుడి అనా రోగ్యం గురించి వ రమానించడంవల్ల, ఆయన సరైన సమయానికే ఇక్కడకు వచ్చాడు. శకుని ఆతం డీ కొడుకుల సమావేశాన్ని “మాయా ద్యూతానికో అను కూలంగా మార్చడానికి చాలా జాగ తగా వ్యవహరించాడు. దుర్యోధనుడు తండికి తన బాధ చెప్పుకుంటూంటే మధ్యమధ్య తాను వెయ్యదగిని మాటలు వేళాడు- “శ తియులకు కతువుల రణజమునందోడించి నిరులొడిచి కొనుట లెట్టులో ద్యూతమన్న నట్టిదియె కావున పాండవుల నిచటికిం విలిపింపుము” అని దుర్యోధనుడిచేత దృతరామ్టకకి నచ్చరెప్పించాడు. కొడుకు బాధను అర్దం చేను కుని అతనికి తన సంపద పరులకు పద సంచే సదుపాయం కలిగిద్దామని రత రామ్టడి ఊపా శకుని కారణంగా తన కలం నశించిపోతుందనే భయంతో వున్నాడు అయినా పాఎడవుల్ని ఇందు నిమి త్తం పిలవడం గురించి విదురుడ్‌ి నలవాకూకా తీనుకోవాలన్నాడు

ఇది జరిగితే పరిణామం ఎలా వుంటుందో దుర్యోధనుడు (గహిందాడు* తం డికి తన బాదను మళ్ళీ నుదీర్శంగా చెప్పుకుని, ఒప్పించడానికి |పయత్నించాడుం శకుని కలగ జేనుకువి - “ఈ కకువి య్యశమంలున పరమహీసతుల సంపదలు జయించి నీకిచ్చుచుండ బావగారు వద్దనునా ? అని ముదలకించాడు

దృతరామ్టుడు చితసభా భవన' నిర్మాణం చేయించడానికి నిశ్చయించాడు. (ప్రాతికామి ద్వారా విదురుడికి వర్తమానించాడు అప్పటికి శకుని దుర్యోధనుడు కాకా)_లిక౦గా నిష్క్రమించారు. విదురుడు వచ్చాడు. రృతరామ్టుడి మనన్సు (గహిఎచాడు, “సుహ్పద్దూతంబున విపదుత్చ త్రియగుననీ శంకించుట నానుతంబు గాదు” అనేమాట ద్వారా, ఆయన ఏది కోరడానికి విశ్చయించుకున్నాడో విదురు డికి అర్ధమైంది. విదురుకు పాండవుల్ని “నూతన సవ” చూడడానికి అహ్వానిండే నిమితం ఇ* ద పస్టానికి వెళ్ళక తప్పలేదు ఈ విచ్చిత పరిస్థితిని విదురుడు ఇలా ఆర్ధం చేనుకున్నాడు “కంనుడు మొట్టమొదట కృష్ణమూర్తి జంప నుద్దేశించి పరమ భక్తుండగు న్నరూరుని కృష్ణువి కడకు దూతగా బంపినట్లుగా వాగతియు భగవదవ ఆారాంతరమని లోకమున అఖ్యాతిగాంచిన నరుని యాతని కుటుంబమును దీనీ కొని వచ్చుటకు నేనా యితని దృతరాష్ట్రని) కంటికగుపడితి ? ... ... ...ఒక వేశం గృషహ్టాగమనంబు కంసవథకు గారణమైనట్లు పాండవా గమనంబు విపరీత (వయో జనముగా మారిపోయి కౌ౦వకుల వినాశ కారణము కాదుకద .”- అవి.

80 అలనాటీనాటకాలు

విదురుడు చెప్పిన మూటలు పాండవులు విన్నారు. చెప్పిన విదురుడు ఎ “నీ యిష్టము గలిగిన బయలుదేరుము అని తన తటస్థ వైఖరిని ధర్మరాజుకు నూచించాడు. దానిమీద అర్హుడు భ్రావికధార్థ నూచనం లాగ- “మీరు వచ్చుటయే తస్పక యన్నగారి [ప్రయాణము నూచించుచున్నది” అన్నాడు. ధృతరాష్ట్రణి దుర్యోధనుడు, శకుని, మరొకసారి “నుహృద్ద్యూతం” వివ యములో తిరుగులేని విధంగా ఒప్పించే (ప్రయత్నం చేన్తూండగా-విదురుడు పాండ వుల్ని తీనుకుని వచ్చాడు. ఎప్పుడెప్పుడా . అని ఈ సన్నివేశం కోసం ఎదురుచూస్తున్న దుర్యోధనుడు రర్మరాజును సుహృద్ద్యూతానికి అవ్వోనించాడు. దర్మరాజు చాలా జాగ త్తగా ఒక్కమాట చెప్పాడు “ బంధుదర్మ్శ్మము పరిశ్యజి-చి కేవల ఇాతమనుసరించెద మన్న, వలాఫలంబులు దై వాధీనంబులుగా దలంచి మీ కోర్కె తీర్చెద”-అని. దురో[ధనుడి పక్షాన శకుని కూర్చొనగా దర్మ్శ్మరాజు ఆ ఏర్పాటుకు తల వంచి, పౌరుషానికి పోయి ద్యూతరంగంలో మర్చొనక తప్పలేదు సర్వసంపదలు, పరివారం సోదరులు -అందరినీ అన్నింటినీ పణం పెట్టి ఓడిపోయాడు చిట్టచివరికి- “పాండవరాజ్యలక్మి హుత వాహ సెముదృవ రీర మత్తవే దండ సమానయాన పతి ధర్మపరాయణ, వీరపత్ని, దీ శౌండిని సోబుదేవి, గుణ లివి, ధర్మవిధాన బద్ద - నా పండితురాలి |దౌపదిని బందెము వెటైర మత్సతీమణిన్‌ం" అంటూ -- ఆ కాస్రపనీ కూడా చేసేగాడు ఓడిపోయాడు “నా (పతిన చెల్లించు కొంటిని” అని - శకుని చేతులు దులుపుకున్నాడు దుర్యోదినుడికి పాండవ సంపద అంతా ఒక యెత్తు దౌపది ఒక యెత్తుగా తోచింది తన్ను గేలిచేసిన ఆమెను ఘోరంగా పరాభవించడానికి “ప్రయత్న ముగా” అవకాశం వచ్చింది వదులుకోలేదు [పాతిశామి ద్వారా అమెకు వర్తమా వించాడు. సభాభవనం ఆ దాని" చేత ఊడ్చ్పించాలని ఆతని ఉద్ధేశం, (దౌపది అవాక్కయిపోయింది అయినా తట్టుకుని-ధర్మరాజు “నన్నోడి అలనాటి నాటకాలు యం (

తన్నోడెనా ” “తన్నోడి నన్నోగెనా*ో అని (వశ్నించి వైనం కనుక్కు రమ్మందీ. ఈ పళ్నకు పొండవు ) తలలొంచుకున్నారు ధర్మవిదులైన కౌరవ నభాస్తారులు పెదవి విష్పలేేపోయారు

కడకు-దుర్నోదన పోత్సాహ-తో దుళ్శాసనుడు _దౌపదిని సభాభవనానికీ ఈడ్చుకు వచ్చాడు వస్త్రాపహరణానికి సిద్ధమయ్యాడు. లీముడు దుక్ళాసనుణ్ణీ దుర్యోధకజ్ణీ చంపే విషయమై రెండు మోర (ప్రతిజ్ఞలు చేశాడు _దోణుడు భావి పరిస్థితిని వూహించి లీముణ్ణి బుజ్జగించి - *దు9 శ్రికులకతంబున వంశోపప్పవంజు సమీపించుచున్నది మీమీ _పతాపంబు ఐ నిమి తమా తంబులు గావున సీ (పతిజ్ఞ నెరవేరును"-అవి జోస్యం చెప్పాడు

గాంరారి కలతపడింది. విదురుడి ద్వారా సభలో జరుగుతున్న ఘోరాన్ని దృతరాష్ట్రిడికి చెప్పించింది ధృతరాష్ట్రుడు అప్పుడు కంగారుపడి - “నో యు పేషయే యింత తెచ్చినదని” (గహపాంాడు

గాంధా” రృశగామ్హ9ేశు కలగజేనుకిని పాంచాలిని దగ్గరకు పిలిచి వూర డించారు రాజు ఆమెకు రెండు వరాలిచ్చాడు వాటివల్ల అమె భర్తలు రాజవై భవం మాడా విముక్తి పొందారు పొందాయి) ధర్మరాజుని పీలిచి - తన కుమారుడు చేసిన * గుమరచి ఎప్పటిలాగే ఇఎ(ద్మపస్థానికి వెళ్ళి సోదరులతో రాజ్యవై భవాలు అనుభపంచమని కోరాడు

ఇక్కడితో నాటక కర ముగిసింది

అచ్యుతరామళాన్త్రిగారు ఇందులో కవ్మితయ భారత (నన్నయవిరచిత) పద్యాలు ఆయా సందర్భాల్లో వాడుకున్నారు.

నాటకింలో ప్యాత నిర్వహణులో శశపాలుడి కృష్ణనిందాసందర్భం లోనూ [ద్రౌపది దాసి గా సభాభవన (శవేశ సందర్భంలోనూ, చాలా డిర్దమైన సంభాషణలు [వాళారు, అవి పువరుక్తాలుగా కూడా వున్నాయి నాటకీయ చలనా నికి అడ్డు తగిలేవిగా వున్నాయి. సన్నివేశానికి కావలసిన వేగాన్ని దిగలాగే బరువుతో వున్నాయి ముఖ్యంగా ఆరో రంగంలో పఠాక సన్నివేళం చకచక నడవదగిన వేగంతో నడవలేదు శకుని-విదురుడు-దర్మరాజు-సనుయోధన ప్మాతల చ్మితణాలు “మూ ర్తిమంతములుగా” వున్నాయి నాబకంలో పూర్వావర సన్ని వేశాల లావికధార్థ నూచనల “సంతరింపు" ప్రత్యేకించి పేర్కొనాలి సన్నివేశ గతమైన వాటకీయతకు ఈ నాటకం ఒక ఉదాహరణ.

89 అలనాటినాటకాలు

పాండవోద్యోగ విజయములు

శక జ్హ్రద్రిగో ద్వారక = ఆలమంద లవిగో ” అనే పద్యం వినిపించిందం టే, అక్కడ “పాండవోద్యోగ విజయాలు” నాటక (పదర్శనానికి నాంది జరిగిందన్న మాట-

కిం కలీయ్యద ఘటాపంచాననులనీ, శతావధానులనీ విద్వత్కవు'లనీ ఆవేశ నిరుదాలు ధరించిన తిరుపతి వేంకటకవులు అసంఖ్యాక రచనలు చేకారు. అయితే వారి కీర్తిని పల్లె పల్లికూ తీనుకువెళ్ళినది మ్మాతం “పాండవోద్యోగ విజయాలు” నాటకం

ఈ నాటక కథ ప్రసిద్ధ భారత కథే అయిజే నాటకంలోకి ఒదిగించిన తీరులోనే ప్రత్యేకత వుంది చాలామంది భయపడే పద్యచ్చందాన్ని ఆడుతూ పాడుతూ అలవోకగా, వ్యావవోారిక భాషలోని కాకువుతో తిరుపతి వేంకటకవులు వాడుక చెయ్యడమే అ (పర్యేకత.

అలనాటినాటకాలు (5) శకి

నిజానికి ఈ పాండవోద్యోగ విజయాలు “ఏక” నాటకం కాదు. హెండ వోదోగ్యం ఒకటి, పాండవ విజయం మరొకటి - కాల్మకమాన కలగలిసి ఒకే నాట కంగా దెలామణీలోకి వచ్చాయి. అదెలా జరిగిందంటే-

తొలిరోజుల్లో బెల్చ్బంకొండ నుబ్బారావుగారు కృష్ణుడుగా పొండవోద్కోగం” ఆడేవారు. బందరుకు చెందిన డివి నుబ్బారావుగారు కృష్ణుడుగా పాండవ విజయం” ఆడేవారు.

గుబ్చి వీరన్న కంపెనీవారు కురుక్షేతంి పేరుతో ఒక నాటకం ఆడడం చూసి, ఆ శీర్షిక నచ్చిన తరవాత ప్రదర్శమలు ఒక పని చేశారు ఈ తిరు పతి వేంకటకవుల పాండవోద్యోగ విజయాలను తీసుకుని - మొక్కపాటి వెంకటరత్నంగారి “*.దౌపదీ మానసంరషణం” నాటకం నుంచి మయసభ సన్ని వేణన్ని మల్లాది అచ్యుతరామళాన్తిగారి “దౌపదీ వస్త్రొపహరణం” నాటకం నుంది వస్త్రోపహరణ సన్నివేశాన్ని, కలిపి- సం&ి ప్రంచేసి, పద్యాలకమాన్ని కొంచెం ఇటూ అటూ దేసి- వేరే “కురుషేతంొ నాటకాన్ని తయారుచేశారు. తమ రచనకాని భాగాలను కలిపి తమ" నాటకంగా (పదర్శించడాన్ని తిరుపతి వేంశటకవులు గర్హించగా = మళ్ళీ “పాండవోద్యోగ విజయములు” అను “కురు కేఈం” గా కొంతకాలం నడిచింది తరవాత (6మంగా కురుక్షేతం పేరే బాగా (పరారం పొందింది కలగలుపు సన్నివేశాలు ఆలాగే వున్నాయి “పాండవో ద్యోగ విజయాలి మూల నాటకానికి కురు శతేతం అనే నాటకం రంగస్థల (వ్రతి'గా మనం భావిస్తే సరిపోతుంది

ఇక -మరొక్కసంగతి- తిరుపతి వేంకటకవుల భారత నాటకాలలో పాండవ జననం, పాండవ (ప్రవాసం తరవాత పా డవ విజయమే లౌలుత వచ్చింది ఆ మీదట పాండచాశ్వమేధం పాండవ రాజనూయ) వున్నాయి. పాండవ విజయం రెండు మ్ముదణలు పూర్తమ్యూక మూడో ము. ణకు పీరిక (ఉపోద్దావము) (వాన్తూ కవులిలా అన్నారు “దీనినుంచి మొదటీ యొకటి రెండంకములు తగ్గించి నూతనముగా నొక యం:ము చేర్చబడినది అ రెండంకములకును మరికొన్ని యు ములు చేర్చి పాండవోద్యోగమను పేర వికనొక నాటక మవరంబునన [వ టి+తుము ఇంతకుమున్ను జనని పీరి.లో భారతమెల్ల నొల్లు నాటకములే యని (వానినను, ఈ కార౨మున నైదు నాటకములు కావలని వచ్చినది”-ఖజని.

తీ అలనాటీినాటకాలు

ఆ తరవాత, మాట ఇచ్చిన [ప్రకారం పాండవోద్యోగం నాటకం వనీ ఉపోద్దాతంలో మరింత వివరణ ఇద్చ్బారు- “ఈ యుద్యోగ నాటకము “విజయము” నుంచి వెడలించినదనియు, నిండలి ఒకటి, అయిదు, ఆరు ఆంకములు వునన్స్ఫృష్టీ యనియు, మూడు అంకములు వెనుకటి కన్న గొన్నియావళ్యకములను జేర్చి కొన్నవనియు” చెప్పారు. ఇంకా - “అభిమన్యుని వివాహానంకర గాథ నెత్తుకొని (పథమ దిన యుధ్ధ (ప్రారంభము వర కిందు భారతోద్యోగ మిముడ్చుజడినదనుట పేరువల్లనే తెలియకగు” = అని కూడా అన్నారు -- ఈ మాటలు పాండవోద్యోగ నాటక [పథమ ముదణ నాటివి

మహాభారత యుద్ధం, చాలామంది భావిన్తున్నట్టు కా శ్తిక ఆమావాన్య కాదనీ, శా ర్తిక కుద్ద దళమి అనీ - అలాగే లీష్మ నిర్వాణం మాఖ శుద్ద ద్వాద$ అనీ ఈ కవులు (పతిపాది-చి, రాము అఆరారపడిన ఉపపత్తుల్ని చూపించారు.

ఏళా వరా - పాండవోద్యోగం నాటకం ఆరు అంకాలు; పాండవ విజయం ఎనిమిది అకాలు -- వెరని పాండవోద్యోగ విజయాజు, -- ఈ కవులు ఉద్దేశం చిన [కమంలో “వక నాటకం” అయితే పధ్నాలుగు అంకాలవుళున్నాయి. రెండిం టికీ విడిగా నాందీ (ప్రస్తావన లున్నాయి నేనిప్పుడు పరిచయం చేస్తున్నవి 1986లో తిరుపతి వేంకట కవుల షష్టి పూర్తి మహోత్సవ సంఘం _పచురించిన “శ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్వర కృతులు” శీర్షికతో వెలువరించిన మూడవ సంపుటంలో వున్నవి.

ఈ రెండు నాటకాల “సంయుక్త” స్థితిలో ఇకమీదట ఒకే నాటకంగా పరిగ ణీంచి “ఏక వచనం"తోనే వ్యవహరిస్తాను.

మహాభారత కథ మూలంలోకి వెడితే --ఈ నాటక కథ, .వ్యాస భారతంలో ఉద్యోగ పర్వంలో సేనోద్యోగ పర్వంలో ఆరో అధ్యాయ నుంటి పారంళమై = భీష్మ (దోణ, కర్ట శల్య పర్వాల ముఖ్య ఘట్టాలను పకామర్శించి జూ సౌప్తిక పర్వంలో తొమ్మదో అధ్యాయం 57వ శ్లోకంలో దుర్యోధన నిర్యాణం వరకు నడిచింది అయితే ఈ మొత్తం కథ ఉపాఖ్యానాలతోసవో మహా సముద్రం గనక

1. కృష్ణుణ్ణి దుర్యోధనుడు, అర్జునుడు యుద్ధంలో సాయం కోరడం.

2, రాయబారానికి పయాణం కావడానికి ముందు శృష్ణుడు పాండవు

లై దుగురినీ, (దౌపదినీ, అభి పాయా అడగటం. ల కృష్ణ రాయబారం అఆలవాటదటీనాటకాలు శీ5్‌

4. విశ్వరూప సందర్శనం. క కృన్ణుడు కర్షుణ్తి పాండవ పక్షంలోకి ఆకర్షించే [పయత్నం.
5. కుంతి కూడా కర్టుణ్సి మరరించే [పయత్నం.
6. తక్కి సహాయాన్ని నిరాకరించడం. &ఓ భగవర్లీత.
7. రర్మరాజుా యుద్ధరంగంలో కాలినడకన కౌరవసేన వైవు వెళ్ళి కురు వృద్ధుల్ని పలకరించడం.
8. యుయుత్సుడు పాండవ పక్షం అఆశయించడం.
9. కర్షుణ్త్సి ఆకర్షించడం కోనం కృష్ణుడి చివరి |[పయత్నం. అ శ సవ్నివేకాలు “పాండవోద్యోగ” భాగం అరంకాలలోనూ మనకు దర్శన మిస్తాయి. యుద్ధ (ప్రారంభం జరిగాక -- మూడోనాటి యుద్ధంనుంచి “పాండవ విజయి భాగం (ప్రారంభమవుతుంది
10. కృవ్ణుడు లీమ్మడి మీదకు చ కాయుధాన్ని నంధించే వయత్నం.
11. లీష్మ వరం $. అభిమన్యు వర. శీ, ఘటోత్కచ వర, ర్‌ (రోణ వర. శి, కర్ణ వర,
12. దుశ్శాసన, సైంధవ వరలు,
13. దుర్యోధన వరిం ౦0. ఆళ్వర్ధామ విజృంభణ. వముఖంగా -- ఎనిమిది ఆంకాలలో కనిపిస్తాయి. తెలుగులో కవ్మితయ భారతంలో ఈ కథా ఘట్టాలు ఉద్యోగ పర్వం [ప్రథమార్వాసం 62వ వచనం నుంచి ప్రారంభమై -- సౌవ్లక పర్వం _పఠమా క్యానం 287వ వచనంతో ముగికాయి. “పాండవోద్యోగ విజయాలు” పధ్నాలుగు అంకాలలోనూ మొత్తం ఇరవై సన్నివేశాలు మృాతమే పాముఖ్యం వహించాయి. ఇవన్నీ చాలా పద్ద ఠి ఆలనాటి నాటకాలు

నన్నివేశాలు గనక మళ్ళీ - “*కథాకమం బెట్టిననిన ...” అంటూ ఏకరువు పెట్ట దలుచుకోలేదు.

ఈ బృహన్నాటకంలో పాండవోద్యోగానికి, హైంగవ విజయానికి కూడా కృష్ణుడే నాయకుడ్తై మెకినిపోతూ కనిపిస్తాడు మిగతా పాతలన్నీ అతని నీడలో మనలినవారే.

అయితే -- తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు ఇతర పాతలలో - రృతరావ్టుజ్ఞి, లీమ్మజ్జి, రోణుణ్ణి, కర్టుజ్సి దుర్యోరనుణ్ణి అర్జునుణ్ణి లీముణ్ణి, కుంతిని, (దౌవదిని, ఆళ్వర్థామని, శల్యుణ్ణీ -- వారి వారి స్వభావాలను చ్మితించడంలో నివృక్షపాతంగా వ్యవహరించారు. యుద్దంలో పాండవ దోషాల్ని బయట పెట్టారున

లీమ రుర్యోరన గదా రోటద్ధమఘట్టంలో బలరాముడు కృనుడితో అంటాడు ;

“ఈ మోర యుద్ధమున కాది కరవైన నీకిది వేడుకగా నుండదా! సీ వొనరించిన కపటోపాయంబులంగాక జగదేకవీరులగు [రోజ లీమ్మలు మశి యుదురా !

“సంధి గావింపకుందువే చతురుపాయ ముల నెరింగిన బుద్ధి కౌశలముగలవు ఉ త్తవెరంబు బెంచితి రితనేల6 దలధరించి నులించునే రర్మరాజు-”

తొడలు విరిగి పడిన దుర్యోధనుడు కృష్ణుడితో అంటాడు ---

అనోపాలా ఇది రర్మమునకుంగాలము కాదు కలికాలము వచ్చివది. కపటోపాయము లేనివారికి జయము లేదనుము.

౨464. ౨4 బందుగులు లేక నైన్యసంపవలు లేక

నంతసము లేక తగిన వంశంబు లేక

బహుళ దుఃఖాకరంబగు పాడు నేల

యా యుధిష్టికుచేత మోయింవుము న్యు !-- అశ్వత్థామ కృపాబార్యుడితో దురోశిదన సన్నిధిలో - చివరలో - అంటాడు: “పాండవులు నాకు నుయోదనా మి్మిశుంగుటచే శతువులనుకొంటివేమో

కాదు కారు; గురుద్వేషియగు పార్షతుని చేతులు నరకింపక పోవుట చేతజుమీ | కృతవర్మ కొనవూపీ9తో వున్న దుర్యోరనుడితో అంటాడు --- అలనాటి నాటకాలు ల్లి

“షెడవులకోడి నీవు డై $పాయన్యవా దమున డాగితివనుటకా దపయళంబు [దోణప్కుతునికోడి వాగును బలాయ మానులై రిగదా యలిమానముడిగి” ఒక్కసారి తటస్థంగా నిలబడి-ఈ భారతకథలో కౌరవ పాండవులు ఒకరి కొకరు మేరమీరి చేసీన [దోవిల్ని లెక్క-వేద్దాం. అ) కౌరవులు పాండవులకు చేసిన (దోహాలు $

1. చిన్నతనంలో అఫూయతో లీముణ్ణి అంతం చెయ్యడానికి చేసిన (పయ త్నాలు £ అస్రివిద్యా పదర్శవ సందర్భంలో దుర్యోధనుడు లీముడిమీద “యుద్ధ” స్టాయివి విరుచుకముపడడం శ లక్క యింట్లో పాండవ కుటుంబాన్ని అంతం చెయ్యడానికి ప్రయత్నం. 4 రెండుసార్లు క్కుటబుద్ధితో జూదానికి పిలిచి-పొరుషంలో పెట్ట- మాయతో ఓడించడం, 5 ఒకపారి [దౌపదీ వస్తోపహరణం రెండోసారి రాజ్యాపహరణం, ర్‌ం ఘోవయాత పేట అడవుల్లోంచి కూడా పాండవుల్ని ఈతరమాలని (వయ త్నించడం, 7 అజ్ఞాతవాసంలో సమయళలంగం జ3గిందని నిరూపించడానికి తీరికూచుని విరాట నగరం మీదికి దండెత్సడం 2 రెండో ద్యూతం సమయంలో పెట్టిన షరతులు నెరవేరినా- పాండవరాజణ్య భాగం ఇవ్వడానికి నిరాకరించడం, $ యుద్దంలో పదిమండీ కలిని ఏిరరుడైన అలిమక్కుణ్ని చంపడం, 0౦ యుద్ధ ప్రారంభానికి ముందు, పాండవ శివిరానికి పోతున్న శల్యుణ్ని “లాలించి మెప్పించి తమ పఖనికి తిప్పుకోవడం, త అకంత్ధామ నాయకశ్యం వహించి ర్మాతివే(€ (ప్రమత్ర స్ధితిలో, నిరా యురుల్ని సామూహిక హత్య చేయడం ఆ) పాండవులు కౌరవులకు చేసివ (దోహాలు: 1 లీముడు వాలకౌరవులపట్ల దుడుకుగా పవ ర్రింతడం, తిరి అలనాటదీనాటకాలు

2. అస్త్రవిద్యాపదర్శన సమయంలో కర్పుడిపట్ల అనూయాద్వేషాలు (ప్రక టించడం.
3. మయసభా భవంలో -- దుర్యోదనుడి స్వభావం తెలిసీ రెచ్చగొట్టడం ఈ. తెలివిగా-ద్మూత [ప్రయత్నంలో కిటుకు గు ర్రెరిగి కూడా-తప్పించుకోకుండా పౌరుషానికి పోయి దర్మరాజు ఓడడం.
4. (దౌపదీ అవమావానికి స్పందించకుండా ధర్మరాజు సోదరుల్ని నొక్కి పట్టడం,
5. మోషయాతవే?ః ధర్మరాజు సన్నిధిలో దుక్యోధనుణ్ని గూఢుగా రెచ్చ కొట్టడం.
6. యుద్దరంగంలో-చివరి క్షణంలో తమవైపు వచ్చేవారు రావచ్చునని ఆకర్షణ కల్పించడం
7. పెద్దలపట్ల గౌరవ్యపదశ్శనం పేరిట లీష్మదోణుల దయి'కు పాకులాడి, దేబిరించడం వారి మరణరహస్మాలు తెలునుకోవడం
8. శిలండిని అడ్డు పెట్టి లీమ్మణ్ని పడగొట్టడం.
9. భూర్మిశవనుణ్ని చంపిన ఏిదానం.
10. [దోణ వదకోసం ఆడిన నాటకం
11. కర్ణుణ్ని కూల్చిన విధానం అందుకు ళల్యుణ్ని వాడుకున్న తీరు
12. చివరకి దుర్కోధనుణ్ని కూల్వడానికి అనుసరించిన వ్యూహం ఎ ఈ లెక్కల్ని బట్టి చూస్తే కౌరవు9కు పాండవులు “ఆత్మకార్య సాదన విషయంలో” పెడమార్గం పట్టకంలో ఏమీ తక్కువ తినలేదని స్పష్ట్రమవు తుంది. అసలు అర్జునుడీ ధాష్టీకానికి ప వాకాష్ట ఏకలవ్యుడి విద్యావ్తైభవం చూనిన అతని 'అనూయి'*-గురువైన [దోణుడి శిష్యనాత్సల్యాన్ని పూర్తిగా సౌమ్ముచేను కువి-ఏకలవ్వుడికి దోహం చేయించిన కపటి ఇతను అయితే ఇతని అదృష్టం బాగుండి దోషమంఠా [దోణుడి మీదుగా తోనుకుపోయింది ఈ దోషాలన్నీ తిరుపతి వేంకటకవుఐ ఎరుగుదురు గనకనే పాండవ పక్షపాత వైఖరితో ఈ నాటకం _వాయలేదు మానవ సహజమైన ఉద్వేగాలు, ఉదేకాలు, ఎత్తుపై త్తువు, క వసాధింపులు, పెదవి విరుపు, నిట్టూర్పులు ఇవన్నీ స్పష్టంగా పరిపోషంచారు అలనాటినాటకాలు 89

ఇంక - “పాండవోద్యోగ విజయాలు" పేరు చెప్పగానే యావదాం(ర దేళంలోనూ మారు[మోగిన పద్యాలివి :

1. అదిగో ద్వారక ఆలమందలపిగో =.

2. అరవిందాకుడు శేషకాయి ..4

3. బావా ! యెప్పుడు వచ్చితీవు ..

4. ముందుగ వచ్చితీవు -...

ఈ. బనను పోయిరావలయు వా స్లినకు

6 దెల్లియొ చెల్లకో తమకు జేసిన యెగ్గులు .... 7 అలుగుటయే యెరకుంగని

8. జెండాపై కపిరాజు .-.

9. సంతోషంబున సంధి సేయుదురె ..

10. ఆతగనేక యుద్దముల నారియుదేరిన వృద్దమూర్తి ....

11 చతుఠంలోధిపరీతమైన ....

18, వారి సారథ్యములేదు ...

18. చచ్చిరి సోదరుల్‌ సుతులు ..

14 ఎక్కడినుండి రాక యిటకు ..

15, ఆయురమున్‌ దరింప .,.

16. సారధియంట వేదముల సారము శౌరి,

17? రెలి చుట్టంబు మహానుభావుడు

18 ఆరయన్నేరని వాడగాను ...

= ఇవి కొన్ని మాతమే అసలీ నాటకాన్ని వచని నాటకం అనడం కంటె పద్య నాటకం అనడం మేలు, వీటిలో వ్యంగ్యాలు, ఎత్తిపొడువులు, పగ ల్ఫాలు, వీరాలాపాలు . అనేక రసాలున్నాయి.

ఈ పద్యాలు కంఠస్థంచేసి చాలామంది నటులు బౌననిపించుకున్నారు. కృష్ణ పాతలో పాతకాలంలో అబ్బూరి వరప్రసాదరావు బెల్లంకొండ నువ్బారావు తరువాతి కాలంలో పీసపాటి నరసింహమూర్తి వణ్ములి ఆంజనేయరాజు, ఇతర ప్యాతల్లో యడవల్లి సూర్యనారాయణ మాధవ పెద్ది వెంక్టటామయ్య, రూళి పాళ సీఠలారామళాన్తి, వి. వి రంగారావు వంటి నటులు చిరయళన్సు ఆర్టించారు- ఎందరి పేర్షని ఉదాహరించడం ?

శీ్‌0 అలనాటి నాటకాలు

ఈ భారత కధను ఎందళు ఎన్ని రూపాలలో రచించారో చెపిచే చాలదు,

“విజయం చివర కృపాచార్యుడిచేత చెప్పించిన భరతవాక్యంలో ఈ తిరుపతి వేంకట కవులు - “ఎలమి రచిం్యతు గాక నుకవీశ్వరులీ కథం బెక్కు కావ్యముల్‌” అని అననే అన్నారు.

“షాండవోద్యోగ విజయాలు” నాటకం వ్యావహారికపు ఖాషా చారిమతో రూపొందిన పద్య (పధాన నాటకం. బహుళా రెండు నాటకాల సంగమ స్దితిలో “కురు షేత' మైన ఇది, ఆతి పెద్ద నాటకం,

పాఠకుల కుతూహలం కోసం, మూలంలో, -- ఈ నాటకానికి రణ అయిన క్లోకాన్ని, చివర దుర్యోధన నిర్మాణ సందర్భంలో ముగింపు ల్లోకాన్నీ, ఉడావహరిస్తాను.

అ) తతః శయానే గోవిందే

(ప్రవివేశ నుయోధనః

॥ తచ్చీర్గతశ్చ కృష్ణస్య

నిషసాద వరాసనే ఆ) తతః కిరీటి తస్యాను

(ప్రవివేశ మవామనాః

పళ్చార్ధేచ స కృష్ణస్య

(పహ్వో ౬ తిష్ట్ణత్కృతాంజలిః.

(ఉద్యోగ - 6 అధ్యా = 8, 9 శ్లోకాలు) ఇ) “స్వస్తి ప్రాప్నత కదం వః

స్వర్గే న స్పంగమః పునః

ఇత్యేవ ముక్త్వాతూస్టీం స

కురురాజటో మహామనాః ఈ) (ప్రాణా నపాసృజద్వీర ॥

సుహృదాం దుఃఖముత్సృజన్‌

అపా[కమద్ధివం పుణ్యామ్‌ "

శరీరం షీిమావిళత్‌

• (సౌప్తిక - 9 ఆధ్యా- 57, 58 శ్లోకాలు) అలనాటినాటకాలు (6) శ్ర

సత్యహరిశ్చం[దీయము హరిశ్చంద కథను తలచుకోగానే మనకి మహాత్మాగాంధీ గుర్తుకొస్తారు, సత్యం అనే నియమం పాటించడం కోసం ఆ రాజు పడిన కష్టాలు (పదర్శించిన సహనం, గాంధీగారిని చిన్నతనంలో ఆకర్షించడమే కాదు జీవితంలో సత్యా హింసల ఆచరణకు పేరేపించాయి తన సామాజ్యము పోవనీ స్వ కులకాంఠారత్నమున్‌ బాయనీ ధనమానంబు లడంగనీ, (బఐల బాదల్‌ తన్ను బాధింపనీ తనయుం డిల్లిన నీల్లని, యనఘ . సత్య సైర్యమున్‌ వాయకుండిన పుబ్యుండ , (తిలోకగణ్యుడొకడేననీన్‌ గల్లినన్‌ దెల్పుడీ . -- అని దేవేందుగు దేవసళలో వశిష్ట విశ్వామిత్ర, నారదాది మవహార్చులు, బృహస్పతి వంటీ దేవగరువు వుండగా కోరాడు ఈ పద్యిమే ఒక విధంగా సత్యహరిళ్చం దీయ కథకు సంక్షిప్త రూపం, ఎవరీ హ శ్చృంమయడు? ఈ జగత్‌ పసిద్దమైన కఠను ఈ నాటక శచయిత బలివేఎల్టి లడ్మీకాంత కవిగారు ఎక్కడనుంచి తీనుకున్నారు? అనే 4వ ఆలనాటి నాటకాలు

[వశ్నలకు క్షుప్తంగా జవాబు ముందు తెలునుకుని వన్తుత నాటక రచన ఎలా నడీ చిండీ తరవాత చూద్దాం,

బుగ్వేదంలోని ఐతరేయ (బాొవ్మణంలో ఒక మహ"ళ్చందదుడి కథ వుంది, అందులో విశ్వామ్మితుడి సక్తి కూడా వుంది కాని ఆ హరిళ్చం[దుడు సత్య వారిశ్చందుడు కాడు సృష్టంగా అసత్య హరిశ్చందుడు సత్యహరిశ్చంద కథకు మూలం మార్కండేయ స్కాంద పురాణాల్లోని కథనాలు

తెలుగు పద్య గంథాలలో ఈ కథ, మొట్టమొదట మారన కవి [వానీన మార్కండేయ పురాణంలో కనిపిస్తుంది తరువాత వారిళ్చం(దకథకు తన ద్విపదకావ్యం “హరిశ్చందోపాఖ్యానం లో (ప్రాజ్మపకిస్ట చేసినవాడు గొరనం నక్యతకుడనే అపూర్వమైన నస పాతను సృషిఎచిన వాడీ మనే ఈయన తర్వాత 18వ ళతాల్దిలో శంకరకవి ఈ కథను పద్యకావ్యంగా (వాకాడు ఆపెని రామినేని మల్లారెడ్డి ఆనే కవి తన వట్బకవర్తి చర్మిత లో సం్యగహంగా ఈ కథను వర్ణిం చాడు ఆ మీదట కంచి వీర్రళరభ కవి అనే ఆయన ఆయివాళ్వాసాల (సబంధంగా రచించాడు అయితే - హరిశ్చంద్ర కథారచనలో ప్మాతల్ని అపురూపంగా దిద్ది తీర్చినవాడు మాతం గౌరన

నూర్యవంశ రాజైన (తిశంకుడి కొడుకు హరిశ్చందుడు ఇగని కథే ఈ సత్య్మహరిశ్చం దీయ నాటక కథ. ఇది ఆరంకాల నాటకం నాటక ఇతివృత్తాన్ని, సంస్కృత నాటక సంప్రదాయంలో న్యూతధారుడు మారివుడు. పరిచయం చేస్తారు. నాండీ పద్యంలో కథానూచన, సత్యగుణ పళంస వున్నాయి

బలిజేపల్లి లవఖ్ష్మీకాంత కవిగారు, స్వాతం[త్యోద్యమంలో ఉప్పు సక్యా[గవా కాలంలో ఈ నాటకం రచించారు. 19౨6లో గుంటూరులో ఫస్ట్‌ కంపెనీగా పేక పొందిన నాటక సమాజాన్ని స్థాపించి ఈ నాటకాన్ని చాలాసార్లు పదర్శించారు.

సత్యహరిళ్చందియ ప్యాతలు కావడానికి పౌంణికాలైనా వీటి కాళు వేలమీద ఆనుకుని, మనుషులుగా మసిలాయి భాష (గాంధికమైనా, దానిలో వ్యావ వోరిక భాష సరత, 'కాకువు 1060826108) వున్నాయి అలనాటి పౌరాణిక వాటకాలకు "ఆకర్రఐ'అనదగిన- పదర నలో సంగీత సంబంధమైన ఒడుపులు గల పాటలు, లయ (ప్రరానమైన సంస్కృతచ్చందాలు వున్నాయి హరిశ్చం[దుడు వేటాడుతూ విళ్వామితుడి ఆళమంవైపు వెళ్ళిన ఘట్టంరో రరవేగం, పాత్రల

అలనాటి నూోటకొలు శీలి

(ప్రవర్తన, కాళిదాస కవి కాకుంతలంలోని మొదటి సన్నివేశం గుర్తుచేస్తాయి. అలాగే కాళిదాస కవి మాళవికాగ్నిమి[తం'నాటకంలో విదూషకుడు “పత్యేకం'గా కనిపించినట్టు ఇందులో నక్మతకుడు [సముఖంగా పెరిగి కనిపిస్తాడుం

సత్యనిష్ట అనే నేలమీద మానవ సహజమైన మమతానురాగాలు, అను బంధాలు అగ్ని పరీక్షకు పెట్టడంలో కరుణరసం పర్గాకాస్టకు చేరింది నాయకుడు హళిశ్చందుడు ధీరళాంతుడనిపిస్తాడు,

తల్లి - తండి భార్య-బిడ్డ సంపద వుండడం-పోవడం బుణబాధలు-- మరణ కారణంగా దుఃఖాలు- వంటి నిత్య జీవితంలోని మానవ హృదయ న్పందన స్పర్శలే ఈ నాటకాన్ని అంత బలంగా ఆంధ దేశంలో మాసుమూల పల్లెలకూ, నిరక్షరాన్యుడి హృదయంలోకీ తీనుకుపోయాయి. ఇందులోని కరుణ రసాత్మక పద్యాలు వేదాంతటోధక పద్యాలు (ప్రజల్లో బాగా ప్రచారం పొందాయి.

ఒకసారి ఈ నాటక కథను క్లుప్తంగా పరిచయం చేస్తాడు. నేనిప్పుడు పరి చయం చేన్తున్న ఈ నాటక పతి 98 లో అచ్చయింది,

దేవసభలో ఇం దుడొకసారి కొలువుతీరి వుండగా వశిష్టుడు సత్య[వతం గొప్పతనం గురించి పస్తావించి (ప్రళంనించాడు,. మిగిలినవాళ్ళు ఆయన అలి (ప్రాయాన్ని అభినందించారు. అసలే వశిస్టుడంటే మంట వున్న విశ్వామ్మితుడు, ఇం[దుడు కూడా వశిష్టుణి సమాదరించడం చూసి ఈసడించాడు చాలా సేవు వశిష్ట విశ్వామి[తులకు వివాదం జరిగింది. వళిన్సుడు తన వంళంలో పుట్టిన హరి శ్చృం్మదుణ్తి సత్యవ్రతానికి పరాకాష్టగా ఉదాహరించడం విళ్వామితుడికి సంతోషమే అయినా వళిన్లుడితో తనకున్న శృశుత్వంవల్ల ఆయన అల్మిపాయాన్ని ఒప్పు కోలేదు నారదుడు మధ్యవర్తిగా వుండి ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ హరిళశ్చందుడు బొంకడవి వశిస్టుడిచేత్స బొంకించి తీరుకానని విక్వామితుడి దేత (పతిజ్ఞలు చేయించాడు.

వశిష్ట విశ్వామిశుల పతిజ్ఞలలో ధాటి విన్న ఇందుడు, నిష్కారణ కలహముతో సభ ముగినినందుకు బాధపడ్డాడు

విశ్వామ్మితుడు హరిశ్చందుడి ఆస్థానానికి వెళ్ళి ఒక యాగం కోసం ధన సహాయం కావాలని, అవసర మైనప్పుడు మేమే వచ్చి అడిగి శీనుకుపోతామని కోరాడు “తరవాత' అనేది ఎలా వుంటుందో చెప్పడం కష్టం కనుక-ఇప్పుడే

తక అలనాటి నాటకాలు

శోరిన ధనం తీసుకుపొమ్మని వారిళ్చ్ళందుడూ, మంతి సత్యకీర్రి ఆ బుషివి (ప్రార్టించారు కాని, విశ్వామ్మితుడి ఆ(గమాం చూన్సి, సరే మీ ఇష్టం అన్నారు, విశ్వామి_తుడు కోరిన ధనం ఎంతో తెలుసా ? దంఠావళంబు పయి, బల వంతుండొక్కండు నిలివి పెకిని రతనం బెంతటి దవ్వుగ రువ్వునొ అంతటి పొడవు [దవ్య మిత్తువా-సరిపోవున్‌ -- విశ్వామ్మతుడు ఎలాగ తేనేం హరిశ్చందుణ్ణి సకుటుంబంగా అడవికి వేటకు వచ్చేలాగా చేళాడు. వేటలో హరిళశ్చందుడు పులిని తరుముతూ విళశ్వామి[తుడి అళమ సమీ షానికి వచ్చాడు సత్యకి ర్తి అతనితోనే వున్నాడు. చందదమతి, లోహిరాళ్యుడు కూడా అక్కడకు చేరుకున్నారు. ఆ_ళమ భూముల్లో వేటాడకూడదు కనుక, అక్కడ విళాంతి విడిది" ఏర్పావైంది. మాతంగ కన్యలు వచ్చి హరిక్చంగదుడి సమక్షంలో సంగీత కాలక్షేపం చేశారు ఆ గీతికలో భావం రాజుకి నచ్చలేదు అఆ మాతంగ కన్యలిద్దరికీ, రాజవాజ్ఞి (ప్రకా*ం ముత్యాల విోరాలిచ్చి పంపడానికి సత్యకీర్తి [ప్రయత్నించాడు కొని, వారు తిరస్కరించి హరిశ్చందదుడి ' పావు కోరారు. రాజు మంతి కూడా అసహ్యించుకుని భదుడిచేత వారిద్దరినీ వెళ్ళ గొట్టించారు. వారు విశ్వామి తుడి కూతుళ్ళని వారి సంభాషణ ద్వారా తెలిసింది. విశ్వామి_ తుడు హరిళ్చందుడిమీడ కోపం తెచ్చుకుని - మాతంగ కన్నల్ని స్వీకరించమని బలవంతం చేశాడు. దానిమీద కొంత వాదన జరిగింది. ఈ సంద ర్భం ఆసరాగా, విళ్వామితుడు హరిళ్చందుణ్ణి రాజ్యం ఇమ్మని అడిగాడు. ఇచ్చి వేయమని చం దమతి [పోత్సహించింది. దేవ [బావ్మణ మాన్మముల్‌ విడిచి" హరి శృందుడు తన రాజ్యాన్ని విశ్వామి తుడికి ధారపోళాడు వెంటనే వారిళ్చందుణ్ణి సకుటుంబంగా తన' రాజ్యం విడిచిపొమ్మని విశ్వామ్మితుడు ఆజ్ఞాపించాడు. ఇంతేకాదు ఒకప్పుడు యాగం కోసం తనకిస్తానని మాట ఇచ్చిన సొమ్ము ఇమ్మని కూడా అడిగాడు [పఆలు విళ్వామ్మితుడి రాజ్యా కమణానికీ, ప్రవ ర్తనకీ విప్తవించబోతే హరి శ్చృందుడు మందలించి వారిని ఆపాడు విశ్వామ్మితుడు “బుణరనాన్ని" హరి శృం్యదుడి నుంచి వనూలు చెయ్యడానికి నక్మతకుణ్ణి నియమించాడు ఆతన్ని ఏలె అలనాటినాటకాలు వీన్‌

నంత '“ఎక్కువిగా బాధించమని కూడా నూచించాడు చివరి హెచ్చరికగా “మాతంగ కన్యల్ని పర్మిగహించి పొట్టు తప్పించుకో "మని హరిశ్చలత్మదుడికి చెప్పాడు. అయితే హరిళ్చం[దుడు అడవులపొలు కావడానికే సిద్దమయ్యాడు.

అడవిలో నక్షతకుడి ప్రవర్తన, నడక బార, అకలి బాధ, దానాగ్నిబాధ, అన్నీ చవిచూశారు హరిశ్చం దుడు చంద్రమతి, లోహిఠాప్వడు ఈ సన్నివేళా లన్నీ విశ్వామ్మితుడు ఆదృశ్యంగా వుండి గమవిన్తూనే వున్నాడు చందమతి పాతి వత్య మహిమను గహించాడు కూడా ఈ కుటుంబాన్ని ఆడపిలో వుండ సీయముండా [పయాణం సాగేలాగ చూడమని నకతకుడిని బుషి ఆదేశించాడు" కాగల కార్యం కాశీ చేరాక చూద్దాం లెమ్మని నిశ్చయించాడు.

కాశీలో నక్మగకుడి వేధింపు పరాకాష్టకు చేరింది పహరిశ్చందుణ్ణి బొంక మని నక్యతకుడు (పోత్పహించి ఏఫలుడయ్యాడు చివరికి గతిలేక హరిళశ్చం(దుడు చం్యద్రమతిని లోహతాళ్యుణ్ణి కాలకౌళికుడికి అమ్మేశాడు, అ వచ్చిన సొమ్మునుతన ఖర్చుల [కింద జమచేనుకుని, అసలు బుణం తీర్చమని నక్మతకుడు వూరిశ్చం (దుజ్ధి మళ్ళి వేధించడం మొదలు పెట్టాడు

వం్యద్రమతికి, లోహితాశ్యుడికి కాలకౌశికుడి ఇంట బాధలు [ప్రారంభ మయ్యాబి. హరిశ్చందుడు తనను తాను తెగనమ్ముకుని, వీరబాహుడనే కాటి కాపరికి బానిసయ్యాడు నక్మతకుడికి ముణ ధను చెల్లించేని, అ వాధ నుంచి విముక్తుగ య్యాడు,

పిలల అటలవేళ లోపాతాశ్ళుడు పాము కాటుకి గురయ్యాడు చందమశతి కీ సంగతి తెలినీనా, కాలకంకిక కాసనం (ప్రకారం పనులన్నీ పూర్తిచేనీ రాత్రి వేళకుగాని కొడుకు ళవ౦ చూడడానికి వెళ్ళలేకపోయింతి

బిడ్డ శవాన్ని దహనం చెయ్యడానికి చందమతి న్మళానానికి తీనుకువెళ్ళింది* కొని అక్కడ వీంబాహండి బంటుగా వున్న హరిశ్చందుడు, నుంకం చెల్లించనిడే శవదహనం వీల్సేదన్నాడు. చందమతి తన దగ్గర ఏమీలేదని అనుమతించమని బతిమాలింది మంగశన్యూశం వుంది కదా దాని నమ్మమన్నాడు, మంగళ న్హూతం తన పతికి తప్ప ఇతరులకు కనిపించదనే నియమంబట్టి చందమతి భర్తను గుర్తించింది, హరిశ్చం[దుడు, ఆమె, విర్ణ మరణానికి విలపించారుం ఆయినా నుంకం చెల్లించాలనే నియమం నియమమేనని హరిశ్చం్యదుడు (వీర

తీరి అలనాటి నాటకాలు

దాను) అనడంతో చం[దమతి మాడ, పాత, రేవడానికి బయలుదేరింది. విధి వళాత్తూ *“రాజబాలహంతి'గా నేరం నెత్రిన పడింది. చంద్రమతి వర్యశిల ఎక్కవలని వచ్చింది శరశ్ళేదం చెయ్యవలనినవాడు హరిళ్చం[దుడే (వీరదాను) అయ్యాడు. శిశు అమలు జరసబోయే వేళకి విశ్వామ్మితుడు వచ్చి తన ఓటమిని వశిష్టుడి విజ యాన్ని (ప్రకటించాడు. పార్వతి అన్ముగహంతో లోహితాళ్యుడు (బతికాడు విళ్వా మి[తుడు, దేవతల సాయంతో హరిశ్చం్యదుడి సత్యనిష్టను పరీక్షించానని బయట పెట్టాడు, విశ్వామ్మిశుడే హరిశ్చంగదుడికి మళ్ళీ కిరీటం పెట్టాడు (పతిజ్ఞపకారం తపన్సు ధారపోళాడు. పరమశివుడి సన్నిధిలో హరిళ్చందుడి సత్యనిష్టానిరూ పణం తీర్మానమైంది

ఈ నాటకంలో -- వశిష్టుడు, విళ్వామితుడు, దేవేరదుడు, బృహస్పతి, మాట్లాడుకున్న మాటలు రంగస్థలం మీద “నాటకీయమైని “నిర్ణీత పరిస్థితుల్లో రక్తిగా అనిపిస్తాయేమోగాని, ఏమీ ఉదా త్తంగాలేవుం

యాగం కోసం విళ్వామ్మిశుడడిగిన సొమ్ము వివరంచూస్తే ఏ రఘు మవి రాజంతటివాడో విశ్వజిద్యాగమంత (పయత్నంచేసి కూడబెట్టదగిందిగా వుంది గాని = చం్టదమతిని కొత్తగా" కొన్న కాలకౌశికుడి ఆర్థికస్థితిగాని వీరబాహుడి ఆర్థికస్థితిగాని అర్జవంతంగా కనిపించవు, రచయితే ఈ [పశ్న వేనుకువి ప్మాతల చేత సమాధానం చెప్పించారు నిజమే. కొసలో ఈ మనుషులంతా “దేవతలు అనేదొక్కటే ఈ [పళ్నకు సరైన సమాధానంగా కనబడుతోంది

ఇక -హరిళ్చంద పాతరారణలో పాతకాలపు డి ఏ. నుబ్బారావు ఇటీ వలి డి. వి. నుబ్బారావు మల్లాది సూర్యనారాయణ శివశ్రీ వ-టివారు వారి వారి (ప్రతిభ చూపించారు. విళ్వామిత పృాతకు ముక్కామల కృష్ణమూర్తి (పాణపతిష్ట చేశారు

హరిశ్చంద్ర నాటక పద్యాలలో “అరయన్‌ వంశము నిల్పనే కద ..., *ఆకల్పాంతము నంతమున్‌ గనని ", “వియదుధ్వాంత నితాంత .. “మాయా మేయ జగంబు .., చతురంభోధి సరీత . ", *దళమౌ పయ్యెదలో నడంగియు వంటివి విశేష (ప్రచారం పొందాయి.

సత్యహరిశ్చందీయ నాటకం తెలుగు పౌరాణిక నాటకాలలో నిస్సందేహంగా చర్మిత సృష్టించింది

అలనాటి నాటకాలు ్ట!

అల్లి జి

పాదుకా పట్టాభిషెకం

వాళ్మీకి రామాయణంలో రామ కథకు కీలకస్థానం అయోధ్యా కాండం. దళరధుడు రామ పట్టాలి షేకానికి నిర్ణయించడం మంధర టోధతో క్రైక వరాలు కోరడం, పట్టాలిషేకానికీ భంగం కలగడం రామ వనవాసం, దశరథ మరణం, వరతాగమనం, రాజ్యం స్వీకరించమని కోరడానికి భరతుడు సందడిగా వెళ్ళి అడవిలో రాముణ్ణి కోరడం రాముడు సున్నితంగా దృఢంగా తిరస్కరిం చడం భరతుని కోరిక మీద రాముడు పాదుకలివ్వడం భరతు డా పాదుకల్ని అయోర్యలో కాక, నంది[గ్రామంలో పట్టాలి షేకం చేసి, సింహాసనం మీద వుంచి,

శీర అలనాటినాటకొలు

రామపాదుకలకు (పతినిధిగా పాలనకు ఉష్మకమించడం, నూవ్మంగా ఇదీ, ఈ కాండంలో నడిచే కళ

అంటే మొదటి 115 సర్గలలో కథ. దీని తరువాత మరో నాలుగు సర్గ లున్నాయిగాని అవి రాముడు అతి ఆళమానికి వెళ్ళడం, అక్కణ్నుంచి మళ్ళి బయలుదేరి ఆరణ్యంలో [ప్రవేశించడం కథను చెబుతాయి.

రాముని వ్య క్రిత్వానికి గీటురాయి అనదగిన ఈ కాండంలో కథను తీనుకుని పానుగంటి లక్ష్మీ నరనింహారావుగారు [వాసిన నాటకమే పాదుకా పట్టాలి షేకం, జీనికి పట్టభంగ రాఘవం అనే మరో పేరు కూడా వుంది. ఇది ఏడంకాలం నాటకం. (ఠి ఆంకంలోనూ, సన్నివేళ స్టలాన్ని నిర్హేశించడం వుంది, ల

ఈ నాటకంలో దళరదరుణ్ణీ కైకనీ, రాముణ్ణి సీతను, భరతుణ్ణీ - పాను గొంటొవారు [పత్యేక (శద్దతో చ్చితించారు ఈ నాటకంలో కైకకు మంధరకు వరిగిన సంభాషణం, కైకకు దిశరధుడికీి జరిగిన సంభాషణం రాముడికి భరతు డికీ జరిగిన సంభాషణం కైకకి భరతుడికీ జరిగిన సంభాషణం రాముడికీ ఉబాలికీ జరిగిన సంభాషణం ప్రధానమైనవి ఇక్కడీ నాటకంలో భరతుడి హృద యౌన్నత్యం రాముడి వ్య క్రిత్వానికి దీటుగా వుంటుంది రాముడు పీతృవాక్య వరీపాలనం గొప్ప (వతంగా ఎంచి వుండవచ్చు, దశరదుడు తనను అడవికి వెళ మని ఆదేశించడం కాసనంగానూ తాను జ్యేష్టుడు గనక నూర్యవంళ ఆచార (ప్రకారం రాజ్యాధికారం చేపట్టడం లోకాచారం గానూ వివరించి లోకాబారం కంటే కాసనం బలవ త్తరం౦ అని నిరూపించి వుండవచ్చు. కొని, రాముడి విత వాక్య పరిపాలన దీక్షను మించి భరతుడి సోదర ,పేమను ఒక మెట్టు పెని నిల బెడుతుందీ నాటకం. అంతేకాదు అన్నకోసం అడవికి [సయాణం కట్టిన లవ్మ జుడి కంటే కూడా ఉదా త్రంగా నిలబెడుతుంది.

*హైదుకా పట్టాలి షేకం' నాటకంలో చాలా మానవ సహజంగా (పవ ర్రించిన పొతలు మంధర కైక దళరరధుడు భరతుడు లవ్మణుడు సీత, రాముడు ఊదాత్తాశయాలకు (పతినిధులుగా కనిపిస్తారు. సహజమైన మానవ డౌర్చ్భల్యాలను విడ్‌చి (ప్రవర్తించాలని చె ప్పే ఉపదేస్టలుగా భానీస్తారు.

పానుగంటి వారి నాటకం పాదుకా పట్టాలి షేకం ఆయన రచనల్లో ఆయిద వది. మొట్టమొదటగా, ఈ నాటకం 190౪లో అచ్చయింది. ఆంధ నాటక

అలనాటినాటకాలు (7) శం

రంగం మీద చాలా (ప్రచారం పొందింది. నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చేస్తున్న (వతి 1055 లో అచ్చయింది.

హైదుకా పట్టాలి షేకంలో దశరథ పాత [పజలను బాగా ఆకర్షించింది. అ రాజా మానసిక సంఘర్షణ, సమర్జులెన రంగస్థలనటులకు నటనా వై దుష్యం (ప్రదర్శించడానికి వీలు కలిగించింది. ఈ పాతను ధరించి అద్దంకి శ్రీరామ మూ ర్తిగారూ, కందుకూరి చిరంజీవి రావుగారూ, పాతకూ తమకూ కూడా పేరు తెచ్చుకున్నారు

దశరధుడు మోహించి తెచ్చుకున్న భార్య క్రైక. కన్నవబిడ్డల్లో మోపిొంచి "పెంచుకున్న వీడ్ణ రాముడు. రెండు రకాల మానవమొహాల నడుము నలిగిన మనస్సు దళరదుడిది, ఈ నలగడంలోనే నాటకీయ చమత్కారం వుంది. ఆందుకే ఈ నాటకంలో ఈ ప్మాశకు వచ్చిన (పచారం మరే ప్కాతకి రాలేదు. ఇలాంటి నలిగిన పాత మరొకటి వుంది. నిజానికి ఆ పాతకి ఎంతో పేరు రావలసి పుంది. ఆది భరతుడి పాత,

దళరధుడు రాముణ్ణి రాజ్యాధినేతగా నిలపాలని పడ్డ తపన, కైక భరశుడి కోసం పడింది. రాముడు ఏ ధర్మపాలనం కోసం శండినీ, రాజ్యాన్ని విడిచి అడవికి వెళ్ళాడో, అదే దర్మం కోసం భరతుడు తల్లినీ రాజ్యాన్నీ విడి లాడు. రాముడు అడవిలో వుంటూ ధనుర్భాణాలు ధరించి పకువుగా దుష్టశిక్ష కుడిగా మెలిగాడు. భరతుడు రాజ్యం ఏలుతూ (రామ (పతినిధిగా), విరాగిగా (బతికాడు.

భరతుడు కన్నతల్లి కోరికను కాదని, సోదరుడి మీద గౌరవంతో. చేనిన క్యాగం రాముడి త్యాగానికి ఎంత మాతం తక్కువది కాదు.

సంస్కృతంలో వాల్మీకి రచించిన రామాయణం సీత కొన్నత్యాన్ని చెవు తుందనీ భవళూ3 రచించిన ఉత్తర రామచర్మిత నాటకం రాముడి బొన్నత్యాన్ని చెపుతుందనీ సాహిత్య విమర్శకులంటూ వుంటారు అలాగే పాదుకా పట్టాలి షేకం నాటకం భరతుకి వొన్నత్యం చెపుతుందనీ మనం తీర్మానించవచ్చు.

పానుగంటి వారిలో ఎంత వ్యంగ్యం విస్యం, కరుకైన విమర్శాలకణం వున్నాయో, అంతటి ఆర్జ్రమైన లకి కూడా వుంది రాముడు అశరాలా అవతార పురుషుడని ఆయన నమ్మారు అందుకే ఈ నాటకం నాందీ (ప్రస్తావనలో పారి పార్శ్వికుడి చేతి “ఉపనిష దుదిత పరతత్త్వమీ రాముడేనా* అని (ప్న అడి

క్‌0 అలనొటీనాటకొలు

గించి న్యూతరారుడి చేత “ఆ యుషనివదర్థమే రాముడు, ఇది ముమ్మాటికి విజము” అంటూ

నచ్చిదానలిద త త్వంబు సొచ్చిమేను

వసుధ జేడకుండ మెలగంగ వచ్చు నంచు

జనులకును దేటపజుపగ అన్మమొందె

నదియ శ్రీరామ చందుడే యవని యందు

అని కీర్తించారు. ఇంకా తృ ప్రతీరళ *రాఘవువి యెడ నతిశయోక్తులన్ని యును గూడ హీనోక్తు లౌను సఖుడ .” అని సమర్థించారు.

ఈ నాటకంలో రసం గురించి కూడా పస్తావన తెచ్చి “ఫక్రి కరుణ రసాలు” ఇందులో ఉన్నాయని వెల్లడించారు. ఈ దృష్టితో *“హెదుకా పట్టాలి షేకం” నాటకాన్ని పరిశీలిస్తే దశరధ విలాపం కారణంగా కరుణ భరతుడికి రాముడి.పై వున్న మన్నన దృష్ట్యా వక్తి, రసాలు ఇక్కడ కలసి మసిలాయని, కరుణ రసం పునాది మీదనే ఈ నాటకం భక్తి నిండిన పతాక సన్నివేళం వైపు [పయాణించిం దనీ మనం వూహించవచ్చు.

పాదుకా పట్టాలి షేకం నాటకంలో పానుగంటి వారు వాల్మీకి రామాయణ కథనం కంటె, నాటకీయమైన వేరే కథనాన్ని అనుసరించారు. మూలంలో దళ రధుడు పట్టాలిషేక (ప్రస్తావనను, పొర జానవదుల నందర్నీ సమావేళపరచి (వకటించాడు. ఈ నాటక ౦లో నుమంతుడు, వశిష్టుడు వుండగా మామే (పక టించాడు.

రాముణ్ణి పిలిపించి తన విర్ణయం (వకటించడమేమి, వళిస్టుణ్ణి తొందరించి వట్టాలి షేక ముహూర్తం 'పెద్టించడమేమి, నుమంతుడు వచ్చి జనులంఠా రామ పట్టాలి షేకానికి ము కకంఠంతో అంగీకరించారని చెప్పడమేమి, రెపు (ప్రాతఃకాల మున పుష్యమీ నక తమున నై వ్వాక నింహాసనమును నీవధిష్టింత వుగాక” అని రాముడికి వళిన్లుడు వివరించడమే.మి ఈ సన్నివేశం మొత్తం దశరధ నిర్ణయాన్ని జక వైపున ఏదో విపత్తు రాబోతుందనే నూచన చేసింది మూలంతో ఈ సన్నివేళానికున్న స్తిమితత్వం నాటక సన్నివేశంలో లేదు. కారణ మేమంటే, మూలంలో నడచిన కధా సరః _పకారం, కైక రామపట్టాలి షేకానికి అడ్న పడుతుందనిగాని, భరతుడికి రాజ్యం ఇమ్మంటుందని గావి దశరధుడు

అలనాటి శారల టంరాలం షొ ॥ ౦ న ఖల. గ ధా9టాి నట. శీ) ళు!

అనుకోలేదు. వాల్మీకి రావమూయణం అయోర్య కాండం వన్నెండో సర్గలో కై తన రెండు కోరికలూ [పకటించగానే దళరధు డిలా అనుకున్నాడు. “కన్ను మేయది వా స్వస్న శ్చితమోహో పివా మనమ అనుభూతోపసర్గో వా మనసో వా ప్యు స్యదవః అని- కాని ఈ నాటకంలో దిశరధుడు ముందునించే ఏదో వులికిపాటుతో కీడును శంకిన్తూ వున్నాడు “కః ర్యాతి యెటులగడుచునోయని భయముగనున్నది" అనీ, “మవోనుభావా ఇలోచించుచున్నారేమి? పట్టాభిషేక కార్యము నెరవేశును గద "” అని- వళిష్టుడితో అనడమే యిందుకు పాక్ష్యం అలాగే కైకకు మంధర బోధలు చేసిన సందర్భం *= ఏవం (ప్మవాజిత శ్రైవ రామోఒరామోభవిష్యతి తరతళ న్‌ హళఠామి(త _ప్రవరాజా భవిష్యతి యేనకారేన రామళ్ళ వనాత్‌ [పఠ్యాగమిష్యతి తేనకాలేన పు తస్తే కృతమూలోభవివ్యతి (అయోర్య 9వ సర్గ 89, 84 ల్లో) ఇక్కడ మంధరబోదలో ముఖ్య లావం, “పద్నాలుగేళ్ళ, కళ్గుక్తు కనబడని రాముణ్ణి [1పజలు మరచిపోతారు వీ కొడుకు (ప్రజల్లో నిలదొక్కు కుంటాడు” అని- పానుగంటివారు చ్మితించిన మంధర రామ వనవాస అవసరాన్ని వ్యాఖ్యా నించిన తీరు ఇంకా విషలం “రాముడు పక్కన వుండడం భరతుడికి (ప్రమాదం అని= ఈ తరువాత ఘట్టం, కైక దళరదుణ్ణి వరాలు కోరడం. ఈ మట్టంలో హా! అలనాబి నాటకాలు

కైకకు దళశరదుడిమీద చెప్పరాని లోకువ" కనిపిన్తుంది కని కనిపిస్తుంది. అయితే, ఆమె దశళశరధుడితో మాట్లాడినప్పుడు మాతం, కాను రాముణ్ని అలా అడవుల పాలుచేయడానికి కారణం చెపుతూ, “నీవు నింవిసనమెక్కి టోరగిలబడవలయునని నేనీపని జేయలేదు. రామచంగదునిపై ననురాగ లోపముచేత జేయలేదు. కౌసల్య పై నాకు గల వైరమును తీర్చుకొనుటకే జేసితిని, అందులకే చేసితిని అంది. మంధర [పోత్సాహంగాని, కైక తాష్యతయంగాని నిజానికి భరతుడికి రాజ్యం దక్కాలనేదే.

పానుగంటి వారు క్రైక- దళశరర సంభాషణం నిర్వహించిన తీరు చాలా కరుకుగా నడిచింది. ఇందులో ధర్మనూవ్మం ఏమంటే దళరధుడి వంటి కాముకుడి కీళా సి జరగడం సహజమేనని ఆయన నమ్మారు. ఇందులో కైక దళరరుడి పట్ట చూపిన లోకువ పానుగంటి వాందే

భరత రామ సమాగమం ఈ నాటకంలో పతాక సన్నివేశం. ఇందులో పానుగంటివారు భరతుడి సోదర _పేమను పరాకాష్టకు జేర్చారు.

రామపాదుకలకు పట్టాలి షేకం ఇక్కడే ఈ అడవిలోనే చేసేసి, రాజ్యం లోకి తీనుకు వెడదామన్నాడు భరతుడు దాని మీద “ఇక్కడ నింహాసనమైన లేదే ” అన్నాడు వళినుడు. అప్పుడు భరతు డన్నాడు ;

“నేనే సింవోసనమును నా శ8రముపై శ్రీ పాదుకల నుంచుకొంటివి. అలి "షేకింపుడు” అని.

ఇది భరతుడి వ్య క్రిత్వానికే పతాకం, ఇక్కడితో నాటకం ముగిసింది.

దళరరుడు రామ పట్టాభిషేక నిర్ణయం చేయడం, మందర క్రైకళు బోద చేయడం, క్రైక దళరరుణ్ని వరాలు కోరడం, రామ వనవాస గమనం-భరతుడి వేడికోలు, పాదుకా పట్టాలిషేకం-- ఇవి ఈ నాటకంలో ముఖ్య శుట్టాలుం

“చిదిమిన పాల్లారు....”, “ననుబాని మన తం డి . , “ఛండాలుడను, మదాంధుడ”, “సృష్టియ ఎతయు నొక్క....” “సర్వమంగళ గుణ సంవూర్డుడగు నీన్ను..... “స్థిరమైన నడవడి ...” వంటి పద్యాలు ఈ నాటకం ద్వారా ఒక తరాన్ని ఊగించి విడిచి పెట్టాయి.

హైనుగంటే వారు ఆశించిన రామభక్తి భరతుని ముఖతః ఈ నాటకంలో పరాకాష్ట పొందడమే దీని [పత్యేకత

అలవాటీి నాటకాలు క్‌క్‌

ఇట్‌ త్రీకృష్ణలీల త్‌ల్లి( దండినై నం దమ్ముల నన్నల సఖులనైన బంధు జనులనైన రాజ్య కాంక్ష! జేసీ రాజులు చంవుదు రవని(దరచు జీవితార్డులగుచు - అన్నారు పోతన్నగారు. కంనుడి [కూర చేష్టలు వివరిన్తూ -- భాగవతం దళమ స్కంథం మొదటి అధ్యాయం 55వ పద్యంలో - అలాగే - పంకజములి నీళ్ళాడను సంకటపడ ఖలుల మానసంబుల నెల్లన్‌ సంకటము దోచె మెల్లన సంకటముల లేమిదోచె సళ్చురుమలకున్‌. అన్నారు ఆదే స్కందం మూడో అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణావతార ఘట్టం 105వ పద్యంలో -- ఈ రెండు పద్యాలూ ఇద్దరు (ప్రతిస్పర్థుల్నీ - ఒక అవళార (ప్రయోజ నాన్ని నూచిన్తున్నాయి. వారిద్దరూ కంనుడు, శ్రీకృష్ణుడు. ర్‌కీ అలనాటినాటకాలు

కృష్ణుడు పుట్టడం, [వేపల్లిలోనూ, బృందావనంలోనూ ఆళ్ళర్యావహమైన తన చర్యల్ని చూపించడమూ, కంనుడి అనుచరులు కృష్ణుణ్ణి “బాల్యం నుంచే చంపడానికి [పయత్నించడమూ, కడకు కంనుడే ఆకూరుణ్ణి బృందావనానికి పంపి తన మృత్యువును తనే అవ్వోనించుకున్న తీరులో బలరామకృమ్ణుల్ని “ఠనుర్యాగ' నెపంతో మధురకు పిలిపించి వారిని చంపే చివరి [పయత్నంలో కృష్ణుడి చేతిలో తానే చావడమూ -- మొదలైన నన్నివేశాలతో నడిచే కథ భాగవతం దళము స్కంథఠంళలో వుంది. అలాగే ఇదే కథ చిన్న చిన్న మార్పులతో హరివంళం పూర్వుభాగంలోనూ వుంది.

మల్లాది అచ్యుత రామకాస్త్రిగారు (వాసిన “శ్రీకృష్టలీలొ నాటకంలో నడిచిన కథకు మూలం భాగవతం దళమ స్కంథం నాలుగో ఆధ్యాయం 166వ పద్యం నించి (హైరంభమై 46వ అధ్యాయం 1898వ పద్యం వరకు కనిపిస్తుంది. అలాగే హరివంశ పూర్వభాగం అయిదో ఆక్వాసం 128వ వచనం నుంచి తొమ్మిదో ఆళ్వాసం 160 వ వచనం వరకు వుంది -

అయితే - అచ్యుతరామళాన్త్రిగారు అనుసరించిన మూలం భాగవత కథా (శ్రమం (ప్రకారమే వుంది.

శ్రీకృష్ణలీల" నాటకాన్ని కాస్త్రిగారు పేక మహవాశయుల్ని" ఆకర్షించ డానికి అనుకూలంగా, సన్నివేశాల్ని అమర్చడంలో చిన్నచిన్న మార్పులు చేళారు. భాగవతం కరనం చేసిన అన్ని లీలల్నీ కాక, కొన్ని ముఖ్య సన్నివేశాలు మాత్రమే చిితింబారు.

ఈ నాటకంలో తొమ్మిది రంగాలున్నాయి. ఆంకాల వివజనలేదు. నాందీ (ప్రస్తావన లేమీ లేవు. నేను మీకు పరిచయం చేన్తున్న ఈ నాటక (పతి తొలిసారిగా 1985 లో (ప్రకటితమైంది, ఇందులో కధ ఇలా నడున్తుంది.

శంనుడు మదిరా (పియుడు మానినీ [పియుడు.. చాణూర ముప్టకుల వంటి అనుచరుల సాయంతో యజ్ఞ యాగాది కర్మలకు భంగం కలిగించడం, మానవతుల్ని చెరపట్టడం వంటి కలాపాలు సాగిస్తున్నాడు. ఈ కథ నడున్తున్న నాటికి ఇంకా కలియుగం (ప్రారంభం కాలేదు నూట ఇరవై సంవత్సరాల ఇవతల ద్వాపర యుగమే నడుస్తోంది. కంసుడు తన పరిపాలనలో కరుకుదనం ఎలా వుండాలో తన అభ్మిపాయం ముష్టికుడికీ మంతికీ స్పష్టంగా దెప్పాడుం

అలనాటి నాటకాలు కర్‌

పచ్చి ర క్తపుటేర్లు ప్రవహింపగా జేసి హైమంతరాజుల( జదుము వలయు రనపుటాసను జూపి దాసానుదానులై దేశీయులుండగా6 [దిప్పవలయు కాష్ట్రిపాలుర నెల్ల వయ్య వయ్యలు సేన్‌ కోటకొమ్మల తోరణాల్‌ గూర్పవలయు పరదేశ ధనమెల్ల వాణిజ్యమిషచేత మనదేశ వానుల కనుపవలయు స్వర్గరాజ్యమదెట్టులో పాడుచేసి దేవతల నెల్ల మనముందు తిరి పెగాండ జేసి చెర బెట్టి వారలస్త్రీల నిటకు దెచ్చి దాసీలుగానుంచి తీరవలయు జ = ఈ నియమానికి లోటు రాకుండా “కంస హింసా విధానాల్ని అనుచరులు పాటిస్తున్నారు ఒక పర్యాయం,కంసుడు తన చేతికి చిక్కిన ఒక సోమిదేవిని సంభో గించే పయత్నంచేసి దెబ్బతిన్నాడు అ దెబ్బ “వాలకృష్ణుడో చేత రిన్నాడు. ఆ రూపంలోనారాయణుడు సోమిదేఏిని ఆదుకున్నాడు నిజానికి అప్పటికింకా కృష్ణ జననమే కాలేదు కంనుడి భావనలో భమలో అటువంటి పిల్లవాడి మూర్తి ఒకటి ము[దపడిపోయింది సోమిదేవి తన మందిరం నుంచి అదృశ్యం కావడం, గదతో తనను పిల్లవాడు పొడిచి సడదోనినట్టు తను పడిపోవడం కంనుణ్ణి కలవర పరిచాయిగాని -- వేశ్య మాలతి పలికిన ఓదార్పు మాటలతో కాస్త కోలుకున్నాడు. ఇక ఆ పూటకు ఆమెతోనే సరి పెట్టుకోదలిచాడు. నీజానికీ వేశ్య మాలతిగాని, ఆమె యింట వంటవాడిగా జేరిన బావ్మణుడు కొండుళొట్లుగాని “సామాన్య మానవులు” కారని, కంనుడి చర్యల్ని దగ్గరగో వుండి కని పెట్టడానికి వచ్చిన దేవతలనీ మనకు రెండో రంగంళలో వారిద్దరి తుది సంభాషణ ఆధారంగా తెలుస్తుంది. మాలతి కోసం పురోడాశం తెచ్చాననీ కొండు భొట్టు అనడంలోనూ మాలతి అతన్ని మీరు సర్వభకకులు అనడంలోనూ వారి దృరూ అగ్నిభట్టారకుడూ, స్వావోదేవి అనే వూహ మనకి కలుగుతుంది. కంనుడికి మానసికంగా ఒక (లమ దానీ నుంచి తెలియని ఒక భయం పట్టుకున్నాయి. జునిని భయమని అతని నునన్సు అంగీకరించడం లేదు, అంద వ! అలనాటి నాటకాలు

మైన చిన్న పిల్పాడి రూపు అతని ఖాననలో పుట్టి వెంటాడుతోంది. షణంలో ఆ పిల్లాణ్ని లాలించబోయాడు. మళ్ళీ అంతలో -- అద్గంలో తన (పతిబింవానికి తల లేనట్టు ఒక [ళమ భయం- కంనుడు విచ్చెత్తినట్టయిపోయాడు ఈ మానసిక స్థితిలో వుండగానే---“దేవకి నీళ్ళాడిందనే” వార్తను సేవకుడు తీనుకొచ్చాడుం చెప్పరాని ఉ్మదేక౦, ఉద్వేగం ఆఅవపొంచాయి--*వనుదేవుడు మాయగాడు శ్రీహరి తంతగాడు, నా తండి మోసగాడు (ప్రజలు దొంగలు సేవకులు విశ్వాస ఘాత కులు, కత్తి కార్యసాధనము, శతు విజయము గాంచని కంనుని చూడరు" అని ఆరుచుకుంటూ దేవకీ వసుదేవులుండే కారాగారానికి వెళ్ళాడు దేవకిని వసుచేపుణ్ని “మీ ఎనిమిదో సంతానం ఏడి?” అని నిలదీశాడు. తనకు మగపిల్లాడు కలగలేదనీ పుట్టింది ఆడపిల్ల ఆనీ దానిని వంపవద్దనీ దేవకి ఎంతో బతిమాలింది. కంనుడు వినిపించుకునే న్టితిలో లేడు దేవకి గొంతు పినికి ఆమె చేతిలో వున్న బిడ్డను బలవంతంగా లాక్కున్నాడు అమెకు కడుపు మండిపోయింది, తీవంగా హెచ్చ రించింది -ోనిష్కారణముగా మా దంపతుల కారాగారమందుంచి యీ విధముగా వేడ్చించిన నీవు ర క్తసిక్తాంగుండవై శతువుచేత చిక్కి చి్మితవరపాల్రే విలవిల తన్నుకొనుచు పాణములు పోవక మరణాయాసము నొందుచుండ జూచువారు, పల్కరించువారు లేక దిక్కుమాలిన పీనుగవైయుండ యీ దేవకి కనులు చల్పగ జూచుకాల మీ యానకదుందులికి రానున్నదని తలంపుము”--అని

కంనుడీ మాటలేమీ పట్టించుకోలేదు ఆడపిల్లను 'వైకెగరవేని బండమీద కొట్ట బోయాడు కాని--అ బిడ్డ శశి రూపంలో కనబడి--ో*నిన్ను జంపువాడునా సరసను జన్మించి (వేపల్లెలో నుఖముగా బెరుగుచున్నా"డని [పకటించి మాయ మైంది కంనుడు కలవరంతొో (శ్రిందపడ్డాడు.

[వేపల్లెలో కృష్ణుడు పెరుగుతున్నాడు. తనను ఎలాగైనా సంవహరింపదలిచి కంనుడు పంపగా వచ్చిన పూతనను, శకటానురుణ్ని సంహరించాడు యశోదకు తన నోటిలో భవనభాండాల్ని చూపించాడు, గోకులంలో (పతి యింటా తిరిగి వెన్నమీగడలు పాలు, పెరుగు ఆరగించి బాలభావం [పదర్శించాడు. మద్దిచెట్ల రూపంలో కాప గన్తులుగా పడివున్న నలకూబరుడు, మణిగీవుడు అనే గంధర్వు లకు కాప విమోచనం చేళాడు. కాళియ సర్పాన్ని మర్దించాడు. గోవర్ధనోద్దరణం కొవించాడు. ఆ సందర్భంగానే మొట్టమొదటిసారిగా తన “కర్య సిద్ధాంతాన్ని" (పతిపాచెంచాడు. “కర్మ జనులకు దేవత కర్మచేత జంతువులకు చావుపుట్టుక

అలనాటినాటకాలు [8] ర్‌?

గలుగుచుండు కర్మను దాటుటకు దేవునిచేత గూడకాదు. కర్మవలన శభాశథ ములు గలుగు--అని. కంనుడు తన పరిస్థితిని ఒక్కసారి సింహావలోకనం చేనుకున్నాడు. తనకు విశ్వాసపాతులై న అనుచరులు చాలామంది చనిపోయారు కొన్ని రాజ్యాల రాజులు శ్యతువులయ్యారు. పస్తుతం తన తండే తన శృశువులతో కలిసి తన పనులకు భంగం కలిగించి, తనను అధోగతిపాలు చేస్తున్నాడని నమ్మాడు అందు వల్ల అయన్ని బంధించి కారాగారంలో పెట్టడానికి నిశ్చయించాడు అందుకు వెంటనే [పయాణం కట్టాడు ఉగ సేనుడు అతని మంతి అంధుడు, అకూరుడు రాజసభలో వేరి కంనుడి ప్రవర్తన కారణంగా ఏర్పడుతున్న సంషాభాన్ని సమీఓన్తున్నారు. అకూరుడు కంనుడి ధోరణి పపమాదకరంగా వుందని విన్నవించాడు అదే సమయంలో కొందరు పౌరులు వచ్చి తాము పడుతున్న బాధలు ఏకరువు పెట్టారు. *మ్సెగ్పని ముందటమెట్టి మగువ బట్టల స్‌ంపి "సెప్పకూడని పని సేత్రరండి నీలాటి రేవులో నిలునుండి యాడోళ్ళు రగ సెంబులను నూచి తగులునండి పడునుపెల్లలు గంటబడిన చాలును మీద బడి వాని పానాలు వాపునండి కంటికింపుగ బట్ట గట్టిన నారాతి వాడిల్లు నిప్పుల పాలెనండి "నెప్పకూడదు మీ ముందు గొప్పపళులు తాగుతారండి జూదాలు బోగ మోళుూ యేట, హింసయు, సోరత్వ మేటియూను తగిన బుద్ధులుగావండి దండ మెడత ఈ గడవీడ జరుగుతూండగా, కంనుడు బుమలచేత బండి (రథం) లాగిన్తూ తాను ఆందులో కూర్చుని అ సకలోకి వచ్చాడు. అక్కడ వున్న దేవకీ వనుదేవుల్ని నిందించి “కారాగారంలో కళీన &౯ా పాశుల్ని” సేయడాని కాజ్ఞాపిం కలి అలనాటి నాటకాలు

చాడు. తాను తలపెట్టిన రనుఠ్యాగానికి బలరామకృస్ణుల్ని, ఇతర గోపాలకుల్నీ అవహ్వావించి తీసుకురమ్మని అకూరుడికి “పార్ధన పూర్వకమైన అట్ట అందిం చాడుం

అకూరుడు) ఉగ సేనుడు కంనుడికి కృన్లుడితో విరోధం వద్దని హితవు చెస్పబోయారు, ఆ హితన్న వినడానికి బదులు కంనుడు అ శణమే ఊగ సేనుణ్ని బంధిండాడు

అకూరుడు కందుణ్ని మళ్ళీ అతని రహన్య మందిరంలో కలునుకుని, “కృష్ణుని ఢీ కొనవద్దని* నచ్చచెప్పటోయాడు, కాని, కంనుడి కరిన వైఖరి గమ నించి, ఇంక మారుమాట్లాడక బృందావనం వెళ్ళడానిశే నిశ్సృయించాడు, "బృందావనం తేరి నందుణ్నీ, బలరామకృష్ణుల్నీ కలునుకుని మరురలో పరిస్థితులు వివరించి కంనుడి ఆవ్వోనాన్ని వినిపించాడు. యళోద సహజమైన మాతృ పేమవల్ల కలగిపోయి. అ[రూరుడి (ప్రయత్నాన్ని ఈసడించింది. బత గాముడామెను వారించాడు. యశోది తెప్పరిల్లి బలరాముడి మాటలతో కోలుకుని- పిల్లలిద్దర్నీ ఆ్మకూరుడితో పంపడానికి నిశ్చాయించింది.

కృష్ణుడు గోవకులు చేయవలసిన పనులు నిర్దేశించాడు. “కొలది దినము లళో నవీనయుగము (ప్రారంభము కాగలదు. ధై ర్యమవలందీంపుడు అని (పకటించాడు. తాను, బలరాముడు అకూరుడి రథంలో మధురకు ప్రచూణం కాదలచినట్టు చెప్పాడుం

మధురానగరంళో (పవేశించాక, ఐబలరామక ఎన్లులు అకూరుణ్ని ఇంటికి వంపేని, నగరంలో తిరగడానికి బయలుదేరారు. కంనుడి (పాపకంలో అ మవా రాజు బట్టలుతికే చాకలిని చంపి-అతని దగ్గరున్న విలువైన రాజవస్తాలు రరిం చారు. కృష్ణుడు కుజ్బను అన్ముగహించి నుందరిని చేశాడు, మాలాకారుడి సేవ లందుకున్నారుం

కంనుడు నుల్లయుద్ధరంగాన్ని సిద్ధం చేయించాడు. నగరి వాకిట కువలయా పీవమనే పొగరుబోతు యేనుగును నిలికించాడు అకూరుడు వచ్చి. బలరామ కృష్ణుల ఆగమనవార్హ తెలియపేకాడు. కంనుడిలో మళ్ళీ తతరపాటు (ప్రారంభ మైంది తనకు తాను గట్టిగా ధైర్యం చెప్పుకుని---ళతువుల్ని ఎదు ర్కోవడానికి టలం వుంజుకున్నాడు.

అలనాటీనాటకాలు ల5్‌ఖ

మల్లరంగంలో సందడిగా వుంది. దేవకీ వనుదేవులు, ఉగసేనుడు సంకెళ్ళతో వున్నారు చాణూర ముష్టికులు, కంనుడు, అ[కూరుడు, నారదుడు, మంతులు -- అంతా వున్నారు కంసుడు దేయబోయే ఘాతుకాన్ని సహించలేక దేవకి అ[కోళంతో మాట్టాడింది ఇాణూరుడు కత్తితో నరకబోయాడు. బలరామ కృష్ణులు వచ్చి దేవకీ వనుదేవుల సంకెలలు విడగొట్టారు. చాణూర ముష్టికుల్ని సంవారించారు కంనుడు దెలరేగాడు. కృష్ణుడతన్ని నింహాసనం నుంచి పడలాగి చంపాడు. ఉ్యగసేనుడికి పట్టంకట్టి పజల్ని న్యాయంగా పరిపాలించమని రాజ్యం అప్పగించాడు. నారదుడు పలికిన ఫల(కులితో నాటకం ముగిసింది.

ఈ నాటకంలో నాయకుడైన కృష్ణుడి కంచె (పతినాయకురైన కంనుణ్ణి చితించిన తీరు ప్రత్యేకించి చెప్పుకోదగినది ఆతని కూరత్వం, అతని ఉలికి పాటు కణంలో వాలకృ్ణుడి మీద లాలన అంతలో భయంతో కూడిన అ స్తిమిత స్ధితి దర్పాహంకారాలు, కలగలినిన విచ్మిత చిత్రణ మిది

మరో విశేషం - ఇది కావడానికి పొరాణిక నాటకమే అయినా, అచ్యుత రామళాన్త్రిగారు తమ కాలం నాటికి (ప్రముఖంగా వున్న జాతీయోద్యమ భావాల్ని (బొహ్మణ, (బాహ్మేతరుల భావ సంఘర్షణనీ, గాందీ మవోత్ముని విశిష్టతనీ (వత్యవంగా కొంత, అన్యాపదేశంగా కొంత సంభాషణలలో (వస్తావించారు. వేళ్యావృ త్రిని [తాగుటోతుదనాన్ని నిరసించారు.

ఈ వాక్యాలు పరిశీలించండి *

శ. దైవమా ఈ పాడు (తాగుభోతుదనము భారతదేశ గౌరవము రూవ్వ మాపవుటక్రై సృజీంచితివా ? ఎ (సోమిదేవి)

ల, దేశమెంత పాడయిపోయినది ! (వజలకు పట్టుదల లేదు "పేర్ముపలిష్టలు తమకు రావలయును శష్టమింకొకరిపాలు గావలయును. మహాత్ము డెవరయిన కష్టములకోర్చి దుర్మార్గుల మద మణంప (బయత్నించినను దానికి సాయ మొన ర్పరు సరికదా వాని నధికేపింతురు. (వజ లవ్యక్త డళలో నున్నారు

ఆ (కృష్ణుడు) లి ఇప్పడు పెద్ద పెద్ద వాపసనయ్యలు కూడా ఆడదానికి ఆెండో పెండ్లి యేదాల్లో వుందంట. యెదవ ముండకే సేస్తారంట ముందు ఆ ((వెంకడనే గొల్ల) 60 అలనాటి నాటకాలు

శీ. ఒకరి మాట ఒకరికిగాక [పజలు దేశముల నితరులపాలు చేయగలరు. శశువులు చెలరేగుచున్నారు. జా (కృష్ణుడు)

5. [బావ్మణులు మిక్కిలి పొగరుబోతులయినారు. (పతిసనికి వారే సిద్ద మవుతారండి ఇప్పుడు కూలిపనులకు కూడా వచ్చెద మనుచున్నారు. సమయము వచ్చిన కాళ్ళు పినుకుతారు ఆ (కంస సేవకుడు)

6. దోపిడులు, [పజలకు 'స్వేచ్భాభంగము, మితిలేని పన్నులు, నిగృం ధము, అకాభంగము, ఒకటియా ? దేశము పరమ దర్శిద దేవతా నాట్యరంగము. శోకరస [1పధాన నాటకముల (పదర్శించ ననువగు తిరస్కరిణ్యాదుల ననుకరింప బడి యున్నది పా (అ్మకూరుడు)

7. కులాలు కూక టేళ్ళతో కూలాయి న (మధుర పౌరుడు

8. ఏమి పొగరెక్కినదయ్యా (టాహ్మణులకు

+. ముష్టి చెంబులు పుచ్చుకొన్నప్పుడే మీకింత గర్వమే. యేకాలములో నైన మీకు గొప్ప యుద్యోగము లొసంగు వారుండిన నితరులను పెకి రానివ్వక (లొక్కి పెటైదరు కాబోలు, కాబట్టియే మీకు ముష్టివాత (వానినాడు.

జూ (ముష్టికుడు)

9. మవోత్మునితో విరోధము వద్దు. దామోదరుడు రామ సహితుడై నిన్ను

ఢీ కొననున్నాడు. ఆతని బోధలు [పజల హృదయముల నాటినవి. నానా (అకూరుడు)

10 [పజానాయకుడగు కృష్ణునితో (దేవేం దు డంతటివాడు) సంధి చేసి కొన్నాడు కృష్ణ పరమాత్ముని బోధ ప్రజలకు రుచించినది. ఆయుధము పట్టక, వెత్తురు చుక్క భూమిమీద పడనీయక శాంతము వహించి దేవే్యద గర్వనిర్వా పణ మొనర్చినాడు. ఎ (ఉగసేనుడు)

-- ఈ వాక్సాల్నిబట్టీ ఈ నాటక రచనలో నాటి దేశ వాతావరణం అచ్యుత రామళాన్త్రిగారినెంత [ప్రభావితం చేసిందో వేరే చెప్పనక్కరలేదు. కంస [ప్రవర్తన అనుసరించిన [కూరపాలన, అతని పతనాన్ని ఎలా కలిగించాయో చెప్పడమే ఈ నాటక లవ్యం తద్వారా ఆనాటి దేశ పరిస్థితి [ పేకకుల దృష్టికి తీనుకు రావడం రచయిత ముఖ్య ఉద్దేశం. అందుకే ఈ నాటకం పేరు "కృష్ణలీలి. అభ్పిలల్వ” కాదు.

అలనాటి నాటకాలు 61

అబి రాధాళ్సష ధా నే ఈ మహోపనిషత్సార మీశ్వరుండు: భార్యలగు మీర లష్ట వైభవములగుదు రిలను పదునారువేల (వేతలును జీవ సంఘమం దుత్రమోత్తమ జన్మరాధ ఈ మహాసాధ్వి కితనిపె నెనయురాగ మై హిశాసహ్య గర్హ్య వాంధాన్వితంబు గాదు పరమాత్మయందు రాగ్మపవూర్ణ జీవునకు సంబంధ సిద్ధిగాని - 62 అలనాటి నాటకాలు

ఈ రెండు పద్యాలలో రాధ భక్రితత్తాన్ని నారద ముఖతః పానుగంటి అమ్మీ నరనింవోరావుగారు రాధాకృష్ణ నాటకం చివర అనిపించారు.

శార-కృష్ణుడు అనగానే చిరకాలంగా మన మనిన్సులో వున్న “(పజయి ఖావం కంటె వేరుగా థభక్రిని మూర్తిభవింపజేని పానుగంటివాం నాటకాన్ని విలక్షణంగా తీర్చిదిద్దారు.

అసలు ఈ రార అఆనేప్యాత కృష్ణ చర్మితకు ఆకరా లనదగిన “హరి -వంళం తోగాని, భాగవతంలోగాని కనిపించనే కనిపించదు.

శ్రీశ. 1 12 శతాబ్టుల మధ్య జీవించి గిత గోవింద కావ్యం రచించిన జయదేవకవి చితించిన రాధాకృష్ణులు శృంగార మూర్తులు. -- “శ్రీ వానుదేవ శతి కేళి కథా సమేత మేళం కరోతి జయదేవ కవిః పబంధమ్‌” - అని వివరణ, ఆ కావ్యంలో ళ్లోకాలూ, అష్టపదులూ, రాధా మాదవుల “రవాఃకేశిని చితతిన్తు చ్నాయి.

తెలుగులో మొట్టమొదటగా రాధ పేరును శ్రీనాఠథకవి ఎత్తాడు. అది కూడా ఫీమేళశ్వర పురాణం పీఠికలో ఇష్టదేవతా న్తుతిలోఎూ*బాలిక మోము మత్త వన బరర్లిం కిశోరళ లాస్యలీల....” అనే పద్యంలో ... “పచ్చకప్పురపు వాసన తోడి ముఖారవింద ఊంబూలపు మోవి, మోవి పలు మోపుచు రాధకు నిచ్చు ధూర్త గోపాలుడు” ...అని ప్రస్తావించాడు కనుక - ఈ (పస్తావన కూడా రాధ (పజఇయ మూర్తినీ, శృంగార క్రిడను మాతమే సూచిస్తోంచి. చింతలపాటి ఎల్లన్న (రాధా మాధవకవి) (వానిన రాధామాధవీయం కూడా ఈ జాతికావ్యమే ఇక-దశిణాంధ పాహిశ్య యుగంతో నాయకరాజుల కాలం తరవాత తంజావూకు కేందంగా పాలన చేనిన మవారాష్ట్ర రాజుల్లో (ప్రతాపసింహండి కాలానికి చెందిన ముద్దుపళని రచించిన రాధికాసాంత్వనం, “ళ్ళంగార జీవితంలో పడగ్గది వై వాన్ని “పరిచి చూషిస్తుంది.

ఏతావళా - రాధ, కృష్ణుడు అనగానే మనకు శృంగార రసాధిదేనతలే తవద్దిగతమై మిగిలిపోయారు.

గాని-ఈ రాధాకృష్ణుల చర్మితకు ఆధ్యాత్మిక వ్యాఖ్య చేసి-యరధురభ క్రికి “ఆలంబనం చేసినవాడు మవాతక్తుడు, భక్తి ఉద్యమ విధాత శ్రీకృష్ణ దై తన్యుడు. (క్రీశ 1486 - 1584 మద్యకాలంలో జీవించి శుద్దభక్రిని_పదారం చేశాడు ఈయననే గౌరాంగుడని కూడా అంటారు.

అఆ-లనా-టి నాటకాలు 688

“రాధాకృష్ణ నాటకంలో ఇతివృత్రం నిర్వహణ పరిశీలించటానికి ముందు- ఈ కృష్ణళ కిత త్వం దైతన్య [పభువు దృష్టితో ఏమిటో చూద్దాం. ఆయనంటాడుః నర్వకాలాల్లోనూ కృష్ణనామం సత్యమైంది. సర్వళాస్త్రాలు కృష్ణుణ్ని తప్ప మరి దేనిని చెప్పడం లేదు. ఆ కృష్ణుడు కర్త, హర్త, పాలనకర్త, (బహ్మ శివుడు కృష్ణుడి కిం3రులే. కృష్ణ చరణాన్ని విడిచి అన్యవన్తువుల్ని వర్ణించే వాడి అసత్య ఉచ్చారణంవల్ల అన్మ వ్యర్దమవుతోంది. ఆగను వేదాంఠాది దర్శనాలు శ్రీకృష్ణ చరణ భక్తి ధనాన్ని వర్ణిస్తున్నాయి ..” --అఆని ఆయన బోదల సారాంశం ఏమంటే --- శ్రీరాధాదేవి (పేమ శ్రీకృన్ల | పేమ సేవా రాజ్యా వికి చివరిహద్దు---అనసి.

సాహిత్యశాస్త్రంలో పూర్వాచార్యులెనరూ భక్తిని ఒక రసంగా గుర్తించ లేదు దానిని “భావం” అని మాృాతమే అంగీకరించారు. ఇద్దరు మాతమే భకిని రసంగా అంగీకరించారు. వారిలో ఒకరు రూపగోస్వామి రెండవవాడు మధు నూదన సంస్వతి. రూపగోస్వామి వక్తిని 'మరురం” “ఉజ్వలం' అని విస్తరించి (పతిపాదించాడు అయితే ఈభక్తి శ్రీకృష్ణగోపీ విషయకం, శృంగార రూపం దీనికి చిత్త దవం స్థాయి భావం. ఇతర శృంగారం ఉపాదేయం కాదు కాని, కృష్ణ గోపీ విషయకమైన రతి ఉపాదేయం అనీ, అది భక్రిరసమనీ రూపగోస్వామి మతం ఇది నిజంగా 'భక్తికాదు భక్తిలో ఏకదేశమైన విషయం అయితే మరు నూదన సరస్వతి తన “హం కి రసాయనం” అనే పుస్తకంలో ,పతిపాదించిన భకి సంపూర్ణం ఉదాత్తం మిణుగురు పురుగులకంటె సూర్యకాంతి ఎలా ఐలవతత్త రమో అలాగే మిగిలిన రసాలకంటె అది భక్తి) బలవత్తకం, [శ్రేషతరం అవి అయన (పతిపాదను ఆయన దృష్టిలో భక్తిరసానికి ఆలంబన విభావం భగవం ఈడు భగవచ్చరి తలు ఉద్దీపన విభావాలు. భగవదాకారచి తవృ త్తే స్థాయిభావం. అదే భగవ[దతి ఈత్కా_లానుగుణంగా పుట్టిన నేతాది వికారాలు అనుఖావాలు, నిర్వేదశంకావార్షాదులు వ్యభిచారి భావాలు. ఇది పరమానంద స్వరూపమైన భక్రిరసంగా పరిణమిస్తుంది -- ఇది మధునూదన నరస్వతి (పతిపాదనలో పాఠరాంశం.

గ! క్రిరసానికి సంబంధించి రాధాక ఎట్లు సంబంధమైన ఆధ్యాత్మిక చింతనకు అనుసంధించి ఈ నేపధ్యం తెలియనిదే పానుగంటివారి “రాధాకృష్ణ నాటకం చదవడం, [పదర్శించడం భావ్యం కాదనుకుంటాను.

6కీ అలనాదీ నాటకాలు

ఈ నాటకం మొదట నాంది" (ప్రస్తావనలోనే నటికి న్యూతధారుడు వక్తి రసం అంటే ఏమిటో ఏవరించనే వివరించాడు -- “కాముకులకూర్మి “శృంగార' నామకళ౦లు భక్రియగునెదె దైవంబు పెని బెట్ట 6 బొలతి తల బెట్ట నుమము ముద్దులకు దగును దైవ నిర్మాల్యమేని, వంద్యమగునటియె, రాధా వృూదయాన్ని విపులంగా వివరిన్తూ ఆయనింకా ఇలా అన్నారు ; “రాధ జారిణీయను మాట కేవల మూఢాల్నిపాయము ..పామరజన పృదయాను భూతంబులగు వానిలో జా“జారిణీ సంబంధ సంభూత సౌఖ్యంబు కంటి నై హికా మోదకరంబు వేరొండు లేమించేసీ కవులదేనది యుపనూనముగా. దేబడెనుగాని= లక్రిజారత్వము కాదు అక్తురాలు జా*ణీయుగాదు” ఈ భక్తి మనస్థ్సితిని వివరిస్తూ ఆయన ఒక పద్యం కూడా ఇక్కడే చెప్పారు “కనువు గృహంబు నందునను ధ్యానము వేరాక దిక్కునందు నుం చును-ాస్వనుఖంబు లేశమును జూడదు--నసిద్దురబోదు--మానవో నిని భరియించు-నుర్విజన నిందకు 'గేలి క జంక-దిట్టి కూ ర్మిని( (క ట్‌ంచు 'స్వెరిణినీ మించును భక్తుడు దైవళ క్రిలోన్‌, జూ వక్క్లడికీ పానుగంటివారు ఎటువంటి రాధను చితించదలుచు కున్నారో మనకు రూఢి అయింది గనక-నాటక కథలోకి వెడదాం. ముందు ముఖ్యంగా గమనించవలసింది ఈ ఇతివృత్తానికి “మూలమంటూ ఏమీ లేదు. కథ రచయిత కల్పించుకున్నదే. సత్యభామను ఐహిక మన _స్రర్వానికి పతీకగాను, రాధను ఆధ్యాత్మిక పతీకగాను తీనుకుని ఇందులో నాటకీయ సన్నివేశాలను అల్హారు. కథలో పెద్దగా చిక్కుముడులేమీలేవు, భక్తితత్వ విశ్రేషణకోసం పుట్టిన _ అలనాటేవాటకాణల (9] 6ఫ్ర

ఈ నాటకంలో కారదుడనే విదూషకుడు అహ్హాదకరమైన పాత. ఒక రకంగా పానుగంటివారి హాస్య [పవృత్తిని పుణికి పుచ్చుకున్న పాత.

రారాకృష్ణ' ఆయిదంకాలనాటకం. రంగ విభజన లేదు మీకిప్పుడు పరి చయం చేస్తున్న ఈ నాటక (పతి 1966లో అచ్చయింది. పానుగంటివారు (వ్రాసిన నాటకాలలో ఇది నొలుగవది. 1909లో ఇది తొలిసారి అచ్చయింది.

ఇందులో కథ ఏమిటంటే

బృందావనంలో రాధ తన స్నేహితురాలు లలితతో కలిని మాట్లాడుతూ, తన పాణ్యపియుడు కృష్ణుడికోసం ఎదురు చూస్తోంది. తను చేనుకున్న ఆలం కరణం సజావుగా వుందో లేదో అని సరి చూసుకుంటోంది చం[దోదయమైందిగాని, ఇంకా కృష్ణుడు రాలేదు. లలితకు కృష్ణుడి పట్ట రాధా హృదయం ఎంతగా లగ్నమై వుందో అప్పటి సంభాషణలో తేటతెల్పమవుతోంది ఇంతలో కృష్ణుడి మ్మిశుడు కారదుడు వచ్చాడు. ఆతను స్వభావంచేత కొంటె కోణంగి. రాధ శృష్ణుడి రాక గురించి అతృతగా ఆడిగింది. తరవాత వస్తాడని అతను చెప్పాడు కాని రాధ తలపుల్లో కృష్ణ స్మరణ అమెను స్రిమితంగా నిలవనీయడం లేదూ, వెళ్ళి దగ్గరుండి కృన్ణుణ్ని తీనుకురమ్మని శారదుణ్ని తరిమింది. మళీ అంతలో తన సందేశంలో మళ్ళీ మళ్ళి సవరణలు చేన్తూ కారదుణ్ని అక్కడ నుంచి ఒక పట్టాన వెళ్ళునీయలేదు. ఇంతలో అమెకు ఒక (భమ లాంటి ఆవేశం కలిగింది. కృష్ణుడు అక్కడికి అనతి దూరంలోనే వున్నాడనీ- వచ్చేశాడనీ- ఇలా రాధ శారదుణ్ని పంపుదామని పంపకుండా నిలిపేసి, దిగృమలో పరవళంలో ఉండ గానే - రెల్లవారుజాము అయేసరికి కృమ్ణుడక్కడికి నిజంగానే వచ్చాడు అయితే- కృ్ణుడు తారావళి అనే చిన్నదానింటికి వెళ్ళి వస్తున్నాడనే వైనాన్ని కారదుడు బయట పెట్టనే పెట్టాడు లలిత కాస్త వినుగు కనబరిచింది కాని-రాధ మాతం కృష్ణుణ్ని ఆలా యీసడించడం ఒప్పుకోలేదు పైగా అతని చెక్కిళ్ళమీద అధరాల మీద *“సలునొక్కులు చూసి--అంత నున్నితమైన మనిషికి ఈ 'గాట్లు' ఏమిటని కలతపడి -- తాను చూడలేనని - చూడలేకపోవడం అనూయవల్ల కాదనీ -- చాలా బాధపడింది. ఆ చిహ్నాలు పోయేవరకు తన కష్ట కృన్ణుణ్ని చూడలేనని చెప్పి లలితను తీనుకు వెళ్ళిపోయింది.

కృష్ణుడు మదురాపురం చేరాడు ఆయన ధ్యాసలో ఆయన వున్నాడు కానిః రాద మాతం నిరంతరం ఆయన ధ్యాసలోనే వుండి--ఒక్కసారి బృందావనానికి

ర! ఆలనాటినాటకాలు

తీనుకొని రమ్మని కారదుణ్ని పంపింటి. అతను అక్కడికి వచ్చి, నేరుగా-సత్య భామాదేవి అంతఃపురంలో కృష్ణుడున్నాడవి తెలిని వెళ్ళాడు.

ఆ సమయంలో సత్యభామ తన చెలియకత్తె తరళతో సౌందర్యం గురించీ, స్వైఠం్యత్యం గురించీ అలవోకగా మాట్లాడుతూ రాధ [పస్తావన తెవ్పింది. అమె అందమైనదని కారదుడు చెప్పాడని తరళ వివరించింది. సరిగ్గా ఈ సంథాషణ మర్య ళారదుడు [సవేశించాడు. అతన్ని దొరకబుచ్చుకుని రాధ సౌందర్య రనా స్యాన్ని అతనిచేత చెప్పించాలని సత్యభామ (యత్నించింది. కారదుడు దాలా తెలివిగా ఆమె సౌందర్యాన్ని వివరిన్తూంటే తట్టుకోలేక --సత్య ఆతని మాటలకు వంక అర్ధాలను లాగింది అమె ఇంకా [పళ్నలువేని విసిగిన్తూంటే -- ఓసారి బృందావనం వచ్చి ఆమెను చూని తెలునుకోమన్నాడు. ఇక్కడే కారదుడు సత్యకి దొరికిపోయాడు రాధా సందేశం అందుకుని కృమ్ణుడు బృందావన (వయాణం కట్టడంకోసం కారదుడు వచ్చాడని....ఆమె నిర్ధారించింది. ఇంతలో కృష్ణుడక్క డికి రానే వచ్చాడు సత్యభామ రాధ పేరు తలిచి అనూయ పడుతూంటే కృష్ణుడు రాధను తలుచుకుని పులకించిపోయాడు

“*రారయను నుదామధురాశరములు చెవిని బడిన వెంటనె - మనసంత [పలను జెందె! నాక్కమారుగ దటుకున జుక్కరాల రపష్పునను వెల్లు నమవసరా[తివోలో---

రాధా (ప్రస్తావనతో అనూయతో, కోపంతో చెలరేగిన సత్యను సముదా యించడానికి కృన్ణుడు పపయత్నించాడుగానీ - లాభంలేకపోయింది కృష్ణుడు తాను సత్యా విరేయుడినేనని ఇంకా నమ్మించే (ప్రయత్నం చేన్తుండగానే, సత్యభామకొక ఆలోచన మెరిసింది. తరళను సలవో అడిగింది నెమ్మదిగాలాఅదేమటంటే,--- కృష్ణుడెలాగూ బృందావనానికి వెళ్ళక మానడు. ఇప్పుడీ కోపం నుంచి తగ్గకుండా (పచ్చన్నంగా -- కృష్ణుడు వెళ్ళిన తరవాత -తనూ, తరళా బృందావనం వెళ్ళి రాధాకృష్ణుల చర్యలు కనిపెట్టాలని తరళ “సై అంది. మరింక కృష్ణుడి బుజ్జ గింపు ప్రయత్నాల్ని పట్టించుకోకుండా ఇద్దరూ అక్కణ్నుంచి వెళ్ళిపోయారు.

ఇప్పుడు కృష్ణుడు రాద ఎలా వుందని ఆతృతగా అడిగాడు. ఆరునెలల నుంచి ఆమె న్నిదావోరాలు లేక క్షీణించిపోయిందని కారదుడు చెప్పాడు. కృన్లు డది విని, “ఇప్పుడే బృందావనం వెళ్ళి అమెను చూద్దామని” నిర్ణయించాడు.

అలనాటి నాటకాలు 61

బృందావనంలో రార లలిత మధుర అనే చెలిమిక శ్రెలతో మాట్లాడుతూ తనకుగల శీకృష్ణ విరవోన్ని వివరిస్తూంది కృష్ణుశ్ని తలుచుకుంటే చాలు పరవ శించి పోశూంది-- (కృష్ణా ) త్వ న్నిశాంత మృదులదామ (పనూనకే సరజ దూళిగాగ జనన మొంది యున్న నేను - విరహమెన్న డెరుంగని తన్మయత్వమునకును తగిలియుందు- అలిత కారదుడు వచ్చాడనీ అతనితో కృమ్లుడు కూడా వచ్చాడనీ చెప్పగా విని-ఒకటే తత్రరపడిపోయింది, ఆ కృష్ణుడు వస్తే ఎలా మాట్లాడాలా ? అని ఆమె తబ్బిబ్బయింది ఎలా మాట్లాడాలో నూట నేర్పరి అయిన లలితను బతిమాలి, తనకు కొన్ని మాటలు నేర్పమంది అందుమీదట లలిత ఒక చితం చేద్దామంది, అదేమిటంటే--“మనలో మన మె.కతె కృష్ణుడొకత్కె రాధయొకతి, శారదుడొకతె యని వాక్యోపవాక్యములను యుక్తియుక్తముగ బఠించుకొనిన యెడల నో రాధా సీ వింక నొక్క పావుగడియగో నాడబోవు పరమార్ధ రాధాకృన్ణ నాటకములో మిక్కిలి పౌరముగ నలినయింప గలవు” అని-- అయితే రాధ పాతను తాను (సంభాషణలు చెప్పాలి గనుక) అభినయిస్తా ననీ లలిత అనగా -- రాధ పాత మరొళరు రశించడానికి ఏల్లేదని, భూత భవివ్య ద్వర్తమానాలలో కూడా తారొక్క కై మాతమే రాధననీ--రాధాదేవి తెగేసి చెప్పింది సరే-- మధుర కృవ్లుడివేషంు వెయ్యడానికి లలిత కారదుడి వేషం వెయ్యడానికీ నిర్ణయమైంది ఆ వనంరో లతలే రాధాదేవి చెలిక త్రైలని మధుర నిర్ణయించింది. అంతే రాధలో సహజంగా కృష్ణ స్మరణ ధ్యానాల పారవళ్యం [ప్రారంభమైంది సరిగ్గా ఇదే సమయంలో అసలైన కృ్ణుడు ళారదుడు అక్కడకు వచ్చారు ఒక పొదరింట్లో దాగి వుండి ఈ వింత నాటకం చూన్తున్నారు. మరోవైపునుంచి సత్యభామ తరళ కూడా అక్కడికే వద్చారు. కృమ్ణుడు వారి రాకను గమనించినా తెలియనే వున్నాడు సత్య ఇంకా తెలివైంది, తన నాథుడు, కారదుడు తమకు కనిపిన్తూండాలి, వారి మాటలు వినిపిన్తూండాలి* కాని తాము మాతం వాళ కి కనబడకూడదు తమ మాటలు వారికి నినఎడళూడదు-అఆటునంటి రహస్య [పదేశంలో తాము దాగి 68 అలనాటినాటకాలు

వుండి ఇక్కడి చర్యలు కవి పెట్టాలని 'శరశతో నంప్రదించి-అమె నోచన మీద అక్కడాక లవంగ నికుంజంలో చేరింది ఒకవై పు కృష్ణుడు, కారదుడు మరొకవైపు నత; తరళ--డార మరుర

లలిత ఆడే రాధామారవ నాటకాన్ని తిలకిన్తూ మర్య మధ్య ఎవరికి కలిగిన అలి (పాయాలను వారు పక్కవారితో చెప్పుకుంటూ గడుపుతున్నారు. సత్యకు, తరళకు రాధ మనస్థ్సితి మదపు పిచ్చి గా తోచింది, కృన్ణుడికది పారవళ్యంగా తోచింది. ఒక దశలో కారదుడు కృష్ణుకు బయటకు వవ్చి రాద దగ్గరకు వెళ్ళారు. రాధ కృష్ణుడికి నమస్కరించి సాదరంగా ఆవ్వోనించింది అయిరే-ళనకు కావలసిన వాడు బృందావనాధీళశుడుగాని--మధురాదీకుడు కాడని స్పష్ట ) చేసింది అమె. కోరింది వాలకృన్ణమూర్తి దర్శనం

“లోక మందిలి వార్తలు నాకు లేవు

సీ వొసగు నె హిశ్తై శ్వర్య నిఖిల వీతతి

నాకు గొరగాదు -నీ బాలకాకృతివి వ

రించితిని నిష్టమైన జూపించు దాని" అని కోరింది కృష్ణుడు ౨మె కోరికను మన్నించాడు ఆమె కోరిన విదంగానే దర్శనమిచ్చాడు. రాధ పరవశించి కాళ్ళమీద పడింది. ఈ సమయంలో సత తర+*తో సవి బయటకు వచ్చి రారవున్న చోటకు చేరుకుంది ళారదుడి గుండె గులిల్లుమంది గాని - కృష్ణుడు మాతం నవ్వుతూ ఆమెను పలకరించి - నమస్కం రించాడు. సత్య రోషంతో కృమ్ణుడి తలను తన్నింది రోర శాధగా గుండె కొట్టు కుంది. కడకు సత్యను తన్ను కూడా తన్నమని [పణామం చేసింది రాద, సత్య మెతబడి రాధ ళాంతచిత్తాన్ని _పంనించబోయింది గొని, అంతలోనే తమాయించుకుని కఠిన వై అరి అవలందించింది రాధ మాటలన్నీ అమెకు స్వైరిణి మాటల్లాగ తోచాయి.

కృన్లుడు సత్యను అనునయంగా కౌగిలించుకున్నాడు. అమె కరీగి - కాను పాదళాడనం చేసినందుకు గమాపణ కోరుకుంది కృముడు తశ సన్నిధిలోనే వున్నాడని సత్యగర్వం (పకటించగో - రాధ మాతం వినమంగా = తనకు అంతటా కృష్ణుడే వున్నాడనీ, అతను తనలో వున్నాడనీ, తను అళనీలో వున్నా ననీ మనవి చేసింది సత్యకి రాధ మనస్థితి వింతగా తోచించి. తన పాదాలకు నమస్కరించిన రాధను కల్యాణమన్తు' ఆని కృన్ణుడు దీవించాడు, ఇంక మరుతా అఆలలభాటి నాటకాలు 69

పురానికి వెడదామవి సత్య కృర్ణుశి శారదుణ్ణీి తొందర చేసింది. రాధను తీను కుని మధుర, లలిత ఇళ్ళాకు వెళ్ళారు.

మధుర రాధ కోసం బృందావనంలోనూ యమునా తీరాన వెదుకుతోంది. రాధ భక్షి పారవళ్యంలో మునిగిపోయి కృష్ణుడి కోసం వెదుకుతూ తదేక మనన, స్మరణలతో వుంది మధుర ఆమెను నిలిపి స్వస్థస్థితికి తేవాలనే పయత్నాలేవీ వలించడంలేదు ఆదొక ఉన్మ త్రన్థితి లాగుంది అలా పరుగె త్రి పరుగె త్రికృ్ణనామ నంకీ ర్తనం చేని చేని, కడకు యమునలో పడింది మధుర కిదృళ్యంతో గుండె లవిసిపోయాయి. సమీపంలో వున్న ఒక తాపసివి (ప్రార్థించి ఆమెను రక్షించమని కోరడానికి వెళ్ళింది.

శాపనీ రాధను రక్షించి ఆమెతో మధురకు దేరాడు. అదే సమయంలో నారదుడు కూడా కృష్ణ సందర్శనానికి వద్భాడు రార పరిస్థితి అప్పటికే క్షు డికి తెలును సళ్యకు రాధాత త్త్వం నారద (పేరణతో మరింతగా అర్జమైంది. కృష్ణుడు రాదను మహాదరంతో మన్నించాడు సత్య రాధరు [పణామంచేని క్షమా పణ కోరింది నారదుడు కృష్ణుడాడించిన ఈ రాధాత త్వ దర్శన నాటక మర్మాన్ని బ్లాఘించాడు “రార పరిణామమే భక్త అని (ప్రకటించాడు. రుక్మిణిని - ఆమె కోరికను మన్నించి, ఆమె వద్దకు వెళ్ళి. దర్శించడానికి కృర్ణుడు అందరినీ (ఫోత్సహీంచడంతో నాటకం ముగిసింది.

ఇందులో భక్తి గురించి, దాంపత్యం గురించి, (పేమ గురించి ఇంకా ఇతర విషయాల గు9ం0చి శారదుడు సహజ చమళ్కారంతో చేసిన వ్యాఖ్యానాలు, “భ క్రితో బరువెక్థిన” ఈ నాటకంలో మంచి ఆటవిడుపుగా వినిపిస్తాయి. నాలుగో అంకం మొత్తం కృ్ణుషి పట్ల రాధ హృదయంలో ఆర్తిని విశదం చేన్తుంది, మధ్య మధ్య “మధుర” కలగజేనుకుంటే యేంగాక - ఈ అంకం నుదీర్చమైన “రాధికా స్వగతం అని చెప్పవచ్చు. ఈ నాటకంలో పానుగంటివా రుద్దేశించిన *అంతర్నాటకం' కీలకమైంది. ఇందులో నాటకీయమైన మలుపులు, ఆళ్చర్యజనక మైన సంఘటనలు ఏమీలేవు గాని - రాధాతా త్రికదర్శనానికి వ్యాఖ్య ఆన దగిన స్వతంళఈ రచన, పానుగంటి వారిలో వముఖంగా కనిపించే విస్య వ్యంగ్యాలేకాక, “క్ర చి తం” ఎంతటిదో ఇది ఆవిష్కరిస్తుంది. అందుకే అంధ నాటక చర్మితలో విలగణమైనది రాధాకృష్ణ నాటకం.

ళం అలనాటినాటకాలు

(లీ ఇల్లి ఎకృుషతులాభారనుం కక బీర జాలగలడా-- సత్యాపతి [వత వరాన మహిమన్‌ -” అనే పొట దానితోపాటు స్థానం నరనింవోరావు గారు, గుర్తు రాకుండా ఈ నాటకం గురించిన [వస్తావన ఆడుగు ముందుకు సాగదు. సత్యభామ ప్తాతలో మెరుపల్లె మెరిసినందుకు మా[తమే కాదు; ఈ హైటను ఈ నాటకంకోసం (వాసినందుకు కూడా స్థానం వారు ఈ నాటకంతో హెటు మిగిలిపోయారు. అలనాటి నాటకాలు (4!

“భ్రీకృష్ణతులా భారం” నాటకాన్ని ముత్తరాజు నుబ్బారావుగారు 1928లో (వాకారు. అ రోజుల్లో నెల్లూరు అం ధసభకు ఉపాధ్యశ్రులుగా వుండి, ఆ సభకోసం ఈ నాటకం నవాళారు స్థానం నరనీంవోరావుగారు సత్యభామగా, కపీలవాయి రామనాథళానస్త్రగారు నారదుడుగా సి.ఎస్‌. ఆర్‌ ఆంజనేయులు గారు కృష్ణుడుగా వె.ఎల్‌. నరసింవోరావుగారు రుక్మిణిగా అఖండ (ప్రజామోదం పొందిన నాటకం ఇది. 1925-80 మధ్యకాలం విసృతంగా రంగస్థలానికెక్కిన ఈ నాటకంలో మూడంకాలున్నాయి. మొదటి అంకంలో రెండు, రెండో అంకంలో అయిదు మూడో అంకంలో అయిదు రంగాలున్నాయి నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చేస్తున్న నాటక వతి 1980 లో అచ్చయింది

శ్రీ కృష్ణ తులాభారం కథ ఎక్కడిదీ అంటే- నూటిగా మనం చెప్పుకో గలిగినది నంది తిమ్మన కవి రచించిన పారిజాతాపహరణం కావ్యంలో “పుణ్యక వతం' పునాదిగా పుట్టిందని మాతమే- ఆ కావ్యంలో అయిదో అళక్వాసం 58వ వచనం 'నారదాగమనము తో (పాఠరంలించి 102వ పద్యంవరకు కొనపాగిన “చిన్ని కథా నూూతం అందుకుని తయారై౦దీ నాటకం, కావ్యంలో సత్యభామ కృష్ణుణ్ణి నారదుడికి దానం చెయ్యడం కథ వుందిగాని, తులాభారం (ప్రసక్తి, సత్య గర్వం అణిగించడానికి కృష్ణుడి అనుమతితో నారదుడు *నాటకంి నడిపిన సంగతీ లేవు, రుక్మిణి భక్తి వైభవాన్ని నిరూపించే ఉద్దేశం కూడా- పారిజాతాసహరణ కావ్యంలో - లేదు

పుణ్యక వతం శ్రీ కృష్ణతులాభారం నాటకంలో కీలక సన్నివేశం కదా ఈ [వతం గురించి నారదుడు ఆ కావ్యంలో ఏం చెప్పాడంటే - పారిజాతాపహరణ కావ్యం అయిదో ఆక్వాసంలో 55, 56 57 58, 59 60, 61, 62 సంఖ్యల పద్యాలు చూడండి. ఈ వతం వల్ల ఫలం ఏమంటే -

ధన కనళ వన్తు సమితియ దనచు సమృద్ధియును గలీగి- తానుం బతియున్‌ మనమున నరగొర లెరుగక అనితర నృఖళైక సుఖము లందుదు రనుచున్‌.... (ఫోత్సహించాడు నారదుడు. "వీ అలనాటీనాటకాలు

గిట్టిగా చెప్పాలంపే- పారిశాతాపహరణంలో ఆ ఎనిమిది పద్యాల యేరణ మంచే “తులాభారం” నాటకం అవతరించింది. అసలు పారిజాతాపహరణం సంస్కృత వూరివంళంలో కథ ఆధారంగా తెలుగులో నంది తిమ్మన్న కావ్యంగా వాళాడంటారు. తెలుగు హరివంశంలో పారిజాత కథ ఉ తర భాగంలో నాలుగో ఆళ్వాసంలో 218వ పద్యంనించి 275వ పద్యం వరకు 632 పద్యాలలో నడిచింది= కాని, ఇందులో పుణ్యక వతం శులా భారం (ప్రస్తావన లేమీ లేవు మూలకథ విషయంలో దూసి రామమూర్తి కాస్త్రిగారి వంటి వారి హరివంశవాదాన్ని పుట్టప ర్తి నారాయణాచార్యులుగారు వ్యతిరేకించారు. తిమ్మన కావ్యానికి కన్నడంలోని “హరికథాసారం” మూలమనీ దానినుంచి మక్కికి మక్కిగా తిమ్మన కొన్ని పద్యాలను తెలిగించుకున్నాడనీ ఆయన వివరణం. ఏది ఏమైనా ముత్రరాజు నుబ్బారావుగారి తులాభారం” రచనకు తిమ్మన పారిజాశాపహరణంలోని అయిదో ఆళ్వాసంలోని 69 పద్యాలు | పేరణ మ్మాతమేనని మనం [గహిస్తే దాలు. పారిజాతాసహరణ కావ్యంలో శ్రీకృష్ణుణ్ణి దానం పట్టిన నారదుడు- “సత్యముగ విన్ను నిప్పుడు సత్యాషతి మాకు నిచ్చె సకలామ్నాయ న్తుత్య-ఇక మా యలీప్సీత కృత్యంబులు సలుపు మనుచు. గేశిపరుండై ... ఠఈన వస్తువులు మోయించాడు. ఈ సందర్భంలో “సత్యాగర్వనిర్వాపణం”అనే దీక్ష యేమీ నారదుడికి లేదు. వతంలో భాగంగా దానం పట్టి మళ్ళీ కృన్ణుణి సత్యకు “ఏ గొడవ లేకుండానే తిరిగి ఇచ్చేశాడు ఆవిడే అందుకు యరనంగా తన నగలన్నీ ఇచ్చింది నారదుడికి= ఈ సన్నివే?ానికి నడిపించే కథను తులాభారం దిశగా, ఈ నాటకం "పెంచింది. ఇందులో సందేశం” - *| పేమ వాంఛనీయమైనా అది స్వార్థ లాభకాంక్ని దేహ సంబంధి ఐహిక నుఖార్థి. దీనికంటె అన్ని విధాలా కోరదగినది భక్తి భ క్రియుతులు నాలో లీనమైపోతారు.” అంటాడు కృష్ణుడు, “నత్య (పేమను ల క్షిగా మార్చనెంచి నేనే దిని నంతయు బన్ని నిన్ను గారణమాత్రుగా నొనర్చితి”నని కృష్ణుడు నారదుడితో అన్నాడు. అలనాటినాటకాలు [10] 78

బవ భొర్యాత్వం ఎంతగా నిషేధించదగినదని భావించినా, చిరకాలంగా మన తెలుగు _పేనకులికి “ఇద్దరు భార్యల మొగుడు పడే అవస్థ, ఒక ఇతి వృత్రంగా ఇష్టమవడానికి నిదర్శనం, ఈ తులాఠారం' నాటకమే పౌంఘికేతి వృత్తాల నినిమాలలో ఇటువంటి “'సంఘర్షణల్ని' ఎంతగా రుద్ది వదిలి'పెట్టారో చెప్పక్కర్లేదు, సవతుల కయ్యం మనవారికి సేచెంట్‌' కాలషేపంం

సత్యభామ సొందర్యాతిశయంతో రెచ్చిపోవడం, భ ర్రమీద సంపూర్ణాధికాళం (ప్రకటించడం ఒక వైపున దీనికి (పతిగా అత్మ సౌందర్య సాధనంతో రుక్మిణి పాత్మివత్యం (పకటించడం ఒకవై పున మన (పేవకుల్ని చాలా ఆలరించాయి. పర్షివతలు భర్త మొహం వైపు చూడ్దంకంటి పాదాలవై పు చూడడం వాంఛనీయ మనే రహస్యానందంి సత్యభామకంటే రుక్మిణిని గౌరవ పీఠం మీదకి మన 1యేనకులు ఎక్కించడానికి కారణమైంది. పాత్మివత్య లారంతో కునిశళ్ళిపోయే ఆడది మవానుభావురాలనీ, వోయిగా గాలీ వెలుతురూ సోకే మొహంతో, నవ్వుతూ తుళ్ళుతూ కనిపించే ఆడది రౌడీ అని మనవారికి చాలా గాఢమైన నమ్మకం. అలాంచే వారికి “గర్వభంగం” అ(తుతగా కోరుకుంటాం. అదే ఈ నాటకం చేసి, మన (వేషపలకు తృవి కలిగించింది నిజానికి పొరాణికంగా చూస్తే రుక్మిణి నోరు చేనుకుని ఉండక పోవచ్చుగాని సత్యభామకంబె తక్కువదికాదు. కృ్ణుడికి కబురు చేని పిలిపించుకొని అశరాలా “లేచి పోయింది-- అది వేరే కథ.

నాటుగా చెప్పాలం పే-తులాభారం కథ, పాల్మివత్య భారంతో, సౌందర్య కాహిత్యంతో బాదపడుతున్న స్త్రీలకు ఊరట కలిగిస్తుంది. ఆత్మ సొందర్య సీద్ధాంకానికి జీవం పోస్తుంది, అంతకుమించి ఈ ఇతినృల్తానికి [పయోజనం కనిపించదు

నాటకంలో కథ ఇలా నడుస్తుంది కృష్ణుడు న్వర్గలోకంనించి పారిజాత వృవాన్ని పెకలించుకు పోయినప్పటినుంచి ఇంద్రుడి భార్య శచీదేవికి మనను మనన్సులో లేదు. ఇందుడు ఎంత ఓదార్చినా ఆమెకు బాధ శీరడంలేదు. సత్య భామ అతిశయం ఆమెను ముల్గులాగ బాధిస్తోంది, ఒకనాడు నారదుడు వచ్చి శచి బాధాకారణాన్ని తెలుసుకున్నాడు నత్యభామకు గర్వభంగం కావాలి. మళీ స్వర్గ వనంలో పారిజాతం కనబడాలి అంతదాకా అమె మవన్సు కాంతించదు నారదుడు శచీదేవి కోరిక తీర్చడానికి పాటుపడతానని మాట ఇచ్చాడు, వెంటనే ద్వారకకు

ళ్‌ ఆలనాటీ నాటకాలు

[ప్రయాణం కట్టాడు. తను ఉద్యమించిన పని ఏమిటో నారదుడు స్పష్టంగా వ్యక్త౦ చేకాథుం ఉన్గజ్ర్యాదేవ, తన భర్త నంవూర్ణానురాగం తనపైనే వుందని వీటికీ మాటికీ నవరులతో తగవులాడుతూంటుంది. ఇబాళ అలాంటి కలహం కుదిరిందా, కుదురు ఈంది. లేదా నేనే ఏడో ఒకటి కల్పిస్తాను. కలవా కల్పన నాకు వెన్నతో పెట్టిన విద్యగదా ! తరవాత సత్యాదేవికి వుణ్యక్యవతం ఉపదేశించి పాంజాలాన్ని వాను దేవుల్ణి దానంగా స్వీకరించి-సత్యభామను రుక్క్మిణిలాగే భక్తురాలిని చేస్తాను శరీ దేవికి ఆనందం కలిగిస్తాను నా మనోలీష్టం నెరవేర్చుకుంటాను” అనుకున్నాడు, ద్వారకలో సత్యభామ, కృష్ణుడు వనవివారం చేన్తూ నూట్లాడుకుంటూండగా రుక్మిణీ జాంబవతిని మి[త్రవిందను వెంట పెట్టుకుని అక్కడికి వచ్చింది ఆ రోజు తన పుట్టిన రోజనీ ఐంధుజనంతో, సవతులతో, [బావ్మణులతో కలిసి కాలకేపం చెయ్యడం కోసం విందు ఏర్పాటు చేళాననీ, దానికి సత్య్మభామతో కలిసి దయ చెయ్యమనీ కృష్ణుణి అవ్వాూనించింది. సత్యభామ ఒప్పుకుంటే వస్తానన్నాడు, రుక్మిణీ ఆమెను బలిమాలింది జాంబవతి, మ్మితవిందకూడా సత్యభామను రుక్మిణి ఇంటికీ కృష్ణుడితో సహా రమ్మని బతిమాలారు. సత్యభామ బెట్టువిడలేచు. ఇంతలో, కొంప మునిగినట్టు నారదుడు అక్కడికి వచ్చాడు కృష్ణుడు తన సమస్య వివ రించాడు. మెట్టిన దినమని సత్యయు బుట్టిన దినమనుచు లీష్మపృతియు నన్ని ప్పట్టున బిలుతురు విందున కిట్టి యెడల నెచటి కేగ హితవో చెవుమూ. అయితే- ఇలా కృన్లుడు నారదుణ్ని సలవాో ఆడగటం నచ్చక, సత్యభామ తన చెలి కను అక్కడే వుంచి వెళ్ళిపోయింది. కృష్ణుడు నారదుడి 'గూఠసూచనం' అంది వుచ్చుకువి, రుక్మిణి యిందికీ విందుకు వెళ్ళాడు. వెడుతూ నారదుణ్ణి కూడా ఆవ్వోనించి తీనుకు వెళ్ళాడు. సత్యభామ చెలిక తై నశిని ఈ సంగతి ఆమెకు నివేదించడానికి వెళ్ళింది. సత్య తన (పియ' భర్ర [ప్రవ ర్రనకు నొచ్చుకుంది. శ్రీకృష్ణుణ్ని మళ్ళీ చూడనిదే లోజనం చెయ్యడానికిష్టపడలేదు అలనాటి నాటకాలు 75

ఇంతలో నాదదుడు వచ్చాడు. [సంగ వళాత్తూ సత్యభామ కోరిక మేరకు పుణ్యక(వతం ఉపదేశించటానికి సిద్దమయ్యాడు, [వత విధానం వివరించాడు ఆ నందర్భంగా సత్యకు కలిగిన సందేవాలు తీర్చాడు అమె ఈ [వతం ఏమైనాసరే చేని, 'సపత్నుల మీద పె చెయ్యి అనిపించుకోవడానికి నిశ్చృయించింది. ఇందుకు “కేసే” తగిన ముహూర్రమని నారదుడు చెప్పాడు. కృష్ణుణ్ని జప్పిస్తానని సత్య నారదుడికి చెప్పింది భర్భృ, దానం పట్టవలసిందిగా అతన్ని (ప్రార్థించింది కూడాం

కృష్ణుడికి నత్య (వతవిశేషం గురించి చెప్పి ఒప్పించింది. ఆయన “కపటి సందేవోలు లేవనెత్తగా సత్య వాటిని తోసివుచ్చింది. ఈ సన్నివేశంలో కృష్ణుడి కొందెతనం సత్య సౌందర్య భరితమైన ఆహంకారం వంటి అమాయకత్వం మనో హరంగా వుంటాయి

మొత్తానికి (వ్రతం ఘనంగా ఆరిగింది. నారదుడు ముందు అనుకున్న (ప్రకారం కృష్ణుణ్ని దానం పట్టాడు గర్గుడు వతం (శద్దగా చేయించాడు" నియమం ప్రకారం ఇప్పుడు కృష్ణుడు నారదుడి సొత్తుగా మారాడు అయితే [వత విధి బోధించే వేళ నారదుడు సత్యకు తన భర్తను ఆమె తిరిగి పొందే పద్దతి కూడా చెప్పాడు గదా ఏమని? - దానము నామమాతమే నుమీ దానమిచ్చిన భర్తను బతి (గహీతకు భర్హయంత బరువగు ధనముగావి, దనములేకున్న దనే తరముగాని తూచి యిచ్చి పతిని మరల (గహింపవచ్చును.

కనక-శతులాభారం ఘట్టం ఇక్కడ వచ్చిలది. సత్యభామ దగ్గర వున్న సంపత్తి అంతా పెట్టినా కృష్ణుడి ఎత్తు తూగలేదు. నారదుడు, కృష్ణుణ్ని ద్వారకా పురి వీధిలో అమ్మకానికి పెట్టాడు. సత్యభామ ఈ పరిణామం తట్టుకోలేక పోయింది. మి[తవింద, జాంబవతి, నిష్టారాలాడారామెని. రుక్మిణిని ఇశయిసే పని జరుగుతుందని తెలిసి. సత్య మదనపడింది. చివరికి, జాంబవతి (ఫోదృలం పీద రుక్మిణి దగ్గరికి పళిలిశి కోనం (ప్రయాణమైంది.

నారదుడు పారిజాతంతో సహా కృ్లుణ్ని నియమ (ప్రకారం దానం పొంది వున్నాడు గనుక- మాతలిద్వారా పారిజాళాన్ని స్వర్గలోకానికి పంపించేశాడు. అలా శలీదేవి కోరిన ఒక కోరిక తీర్చాడు రుక్మిజిపట్ట ఈనుతో వ్యవహరించే సత్య, ఆమెనే వేడి తీనుకురాగా, ఒకే ఒక్క తులసిదళంతో రుక్మిణీ [భర్తను *శులి

76 అల౦నాటినాటకాలు

తూచింది. సత్యకు గర్వభంగమైంది. ఇలా నారదుడు శచీదేవి కోరిన రెండోకోరిక తీర్చాడు నత్యకు ల కిలోని క్రి బోధపడింది. లోక భర్త అయిన శ్రీకృక్తుడు భౌతికంగా తనొక్కతెకే కాక తన సపత్నులకు కూడా భర్త అని కాంతంగా అంగీ కరించగలిగింది-నాటక కథ ముగినింది.

ఈ నాటక రచనలో సంభాషణలు, పద్యాలు మనోవారంగా వున్నాయి. ముఖ్యంగా సత్యభామను పవుణ్యక (వతం చెయ్యమని నారదుడు (ప్రోత్సహించిన మట్టం, సత్య కృష్ణుణ్ని (వతానికి ఒప్పించిన ఘట్టం, అసలైన (వతమట్టం, ముత్త రాజు నుబ్బారావుాారు పసందుగా నడిపాకు. *సంభాషణల్లో చమత్కారం పద్యా లలో అందమైన సరళత, (ప్రత్యేకంగా చెప్పాలి.

1. “సమ్మగ జ్ఞానంబునుంబోలె సంపూర్ణమగు నజ్టానంబును నిర్భీతి హేతువు గదా . (నారదుడు) 2 “ఈసారి సా తాజితీదేవి కోపము డీర్చునపుడు కాళ్ళవై పునగాక తలవై పున విలువుడు (వసంతకుడు)
2. “సము[దమునై న మూయవచ్చునుగాని దాని (నా భార్య! నోరు మూయ దరముగాదు” (వసంఠకుడు) వంటి సంభాషణలూ --- శ. _కమ్తారికా తిలకమ్మును బోనాడి యూర్జ్వపుండమ్ముల నుంచు మనునొ
3. నాగేటి పోటుల నలిగి వనుంధర బహుళ సస్వాడ్యమై వరలునట్లు
4. కొలిచెడు వారికి కొంగు బంగారంబు పతన విహ్వలులకు బట్టుకొమ్మ వంటి పద్యాలు --

ఈ తులాభారం నాటకాన్ని తెలుగునాట నిలబెట్టాయి. ఈ నాటకేరి వృత్తా నికి నారదుడే కేం్యదం సత్యభామ, కృష్ణుడూ రెండు పార్వ్వాలు, రుక్మిణి భక్రి దీనికి రసనూతం . -

నాటకంవల్ల నటులూ, నటులవల్ల నాటకం బతక డమంటే ఏమిటో నిరూపిం చింది శ్రీకృన్ణతులాభారం.

అలనాబినాటకాలు 77

గయోపాఖ్యానము

ఒక పౌరాణిక నాటకం లవపతులు అమ్ముడుపోవడం అనే అపూర్య గౌరవం పొందిన రచన చిలకమర్తి లక్షీనరనింహంగారి “గయోపాఖ్యానం.

భయుడా గయము వలదు'- అనే తడబాటు ఛలో క్రీ మీరు వినేవుంటారు.

అలాగే-

శ్రీ మచ్చతురానన పంచానన షడానన సహ్మసానన వ్యాయుర పంచా యధ పాళాయుధ సిద్ద సాద్య యవ గకుడ కిన్నర కింపురుష విద్యారరాద్యలిల లేచర సమూహంబులు త్మదక్షణార్ధము [పతిఘటించి నిల్చిన నిల్తురు గాక , చైత్య రాడ్గర్భ నిర్ఫేదక నుదర్శన మవోలిధార్దమై, బృందార కేంద (తిదివ స్మామాత్షైక నంరవషణ రుళందరమై [ప్రళయ సమయ కృళాను $ఖా (పతిమార సోజ్బల మవి కీలికా శోలితంచై తనరు నిర్విిక పర్మాకమ న్పురిత చ కాయుధంబుడే నద్దురాత్ము కృతాంత నికాంతంబున కతిధింగావించెద "” అనే నుదీర్చ సమాస భూయిష్టమైన శ్రీ కృష్ణ (ప్రతిజ్ఞా వాక్యాలు కూడా మీకు పరిచయమయ్యే వుండివుంటాయిం ఒకప్పుడు రేడియోలో “అడిషన్‌' పరీక్షకు వచ్చే నటుల వాక్‌ శుద్దికి పరీక్షగా కీర్తి శీేవులు బ౧చా శనకలింగేళ్వరరావుగారు ఈ పతిజ్ఞను *“సీీఇంళశం గా ఎంపిక చేశారు

కేవలం మన అంధ దేశంలోనే కాదు దాదాపు దక్షిణాదినంతా, ఉత్తమ పౌరాణిక నాటకమనే ఖ్యాతిని గయోపాఖ్యానం పొందింది. దీనికే *పచండ యాదవం' అనే మరో పేరు కూడా వుంది, గయోపాఖ్యానం పేరులో ఉపాఖ్యానం” వుంది. అంటే తెలుగులో చెప్పాలంటే [పక్క కథ అని అర్ధం మరైతే అసలు' కథ ఏదో వుండాలి రద! గయుడి కధ మా(తతమే అయితే గయాఖ్యానం' అనాలి, మరి ఉపాఖ్యానం ఏమిటి ?

78 ఆలనాటీ నాటకాలు

అంటే- కవి చిలకమర్తి లక్షీనరనింహంగారు ఈ నాటకానికి అసలుగా పెట్టిన పేరు |వచండ యాదవం' మ్యాతమే నాందీ [పస్తావనలో న్యూతధారుడు నటితో అంటాడు, “అతడు చిలకమర్తి) (పచండ యాదవమను పేర గయో పౌఖ్యానమును నాటక రూపమున రచియించె అని

మరి గయోపాఖ్యానం కథ ఎందులోంచి తీనుకున్నారు + భారత కఠ అఖ్యానం అయితే అందులో ఒక ఉపాఖ్యానమా ఇఏా కానేకాదు, భాగవతంలో కూడా ఈ ఉపాఖ్యానానికి ఆధారం (సముఖంగా కనిపించదు

రామకవి అనే ఒకాయన నిన పద్యకావ్యం అధారంగా చిలకమర్తి వారు ఈ నాటకం (వాళారని తెలుస్తోంది గయోపాఖ్యానం తొలి పదర్శన 1890 ఏప్రిల్‌లో జరిగింది సారాంశం ఏమంటే, చిలకమ ర్తివారు ఈ నాటకానికి (పచండ యాదవం అనే పేరు పెట్టినా పచారం పొందిన పేరుమాతం గయో పాఖ్యానమే నేనిప్పుడు పరిచయం చేస్తున్న పతి 1850 లో అచ్చయింది.

ఇందులో అయిదంకాలున్నాయి కథలో సన్నివేశ స్థలాలను రంగం' అని వృవహరించారు నాటక కథను నాందీ పస్తావనలతో నూచించడం, రంగాల మద్య *“జరిగిపోయిని కథను వివష్కంభాల ద్వారా నిర్వహించడం, పద్యాలను విరివిగా వాడడం, ఉద్విగ్న సంభాషఐల సందర్భంలో దీర సమాసాలను వాడడం చూస్తే చిలకమర్తివారు సంస్కరణోద్యమం దృష్ట్యా ఆరునికులైనా. తెలుగు నాటక రచనలో సంస్కృత నొటక సంపవాయాన్నే అనుసరించారని తెలున్తుందిం

ప్రహ్లాద నాటకం (పజుల్లో (వచారం పొందడానికి ఇతివృ త్తంలో వున్న కారణం వంటిదే గయోపాఖ్యానంలో కూడా వుంది. (పవ్ల్హద నాటకంలో నాటకీయ మైన తగాదాకు మూలం తం డీ కొడుకుల వైరం గయోపాఖ్యానంలో బాన బావ మరుదుల వైరం అందునా సాఇాళ్తు కృషార్దునుల వైరం! ేవపులకు ఇంఈ కంచె ఉత్కంఠ కలిగించేది ఏముంటుంది ?-ఈ కిటుకు' (గపొంచి “రామాంజనేయ యుద్ధం “కృష్టాంజనేయ యుద్ధం' వంటి ఇతివృత్తాలు గల నాటకాలు తరువాత కాలంలో పుట్టుకొచ్చాయి

గయోపాఖ్యానంలో కథ చిన్నదే పాండవులు వనవాసం చేన్తున్న కొల౦-

ఒకసారి కృష్ణుడు సాత్యకిని ఏలిచి- “వత్సా. సాత్యకి. మనము కాళిండీ జలముల భగవానుడగు (పలాకరునకు ఆర్హ్యమొసగి యనంతరము జలకీడా మహోత్సవము ననుభవింపవలయు నని ఏర్పాట్లు చూడమన్నాడు. నిజానికి

అలనాటి నాటకాలు 79

శ్రీకృష్ణుడు వృద్దులెన గొపాలక మాతా పీతరుల్ని చూడాలనీ, చిన్నప్పుడు [కీడా స్థానమైన యమునలో సకుటుంబంగా స్నానం చెయ్యాలనీ, ఉత్సాహం కొద్దీ బృందావనానికి వచ్చాడు అనుకున్న (ప్రకారం సోదరుడు బలరాముడితో కూడా కలిని, నూర్యుడికి [ప్రాతఃకాల యోగ్యమైన అర్హ్యం ఇన్తూండగా ఆ చేతిలో అకాశం నుంచి తమ్మి" (విష్టవనం) పడింది. కృష్ణుడా చేతిలో నీరు జారవిడిచి - తన చేతిలో నిష్టవనం కావించిన వాడిని తన చక్రాయుధంతో వధిస్తానని లీషణ (ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. తరువాత ఆరాతీయగా - ఆ పని చేసినవాడు నిషధ గిరిమీద నున్న మణీ పురాన్ని యేలి గంధర్వుడు గయుడని - యమున చెప్పంది కృష్ణుడు తన [పతిజ్ఞ దృఢంగా [పకటించాడు జల నిధులింకుగాక కుల ౩ లములేడును (గుంకు గాక్క యా జ్వలనుడు వేడిమి న్విడిచి చల్లదనంబును దాల్చుగాక, యీ జలజహీతుండు పశ్చిమ దిశం జనియించెడుగాక, యింకనా ఖలు గయునుత్తమాంగమును ఖండన చేసెద జ[కధారలన్‌ వెంటనే జల్మకీడను రద్దుదేనస్‌ = (శ్రీకృష్ణ బలరామ సాత్యకులు వెనక్కి తిరిగి వెళ్ళిపోయారు. గయుడు (బవ్మాలోకానికి సేవించడానికి వెపతూ చూనుకోకుండా శ్రీకృష్ణుడి. చేతిలో నిష్టీవనం చేసిన కారణంగా ఇంత చేటు జరిగిందని తెలును కుని కలగిపోయాడు - కంగారుపడిపోయాడు. మంత్రిక్షీ తన బార్యకూ అన్న గింతలు పెట్రేని చావుకు సిద్ధమెపోయాడు. కాని - (ప్రయత్నం మానడం ఎందుకు? అనీ - (బహ్మనుు మహదేవునీ కూడా, (శ్రీకృష్ణుని చ్మకధార నుంలి తన్ను రశించమని వేడుకుని, వారివల్ల కాదని తెలిసి దిగాలు పడివుండగా - తనకు చావు తప్పదని కలవర పడిపోతూండగా - నారదుడు వచ్చి ఉపాయం చెప్పాడు ద్వైత వనంలో అరణ్యవాసం చేన్తున్న అర్జునుణ్ణి ఆశయించమని - అయితే శరణు ఇచ్చాకనే ఎవరి నుంచి రక్షణ కోరుతున్నడి అర్జునుడికి చెప్పమని కిటుకు కూడా చెప్పాడు. నారదుడు కలహ భోజనుడు కదా. కృష్ణార్జును లనన్య సామాన్య మైతి గలిగి వర్దిల్లుచున్నారు, వారికి బోరాటము బుట్టించుట కిది మంచి యదను. 80 అలనాటినాటకాలు

ెడ్టీన నద్రి ఆగడమే ఫెట్టటలయును'- ఆనే ఆలోచన వారదుణ్ణి గయుడఢి కాఉప దేశం చేయించింది. గయుడు అర్హునుణ్ణి శరణు వేశాడు. అర్జునుడు తన వీర ధర్మంగా వష్యతియ రర్మంగా శరణు ఇచ్చేసి కారణఎ అడిగాడు. అసలు విషయం తెలిని గొప్ప ఇరకాటంలో. పడ్డాడుం యురిష్టిర, లీమ, నకుల, సహదేవులు కూడా ఈ వార్త తెలిసి బాలా కలవరవడ్డారు. గయుడి కోసం [శీకృన్లునితో వైరం తెచ్చు కోవడనూ అని వితర్కించాళు. చివరికి ఏది ఏమైనా సరే గయుడి రక్షణ అవళ్య కర్తవ్యం అని నిశ్చయించారు. ఇంతలో శ్రీకృష్ణుడు దగ్గర నుంటి అకూరుడు రాయబారిగా వచ్చాడు. అర్జునుణ్ణి శరణు వేడిన గయుణ్ణి తమకు అప్పగించాలని సారాంశం. ఆది సాధ్యం కాదని పాండవుల (పతిసందేశం తెలునుకుని, అ[కూరుడు తిరిగి పోవడానికి నిశ్చ యించుకున్నాడు. అయితే, అర్జునుడి భార్య నుఠత్యద కూడా తనతో వచ్చిందినీ, అన్నగారి సందేశం కర్తకు వినిపిస్తుందని, తరువాత ఆమెను తీనుకు వెళ్ళువచ్చు ననీ ఆగాడు. సుళద గయుజ్ణీ విడిచి పెట్టమని అర్జునుడి! నచ్చచెప్పడానికి (ప్రయక్నించి విఫలమైంది. తగుదునని ముందు శరణిడి పగవానికి వాని నిచ్చు పకముననా కగు దోనము నరకంబును మొగమాటము దవ్వుగాదె మోక్షంబునకున్‌. అని అర్జునుడు ఆమె నూటను కొట్టి వేశాడు. నుభ్నద ఏమీ చేయలేక -. నడు మన్‌ నే గడు గుందగావలసో అనుకొని నిస్ఫృవాగా వెనక్కి మరలింది. ఆ[కూరుడి [పతిసందేశం విని కృష్ణుడు మండిపడ్డాడు. బలరాముడు, సాత్యకి పరి స్ధితి చూసి ఆ(గహించారు. నుఠత్మద వచ్చి చెప్పిన విషయాలు కాడా వారు విన్నారు. కృష్ణుడు నుళ్యద మాటలకు ఇంకా రెచ్చిపోయాడు “*న్సదతి రెండు పద్దతులు దెల్పెదను వినుము మగడు _బతికెనా నీయన్న (మగ్గననుము అన్న జీవించెనా నీభర్త నున్న యనుము. వెడగు మాటలు చాలించి వేగ జనుము" = అని తేల్చి చెప్పేశాడు. అలనాటి నాటకాలు [11] వ!

రుక్మిణి సత్యభామ, కడకు దేవకి వచ్చి చెప్పినా కృష్ణుడు పాండవుల పె యుద్ధం (ప్రకటించడం మానలేదు. ఇక దైైరవనం యుద్దరంగం కొక తప్పని పరిస్థితి ఏర్పడింది. హెండవులకు శ్రీకృన్లుడికి వై రం ఏర్పడిందని విని - దుర్యోధనుడు కర్ణ ఫీన్మ [దోణాది సైన్యంతో పాండవులకు బాసటగా నిలిచి యుద్దం చేయడానికి వద్చాడు. ముందు పాండవుల పక్షం వహించి కృష్ణుణ్ణి కడతేరుస్తే ఆమీదట పాండవుల్ని కడతేర్చడం కడు నుజువని దుర్యోరనుడి అలిప్రాయం, పాండవులు అది పనిక ట్ట ఫోలేదుం కృష్ణుడు తన యాదవ నైన్యాలతో ద్వైతవనానికి వచ్చాడు. (ప్రాథమిక మర్యాదలు, పలకరింపులు అయ్యాయి. కృష్ణార్జునుల మధ్య చాలాసేపు ఎత్రి ఫొడుపులతో కూడిన వాగ్వివాదం జరిగింది. గయుడికిచ్చిన శరణు ఉపసంవారించ నని అర్జునుడు ఖండితంగా చెప్పాడు. శ్రీకృష్ణుడు చక్రాయుధాన్ని సంధించాడు. అర్జుమడు పాకపతాస్త్రం ఎక్కు "పెట్టాడు. శంకర మహాదేవు డీసంమోళం చూసి పరుగెత్తుకొచ్చి - బదరికా వనమందు దపంబొనర్చు నరుడు నారాయణుండు జన్మముల గనిరి వరుస పాండవ యాదవాన్వయములందు (బాకృతులయట్లు చెల్లునే పగలు మీకు? = అనీ వారించాడు. ఈ విషయంలో కృష్ణారున గయులది ముగ్గురదీ తప్పుందని తేల్చి శంకరు డన్నాడు : ధరగలవారి జూడకయె తా నుమియన్‌ గయుతప్పు చూడ కీ కరణి నొనర్బువాని నకం, గమనించుట నీదు తప్పు ఠా నరయక ముందుగా శరణు నాతవికిచ్చుట పార్టు తప్పు; నో సరసిజ నాఠ . యక్కతన సంధి యొనర్చుట యొప్పు నిత్తరిన్‌ అంతే కాదు, కృష్ణుడికి వతిజ్ఞా భంగం ఏమీ కాదని చమత్కారంగా గయుణ్జి (పమాదం నుంచి తప్పించాడు. అయికే- కృన్ణుడు ఈ మొత్తం సందర్భాన్ని తన లీలల్లో ఒకటిగా కలుష్ప కుని- ధార్తరాష్ట్రలతో మీకు యుద్ధంవ స్తే తట్టుకోగలరా, లేరా ఆవి ఈ “యద్ది 88 అల-నాటి నాటకాలు

విషయాన్ని తానే కల్పించానన్నాడు. కృష్ణార్దనుల మధ్య అపార్ధాలు తొలగి పోయాయి యుధిష్టరుడు అర్జునుడు శంకరుణ్ణి స్తుతించడంతో నాటకం ముగి స్‌ంది.

ఈ నాటకం మొత్రంమీద = నుక అర్దనువి దగ్గరకు రాయబారానీకి వచ్చినపుడు మళీ అమె భర్తను ఒప్పింకలేక తిరిగి కృష్ణుడి దగ్గరకు వచ్చినపుడు ద్వైతవనంలో కృష్ణార్జునులు పరస్పరం ముఖాములీ ఎదురై నప్పుడు- ఒకరితో కరు మాట్లాడుకొనే సందర్భాల్లో దెప్పుడు' పద్యాలు బాలా (పసిద్దిపొందాయి,

"నిటలాక్షుండీపుడెత్రి వచ్చినను రాసీ “మగువ మీదను బఐతికెంత మక్కువై నం “ఉన్నాడా ) గయుడిష్ణు .. ఖ్‌ *నీ నాదునకు నేను మేనమరందినై

• యుదయంలు నొందుట యొక్క తప్పు లల “చని నా రార్వురు చ[కవర్తులు “అల్లుడా ! రమ్మని యాదరమ్మున బిల్వ-ంల వంటి పద్యాలు ఓకనాటి నాటక [(పేశకుల నాలుకలమీద నాట్యమాడాయి.

ఇరవై పురుష ప్నాఠలతో, ఆరు శ్రీ పాతలతో వున్న ఈ నాటకాన్ని కొన్ని పద్యాలు, సన్నివేశాలలో సంభాషణలు కుదించి, (ప్రదర్శించడం పరిపాటి.

ఇందులో వదూవకుడున్నాడుగాని చెప్పుకోదగిన ప్మాతలేదు ప్రారంభంలో పరిచయమైన యీ పాత్రకు తరువాత ఏ ప్రయోజనమూ లేదు. గయుడు, కృష్ణుడు అర్జునుడు, నుళద- వీరు ఈ నాటకంలో ఉజ్వలమైన, నాటకీయ సంఘర్షణను ఎదుర్కొనే పాృాతలు. సంభాషణా చమళ్కారాన్ని చిలకమ ర్తివారు వీరి సందర్భాలలోనే బాగా ప్రదర్శించారు.

ఇందులో దుర్యోదనుడు నవైన్యంగా పాండవులకు అండగా నిలవడం కోసం రావడం, కర్ణ దుర్యోధనుల సంభాషణం, ముఖ్య నాటకంలో కీలకమైన ఏ చర్యకూ.క రలు కాజాలకపోయారు. వారి పప్ర్తావనే వ్యర్ధమైపోయింది.

ఇటువంటీప్‌ తొలగించి [పదర్శించదగిన నాటకమిది చిలకమర్తి కీర్తి వఠాక అనదగిన ఈ గయోపాఖ్యానం నాటకరచనలో - ముఖ్యంగా పౌరాణిక నాటక రళనలో- కొ ఈ ఒరవడి దిద్దింది.

'అలనాబీినాటళాలు 88

(పఫ్లా దనాటకం ఆలనొడెప్తుడో విన్నాను ప్యారలకు కూపకల్పనలో బళాగ్థరి కాఘవగారి (వకిళ గురించి. ఆ (పతిభకు ఉదాహరణగా (ప్రహ్లాద శాటకం'లో హిరణ్యకశిపుడి పాతను ఆయన ఎలా అర్థం చేనుకుని, విశిష్టంగా మలుచుకున్నారో చెప్పడం గురించి. అయితే ఆ ప్మాత ఆలా నటించాలని రూపం దిద్దినవారు మాతం “ఆంధ నాటక పితామహ" ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులుగారు. ఆచార్యుల వారు తన రచవలో, సంభాపణల శైలిలో, ఉద్దేశించిన హిరణ్య కశిపుజ్జి కవి హృదయం ఎరిగిన రాఘవగారు, కళ్ళలో పెట్టుకుని కాపొడారుం అందుకే బవుళా నాటకం ద్వారా [ప్రవ్లాదుడికి రావలసిన కీర్తి హిరణ్య కశిపుడికి దక్కింది. ఒకే ఇంట్లో తండ్రీ కొడుకూ పరస్పర వ్యతిరేకమైన మాననిక సంస్కా రాలతో విశ్వాసాలతో (బతకవలసీ రావడంకంటే నాటకీయ చమక్కారం ఎక్క డుంటుంది? అటువంటి సందర్భంలో కొడుకు కంటే తంగడి ఎదుర్కొనే మానసిక ఘర్షణ లోకానికి వేడుకగా," ఉత్కంఠగా వుండడం బాలా సహజం. విత్యకృత్యంగా లోకంలో ఇది ఆకర్షక విషయం కాగా లేనిది సౌహిశ్యంలో అందునా నాదీకంతో సైమాజికులకు ఉత్కంఠ కలిగించే ఇతిన్ఫ త్తం కావడం అళ్చర్యమేముంది ? అందుకే |పహ్లాద ఇతివృ త్రం [వ్రజలకు అంజా దగ్గర కాగలిగిందిం ఈ [సహావ కథ భాగవతంలోది పోతన్నగారి తెలుగు భాగవతంలో ఇది మరింత భక్తి భావన బంధురం అయి = ఈ నాటకం వెలునడజానిక ముందే కొన్ని వందల ఏళ్ళుగా, పల్లెపల్లెలో వ్య ప్తిలో వుంది. ఆంధ(పరేశంలో కాగవతంలో పళ్లద చర్మిత మంచి కనీసం రెండు పద్యాలైనా కంఠస్థం కావి మవిషి వుండేవాడు కాదు. ప్రహ్లాద కథను తంజావూరు నాయక రాజుల్లో ప్రసిద్ధుడైన విజయ రాఘవ 84 అలనాటి నాటకాలు

నాయళుడు యశగానంగా తన నాటి నంగీత నృత్య నంపదాయాలతో (్రాయగా- దాదాపు నూట అరవై ఏళ్ళు [కితం వేదాల తీరునారాయణాదార్యులు, తిరువల్లిక్కే ణి రామానుజాచార్యులు అనేవారు (పవ్లోద నాటకాన్ని యశ్షగానంగా కూచిపూడి శ్రాగవశుల కిచ్చారు. వారిద్దరి రచనల నుంచే కొన్ని, మరికొందరి దరువులూ కలిపి కూచిపూడి వారు సం్యపదాయంగా (పదర్శిన్తూ వచ్చారు.

నేనిప్పుడు మీకు పరిచయల చెయ్యబోతున్న దర్మవరం వారి (ప్రహ్లాద నాటకం 1014లో అచ్చయింది అయిరే ఈ నాటకాన్ని పపివయం దేసే ముందు (వవాద కథ గురించి రెండు మాటలు చెప్పాలి ఈ కథ బఖాగవతం సప్తమ స్కంధం మూడో అధ్యాయం నుంచి పదో అధ్యాయం వరకు వుంది ఇది పోతన్నగారి తెలుగు భాగవతం సంగతి. ఇంక ఎ్యర్మాపెళడ గారి హరివంళంలో కూడా నృసింవావఠార సందర్భంలో పూర్వభాగం నాలుగో అళ్వానంలో క్లుప్తంగా వస్తుంది. ఇందులో (వమ్లాదుడి (వసక్రి వినిపించదు.

ధర్మవరం రానుకృష్ణమాచార్యులుగారి (వహాద నాటకానికి మూలం పోఠన్నగారి తెణగు భాగవతం ఇందులోంచి ముఖ్యమైన సద్యాలను సందర్భాను సారంగా ఈ నాటకంలో వాడుకున్నారు.

ధర్మవరం బారి నాటకం ఒకప్పుడు తెలుగునాట వాగా (వదారం పొందింది.

(ప్రప్టాద నాటకంలో అయిదు అం౮ాలున్నాయి. (ప్రతి అ౦కంలోనూ శంగాలున్నాయి. మొదటి ఆంకంలో అయిదు రెండో అంకంళలో నాలుగు, మూడో అంకంలో కూడా నాలుగు, నాలుగో అంకంలో ఆరు, అయిదో అంకంలో నాలుగు అనీ రంగ విభజన జరిగిందిం

ఈ నాటకం మొ త్రంమీద పద్యాలు"క నలబై రెండు చిన్నా పెద్దా పాట అుస్నాంని. వీటి రచన మన కీర్తన సంపదాయంలో నడిచింది. ఈ పాటల్లో "పెద్దగా కవితావేళమేమీలేదు. కొన్ని కీర్తనలలో “రామకృన్ణ కవి" అనే “ము[ద శఈతూడా ఉంది.

(వహవాద నాటకంలో రంగాలు చిన్న చిన్నవిగా వున్నాయి. నంన్కృతక వాటక రచనా సంపదాయం నుంచి తెలుగుకు రూడా సంకమించిన నాందీ శప్రావనలు ఇందులో లేవు, రంగ విభజన బట్టి చూస్తే ఈ ఇరివృత్తం పౌరాన

అలనాటీ నాటకాలు రథ్‌

కమే అయినా, రచనా విధానంళో పాళ్చాత్య నాటక సంప్రదాయాన్ని అనుసరీం చారని తెలుస్తుంది,

(వహ్లాద కథ అందరికి నుపరిచితమే, నాటకం ఇం[దసళతో (పారంభ మైంది హిరణ్యకశిపుడు చేనుకునే తపన్సును భగ్నం చెయ్యడానికి ఇందుడు అప్సరసల్ని నియమించాడు, కాని, వాళ్ళ్థువల్ల పని కాలేదు అంతేకాదు హిరణ్య కశిపుడిలో ఏమీ చలనం గమనించని అప్సరసలు అతను చనిపోయాడని భావించారు. అదే మాట ఇం దుడికి చెప్పారు, ఇందుడు ఉత్సాహంగా హరణ కశిపుడి నగరంమీదికి దండె త్రి అతని భార్య లీలావతిని చెరపట్టాడు. అప్పటి కామె గర్భవతి ఆమెను వధిస్తే భవిష్యత్తులో కూడా ఏ ఉప్టదవం తనకుండ దని ఇందుడి ఉద్దేశం అయితే నారదుడు కలగజేనుకుని ఆమెను విడిపించి అరణ్యంలో తన ఆ ళమానికి చేర్చి రించాడు.

మోర తపస్సుతో లోకాల్ని గడగడ లాడిన్తున్న హిరణ్యకశిపుడికి (బహ్మ దేవుడు అతను కోరిన వింత” వరాలు ఇన్వక తప్పలేదు,

నారదుడు గర్భవతి లీలావతి! [శ్రీమన్నారాయణ తత్వాన్ని వివరింబాడు* అమె గర్భంలో వున్న శిశువు తన టోదల్ని [గహిసున్నాడని గమనించిన నారదుడు “మరింతగా ఆ బిడ్డకి వేదాంత ధర్మ బోధ చేశాడు. నారాయణ తత్త్వం వాగా జఒంటబట్టిందాడు.

హిరణ్యకశిపుడు నారదా[ళమానికి వచ్చి కృతజ్ఞత చెప్పి, భార్య లీలావతిని తీసుకు వెళ్ళిపోయాడు. ఇంధదుణ్ణీ విన్లువునీ అంతు తేల్చాలని నిశ్చయించి విజృలించాడు వినవు పిరణ్యకశివుడి కంటబడటానికి అది తగిన సమయం కాదని [గహిచి *కంటబడకుండ వాని నాసారంధముల ఉచ్చ్వాస రూపమున అణగి” వుండాలని నిశ్చయించాడు

హిరణ్యకశిపుడు న్వర్గం మీదకు దండయా।త చేసి, ఇందుడితో సవీ నర్వదిక్పాలకుల్ని లౌంగదీని స్వారీనం చేసుకున్నాడు, (తిలోకాధిపతి అయ్యాడు.

ఇందుడు విస్లువు నూచన మేరకు సమయం దొరికేవరకు తలవంచి అణగి వుండడానికి నిద్ధమయ్యాడు,

హిరణ్యకశిపుడి కష్టాలు మాననికంగా ఇక్కడితో (పారంభమయ్యాయ, (వవ్లాద శిజువుని (లేక లేక కలిగాడని) ఎంతగా లాలిన్తూ (పేమించాడో, రోజు

86 అలనాటి నాటకాలు

రోజుకీ ఆ పిల్లవాడి నారాయణ నామ స్మరణ" అంతగా ఆతనికి కంటగింపుగా పరిణమించింది బతిమాలేడు. చండామార్కుల పాఠళాలలో కట్టుదిట్టంగా చదువు చెప్పించే ఏర్పాటు చేశాడు. అప్పటికీ (పహ్లాదుడిలో మార్పేమీ లేదు గురువులు నచ్చచెప్పినా తల్లి ఎంతో లాలనగా చెప్పి చూనినా నారాయణ భక్తి" వీసం కూడా తగ్గలేదు హిరణ్య కశిపుడికి పాణం విసిగిపోయింది. కొండల మీద నుంచి పడ (తోయించాడు, (ప్రహ్లాదుడు చావలేదు చావనందుకు సంతోషించినా విముక్తి చావనందుమి మండిపడ్డాడు కడకు రాతస గురువు శుక్రాదార్యుల బోధన (వయ త్నం కూడా విఫలమైంది. (పహ్హాదుడు విన్హుభక్తి విడబోడని స్పష్టమైపోయింది. శ్కుకాచార్యు డీపరిస్థితి చూసి ప్కుతునకు తండి మృత్యువో, తండడికి వ్యతుడే మృళ్యువో యెగుగరాకున్నది అనుకున్నాడు

నారదుడు వచ్చి హిరణ్యకశిపుణ్ణీ నారాయణ భక్తికి మరింత విముఖుణ్ణిగా రెచ్చకొట్టి మరి వెళ్ళాడు దీనితో తండీ కొడుకుల మధ్య సహజ అనురాగం కూడా చెడింది

పవ్లోదుడు తాను నారాయణ స్మరణం చేయడమే కాకుండా, తన తోడి పిల్లల్నికూడా విమ్ణుభక్తుల్ని చేస్తున్నాడు ఇది కుటుంబ సమస్యగా మిగలకుండా హిరణ్య కశిపుడికి పెద్ద రాజకీయ సమస్యగా పరిణమించింది శకాచార్యుడికి కూడా ఆళలు పోయాయి,

హిరణ్యకశిపుడు కరిన వైఖరి అవలంబించడానికి నిశ్చయించాడు (పహ్లాదుడికి రక౦కాల శివలు విధించి విఫలుడయ్యాడు చివరికి అతనికి ఉరిశిక విధించాడు. ఊరి పడలేదు తండీ కొడుకులకు సంవాదం జరిగిందిం హిరణ్య కళపుడు రెచ్చిపోయాడు ఈ స్తంభంలో నీ మాధవుజ్ణి చూపగలవా 1 అని ఒక స్తంథాన్ని చేతితో తట్టాడు.

అంతే- స్తంభం నుంచి మవీ సంరంభంతో నరసింవామూర్రి బయటకు వురికాడు. హిరణ్యకశిపుడు తెలివిగా పొందిన అన్ని వరాలను వమ్ముచేని ఆతన్ని కూరంగా సంహరించాడు ఆ సమయంలో అక్కడికి ఇం(దాది దిశ్చాల కులు, బుషులు, నారదుడు (వివ్మ సరస్వతి వచ్చారు నరసింహమూ ర్తి ఊగ రూపాన్ని ఎవరూ కాంతింస చేయలేకపోయారు (ప్రవ్లదుడు చెయ్యగలిగాడుం అతన్ని నరసింహమూర్తి ఆశీర్వదించాడు,

అలనాటీనాటికాలు 87

ఇక్కడితో నాటకం ముగిసింది. అయిదు అంకాలతో, ఇరవై మూడు రంగాలతో కొనపాగిన ఈ నాటకంలో ప్రత్యేకత భాషలో సరళత సమాస వాక్యాల పిచ్చి ఇందులో లేదు.

ధర్మవరం ఠామకృష్ణమూదార్యులుగారు తన దృష్టిని ఎక్కువగా ప్యాతల మన సత్వ చ్మితణంమీద పెట్టారు. ఇందుకు (ప్రత్యక ఉదాహరణం హిరజ్యకశిపుడి చ్మితణం.

ఇ౦దులో లీలావతి శుకాదార్యులు నారదుడు, చండామార్కులు పేల్లలు, అఖరికీ శిషలు అమలు జరిపే సైనికులు కూడా మానవ [పకృతులకు (పతి కృతులు

రెండో అంకంలో నాలుగో రంగమూ మూడో అంకంలో ఒకటో రంగమూ, నాలుగో అంకంలో రెండో రంగమూ హిరణ్యకశిపుడి మనస్సంఘర్షణను అద్భు ఈంగా అవిష్కరింబాయి.

హిరణ్యకశిపుడు అకారణ విష్ణుద్వేషి కాడు. తన సోదరుణ్ణి చంపాడని విష్ణు ద్వేషి అయ్యాడు. ఇంగదుడిపట్ట, అతని అనుయాయుల పట్ల ఆతని (మూరత్వం అకారణం కాదు. హిరణ్యకశిపుడు తపస్సులో వుండగా చూని వారు ఆతని నగరు కొల్లగొట్టారు. ఇందుడు లీలావతిని చెరబట్టడమే కాదు అమెను చంపడానికి కూడా ప్రయత్నించాడు.

ఈ నాటకంలో హిరణ్యకశిపుడు స్వభావ (కూరత్వం' పదర్శించడు కొన్ని సంఘటనలు అతన్ని రెచ్చగొట్టగా ఆలా (ప్రవర్తించాడు. తండిగా ప్లా దుణ్ని ఎంతో (పేమించాడు.

వార్యను (పేమించాడు. (పన్లాదుడు కూడా పితృద్వేషి కాడు. ఆతని సంస్కారం, తన తండి సంస్కారంతో విభేదించడమే శశ్చృత్వంగా పరిణ మించింది. ఇటువంటి మానవ స్వభావ చి్యితణవల్స ఈ నాటకంలో అభూత కల్ప నలు లేవు.

పద్యాలూ, పాటలూ పక్కకు పెట్టి పరిశీలిసే ఈ _వహ్లాద నాటకం మానవ స్వలావ వైరుధ్యాల సంఘర్షణను చితించదలచిన ఏ సాంఘిక నాటకానికీ తీనీ పోదు. ఆర్ధవాద అనదగిన వురాణ కథల (ప్రయోజనాన్ని దృఢంగా నెరవేర్చినదీ “వ్రన్లాద నాటకం ”

88 అలనాటి నాటకాలు

తారా గనశాంకం

“వృష్లునె పెండ్రీయాడి, యా వెలదిగొంతు కోనినట్టి పాఠతకమింక మాసి

పోవ కానలన్‌ ఉచ్చి కఠిన కర్కుళ తపమ్ము సేయువాడ (ప్రపంచము రోయు

వాడ తగదు వృద్ద వివాహమ్ము తగదు. తగదు

కావడానికి వట్టి అవినీతి ముద్దగా కనిపించే తారా శళాంక కథను తీను

కుని సున్నితమైన మాననిక - భౌతీకి సమస్యను అందువల్ల ఉత్పన్నమయ్యే సంఘర్షణను చితించడానికి కొప్పరపు సుబ్బారావుగారు చేసిన భ్రయత్నమే ఈ -వాటకం ఇది అపయత్నంగా కాదు [పయత్న పూర్వకంగానే చేశారని-1951 ఆగన్టులో ఈ నాటకానికి ఆయన [వానుకున్న “సమీక్ష లో వాక్యాలే సాక్ష్యం చెబు తాయి. - *ఈ తారా ళళాంక నాటకరచన నన్ను చాలా కష్ట పెట్టింది. ఎందు "కంటే శేషం వెంకటపతి రచించిన కథా విభానాన్ని బట్టి ఈ కధ యెడల (పతా నీకంలో ఇక హేయభానం పాతుకుపోయింది. ఆ హేయభావాన్ని లౌలగించి. కథ

అలనాటినాటకాలు [12] 89

యెడలా, అందలి పాతల యెడలా (శేవకులకు సానుభూతి కలిగేటట్లు తచించడ మంటే ఏటికి ఎదురీదడమే అయింది” అని-

కనకనే ఈ నాటకంలో చం దుడు ముగ్గుడూ, మనోహరుడూ బుద్ది మంతుడు కార భర్తృ విధేయరాలే. సదాచార సంప త్రిని గౌరవించేదే. అయితే మనన్సు ఆమె ళరీరంలో తెచ్చే కల్లోలాలను ఆమె తట్టుకోలేకపోయింది. సహణ మైన యౌవన శరీర వాంఛలకీ, నైతిక సంబందమైన గార్హ స్థ్య నిష్టకీ ఏర్పడిన సంఘర్షణగా, కడకు విజ్ఞుడిన తీర్పరిగా బృహస్పతికి ఎదురైన నైతిక సమస్యగా నుబ్బారొవుగారు సమర్థంగా ఈ ఇతివృత్తాన్ని నిర్వహించారు శేషం వెంకటపతి రచించిన అయిదాళ్వాసాల తారా శళాంక విజయం (ప్రబంధంలో పాత చృితణకిది పూూరిగా లిన్నం గురుపత్నిని ఒక శిష్యుడు కామింది సంభోగించడం అందులో ఇతివృత్తం. (పబంధయుగపు “సహజ ళృంగార లక్షణాలక తోడు, కథలో వ్యభిచార మనే అదనపు వెనులుబాటువల్ల శేషం వెంకటపతి మతీ విజృం వించాడు

“ఆర్ధవాద' దోరణిలో నైతిక, ధార్మిక పటోధాలకు ఉద్దేశించిన పురాజేతి వీసాలలో ఇందుడు, ఆహల్య, తార, చందుడు, గౌతముడు బృహస్పతి వంటి పాఠల (ప్రవేశమే వింత. అయితే అక్కడ అహల్య - గొతముల చితణంలో గాని, మరే ఇతర “నివాహేతర' స్త్రీ పురుష సంబంధ చిత్రణంలోగాని + స్త్రీని ఆమె వురుషుడు శమించడం కనబడదు కాని తారా శళకాంక సంబంధమైన పౌరాణికి కథలో బృహస్పతి తారను క్షమించి ఆమెకు, చందుడికి “అకమ సంబంరంగా పుట్టిన బురుణ్ని తన కొడుకుగా అంగీకరించాడు, ఈ నుబ్బారావుారి నాటకంలో మా(తం బృహస్పతి తారా చం్యదుల్ని ఇద్దరినీ శమించలేదు,

*వాక్కువె నాకు సత్యంబు పలుకునేని మంతములు నాకు వళశముల్తె మసలునేని చంద్ర మనియయిచేరుమా చందునందు, తార . భస్మమై కలినిపో కారలంరు అవి శపిందాడుం

1944 తో కొప్పరపు నుబ్బారావుగారు రచించిన తారాశళాంకం' నాట కంలో నాలుగంకొలున్నాయి. మొదటి అంకంలో అయిదు దృళ్యాలూ, రెండో అంకంలో అయిదు దృళ్యాలూ మూడో అంకంలో అయిదు దృశ్యాలూ నాలుగో ఆంకంలో మాతం రెండు దృళ్యాలూ వున్నాయి తారా శశాంక విజయంలోంచి అవసరమైన సవరణలతో జేర్చుకున్న పద్యాలు గాక 13 పాటలను కూడా

ళి0 అలనాటీనాటకాలు

సుబ్బారావుగారు [వాళారుం నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చేన్తున్న ఈ నాటక (వతి, నాలుగవ ముదణంగా 1956 మార్చిలో అచ్చయింది.

ఈ నాటక కథను వివరించబోయే ముందు ఈ కథా మూలం గురించి రెండు మాట లనుకుందాం.

ఈ కథ ఖాగవకం తొమ్మిదో స్కంధంలో వన్తుంది. తెలుగులో పోతన్న గారి భాగవతంలో అయితే చంద్రవంక రాజుల ఇతివోస' సందర్భం. 14వ అద్యాయం.

తార చాళా అందమైంది. అమె చం దుణ్ని మోహించి, బృహస్పతి (భర్త)ని విడిచి, చందుడితో కలిని [బతకడం ప్రారంభించింది చం్మదుడు- బృహస్పతికి శిమ్యుడే.

తమ గురుపక్ని, సాాత్తూ బృహస్పతికి శిమృదైన చందుడితో కాపరం "పెట్టడం దేవతలకు ఆ్యగహం కలిగింఏంది ఇంటికి తిరిగి రమ్మని బృహస్పతి కబురు పెట్టాడు కాని ఆమె రాలేదు చం దుడితో యుద్దం చేయాఎని దేవతలు తీర్మానించారు కాని - మళ్ళీ ఒప్పందానికి వచ్చారు. తారను బృహస్పతి దగ్గరకు పంపడం జరిగింది. కొంతకాలానికి తార ఒక కొడుకును కన్నది ఆతడే బుధుడు* ఆ వద్దకు ఎవరు తండి? అని బృహస్పతి, చం[దుడు తగాదాపడ్డారు దానిమీద (బహ్మ రారను నిజం చెప్పమని కోరగా బుధుడు చందుడివల్ల కలిగాడని తేల్చి చెప్పింది. దాంతో ఆ వీల్లాణ్ని చం దుడికి ఇచ్చేళాడు

ఇదీ అసలు పురాణ కఠ ఇదే కథ దేవీ భాగవతం మొదటి స్కంధంలో కూడా మరికొంచెం వివరంగా ఉంది.

ఇక = ఈ నాటక కఠ వివరాల్లోకి వస్తే అది ఇలా సాగుతుంది.

చం్మదుడు ముగ్గమనోహారుడు, వినయ, వివేక సంపన్నుడు. అనసూయ, అతి మవీమునుల కొడుకు గర్భాష్టమంలో ఆతనికి ఉపనయనం చేని దేవగురు వైన బృహస్పతి నీకు తగిన గురువు అని విద్యాఖ్యాసం నిమిత్తం బృహస్పతి ఆళమానీకి పంపారు.

చంగదుణ్ణి ఆదరించి =

పదునెనిమిది విద్యలు విను

జదివించెద, వేయునేల జగములనెందున్‌

బడులితనికి లేదనిపిం

చెద, నిమనా యంతవాని జేనెద చందా [”

అలనాటీనాటకాలు ర

అనీ -- శవ్యమార్గంలో కేద్చుకున్నాడు బృవాస్పతి. ఆరికేకాదు. చంయదుడి గురించి చెప్పి, తారకు జ్మాగ త్రగా చూడమని అప్పగించాడు. అడే మొదలు తారలో తుఫాను పారంఛం..

అరవై యేశ వయస్సున్న బృహస్పతికి ఇరవయ్యేళ్ళ అార భార్య కావడర ! ముగ్ధ మనోహరుడైన చందుడు ఆమె జీవితంలో (వ్రవేశించడం, కలహ లోజను డైన నారదుడికి “కాలక్షేప హేతువులయ్యాయి.

పద్నాలుగేళ్ళ గడిచాయని, అశమంలో “బండ శిమ్యలైన లరంబూ జంబూల సంభాషణ ద్వారా మనకు తెలుస్తుంది ఆంటే ఇప్పుడు చందుడి వయన్సు 21 పూర్తయి 22 ఏళ్ళు కార వయన్సు 84 ఏళ్ళు.

ఆశ్రమంలో చందుడిపట్ల తారగాని, అమె చెలి కాంత గాని చూపిండే (పత్యేక శర్ధ విద్యార్థులలో కూడా చర్చనీయాంళమయ్యే దళ వచ్చింది రెండో అంకం రెండో దృళ్యంలో చం చుడు శాంతతో తన మానసీక సంఘర్షణ: చెప్పు కున్నాడు. తార నుంచి తన్ను రక్షించుకొనే పయత్నమది. కాంత తాను చందు డికి (పీయురాలిగా “నటించి తార నుంచి విముక్తి కల్పిస్తానంది

కార, కాంతా చంటదుల్ని మందలించింటి చందుడు వారిద్దరి నుంచి కను మరుగయ్యాక తాం ళాంతకు తన హృదతవేదన, భారం శెప్పుకుంది. కారలో మనస్సంఘర్షణ శిఖరాలకు చేరే కాలం దగ్గర పడింది. సరిగ్గా ఇదే సమయంలో బృహస్పతికి ఇందుడి దగ్గర నుంచి పిలుపు వచ్చింది. ఒక (కతువు సంళల్పించా మనీ వెంటనే బయలుదేరి రమ్మనీ ఇంద సారధి మాళలి బృహస్పత్‌ని రీనుకు వెళ్ళడానికి వచ్చాడు.

ఈ సందర్భోర నారదుడికి ఆనందకరరగా వంది. ఎందుకంటే - ఒక ప్పుడు తన నుంచి మృత సంజీవనీ విద్యను కచుడు అపహరించినదీ మొదలు, శు కాదారుండికి బృహస్పతిమీద పగ తీర్చుకోవడానికి సందర్భం దొరకడంలేదు బృహస్పతి లేనివేశ - చం[దుడిమీద మోహంతో వున్న రారకు ఏకాంతం దొరకడం - ఇది దాలు' అనుకున్నాడు నారదుడు.

కార తత్రరపాటు తట్టుకోలేకపోయింది. ,పమాదం ఏదీ జరుగకుండా వుండాలంటే భర్తతో తనూ ఇం[దవురికి వెళ్ళడం ఒక్కటే నూళ్గమనుకుని అందుకు సిద్దమవుతోంది కాని బృహస్పతి ఆమె రావడ్డని, వారించాడు. అయినా

902 అలనాటి నాటకాణ

రార, తన్నుతాను తన కామ (పవృత్తి నుంచి రక్షించుకొనే చివరి [యత్నం కూడా మానలేదు

*మీ పరోక్ష మ-ది మిమ్ముగా భావింశు విషయ సంగమెల్ల విస్మరింతు'

చిత్త మొకచోట జేరిచి పూజించు పాదరకత్షలీవె! (ప్రాజనార .' అని భర్తను కోరింది.

బృహస్పతి ఇంటలేని సమయంలో ఆయన బాధ్యతలన్నీ (తికరణకుద్దిగా నిర్వర్రించడానికి ఒప్పుకుంది తార.

ఆ్మశమంలో పరిస్థితి కనిపెట్టి లంబూ జంబూ చందుల్ణి ఉటపట్టించడం మొదలు పెట్టారు.

చంటదుడికి దూరంగా వుండాలని విశ్శపయత్నం చేన్తున్న తార, అతను పులివేటలో గాయపడ్డాడని తెలిని దగ్గరకు రాకుండా వుండలేక పోయింది. దాంతో *“తమకంి భరించలేక చం్యదుణ్ణి బలవంతంగా తన కోరిన మార్గంరోకి లాక్కు పోకుండా ఉండలేక పోయింది నారదుడు బృహస్పతి ఆ(శమంలో జరుగుతున్న తారా చంద సమాగమం నూచన శు కాచార్యుడికి తెలియజేళాడు. కకుడు ఈ సందర్భం వదలదలళుకోలేదు. నారదుడు కూడా కృకుడితో బృహస్పత్యా (గ్రమానికి కడిలాడు

తార చరదుడు గదిలో ఏకాంతంలో బయటి (పపతిచాన్ని మరిది గడుపు తున్నారు కాంత లంబు జంబు గబగబ వచ్చారు బృవాసృతి ఆళమాసికి కరిగి వచ్చేన్తున్నాడని హెచ్చరింపు మొదలు పెట్టారు కారా చందులు వినే స్ధితిలో లేరు

బృహస్పతి రానే వచ్చాడు శాంత తారా చందుల్ని రశ్షంచడావికి విళ్వ (యత్నం చేస్తోంది. చందుడు భయపడిపోతున్నాడు ఇక్కడ చందుడు పలమ పిరికిగా (సవ ల్రిన్తున్నాడు. శాంత అతన్ని నీచంగా ఎంచింది “ఇలాంటి పిరికి పందను [పేమించే ఆడదాన్ని ముక్కూ. చెవులూ కోయాలి" అని ఈసడీం చింది

బృహస్పతికి మొదట చం్యదుడు ఆతర్వాత కార, కళ్ళుబడ్డారు. చంచుడు తానేమి ఎరుగనని అబద్ధమా డేడుగాని, తార నిజం దెప్పీంది ఇక్కత తార బృహస్పతితో చేసిన సంభాషణం అద్భుతం దానిమీద బృహస్పతి [పతి స్పందనలో మంట వుంది. కన్నీళూ వుంది.

అఅనాటి నాటకాలు 98

ఈ సమయంలో నారదుడితోసహా కుక్రాచార్యుడక్కడికి వచ్చాడు తారా చందుల జారత్వ వార్త ధారుణి యెల్ల మోగిపోయిందనీ, ఇంద సన్నిధిలో సభతీర్చి సప్తర్షులు బృహస్పతిని వెలివేయబోతున్నారనీ, “నీ పతనం రృవం అనీ శకుడు తన కనీ వెలిగక్కాడు

కాని - ఇక్కడ బృహసృతి ఉడుక్కోలేదు కోపగించలేదు. తమ దాంపత్యంలో వున్న అప్మవతికి కారణాన్ని [గహించాడు. తప్పు తనదేగావి కారది కాదని నిర్ధారించాడు అయితే - లోకం కోసం తారా చం(దుల్ని “మసి కమ్మనీ, నుసి" కమ్మనీ శపి-దాడు “లోక మనగా విపరీత సీతి దాహముతో నాల్క-లు సాచి గాం డించుచున్న భయంకర వ్యా[ఘము' అని వ్యాఖ్యానించాడు.

కారా చందులు మానవాకృతులుగా సమనిపోయారు.

బృమస్పతి పెద్ద మనన్సు" (గహించిన శుకాదార్యుడు సిగ్గుపడ్డాడు. అయనను గౌరవంగా మన్నించి నమస్కరించాడు.

ఇక్కడితో నాటకం ముగినీంది.

కొప్పరపు సుబ్బారావుగారు పెద్ద మనన్సుతోనే తార ప్మాతను, అమె మన నృంఘర్షణను వ్యాఖ్యానించారు. బృహస్పతిని ఉదాళ వ్యక్తిగా దిద్దితీర్చారు* చందుణ్ణి అమాయకుట్ధి చేని = అతని అపరాధాన్ని ఏీలై నంత “తగ్గించే పయ త్నం చేశారు జారత్వ౦, ధీరత్వం [పస్తావనవస్తే గ్రీని నిందించే దుర్గతణాన్ని భండించారు అంతా బావుంది కాని - రంగస్థల నాటకాల వ్యాపార నాగరకతలో ఒక భాగమైన ముతక వీస్యం' బారి నుంచి ఈ నాటకాన్ని కాపాడలేకపోయారు. లంబూ జంబూ ప్మాతలు రెండర్థాలు , కుహనా అమాయకత్వం, ఈ నాటకంలో “వికారం” కలిగించక మానవు

వట్టి వ్యభిచార వ్యవవారం వంటి కథను తీనుకువి - ఒక కాలంనాటి నిజ మైన సమస్య అయిన “అననురూప వయోదాంపళ్యాల నైతిక సమస్యకు ఆలంబనం చేసి, కొప్పరపు సుబ్బారావుగారు తాము ఆశించిన మంచి ఫలితాలే సాధించారు.

1946 అక్టోబరు ఏ9 వ తేదీన ఈ నాటకం తొలి [ప్రదర్శనం ఏలూరులో జరిగింది. బేజవాడ [శ్రీరాజరాజేశ్వరీ నాటక మండలికి చెందిన నటుడు పి, నూరి బాబు గారి కోరికమీద నుబ్బారావుగా రినాటకం (వాశారు ఆయన “జంబోరో గొంతులో ఈ నాటకంలోని పద్యాలు విశేష (ప్రచారం పొందాయి.

04 అలనాటి నాటకాలు

చంద్రగుప్త

ఒక మహాస్మామాజ్యాన్ని తాలిసాంగా స్థాపించిన మవోపీరుడు - కాని - పుట్టుక కారణంగా అవమానాలకు గురై -- మనస్సులో కనలి - పుటపాళం పొందిన వేదనను ఉపళమించుకుని కాంతాత్ముడై న దీకాలి -

అతను మౌర్యచం దగుప్తుడుం

పారారణంగా మన పౌరాణిక కథలుగాని, చార్మితక కథలుగాని తగాదాలు లేకుండానూ, తఖరారుల్లేకుండానూ వివాద[గ స్తం కాకుండానూ, లేనే లేవు, చంద గుస్తుడి చర్మిత కూడా దీనికి ఆపవాదం కాదు.

చందిగుప్తుడనగానే మనకు వెంటనే చాణక్యుడు గుర్తాస్తాడు వీరిద్దరి చర్మిత అనగానే ముందుగా, విళాఖదత్తుడు కీ శ. 460 (పాంఠతాల రచించిన ముదా రాకసం నాటకం కూడా గుర్తుకు రాక తీరదు.

ఇప్పుడు మీకు నేను పరచయం చెయ్యబోయే చందగుప్తి నాటక విశేషా ల్లోకి వెళ్గబోయేముందు, మౌర్యచందగుస్తుడి చర్మితకు సంబంధించిన విషయాలు చెప్పాలి.

పౌరాణిక ఆధారాలను బట్టీ చూస్తే వను, వాయు, మత్స్య, భాగవత

అలనాదీ నాటకాలు 9

పురాణాలలో ఇతని చరిత వుంది. బృవహత్మ._థలో కథనం (ప్రకారమే. చంద గుప్తుడి తల్లి 'ముర' కూదవనిత బౌద్దుల పాత కథల (ప్రకారం చండదగుప్తుడు కాక్కుడు, మయూర మంటే నెమలి, దీనికి పాక్సృతరూపం మ ఉరో. ఇదే పదం, మౌర్య'గా పరిణమించిందని ఒక అభ్మిపాయం. చంయదగుప్తుడు నెమళ్ళను పెంచడం వృష్తిగా చేసే ఒక గామపు పెద్ద కొడుకని ఒక వాదం కూడా వుంది, ఇది వైన సం పదాయం, అయితే--వికాఖదత్తుడి ముదారాశస నాటకానికి ఇప్పుడు బెప్పిన అఆకరా లలో ఏదీ పూర్తిగా ఆధారం కాదు. చర్మిత, సంప్రదాయం ఎరిగి-ఈ నాటక కథను రచయిత “స్వకపోల కల్పితంగా” సిద్ధం చేనుకున్నాడని అర్ధమవు తోందిం ముదారావస నాటక వ్యాఖ్యాత డుంరిరొజు కధనం (ప్రకారం, నంద రాజుల్లో విఖ్యాత పొరువుడు సర్వార్ధసిద్ది అతని పెద్ద భార్య నునంద. ఆవిడ కొడుకులే నవనందులు, రెండవ భార్య ముర శూదవనిత ఈవిడ కొడుకు చం[దగుప్తుడుం ము[దారాశస నాటకంలో ఏఢంకాలున్నాయి రాచరికపు ఎత్తుపెయెత్తులలో సాగే.ఈ నాటకానికి సంస్కృత సాపొత్యంలో ఎంతో పేరుంది. చాణక $ చంద గుప్తుల గురించి ఎవరేచు. చెప్పినా ముదా రాశస నాటక (సస్తావన రాకుండా జరగదు. గనక--ముందుగా ఈ నాలుగు మాటలు. ఇక--చరి[తకారుల కథనం ఏమిటో కూడా ఒకసారి చూనీ మరీ-ముందుకు -వెడజాం ఇరవై నాలుగేశ్ళపాటు మవాస్మామాజ్యాన్ని పాలించిన మౌర్యచం(ద్రగుప్తుడు (శ్రీను వూర్వం 888-296 మధ్యకాలంలో జీవించాడు కౌటిల్యుడనే ఉపనామంగల చాణక్యుడి సాయంతో నందరాజ వంళాన్ని నిర్మూలించాడు ఈ మగధరాజు వాయవ్య భారత భూభాగంలో శీకుల అధికారాన్ని రూపుమాపాడు ఆ సందర్భంణా (గ్రీకు సేనాని సెల్యూకన్‌ నికటోకర్‌ని ఓడించాడు ఓడిన నెల్యూకన్‌ చం(దగుపుడికో అతని కొడుకు భిందుసారుడికో తన కూతుర్నిచ్చి వివాహం చేని - సంధి కుదుర్చు కున్నాడని చర్మిత అలెగ్జాండర్‌ చండయా శా కాలంలో అతన్ని చం్యదగు వుడు ఈక్షషారి శలునుకున్నాడని ఐతిహ్యం వుంది. కౌటిల్యుడు అర్థకాస్త్రాన్ని బట్టి చక 96 ఆలనాటినాటకాలు

వర్తి షేతం' అనేది భారతదేశం అంతటికి వ ర్రినుంది గనక- చందగుప్తుడి అధి కారం అటు హిందూకుష్‌ పర్వతాలవరకు వ్యాపించడమేకాక -- ఇటు దక్షిణానికి కూడా వ్యాపించిందని కౌందరు చార్మితకుల ఆలీపాయం.

జైన (గంథాల అధారింబట్టి చివరి దళలో చంద్రగుప్తుడు తైనాదార్యు డైన భ్యదబాహుడితో కలిని (కర్ణాటకలోని) [శావణ వెళగొళకు వెళ్ళి నిరళన దీక్ష వపాంచి మరణించాడని తెలుస్తోంది. కాన్స్‌ ప్రముఖ చార్మితకులు దీనిని అంగీకరించలేదు

ఈ బార్మితక నేపధ్యంలో డాక్టర్‌ నండూరి శకివరావుగారి “చందదగుప్తి నాటకాన్ని పరిశీలిద్దాం ఇది ఈయన సొంత రచనకాదు. (పనీద్ధ బెంగాలీ రచయిత ద్వివేందలాల్‌రాయ్‌గారి నాటకానికి 'భావానువాదం”, అయితే ఇందులో పద్యాలు ఆరు పాటలు మ్యూతం శివరావుగారి స్వీయిరచనలే తమ గురువైన జంధ్యాల శివన్నళాన్తిగారి దగ్గర “చం్యద్రిగు ప్రి హిందీ నాటకాన్ని మొదటిసారిగా పాఠం చెప్పుకుని 1985 సంవత్సరం (పాంతఠాల అనువదించారు. (తెనిగించార నడం సబబేమో ఎందుకంకే ఇది మక్కికి మక్కి అనువాదం కాదని, భూమిక వాసిన శివన్నళాన్త్రిగారు కంలో క్రిగా చెప్పారు) ఈ తెలుగు నాటకాన్ని గుడివాదకు చెందిన ఆంధ [గంథ రత్నాకరము అనే సంస్థ తొలిసారిగా (పచురించింది “విశ్వ (పేమే ఈ నాటక లన్యమ*ని శివన్నకాస్తిగారు నిగ్గుేల్చారు.

కథగా చెప్పాలంటే చందగుప్త' నాటక కథ పెద్దదే. ఈ నాటకంలో మొత్రం అయిదు ఆంకాలున్నాయి. మొదటి ఆంకంలో నాలుగు రెండో అంకంలో అయిదు మూడో ఆంకంలో ఆరు నాలుగో అంకంలో ఆరు. అయిదో అంకంలో అయిదు - దృశ్యాలున్నాయి. నాంది, (పప్తావన రేమీ లేవు,

ఇడి కావడం '“ఠెలుగు సేత అయినా, అనువాదపు అవలక్షణాలేమీ లేకుండా స్వతంత నాటక మంత సవాజమైన ((గాంతిక) రీతిలో నడిచింది. సంభాషణల రచన వేగనంతంగానూ, సరశంగానూ వుంది.

శివన్నకాన్రిగారు తమ భూమికలో విశాఖదత్తుడి మ్నుదాకాశస నాటకం కంచె ఇందులో విశేషం చెపుతూ - అందులో చాణక్య ప్యాతకే ఎక్కువ [పాధా న్యం వుందనీ, ఇందులో రాజక్య పాతను గౌరవించినా చందగుపుడు స్వతంత్రంగా వ్యవహరించగలిగిన వ్య క్రిత్వంతో వున్నాడనీ - అన్నారు. అయితే

అలనాటి నాటకాలు [18] ల!

నాటక మటనల [పాధాన్యంరీత్యా చూస్తే ద్విజేందలాల్‌రాయ్‌గారు రూపొందించిన ఈ నాటకంలో కూడా చాణక్యుడి పాాఠదే పైచేయిగా కనిపిస్తుంది, చాణక్యుడి ఆంతరంగ పిశ్తేషణ, అతనిలో మానవత్వం మేలుకొన్న తరవాత (ప్రవర్తించిన “విర్దిపమైని తీరు, ఆ ప్మాతను ఉన్నత శిఖరంమీద నిలిపింది. మొదట నందుడితో యుద్ధంలో చం[దగుప్ప్తుడు ఓటమి చవిచూడడంలోనూ; నందుడు దేజిక్కి నప్పుడు ఆతన్ని హతమార్చడానికి ఆంగీకరించకపోవడంలోనూ - చాణ క్యుడు జై నమతావలంవి అనే చార్మితక కథనానికి-ఏకీభావం కనిపిస్తోంది. చాణక్య, ళందగు పులు, ముర, ఈ నాటకంలో ఉజ్జ్వల ప్మాతలు.

ఈ నాటక కథ ఇలా నడున్తుంది ;

ఒక సాయంకాలంవేళ సింధునడీ తీరంలో తమ శిబిరాల దగ్గర నిలబడి అలెగ్జాండరు, పెల్యూకస్‌, (పకృతి సౌందర్యాన్ని చూని ముగ్భలవుతూ, ఈ దేళ స్వభావానికి, జాతి గత సంస్కారానికీ పరవళులవుతూ మాట్టాడుకౌంటున్నారు. ఇంతలో ఆంటిగోనస్‌ అనే సేనా నాయకుడు చంద్రగుప్తుడనే యువకుణ్ణి “గూఢ చారి'గా అనుమానించి వారి దగ్గరకు తీసుకువచ్చాడు. అలెగ్జాండర్‌ (ప్రశ్నించగా, కాను సెల్యూకన్‌ దగ్గర గత మాసం రోజులుగా యుద్ద వ్యూహ పద్దతులు నేర్చు కుంటున్నానని చెప్పాడు చం్యదగుపుడు. తన సవతి తమ్ముడు తనను రాజ్యం నుండి వెళ్ళుగొట్టాడనీ, ఆ రాజ్యం మళ్ళీ తాను సంపాదించుకొనే (వయత్నాలలో తిరుగుతునన్నాననీ రూడా చెప్పాడు,

ఆలెగ్జాండర్‌ తనవైపు చూడగా అది నిజమేనని నిర్ధారిన్తూ - అయితే అతను విశ్వాస భూతకుడిని తానూహించలేదని = 'నెల్యూకస్‌ చెప్పాడు. దాని మీద ఆంటిగోనస్‌కి, సెల్యూకన్‌కీ మధ్య మాట మాట పెరిగింది. 'సెల్యూకస్‌ కత్రి దూకాడు. ఆంటిగోనన్‌ కూడా కటత్రిదూసి 'సెల్యూకస్‌ తలను నరక బోయాడు చందగుప్తుడు మెరువులాగ కత్తి దూసి అ దెబ్బ సెల్యూకస్‌కి తగల కుండా అడ్డుకున్నాడు. ఆంటిగోనస్‌ చందగుప్తుడితో ఈలపడ్డాడుగాని అ అలెగ్బాండర్‌ నివారించాడు. ఆంటిగోనస్‌లోని అవినయాన్ని, దుడుకుతనాన్ని ఆలిళంసించి అక్కల్డుంచి పొమ్మని బహిష్కరించాడు.

నిన్ను ఖైదుచేస్తే ఏం చేయగలవు! అని అలెగ్ధాండర్‌ అడిగిన (ప్రళ్నక్కు కటర్తిదూని - ఆది సీకు సాధ్యం కాదని చందగువుడు అమ శ్రంగా నిలిచాడు,

గ! అలనాటి నాటకాలు

అలెగ్దాండర్‌ అతని రైైర్యాన్ని మెల్చి = కదిగ్యిజయం పొందుకా"వని ఆశీర్య దించాడు.

చాణక్కుడనే (శుద్ద బాహ్మణుడు కుతకుత ఊడికిపోతూ న్మళానంలో ఈనలో తనే మాట్లాడుకుంటూ తిరుగుతున్నాడు. అది (ప్రభాత సమమం అదే సమయంలో అ దారి వెంట ఇద్దరు మనుషులు పోతూ, నందుడు ఖై దునుంచి కాల్యాయనుణ్ణి విడుదలచేసి అతన్ని తన మంతతిగా కూడా నియోగించుకున్నాడని చెప్పుకున్నారు నందుడు కాత్యాయనుడి ఏడుగురు పిల్లల్ని హత్యచేసి - ఆతన్ని మందిని చెయ్యడం విని, వారిలో ఒకడు అళ్చర్యం (పకటించాడు.

చాణక్యుడు తన (కోళపు మంటలో, కాలికి తగిలిన దర్భల్ని ఊడ పెరికి గాలీలోకి ఎగరేకాడు. సరిగ్గా ఇదే సమయంలో, నందమంత్రి పాణినీయ వ్యాక రణాలిమాని, కాళ్యాయనుడే బాణక్యుణ్ణీ చూడడానికి వచ్చాడు. అప్పటికే మవి రొజు ఆ చాణక్యుడి సర్వస్వాన్నీ హరించాడు. అతని కూతుర్ని = ఒక్కగానొక్క కళూలుర్ని - దొంగ లెతుకు పోయారు అందుకే నంద మందిగా కాత్యాయనుడు వస్తే బాణక్కుడు మండిపడ్డాడు. [బాహ్మణ జాతిలో వుండే నిష్ట (బావ్మణ అధీనంగా వుండే మంతళక్రి నిస్సారాలయిపోయాయని - పొరుషకూ తంగా మిగిలిన ఒక్క బావ్మణుడైన చాణక్యుడి - ఆవేదన, కాత్యాయనుడు కూడా (బాహ్మణుడే. అతన్ని ఓదార్చి సమ మార్గంలోకి తేవాలని (యక్నించాడు, చాణక్యుడు వినిపించుకునే స్థితిలో లేడు. తాను నందరాజు తనకి చేశన (దోవాోనికి (ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికే మంతి పదవిని అంగికరిందానని - ఇందుకు రనకు తోడ్పడమని - చాణక్కుణ్ని కాత్యాయనుడు కోరాడు అందులో ఒక భాగంగానే - మహారాజు మాతామహండి (క్రాద్ధానికి పౌరోహిత్యం వహించడానికి - చాణక్యుణ్ని ఆవ్వోనించడానికి వద్చాడు కాత్యాయనుడికి నందుడిమీద పగ వు )దవి తెలిసీ అతను తనను ఓదార్చిన వైనం గమనించీ, చాణక్యుడు “శాద్ధ పౌరోహిత్యానికొ సమ్మతించాడు

అయితే = నంద మహారాజు ఇంట్లో వాచాలుడనే రాజస్యాలకుడు - తను అప్పటికే వేరే బాహ్మణ్నీ తెచ్చి వుండడంవల్ల చాణక్యుణ్ని అవమాని చి బయటకు గెంటి వేశాడు “ఇలా జరిగిం దని నందుడికి ఫిర్యాదు చేని న్యాయం కోరడానికి వెడితే - రాజ సభలోనూ అవమానం ఎదురై ౦ది. వాచాలుడిచేత అల న్ని గెంటించ డానికి నందుడు సిద్ధమయ్యాడు. దాజక్యుడు రెచ్చిపోయాడు. అది తనకు జరిగే

అలనాటినాటళాలు రం

వ్యక్రిగత అవమానం కంటె (బాహ్మణమంతళ క్రికే జరిగిన అవమానంగా భావించాడు. రెండు (ప్రతిజ్ఞలు దేశాడు ఒకటి. నంద వంశోన్నూలనం చేయ నిదే నేను చణకుడి ప్ముతుణ్ని కాను అని = రెండు ః వాచాలుడు పట్టుకోగా ముడి విడిన పిలకను “నీ (నందుని) (క్రొన్నెత్తురుడే న్మెరనగు చేతులతోగాని ముడువను” అనీ - వెళ్ళాడు చాణక్యుడు.

ఇంతలో మురను తీసుకుని, కాత్యాయను డక్కడికి వచ్చాడు. అమె డ్వారా చందగుప్తడి *జాడ తెలుసుకోవాలని నంచుడు [పయత్నించాడు ఆమె తనకు సవతి తల్లి అయినా, పెంచిన (కేమనైనా గణించకుండా మురను తన తండి ఉంపుడుగత్తెగా హ్మదవనితగా సంబోధించి అవమానిఎచాడు. ఏది ఏమైనా చంద గుప్పుడి వైనం ఆమె చెప్పలేదు రాజక్యాలకుడు వాబాలుడు అమెను కొప్పు పట్టి లాగాడు. అక్కడున్న అందరితోపాటు నందుడు కూడానవ్వాడు. మురను కారాగారానికి తీసుకు పొమ్మని వాచాలుడి కప్పటికే ఆజ్ఞాపించాడు ఈ సమయంలో మెరుపులాగ చందగుస్తుడు కత్తిదూని [పత్యక్షమయ్యాడు. వాచాలుణ్ని పళ (టోని - దీనికి తగిన ఫలం త్వరలో అనుళవిస్తావని నందుణ్ని హెచ్చరింలి - తల్లిని తీనుకు వెళ్ళిపోయాడు,

చంద్రగుప్తుడు మలయరాజ్యాధివేత లీల్తుడు చందశేతువు సాయం అర్థించి నందుణ్ణి రాజ్య భముణి దేయదలిచాడు. కాత్యాయనుడు, బాణక్కుడు తనకు బాసట అవుకోరని విశ్వసిన్తున్నాడు. చం దక్షేతువు చందగుప్తుడికి తన అండదండలు (ప్రకటించాడు చందక్రేతశువు చెల్లెలి ధాయ చం(దగుస్తుడి వ్య క్రిత్వం చూసి ముద్దు రాలైంది,

చందగుప్తుడు తల్లికి జరిగిన అవమానాన్ని భరించలేకుండా వున్నాడు. ముర కూడా (వతీకారం తీర్చుకోవడం కోసం కొడుకును (ఫోత్సహించింది- *'శూద' పదంతో సంబోధించి అవమానించిన నందుడి అంతం చూడడం వారికి పధాన లక్ష్యమైంది.

కాత్యాయనుడు చాణక్య చందగుప్తల్ని కలిపాడు. వారిద్దరూ ఒకర్ని చూని ఒకరు సంతృ ప్రిపడ్డారు చాణక్యుడు చందగుప్తుడిలో ఒక మవాస్మామాజ్య స్థాపన సమర్దుణి చూళాడు. ఆశీర్వదించాడు సమర్థన పకటించాడు

హీరట్‌ లోని రాజమహలులో 'సెల్యూకన్‌, అతని ఏశై కప్ముతిక-విగత

100 అలనాటినాటకాలు

చూతృక- హెలీనా, మాట్లాడుకుంటున్నారు అప్పటికి అలెగ్జాండర్‌ మరణించాడు. సెల్యూకస్‌ను అనియా స్మామాజ్యానికి అప్పటికే ఊత్తరాధికారిని చేశాడు. అలెగ్జాండర్‌ కోరిక - భారతవర్షాన్ని జయించాలని = తాను పూర్తి చేయదలిచానని "సెల్యూకస్‌ చెప్పగా, హెలీనా ఆ ఆలోచనను వ్యతిరేకించింది. మానవుడి మవో న్నత చిత్తవృత్తుల్లో విజిగిష' ఒకటని నెల్యూకన్‌ సమర్జించుకోచూళాడు, ఈ సంభాషణలో ఆ తం డీకూతుళ్ళు పరస్పర (పేమ వ్యక్తమైంది, 'సెల్యూకస్‌ వృద్ధ సేనాని శివిరంలోకి వెళ్ళగా, హెలీనా ఒక్ట_ ర్తె కూర్చుని చదువుకుంటోందిం ఆంటిగోనస్‌ వచ్చాడు తన (ప్రేమను ఆమెపట్ల వ్యక్తం శేశాడు. తన తంగడిమీద క త్రినెత్తిన వాడిని పెళ్ళాడనని హెలీనా తిరస్కరించింది అజ్ఞాత జన్ముడని సెల్యూకస్‌ తనను అవమానించడం వల్హ అలా చేశాననీ, త్షమించమనీ అన్నాడు. హెలీనా ఆంటిగోనస్‌ (పేమను నిర్దాక్షిణ్యంగా తిరస్కరించింది. ఇంతలో 'సెల్యూకస్‌ వచ్చాడు ఆంటిగోనస్‌ “వాద్దుమీరి (పవ ర్రిస్తున్నా"డని హెలీనా తండికి చెప్పింది. ఉగుడైన సెల్యూకస్‌ ఆతనికి మరణదండన విధిం చాడు, హెలీనా అంత పెద్ధ $ష్ష వద్దనీ, బహిష్మరించమనీ కోరింది. సెల్యూకస్‌ అమె నూచనను మన్నించి ఆంటిగోనస్‌ను తన సామాజ్యం నుంచి బహిష్క రిందాడు " నందుడి మీద చందగుప్తుడు యుద్ధానికి పోవడానికి రంగం సిద్ధమెంది తెల్లవారితే యుద్ధమనగా అ ర్మాతి ముర యుద్ధం అనవనర మనే అల్మిపాయాన్ని చాజక్కుడితో వ్యక్తం చేసించి. అవళ్యం యుద్దం జరగాలని కరోరంగా చెప్పి మురను నోరెత్తనివ్వకుండా చేశాడు చాణక్కుడు. అమె భయపడి వెళ్ళి పోయింటి కాత్యాయనుడు వచ్చాడు నందుడి వృద్ధ్దమంతి “సంధి రాయబారానికి వచ్చాడని చెప్పాడు చాణక్యుడికి రాయబారం సారాంశం, ఈ యుద్దం లేఖండా, రాజ్యాన్ని అన్నదమ్ములిద్దరూ సమానంగా పంచుకుని పరిపాలించాలని- అఆ నంధి (వతిపాదనకు చంద్రగుప్తుడు నుముఖంగా వున్నాడనే సూచన కాత్యాయనుడి మాటల్లో చాణక్యుడికి ధ్వనించింది. చాణక్యుడు, చందగుప్పుడి శిబిరంలో వున్న చం్మద్రకేతువును తన దగ్గరకు పంపమని చెప్పి, కాత్యాయనుణ్ని సాగనంపాడు. చందకేతువు రాగానే, తెల్లవారి అతనూ చందగుప్తుడూ యుద్దానికి వెళ్ళాలని గట్టిగా హెచ్చరించి పంపాడు హీరట్‌ రాజ పా =ప్రైబాథన్‌ గలంధాల మె అలనాటి రా ళం 14! టు

బందీ ఆయి ఆంటిగోనన్‌ ముందు నిలబడి వున్నాడు ఖైదీ అయిన 'సెల్యూకన్‌ ఈన మరణాన్ని కోరుకోగా-ఆలా దండన విధించననీ, జీవితాంతం లైదులోనే వుంచుతాననీ, ఆంటిగోనస్‌ చెప్పాడు ఇప్పుడు నెల్యూకస్‌ రాజ్యం ఆంటిగోనస్‌ది. తన్ను అతను జారజుడుగా పుగణించినందుకు ఆంటిగోనన్‌ సనెల్యూకస్‌ పట్ల కక వహించాడు,

"హెలీనా కూడా అక్కడికి ఖైదీగా వచ్చింది ఇద్దరినీ విడివిడిగా బంధించ మని ఆంటిగోనస్‌ తన సైనికులకు ఆజ్ఞాపించాడు హెలీనాను తన్ను 1పేమించ వలసిందిగా ఆంటిగోనస్‌ (బతిమాలేడు ఆమె అసహ్యపడి, తిరస్కరించిందిం ఆయిరే గన తండి కంటివెంట నీరు చూసి-*“సీకోసంనేనేమైనా చేస్తాను" -ఆని తనను "పెళ్ళాడమనీ తండిని విడిచి పెట్టమనీ, హెలీనా ఆంటిగోనస్‌కు మోకరిల్లి విన్న వించింది. సనెల్యూకస్‌ ఇది సహించలేకపోయాడు దీనికి బదులు నరకప్రవాస మైనా భరిస్తానంటూ హెలీనా ఆలోచనను ఖండించాడు -

ఆ తం డీకూతుళ వ్యక్తిత్వాలను, ఆపార అనురాగాన్ని చూని ఆంటిగోనస్‌ చలించిపోయాడు. - హెలీనా నీకు నేను తగను - అని (ప్రకటించి "సెల్యూకన్‌ నుంచి గెలుచుకున్న సింహాసనాన్ని తిరిగి అతనికే ఇచ్చేశాడు.

చంద్రగుప్తుడు పక్షం యుద్ధంలో ఓడిపోయినట్టు చం(దశేతువు చ్వారా భాయ వింది చందగుప్తుడు చిక్కుల్లో పడ్డాడని తెలిసి తానుకూడా యుద్ధానికి వస్తానని భాయ చంషదక్షేతువుకు చెప్పింది. చం[దగుప్పణ్ని రక్షించడానికి తన (ప్రాణాల్ని ప్రైతం అర్పించడానికి సిద్ధంగా వుందామె.

కాత్యాయనుడు వచ్చి, యుద్ధంలో చందగు ప్రపశం ఓడిపోయినట్టు చాణక్కుడికి చెప్పాడు. చం్యదగుప్తుడు రణరంగం నుంచి పారిపోయాడనీ సైన్యం చెల్లాచెదురై ందనీ వివరించాడు. చాణక్యుడు చందగుప్తుడు వన్తున్నాడని గమ నించి కాత్యాయనుణ్ని వేగంగా అక్కడ నుంచి పంపించేళాడు. వెంటనే మురను కలునుకున్నాడు తమె ఆ సమయంలో కొడుకుతో ఎలా కరకుగా వ్యవహా రించాలో బోధించాడు చందగుప్తుడక్కడికి రాగానే, చాణక్కుడు, ముర వ్యంగ్యోక్తు లతో అతన్ని సమాదిరించారు. యుద్ధం చెయ్యకపోవడానికి కారణం. *“సవో దరుణ్ని కతగాశుణ్ని చెయ్యలేకపోవడమే నని చందగుప్తుడు చెప్పాడు చాణక్యుడు, మువ ఆతనితో వాదించి = అతన్ని యుర్దోన్ముఖుణ్ణి చేశారు. ఇంకా

102 అలనాటి నాటకాలు

సందేహ్యగన్తుడిగా వుండగా, ముర అతను యుద్ధం తెయ్యవలనిందేనని తన అజ్ధ [పఃటించింది చందగుప్తుడు తల్లి అజ్ఞ శిరసా వహించాడు.

నందుడు చందగుప్పుణ్ణి వెదుకుతూ తన సెనికులను వెంట పెట్టుకుని వచ్చాడు. చం దగిుప్తుడు ఎదురువచ్చాడు, నందుడి 'సెనికుల్ని హతమార్చి, నందుడి శిరన్సును నరకడానికి కత్తి ఎత్తాడు అతను చం[దగుప్పుడి కాళ్ళు మీద పడి షమాపణకోరాడు చం[దగుప్తుడు కరిగిపోయాడు. క త్రిపారేని నందుణ్ణి కౌగి లించుకున్నాడు సోదర్మపేమతో -- అయితే పారిపోయిన ఇద్దరు శైనికులు అక్కడికే రావడంతో, నందుడు అన్న కౌగిలిలో వుండే, నిరాయుధుకైన చంద గుప్తుణ్ణి వధించమవి అ సైనికులకు సైగచేళాడు, చర్మదగుప్ప్తుడు నందుణ్ణి నిందించి "పెను సులాడుతూండగా, చందకేతువు తన నైన్యంతో శరవేగంగా వచ్చి, ఆ నైనికులిద్దరినీ వాతమార్చి నందుణ్ణికూడా చంపబోయాడు. కాని = ఆతన్ని వధించకుండా బంధించమని దూరంనించి ఆజ్ఞ వినిపించింది. చంద కేతువు ఆ గురువు మాటను మన్నించాడు

ఆంటిగోనస్‌ తశ దేశానికి తరలిపోతున్నాడు. ఆతనికి ఒక ముసలితల్లి తప్ప అక్కడెవరూ లేరు

బందీలై న నందుడు, ఐ బాలుడు, ఖైదులో మాట్లాడుకొంటూ వుండగా కాశ్యాయనుడు చాణక్యుడి ఆదేశం్యపకారం వాచాలుణ్ణి తీనుకు వెళ్ళడానికి వచ్చాడు నందుడతన్ని (దోప అని సంబోధించాడు. కాత్యాయనుడు నందుడిలో దోషాన్నీ, ఆతడుతన పిల్లల్ని చంపి తనకుచేసిన (దోవోన్నీ గుర్తుచేశాడు. అదంతా దుస్పాంగత్యవలమనీ తనంత చెడ్డవాణ్ణి కాననీ, నందుడు వాదించి, తనను క్షమించ మని కాత్యాయనుణ్ణి కోరాడు.

ఇప్పుడు చం్యదగుప్తడు మహారాజు, చాణక్యుడు మంగతిమూ(త మేకాదు రాజగురువుకూడా సేనాపతి చర్మదకేతువు తాను నందుణ్ని క్షమించాననీ, వమించ మని చాణక్యుడికి కూడా చెప్పగలననీ --అని--- వాచాలుణ్నీ తీసుకుని కార్యా యనుడు వెళ్ళిపోయాడు,

చాణక్యుడు, నందుని కుటుంబం ఎక్కు డుందో చెప్పమని వాబాలుణ్నీ (హ్న్నించాడు. చివరకు చెప్పించాడు -- మంతి ఇంట్లో వున్నారని--, వాబాలుణ్న (పన్తుకానికి కారాగారంలొ వుంచమనీ, ఆతను చెప్పింది నిజమైతే వదలి పెడదా మనస్కీ కాకపోతే మరణదండనే శశ అనీ 'సేవకుడికి ఆజ్ఞాపించాడు.

అలనాటీ నాటకాలు 08

నందుణ్ని విముక్తుణ్ని చెయ్యమని కాత్యాయనుడు చాణక్యుడికి నూచించాతు కాని--- చాణక్యుడు అప్పటికే నందుణ్ని శికించడంకోసం యూప స్రంభాన్ని, ఖగ్గాన్ని, సిద్ధం చేనివుంచాడు. నందుణ్ని విముక్తిచేసే [పసక్తి లేదని ఖండితంగా చెప్పాడు

సెల్యూకస్‌ భారత వర్షాన్ని జయించడానికి ఉ్రేజం తెచ్చుకుని ఉరకలు వేస్తుంటే హెలీనా అతని పయళ్నాన్ని త్మీవంగా విమర్శించింది. సెల్యూకన్‌ మాతం ఆమెతో ఏకీభవించలేదు.

ఛాయ, పెకీ చెప్పకుండా, చందగుప్తుణ్ని గాఢంగా (పేమించింది. చంద గుప్తుడు చం[దకేతువుకోసం వచ్చాడు భాయ కనిపించగానే ఆమెతో మాట్టాడీ? అమె హృదయంలో '“ద్రైగవిధ్యానికి ఏంతపడ్డాడు ఆమె తన (పాణాల్ని యుద్దంలో రక్షించింది కాని-- ఇప్పుడు తనంటే ఏవగింపు అంటోంది... --అతని మనన్సులో ఆ షణంలో అలనాడెప్పుడో అలెగ్జాండర్‌ సమక్షంలో తొను చూసిన హెలీనా మెదిలింది అమె స్మృతిని ఒక మధురస్వపష్నంగా ఎంచాడు.

చాణక్యుడు, నందుని శిర శ్చేదానికి అంకా సిద్ధం చేళాడని --- చందకేతువు వచ్చి చందగుప్తుడికి చెప్పాడు అతను ఆశ్చర్యపోయి ఆ “బలి జరగడానికి వీల్రే దని తన ఆజ్ఞగా [వకటించమని చం[దకేశువును హుటావుటి పంపాడు. ఛాయ మళీ వచ్చింది. కాను చర్మదగుప్తుణ్ని ఏవగించడం అబద్ధమని చెప్పి తన అనలై న హృదయాన్ని వెల్లడించింది ఆమె తనను అంత గాఢంగా (పేమిస్తోందని తెలిసి మరింత ఆళ్చర్యపడ్డాడు.

ఎదురుచూసిన మట్టం ఎడుట సిద్ధించినందుకు చాణక్యుడు సంతోవంగా వున్నాడు. తనను--కాదు (వాహ్మణ్యాన్ని-- అవమానించిన నందుణ్ని తాను ఇప్పుడు బలి పళుపుని చేయబోతున్నాడు నంద చాణక్యులకు సంవాదం జరిగింది. కాత్యాయనుడు చాణక్కుణ్ణి ఈ ప్రయత్నం నుంచి విరమింపజేసే (పయత్నం చేశాడు కాని చాణక్యుడు వినే స్థితిలో లేడు పెగా “నీవే ప్యత హత్యకు వగ తీర్చుకో అని పోత్సహించి ఖడ్గం ఆతని చేతికిచ్చాడు సైనికులు నందుజ్జి యూప స్రంభానికి బంధించారు. కాత్యాయనుడు క త్రి తీనుకుని నందుడి దగ్గరకు వెళ్ళాడు. నందవంళంలో ఎవరూ బకికిలేరనీ నందవంళం నిర్మూలమైందనీ, చాజక్కుడు ప్రకటించాడు నందుడు ఆర్తనాదం చేశాడు. కాత్యాయనుడు నందుణ్ని చంపడానికి కత్తి ఎత్తాడు.

106 అలరిశనాదీ నాటకాలు

చందక్రేతుడు వేగంగావచ్చి అతన్ని ఆపి-- రాజాజ్ఞను చాణక్యుడికి వన

రించాడు చాణక్యుడు ఒప్పుకోలేదు. చం్మదకేశువు “బలి జరగకుండా సెనికుల్ని ఉపొపువులిచి --- వీరబలు ఖీ ఈ సంగతి వివరించడానికి చందగుప్తుడి దగ్గరకు కంపాడు దాజక్కుడు కాత్యాయనుణ్ణి (పోత్సహిన్తూంటే చందకేతువు నిరోధిత్తు న్నాడు. ముర వచ్చింది. నందుణ్ణి వధించమని తన ఆజ్ఞ అని చెప్పింది. చంగ ఎకేకువు ఆమె అజ్జకు తలవంచక తప్పలేదు కాత్యాయనుడిచేత నందుడి శిరన్సును వథండింపీంచాడు చాణక్యుడు. అతనీ రక్తంలో చేతులు తడుపుకుని =-- పిలక మడి ఎదేనుకున్నాడు.

చం[దగుప్తుడు వచ్చేసరికి అంతా జరిగిపోయింది. తన ఆవేశం నుంచి "బయటపడిన “ముర కూడా నందవదకు చాలా దుఃభించింది. కాత్యాయనుడుచేనిన

శవనికి అతన్ని తన రాజ్యంనుంచి చందగుపుడు బహిష్కరించాడు తాను అప "చాధినని ముర అనగా--- నీవేమి చేసినను సదా నాకు జననివే' అని తలవంచాడు అఈరను.

(వతిహింస పూర్తయ్యాక బాఐక్కుడు తన మనస్సులో ఒక శూన్యాన్ని డమ నించాడు. ఒక గూడదారివచ్చి, కాత్మాయనుడు తు శిబిరంలో ఉన్నాడని తెలి పాడు అంతేకాదు (గీకులు సింధునదిని దాటారని కూడా చెప్పాడు చాణక్యుడు వారి సైన్య సంఖ్య తెలునుకున్నాడు కాత్యాయనుడు తాను చందగుష్తుడికి మంతిత్వం చేస్తున్నందుకు ఈర్ష్య పడుతున్నాడని గమనించాడు

మరో గూఢచారి వచ్చి-- మవారాజు శయనాగారానికి శతువులు సౌరళగం

తతవ్వి, ఇరవై అయిదు మంది ఘాతుకుల్ని ఆందులో చాచారని చెప్పాడు వాచాలుడు

భారికి వేనాపతిగా వున్నాడని చెప్పాడు వెంటనే చాణక్యుడు వీరబలుణ్ణి పిలిచి-ఆ

చఉసొర6గంలో ఫైనికుల్ని హతమార్చమని ఆజ్ఞాపించాడు. చందకేతువును పిలి

ఇపించి--- దాషిణాత్యుల్ని జయించి ఆ ర్మాతికే తిరిగి వద్చే చం్యదగుప్తుడికోనం 'శగరంలో ఏర్పాటుచేసిన ఉత్సవాలను రద్దుచేయమని ఆజ్ఞాపించాడు చందదకేతువు సందేహించి - గుర్పాజ్ఞ కనుక శరసావహించి వెళ్ళిపోయాడు

చాణక్యుడు మళ్ళీ తన మనోవైక్సబ్యంలో పడ్డాడు ఇంతలో ఒక లికుకుడు, *వెంట ఒక బూలిక--- పాట పాడుకుంటూ జీవించేవావృ-- వచ్చారు. ఆ బాలిక

= బాణక్యుణ్ని ఆకర్షించింది. అతనికి ఎప్పుడో దొంగలెత్తుకొని పోయిన తన వ్‌డ్ణ అలనాటినాటకాలు [14] 106

గుర్తుకు వచ్చింది. మనన్సు నిగహించుకుని - వాళ్ళచేత ఒక పాట పాడించుకుని- గుప్పెడు మొహరీలిచ్చి పంపేళాడు.

చం[దగుప్తుడు విజయందేపట్టి వన్తూంటే, చాణక్యుడు నగరంలో వేడుకలను నిషేధించడాన్ని ముర, చాణక్యుడు తన కొడుకు పురోలివృద్ధికి ఈర్ష్య పడు శున్నాడనుకుంది కాని అ ఊహ సరికాదని చందకేతువు ఆమెకు చెప్పాడు.

తన ఆజ్ఞను మన్నించి నగరంలో వేడుకలు ఏర్పాటు చెయ్యనందుకు చంద్రగుప్తుడు చందకేతువు మీద కోపగించాడు. ఆది చాణక్యుడి అజ్ఞ అని రెలిన్‌ మం౦ంత చికాకుపడ్డాడు వెంటనే మంత్రి చాణక్కుణ్ని ఏలవమని చం దకేతువును పంపాడు.

చాణక్కుడు చందగుప్తుడు (ప్రశ్నించిన దోరణికి నొచ్చుకున్నాడు అతని మాటలధోరశణి నచ్చలేదు చందగుప్తుడు ఉత్సవాల రద్దుగురించి తన నిర్ణయాన్ని వివరించమని పట్టుబట్టినప్పుడు, చాణక్యుడు తన మంతి పదవిని త్యజించి అసలు కారణాన్ని ఏవరించాడు. చం[దగుప్పడు అతని పాదాలమీద (వాలి, శకమాపణ కోరాడు కాని చాణక్యుడు వెళ్ళిపోయాడు. అతన్ని తీనుకురమ్మని చం[దశేతువు తొందర పెట్టాడుగాని, చంద్రగుప్తుడు వెళ్ళలేదు చాణక్యుడి ధోరణిపట్ల తన అసంత్ఫృ ప్రిని వెల్లడించాడు అంతేకాదు" చాణక్క్యుణ్ని సమర్థించాడనే కోపంతో, చందదక్షేతువును కించపరిచే విరంగా మాట్లాడాడు, దాంతో సవినయంగా అతను కూడా తన దేశం వెళ్ళిపోయాడు

తరువాత అయిదుగురు 'నెనికులు వచ్చి అ శృశువులు నగరం ఆ[కమించ వచ్చారుగాని వారిని తరిమికొట్టామని చెప్పారు (దోహ్‌ వాచాలుడి ఖండిత శిరస్సును కూడా చూపింబారు. ఈ ముందుజ్మాగత్ర చర్యల్ని తాము మంటి ఆదేశం (ప్రకాకం తీనుకున్నామని చెప్పారు, చందగుపుడు అవాక్కయిపోయాడుం

'సెల్యూకస శిబిరంలో శేరి కాత్యాయనుడు మగథరాజ్యం మీద క్కుట చేయడం, దానిని 'సెల్యూకస్‌ (పోత్సహంచడం హెలీనా సహించలేక తంితో వాదించింది గని == 'నెల్యూకస్‌ ఆమెను వారించి, తన (ప్రయత్నంలో తనున్నాడు

ఇన్నేళకు ఆంటిగోనస్‌ మనన్సులో కుతకుత శాంతించింది. తమ గీను బీశంలోతన ముసలితల్లి ద్వారాతన జన్మరహస్యం ళలునుకున్నాడుం తాను కులటాబు ఈణ్ని కాననీ, కులీనుడి వల్ల - స్మకమ - రహస్య వివాహం వల్ల -తాను తన తల్చికి కలిగానని టహిందాడు. అన్నిటికంటె ఆళ్చర్యం తన తండి

106 అలనాటినాటకాలు

"సెల్యూక స్సేనని తెలిసి, అంటిగోనస్‌ మానసికంగా ఎంతో ఉదిక్తుడై తల్లిని మన్నిందాడు. కాని - ఆమె ఆ వార్త చెప్పి మరణించింది.

చం[దగుప్తుడికి చందకేతువు, చాణక్యుడు విడిచిపోయాక తన (ప్రజలే తనకు ళ(తువులై కనిపించారు తను ఇద్దరు ఆల్మీయుల్ని దూరం చేనుకున్నం చుకు ఎంతో పరితపించాడు. ఆరోజు తన కోటమీదకు శతుసైంకులు వచ్చి పడ్డారని తెలిసి చెప్పరాని నిస్ఫృహకు గురయ్యాడు. అత్మహత్య చేనుకోవాలని కూడా అనుకున్నాడు.

ఇంతలో- బయట నుంచి తూర్నధ్వనులు .... తన పఖన కూడా యుద్ధం బాగా జరుగుతున్న సవ్వడి చెవినిపడ్డాయి తన్నుతాను (పబోధించుకున్నాడు. వూనిక పెంచుకున్నాడు. తన నిర్ణయాన్ని మురకు విన్నవించి - యుద్ద సన్నద్దు డయ్యాడు. హఠాత్తుగా రక్తసిక్త దేహంతో చందకేతువూూ అతని వెంట చాణక్యుడు వచ్చారు చం(ద్రగుసప్తుడికి వెయ్యి ఏనుగుల బలం వచ్చింది అంతేం చందగుప్తుడు (గీకుల్ని జయించాడు,

ఛాయ ఈ వార్త విని ఎంతో అనందం పొందింది. కాని ఆమె అన్న చంద శేకువు యుద్ధంలో మరణించినట్టు అమెకు తెలియదు. ఈ విషయం తెలిసిన ముర, ఛాయ దగ్గరకు వచ్చి- ఆమెను తన కోడలిగా చేనుకోదలిచినట్టు చెప్పింది ముందు ఛాయ నమ్మ్యలేకపోయింది, ముర రెట్టించి చెప్పడంతో - ఇన్నాళ్ళు తన స్వక్నం వలిసోందని ఆమె పొంగిపోయింది.

ఇదే సమయంలో అక్కడకు చాణక్యుడు వచ్చి = తాను (గీకులతో సంధి కుదిర్చానని చెప్పాడు. అఆ వషరతుల్లో ముఖ్యమైనది సెల్యూకస్‌ కూతురు 'హెలీనాను చం[దగుప్తడి కిచ్చి వివాహం చేయడం, ముర ఈ వివాహం వద్దనీ దాయే తన కోడలనీ చెప్పింది ఛాయ, దేశ [పయోజనం కోసం ఆపాటి త్యాగం చెయ్యాలని చాణక్యుడు విధించాడు. ఛాయకు గుండెలు (కుంగిపోయాయి. భూమి గ్నిరున తిరిగి నట్టయింది.

“సెల్యూకన్‌ను విముక్తం చెయ్యడానికి చం్యదగుప్తుణ్ని తాను పెళ్ళి చేను కుంటానని హెలీనా చెప్పింది 'సెల్యూకస్‌ దానికి తానంగీకరించ వొలనన్నాడుం అప్పుడే వారి దగ్గరకు వచ్చిన చం దగుప్తుడు *ఏ మూల్యం అక్కర లేకుండానే” వారిని విడుదల చేసినట్టు ప్రకటించాడు. "సెల్యూకన్‌ అతని బొదారా-నికి కృతజ్ఞత చెప్పాడు. తన విడ్డ నిచ్చి మాతం వివాహం చెయ్యజాలనన్నాడు హెలీనా

అలనాటి నాటకాలు 107

తనతో వివావానికి నుముఖత చూపిస్తోందని గమని6దిన చందగుప్తుడు, కొనుశకగ్‌ మ్‌తుడు చం దకేతువు చెల్లెలు ఛాయాడేవిని పెళ్ళి చేనుకోవలనిన వఏిధి వుండ నాక్షీడు, ఛాయాదేవి వేగంగా వచ్చింది. తొదు చందగుప్పుడి దగ్గర ధర్మలిగ నట లికుకిని కాదిని [ప్రకటించి - హెలీనా, చం్యదగుప్తుల చేతులు కలిపింది “హెలీనా మనన్సు నెరిగిన సెల్యూకస్‌ వారి వివావినికి అంగీకారం తెలిపాచు.

బాణక్యుడిలో మధనం (ప్రారంభమైంది. తన్ను చూడవచ్చిన కాళ్యా యనుడికి తన మనస్థితి చెప్పాడు అతన్ని చం్యదగుపుడికి మంథత్రిపదవి చేప ట్టో రాజ్యననహారాల్ని నరపమని నచ్చచెప్పాడు. తనకంటె అన్నివిధాల అతనే ఇకా పదవికి తగిన వాడని నొక్కి చెప్పాడు.

వికుకుడు అతని వెటనుండే పిల్ల పాట పాడుతూ రాగా కాళ్యాయనుజ్ఞై" పోరు వాళ్ళని తన దగ్గరకు తీసుకురమ్మని చాణక్యుడు కోరాడు.

చాణక్కుడికి ఆశ్చర్యకరంగా = అతని వంటరితనాన్ని దూరం చేసే విరంగా - అఆ వణంలొో ఒక అపురూప విషయం తెలిసింది అ లితుకుడు ఒక దొంగ, ఆ బిడ్డ శన విడ్డ అరేయి. ఒకప్పుడు తన ఇంట్లోంచి అ వీడ్డను ఎత్తుకు పోయిన దొంగ కాల్మకమాన (గుడ్డి వృద్దూఆయి ఆమెమీద ఆధారపడి బతుకు ఈున్నాడు,

చాణక్యుడు అనందం భరించలేకపోతున్నాడు. కాత్యాయనుడు అతన్ని న్వస్థచిళ్తుణ్ని చేసే 1తయళ్నానికి పూనుకున్నాడు.

మలయరాజ్యానికి, చంద కేతువు మరణం తరవాత ఛాయాదేవి రాణి. అయింది అమెకు చం్టదగుస్తుని వివావినికి ఆహ్వాన పటిక వచ్చింది. కానా వివాహానికి వెళ్ళడానికి ఛాయ నిళ్చయించింది.

“సెల్యూకన్‌ను తనతో రాజసభకు తీనుకుపోవడానికి హెలీనా స్వయంగా వళ్చింది తన నిర్ణయం, చందగుప్తుితో తన వివాహం విషయాలలో తన్న హృదయం విప్పి చెప్పింది. తనడి పరిణయం కాదనీ, అత్మబలిదానమనీ చెప్పంది. సెల్యూకస్‌ చలించాడు. అమె తండి అశీన్సులు పొంది- త్వరగా వెళ్ళింది.

ఆంటిగోనన్‌ వద్చి నెల్యూకస్‌ను కలిసీ కాను అతని కొడుకునేనని. చెప్పి వెళ్ళాడు సెల్యూకస్‌కి గతమంతా గుర్తు నచ్చింది. కదలలేకపోయాడుం

108 అలనాటి'నాటకాలుః

చాజక్కుడు, కాత్యాయనుణ్ణి చందగుప్తడికి మందిగా అప్పగించి = రాను ఇషతేయిని వెంట పెట్టుకుని వెళ్ళిపోయాడు.

చందగుస్తజ్జి చకవ ర్రిగా చూడదలిచిన ముర కోరిక నెరవేరింది. ఇక మీదట తను వంళం ఆమె పేరిట మౌర్యవంళంగా (పసిద్దమౌతుందని చం[ద గువ్తడు (ప్రకటించాడు. ముర కొడుకునీ, హెలినాను ఆశీర్వదించి తన ఇంటికి వెడుశూ హెలీనాను అవ్వనించి వెళ్ళింది.

అంటిగోననస్‌ వచ్చి - హెలీనా చంద్రగుప్తుల వివావోన్ని అమోదించి - ఆశీరందించి- చం[దగుప్తుడికొక ఖడ్గాన్ని బహూకరించాడు. తాను 'సెల్యూకస్‌ కుమారుబ్దని పకటింఛాడు. హెలీనాకు అతనిపై వున్న దుర్భావం-పోయి. ఆమె మనన్సు తేలికపడింది

ఛాయాదేవి వచ్చి భారతచ(కవర్రి చం దగుప్తుడికి అతని భార్య హెలీనాకీ శుభాకాంక్షలు పలికి - తాను తెచ్చిన రత్నహారం హెలీనా మెడలో వేయబోయిందిం కాని - ఆహారాన్ని అమెచేతనే చందగుప్తుడి మెడలో వేయించి - ఛాయాదేవిని తన సోదరిగా కౌగిలించి మన్నించింది హెలీనా- ఆంటిగోనన్‌ చం్మదగుప్పజ్ణి సోదరుడిగా సంబావించి కౌగిలించాడు,

ఎ ఇక్కడితో నాటక కఠ ముగిసింది

ఈ నాటకంలో _పత్యేకించి పేర్కానదగిన విశేషం - సన్నివేళాలను ఏర్ప రచినకమం. సంభాషణలలో అద్భుతంగా పరిపోషించిన ఆర్ధ్రత. ఈ గుణం చాణక్యప్యాత చితజలో* ముఖ్యంగా పతొక సన్నివేశంలో = మరింత పరాకాష్ట నరజిందు ఆయా పాతల మన స్తక్వాలను చితించడంలో ఏ విదమైన అరనువిక కఆఖారమయిత. చూపించలేదు. నందుడి శూద ద్వేషం చాణక్యుడి (బాహ్మణుమిః ముూనం సోోకబీన్‌ గీకు ఆధిక్యం, ముర ఆత్మాభిమానం - ఇవన్నీ ఇందుకు ఉదాహరణలే.

బక్యాయనుడి పృాతలో -- కకుని అనతవించాడని చెప్పబడే?- భూగ్భహ విఠ్చ్ళఠ. కారణమైన కసీ;-- నండుణ్ని బందీగా తన ముందు చూసినప్పుళఈజు, (దుపదుణ్ని బందీగా చూసిన (దోణుడి కని - మన మనన్సుల్లో మెదులుడాలు,

నంమూరీ శివరావుగాత్సు మంచి పద్య కవి. అనువాదం అని "సపీరేగాని న్యకంగ్ర నాషకమంత అందంగా “చంద్రగుప్త తెలుగు నాటకమయింటి, అత్యుత్తమ చార్మీతక నాటకంగా మన్నన పొందింది.

అలనాటి నాటకాలు 100

విషాదసారంగధర

గుండె పట్టనంతటి అపారమైన కోరికనే 'కామం' అంటాం, వేదాంఠులు చెప్పే ఆరిషడ్వర్గంలో మొదటిది దీనినే ఇంకో మాటలో చెప్పాలంటే 'కాంక్షి అనవచ్చు. డబ్బు, పదవి, స్త్రీ పురుషుల పరస్పర ఆకర్షణ, అలరికి మోక్షం కూడా ఈ కామంతో ముడిపడినవే. కామం' అనేదే అనేక ఇతివృత్తాలకు మూలం అయింది

సౌరంగరరలోకూడా చ్చిళాంగి ఆదృష్టాన్నీ సారంగధరుడి అదృష్టాన్నీ కూడా ఇదే ఇతిన్స త్తం నడిపించింది నాటకం శీర్షికనుబట్టి ఇది విషాదాంతమని ముఖం మీదినే తెలుస్తోంది.

తెలుగులో పౌరాణిక కథల్లో హరిశ్చం[ద్ర, (ప్రహ్లాద కథలు (పచారం వొంటి నంతగా, ఛార్మితక కథల్లో బహుళా సారంగధరంతగా మరే కఠ (పదారం పొంద! లేదు.

110 అలనాటి నాటకాలు

ఈ కథను తీనుకుని ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులుగారు 1887 నాటికే "వాటకం (వాని, ప్రదర్శించారు. నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చేయబోతున్న నాటక (వతి 19468 లొ అచ్చయింది

ఎవరి సారంగధరుడు ? ఎక్కడివాడు ?

ఈ _పళ్నలు అసక్రికరమైనవి. చాలా వివాదాస్పదమైనవి, మనందరికీ బాగా పరిచయమైన విషయం సారంగధరుడు తూర్పు చాళుక్య రాజుల్లో (పసిద్దు డైనరాజ రాజుకొడుకు చితాంగి అతని సవతితల్లి రత్నాంగి ఆతని కన్నకళ ల్లి.

తాని - చర్మిత మాతం ఈ కథను సమర్థించేలాగ లేదు. 15వ ళతాద్ది వూర్వ భాగానికి చెందిన గౌరన అనేకవి నవనాథ చర్మిత అనే ద్విపద కావ్యంలో సారంగధర కథ [వాశాడు దాని [పకారం, మాళవ దేశాన్ని మాంధాత వురం శాజధావిగా పరిపాలిస్తున్న మహేందుడి కొడుకు సారంగధరుడు. ఇతని కథంతా మాంధాత పురంలోనే జరిగిందట ఆ పురం దగ్గరలోనే కొండలలో నివాసం ఏర్పరచుకొన్న మీననాధుడి అన్ముగహం వల్లనే, సారంగధరుడికి తండి విధించిన శిక కారణంగా తెగిపడిన కాళ్ళు, చేతులు మళ్ళీ వచ్చాయట. దాంతో చౌరంగీ' అనే పేరుతో సారంగధరుడు మీనశారుడికి శమ్యడయ్యాడట. కొద్ది కొద్ది మార్చు లతో, ముఖ్యంగా పేర్ల మార్చులతో మవాోరాష్ట్ర భాషలోను (అందులో సారంగ రరుడి పేరు కృష్ణాగరుడు), కన్నడ భాషలోను (ఇందులో సారంగధరుడి పేరు కుమార రాముడు) ఇదే కథ (పచారంలో వుంది. బౌద్ద జాతక కథల్లో రూడా ఇటువంటి కథ వుందంటారు మనం ,పనిద్ధంగా వింటున్న సారంగధర కఠ మా(తం మవీరాష్ట్ర దేళానికి సంలంధించినదిగా గౌరనకవి చెపుతున్నాడు సారంగ ఛరుడంటే శివుడు. రాజ మ హేందుడు శివభక్తుడు కనుక, శిన వర (వసాదంతో పుట్టిన కొడుకుకు “సారంగరరుడ ని పేరు పెట్టాడనుకోవచ్చు. నవనాధ చర్మిత కథనం (ప్రకారం సారంగధరుడి భార్య పేరు మంగళాంగి, తల్లి రత్నాంగి, సవతి ఛల్లి చ్మితాంగి, రామకృష్ణమాచార్యులుగారి నాటకంలో తల్లి సవతితల్లి పేర్లు ఇవే శాని, భార్య పేరుమ్మాూతం వంద్రకళ, తెలుగులో మూడు ఆశ్వాసాల కావ్యంగా వేమ కూర వెంకటకవికూడా [వాళాడు అలాగే కూచిమంచి తిమ్మకవి కూడా కావ్యంగా (వాళాడు. అ సంగతి అలా వుండగా, సముఖము వెంకట కృన్ణ్నష్పనాయకుడు (గౌంఠిక రచన పబందధంగా ఈ కథను రచించాడుం దర్మవరం రామకృన్ణమా బార్యులుగారు తమ ఆరవ రచనగా దీనిని రచించి (వదర్శనలకు పెట్టగా, కవి

అలనాదీనాటకాలు క్రీశ

ఇక్యర పానుగంటి లవ్ష్మీనరనీంవోరావుగారు, సౌరరగఢరణ్న శూర్చు బొకుక్య కొజైన రాజరాజు కొడుషగానే నమ్మి ఈ కఠతను అయిదంజిల నాటకణగా రచించారు. ధర్మవరం వారి విషాద సారంగఠర' కూడా ఆయిదఠఈల నాటకమే పానుగంటివారి రచన, ధర్మవరం వారి రచనా విధోనం చచ్చక వెలు తోజిన పోటీ రచని ఏది ఏమైనా తెలుగులో సారంగధర నాటకమంటే, -ధర్మవరం బోర "కెటకమే బాగా పచారం పొందింది దీనిని విషాదాంత నాటకంగా ఎరడికు శవూచారో ఆయన ఒక వివరణ కూజా వివులంగా ఇచ్చారు “నీతి బోధ విషాద సోాతకములయందు వలె మంగళాంత నాటకములయందు గలుగోజూలడని చోకు “దక్సని యభిపాయము కాలు సేతులు మరల మొలచుట స్వాలావిశము కోదు శోవునను సౌారంగరరుని మృతియే స్వాభావికముగా నుండుటయే కోక, కథ “"ళఈందలి నీతిని పట్టుదలగా గలిగించుట కాధారమగుటంజేసియు నదియే యాచరిండ "జిడి'యున్నది అని - ఈ నాటకంలో కూడా ధర్మవరంవారు తమ పద్ధతి (వశారం రకరకాల “పద్యాలు పాటలు కూడా ఏపయోగించారు. ఈ నాటక కళ (ప్రకారం రాజ నరేంధదుడికి వేట పిచ్చి. సారంగ =ధ ళుచికి పావురాల పిచ్చి రాజు, ఇరవయో్య యేడు వీడ *బోయే. సారంగదరుడి జన్మదినోత్సవాన్నీ అ మరునాడే యౌవరాఖ్య "వట్టాలి షేకాన్నీ చేయాలని నిశ్చయించాడు. అప్పటికే చ్మికాంగి, రాజుకి ముద్దుల "భార్య-అయింది. చ్మితాంగిి మాతం ముందునుంచీ సారంగధరుడిమీద- మక్కువ *విజొనికీ, విభావనుడనే [బాహ్మణుడు సారంగరరుడి చితపటం చూపించడానికి ౨తెక్సినప్పుడే చితాంగి ౩న (పేమను సారంగదరుడికి తెలియజేయమని తెప్పిలిటిం ఆ (బాహ్మణుడి వెయ్యి నరహాల కక్కుర్తి పరిస్థితినే తారునూరు. నేసిలబి. శథలితంగా చిితాంగి సారంగదరుడికి బార్య కావలసింది సవతితల్లి" అయింది. ఎ=ధ్యితాంగి మనను తిప్పుకోలేకపోయింది. సారంగరరుడికి ముందునించే అమె “మనను. తెలియకపోవడంవల్స అతనికి మనన్సు తిరిగే (ప్రసక్రే రాలేదు. శాజు నరేం్యదుడు వింధ్యాటవికి వేటకు వెళ్ళాడు, ఆయన వేటకు. తెళ్ళిన కేతినిమిదో రోజున సారింగధరుడు పావురాల ఆట పెట్టుకున్నాడు. శశీ ఆఅఆలనాటి నాటకాలు

చిితాంగి కమల అనే దాని చేత సారంగదరుడికి ఒక లేఖ పంపిరది ఒకసారి తన మందిరానికి రమ్మని. ఆమె మనస్సులో సంఘర్షణ చెప్పరానంతగా మెరిగి పోతోంది.

నుబుద్ధి మిశుడైన సారంగధరుడికి పావురం కోసం చ్చితాంగి ఇంటికి శైళ్ళవద్దని హెచ్చరించాడు కొని, అతను వినలేదు. _పెగా “చిన్నప్పటినుంచి హెచ్చైన చనువిచ్చినందుకా నీకీ బహు సంభాషణంబులు గలిగె? చాలునింక జొమ్ము' అని మందలి-చాడు.

నుబుద్ధి చెప్పినదంతా జరిగింది. చిత్రాంగి తన మనన్సు సారంగ దరుడికి విప్పి చెప్పింది. వాదించింది సారంగధరుడు తన నై తిక భూమికమీద, చ్మితాంగి తన [ప్రణయ భూమిక మీద చాలాసేపు మాట్లాడుకున్నారు. వాదిందు శున్నారు. ఒకరినొకరు సమాధానపరచడానికి గట్టిగా (పయత్నించుశున్నారు. సారంగధరుడు తన నైైతికమైన పట్టువల విడువలేదు. బెదిరింపును కూడా లక్ష్యం వేయక పావురాన్ని తీనుకోకుండానే వెళ్ళిపోయాడు అతని కోనం ఉ తరం పట్టుకు వెళ్ళిన కమల, అతను ఎక్కడా కనబడక తిరిగి వచ్చి, చ్యితాంగి సంమోఠ స్థితి (ప్రత్యవంగా దూసింది ఉత్తరం దాచేసింది.

చ్మితాంగికి సారంగధరుడిమీద పట్టరాని మోవాం, [కోధంగా మారింటి. “అహా ఎంత కట్టడియనిపించుకొన్నను, ఎంత రట్టడితనము వహించుకొన్నను, ధీర గుణము మాను కామిని ఒక కాబునియా ? నన్నింత రవ్వ చేసిన వాని నూరళ విడుతునా? అ ముదుసలి నేనేమి చేయమన్న చేయడు.” అనుకుంది. తెగించిందేం

రాజ రాజుకి సారంగధరుడిమీద నేరం చెప్పి నమ్మించింది చి[తాంగిం చాలా ఉదారంగా అతన్ని వమించమన్నట్టు కూడా మంచితనం కనబరిచింది.

రాజరాజు తన ముగ్గురు మం తులైన యార్లవ నీతిజ్ఞ మత మంతులతో మంతనాలు జరిపాడు సారంగధరుడు పంపిన సంజాయిషీ జాబు పరిశీలించాడు *“పమాణపూర్వకంగా చితాంగిని నిజం చెప్పమని అడగమనిన కోరికనుకూడా అంగీకరించి ఆ ముగ్గురు మంగత్రుల్ని చృితాంగి నగరుకు తీనుకువెళ్ళి వినికిడి దూరంలో” వారిని వుంచి మళ్ళీ చితాంగిని జరిగిన విషయం చెప్పమని రాజరాజు ఆడిగాడు. చిత్రాంగి ఇక్కడ బాలా తెలివిగా పవ ర్తించి సారంగధరుడిమీద నేరం బలపడేలాగ అతని ఊత్రరీయం సాత్యంగా చూపించింది. రాజు దానిని తరవాత

అల౦నాటినాటకాలు | 16) కే18

క్షణంలో మం్యతులకు చూపించాడు. వాశ్ళేమీ కాదనలేకపోయారు సారంగరరుణ్ణి ఖంధించడానికి, న్యాయవిమర్శ చేయడానికి రాజాజ్ఞ అయింది

సారంగధరుని మ్మితుడు నుబుద్ధి అసలైన నిజాన్ని తెలుసుకున్నాడు. తెలునుకున్నది ఆతనికి చెప్పాడు పినతల్లి మీద నేరం బలపడి ఆమె అపఖ్యాతి పాలుకానడమెందుకని యెంచి నుబుద్ధి ఈ విషయాలేవీ ఎవరికీ చెప్పరాదని పారంగధరుడు ఆన పెట్టాడు.

విసృతంగా న్యాయవిచారణ జరిగింది. సారంగదరుడిమీద నేరం స్ట్‌రపడ టానికే సాఖ్యాలన్నీ ఉపయోగపడ్డాయి. అదేరోజు అర్దర్మాతి పదిహేను గడియల వేళ సారంగధరుణ్ణి మూడు కోనుల దూరంగావున్న అడవిలో కాను చేతులు ఖండించి విడిచి పెట్టమని రాజరాజు తీర్పు చెప్పాడు

కొడుకుకి పట్టిన దుర్గతి పడనున్న శిక విన్న రత్నాంగి రాజును (తి మాలుకోవడానికీ సారంగధరుడు నిరపరాధి అని చెప్పడానికి చ్మితాంగి నగరులో వున్న రాజరాజును కలియవచ్చించి, చిితాంగి దెప్పుట్లా రాజరాజు నీరసశ చవి చూసింది.

సారంగధరుడికి శిక *మలు జరిగి తీరుతుందని తెలినిన చితాంగి, తన శ్మశువు చనిపోతాడన్న ఉత్సాహంలో వుంది. అంతలోనే పళ్ళాత్తాపంలో పడింది, మూర్చపోయింది ఆ సమయంలో రాజరాజు అక్కడికి వచ్చాడు, కొడుకు చావు దగ్గరపడుతోంది ని విలపిస్తున్నాడుకాని, తల్లిని చెరచబోయిన కొడుకును క్షమించ రాదనుకున్నాడు

మూర్చిల్లిన చిితాంగి కలవఠింతలద్వారా ఆక్కడ తన కంటబడిన ఇతర పాణ్యధారాల ద్వారా రాజరాజుకు సారంగధరుడు నిరపరాధి అని తెలిసింది. శిత ఆపమని వేగంగా సేవకుణ్ని అడవికి పంపాడు కొని వార్త ఆలస్యమైంది శత అమలు జరిగిపోయింది.

ఇంతలో రాజరాజుకి మరిన్ని సాఖ్యాలు చికాంగి దాసీ కమల సాశ్యంతో నవి తెలికాయి

రాజు చితాంగిని నిలదీశాడు ఆమె మరి దారిలేక, తప్పించుకొనే (ప్రయ త్నాలు చేసి కూడా బయటపడక తప్పలేదు.

సేవకుడు వచ్చి సారంగరరుడికి శిష అమలు జరిగిపోయిందని రాజుకి

కేశకీ అలనాటినాటకాలు

చెప్పాడు. ఆయన మూర్చపోయాడు సేవకుడు సేద డీర్చాడు చ్చితాంగికి రాజు విధించిన మోఠ శక తలవరులు అమలు చేయవలనీన అవసరం లేకుండానే, అక్కడికక్కడే అమె మరణించిందిం

సారంగదరుడికి వైద్యుడు కూడా ఏమీ సాయం చేయలేకపోయాడు రాజ రాజు, రత్నాంగి వచ్చి, తుది దిశలో వున్న సారంగధరుడి దగ్గర ఎంతో దుఃభి-చారు రాజ రాజు పళ్ళాత్తాప దుఃఖంతో వేగిపోయాడు సారంగధరుడు నారాయణ కీర్రన చేన్తూ మరణించాడు, రాజ రాజు తన బతుకును తలుచుకుని, చ్చితాగి దుర్నయాన్ని తలుచుకుని కుమిలి కుమిలి యేడ్చాడు చిట్ట చివరికి [పజ లకు తన దయనీయ స్థితి నివేదించుకుని “ఈడుకాని వివాహమెందును దగదు అని సందేశమిచ్చాడు అంతతో నాటకం ముగిసింది.

నాటకం మొత్తంమీద చిన్న, "పెద్ద కలిపి పద్యాలుకాక యాలవైై ఆరు పాటలున్నాయి చి తాంగి-సారంగధర సంభాషణల్లోను, చితాంగి- రాజు రాజు సంఖభ్రాషణల్లోను చి తాంగి మనోగతం (స్వగతం)లోనూ సారంగధరుడిమీద వచ్చిన ఆరోపణను విచారణ జం పే ఘట్టంలోనూ చివర సొారంగరరుడి శివను రద్దు చేయడానికి రాజు పడిన ఆరాటంలోనూ నాటకీయమైన “నిర్వహణంి (పత్యే కించి చెప్పాలి.

అన్నేసి పాటలు పద్యాల సందడి చూసే కాబోలు పానుగ౧టివారు చిరాకు పడి సాకి వ్యాసాలలో ఒక వ్యాసం -- సారంగధర నాటక [పవర్శనము అని (వ్రాశారు.

ఈ నాటకంలో హరి (వసాదరావుగారు, యడవల్లి నూర్యనారాయణగారు సారంగధర ప్మాత వేసేవారట. రాజ రాజు పాతను బళ్ళారి రాఘవగారు పళ స్తంగా పోషించేవారట,

ధర్మవరం వారికి బాలా పేరు తెచ్చిన నాటకాలలో చితనయం తరువాత విషాద సారంగధరే చెప్పుకోదగినది. సారంగధర పద్యాలలో సీస...ద్యాలెక్కువం

సారంగధరుడికి నై తిక నిష్ట చితాంగి తెంపరితనం అలా వుండగా రాజు రాజులోని కామి (సవృత్తి ఈ పరిణామాలన్నిటికి మూలమని ధర్మవరం వారు అచ్చితంగా చెప్పదలిచారు. వ్యంగ్యంగా కాక, చివరి రాజ రాజా" చెట్పించిన ద్విపదలో వాచ్యంగానే చెప్పించారు “ఈడుగాని వివాహమెందును దగదు" అని

అలనొాటినాటకాలు 115

పతాపరుద్రీయ నాటకం

చ్రారితక చమత్కారాలు అప్పుడప్పుడు కొన్ని జరుగుతుంటాయి, అటు వంటి వాటిలో మహా పండితులు వేదం వేంకటరాయళాన్తిగారి (ప్రతాప రుదీయ' నాటక రచన ఒకటి.

తెలుగులో నుమూరు ఒక శతాబ్ది (క్రితం [గాంధథిక, వ్యావహారిక భాషా వివా దాలు హోరాహోరీగా జరిగాయి ఆ వివాదాల్లో (గాంథిక భాషను సమర్థించిన్న (ప్రముఖుల్లో వేదం శాస్త్రిగారు పధానులు,.

అయితే ఆయనకు గొప్పకీర్రిని తెచ్చి పెట్టిన ఈ [పతాపరుదీయ నాట కంలో ఆయన వాడిన భాష నూరింట ఎనఖె వంతులు వ్యావహారిక భాషే ఎంత గాంథిక వాదులైనా, కాన్త్రిగారికి 'పాతోచిత' భాష మీద పట్టుదల వుంది.

సంస్కృత నాటకాలలో (పాకృత భాషలు ప్మాతోచిత భాషలుగా పనీకీ (వక్చాయి. తెలుగులో తక్కువ తరగతి హ్యాఠలకు గాని, విద్యాగందం లేని పాత్రలకు గాని, వై దేశిక పాతలకు గాని (గాంధీకం వాడడం తగదు అందువల్ల: వ్యావహారిక భాషను- అవసరం వస్తే యాసతో కూడిన తెలుగు భాషను- వాడా లని వేదం ళాస్త్రిగారు నమ్మారు అందువల్ల 89! నాటికే నాగానంద నాటకాన్ని అనువదించ్భినప్పుడే - ప్మాతోచిత భాష-వ్యావవారికాన్ని రచనకు వాడడం ఆయన (ప్రారంలించార్చు.

116 అలనాటి నాటకాలు

కాస్ట్రీగారు సంస్కృత నాటకాలు అనువదించారు. కథానరిక్సాగరం అనువ దించారు. తెలుగు, నంస్కృత కావ్యాలకు వ్యాఖ్యలు రచించారు. కాషా నంబండు మైన వ్యాసాలు తచించారు. బొబ్బిలి యుద్ధం, ఉషా పరిణయం వంటి స్వతంత నాఖకాలు (వ్రాశారు. కాని, నూరింట ఎనలై పాళ్ళు 'పరమ' వ్యావవిరిక ఖావచ్లో నకిజిన [వ్రకాస రుదీయ. నాటకం ద్వారానే చాలామంది ఆదునికులకు ఆయను పరిచికులు. ఇదే దారితక చమత్కారం. ఆయన నడుం కట్టి వాదించి నిలకెట్టు దృఇచిన [గాంధిక భాష కాక్క వ్యావహారిక భాషే ఆయన్ని గొప్ప నాటక రచమిజ తగా విలబెద్టీంది.

(వశాపర్ముడీయ నాటక కథలో “చారి తకఠి గురించి వివోదాలు తలెత్తాంణి అత్ర్రిగారి భౌగోళిక పరిజ్ఞానం విమర్శకు గురైంది. వీటన్నిటికి, కాస్తిగారా మనమడు సాధ్యమైనంతవరళు సమర్థమైన వివరణ లిచ్చారు. అమేసణలకు జవాబు చెప్పారు.

నేను మీకు పరిచయం చేయబోయే ఈ నాటక (పతి 1978తో అచ్చయింది ఇటాపన్నిండో ముదణ6ి ఈ నాటకాన్ని శాస్త్రిగారు తొలిసారి 1697 లో (వళ టింజారు (ఆదే సంవత్సరం గురజాడవారి కన్యాకుల్క౦ నాటకం రూడా- వెలు" వడిలది)

ఈ నాటక కళ పూర్తిగా చార్యితక అఆరారాలతో రూపొందింది కాటుం శాస్త్రిగారి చిన్నతనంలో, తమ తండిగారు చెప్పే వివికిడి కథ'ఆధార నూ తంగా* మొదట “ఠనకు తోచిన విధంగా" ఒక కఠగా అల్లి- మదరాను “ఆంధ జన వినోగిని' (సీ. ఎల్‌ ఎస్‌ వారి షతిక)క సంపాదకులుగా వుండగా -1858 లో కత్రగా మాతమే (పచురించారు. 1696 జులైలో ఆ కథను నాటకంగా మలిచారు,, మార్పులు, చేర్పులు చేనుకుంటూ 1897 నాటికి శుద రూపం పొందింది ఈ నాటికలు

“టాక్‌ తీయ (ప్రశాపరుదుణ్ణ తురకలు యుద్దంలో వట్టుకుపోగా, అటీని- మళ్యక్షి యాగందరుడు పిచ్చివాడి వేషంలో ఢిల్లీ వెళ్ళి విడిపించుకు వచ్చాడు" అనేషి, ఒక ఇన్మకుతిగాా పరంపరగా శాస్తగారికి చెవిన పడిన కథ దీనిమీరు అల్జిన ఈ నాటక కళ అంతా ళాన్తగారి సౌంత కల్పన మాతమే. ఇందులో (వఇపర్యుదుతు అతని తల్లి ముమ్మడమ్మ, కవి విద్యానాథుడు, ఢిల్లీ సుల్తాన్‌ ఘియాణజుద్దీన్‌ రుగ్గక్‌ దాకిత్రక వ్యక్తులుం

అఆలనాటినాటకాలు క 1%

(పకోపరుదుణ్ని ఘియాజుర్దీన్‌ తుగ్గక్‌ ఐంధించాడనీ ఈ నాటకంలో చిత్రించిన విషయానికి ఆసలైన చార్మితక మూలం ఏమంటే- ఘీయాజుద్దీన్‌ తుగ్గక్‌ షె [కీ శ. 1850 నుంచి 1825ళ వరకు ఢిల్లీ నుల్తాన్‌గా పరిపాలన చేళాడు తన ముందర నుల్తాన్‌ అయిన అల్లావుద్దీన్‌ పరి హెలనా పద్దతుల్నే అనుసరించాడు ఓరుగల్లు (పతాపరుదుడు ఘి యాజార్దీ న్‌$ ఒదిగి పుండడానికి ఒప్పుకోలేదు, అందువల్ల [8981లో ఘియాజు ద్ధి న్‌ కొడుకు ఉలూఫఖాన్‌ (అసలు పేక జునాఖాన్‌ ) ఓరుగల్లు మీద ఒకసారి దండయ్యాత చేశాడు, తన తండి చనిపోయాడనే తప్పుడు వార్త వల్ల వెనక్కి తిరిగి వెళ్ళిపోయాడు. 1828లో రెండోసారి ఆతనే దండయాథత చేని ఓరుగల్లును వళపరచుకుని ,ప్రతాపర్షుదుణ్ని బందీగా పట్టుకుని ఢిల్లీకి పంపాడు. కాని- (వతాపరుదుడు దారితోనే నర్మదా నదిలో ఆత్మహత్య” చేనుకున్నాడని ఓక చార్మిత ఐతివోసం, కాని- వేదం వేంళటరా మళాన్తిగారి చిన్నతనం నాటికి ( 361 [1పాంతం) వరంపరగా జన్మశుతిగా వచ్చిన కథ ఇందుకు లిన్నంగా వుంది అందుకే ఆకేపణ లకు గురై౦ది. కానస్తీగారి మనునుడు- “నిజమే ఇది చార్మితళం కాదు" అని స్పష్టం చేశారు కనుక - వినికిడి కథ మీద కాస్తీగారు కల్పించిన “చారి తక అభాసొ మీద అనవసరంగా చర్చలు మాని- వేంకటరాయళాన్తి గారు తన ఇతి వృత్తాన్ని ఎలా నాటకంగా నిర్వహించారో సాహిఠ్య దృష్టితోనే పరిశీలిద్ధాం. (ప్రకాపరు దీయ నాటకంలో మన సంపదాయ సంస్కృత నాటకాల పద్ద తిలో నాంది నటి నూూతధారుల పస్తావన వన్నాయి పది అంకాలున్నాయి. (పకి అంకంలో రంగ విభజన విధానం కాదు స్ధల నిర్ధేశం వుంది అంటే ఆయా సన్నివేశాల నేపథ్య నిర్ధేశం జరిగిందన్న మాట ఈ నాటకంలో కథ _.పారంభమయ్యే సమయానికి యుగంధర మంతి రామేశ్వర యా(త్రకు వెళ్ళాడు మవారాజె న (ప్రతాపర్నుదుడు ఓరుగల్లు నగరానికి వాగా దూరంగా అరణ్యంలో వేటకు వెళ్ళాడు రాజ వ్యవహారాలను యుగంధర మరృతి తమ్ముడు జనార్ధనమంతీ చూస్తున్నాడు ఈ సమయంలో ఢిల్లీ సుల్తాన్‌ ఘీయాజాద్దీన్‌ తుగ్గక్‌ సర్వసేనాని వలీఖభాన్‌ లక్షమంది దండుతో ఎ త్రీవచ్చి ఓరుగల్లుకు సమీపంలో విడిది చేళాడు. ఢిల్లీ నుల్తాన్‌ మీదకి ఆప్షన్‌ నుల్తాన్‌ వండె త్రివచ్చాడని, అందువల్ల తమ నుల్తాన్‌ (ప్రతాపర్ముదుడు సాయం కోరుతున్నా 118 అలనాటినాటకాలు

డని, నమ్మించి- ఆ నెసంతో _ప్రతాపర్ముదుణ్ని ఐంది చేని ఓరుగల్లును ఆక మింఛాలని ఆ సేనాని ఎతు

జనార్దన మంతి ఈ యెత్తు [గహిందాడు. రాజు ఊరు" నుంచి రాగానే దర్శనం ఇప్పిస్తానని వార్త పంపించి- వలీఖాన్‌ కోరిక మేరకు అతని డేంాలలో పసిచేయిడానికి సేవకుల్ని పంపించాడు వారెవరో కాదు జనార్ధనుడి వేగులవా శే, అంతేకాదు, ఇక్కడి పరిస్థితిని తెలియజేన్తూ వెంటనే బయలుదేరి రమ్మని ఒక వైపు యగంధర మంతికి మరోవైపు పరాపరుదుడికీ వెంటనే వ ర్తమానాలు పంపాడు జనార్దనుడు ఎందుకైనా ఆవసరం వస్తే ఉపయోగించవచ్చునని “రాజు పోలికలు వున్న పేరిగాడిని తన ఇంట్లో జేర్చి వుంచాడు. సర్వసేనాపతి బేతాళ రావుకు వర్తమానం చేని, రప్పి-చి ఏ క్షణాన అయినా యుద్దానికి నన్నద్దంగా వుండమని పౌచ్చరించాడు వలీఖాన్‌తో స్నేహం చేని వారి గుట్టుమట్టులు కని "పెట్టడానికి జనార్థ మంతి స్నేహితుడు చెకుముకిళాన్తి రంగ్యపవేశం. చేళాడుం నుల్తాన్‌ సాయింతో (ప్రతాపరుదుణ్ని అంతంచేసి ఓరుగల్లు సాధించాలని తన సంకల్పమని టూకీగా చెప్పి, వలీఖాన్‌ ఓ! ఆంతరంగికుడయ్యాడు.

(ప్రతాపరుదుణ్తి వేటలో వుండగానే పట్టుకోదలచిన వలీఖాన్‌ మిగిలిన సర్దారుల్ని డేరాలలోనే వుంచి- అడవికి వెళ్ళాడు. అక్కడ వలీఖాన్‌ సిపాయిలు వేటలో అలసిపోయి ఒక చెట్టు కింద “ఒక్కడూ” వ్మిళాంతిగా పడుకున్న (పఠాప ర్కుదుణ్ణి బంధించారు గోదావరి దాటిన్తుండగా- (నాశక మొదలు భదాచలం వరకు అన్ని పడవల్ని బద్దలు కౌట్టించమని జనార్దన మంత్రి జారీ చేసిన అజ్ఞ అందని పడవలు తురక సిపాయిలకు దొరికాయి)- విద్యానాథుడనే కని పరిస్థితిని అనుమూ నించి, గోదావరి ఈది పడవలోకి ఉపాయంగా జేరుకున్నాడు రాజును కలును కున్నాడు. అక్కడినుంచి బయటపడి అంచెలంచెలుగా హుటాహుటిన ఓరుగల్లు చేరుకుని- అప్పటికే అక్కడికి చేరిన యుగంధర మంతికి, పతాపర్నుదుడు బండీ అయిన వైనం చెప్పాడు ఆయన విద్యానాథుణ్ణి తన ఆంతరంగికుల్లో చేర్చుకుని యావత్తు సమస్యను పరిష్కరించడానికి గట్టి పథకం వేళాడు. పేరిగాడిని రాత్కా లికంగా “రాజుగా. అవసరాన్ని ఐట్టి చూపించి పనీ గడుపుకోవడానికి, జనార్ధన మందికి, విద్యానాథుడికి పని పెట్టాడు.

ఓరుగల్లు సమీపంలో డేరాలో వుండిపోయిన ఖృనూఖాన్‌$ రెండు రకాల

౨ఎలనాటినాటకొలు 149

ఖార్రలందాయి. వలీఖాన్‌ పతాపర్నుదుణ్ణి బందీచేని ఢిల్లీ! తీనుకుపోతున్నాతని ఒకటి, రాజా ఓరుగల్లుకు వచ్చాడని ఒకటి- చెకుముకి కాన్చి మా(ఠం చలీఖాన్‌ పొరపడ్డాడని, రాజనుకుని పేరిగాడిని తనతో తీనుకపోయాడని జోస్యం బెప్పాడు. ఇదే సమయంలో బేశాళరావు తురుష్క నైన్యాల్ని రెండు వైపులనుంచి ఎదుర్కొని నాళనం డేకాడు

యుగందర మంతి తురకలకు పేరిగాడిని పట్టిద్బాడని వార్త ఓరుగల్లులో (త్రవారంలో వుంది యుగంధరుడు (పతావరు[దుని తల్లి ముమ్మడమ్మకు అసఖి వ"స్థితిని విధి లేక వివరించి- “ఏడు నెలల పదిరోజుల్లో రాజును తెచ్చి ఆప్పగిప్తొ” చని పతిజ్ఞ చేశాడు, రాజ్య నిర్వహణ భారాన్ని జనార్ధనమంతికి, విద్యానాథుకికీ అప్పగించి తాము తన పని మీద ఎటో వెళ్ళాడు.

ఇప్పుడు కార్యరంగం డిల్లీకి మారింది చెకుముకి కాన్తి వలీఖాన్‌తో కలిని ఉక ద్ముటపన్నాడు అదేమంటే ఢిల్లీ నుల్తానునీ, వజీర్ణందరినీ యమునా నదికి శొబోయే ఒక వర్తకపు ఓడలోకి చేర్చి చంపాలి వలీఖాన్‌ ఢిల్లీ నుల్తాన్‌ కావాలి. చెకుముకి కాస్రిని ఓరుగల్లుకు పాదుషాను చేయాలి

యుగందరుడు పిచ్చివాడి రూపంలో ఢిభీలో పవేశించాడు ఆతన్ని నీడలాగా అతని కొడుకొకవైపున, చెకుముకి కాసి ఒకవైపున అనుసరిన్తూ “కాగల కార్యఅ' వకీపిన్తున్నారు,

ఒక పథకం (సకారం ఖ్యుసూఖాన్‌ను వలీఖాన్‌ హత్య చేళాడు. తెకుముకి శాస్త్రి కావి పథకం' కోసం ఆ శవం తలని, మొండేన్ని సేకరించి దాచాడు,

ఇక్కడనుంచి కథ వేగం అందుకుంది. యమునా నదిలో లంగరు దించిన ఉడలో విలువైన అమ్మకం వన్తువుల్ని చూని-నెలలు నిర్ణయించడానికి-వ ర్తకుల శూచన మీద ప్రతాపర్నుదుణ్ణి కూడా తీనుకుని నుల్తాన్‌ తన వజీర్ణతో సవా వచ్చాడు.

సుల్తాన్‌ ఓ లునూఖాన్‌ హత్య గురించి వలీఖాన్‌ క్కుట గురించి అక్కకి శెలినింది. నుల్తాన్‌ మండిపడి వలీఖాన్‌ని, అతని వజీర్గనీ అక్కడి కక్కడే చంపించాత,

నుల్తాను అతని ఇద్దరు వజీర్లు ఇద్దరు జవానులు ఓడలోనే ఆ రాతి విద పోయాడు, నుల్తాన్‌ ఈన వినోదం కోసం ఓడలో! రానిచ్చిన పిచ్చివాడు

420 అలనాటినాటకాలు

యుగంధరుడు) [పతాప రృుదుడు, మం గళ వేషాలను ధరించారు నుల్తానునీి అతని పరివారాన్ని న్మిదలోనే ఖైదు చేకారు.

వఠాపరుదుడు ఓరుగల్లుకి తిరిగి వచ్చిన శుభ సందర్భంలో వేడుకలు యుగంధరుడికి, విద్యానాధుడుకీ సత్కారాలు రాజకార్య సాధకులకు సన్మానాలు జరిగాయి. పేరిగాడికి 'చాకలిదొర*తనం దక్కింది.

ఎ నాటకం ముగినీంది. ఇంగులో చిన్నా, పెద్దా పాతలు మొత్తం దాదాపు నూట నలఖై వరకు వున్నాయి. అయితే [పదర్శన కోసం ఆరుగురు పురుషులు పదకొౌండుమంది న్ర్రీలూ వుంటే - సంక్షి పంగా ఈ నాటకం ఆడుకో వచ్చును.

₹వ అంకం పూర్తిగా - 5వ అంకంలో ,6 స్టూలు = 6వ అంకం "వన అంకం పూర్తిగా = రివ అంకం £ ల స్థలాలు కలిపితే (పరాన కథా సన్నివేళాల (శఈమానికి ఏ భంగం లేని చక్కని క్టుప నాటకంి అవుతుంది.

ఈ నాటకంలో యుగంధరుడు, చెకుముకిళాన్త్రి విద్యానాథుడు జనార్దన మంతి పే౦గాడు, వలీఖాన్‌, ఖృనూఖాన్‌, సుల్తాన్‌, (పతాపరుదుడు ముఖ్య ప్మాఠలు,

సన్నివేశాల అల్లికలో సంభాషణల కూర్చుల్లో వేదం కాస్రీగారు అపూర్వ (వతిళ కనబరిచారు.

"పేంగాడి సారా చెంబుకాడు'- చెకుముకిళాన్తీ యమజోస్యం - పిచ్చివాడి స్వైర విహారం - మనం ఎప్పటికీ మరువలేం. ఇందులో పాటల్లో వోస్య చమత్కా రాలు, అన్యాపదేశాలు సాహిత్య పియుల్ని ముగ్ధుల్ని చేస్తాయి.

శాస్త్రిగా రిందులో (వానిన పద్యాలలో భావు త్వ (ప్రతిభ వ్యంగ్య వైభవం అబ్బురం కలిగిస్తాయి. ళాస్త్రిగారి కవితా దృష్టికి ఉదాహరణగా ఒక్క పద్యం చెబుఠానుం

9వ అంకంలో - వపతాపర్నుదుడి ఊరేగింపు చూన్తూ = (ప్రజలకోసం రాజో ద్యోగులు కురిపించే బంగారు వాన వర్ణన చేస్తుంది విద్యాధరి -

నెర యీరెండగ సంపెగ విరి జడి యన, సంజ మొగులు విరిగి చి్నిదుపలైె రర బడెనన, బంగారు మల కరిగి కురినె ననగ నింగి కడు బనుపయ్యెన్‌, అలనాటి నాటకాలు [ 16] 121

న్‌ ఖిల్లీ రాజు పతనము జ అ

(బ్రిటీష్‌ ప పాలనా కాలంలో నిషేధానికి గురైన నాటకం ఖిల్జీ రాజ్య పళనం. ఎందుకంటే - సృామాజ్యి పి సరజానికి కూరంగా దేశీయ పాలకుల్ని అణచివేసే విరాశ:ం మీద ధ్వజమె త్తడం గూఢమైన గాడమైన (వతీకారాన్ని చిత్రించడం - ఒక విధంగా హిందూ ముస్లిం సమైక్య సంఘటనను చ్చితించి ఢిల్లీ చ్మకవ ర్రిత్వానికి ౧రమ గీతం పాడడం - పెకి ఖిల్జీ రాజ్య పతినం గురించి చెబుతున్నట్టు సిపించినా 'స్వేచ్చాపి చుత్వాన్ని కేంద (పళుత్వం మీద తిరుగుబాటు తత్తాన్ని [ప్రచోధిచడమే ఈ ని షేధావికి కారణాలు కావచ్చు

శేలిలీ అలనాటి నాటకాలు

ఢిల్లీ నులాన్‌ అల్లావుద్దీన్‌ గుజరాల్‌ (వతువైన కరుణనింగ్‌ని ఉడీంచీ అడవుల పాలుచేన్రి అతని భాశ్య కమలాదేవిని బలవంతంగా తన జనానాళు చేళ్చి ఆమెను బిడ్డ నుంచి దూరం చేని - ఆమె (కమలాదేవి) లో పతీకార జ్యూలను రేపడం = ఆ మీదట ఆమె ఒక పథకం (ప్రకారం అల్దావుద్దీన్‌ కొడుక్తైన భిజీరొ ఖాన్‌ను చంపించడం = ఈ కథకు (పధాన నూతం

చరితను బట్టి చూస్తే - అల్డావుడ్డీన్‌ ఖిల్జీ ఢిల్లీ నుల్హ్తానుల్లో చాలా సమర్థుడుం కీన్తుళకం 1-96 నుంచి 1815 వరకు దాదాపుగా యావద్భారత దేశాన్ని పరిపొలించాడు ఇతను ఖిల్టీ రా జ్యస్టాసముడ్రై న జలాలుద్దీన్‌ కి సోవరుడి కొడుకు రాజకీయ చతురత ఉపళోగించి జలాలుద్దీన్‌ ని అతని ఇద్దరు కొడుకుల్ని ఈశ దారికి అడ్డు తొలగించుకుని ఢిల్లీ నుల్తానయ్యాడు. జఫర్‌ ఖాన్‌ మాలికకపూర్‌ వంటి సమర్దులైన సేనానుల సాయంతో మంగోల్‌ దండయా_తల్ని ఎదుర్కోవడోం, దేవగిరి రాజ్యం ఆకమించడం, కాకతీయ (పతాపరు[దుణ్నీ వంచడం హొయసల రాజుల్ని లొంగదీయడం, పాండ్య రాజుల్ని ఓడించడం అనే చరసాల. ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్య విసరణలో అతి ముఖ్య ఘట్టాలు వీటిలో దక్షిణాది విజ: యాలకు సంబంధించినంతవరకు ఖ్యాతి మాలిక్‌ కపూర్‌కు చెందుఠుందిం

అల్లావుద్దీన్‌ సింవోసనం ఎక్కింది మొదలు - మొదటి సంవత్సరంలోనే మంగోల్‌ దండయా[తల దెబ్బ తట్టుకుని - మరో వంక భారతదేశంలో గుజరాత్‌ రాజ్యాన్ని రాజప్యుత స్థానంలోని రణథంటోర్‌ చితోర్‌ దుర్గాలన్మి మాల్యా _పా.తాన్ని పట్టుకున్నాడు. ఆపని మాలిక్‌కపూర్‌ని పంపి దక్షిణాదిని దేవగిరి ఓరుగల్లు మధుర రాజ్యాల్ని వళపరచుకున్నాడు.

అల్జావుద్దీన్‌ 18 సంవత్సరాలు ఢిల్లీ నుల్తానుగా వున్నాడు.

లిల్టీ రాజ్య పతనం నాటక కథాశాలం [కీన్తుళకం 120%- 15 అనీ మనం రహించాలి ఈ ఇరివృ త్తం కొాల్చ్బనికమని తెలియాలి.

ఇందులో కథ (ప్రారంభం అయ్యేనాటికి గుజరాత్‌ రాజ్యం అల్లావుద్దీన్‌ క దక్కింది దేవగిరి రాజ్యం దండయా[తకి గురి కావడానికి సిద్ధంగా వుంది దేవగిరి దండయ్యాతే ఈ నాటకంలో ఖిల్జీ రాజ్య పతనానికి కీలకమైన మలుపు.

అలనాటి నాటకాలు 1వ

గుండిమెడ వెంకట నుబ్బారావుగారు [వానిన ఈ నాటకంలో అయిదు అంకాలున్నాయి. నాందీ [పస్తావనం వంటి పీఠిక లేమీ లేవు.

మొదటి అంకం అయిదు స్థలాలలోను రెండో అంకం నాలుగు స్థలాల లోను, మూడో ఆంకం ఆరు స్థలాలలోను, నాలుగో ఆంకం నాలుగు స్థలాలలోను చివరిదైన అయిదో ఆంకం మూడు స్థలాలలోను కథ నడిచింది.

వీర రసోచితంగా, అవేళశ పధానంగా ఇందులో సంభాషణలు, పద్యాలు నడీచాయి. రచయిత ఒక జాతీయమైన పయోజనాన్ని మననులో పెట్టుకునే ఈ నాటకం [వాళారని పూర్తిగా చదివితే మనకు తెలుస్తుంది. ఈ నాటకానికి పతీ కారం” అనే మరో పేరు కూడా వుంది నేనిప్పుడు పరిచయం చేన్తున్న ఈ నాటక (ప్రతి 1958 లో అచ్చయింది.

నాటక కథ నూక్మంగా ఇగి గుజరాత్‌ (పభువైన కరుణనసింగ్‌ తన రాజ్యాన్ని కోల్పోయాడు ముగ్గురు కొడుకులు అల్లావుద్దీన్‌ చేతిలో (పాణాలు కోల్పోయారు భార్య కమలాదేవి అల్లావుద్దీన్‌ రాణివాసపు దాసి అయింది మిగిలిన కూతురు దేవలతో, నమ్మినబంటు దేవిదాస్‌తో ఆడనిలో ఏకాంతంలో మిగిలాడు, అయితే అల్లావుద్దీన్‌ కరుణసింగ్‌ని అక్కడ కూడా వదల్లేదు. మశ) 'సైశ్యాలను పంపాడు. అయిగే- దేవీదాను ఈ వైన్యాల పునరాగమనం గురించి వేరే కారణం చెప్పాడు తన (ప్రభువుకు- సైన్యాలను కమలాదేవే పంపిందట, అక్కడ వుండి పోయిన దేవలను తన దగ్గరకు తెప్పించుకోవడమే ఇందులో అంతర్యమట.

ఇది విని కరుణసింగ్‌ అవమానం సహించలేకపోయాడు. కమలాదేవి, దేవలనుకూడా అల్హావుద్దీన్‌ రాణివాసానికి దాసివి చేయదలచిందేమో అనే ఆలోచన ఆయన మనన్సును కలవివేసింది. అందుకే దేవల ఆ సైన్యాలకు చిక్కకుండా ఆమెను చంపదిలచి దేపీదాస్‌ను తన ఖగ్గం తెమ్మన్నాడు అన్నాడేగాని దేవలను చంపలేకపోయాడు, తనను ఆ కత్తితో ఫొడి౨ివేయమని దేవీదాస్‌ని కోరాడు కరుణ సింగ్‌ అతడు ఆ పని తాను చేయలేననడంతో కరుణనింగ్‌ తనే ఆత్మహత్య చేనుకున్నాడు, ఈ ఘోరం చూడలేక దేవల దేవీదాన్‌ విలపించారు.

ఢిల్లీలో కరుణనింగ్‌ సోదరుడి కొడుకు గణపతి - రాణివాసంలో కమలా దేవిని కలునుకుని- ఆమె దేవలను తన దగ్గరకు తీనుకురావడానికి ఇరవై వేల సైన్యాన్ని పంపిందని ఆమె పె ఆగవోన్ని వెలి గక్కాడు. వారిద్దరి మధ్య వాగ్వి వాదం జరిగింది కమలాదేవి తాను ఎలా అల్హావుడ్దీన్‌ ఆంత;పురానికి జేరినది, ఆ

112ికీ అలనాటినాటకాలు

నుల్తాన్‌ వారినుంచి తప్పించుకోవడానికి _దేవలను రెచ్చి తనకు ఇమ్మని ఎలా షరతు విధించినది, తన ముగ్గురు కౌడుకులు తన కళ్శాదుదీ చనిపోయి అల్లా వుర్దీన్‌ మీద పతీకారజ్వాలను తనలో ఎలా రగిల్బినదీ వివరించింది. గణపతిని తన ,పయత్నంలో సహకరించమని కోరింది “యవన సైన్య్మమునందు కలహ వీజములు నాటుము సర్వత ఒకానొక విద్వేషభావము రగుల్కాల్పుము. దాని వల్ల దేవల సట్టుబడుటకు పూర్వము ఈ ఖిల్టీ సింహాసనము ఛిన్నాలిన్నమై మట్టిలో గలియవలయును-” అని పథకం నూచించింది. [పతీకారానికి (పతీక అయి, కమలాదేవి అక్కడ అల్లావుగ్దీన్‌ అంతఃపురంలో నిప్పులా రాజుకుంటోంది.

కఫూర్‌ఖాన్‌ (మాలిక్‌ కపూర్‌? )నుల్తాను ఆజ్ఞను (గుజరాత్‌ రాజకన్య దేవలను పట్టి తెమ్మని) యువరాజు ఖిజీర్‌ఖాన్‌కి చెప్పాడు ఖిజీర్‌ కది రుచి-చలేదు. కొద్ది సేపట్లో కమలాదేవికూడా అతని దగ్గరకు వచ్చి నుల్తాక్‌ ఆజ్ఞ గురించి చెప్పిందిం కమలాదేవి కోరిక ఎలాంటిదో ఆది కడకు ఆమె భర్త మరణానికే ఎలా దారి తీ మగలదో [గహించి- స్త్రీ హృదయం భయంకరమనుకున్నాడు, న్ర్రీ ఎంతకైనా తగుననే నిర్ణయానికి వచ్చేశాడు గుజరాత్‌ వెళ్ళగానికే నిశ్చయించాడు ఇంతలో అతని పియురాలు మోతియా వచ్చింది కమలాదేవి మనస్రత్వంలో రాశన (వవృత్రిని అప్పుడే పసికట్టిన ఖిజీర్‌ ఆ వూపులో మోతియాను నిర్దాక్షిణ్యంగా తిరస్కరించాడు స్తీ జాతికి (యేమేమిటి ? అని పరిహసించాడు, మోతియా తనను కాలితో తన్ని వెళ్ళిపోయిన భిజీర్‌ పె పతిజ్ఞ చేసింది - “అచిర కాలమునందే నా (ప్రతీకార విధానము చూచెదవు ఖిజీర్‌” అనుకుంది

కరుణసింగ్‌ ఆత్మహత్య చేనుకున్నాక దేవలను తీనుకువి దేపీదాస్‌ దేవగిరి దుర్గాధిపతిని శరణుకోరడానికి బయలుదేరాడు. ఆ దుర్గాధిపతి ఒకప్పుడు దేవలను “'పెళ్ళాడగోరడం ఆమెతం డి అందుకు తిరస్కరించడం ఎరిగిన దేవల దేవ గిరిలో తమకు రశ్షణ లలించదని చెప్పింది తనను క త్తితో చంపినేయమని దేవీ దాసీను కోరింది ఇంతలో కవూర్‌ ఖాన్‌ వైన్యం వారిద్దరినీ చుట్టుముట్టింది.

దేవీదాస్‌తో కపూర్‌ మర్ష్దణపడుతూ వుండగా లిజీరఖాన్‌ వచ్చి తనను దేవీ దాస్‌కి దేవలకి ఎరిగించుకుని -*క బాలికను బంధించడానికి పందలాగ, చోరుడి లాగ ఇరవై వేల సైన్సంతో వవ్చి - అసహాయను బంధించడానికి తన మనను అంగీకరించడం లేదని చెప్పాడు. దేవీదాస్‌, దేవలదేవి కోరిక (ప్రకారం వారిద్దరినీ

అలనాటినాటకొాలు 125

నురషిత (ప్రదేశం డేర్చడానికి ఖిజీర్‌ అంగీకరించాడు. కపూర్‌ఖాన్‌ని, తను తింగి వద్చేవరకు మిగిలిన సైన్యంతో శిబిరాలలో వుండనున్నాడు

కమలాదేవి నూఎన [పకారం, గణపతి తన పని (ప్రారంలించి కపూర్‌ఖాన్‌ పక్కన చేరి భిజీర్‌తో లేదం కలిగించడానికి ఉద్యమించాడు దేవగిరిరాజు బల దేవ్‌ - దేవలదేవి అనుమానించినట్టుగానే = వారికి ఆశయం ఇవ్వడానికి నిరాకరిం చాడు దేవీదాస్‌ అతన్ని ఒప్పించడానికి [పయత్నించాడు దేవల అతన్ని ఐలిమాలవద్దంది. అక్కడినుంచి వెళ్ళిపోక తప్పదని తెలిసి దేపీదాస్‌ దేవలను చం పేయబోయాడు, థిశ్రీర్‌ వారంంచాడు ఇంతలో రాజమాత (బలరేవ్‌ తల్లి) అక్కడకు వచ్చి దేవలకు తాకు ఆశ య ఎస్తానని పతిజ్ఞ చేసింది బలదేవ్‌ నిగ్గు పడేళాగ చేసింది ఖిజీర్‌ఖాన్‌ ఆమెలో వీరత్వానికి మాతృత్వానికి మహదానంద పడ్డాడు. బలదేవ్‌ తన తప్పు తెలనసుకని దేవలకు, దేవిదాస్‌కు ఆశ యమివ్వ డానికి ఢిల్లీ నుల్తానును తన ళతువుగా పరిగణి చడానికి అ గీకరించాడు.

వెంటనే భిజీర్‌ తాను నులాన్‌ బ్యేష్ణ ప్యుతుడనని (ప్రకటించి ఐలదేవ్‌ను యుద్దానికి ఆవ్వానించాడు ఖిళీర్‌ విరోచిత ప్రవర్తనకి గణనీతికి ఉదాత్త వవర్త నకి విలదేవ్‌ చకితుడై పోయాడు లిజీర్‌ రాజమాతగోని మహత్తాన్ని కీర్తించి వెళ్ళాడు. బలదేవ్‌ యుద్ధ సన్నావోఎ పారంలి చాడు

మోతియా మారువేష లో పషమ' గా ఖిజీర్‌ను కలునుకువి తాను ఇరానీ దేశన్థుడ -ని “ఇరానీ తన పేరని శెప్పి లికీర్‌కి అంగరక్షక పదవిలో చేరించి

లిజీర్‌ తెచ్చిన ఇరవై వేల సైన్యంలో పవివేలమంది. దేవగిరి యుద్ధంలో మరణించారు కపూర్‌ఖాన్‌ ఇందుకు ఆందోళనపడ్డాడు కావి ిజీర్‌ దేవగిరి పీరుల (వశాపాన్ని పళంసించాడు దేనలను ఇటువంటి యుద్ధం చేసి పట్టుకు పోవాలి కాని, ఏిరికిపందలాగ పస్టుకోరాదనే తన ఉద్దేశం మళ్ళీ చెప్పాడు, దేవగిరి దుర్గంలో రహస్యంగా (వవేశించి దేవలను పట్టడానికిగాని రాజమాతను హతమార్చి తన పవి నెరవేర్చుకోవడానికి గాని భీజీర్‌ ఒప్పుకోక కపూర్‌ ఖాన్‌ క తలనెప్పిగా పరిణమించాడు. ఇదే సమయంలో గణపతి ఒక పథకం వేని కపూర్‌ ఖాన్‌ చేత దేవగిరి రాజమాతను చంపించడానికిి తదా,రా ఖిజీర్‌, కపూర్‌ విఖేదా లకు బీజం నాటడానికి నిర్ణయించాడు అన్నంత పనీ గణపతి స్వయంగా దగ్గర వుండి, 8పూర్‌ మెనికుడిచేత చేయించాడు

126 అలనాటి నాటకాలు

దేవగిరి దుర్గం ఖీజ్షీర్‌ వశమైంది దేవల కమలాదేవి దగ్గరకు రావడంతో లిజీర్‌ ఆమెను దేవీదాస్‌ దగ్గరకు వెళ్ళడానికి అనుమతించాడు బలదేవ్‌ అమెకు ఆశయమిచ్చాడనే అభియోగం మీద అతనికి శిరశ్చేద శిక్ష విధించాడు అయితే బలదేవ్‌ కోసం దేవల పాణత్యాగానికి సిద్ధం కావడంతో లిజీర్‌ అసన్ర్రీ పేమళు చలించిపోయాడు బలదేవ్‌తో దేనలకు ఏవాహం జరిపించడానికి నిశ్చయించాడు. దేవగిరిని ఐలదేవ్‌కు తిరిగి ఇచ్చివేశాడు ఇందుకు వ్యతిరేకించిన కవూర్‌ఖాన్‌వి శస్ర్రవిహీనుణ్ణి చేసేశాడు. కపూర్‌, లిదీర్‌ పై పగబట్టాడు. అల్లావుద్దీన్‌ ద్వారా భిజీర్‌కు శిరశ్చేద శిష విధించేటట్టు వేని ఒక లేఖను -శపూర్‌ఖాగ్‌ ఏ పంపించింది కమలాడేవి. టిజీర్‌ దేవలను బలదేవ్‌కిచ్చి వివాహం జరిపి౦ంచాడ 3 వా ర్తే ఆందుకు కారణం అల్లావుద్దీన్‌ కమలాదేవి వ్యామోహంలోపడి, తన కుమారుడికి శిర శ్చేదం విధించే ప్యతంమీద “రాజమ్ముదిక ముదించడానికి టప్పుకున్నాడు. కాని ఆది విని భరించలేక పోయాడు. నిజానికి ఇరానీ వేషంలోవున్న మోతియా సమయన్సూ ర్తివల్ల లిజీర్‌కు అల్రీఖాన్‌ నుంచి చావు తప్పింది. గణపతి క్కుటవల్ల & పూర్‌ అనుమితితో అల్లీ ఖిజీర్‌ తాగవలసిన మం౨నీటిలో విషం కలిపాడు ఆంగరశకుడైన అల్లీని అను చూనించలేదు ఖిజీర్‌ కాని అ నీటిని తాను తాగి ఖిజీర్‌ను రక్షించి ఇరానీ రూపంలో వున్న మోతియా త్యాగం చేసింది అంత [క్రితమే ఇరానీ సాయంతో శిలదేవ్‌ తోడ్పాటుతో గణప3 కష్టార్‌ఖాన్‌లు తనమీద చేసిన క్కుటను శేదించాడు విజీర్‌ మోరియా మరణంతో ఖిజీర్‌ కరగిపోయాడు. చ్మితం - బందీయిగా చికి). న ఆలీఖాన్‌ కిపూర్‌ఖానుల్లో అల్లీభాన్‌ క! శర శ్చీదం చేయించిన లిజీర్‌ కపూర్‌ఖాన్‌ని ఏమి చేయకుండానే విడిచిపుచ్చి - ఆ *దయాచర్య ద్వారా ఆతన్ని శిషించాడు' తనను బంధించి ఢిల్లీకి తీసుకువెళ్ళు మని కపూర్‌ఖాన్‌ని ఆదేశించాడు ఖిజీర్‌, అల్లావుద్దీన్‌, కమలాదేవితో చాలా సేపు వాగ్యాదం దేళశాడుగాని, కడకు శన కొడుకైన భిజీర్‌కు శివశ్చేద శిష విధించక తబ్బలేదు గణపతి కవూర్‌ని అభినందించడానికి వచ్చి ఖీజీర్‌కు సుల్తాన్‌ పిధించిన శిత గురించి చెప్పాడుం శవ్రూర్‌ భిజీర్‌ నిజమైన మహోన్వుత హృదయం అప్పటికి ఎరిగి, ఆ కక ఆప డానికి పరుగెత్తాడు అలనాటినాటకాలు 1!

అల్లావుద్దీన్‌ సైనికులు ఖిజీర్‌ తలను నరికి అల్లావుద్దీన్‌ కి చూపడానికి తెచ్చారు. అతను మనన్సు చెదిరిపోయి దుఃఖావేకానికి గురయ్యాడు కమలకు భీజీర్‌ తలను చూపించాడు కమల తన గుండెల మంటను అల్హావుద్దీన్‌ కి మవీ వేళంతో వివరించింది. కడకు తనను తాను పొడుచుకుని నేలకొరిగింది. అదే సమయంలో దేవల బలదేవ్‌ దేవీదాస్‌ అక్కడకు వచ్చారు భిజీర్‌ శిరన్సు చూసి వారంతా అల్లావుద్దీన్‌ ని నిందెంచారు. అప్పుడే అక్కడకు వచ్చిన కపూర్‌ఖాన్‌ రగిలిపోయి, అల్లావుద్దీన్‌ ను ఆతని ప్రజాపీడను నిందించి క ల్రితో పొడిచేశాడు.

ఇది వీరోచితమైన విషాదాంత నాటకం. ఈ నాటకం మొత్తంమీద ఖిజీర్‌, మోతియా పాాతలు నిస్సందేవాంగా గొప్పవి ఖిజీర్‌ వీరత్వం ఆతని (యేమ ఈళ్వం, మోతియా త్యాగం ఈ నాటకంలో (పాణవంత మైన అంళాలు.

తనను నిరనించి కాలితో తన్నిన ఖిజీర్‌ని తలచుకుని మోతియా అంటుంది అస్త్రీ హృదయ మహత్యమును నీకు చూపెవను ఆ దృశ్యమునకు నీ రోమకూప ములనుంచి రక్తము సవింపవలెను”ఆని బిజీర్‌ను రక్షించి -తనను అవమానించిన మనిషిని రక్షించి, తద్వారా ఖిజీర్‌ జీవితాంతం పరితపించేలాగా శిక్ష విధించింది. అదే శిజ్మా ప్రేరణతో ఖిజీర్‌ కూడా కపూర్‌ఖాన్‌ని స్వహస్తాలతో విడుదల చేసిం తనను అతను బందీ చేసీ తీనుకుపోవలనిన స్థితిలో పెట్టి కపూర్‌ నిగ్గుతో కుమిలి పోయేలాగ చేళాడు,

కమలాదేవి అల్లావుద్దీన్‌ కి చేనిన పతీకారంకంటే వేయి రెట్లు మోతియా భిజీర్‌కుచేనిన |పతీకారం ఖిజీర్‌ కవూర్‌ఖాన్‌ కుచేసిన |పతీకారం బలవ త్రరమైనపి.

నాటకీయ సన్నివేళాలకి, ఆవేళ పూరితమైన సంఖాషణలకి చురుకైన సన్ని వేళాల నడకకీ ఈ నాటకం మంచి ఉదాహరణ గుండిమెడ వెంకటనుబ్బారావు గారు పరోతంగా ఈ నాటకంలో అహింసా సీద్దాంత శక్తిని మోతియా, ఖిజీర్‌ ప్మాతలద్వారా చెప్పారు (ప్రాణి మరో (పాణాన్ని తీయడానికి ఎక్కువ శక్తి వెచ్చించనక్కర లేదు. వేరొక (ప్రాణిని రష్నించాలంటేనే ఎక్కువ శక్తి వెచ్చించాలి.

మానవ [పతీకార వాంచకున్న శక్తిలో కొత్త కోణం చూపిన నాటకం లిల్లీ రాజ్య పతనం ఈ రాజ్యపతనానికి కారణం కమలాదేవి (కార్యం కాదు దుర్మాళ్లు కైన అల్లావుద్దీన్‌ పతనాన్ని సాధించినవాడు లిజీర్‌ మాతమే. అతనిలోని దయా మయమైన (యేనుత త్రమే కారణం

న! ఆలనాటినాటకాలు

రామరాజు చరితను దశీణ భారతస్మామాజ్యాల చర్మితలో కాకతీయ సామాజ్యం తరవాత మహోజ్జ్వలంగా చెప్పదగినది విజయనగర స్మామాజ్య చర్నితం రెండూ కూడా మహమ్మదీయ దండయా(తల ధాటి వల్లనే పునాదులు కదిలిపోయి, శిథిలమై పోయాయి. కాకతీయ వైళవం గణపతి దేవచ్మకవర్తి కాలంలోనూ ఏజయనగర వైళవం కృష్ణదేవరాయల కాలంలోనూ అంబరాన్ని చుంబించాయి నిజానికి అ రెండు సాామాజ్యాలు కూడా వారితో [పాం౦0భం కాలేదు, వారితో అంతం కారేదుం ఈ రామరాజు చరితము" నాటక నేపథ్యానికి వస్తే ఇతిన్ఫ తంలోకి దిగే ముందుగా సంషిప్రంగా విజయనగర స్మామాజ్య అవిర్భావ, వికాసాల గురించి నాలుగు మాటలు చెప్పుకోవడం ఆవసరం. సంగమవంళ0, సాళువ వంశం, తుశువవంశం వరకు ఈ సామాజ్య హెైలన అధిరోనణ దళలో నడిచి-- ఆరవీటి రామరాజు కాలంనించి అవరోహణ దిశగా నడిచి-- గొబ్బూరి జగ్గరాజు చేతిలో క్కుటకు బలైపోయిన శ్రీరంగ చిక్కం రాయలతో నిశ్శేషంిగా విజయనగర రాజ్యం ఆ స్రమించింది శ్రీశ 1886 నాటికే మొదటి హరిహరరాయలు ఈ సాామాజ్యాన్ని స్టాపిందాడు (క్రీఈ 1828లో అలనాటినాటకాలు [| 17] 123

కాకతీయ స్మామాజ్యం అ స్రమించిన తదుపరి బలవ త్తరంగా ఉదయించిన రాజ్యం విజయనగర రాజ్యం నాటినించి అవిచ్చిన్నంగా ఎదిగి యెదిగి [కిశ. 1869 లో రవని తంగడి యుద్ధంలో ఆరవీటి రామరాజు నిహళతుడు కావడంతో మళ్ళీ ఒక మహోజ్వల దశ పూర్తయింది. ఆ తరువాత రామరాజు తమ్ముడు తిరుమల రాయలతో మళ్ళీ నామమాతంగా తలెట్రినా--్యకమంగా నామరూపాలు లేకుండా పోయింది.

(పన్తుత నాటకానికి సంబంధించినంతవగకూ ఆరవీటి రామరాజు చుట్టూ కథ తిరుగుతుంది గనక -- అనాటి రాజకీయ పరిస్థితుల్లో రామరాజు నిర్వ హించిన పాత బార్మితకంగా" ఏమిటో ఒకసారి చూద్దాం.

కృష్ణదేవరాయలు 1509 నుంచి ళళ80 వరకు పరిపాలించి మరణించాక, ఆతని సవతితమ్ముడు అచ్యుతదేవరాయలు సింహాసనం ఎక్కి పన్నెండేళ్ళు పరిపాలన సాగించాడు తనకు వారనుడిగా ఇళన్ని కృష్ణదేవరాయలే నిర్ణయించాడు అయితే ఆతని (కృష్ణదేవరాయల) అల్లుడైన ఆరివీటి రామరాజుకి ఈ యేర్పాటు నచ్చలేదు, అసలే రాజకీయం నడపడంలో దిట్ట అయిన అళియ (అల్లుడు) రామరాజు ఆ$౦చింది ఏమిటంటే తన భార్యకు (రిరుమలాంబకు) తమ్ముడైన చిన్న కు[ర బాణి కృష్ణదేవరాయలు ఏకైకప్పత” విషయం గనక పట్టాలిపిక్తుణ్ణి చేని -- తనను ఆ కృరవాడికి సంరక్షకుడి”గా నియమిస్తూ మహాన్మామాజ్యాన్ని “పరోషం'గా తన చేతుల్లో పెడతాడని ఆశించాడు అప్పటికే అల్లుడి” దుందుడుకు తఈనం ఎరిగిన రాయలు అచ్యుత దేవరాయల్ని వారనుడిగా పకటించాడు ఇక _డితో కుటుంబ కలవోలు [పారంభమయ్యాయి. ఈ కలహాల తలనొప్పీ భరించలేక అచ్యుత దేవరాయలు రామరాజుతో ఒక ఒప్పందం కుచుర్చుకున్నాడు ఏమని ?--- అచ్యుత దేవరాయ తోపాటు కృష్ణదేవరాయలకొడుకుకూణా సా మాజ్య పాలనలో ఖాగస్వామికావ లి రామరాజు తన బావమరిది పవిన రాజకీయ కార్యకలాపాలు నిర్వహంచాలని -- అయితే ఈ వైభోగం ఎక్కు వకాలం అతనికి నిలవలేదు. అర్భముడైై న కృచ్చదేవరాయల కొడుకు హళాత్తుగా చనిపోయాడు. ఆ కుురవాణ్ణి

బట్టి ప్రబలంగా కనిపించిన రామరాజును అచ్యుళ దేవరాయలు పట్టించుకోవడం మానేని తన బావమరదులకు" (ప్రాముఖ్యం ఇచ్చాడు.

158 -1ఎ4? మధ్యకాలంలో ఆచ్యుతదేవరాయలు దండయా[తల్లో, పుణ్య

కేశాల సండర్శ కలో, గడుప్తతూ వుండగా -- రామరాజు మాతం ఆతన్ని శేశ్ర0 ఆలనాటిశాటకాలటు

పదవీచ్యుతుణ్ని చేయడానికి ఎత్తులు కేన్తున్నాడు. ముందుగా శశకకు అనుకూల వర్గాన్ని పెంచుకున్నాడు. 1586లో ఇబహీం ఆదిల్‌ ళావు బీజాపూర్‌ పాలకు], తాను నున్నీ వర్గ ఆభిమాని గనుక, షియావర్ల మహమ్మదీయుల్ని వేలమందిని ఉద్యోగాల్లోంచి తప్పించి రాజ్యంనుంచి వెళ్ళగొట్టాడు రామరాజు వారందరికీ తన కొలువులో ఉద్యోగాలిచ్చి ఆదరించాడు [కమకమంగా అచ్యుకదేవరాయల అశ్రితుల్ని తొలగించి 'కీలక' ఉద్యోగాలలో తన ఆశితులకు స్టాన) కల్పించాడు.

అక్కడనుంచి రామరాజు ఒకసారి అచ్యుత దేనరాయల్ని బంధించి = సామాజ్య పాలనం హెగిద్దామన్నా, అ పమయత్నం కలిసిరాలేదు అనేక ఆటం కాలు ఎదురుదెబ్బలు తగిలాయి. రాజకీయపు బెతుల్లో రామరాజు అమసరించిన (పరాన వ్యూహాం, (బావ్మాణాధిపత్యాన్ని అణగదొక్కడం కృష్ణదేవరాయల కాలంనుంచి విజయనగఠళ స్మామాజ్య పరిపాలనా యంఠాంగంగోనూ యుద్ద యం తాంగంలోనూ, [బాహ్మణాధివత్గం దృడంగా వుడేది.. అ ఆధిసపళ్యంపీద దెబ్బకొడితే గాని తనకు మనుగడ వుండదని నిర్ణయించి- అమ్యుశ దేవరాయలతో “భాగస్వామిగా స్మామాజ్యం పాలించే రోజుల్లో - అవకాశం దొరికినప్పుడల్లా (బాహ్మణాధికారుల్ని తొలగించి. తన పఇనికి చెందిన ఆ(గాహృబణుల్ని- ఆంటే వృతియ కమ్ము, వెలమ, నాయకుల్ని- నియమిస్తూ వచ్చాడు ఈ వ్యూహం ఫలించి. సదాశివ దేవరాయల పాలనాకాలం నాటికి బాహ్మణాధిారం పూర్తిగా సమసిపోయింది. రామరాజు సైన్య నిర్మాణంలో కూడా చారవ తీసుకుని వేలకొద్దీ మహమ్మది యులకు ఉద్యోగాలు - సమర్థులు కొందరికి కీలకమైన ఉచ్నతోద్యోగాలు కూడా యిర్భాడు. అందువల్ల విజయనగ“ స్మామాజ్య వ్యవహారాల్లో మహమ్మ దీయుల (ప్రాబల్యం పెరిగింది రామరాజు, కృషన్ణదేవరాయలకు అల్లుడై విజయ నగరంలో [ప్రవేశించడానికి ముందు గోల్కొండ కుత్స్‌ళహంు కొలువులో వుండి నందును అతనికి దక్కను మహమ్మదీయ వ్యవహారాలలో అభిసఏ పెరిగిందిం అనాటి మహమ్మదీయ రాజ్యాల పాలకుల మధ్య విభేదాలు ఆగరా చేనుకుని- ఆరవీటి రామరాజు (ప్రబలమైన రాజకీయాలు నడిపి చివరికి వారందరికంటె మేటి అయ్యాడు సారాంళం చెప్పాలంటే విజయనగర స్మామాజ్య వ్యవహారాలలో, తన పానం పటిష్టం చేనుకోవడానికి, ఆతను మహ్మదీయ పాలకులగో ఆడిన చెర లాటలు' ఒకవైపున, -- పటిష్ట హిందూరాజ్యంగా అవతరించి విఠినించిన విజయ

అలనాటినాటకాలు శీలి!

నగర స్మామాజ్య పాలనా యంతాంగంలోకీ, సైనిక యం[ఠాంగంలోకీ అతను శల్పించిన (మహమ్మదీయుల [ప్రాబల్యానికి) అవకాశాలు ఒకవై పున" --అతని పతనానికే దోహదం చేశాయి ఫలితం --రకసితంగడి యుద్ధంళో 'మోకమరణం సంభవించింది ప్రసిద్దంగా వుండే ఛారితక కథనాన్నిబట్టి రామరాజు మహమ్మ దీయుల పాలిట మారిగా కనిపిస్తాడు ఆకొను దండయా[తలలో మసీదుల్ని భగ్నం చేశాడనీ, కురానును తిరస్కరించాడనీ, బిబ్బీలను భంగపరిచాడనీ ఫెరిస్తా (వాళాడు ఈ విషయాల్ని ఇతర మహమ్మదీయ చరిత్రకారులు (వాయలేదని, అది సత్యం కాదనీ--నిజానికి అతను మహమ్మదీయులకు బాలా ఆప్ప్తుడై మెలిగా డనీ, విజాపూర్‌ నుల్తాన్‌ ఆదిల్‌ శాహుకి ఆఫ్రమి తుడనీ నేలటూరి వెంకట రమణయ్యగా రంటున్నారు.

అతను గొప్ప గుండెనిబ్బరం కలవాడు రాజసం వున్నా, జనరంజకుడు. బంధుపియుడు శతుదుర్నిరీక్కుడు ఆ్రితజనపకపాతి భాషాలిమాని నానాజాతి జనులకు తన సాామాజ్యంలో ఉద్యోగావకాళాలు కల్పించి వారి అభిమానం చూర గొన్నాడులాఅని కూడా వెంకటరమణయ్యగారి కథనం,

ఏది ఏమైనా విజయనగర స్మామాజ్య వైభవానికి కృష్ణదేవరాయల పేరు; ఆ వైభవం అశరాలా ఖఇండఖండాలై తుడిచి పెట్టుకుపోయేటంతటి పతనానికి రామ రాజు పేరు, చర్మితలో నిలిచిపోయాయి

ఇక --కోలాచలం శ్రీనివాసరావుగారు రచించిన *“రామరాజు చరితము" నాటక విషయానికొస్తే [శీనివాసరావుగారు వెఎస్తా వంటి మహమ్మదీయ చరత కారులు దక్కను నుల్తానులకు ఆ[శతులై న చరిత్రకారులు, చూపించిన రామరాజు “చరిత చిత్రరువుినే ఈ నాటకేతి వృత్తానికి [ప్రమాణంగా తీనుకున్నారని మనకర్థ మవుతుంది మీకు నేనిప్పుడు పరిచయం చేస్తున్న ఈ నాటక (వతి [920 సంవ త్సరంలో ద్వితీయ ముద్రణగా వెలువడింది ఈ నాటకానికి “కర్ణాటక రాజ్య నాశనము" అనే మరో పేరుకూడా వుంది.

ఇది అయివంకాల నాఎకం, నాంది క్షప్తఎగా వుంది మొదటి అంకంలో అయిదు; రెండో అంకంలో అయిదు మూడో అంకంలో మూడు నాలుగో అంకంలో మూడు అయిదో అంకంలో అయిదు - రంగాలున్నాయి. పద్యాలు కొక, అనుబంధంగా ఇరవై ఆరు పాటలున్నాయి.

189 అలనాటి నాటకాలు

ఈ నాటక రచనలో తాను అనుసరించిన విధానాల గురించి శ్రీనివాస రావుగారు చిన్న విన్నపం వంటిది రాళారు.

ఆయనంటారు £

1 తాళకోట యుద్ధమునందు( ఐరాజయము నొంది హిందూరాజులు విజయ నగరమును గోలుపోయిన విషయ మిందలి యితిన్ఫ త్రము.

2 చర్మితాంళములన్నియును తుచ తప్పక యదార్ధ స్థితిలో నాటకము నందుండవు ఆంగ్లేయల భాషయందుండు చార్మితక నాటకంబులు చదివిన వారి శెల్లరకును ఇది తెల్లంబుగ నుండును ఒక కార్యమునకు కారణంబు కల్పించు స్వాతం్యత్యము నాటక కర్తకు గలదు

8 రామరాజు శిరంబు నరికిన వాడతని సేనాధిపతులలో దురక వాడొకడని యొక చర్మితకారుడు (వాసినాడు వాడెవడ్తై నది రాజును జంప్పటకు( గారణ మే మయినది నేను గల్పించి వాసినావను

ఉ. ఐరోపా ఖండమునందు. బదునై దవ శతాబ్దాంతము వరకు. బురాణ గాథలు నాఎకములుగ రచియింపబడుచుండినవి పదునారవ శతాబ్దమునం దట్టి నాటకములను వదలి పండితులు చరిత విషయములను నాటకములుగ రచించి [పదర్శింప( వారంభఖించిరి

€. పౌరాణిక నాటకములు (పదర ఛనానర్హ ములని (34810గా క! కశ1?8010 ౨1299) పెక్కు జనుల తలంపు,

6 దీర్పముగ బెంచి నాటకములు [వాయుట తప్పవని యిపుడునే డెలిసితీ

(నాలుగ్లైదు గంటలకాలం మించకూడదు [పదర్శన అని ,శ్రీనివానరావు గారి వుద్దేశం)

7. హెచ్చుగ6 బద్యంబులు [వాయుట వృథా యాసము.

8. ఈ నాటకము మోదాంతముగనే నొనర్చితిని. ఆయిన నిచట (బళ్ళారి) నుమనోరమసభవారు దానిని ఖేదాంతముగ మార్చినారు అనగా, పటానీ యున్మా దుండ్రై యించుక పిచ్చి తెలినియన్న కాలము నం దాషావి తన్నాడిన పలుకులకు. గివిసి - యాషాబీవి జంపి తన్ను జంపుకొనెనని మార్చినారు.

౪ తురక వాడగు పటాణి నోట సంస్క్భృూాత పద జటిలములగు వాక్య ములు వచ్చునా? హిందువుల వర్ణనలకు సామాన్మముగ నుండు ఇ౦ం[దాయుధము “అష్ట దిక్పాలకులు మొదలగు వర్ణనలు తురకల నోట వచ్చునా? యని కొందరాక్షే

అలనాటి నాటకాలు 188

పింతురు ఇది తెలుగు నాటకము ఉ తమ పాతను రరించినవాడు తురక వాడయి నను వానికి నుత్తమ భాషయు [వాయవనలెనని (వాడవలెనని) నా తాత్పర్యము.

= ఇక్కడికి, రచయితకున్న అభ్మిపాయాలు మనకి తెలిశాయి గనుక ఆయన ఈ చార్మిళక కథను ఈ నాటకంలో ఎలా మలిచారో పరిశీలిద్దాం.

విద్యారణ్యులు నిర్మించిన విద్యానగరం మొదట విద్యానిలయం. పిదప లక్ష్మీనివాసం చివరికి నాళనమై జ్యేష్టాదేవికి నిలయమైంది -- ఇడి నూదచన

లక్మి సరస్వతి తమ సంభావన ణల్లో విద్యా్శగర వైభవాన్ని తలుచుకుని ఆనందించారు సరస్వతి నూటలో మాటగా లక్ష్మిని ఆమె అక్కడే జ్యేష్టాదేవి సంబంఏంచిన శకేమ సమాచారాలడిగింది అది తన్ను చూడటాని కిక్కడికి రాక పోవడ మే మేలనీ అది చాలా [కూరురాలై౦దనీ దాని ఆలోచన వద్దే వద్దనీ, లష్మి సరస్వతిని వారించింది

లక్ష్మిని చూడటానికి చ్చేహైదేవి (కాళర్మాతి) రానేవచ్చింది లక్మి (భార్గవ)తో సకస్వ3తో చిలికి చిలికి గాలి వానగా ఘర్షణ పవనే పడింది. “ఈ దే మున (విద్యావగరంలో) మీరిరువురు కాలూని యుండుట చూచెద”నని ఒక విసురు వినిరి వెళ్ళిం_ లవ్మీ అక్కు మాట వినురును హెచ్చరికగా టబ్రపాంచమనవి, సరస్వతికి చెప్పింది తనూ ఏమరక' వుంటానని చెప్పింది.

అచ్యుత దేవరాయల మరణాన 3రఎ వారనుడిగా ఎవరు - నింవోసనం ఎక్కాలా అవి చర్చ వచ్చింది కృష్ణదేవరాయల వారికి పుత సంతతిలేదు గనక, అచ్యుత దేవవాయలవారు పట్టాఖిషిక్తులు కావలసి వచ్చింది గదా. అచ్యుతరాయల వారి కొడుకు వేంకట రాయడికి ఇప్పుడు పట్టం కట్టడం న్యాయకుని- మంది సకలము తిమ్మరాజు అన్నాడు.

రామరాజు ఈ (ప్రతిపాదన వ్యతిరేకించాడు కృష్ణదేవరాయల ఫోదరుడు రంగరాజు శౌర్యవంతుడేకదా ! అతన్ని కాదని కురవాడైన వెంకట రాయుడికి పట్టం కట్టడం మంచిజి కాదని వాదించాడు రామరాజు తమ్ముడు వెంకటరాజ్యా అన్నగారి యీ (పతిపాదనను బలపంచాశు సకలము తిమ్మరాజు దీనిని (పతిఘ టించి, వేంకటఠాయలకే పట్టం 3ట్రాలని (పతిపాదించాడు తిమ్మరాజు (పతిపాద నను తిమ్మప్పనాయక్‌ గోపనాయకుడు లేపష్పనాయకుడు, నరవరనాయక్‌, చిన్నప్పనాయక్‌ వాజప్పనాయక్‌, మల్లప్పృనాయక్‌ ఆరెప్ప్సనాయక్‌ సమర్థిం

కలక అలవాటిచాటకాలు

చారు రామరాజు ఇంక చేసేదేమీ లేక- తన ఆదవేని మండలానికి తన తమ్ముడు వెంకటరాజుతో కలిసివెళ్ళిపోయాడు. రామరాజు ఆలా వెళ్ళిపోవడం సకలము తిమ్మ రాజుకి మహదానందం కలిగింవంది. ఎందుకంటే వెంకటరాయల్ని-నామ మాతగా పట్టంకట్టినప్టే కట్టి. సమయం చూసి ఆ కురవాణ్ణి అంతంచేసి “నేనేల లాజ్యమా[కమింప గూడదు - అనే ఆలోచనకు అతనిలో బీజం పడింది

నాగోజీ నుబ్బోజీ - ర్మాతి రాజమంచిర [పాంతాల '*రా తికాసలా' కాసే భటులు, చుబ్బ్చోజీ కలవరింతల తీరునుబట్టి తాను రాజకుమారుడ్రన వెంకట రాయల మృతి (హత్య) వైనం ఎలా కని పెట్టగలిగిందీ నాగోజీ ఒక [బాహ్మణు డికి తపా-రూ ఆ _వాహ్మణుడీ పోత్సాహం వల్లనే, సామంత దండనాధుల ఎదుట - అ క్కురవాడి మృతికి కారణం సకలం తిమ్మరాజని నిరూపించడానికి సౌశ్యం ఇవ్వడానికి వెళ్ళాడు

సామ త దండనాధులు ఒకచోట జేరి- కురవాడి మరణం గురించీ, అప్పటి రాజకీయ పరిస్థితి గురించీ చర్చినున్నారు. రామరాజు మాటకాదని, సక లము తిమ్మరాజును ఇదివరలో సమర్థించినందుకు నొచ్చుకుంటున్నారు. శిమ్మ రాజును తొలగించే ఉపాయం వెదకా లనుకుంటున్నారు.

(దాహ్మణుడు నాగోజీతో వచ్చి- సకలము తిమ్మరాజు నేరం గురించి (్రహైఫంచగా-వారు అళ్చర్యపోయారు నుబ్బోజీ చేత నాగోజీ చెప్పించిన సాశ్యం కూడా విన్నారు విన్నవారందరకు తిమ్మరాజును చంపాలని ఊ(దేకం పకటించగా, గోపాలనాయకుడు వారిని వారించి ఉపాయం గెప్పాడు ఏమంటే ఇప్పుడు రామ రాజుకు తమందరి సహకారం వకటిన్తే అతనిక్కడికి వస్తాడనీ, అతన్ని చూస్తే చాలు తిమ్మరాజు చచ్చినట్టు పకివుంటాడనీ (పతిపాదన సారాంశం అందరి ఆంగీకారం మీద, గోపాలనాయకుడు రామరాజుకు లేఖ (వాకాడు,

సకలము తిమ్మరాజు తాను ఆ చిన్న కుురవాడు - వేంకటరాయల్ని విషల పెట్టి చంపించినందుకు మనోవేదనకు గురయ్యాడు* కాని తన ళృతువు రామరాజు విద్యానగరం చేరుకున్నాడని తలచుకుని రగిలిపోయాడు, వీవావూర్‌ నుల్తాన్‌కు కర్ణాటక రాజ్యం అప్పగించేసి తాను సామంతరాజుగా రాజ్యం ఏలా లని వేసుకున్న పథకం భగ్నమైపోవడం ఆతను భరించలేకున్నాడు. ళతువు చేరిలో చిక్కి అవమానపడి చ్మితహింసలకు గురై దావడం కన్నా 'న్వహస్త

"ఆలనాబినాటళాలు కశైర్‌

మరణమే మేలనుకున్నాడు తన భార్యాప్పతుల్ని తన సంపదతోసవి బీజాపూర్‌ జేర్చడానికి నిశ్చయించాడు. తను చనిపోయేముందు ఏద్యానగరాన్ని నిర్దూమథా మం చేని కోటను తగలబెట్టడానికి సిద్ధపడ్డాడు.

సరస్వతి బార్గవి (లవి) విద్యానగర పరిసర ప్రాంతాలలో జేరి పాడు పడిన ఆ పట్టణాన్ని చూసి చాలా పరితపించారు. అయితే -"సహజస్పర్థవల్ల అ అత్తాకోడళ్ళిద్దరూ కాసేపు ఒకరి గొప్ప ఒకరు చెప్పుకుని వాదులాడుకున్నారు. చివరికి జగడం మాని - తమ ఉభయులకు అను[గవాప్మాతుడై న రామరాజును ఆవహించి, కోల్పోయిన ధనాన్ని పూర్వం కన్న మిన్నగా ఆర్జించేలాగ చేద్దామని నిశ్చయిందారు “కాళర్యాతి ఇక్కడ కాలూని నిలవని విదంగా” మనం చెయ్యా లనుకున్నారు.

సామంత, దండనాయకులంతా రామరాజును విద్యానగర ప్రభువుగా పట్టాలి "షేకం చేనుకుని రాజ్యమేలమని కోరారు. తమ సమర్థనను (పకటించారు. అయితే రామరాయలు అలా చేయక ఇంకో ప్రతిపాదన చేశాడు రాయలవంశంలో విలిరిన పనిబాలుడు సదాశివరాయలకు పట్టం కట్టడం న్యాయసమ్మతం, శాస్త్ర సమ్మతం, దై వసమ్మతం అని అతని ఉద్దేశం అందరూ, పెద్ద మనన్సుతో చేసిన ఆరని పతిపాదనను ఆమోదించారు

నాటినుంచి రామరాజు రాజ్యాన్ని పటిష్టం చేని దక్క_నులో (ప్రబలంగా వున్న గోల్కొండ అహమద్‌నగర్‌ వీజపూర్‌ బీదరు నుల్తానుల్ని అదుపు చెయ్య డానికి తన రాజకీయచతురత నంతా ఉపయోగించి = వారందంనీ మించి - శతు చుర్నిరీమ్యుడయ్యాడు రామరాజువరకు విజయనగర రాజుల చర్మితను తందనాలి వారు పాటలుగా పాడుకోవడం [పారంఖించారుం

రామరాజు సాధించిన ఈ (పాఠవాన్ని పటాణి చూని, విని, భరించలేక పోయాడు. అతను రామరాజు ఆఖిమానాన్ని చూరగొని అతని సైన్యంలో. సేనాధి పతిగా పని చేస్తున్నవాడే. గోవా నుంచి, రామేశ్వరం వరకు రామరాజు కీర్తి విస్తరించడం ఆతనికి ఆసహ్యం గా తోచింది. అయితే, పటాణి రునుం రామ రాజు సైన్యంలో ఎందుకు చేరాలనుకుని వచ్చాడు? ఆతని తల్లి అందుకు అతన్ని (ఫోత్సహి)చింది. అందుకు [ప్రయత్నాలు చేన్తూన్న రోజుల్లో “శతురుష్కకర కృపాణధారలచే కర్ణాటకార్యధ భూపతుల దేహములనుండి రక్తము వించి ప్రవా

శ1ల6 అలనాబినాటకాలు

హములై క ఎష్టాతుంగభదానదులలో గూడి పారునంతవరకు నాకు నిదురపట్టునా?” అని విలవిలలాడాడు. సమయం కనిపెట్టి రాజదర్శనంకోసం నిరీషించాడుం రామరాజు తాను తురుష్క శ్యతువుల్ని లొంగదిని ఆడిస్తున్నందుకు మహదానందం పొందుతున్నాడు వాళ్ళని పూర్తిగా రూపుమూపాలనే పట్టుదలతో వున్నాడు. పారశీకులనెల్ల పారదోలినగాని (ప్రాణము విలుచునే భ్యదముగను ఖ్‌ యవనుల గమినెల్ల నవనికి దప్పింప కున్న, నీ రాజ్యము సన్నగిలదె ? చంద ధ్వజునెల్ల చంపక వదలిన వానీకెక్కునె చందవంశమిలను ణి అల తురుమ్కులను బట్టి నిలగూల్చకున్నను రామరాజ్యంబెటు రహికి నెక్కు? తొల్త నుల్తానులను నేల్మదొక్కి, పిదప భామినీ రాజ్యమేలెద భవ్యముగను రాజ్యతంత (పవీణత రహికినెక్క దిశల నెల్దెడ నార్యధుల యళశమునిండ ! అా=టనీ రామరాజు ప్రకిజ్ఞ ముదగల్లు నవాబు కోటను కొల్లగొట్టి రామరాజు ఆజ్ఞపకారం ఆ నవాబు వీబ్చీలలో ఒకతెను--నవాబు కూతురు ఆషాబీని --- బంధించి తెడ్చాడొక సేనాని రామరాజు ఆమె ముఖంమీది మునుగును తొలగింపజేళాడు ఆషాబీ పొరుషంతో రగిలిపోయి అతన్ని తీవంగా నిందించింది. ఆ సమయానికి రాజు సమవతంలోనే వున్న పటాణి రుస్తుం “ఒక ముస్లిం వనితకు" జరుగుతున్న అవమానాన్ని చూడలేక లోలోపలే అతన్ని ళపించుకున్నాడు రామరాజు అషావీని ఒక వేళ్ళకు దానిగా పంపదలిచాడుగాని-- అతని లార్య తిరుమలాంబ అడ్డుపడి అషావీని రక్షించి తన దగ్గర పెట్టుకుంది. అషావీ తిరుమలాంబకు కృతజ్ఞత చెప్పుకుంది. పటాణి ఆషాలీ సౌందర్యానికి ముగ్గుడయ్యాడు. ఆమెకూడా పటాణీని తలుచుకుని--ఆతని గురించి వివరాలు తెలిసే బాగుండుననుకొంది, అనుకున్నట్టు అలనాటి నాటకాలు | 18] 187

గానే ఇద్దరూ ఒకరికొకరు ఎదురై ఒక తోటలో పరస్పరం పరిచయం చేనుకున్నారు. ఇద్దరి ఉద్దేశాలూ ఎరుక పరుచుకున్నారు.

పటాణికి ఆషాబీ కొత్రవెలుగులాగ తోచింది, ఆమెను సంతోష పెట్టి, పెళ్ళి చేనుకోవాలనే ఉద్దేశంతో వున్నాడు, రామరాజు మదం అణచడానికి ఒక ఉపాయం కూడా ఆలోచించాడు--- “ఎటులై న నొక సందర్భము గలిగించుకొని వీజాపురము నకు వెళ్ళి నుల్తానులకు నైకమత్య్మత గల్పింపజేసి యుద్దప్రసక్రి గలిగినపుడు హిందువులలో సమ్మూహకలహములు పెంఏ, యీ జనులపాలి మృత్యువు నయ్యెద” అని నిశ్చయించాడు ఈ నిశ్చయానికి తోడు బీజాపూరులో వుంటున్న ఆతని తల్లి నుంచి *“ఒకసారిరమ్మని జాబుకూడా వచ్చింది. పటాణి తన పుట్టుక గురించిన రహస్యాన్ని ఈసారి ఎలాగైనా తన తల్లి నుంచి తెలునుకోవాలనుకున్నాడు దీనికి తోడు, -- (్రీతంరోజున అఆస్తానానికి వచ్చిన సంగీత పారకుడికి *“సంభావని కాను ఇవ్వకుండా రామరాజు బీజాపూరు నుల్తానును ఇమ్మని కాగితం (వాకాడు, అ పాఠకుణ్జి తానే తీనుకౌనివెళ్ళి-- ఈ రెండు రాజ్యాలకు వైరం పెంచాలని కూడా నిర్ణయించుకున్నాడు

భార్గవి, సరస్వతులమీద కనిపట్టిన కాళర్శాతి వీజాపూరు తురుష్కులకు పాయపడి---వారిద్దరినీ పద్మ్యావగరంనుంచి తరిమికొట్టాలని కంకణం కట్టుకుంది

ఆదిల్హా కుతుబ్షా మంతులు కలినీ మాట్లాడుకుంటూండగా - పటాణి రామరాజు ఆజ్ఞమేరకు సంగిత పారకుళ్ణి తీనుకుని సంభావన ఇప్పించడానికి వెళ్ళాడు

ఇతను వెళ్ళేసరికి వారు రామరాజు మీద ఎలా దెబ్బతియ్యాలా ? అనేదే ఆలోచిస్తున్నారు. వారిలో పారుషం రెచ్చగొట్టాడు తన వింతుగాంా “కర్టాట శార్యధభూమీళ సార్వభౌమ పదపినీడ్చి మీ పాదకమలమును జేర్చెద, నిక్కము” జా అని (పఠిజ్ధ చేశాడు నుల్తానులు సంతోషించారు రామరాజుతో తగవుకు ఏదో కారణం కావాలి. గనక -- సంగీత పారకుడికి సంబావన ఐదులు ఆవమానం చేని వంపడానికి నిశ్చయించారు ఇందుకు ఆదిల్హాయే నడుం కట్టాడు. మన సుల్తానుల్లో ఐకమత్యం సాధించడం నీ బాధ్యత అని -- ఆ పని-- కుతుబ్లామీద పెట్టాడు, ఇలాగలా రామరాజుమీద దక్కను నుల్తానులు విరుచుకు పడడానికి వీజం వడి౦ది.

వటాణి తంతి మహబూబువీని కలునుకునీింతన జన్మరహస్యం చెప్పమని

శేతీర్ర అలవాటి నాటకాలు

నీరృంధించాడు. చివరికి, రామరాజే పటాణి తండి అని చెప్పక తవ్పలేదామెకు. ళన మహమ్మదీయ భర్తను బాధలకు గృరిచేని రామరాజుతనని చెరపట్టి, పటాణినీ కన్నాడని వివరించింది సంరక్షణాధికారి రామరాజేనని యెంచి -- కొంతకాలం పెంచి పటాణిని రామరాజు దగ్గరికే కొలువుకు పంపింది --ఈ టరింపరాని నిజాన్ని తెలునుకుని --- పటాణి త్మీవమనోచేదనకు గురి అయ్యాక. చివరికి అజా “యళోవామృత్యుర్వా” అని నిశ్చయించుకున్నాడు రామరాజును సాధించితీరాలనే పట్టుదల మరింత పెరిగిం8ి. అషావీ ఒకవంక భఖామనీనుల్తానులు ఒకవంక, అతని మనన్సులో సంకల్పాన్ని శిథిలం కాకుండా నిలిపారు.

తిరుములాంబకు ఒక చెడ్డ కల వచ్చింది ఆది రామరాజు (ప్రాణాలకు ముప్పు వాటిల్లినట్టూ స్మామాజ్యమే 'నీట గలిసినట్టు నూదించింది. తెల్లవారితే యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉరకలు వేన్తున్న రామరాజును “ఈ తూరికి సీ సమర సన్నాహములు నిలుపుము. ఆ తురకలతో కలయిక నెరపుము,” అని రామరాజును సమాధానపరచాలని [పయత్నించింది రామరాజు వినే స్థితిలో లేడు.

పటాణి రున్తుం గొప్ప సంఘర్షణకు గురిఅయ్యాడు. అషావీ పటాజి జన్మ రహస్యం అతనిద్వారానే వివి రామరాజుని బతకనివ్వరాదనీ ఆ దుష్టుడి కంళాన్ని నరికిన కత్తిని తశ చేతికిచ్చిన రోజే తనకు కుభదినమనీ ఆదే పటాణీ తనకు ఇవ్వవలసిన 'పెంక్షి ధనం ఓలి" అనీ - దృడంగా (ప్రోత్సహించింది. వటాణీ చేసిం పతిజ్ఞల్ని గుర్తు చేసింది చివరికి ఆక్మహర్యా [ప్రయత్నం కూడా చేసింది ఇప్పుడు పటాణిలో సంఘర్షణ తొలగిపోయింది ఆషావీ “ఆనతి” మీరనని మాటి చ్చాడు వేగంగా యుద్దరంగాని! ప్రయాణమయ్యాడు.

యుద్ద వ్యూహం చర్చించేవేళ పటాణి రామరాజును ఒక పఠకం [పకాఠళం జ్య్మాగ తగా రెచ్చళొట్టాడు ఉపాయం చెప్పుతున్నట్టుగా పెకి కనిపిందేలాగ, లోపల సుల్తానులకు లాలించేలాగ సలహా ఇచ్చాడు భామినీ సుల్తానులు ఈ యుద్ధాన్ని మత యుద్ధంగా భావించి = ఐకమత్యంతో పోరాడే అవకాళం వుంది గనక - వారిని ఎదిరించడం కంటె నిరోధించడమే మంచిదని అఆ సూచన సారాంశం. ఇది రామరాజుకి నచ్చింది.

“నా పెద్ద తమ్ముడైన తిడుమలదేవనరాయుడు లశ “సెన్మమును నిరువదివేల హయములను ఏనూరు గజములను దీనికొనిపోయి కృష్ణానదిని శ్యతువులు దాటి

అలనాటి నాటకాలు కథ

రాకుండ రేవులన్నింటిని గాచికొని యుండనిండు. మిగత సేన కంతకిని పటాణి "సీనాపతియై నా వెంట రానిండు” అవి వ్యూహ నిర్ణయం చేశాడు. పటాణీకి కావల సిందిదే! --

ఈ నిర్ణయానికి మిగిలిన సేనాధిపతులు ముందు కోపగించినా - రామరాజు జాగ తగా సమాధానపరచడంవల్ల తగ్గారు --

జరగవలనీంది జరిగిపోయింది.

విద్యానగర హిందూస్మామాజ్యం తురుష్కుల క్రై వశమైంది. రామరాజు రణరంగంలో పటాణి కల్తికే బలి అయ్యాడు

అదిల్షా సెనీకులు తిరుమలాంబను చెరపట్టరాగా - రామరాజు మరణం గరించి ఆమెకు రెలినింది అషానీ ఆమెను ఆ సెనికుల బారినుంచి రక్షించి - “నీ పెద్దమరిది తిరుమలదేవరాయడు పెనుగొండకు బారెను నీవును ద్యరపవడి వేరుమార్గమున బెనుగొండ జేరుము”-అని ఆమెను తప్పించింది.

తిరుమలరాయడు అప్పటికే నింవోననాన్ని, ర్నాజెన సదాశివరాయల్నీ తీను కుని పెనుగొండ చేరాడు.

లష్మి సరస్వతులమీద జ్నేష్టాదేవి కాళర్మాతి పట్టిన పంతం నెగ్గించుకుని, కన్నీటిని మిగిల్చి, వారిని సాగనంపింది.

భామినీ నుల్తానుల నైర్యాలు విజయనగర స్మామాజ్యమంతటా 'స్వెరవివిరం చేన్తూ - చర్మితలో కనీవినీ ఎరుగని విర్వంసం మతవ్యా ప్రి దెయ్యడానికి ఉద్య మించారు. నుల్తానులు తమకు దక్కిన రాజ్యాన్ని పంచుకునే ఆలోచనలకు ఉద్య మిన్తూ భామినీ నుల్తానులందరూ కలునుకున్న (ప్రదేశమనడానికి గుర్తుగా “ఒక కట్టడం” ఏర్పరచాలని నిర్ణయించారు,

విజయనగరంలో పటాణికున్తుం మళ్ళి మానసిక సంభర్షణతో వేగిపోతు న్నాడు. కాను తన (పళువువి తన తండి అయిన రామరాజుని ఘోరంగా మోస గిన్తినే అనేబాద అతన్ని కలిచివేస్తోంది ఆత్మనింద చేనుకునేలాగ చేస్తోంది. కడకు తన (పియురాలై న ఆషావీ ఎదుటకురాగాా ఆమెను మహానూరిగ్యా పెనుళూతంగా భావించే ఉన్మ త్రన్రితికి చేరాడు.

ఆషాలీ అతని పరిస్థితిని గమనించి దృఢంగా ఆతని బేలతనాన్ని విమ ర్మించింది. అతని _పతిజ్ఞల్ని గుర్తుచేసింది. మహమ్మదీయ మతధర్మాన్ని విశదం

క40 అలనాటి నాటకాలు

చేసింది చివరకి పటాణి హృదయావేదన తీరడానికి ఒక ఉపాయం చెప్పింది “ఈ కార్హాఎక రాజ్యము కొంతలాగమైనను, పరుగిడిన హిందూరాజబాలకునకు నిప్పింప యత్నించుము”-అని. ఇప్పటికి పటాణీరున్తుం కోలుకున్నాడు. ఆమె సూచన [ప్రకారమే చేప్తానన్నాడు.- చివరికి అన్నాడు “ఈ జీర్ణకర్ణాటకలమ్మినై కుందనేల ? ఇది హిందువుల దుష్కృత్యకర్మవలము ఇది యాంధ కార్దాటక (పాగృవాగమ కర్మవలము”--అని మనన్సును సమాధాన పరుచుకున్నాడుం అషావీతో కలిని కొత్త జీఎతం [ప్రారంభించడానికి నిశృయించుకున్నాడు- ఇక్క డితో నాటక కథ ముగినింది.

ఈ నాటకంలో లక్షీ, నరస్వతి కాశరాతి పాతలతో వచ్చే సన్నివేశా అను రచయిత ఒక కొత్త పయోగంగా భాఏ చారేమోకాని-అని 'పధానసన్నివేశాల గమనానికి అడ్డుపడుతున్నాయి ఈ “దైవ' ప్మాతలు ఇతివృ త్రంలోని చార్మితక గుణాన్ని మూనీ పెడుతున్నాయి.

అయిదో అంకం అయిదో రంగంలో పటాణి స్వగతం చాలా దీర్చంగా వుంది. ఇది *ఏక ప్యాఠాలినయ” ఉత్సాహం వున్న నటులకి ఆనందం కలిగిన్తుం దేమోకాని, పతాక సన్నివేళానికి నడిచే ఇతివృత్తాన్ని జాలు పట్టుకుని [కుంగ దీస్తోంది ఈ ప్మాత మనోవేదన ఏమిటో, నాలుగో అంకం రెండో రంగంలో ఒక పారి చెప్పడం జరిగింది. అది (పేవకులకు అర్థమైంది.

నాటకం మొత్తంమీద, చెప్పదగిన “నాటకీయ ఘర్షణ” వున్న పాఠలు సకలము తిమ్మరాజు, రామరాజు, పటాణిరుస్తుం, ఆషాబీ మాతమే.

రచయిత ఉన్నంతలోనే అవకాళం దొరకబుచ్చుకుని హుస్సేన్‌ షా నిశాంషా చేత “అతి బాల్యవివాహాల” దురాచారాన్ని విమర్శింప జేళారు, అలాగే దోషమున్న వ(జాన్ని తన రాజుకి, దోషం సంగతి దాచి పెట్టి అమ్మిన సెట్టీని త్మీవంగా ఆదిల్గాచేత విమర్శింపజేళారు.

(శ్రీనివాసరావుగారు నాటకీయంగా “చరి తను మలచడంలో తమ (పతిభను తగుమాతం (పకటించారు. హిందూ మహమ్మదీయ పాతల్ని సమానంగా - అంటే వారి వారి వాదాల సామంజస్యం మరుగున పడకుండా-చిటతించారు.

విజయనగర మవాస్మామాజ్య పతన హేతువుల్ని క క్రిమంతంగా చి(తించిన నాటకం “రామరాజు చర్మితము”

అలనాటి నాటకాలు .!

రసవుత విజయము

వీమిటీ రసపుత విజయ నాటక (ఫరిష్ట? అని “ఎది చేత పళ్న అడి గించి-సూ తధారుడు స్పష్టమైన వివ“టే ఇర్చాడు అంతేకాదు ఇది కీన్తుళకం 17 వ శతాబ్ధానికి మన దేశ చరిత చెప్పే కథ అనీ- అయితే, అప్పటి చర్మిత మాతృకగా గహించి, రసపుష్టికి కావలసిన కల్పనలు నెలకొల్పి, కల్పించిన కఠ అనీ వివరణం

మన తెలుగు నాటక రచయితలలో ఒక కాలంలో, ఉ తన హిందూస్టాన్‌ రాజకీయ చరి తగల ఇతివృత్తాం పట్ట మోజు చూపించారు. ఖిల్లీ రాజ్య పతనం, రోవనార, ఇంకొంచెం పెకి వెడితే చం్యకగు ఫ్ర ఇటువంటివే హింగూ, మొగ లాయీ సంమర్షణల నుండి పుట్టిన నాటకాలలో ఈ 'రసపుత విజయం” కూడా ఒకటి దీవిని ఇ యజ్ఞనారాయణగారు రచించారు ఇ అంటే ఇచ్చాపురపు ఈయన విశాఖపట్టణ) మిషన్‌ న్కూల్లో పని చేళారని, ఇార్మితక దృష్టి సన్నివేశ కల్పనా (పావీణ్యం నాటక రచనకు కావలనిన స్షిమితత్వం, రచనా పాటవం పుష్కలంగా వున్నాయనీ-ఈ నాటకం చదివితే తెలుస్తోంది.

142 అలవాబటి వాటకాలు.

నేనిప్పుడు మీకు పరిచమం దేన్తున్న [పతి 950 పృపిల్‌ నాటిది

అ కాలానికి హిందూ మహమ్మదీయ స్పర్థలకు సంబంధించిన ఏ నాటకం (వాయాలన్నా రచయితకు ఒక యిబ్బంది వున్నా- “దేశభక్తి అనే రశణ పరిధిలో అయా నాటకాలన్నీ బయటకు రాగలిగాయనిపిన్తుంది

ఏ నాటకం పుట్టాలన్నా ముందుగా పృాతలకు సంబంధించిన ఘర్షణ పుట్టాలి. అ ఘర్షణకు సామాజిక నీతో అషరూప (ప్రేమో మతవిళ్వాసాలో రాజ్య సంబంధమైన విస్తరణ కాంక్షలు, కుటలు కుహకాలో కావాలి

ఈ లవణాలు గల యితివృత్తాలకు మనదేశంలో నడిచిన మొగలాయి చర్మిత మ ౨ అకరమైంది. అందునా- కౌరంగజేబు పరిపాలనాకాలం (16060- 1707) మంంత (ప్రబలమైంది. జా

పౌరంగజేబు పరిపాలనా కాలంలో మొదటిమట్టం 1655 నుంచి 1681 వరకు హిందువుల్ని, సిక్కుల్ని ఆణగ(దౌక్కడం, బారిని పీడించడం, అందుకు వారు తిరగబడడం, ఆ మీదట అతడు వారిని హపిఎసించడంగా చరిత నిడి చింది. రెండో ఘట్టం 168 లో పారంభమై- చివర కౌరంగ జేబు చనిపోయేదాకా- అంటే 1707 దాకా-దక్కన్‌ కే్యదంగా గడిచింది.

ఇప్పుడు చెప్పిన రెండు మట్టాల్లో - మొదటి ఘట్టం చారి తక కాలంలో, శఆరాత్‌, రాజపుటాన్సా పంజాబ్‌ ప్రాంతాల (పతిఘటనను జొరంగజేబు రుచి చూడవలని వచ్చిలది రాఇపుతస్థాకంలో మేవాడ్‌, మార్వార్‌, రాజ్యాల నాయకులు పౌరంగజేబుని వదిరించారు- కాని పాదుషా వారి (పతిథఘటనను లెక్క.దేయక ప్మామాజ్యం బాగా వి సరించుకున్నాడు ఇదిలా వుండగా బారంగజేబు పాదుషా శౌాడుకు అక్చర్‌ రాజప్పుతుల్ని ఆలిమానించడం విశేషం.

బౌరంగజేబు రాజపుుతుల పట్ల మతపరంగా, రాజకీయంగా ఎప్పుడూ ఆను మానంతోనే వ్యవహరించాడు అయితే అంబర్‌ పాలకుడైన రాజా తజైనింగ్‌నీ, మార్యార్‌ పాలకుడైన రాజా జఇస్వంతని .గ్‌న్రీ తన ఆంతరంగికులుగా అస పెట్టు కున్నాడు. కానీ తను అనుసరించదలిచిన ఏదానానికీ వారు విధిగా వ్యతిరేకులవు శారని [గహించి బాగా పలుకుబడి వున్న రాజప్యుత అధికారుల్ని, మార్వార్‌, చేజాల్‌ రాజపుత సంస్థ్టానాల్ని “నదిలించు"కోవడానికి నిర్ణయించాడు.

ఈ వ్యూహంలో భాగంగా ఆంబర్‌ రాజు రాజాతైసింగ్‌కి విషం "పెల్టీ

• అఅనాటీి నాటకాలు కేతకి

చంపించాడు (1667) మార్వార్‌కి చెందిన రాజా జస్వంత సింగ్‌ కి కూడా విషమే పెట్టించాడు (1678).

ఇక్కడ వుంది ఆసలు కథ.

మార్వార్‌ రాజ్యానికి నిజానికి జస్వంత్‌నింగ్‌ కొడుకు అజిత్‌ సింగ్‌ రాజు కావలసి వుండగా ఈ పాదుషా ఆ నియమం తోని రాజని, జస్వంత్‌సింగ్‌ సోద రుడికి మనుమడైన ఇందసింగ్‌ని నామమ్మాతపు రాజుగా కూర్చో పెట్టాడుం నిజావికి ఇలా చెయ్యడం ద్వారా మార్వార్‌ రాజ్యం పాలనను పౌరంగజేబు, తన రేతిలోకి తీనుకొని- ఎన్ని పాడు పనులు చెయ్యాలో అన్నీ ప్రారంభించాడు.

ఈ దుర్చర దశలో రాజపు తులు తమ మతాన్నీ, రాజునీ, దేశాన్ని పరి రవించుకోవాలని నిశ్చయించారు. ఉద్యమించారు, వారి కొక మహనీయ వ్యక్తి నాయకుడుగా దొరికాడు, అతను జస్వంత్‌నింగ్‌ కొలువులో పనిచేసిన ఒక మంతి కొడుకు, పేరు దుర్గాదాను అతని దైర్యాన్ని, పట్టుదల, దేశభక్తి అనన్య సామాన్య మైనవి రాజపుటానా రాధోర్‌ వీరుళ్లో సమైక్యాన్ని, దూకుడునీ, అపార రైర్యాన్ని అయన నూరిపోకాడు.

దుర్గాదాను ఒక యుక్తి పన్ని అజిఠ్‌సింగ్‌నీ, అతని తల్లినీ రషించి జోరు వూర్‌ పారిపోయాడు. మొగలులకు చిక్కలేదు. ఈ దెబ్బ తట్టుకోలేశ కౌరంగజేబు ఇం(దసింగ్‌ను పదవి నుంచి తప్పించి-ఒక గొల్లపిల్లవాణ్ని తెచ్చి వాడే నిజమైన అజిర్‌ సింగ్‌ అనీ, దుర్గాదాను వద్ద వున్న కురవాడు నకిలి అనీ [వచారం చేళాడు మేవార్‌ని మొగల్‌రాజ్యంలో కలిపేళాడు.

అయితే- మేవార్‌ రాజరాణా సింగ్‌కి పరిస్ధితి అర్హమైంది. ఏదోనాటికి తనకి పఠనం తప్పదని [గహించిన రాజారాజనింగ్‌, అజిత్‌సింగ్‌ తన తల్లివైపు నుంచి రక్రబంధువు కావడం [(గహించి మొగలులతో జరిగే యుద్దంలో రాజపుటానా రాధోర్‌ పీరుల పఖున వుండడానికే నిశ్చయించాడు,

ఇదంతా చర్మిత.

ఇదిగో ఈ నేపధ్వంలో ఈ నాటక కథ నడున్తుందిం

ఇందులో సంప్రదాయంగా నాందీ (పస్తావనలున్నాయి. మొదటి అంకంలో శెండు రంగాలు రెండో ఆంకంలో మూడు రంగాలు - మూడో అంకంలో ఆరు రంగాలు నాలుగో అంకంలో రెండు రంగాలు, అయిదో అంకంలో మూడు రంగాలు వున్నాయి.

కేతకీ అలనాటీనాటకాలు

ఇందులో పాటలంటూ (పర్యేకంగా ఏమీలేవు. కానీ- అన్ని పౌరాణిక, సాంఘిక చార్మితక నాటకాల మాదిరిగానే ఇందులో కూడా చెయ్యి కదిపితే చాల్వు పద్యం తగులుతుంది. ఒక చక్కని ఉద్విగ్న స్థితిని “వీరాలాపాన్ని పొగడ్రనీి రమ్యమైన దృళ్యాన్ని, నూచించి పారకుని మనన్నులో చక్కని బొమ్మలివ, డానికి యిటువంటి పద్యాలుపయోగిన్తున్నాయి.

ఇక ఒక్కసారి క్షుష్తంగా నాటక కథలోకి వెడతాం.

నాటక వన్తువును పాతద్వారా నూచిన్తూ-

యోగివేషమూని యోధరప్కకీ వీరు

డైన దుర్గాదాను డగవి రాజ

సింహు నెమకికొనుచు జచ్చెర నిటవచ్చు మనకు నిచట ఉండదగదు.

అని నూ్యూతధారుడు తప్పుకున్నాడు.

“జోదువూర్‌ వీరుడు దుర్గాదాను యోగి వేషంలో బయలుదేరి-*భరృ ప్యుత వియోగంతో” కృశించిన యోరపురేళశ్వరిని వెంట పెట్టుకుని అరణ్యంలో (ప్రవే శించాడు. ఆలం ఘీరు పాదుషా ఆయిన బౌరంగజేబు పరిపాలన విధానం ఎంత దుర్చరంగా వుందో, దారులెంత దుగ్గమంగా వున్నాయో తలుచుకు తలుచుకు బాధపడ్డాడు ఇతనిలా తలపోన్తూ వుండగా అక్కడ కొక దొంగలగుంపు వచ్చి మాట్లాడుకున్న మాటల్ని బట్టి తాను వెతుకుతున్న రాజసింహుడు ఈ (ప్రాంకాననే వున్నాడని దుర్గాదానుకు అర్ధమైంది. జస్వంతుడి సంతానం మీద కౌరంగజేబు పట్టిన కని దుర్గాదానుకి బూధనీ, కనిసీ కలిగించింది. అయితే ఇది ఊహించి ఆ పీల్లవాజ్జి మేనమామ ఇంటికి ఉదయపరానికి అప్పటికే జేర్చేకాడు దుర్గాదాను.

అక్కడికి వచ్చిన దొంగలు, యోగివేషంలో వున్న దురాదాను మీద పడ బోయారు. ఒక్క తృటిలో వాళ్ళని లౌంగదీసిి తనకు గులాములుగా చేను కున్నాడు. దురాదాను ముగ్గురు దొంగలకీ ఆభయమిచ్చి, తనకు వేగులనుగా వారిని కుదిర్చి మూడు పనులు చెప్పాడు. పెద్దోడు, రూప నగరానికి పోయి విశేషాలు తెలునుకు రావాలి. బెంనోడు యోధపుకానికి బోయి వింతలు తెలునుకు రావాలి, పిచ్చోడు ఉదయపురానికి పోయి రాణా వారి కోటలోని వింత సంగతులు

అలనాటి నాటకాలు [19] 1శీఠ్‌

శెలునుకు రావాలి వీరు రూప నగర వైరవాలయం దగ్గర మళ్ళీ దుర్గాదానుని శలవాలి సాయంకాలం వరకు ఆ అడవిలో అక్క_ డక్కడ తిరిగి సాయం వేళ కాగానే వేగంగా ఖైరవ్యాలయానికి సిద్దమయ్యాడు దుగ్గాదాను

రూప నగర సమీపంలో ఒక ఆడవి [పాంతంలో విమల, అమె సోదరి శేసరి, వారిద్దరి చెలికత్తెలు మంజరి, చం్యదభాగ తిరుగుతున్నారు. అక్కడ వన వివారం చేని, స్నానం చెయ్యాలని వారి ఉద్దేశం. వారి వారి మాటల సందర్భంలో మనకి, విమల సోదరి కేసరి బొౌరంగజేబు భార్య అని అర్హమవుతుంది. ఆమె దర్పం, అధికారం కూడా పరిచయ మవుతాయి. ఆడఏవిలో ఒక మూల వీరు జల ట్రీడా (పయత్నంతోనూ, ఉబునుపోక మాటలతోనూ కాలక్షేపం చేస్తూండగా- మరొకవై పున అదే అడవిలో రాజనింహుడు వచ్చివున్నాడు. ఉదయపుర రాణా అయినా, మారువేషంలో వున్నాడు. అక్కడ యోదప్పరేళశ్వరి కొడుకు ముద్దుల మేనల్లుడు, తనకు తనను తక్షణ రక్షణీయుడయ్యాడు. కన్నులలో కాపాడుకొనే ఏర్పాటు చేసి-రాబోయే అపదలపు తయారుగా ఎదుర్కొనదలిదాడు.

అలా కొంతదూరంనడిచీసరికి ఎవరో జలక్రీడ లాడుతున్న సవ్వడి వినిపించింది. అక్కడికి వెళ్ళడం భావ్యం కాదు గనక పూదోట జలయంతంి దగ్గర దాహం తీర్చుకుందామనికని-అక్కడ నా! లేక (ప్రక్కనున్న మామితి తిన్నెమీద విశ్రాంతి కోసం పడుకున్నాడు.

మంజరి, విమల అటుగా వచ్చి అ బాటసారిని చూళారు, విమల చెలికత్తె చిన్నచమత్కారం చేన్‌ కేసరిని పిలుచుకొస్తాననీ, తొందరగా మనూరు వెళ్ళిపోదా మనీ చెప్పి విమలను ఆ బాటసారి సమీపంలో వదిలి వెళ్ళింది. బాటసారి కోరిక మీద విమల మంచినీళ్ళిచ్చింది ఇద్దరూ రూప యౌవన విశేషాలను బట్టీ భాషా పటిమతో ఆన్మాపదేశాల ద్వారా వెల్లడ్తై న వారి మశస్పుల్ని బట్టి-వారిద్దరూ టపేమికు అయ్యారని బోరపడింది.

మంజరి పిలిచిన పిలుపుతో విమల వెళ్ళిపోక తప్పలేదు- రాజనింహుడు అమె నివసించే పురం అక్కడికి దగ్గరేనని చెలిక లెతో' ఆమె అన్న మాటలు విని వున్నాడు గనుక అక్కడికే వెడదాం అనుకున్నాడు

రూప నకరం రాణాకి పెద్ద కూతుకు కేసర్మి రెండో కూతురు విమల్వ

న! అలనాటి నాటకాలు

కేశరి బౌరంగజేబును పెండ్లాడి పెద్ద రాద్ధాంతం చేసిందప్పటికే- పన్తుతం, విమ తన భక్రేదో (పదర్శిన్తూ దేవీ పూజ చేనుకుంటూంటే చెల్లెల్ని ఎగతా? చేసింది, దానిమీద- “తురకవాడితో కాప్పురం చేసే దాని మాట పట్టిలచుకోను” అంది విమల కేసరికి ఆ్యగహం కలిగింది. కనిగా ఒక (పకిజ్ఞ చేసింది ఒక మొఅకు తురక కిచ్చి నిన్ను పెళ్ళి చేయకపోతే నేను పాదుషా భార్యనే కాను” ఆంది దాని మీద విమల తన (పతిజ్ఞ [వకటించింది. తనీ స్సగన్సి గర్వం ఆణచగల మేటి మగజణ్ఞి రాజప్పుతుణ్ణి పెళ్ళి చేసుకోకపోతే నేను సమరసింహవుడి కూతుర్నేకాను"- అని ఇక్కడ మంజరి హితదానుడు మాట్లాడుకున్న మాటల్ని బక్టి రూపనగర సమీపంలో వై రవాలయం దగ్గర ఎవరో మహానుళావుడై $ జడగాడి వచ్చాడని తెలినింది అతడు అనాగరికతనేది అని తెలిశాక-విమలను ఆ యోగిగారికి చూపిం చాలనిహితదాను నూచనను వట్టి మంజరికి అనిపించింది

లైరవాలయంలో దుర్గదాను యోగి రూపంలో కూర్చున్నాడు వెంటనే అతని చారులు వచ్చారు వార్తల్రో ఒకటి జోదుపూర్‌ రాణిగారు క్షేమం తమ చిన్నపాప. మేనమామ గారింటికి జ్యాగత్తగా చేరారా లేదా అని ఒక బాహ్మత్ణి పంపారట. రెండోది, ఆ పిల్లాడు చెక్కు చెడరకుండా ఉదయపురంలో మేనమామ ఇంటికి చేరాడు అయితే ఉదయపుర రాణా మాత్రం (పమ్తుతం అక్కడలేడుం మూడో వార్త ఊరి పొలిమేర దెరువు చేరువున ఒక రాచకూతురు ఒక వయను కొడితో మాట్లాడింది ఆరాతీయగా రాజుగారి కూతుళ్ళు పందేలు వేనుకున్నారని ఊళ్ళో తెలిసింది.

ఈ సమాచారాలందిందినందుకు యోగి సంతోషించాడు. మీలో ఒక గైడు జ్మాగత్తగా ఫకీరు వేషంలో పోయి, పాదుషా వారి జనానాలో రహస్యాలు కని పెట్టాలని ఆజ్ఞాపించి పం పేళాడు.

రాజనీంహుడ అంతలో అక్కడకు వచ్చాడు దుర్గాదాను పరిచయం కలె గింది. రాజనింహుడి అలీష్షం తీర్చడానికి దుర్గాదాను అతని చేత కూడా సన్యాపి వేషం వేయింబాడుం

విమల మంజరి, జరదారిని కలియడానికి వచ్చారు బాల తాపనీ రూపంలో అక్కడ వారితో మాటాడిన వాడు తన పియుడైన రాజసింహుడేనని విమలకి

అలనాటి నాటకాలు శశీ?

తెలిసిపోయింది. యోగి పుంగవుడి రూపంలో వున్న దుర్గాదాను రాజనీంచాుడి కర్రవ్యాలను ఇలా నిర్దేశించాడు,

“వడి వలంఘీరు గర్వంబు బాపుటొకటి యోధపుర రాజ్య రక్షణోద్యోగ మొకటి నీదు మేనల్లు గద్దెపై నిలుపు టొకటి మించి ఈ పల్కివతంబు చెల్టించు టొకటిం

బొరంగజేబు పాదుషా, తన ఠార్య కేసరి దగ్గరకు వచ్చాడు కేసరి ఇష్టం (ప్రకారం విమలని బంధించడానికి సదురుద్దీన్‌ క తాఖీదు రాసి పంపాడు. ఆత నిక్కడ వుండగానే బౌరంగ వేబుకి ఒక వర్తమానం వచ్చింది. “ఆరావళి పర్వత (ప్రాంతంలో రాజసీంహుడి సైన్యాలు ఒక లోయ దగ్గర పొంచి వుండి అక్సర్‌ కుమారుడి నైన్యాలని అడ్డగించాయట” అది అలీపా వజీర్‌ వర్తమానం, బౌరంగ జేబు కలతపడి వెళ్ళాడు.

ఇదే సమయంలో దుర్గాదాను చారుడైన ఫకీరు కేసరిని కలునుకున్నాడుం విమల బందీ కావడానికి ఏర్పాటు జోదుపూర్‌ (బావ్మణ్ణి చంపి, అతని దగ్గర దొరికిన ఉత్తరం పాదుషాకు చేర్చడం - ఫకీరు "సేకరించాడు సమాభబారం.

సదరుర్దిన్‌ సిద్దీలతో ,పవేశించి - విమల, మంజరి ఉద్యానవన భవనంలో నిద్రపోతుండగా - రప్పీ షేజీకి కట్టి సోపాతోనే దించి. పమలిను ఎత్తుకు పోయాడు.

యోదపురం సమీపాన మొగలాయిల శిబిరం దగ్గర జౌరంగజేబు, షయిన్తు భాన్‌ మాట్లాడుకున్న మాటల్నిబట్టి - వారి కుట (గహించాడు పకీరు యోరపుర దుర్గాన్ని 80 లక్షల లంచానికి పట్టి ఇస్తానని జస్వంత్‌ సింగ్‌ చుట్టం ఎవరో మాట ఇచ్బాడనే వార్త తెలిసింది అలాగే “అజిత్‌ సింవాడు జస్వంతుడి సంకానం శ్రాదనీ, రాణి ఎవరో దాసీ ప్యుళుని చేరదీని అన్నగారింటికి పంపించిందనీ? జన్వంతుడికి కుమారుడై న మహమ్మదాజీ అనే రాజప్యుతుడు ఇప్పుడు పాదుషా వారి దర్బారులో రాజ్యపాలన విద్య నేర్చుకుంటున్నాడనీ పౌరంగదేబు చాటించ మన్న విషయం కూడా ఫకీరు విన్నాడు. విమల కూడా బండి అయిన వైనం ఫకీరుకి తెలిసింది,

కేశ8్ర అలనాటి నాటకాలు

ఖై దులో వున్న విమలను మంజరి తురకవేషంలో వచ్చి ఫారావారికి ఫర్మానా అందించి విమలను జాగ త్తగా విడిపించి, తప్పించింది.

ఆరావశీకొండ లోయలో మొగలాయి బలాలను అక్సరు రాకుమారుడితో నవో ఇరికించి నిలిపిన రాజనింవుడు - (పచ్చన్నానంద యోగి అజ్ఞ మేరకు - గట్టి బందోబన్తుతో కాపలా కాస్తున్నాడుం

కష్టాలు భరించలేక లోయలో చిక్కుకున్న అక్సర్‌ కుమారుడు సంధికి రాగా రాజనింవుడు బాగా ఆలోచించి. అభయమిచ్చి పాదుషా వారికి తన విన్నపాలు దృఢంగా వినిపించమని చెప్పాడు

ఢిల్లీలోని గోసాయి మళంలో యాదృచ్చికంగా కలునుకున్న మంజరి, యోగి, యోధప్పరి వీరమాత అప్పటి కుటుంబ రాజకీయ పరిస్థితుల్ని తృటిలో (గహించారు కేసరి బలవంతంగా తన చెల్లెలు పెళ్ళిని మహమ్మదాబీతో జరిపించ బోతుంటే వీరమాత అడ్డుకుంది. ఆమె శ్రేసరినే పరిమార్చబోగా విమల బతిమాలి అపీందిం

యోగి (దుర్గాదాను) రాజనింహుడు అబితసింహుండు యోధప్పరం బయలు దేరారు వారు అలా నడిచి నడిచి అజితసింగ్‌ పట్ల పాదుషా అడబోయిన నాట శాన్ని నెమరువేనుకుంటూ - కేసరి నుంఏ రక్షించి విమలను దాచి వుందిన వన దుర్గం జేరారు. ఈ దుర్గానికి అవతలి వై పునే యోధపుర్‌ దుర్గం వుంది. యోగి వేషంలో వున్న దుర్గాడాను, రాజసింహుణ్ణి ఒక్కణ్ణీ ఆ దుర్గం దగ్గర వదలి మిగిలినవారితో - అంటే అజితనింగ్‌తో కలిసి - రాచనగరుకు వెళ్ళాడు.

ఆ దుర్గంలో వీరమాత, విమల వున్నారు ఆమెకీ, పురుష వేషంలో వున్న వీరమాతకీ చాలా పోలిక లుండడంతో తన (పియుడెవరో తేల్చుకోలేకపోయిండి. వీరమాత దీనినొక అదనుగా తీనుకౌని విమలను ఆట పట్టిస్తోంది

సరిగ్గా ఈ సమయంలో యోగి దుర్గాదాను వారి దగ్గరకు వచ్చి, అలంఘీరు పాదుషా పాలనలో హిందూవుల మోర బాదల్ని ఏకరువు పెట్టాడు ఈ బాధల

అలనాటి నాటకాలు 149

నుంది వము క్షికి రాజవ్యుతస్థానమంతా న ర్తమానాలంపి, దర్బారు తీర్చి, షయం చర్చించాలని యోగీ నిశ్చయించాడు, బొరంగజేబు తన కొడుకు అకృర్‌, సౌరాష్ట్రం నుంచి పారసీఠం పారి హోయాడని తెలినీ దర్చారు చేరాడు రాజ్యాన్ని కట్టుదిట్టం చెయ్యడానికి చర్చిన్తు న్నాడు. ఇంతలో ళాకూర్‌ దుల్గొదాను యోగి వేషంలో అక్కడికి వచ్చాడు ఉదయగిరి మవోరాణా ఇచ్చిన సందేళం వినిపించడానికి వచ్చానన్నాడు. రాజ పుత స్థానంలో తురక వాహినులు పరాభవం పొందటం, కొడుకు నజీము ఓడి పోవడం, అంంగీర్‌ పొదుషా భరించలేకపోయాడు. ఫలితం - చిత్తూరు దుర్గం యుద్ధం. అ యుద్ధం ఘోరాతి ఘోరంగా జరిగింది, యోగి వంటి దుర్గాదాను చండ నూర్యుడిలాగ (ప్రకాశించాడు. చివరకు కొరంగ జేబు సంధికోసం తెల్ల జండా వూవళ తప్పలేదు దిలేర్‌ భాన్‌ మొగలాయిల (పతివిధిగా రాగా రాజసింహుడు దుర్గాదాను నమవంలో సంతి షరతులు విధించాడు. విధిలేక దిలేర్‌ఖాన్‌ వాటి కంగికనంచాడు యుద్దం ముగి నిందిం చివరలో దుర్గాదాను కధనం దారా, యోధపుర రాణి రాజనీంహుడి అక్క అని రెలినీంది జస్వంతనింగ్‌ (రాజనింగు బావగారు) చనిపోతూ = *జోద్చూరును కాచు భారమిక నీదే. అవీ అప్పగించడంతో దుర్గాదాను యోగిగా మారి - కర నడప వలని వచ్చింది. చివరలో "మంజరి" “ఫకీరు కూడా ఎవరో తెలిసింది. వారిద్దరూ దుర్గాదానుకు సంబంధించిన వారే. మంజరి పేరు ఇందిర, దుర్గాదాను సోదరి. పకీరు చారుడు, రాజసింగుకీ, విమలకీ వివాహమైంది. కధ వూ ర్రయింది. తెలుగులో వచ్చిన చార్మితక నాటకాలన్నింటిలోనూ కఠ దృష్ట్యా ప్యాత చితణం దృష్ట్యా ఉదా త్తమెనది “రసప్వుత విజయగి ఇందులో దుర్గాదాను పాత, వీరమాత పాత ఉజ్జ్యలమైనవి. రాజనింగు విమల పా(తలు సాధారణ రాజకీయ మైనవే. పంచ చామరం, ఉత్సహం నంటి చందాలలో కూడా పద్యాలు (వ్రాశారు రశలయిళ, నిజమైన వీరోచిత నాటకం 'రసవుత విజయం.” 160 అలవాటి నాటకాల

రోషనార ఈగ్రోషనార- అమేయ రైర సమన్విత వివిదోపాయ రురీణ అపాధారణ కార్యసాధన నై పుణ్య (ప్రతిలాళాలిని-” ఈ మాటలు “మొగలాయి దర్చారుి నవల నాలుగో భాగం పీఠికలో శ్రీ మొసళికండి సంజీవరావుగారు 1927 సెఫ్రైంబరు 17వ తేదీన వాళాత, అదే కాలంలో ఈ రోవషనార పాతను (గపించి కొప్పరపు నుబ్బారావుగారు వాటళం రచించారు. నాటకం పేరు “కోషనార.' దీనికే మరో పేరు “జహ్వారీ బాయి" నేను మీకిప్పుడు పరిచయం చేన్తున్న ఈ నాటక (పతి 1980 లో అచ్చయింది అఅనాది నాటకాలు శే5్‌1

నాటకంలో రోషనార కథ, మహారాష్ట్ర నేత ఛ[తపతి శివాజీతో ముడిపడి వుంది. కొని చర్మితనుబట్టి చూస్తే ఆమె $వాజీని (_పేమించిన దాఖలాలుగాని, *సింహగడంి ముట్టడితో ఆమె (ప్రమేయంగాని ఏమీలేవు కేవలం నాటకీయంగా రూపొందించుకున్న కల్పనే ఇందులో కథ,

ఇంతకీ ఎవరీ రోషనార . చార్మితక వ్యక్రేనా? ఈమె ఏమి చేసింది? అనే [ప్రశ్నలకు సమాధానాలు క్లుప్తంగా ముందు పరిశీలిద్దాం.

షాజహాన్‌ చ[కవర్తికి దారా, మాజా, బొరంగడేబు, ఆదిగాగల సంతానం మొ త్తం పదమూడు మంది. వీరిలో జహనారా, రోషనారా ఇద్దరూ కూతుళ్ళు.

షాజవోన్‌ చవర్తి తరవాత ఎవరు చ(కవర్తి కావాలనే సందర్భంలో మొగలాయి రాజకుటుంబంలో సంమోభం తలెత్రింది షాజవాన్‌ ఇష్టప్రకారం, దారా యవరాజయ్యాడు, బొరంగచేబు తాను చవ ర్తి కాదలచి అనేక ఘాతుకాలు చేళాడు. దారాను చంపాడు తండిని బంధించాడు.

ఈ కీచులాటలలో జహనారా దారాను, తండిని సమర్డించి వారి పక్షం వహించగా రోషనారా షౌరంగజేబు పక్షం వహించి అతను చ్యకవలర్తి కావడానికి సహకరించింది ఈ అంశం చర్మిత పసిద్ధం. “క%6 3405162163 01 116 240881 601%” అనే పెద్ద నవలను ధీరేర్యదనాధ్‌ పాల్‌ అనే బెంగాల్‌ రచయిత ఇంగ్లీమలో (వాళాడు. దానిని “*మ్సెగలాయి దర్చారు" పేరిట మొసలికంటి సంజీవ రావుగారు 925-1987 మధ్య కాలంలో నాలుగు భాగాలుగా తెలుగులోకి అను వదించారు అందులో $, శ భాగాలలో రోషనార కథ వన్తుందిం

ఆయితే (ప్రన్తుత నాటక కథకీ ఆ నవలలో రోషనారకీ ఏమీ సంబంధం లేదు. కొప్పరపు సుబ్బారావుగారు *రోషనార' వ్యక్తిత్వ లవణాలను మాతం ఇక్కడనుంచి తీసుకుని వుండవచ్చు శివాజీని ఆమె (పేమించి, విఫల_పేమ భరించలేక ఆతనిమీద క త్రిగట్టి *నింహగడం' ముట్టడి సందర్భంగా శివాజీమీద కత సాధించడానికి [ప్రముఖప్మాత వహించినట్టు ఈ నాటక కథ చెప్పతోండి,

అసలు సింవాగడం ముట్టడికి బార్మితకంగా పూర్వరంగం చూద్దాం.

మహారాష్ట్ర పాలకుల చరిితలో శివాజీ పట్టాలి షేకానికి దారితీనిన ఘట్టాలు

మహోజ్వలమైనవి “శ్రీ శివభారతము” అనే పేరిట శతావధాని గడియారం

వెంఠట శేషళాన్త్రిగారు ఒక మవి (ప్రబంధం తెలుగులో వాళారు. అది పూర్తిగా కఠ2 అలనాటినాటకాలు

చార్మితక అధారాలమీది నడిచింది. ఇంకా చాలామంది భారతీయ చర్మితకారులుూ వూర్వమే మరాఠి రాజుల చర్మిత [వాశారు. అది చేరే కథం 1674 జూన్‌ 16 వ రేదీన రాయగడ దుర్గంలో శివాజీకి పట్టాలి షేకం జరి గింది. ఛ్మృతపతి బిరుదం కూడా అప్పుడే కలిగింది బొరంగకేబు తన కొడుకు ముజంను దక్కన్‌కు నాయకుడిగా పంపాడుం జళ్వంత్‌ నింగును అతనికి తోడుగా ఇచ్చాడు, కాని, ముజంి యుద్ధాలు చేయడం మాని వేటలో, వినోదాల్లో కాలం గడపసాగాడు, జళ్వంత్‌ హీందూ పవపాతి కావడమూ ముజం వేడుకల మనిషి కావడమూ (గహించి $వాణీ, వారితో యుద్ధం కంటే కాంతిసంధి మంచిదని యెంచి ముజం' ద్వారా జౌరంగజేబుతో శాంతి సంధి కుదుర్చుకున్నాడు జౌరంగజేబు అప్పటి పరిస్థితుల్ని బట్టి తానూ “శాంతి నే కోరి శివాజీకి రాజా” బిరుదునీ, వీరారు [పాంతం జాగీరునీ, మరికొన్ని సదుపాయాలనీ ఇచ్చి మన్నించాడు *“ముజం' శివాజీకి 'దోన్తు ఆనయ్యాడు ఈ సందర్భం అనరా చేనుకుని శివాజీ విజాపూరు, గోల్కొండ నుల్తానుల్ని లొంగదీని లకలమీద కప్పాలు వనూలు చేనుకోసాగాడు. ఇలా రెండేళ్ళు గడిచాయి 1676 లో ముజం సన్నిధిలో ఎప్పుడూ శివాజీ సేనానులుండేవారు. కొడుకు, రాజకీయంగా చూపిస్తున్న ఉదాశీన వైఖరి బౌరంగజేబుకి నచ్చలేదు శివాజీని, అతని సేనానుల్ని వెంటనే బ ధించ మని, దక్కనును సాధించమనీ హుకుం జారీ చేశాడు, ముజంకీ ఈ హుకుం సంగతి ముందుగానే చారుల ద్వారా తెలిసి నమ్మకదోహం ఇష్టం లేక శివాజీ "సేనానుల్ని తన దగ్గర నుంచి వెళ్ళిపొమ్మని పంపించేళాడుం హుకుం అందాక వారిని వెంబడించినట్టు నాటక మాడాడు. ఉత్తరువు అందేసరికి వారు చెయ్యిదాటిపోయారని తండికి ముజం వర్తమానం సంపాడు. బౌరంగజేబు కాంతి సంధిని తెంచివేశాడని శివాజీ (గహించాడు, ఇంక ఉ పేష పనికిరాదని, మొగలుల చేతుల్లో చిక్కివున్న (ప్రబలమైన కీలకమైన దుర్గం 'సింహగడం' వెంటనే అకమించాలని నిశ్చయించి తన సేనాపతుల్నీ సచివుల్నీ పిలిచి [పకటించాడు. మహిపర్శాకమవంతుడై న తానాణీ ఈ పిలుపు అందుకుని, అయిదురోజుల్లోనే సింహగడాన్ని పట్టుకుంటానని 1675 సంవత్సరం మాఘమాసం, కృష్ణనవమి నాటి రాతి ముహూర్తం పెట్టాడు. ముట్టడి సాగించాడు అలనాటి నాటకాలు [20] 168

గానీ, ఆ దుర్గపతి అయిన భానుసింహుడితో ద్వంద్వ యుద్ధంలో అతన్ని చంపి కాను నేలకొరిగాడు ఆమురే తానాజీ తమ్ముడు సూర్యాజీ భయంళరంగా పోరు కొనసాగించి సింహగడం జయించాడు.

ఇది చర్మిత---

ఈ సింహగడ యుద్ధ సంకంభకాలంలోకి ఈ నాటకంలో రోషనార శివాజీ జీవితంలో _పవేశించిందిం

ఇది ఆరంకాల నాటకం. ఒకటో అంకం అంతా ఒకటే రంగం, రెండో అంకంలో శెండు రంగాలు మూడో అంకంలో రెండు రంగాలు, నాలుగో అంకంలో ఒకకే రంగం, (ఇదే. కీలకమైన రంగం) అయిదో అంకంలో ఒకటే లిరగం ఆరో అంకంలో మూడు రంగాలు వున్నాయి. 28 పాటలున్నాయి వీద్యాలు సరేసరి. ఈ నాటకాన్ని బీటీషు పరిపాలనా కాలంలో అ పభుత్వం నిషే ధించింది ఇందువల్ల మరింత పేరు వచ్చింది. పరోక్షంగా దేశభక్తి (పబోరమే ఇందుకు కారణము

ఈ నాటకంలో బౌరంగిజేబు కొడుకు పేరు ముటిం కాదు మోఅజీము రామసింగు. అనే [శేయాలిలాషి ద్వారా బొరంగజేబు తంతళ $ ఎరిగిన శివాజీ మోఆజీమును తన వశం +సుకోదలిచాడు ఆతనికి యశ్వంత నింగుకి లక్షలని రూప్యములు కానుకలిచ్చి సంతోష పెట్టదలిచాడు. తానాజీ మావళాభటుల హైయంతో సింహగడం పెకి దండెత్తాలని శివాజీ వ్యూహం పన్నాడు " కానాజీ మోఅజీముని ఆనుమానించి దారి మళ్ళించిన పల్లకీ శివాజీ అంత? పురం జేరింది అయితే అ-దులోంచి, రోవనార బయటకు దిగింది. మోఆజీము అందులో వున్నాడనుకున్న శివాజీ నిర్దాంతపోయాడు. రోషనార తనెలాగ ఎందుకు ఈ [ప్రాంతానికి వచ్చిందో వివరించింది శివాజీ పట్ల తన (పేమను స్పష్టంగా కైల్లడించింది అంతా విని శివాజీ తనకు పరన్తి మాతృసమానురాలనీ, తను రోష చారను మోపి వశాలననీ, ఖండితంగా వెళ్చడించాడు, రోషనారమ చెప్పరాని దుఃఖం కలిగింది.

శివాజీ దద్యానవనంలో తిరుగుతూ రోషనార తన దుఃఖం తాననుభవిస్తూం తగా రామోజీ అరే ఒక సేనానాయకుడు (శివాజీ పట్ట అనూయాపరుడు) ఆమెపై జామ వికారంతొ వడబోయాదు. ఇంతలో శివాజీవచ్చి జరిగిన దానికి విచారించి,

శ్‌ఫ్‌కీ అలనాటినాటకాలు

రామోజీని చంపటోయాడు రోషనారకు చెప్పరాని నిన్ఫృవా కలిగింది. ఆమెలో సహనం నశించింది, కోపంతో బునలుకొట్టింది “ఎ ళ క్రిసామర్ధ్యము ౨ వినియోగించి నీకు మొగల్‌ స్మామాజ్యము నెల్లనార్జించి సీయవలెననుకొంటినో వానినే వినియో గించి నిన్ను, సి కుటుంబమును, నీ రాజ్యమును వేయేల?నీ సర్వస్వమున విధ్వంసమొనర్శ్భి నాపగను నా ద్వేషముకు, నా పరాభవాన్ని శమింపవేసికొందును అని ఘోరపతిట్ట చేని విస విస వెళ్ళిపోయింది. అలా వెళ్ళి పవృరుషవేషంలో. బారంగాబాదు సమీప అరణ్యంలో [పయాణించసాగింది.

శీవాజీ వద్ద నుంచి తిరిగి వనమున్న రామసింగుకి ఆ అరణ+ంలోనే శివాజీ చేత పరాభవం పొందిన రామోజీ కలిళాడు. బాటసారులుగా కలిసిన ఆ ఇద్దరూ ఒకరిని గురించి ఒకరు తెలునుశున్నారు సంభాషణలో, రామోటీ మహారాష్ట్ర ఇారికే చేయబోయే [దోహం తెలిసి రామనింగు అతనితో యుర్ధం చేని, త్మీవంగా గాయపరిచి వెళ్ళిపోయాడు. రామోజీ అవసాన స్థితిలో వుండగా పురుష వేషంలో వున్న రోషనార ఆతన్ని పలకరించింది రామోజీ ఆమె పరస్పరం గుర్తించు కున్నారు ఇప్పుడు ఇద్దరి లక్ష్యం ఒక్కటే శివాజీ మీద పగతీర్చుకోవడం. చని పోతూ రామోజీ రామసింగు శివాజీ పక్షపాతి అనీ మోఅజీమును నమ్మవద్ధనీ హెచ్చరించాడు రాయగడాన్ని పట్టుకోవడానికి వీలైన రహస్యాన్ని అమెకు చెప్పాడు [(పాణాలు విడిచాడు,

రామనసింగు శివాజీ నుంచి తాను తెచ్చిన ధనం విషయమూ, కోరిన మైగతి విషయమూ వివరించాడు. మోఆజణీము అనందం పట్టలేక పోయాడు. రామన్‌ంగు ఏర్పాటు చేసిన వేశ్యలతో కులకగానికి నిద్దపగ్డాడు

రోషనారా, మీర్‌ జున్లూ ద్వారా అక్కడ వృత్తాంతం లెలునుకుంది. అతభి సవోాయంతో మోఅజీము తాగిన మైకంలో వుండగా ఒక ఫర్మానా తయారుచేసింది, కౌరంగజేఇఖు దక్కనులో, వుంచిన సర్వసైన్యాలకు, సేనాపతు. _కు ఉద్దేశించి మోఆజీము ఆక్ఞాపిన్తున్నట్టుగా ఫర్మానా అది రోషనార సర్వసెనా ల ఆధిపత్యం మోఅణీము ఈనక్షిచ్చినట్టు అందులో (వానిండి, ఆయితేతన పేర మార్చి, వీర సింవుడని పెట్టుకుంది. దాని మీద తాగిన మైకంలో వున్న మోఅజీము సంతకం సంపాదించింది. మోఅజీమును బంధించింది. రామసింగు మాత) వారి చేతికి చిక్కకుండా తప్పించుకుపోయాడు. రోషనార ఇంక ఆలస్యం చెయ్యకుండా, నేటి

అఅనాటినాటకాలు 155

హైయం[తమే నింహగడం బయలుదేరాలని, వైన్యాన్ని సమాయ త్రం చేయమనీ, మీర్‌ జుమ్లాకు ఆజ్ఞాపించింది. తానాజీ సింహగడం పట్టుకున్నాడన్న వార్త విని, శివాజీ, ఇతర సచివులు సంతోషిస్తూండగా రామసింగు వచ్చి వీరసింహుడి ఉదంతం వివరించి మీద పడబోయే యుద్ద (ప్రమాదాన్ని హెచ్చరిక చేశాడు. వెంటనే శివాజీ ఈ కొత పరిస్థితులకు అనువైన యుద్ధ వ్యూవోన్ని పన్నాడు. నేఠాజీని నూర్గురు మావ శేటటు లతో సింహగడ వెళ్ళి, తానాజీని కలిసి, మొగలుల కాక తెలుపమన్నాడు గంగా థర దండనాదుని నాయకత్వంలో రామగడ రశణకు రెండు వేల సైన్యం నియ మింబాడుం రామసింగు జయసింహుణ్ణి అతని "సెన్యంతో శివాజీ సైన్యంలోకి తిప్పడానికి (ప్రయత్నించి విఫలుడై వ్మికమ సింహ జయసింహులతో యుద్దం దేని వారితో సవి మరణించాడు. కానాజీ సింహగడాన్ని రించాడు. శివాజీ మోరోపంతు తానాజీ తమ విజయాలకు సంతోషించారు యుద్ధంలో రోవనార సైన్యం సమసిపోయింది. ఆమె వీరనింహుడుగా కాక, రోషనారగానే రక్షని క్త దేహంతో అవసాన దశలో యుద్ద భూమిలో $వాజీకీ, మోరోపంతుకీ ఎదురై ౦ది ఆరో అంకం పతాక సన్నివేశం ఆమె మనోగత ఆవేదన, శివాజీ పట్ల అమె అకుంఠిత (పేమ, శివాజీతో ఆమె సంభాషణల ద్వారా వెల్లడైంది. చివరకి ఆమె మహోద్విగ్న మనన్సుతో మరణించింది నాటకం ముగిసిందిం ఇందులో శివాజీ మహోన్నత మూ ర్రి మనకు సాఇుత్కరినుంది. ఒక నై తిక నిష్టకు, అపూర్వ (ప్రేమకు నడుమ జరిగిన సంఘర్షణను రోషనార నాటకం చితిస్తుంది. దేశభక్తి దీనిలో అద్భుతమైన అంతన్నూూతం, నింహగడం జయించి తానాజీ తిరిగి రావడం చార్మితకంగా జరగలేదు. అయినా, నాటకీయంగా అది పతాక సన్నివేశాన్ని, శివాజీ లక్ష్యం వైపు స్థిరంగా నిలిపింది, ఒక చార్మితక నాటకాన్ని బలంగా ఉద్విగ్నంగా ఎలా నడపాలో కొప్పరపు నుబ్బారావుగారు అలా నడిపారు. ఈ నాటకంలో రోషనార పా(తకు స్టానం వారు శివాజీ ప్మాతకు బళ్లారి రాఘవగారు జీవం పోని నిలిపారు. ఆ కాలపు చార్మితక నాటకాలలో రోషనార ఒక నంచలనం. ఒక విషాద నస్వస్నం. నైతిక నివ్టకు విజయపఠాక || 156 అలనాటి నాటకాలు

బొబ్బిలి యు ద్రవం ణు క1757 సంవత్సరం - జనవరి 24వ రేడీ- ఆంధదేళపు రాజకీయ చరిత్రలో మాయని మచ్చగా మిగిలినరోజు ఆది = శ్రీకాకుళం. జిల్లా బొబ్బిలిలో ఘాతుకమైన యుద్దం జరిగిన రోజు.

ఈ యుద్ధానికి బొబ్బిలి వెలమ వీరుల్ని నడిపిన ఆరోజు వెనుక గడిచిన చర్మిత, కవి సార్వభౌమ" శ్రీపాద కృష్ణమూ ర్రిశాస్త్రీగారి బొబ్బిలి యుద్ధము” నాటకానికి పేరణ,

అలనాటి నాటకాలు 15?

1718 [ప్రాంతాలకు మొగలాయి స్మామాజ్యం (పతిష్ట సన్నగిల్లింది. వారి దక్షీణ రాజ్యం అసఫ్‌ జాహీల వళమైంది ఆ రాజ వంశపు కుటుంబ కలహిల్లో ఇంగ్లీష్‌ (సెంచి కంపెనీ ప్రభుత్వాలు జోక్యం క లిగించుకోవడంవల్స (వెంచివారికి లభించిన సర్కారులో శ్రీకాకుళం మండల 1పాంతం కూడా చేరి వుంది. కాస్సీ శ్రీకాకుళం ఫౌజుదారు జాఫర్‌ అలీ ఈ (ప్రాంతాన్ని (ఫెంచివారికి స్వాధీనం చేయ డానికి ఒప్పుకోలేదు. ఈ [పాంతాన్ని వశం చేనుకోవడానికి విజయనగర రాజు (ఫెంచివారికి సహాయం చేశాడు, ఇలా సందర్భపడిన (ఫెంచివారితో మైటతిని, తనకు వరోధులై న బొబ్బీలినారిమీద పశ సాధించకావికి అప్పటి విజయనగర రాజు ఏజయరామరాజు ఉపయోగించుకోదలిచాడు.

అనాటి అరాజక పున్దితుల్లో తక్కిన కొందరు మాండలికులతో పాటు బొబ్బిలి పాఎకుడైన రంగారావు కూడా పేష్కను బకాయి పడ్డాడు విజయరామ రాజా [పోర్సాహంతో [నెంచి సేనాని బుస్సీ ఈ _పాఎతానికి వచ్చి బొబ్బిలి వెలమ వారిమీద 'పేషను కోసం వత్తిడి తెద్చాడు చివరికి, బొబ్బిలివారు బకాయి చెల్లించ డానికి సిద్ధపడ్డారు అయితే విజయ రామరాజు ఇచ్చిన తప్పుకు సలవి (ప్రకారం నడిది బొబ్బిలి పాలకులి, తృముచకుండా కోట వదలి వేరేచోటికి పొమ్మ న్నాడు

బొబ్బిలి వారికి యుద్ధం అనివార్యమైంది. సర్వనాశనం తటనస్టించిందిం బొబ్బిలి కోట స్మళానమైంది.

ఈ యుద్దం జఎగిన రెండురోజుల తర్వాత విజయ రామజు తమ డేరాలో నిదపోతుండగా అర్ధరా త్రివేళ, రాజం పేట రశణోద్యోగి, వెలమ వీరుడు రాం పాపయ్య - ఆతనిని చం పేకాడు.

ఆఅ తర్వాత బున్సీకి అనలు సంగతి తెలినింది, రంగారావు కొడుకు కొంత కాలల బొర్బీలికి పాలకు2ై నాడు గానీ, మళ్ళి విజయనగరం వార్‌ చూవులో చిక్కి చాలా ఏళ్ళు వారి బందీగా గడిపాడు అక్కడనుంచి చరిత వేరే విదంగా నడిచి ఒడిదుడుకులలో పడినా - బొబ్బిలి మాతం వెలమవారికే దక్కింది.

ఈ చర్మితను ఇతివృ త్రంగా తీనుకుని జానపదుల్లో జంగంవారు బొబ్బిలి

1ళ8 ఆఇఅలనాటినాటకాల

పాటి ఆనీ పాడడం చిరకాలంగా వుంది. శ్రీపాద కృష్ణమూ క్రొత్త. 1 పసిద్ద కవి పండితులు, భాంత, రామాయణ, భాగవత (గంఠాల్ని సంపూర్ణంగా ఓక్క. వేతి మీదుగా తెలుగు చేసిన కవి సార్వభౌములు" జాతీయతను *ఇను మిక్కిలి అభిమానించే వ్యక్తి. టొబ్బీిలియుద్ధ కథను 910 ,పాంతాల నాటికే ఆయన నాటకంగా [బాశారు 1034 లో ఈ నాటకం నాలుగోసాకి ము్మదణ పొందిందిం నేను మీకిప్పుడు పరిచయం చేయలోశున్న (పతి 1644 లో అచ్చయింది. ఇది ఏడన మ్కుదణ వ్రతిం

ఇచే ఇతివృత్తం తీనుకుని మరో (పనిద్ధ పండిశులు వేదం వెంకట రాయ శాన్రీగారు కూడా 1916లో ఒక నాటకం (వాకారు

కా" - ఆం్మధదేశం నలుమూలలా వీ సృృతంగా పచారం పొందిన నాటకం మాతం శ్రీపాద క ఛష్టమూ అిళొస్రీ గారిదే

ఇదీ ఆరంకాల నాటకం (పతి అంకంలోనూ స్ట నిర్దేశం వుంది. నాటకం మొదటి రంగంలో నాందీ (ప్రస్తావననలై న తరవాత, పాపారాయుడు వెంగళ రాయుడు వచ్చి విజయనగర పాలకులతో బొట్బిలివారికి గల వైర కారణాన్ని, విజయ రామరాజు కుత్సిత బుద్ధిని ఎష్క.ంభం' ద్వారా పరిచయం చేశారు

నాటకం విజయ రామరాజు రాయబారి, బొబ్బీలిచారికి తెచ్చిన ఓక సందే శంతో [పాఠంభమై)ది ఆ సందేశ సారాంశం ఇది? గోలుకొండ నుంచి బుస్సీ, 'హైడర్‌జంగ్‌తోనూ పరివారంతోనూ జమాబండీ వచ్చి రాజమహేర్యదవరంలో వున్నాడు మనం మన పాత పగలు మాని, చతురంగ బలాలతో వెళ్ళి ఎన్ను కట్టలేమని చెపుదాం. ఒప్ప కుంటే సరే లేకపోతే చేయవలసింది చేసి వద్దాం = అని,

దీనికి మం్మతి, సేనాని అయిన ఇనుగంటి నరసారాయుడు మెతగా, *వ్రతి సందేశం రాయబారికి చెప్పాడు “మీ మాట మంచిద్కే మేమూ మన్నించ డగినదే కానీ ఈ మాపటివేళశనే మా రాజు తమ్ముడి వివాహం గనుక మీతో కలిని రాలేనందుకు మన్నించాలి" - అని. రాయబారి రాజా రంగారావు అభిపాయం కూడా అట్టిదే అని తెలునుకుని వెళ్ళాడు.

అ మీద, ఆనాటి రాజకీయ పరిస్థితి ఈ పరిస్దితిలో తాము అనుసరించ చగిన నీతి గురించి రంగాం-యుడు నరపారాయుడు చర్చిన్తుండగా చారుడు

అలచాటి నాటకాలు శేరరి

వచ్చాడు. సణాజరోరాజా హైదరుకి లంచం ఇచ్చి, బుస్సీచేత *“బొన్బీలి” నలో శకయించబోతున్నాడని చెప్పాడుం ఈ సమయంలో సామోపాయంతో బుస్సీని మంచి చేసుకోవడానికి చూడడం మేలని రంగారాయుడు భావించాడు, కానీ, నరసారాయుడు “గోరుం దొర ద్వారా ఈ [పయత్న౦ చెయ్యడం మంచిదన్నాడు. ఇంతలో అక్కడకు బుస్సీ ఫర్మానా తెచ్చిన తురక హర్కారాల ద్వారా తాజా పరిస్థితి తెలునుకున్న రంగారాయుడు “యుద్ధం తప్పదేమో అని అనుమానించాడు అందు గురించి ఆలోచిస్తూ తాండ పాపారాయుడిని తలుచుకుంటుంటే, మాటలోనే పాపారాయు డక్కడికి వచ్చాడు, యుగ్ధమే వస్తే పరిస్థితి ఏమిటని అంచనాలు వేశాడు శృతువులు దండె త్రివచ్చే మార్గంలో రాజాం' దగ్గర కాపువేసి పరాను సైన్యం బొబ్బిలికి చేరక మునుపు అడ్డుకుంటానని పాపారాయుడు వకిజ్ఞ చేవాడు. రంగారాయుడి తమ్ముడైన వెంగశరాయుడి పెళ్ళి ఇంక నిరాటంకంగా ఆరిగిపోతుందని సరసారాయుడు నమ్మాడు. కానీ, విజయ రామరాజు బొబ్బిలికి “అన్ని దారులు ఎరిగినవాడు కావడం వల్ల- ఏ సమయానికి ఏమి చేస్తాడోనని అనుమానించాడు. ఏం జరిగితే కానిమ్మని = రంగారాయుడు సైన్యాన్ని సిద్ధం చేయడంకోనం తమ్ముడు వెంగళరావుని తీనుకుని బయలుదేరాడు. బుస్సీకి-మూ రెన్‌ దొర ద్వారా గోరుందొర, బొబ్బిలి విషయాలలో వాస్త వాలను లేఖ రూపంలో పంపించాడు బున్సీకి నిజం తెలినింది హైదర్‌ మీద, విజయ రామరంాజామీద మండిపడ్డాడు. కానీ, విజయ రామరాజు బున్సీకి కూడా లంచం ఇచ్చాడు బొబ్బిలి వెలను దొరలు “రావు వారు పఫొగరైన వారని 4 జ్మాగ తగా నమ్మించాడు. బుస్సీ డబ్బుకి లొంగిపోయాడు. దామెర్ల ధర్మారావు వయో వృద్దుడు, అనుభవజ్ఞుడు మవోపీరుడు బున్సీకి బొవ్బీలివారి మనన్సునీ, మంచితనాన్ని విప్పిచెస్పి సంధి చెయ్యడానికి వచ్చాడు, బుస్సీ పూర్తిగా విజయ రామరాజు మనిషి అయిపోయాడని తెలునుకుని మండి పడ్డాడు. అతని చేతిలో చావవలనిన బుస్సీ పారిపోయాడు. ధర్మారావు, తనని పట్ట జూచిన ళతు సెనికుల్నించి తప్పించుకున్నాడు. విజయ రామరాజు ఇస్సీ అజ్జ అయింది కనుశి బొబ్బిలికోట ముట్టడిద్దాం పదమని హైదర్‌ జంగ్‌ని ప్వరకౌలిపాడు, శ60 అలనాటినాటకాలు

దామెర్ల ధర్మారావు తిరిగి వచ్చి బుస్సీ దగ్గర జరిగిన సంగతి రంగా రాయుడికి చెప్పాడు. యుద్ధం తప్పదని తేలిపోయింది. ఈ సంభాషణ జరుగు తుండగా హైఎర్‌ జంగ్‌ దగ్గర నుంచి హసవల్లీ ఖాన్‌ వచ్చాడు అతను ళంగా రాయుడికి మితుడు అయితే అప్పుడు తెచ్చిన సందేశం మాతం “కోట విడిచి పోండి, లేకపోతే యుద్ధం తప్పడు” అవి చివరిసారి [ప్రయత్నంగా రంగారాయుడు హసవల్లీఖాన్‌ ఏమైనా సంధి చేయగలకా ? అని అడిగి చూళాడు. అతను, పరిస్థితి ఏమీ అనుకూలంగా లేదని అయినా చేతనయింది చేస్తానని చెప్పి వెళ్ళిపోయాడు. అంతలోనే పుట్టి మునిగింది. పరాను సైన్యాలు బొబ్బిలికోట మీద వచ్చి పడ్డాయి. రంగా రాయుడు ైన్యాన్ని పురికొల్పాడు నరసారాయుడిని సేనా నాయకుడిని చేశాడు నరసారాయుడు కొందరు భటుల్ని పిలిచి, ఒక లేఖ ఇచ్చి “రహస్యంగా రాజంకోటలోని పాపారాయుడికి అందజేయమని” పంపించాడు. ముట్టడి పారంభమైంది. రంగారాయుడు కూడా యుద్ధంలోకి ఉరికాడు, రంగారాయుడి భొార్య మల్లమాదేవి, తన బిడ్డ చిన వెంకట రాయుడిని దానీ లడ్మికి యిచ్చి ఆతనిని సామర్లకోటలో వున్న తన చెల్తెలు జగ్గయ్యదేవికి అప్పగించమంది. మోర యుద్ధంలో బొబ్బిలి వీరులంతా నేల కొరుగుళున్నారు దానీ లష్మీ చిన వెంగళరావును తీసుకువెడుతూ అుస్సీ భటులకు దొరికి పోయింది పిల్లవాడు బొబ్బిలికి వారనుడ ని తెలినిపోయింది. విజయ రామరాజు అ కురవాడిని హతమార్చుదామంటే బుస్సీ ఊరిమి చూసి కు్కురవాడిని రషించాడుం బొబ్బిలికోటలో శ్రీలంతా చిచ్చులో వురికారు. రంగా రాయుడు, వెంగళ రాయుడుతో సవిీ పఏరులంతా ఒరిగారు. పాపారాయుడికి పంపిన వార్తలేవీ సర్తై న సమయంలో చేరతేదు. చివరికి అంతా అయిపోయాక, లీముడు చెప్పేవరకు జరిగిన మోరం అతనికి తెలియలేదుం విజయరామరాజు మారుదారిని' బొబ్బిలిపె పడి యింత చేశాడు పాపారాయుడు భారతంలోని సౌప్తిక పర్వంలో అళ్వత్హామ అనుసరించిన పద్దతిలో నడవదలిచి-భీముడిని, తన అనుచరుడు రాముడిని తీనుకుని- హుటా హుటిని బొబ్బిలికి _పయాణమయ్య్మాడు, కోటలో (పవేశించి, డేరాలో నిిదిస్తున్న విజయ రామరాజును ఆతి [కూరంగా చంపాడు. ఆ మీదట హైదరుజంగును చంపి, తాను కత్తితో పొడుచుకుని చనిపోయాడు బుస్సీకి పాపారాయుడి శౌర్యం తెలుసుకున్నాడు, చిన వెంకటరాయుడిని తెప్పించి ఆతనిని సింవాసనం మీద హార్చో పెట్టాడు. “కొ త్రపల్లి సీమ మొదలు అలనాటినాటకాణ (౨1) క61

బొబ్బీలి రాజ్యమంతా” అతనికి యిచ్చినట్లు [వకటించాడు. అతని 'సింపెకిం బాధ్యత దాసి లక్ష్మీకి అప్పగించాడు, కంచుకి కి “రాజ్యాను సంధానం" బాధ్యత అప్పగించాడు.

ఇక్కడితో నాటక కథ ముగిసింది,

ఇందులో వెంగళరావు, దామెర్ల ధర్మారావు తాండ పాపయ్య, ఉద్ధతులు, రంగారాయడు, హుందా నిండిన పాలకుడు, బుస్సీ మనస్తత్వం సీరెండలాగా తెరిపి మరుప్పులు గలది నిజానికి ఈ నాటకంలో వీర రస్మోదేకంతో తారలుగా వెలిగే ప్మాతలు వెంగళరావు, ధర్మారావు, పాపారావు, రంగారావు వీరి ఉదదేకా లకు కళ్ళెం వేసి నడిపే ధీరుడు

వేగవంతమైన సన్నివేశాల కూర్చుతో శ్రీపాదవారు ఈ ఇతివృత్తాన్ని రక్కి కట్టించారు. ఇతివృత్త గతమైన సహజమైన, వీరరస [పరానమైన ఉద్రిక్తతను ఏమా[తం పడిపోనీయకుండా పోషిన్ల్తూ వచ్చారు

“ఇక యుద్ధం అనివార్యంి అనేవరకూ వెంటవెంటనే రంగారాయుడు జేసిన సంధి [పయత్నాలు - ధర్మారావుచేత చేయించిన దొకటి. అంతకు పూర్వమే గోరుందొర ద్వారా చేయించిన దౌొకటి. చివరగా హసవల్లీఖాన్‌ ద్వారా చేసిన (ప్రయత్న మొకటి - ఆతని ఉదాత్త వ్యక్తిత్వాన్ని, కాంతి కాముకత్వాన్ని బలంగా నిలబెట్టాయి

బన్సీ సహజంగా చెడ్డవాడు కాదని మా ర్తెన్‌లేఖ తెచ్చిన సందర్భంలో అతని స్వగతం ద్వారానూ, దుబాని లమ్మన్నతో యుద్ద శివిరంలో సంభాషణం ల్లోనూ, చిన వెకట రాయుడిని రక్షించడంలోనూ చివరగా పాపారాయుని శవాన్ని చూని కరిగిపోయిన సందర్భంలోనూ, స్వభావాన్ని బాగా చితించారు కాన్రిగారు.

ఇందులో వెంగళశరాయుడి పద్యాలు, పాపారాయుడి పద్యాలు (పేశకుల్ని ఉదికుల్ని చేస్తాయి

న్యూతదారడు ముందే చెప్పినట్టు ఈ నాటకం --

మానమలి హనమును గల్లి మంచివృత్తి

నొరుల (పొపునకాశింపకుండనెంచి

భరతవర్ష )బునంబుట్టి భారతీయు

లైన దే? విమానులకంజలి ఇది.

162 అలనాటి నాటకాలు

వి[పనారాయణ చరితము సొంత [పయోజ5ాలే పరమావధిగా - కొట్టాటలతో, కుమ్ములాటలతో, దాపరికాలతో ధన లాలసతో, స్త్రీ వాంచలతో తరుచుగా, ముందుకు నడిచే ఈ సమాజంలో, - వినుగెత్తిపోయి విరక్తి పెరిగిపోయి, మనిషి ఇహపరాలకు నడుమను ఆలంకారికంగా వేనుకున్న సేతువే భక్తి ఈ వ కిని ఇశయించిన వారిలో కూడా మళ్ళీ అంతరుపులున్నాయి. మనకు పరిచయమైన సేగ్లే చూడండి త్యాగయ్య, వేమన, ఆళ్వారులు నాయ నారులు, మీరా, కబీరు, నందనారు, రామదాను, జ్ఞానేళ్వరుడు సక్కు బాయి ఆండాసన, = ఇలా -- ఏరి జీవితాలలో ఎదురైన సాదాసీదా కష్టాలకుతోడు వివ్మతానుభవాలు కూడా కలిసి - మామూలు మనుషుల కంటె భిన్నంగా నిలబెట్టడం మనం గమ వించవచ్చుం అలనాటి నాటకాలు- 168

అటువంటి భక్తులలో న్కుపసిద్దుడు వ్మిపనారాయణుడు. వ్వైన్టవ సర్యపదాయం (ప్రకారం ఈయన “పన్నిద్దరు ఆళ్వారుల్లో ఒకడు. వాలో, ఆయన పేరు తొండర డిప్పొడి ఆళ్వారు... ఈయన జీవితచర్మిత తీసుకుని తెలుగులో కావ్యాలు వాసిన వారున్నారు, యశ్షగాన రూపంలో, చలశచిత రూపంలో శాటక రూపంలో చెప్పిన వారున్నారు. (పన్తుతం మీకు పరిచయం చేస్తున్న ఈ నాటకాన్ని పాను గంటి లవ్మీనరనింవారావుగారు వాళారు. ఈ నాటక (ప్రతి ౪54 లో నాలుగో ముదణగా వెలువడింది.

ఆళ్వారుల చర్మితల్ని చెప్పే దివ్య సూరి చర్మితంి సంస్కృతంలో (వసిద్ధంగా వుంది ఆ రచయిత, శ్రీ మ[దామానుజుల సమాలికుడని చెపుతారు మరొక పుస్తళం గురు పరంపరా ([పళావం అనేది. ఇది 14వ శతాద్దినాటిదసి సంస్కృత, [దావిడ భాషా మి్మిశ్రితమనీ తల్లావరుల శివళశంకరళాన్తిగా* కథనం ఇంకా-- 14వ శరాబ్దిలోనే (దావిడ భాషలో, వచ్చిన “ఉపదేశ రత్నమాలి (మనవాళ మహాముని రచన) 16-17 శతాబ్దాల మధ్య వేంఠటపతి రాయల కాలంలో, సంస్కృృత భాషలో వచ్చిన (ప్రపన్నామృతంి కూడా పత్యేకించి చెప్ప దగినవి.

తెలుగులో -- రాళ్ళపాక చిన్నన్న, తిమ్మభూపాలుడు, చెదలవాడ మల్లన్న సారంగు తమ్మయ్‌, 16వ శతాబ్దిలోనే వ్మిపసనారాయణ చర్మితను తమ కావ్యాలలో కథనం చేశారు. 17వ శతాద్దిలో తంజావూరు నాయకరాజు విజయ రాఘవ నాయకుడు యక్షగానంగా [వాకాడు తర్వాత మళ) 80వ శతాన్దిలో దేవులపల్లి కృన్ణకాస్త్రీగారు యశ్షగానంగా రచించారు. పానుగంటి లక్ష్మీ నరనింవారావుగారి ఈ నాటకాన్ని 1909 లో (వాశారు.

*ఆళ్వారు" పదానికి “మునిగిపోయిన” (భక్రిలో) అని ఆర్ధం, తఎుళంలో (పనిద్ధం, తొండరడిప్పాడి అళ్వారే విపనారాయణుడు. “తొండరడిప్పొడి అంటే *భక్తాంఘిరేణువు

సంప్రదాయ తమిళ వైన్సవుల కథనాన్ని బద్టిచూ స్తే ఈ ఆళ్వారులు కలి యుగ (పారంభానికి ముందే జీవించారట. కాని - ఆధునిక విద్వాంనులు ఈ అల్మిపాయాన్ని ఒప్పుకోలేదు, వారు కీస్తుళకం ఆరో శతాబ్ది, పదవ శతాల్ది (ప్రారంభ కాలాల మధ్య జీవించి వున్నారని చాలామంది అంగీకరిన్తున్నారు. నివ నారాయణుడు [కీ.శ 7వ శలాబ్టివాడని ఐతివానికుల నిర్ణయం.

కేరికీ అలనాటి నాటకాలు.

ఆళ్వారులంతా భగవంతుణ్ణి ఒక *భావం'గా కాకుండా *“ఉచ్చతర అను భవం”గా (గహిన్తూంటారు. తొండరడిప్పాడి ఆళ్వారు తిరుమాలై” అనీ తిరు ప్పళ్ళి ఎళుచ్చి" అని రెండు నుుషనిద్ద రచనలు చేశాడుం ఈ “విపనారాయణ చరిత్రము నాటకాన్ని షెనుగంటివారు, సౌారంగు తమ్మయ్‌ రచించిన నాలుగాక్వాసాల |పబంధం వైజయంతీ విలాసం” ఆధారంగా (వాళారు. వైజయంతీ విలాశ_పబఎధానికి ఆధారం (పసన్నామృత'మనీ అందు లోని 98 - 96 అధ్యాయాలలో వ్మిపనారాయణ కథ వుందనీ తల్లావరుల శిన శంళరళాన్త్రిగారు తీర్మానిందారు పానుగంటివారికి భ క్రిరసంమీద ఎనలేవీ గౌరవం చాలా పవితభావం విివరారాయణుడు, దేవదేవి పరిచయ)తో ఒకొ _క్కమెటు జారుతూంటే, అతని శిష్యుడైన శ్రీనివానుడి వాత చేత తానే ఆ పాతలో (పవేశిం౨ ఎంత వ్యంగ్యంగా, తీవంగా, ఆ పతనాన్ని విమర్శించారో, అ సం "*షణల కత్తుల మెరువులు చూడ వలసిందే ! నాందిలో నూతధారుడు భక్తి ప్రభావం గురించి ఇలా అంటాడు * “పూర్వ నుకృతంబు చేతను బుట్టు భకి పూర్వ దుష ఎబ్రర్‌ ములనద్ది పొలియు గొంత యిహ పురాకృత కర్మంబులేచి నరుని (దిప్పుజుమి జలావర్తస్థ తృణము గతివీ్‌” “పడుచున్‌ లేచుచు మరలన్‌ ఐడుచు నడక నేర్చునట్టి బాలునిషగిదిన్‌ బుడమిని మనుజుడు భక్తిని గడియింపగ బడును దొల్త;గడగ డ్లు సఖీ” ఈ నాటకంలో ఆరంకాలున్నాయి. రంగ విభజనలేదు నాంది (ప్రస్తావన లున్నాయి. ఇందులో కథ ఇలా నడుస్తుంది. వ్మిపనారాయణుడంకే తోటకు మదురవాణి దేవదేవి అనే ఇద్దరు వేళలు ఆ దారినే, తమ యింటికి తిరిగి వెడుతూ వచారు మరురవాణి, తన చెల్లెలు దేవ దేవికి ఆ తోట ప్మిపనారాయణుడనే భాగవతో త్రముడిదని చెప్పింది. భాగవతో త్తము డనే మాట దేవడేవి చెనికి పన్టుసింది మనం మాతం అక్కున వాళ్ళుమూ అంది అలనాటి నాటకాలు న!

దానిమీదట అక్కారెల్లెళషకు వివాదం జరిగింది. మధురవాణి, తమ జీవితాలు పాస పంకిలాలనే అల్మిపాయం వ్యక్తం చేయగా దేవదేవి అ దోరణిని నిరసించింది.

ఇంతలో వ్మిపనారాయణుడు వస్తున్న సడి అయింది. ఆయన్ని దర్శించు కుని వెడదామంది మధురవాణి. దేవదేవి తనకు ఎవరి దర్శనాలమీద ఇష్టంలేదంది. విిషపనారాయణుడు పరవళంగా పాడుతూ నృత్యంచేన్తూ, శిమ్యడితోసవో వచ్చాడు. ఆ గురుశిష్యుల వేదాంత రోరణిగాని, విపరారాయజుకి ఒపుతెలియని భక్తావేశం గాని దేవదేవికి నచ్చలేదు పెద్ద పవర్శనగా తోచింది. దర్శనమైంది గనక ఇంటికి పోదామని మధురవాణి అంది దేవదేవి ఆయన ఎదుటకు వెళ్ళి సలకరిద్దా మంది ఇద్దరూ ఎదుటికి వెళ్ళి నమస్కరించారుగాని - విపనారాయణుడు వీరిని గమనించనేలేదు; అశీర్వదించనూలేదు. వెళ్ళిపోయాడు. మవోభక్తుడు మనని చూడకపోతే ఏమాయె అని మధురవాణి సరి పెట్టుకుందిగాని - దేవదేవికి కోపం వద్చింది ఎంత గొప్ప భక్తుడరే మాతం అంత పొగరా ! అనుకుంది. వవ నారాయణుణ్ణి దేవదేవీ దానుడిగా చేస్తానని, చేయలేని పకంలో అక్క- మరురవాణికి దాసీగా పడివుంటానని దేవదేవి (పతిజ్ఞచేని బలవంతంగా మధురవాణిని ఒప్పం చింది నిజానికీ పని సౌధించడానికి దేవదేవి ఒక్క. మాసం పరిమితి కోరుకున్నా, మధురవాణి ఆరుమాసాలు వ్యవధి ఇచ్చి”ది.

నేనే గెలిచితినేని యింత నిళ్ళ'" డ్రైన వానిని, దేవదేవి యిపై యూటా డించెనని లోకమందు నా (ప్రల్కాతి వెల్లడి యగును, లేదా, అక్కగారి పాదము లొత్తుచు కాలక్షేపము చేసెదను” అని దేవగేవి నిశ్చయించుకుంది. అక్కను ఇంటికి వళ్ళిపోమంది ఆరు మాసాలలోగా తనను *“మరిదిగారిని" వేళ్యావీధిలో చూడగలవని - వినురు విసిరింది. క్షేమం తెలియజేన్తూండమని హెచ్చరించి మదుర వాణి వెళ్ళిపోయి?ది రేవు “ఉచిత వేషంతో” విపనారాయణుడి దగ్గరకు వెళ్ళా లనే నిర్ణయంతో దేవదేవి కూడా ఆ పూటకు నిష;.9మించింది.

వ్మిపనారాయణుడు తన శిమ్యుడికి ఆ శ్రీరంగదేవుడి వైభవాన్ని భక్రితో పరవశిస్తూ వివరిన్తూండగా దేవదేవి చాటుగా అక్కడకు వచ్చింది. వారి సంభాషణల మీద వ్యంగ్యోక్సులు వినురుకుంది. ఆమె శ్రీరంగస్మరణంచేన్తూ ఎదుటకు రాగానే ఛశ్రీనివానుడు ఆమె వాలకాన్ని యిలా వరించాడుం

“*హెవన తులసికా పద్మవీ =స్తోమ రచిత మాలలు మెడ([గాలుచుండ 166 అలనాటి నాదికాలు

దీరుగా దిద్దిన తిరుమణీ తిరుచూర్ణ

తిలకంబు దివ్యవీధి తుల నీన

నీరెండ తీకుండు నీర్కావి కాషాయ

తశళతశల్‌ తనువంత నలమికొనగ

రమ్యనాదము తోడ రంగనామము బల్క-_

మురళిగానము రీతి మురవు కొలుప

గుటక లొదలించు చ్మితాన్నముటిక వంటి

పర్ణమానుగల్లి వెన్న యప్పమునులోలె

మెత్తనె, టోడిదౌ రాణి మిళ్ళిచెంబు

చేత్మగాలంగ నదిగా | వేంచేయు నొకతే.” ఈ వర్ణనను బట్టి- దేవదేవి ఎంత తయారు మీద వచ్చిందో స్పష్టమవుతోంది

దేవదేవి వచ్చింది. వ్మిపనారాయణుడు సాదరంగా అవ్వానింది, కేమపూర్వ కంగా ఆమె గురించిన వివరాలడిగాడు శ్రీరంగపట్టణావికి సమీపాన [గామం తమదనీ, తాను వేశ్యననీ, దేవదేవి దెప్పింది. అమె వేళ్య అని తెలియగానే ఛ్రీనివానుడు అదిరిపడ్డాడు క్షణంలో దేవదేవి, 'వీడునా (పయత్నాని కిక్కడ అడ్డు" అని శ్రీనివానుడి గురించి ఆల్మిపాయానికొచ్చేనిది. వేణ్యావృ త్రిని తిరస్కరించి తాను తనవారివల్ల విలాంటి బాధలకు గుర్రెందో ఏ పనారాయణుడికి చెప్పింది. ఆత్మహత్యకు కూడా ఎలా పయతి మ౦చిందో వర్ణించింది కడకు శ్రీరంగదేవుడి అజ్ఞ ప్రకారం వప చారాయణుజ్ణి ఆశయించడాపికి వచ్చానని పరవళత్వం నటించి మరీ చెప్పింది. ఈ సంభాషణ కొనసాగుతున్నంత సేపూ, శిష్యుడు శ్రీనివాసుడు గురువు విప నారాయణుణ్ణి దేవదేవి మోసపుమాటలలో పడిపోకుండా విరోధిన్తూనే వున్నాడు. ఈన స్వామి “నిన్నటి దినాన దేవదేఏ నమస్కారాన్ని స్వీకరించలేద”ని ఆగ హించాడని వూహ రాగానే విపనారాయణుడు మవావేశానికి గురై మూర పొందాడు. ఆయనను తన ఒడిలోకి తీనుకుని పెట చెరగుతో విసరబోయిన దేవ దేవిని శ్రీవివానుడు గట్టిగా వారించాడు. ఇంతలో స్పృహలోకి వచ్చిన విప వారాయణుడు తనను “రంగని కొలువుకు తీసుకుపొమ్మన్నాడు. దేవదేవి, తానూ వస్తానంటే శ్రీనివానుడు 'పర్ణగాలలో వుండమని నిర్లేశించి, గురువును తీనుకొని నిష్క్రమించాడు, అలనాటి నాటకాలు న!

దేవదేవి వ్మపనారాయణుడి తోటకు వచ్చి అయిదు నెలలు గడిచాయి ఆ పరమభక్తుడి దృడచి త్తం ఆమెపట్ల కొంచం కూడా కరగలేదు నుముఖం కాలేదుం ఆమెకు తన పతిజ్ఞ నెరవేుుతుందనే ఆశ అడుగంటింది సరిగ్గా- దేవదేవి ఈ నిరాశాస్థితిలో పడిన వేళనే- ఆమెకు ఆక్కడనుంచి ఉద్వాసన చెపితే తప్ప, తన గురువుకు గతిబేదని గహించి, శ్రీనివానుడు ఏఎ(పనారాయణుణ్ణి బలవంతంగా ఒప్పించి ఆయన సందేశంగా దేవదేవి వెళ్ళిపోవాలనే వర్తమానం చెప్పాడామెకి -

వేవదేవి ఇందుకు విచారించవలసిందిపోయి- విపనారాయబుడు తనకింక దొరికాడని- సంతోషించింది. స్త్రీ అంటే ఏమిటో ఇప్పటికి తెలినిందనీ, తన శ్రీళ్వ [పభావం అప్పటికి ఆతనికి (ఐహ్మరం ధాని కెక్కిందనీ ఉల్లాసపడిందిం

ఆమె ఊహ నిజం. ఏ్మ[పనారాయణుడికి ఆమె వెళ్ళడం యిష్టంలేదు. కాని, శ్రీనివానుడి పట్టుదలవల్ల “ఊం అన్నాడు అతనిప్పుడు పెద్ద మానసిక సంఘర్ష అలో పడ్డాడు

దేవదేవి శ్రీనివానుడి మాట వినకుండా విపనారాయణుడిద్వారానే ఆయన సందేశం వినదలిచింది శ్రీనివానుడు యింక ఆపజాలనవి (గపించాడు గురువు

పరిస్థితి పూర్తిగా దేవదేవి అధీనంలోకి పోయిందవి (గహిందాడు దేవదేవి దాటు గానే వుండి (తులసికోటకు) తన దీనాలాపాలు విసిపించింది తాను విపనారా యణుణ్ని వదలి వెళ్ళతేననే భావం బలంగా కలిగించింది ఆయన కరిగిపోయాడుం ఆమెను *దుటకు రమ్మన్నాడు ఫ్రీనివానుడు మాతం గురువును దేవదేవి బారి నుంచి రక్షించే ప్రయత్నం మానలేదు. ఇంతలో, కుక్క ఒకటి సాల్మగామాల సంచిని నోట కరుచుకుపోతూంటే విడిపించడానికి శ్రీనినానుడటు పోగా చూసి, దేవదేవి విిపనారాయణుణ్ని రెచ్చకొట్టి బతిమాలి, తనను పొమ్మంటే యిక ఆత్మ హత్యే శరణ్యమని బెదిరించి పూర్తిగా మానసికంగా తన ధ్యాసలోనే” వండ డానికి దోహదం చేసింది. తులసికోట చాటుకి ఆమెను వెళ్ళమన్నాడు విప్రనారా యణుడు ఆమె వెళ్ళింది.

మ్మిపనారాయణుడికి దిక్కు తోచడంలేదు, రంగణ్ని ప్రార్థించాడు, “*కష్టదిశ వచ్చెనయ్య రంగయ్య నాకు నిశ్చలంబున నీ భక్తి నిలవదయ్య శే68 అలనాటినాటకాలు

నాచు (ప్రారబ్దమేమొ రంగా . కభాంగ! యెట్లు నిలువబెట్టుదా నన్ను నీ వింకమీద .” దేవదేవి యింక అలవోశగా ఆ లక్తుడి మనఃస్థితితో ఆఅడుకోసాగిందిం ఛ్రీనివానుడు వచ్చాడు దేవదేఎ వెళ్ళులేదని (గహించాడు. గురువును మంద లించాడు దుఃభించాడు. శివరికి-- తాత్మా_లికంగా దేవదేవిని అక్కడే వదిలి, సాం([గామాల సంవుటిని పవి(తీకరించుకోవడానికి వెడదాముని వ్మిపనారాయణు డనగా- దానికంటె ముందు మనన్సును పవ్శితం చేనుకోవడడం అవసరమని-= శ్రీవివానుడు గురువుతో బయలుదేరాడు. ఒకనాడు విషపనారాయణుడు, శ్రీనివానుడు కూర్చుండి పురాణ కాలషేపం చెయ్యబోతున్న నమయంలో దేవదేఎ కూడా వచ్చింది. వి పనారాయణుడు “తిరుప్పల్లాండు' పురాణ ధోరణిలో చదివి వినిపిన్తున్నాడు గురువు పూర్తిగా జారి దేవదేవీ ధ్యాసలో వున్నాడని శ్రీనివానుడూ (గహంచాడు తేవదేవీ [గహించిందిం స్వయంగా వ్మిపనారాయణుడు హాడా (గహించుకున్నాడు, ఇక ఆయన ఉద్వేగం ఆపడం తనవల్ల కాదని శ్రీవివానుడు [గహిఎచాడు దేవదేఎ ముఖం చూడరాదనే నియమంతో (ఆమెను వదలలేక అక్కడ పర్ణా లో ఉ-డనిన్తూనే) విసనిక్కర అడ్డు పెట్టుకొని కాలక్షేపం చెన్తూ వన్తున్న విపరారాయణుడికి ఇక తమ మధ్య వింధ్య పర్వతం అడ్డున్నా (పయోజనంలేదని తెలిసిపోయింది. ఇంతలో వర్షం (పారంళం కావడంతో దేవదేవి బయట అరవేసిన బట్టలు తీసుకురావడానికి వెళ్ళింది వర్షంవల్ల వురాణ కాలక్షేపం కట్రేశారు దేవదేవి ధ్యాస వదలమని శ్రీనివానుకు గురువుగాం కాళ్ళు పట్టుకున్నాడు పయోజనం శూన్యం). పైగా దేవ దేవి వర్షంలో ఎక్కడైనా పడిందేమో దగ్గరవుండి తీసుకురమ్మని ఆదేశించాడు. శ్రీనివాసుడు వెళ్ళాడు. దేవదేవి తడిని - తిరిగి వచ్చింది. వ్మిపనారాయణుడు ఆమెకు తన పొడి ఉ త్తరీయం కట్టుకోవడానికిచ్చాడు ఆమెకు వలి తీవడానికి కౌగిలికూడా ఇచ్చాడు ఆమె కోరికమీద ఇద్దరూ *' పక్కగదిలోకి వెళ్ళారు శ్రీవివానుడు రాలేదు, దేవదేవి - “విమ్ణువానుడిప్పటికి వేళ్యాదాను డయ్యాడు” అని మురిసింది వ్మిసనారాయణుణ్ణి వదిలి దేవదేవి తన ఇంటికి - తిరుక్కరంబనూరు = జేరింది విపనారాయణుడు ఆమెకోసం ఎదురుచూళాడు ఎంతకీ రాకపోవడం తోనూ; తనను ఆమె తన యింటికి తీసుకువెడతావవి మాట ఇచ్చినందువల్టనూ అ అలనాద నాటకాలు [22] 16౪9

మరి ఆగలేక శ్రీనివానుణ్ణీ తీసుకుని తిరుక్కరంబనూరులో వేళ్యావీధికి వద్చాడు వెదకుతూ = అక్కడే శశ్రీనివానుడికి తెలిసింది - తన గురువు ఆ వర్షపురాతి శీలం కోల్పోలేదని - “ఈతని పరిశుద్దత నింక గాపాడుమ”ని దై వాన్ని (ప్రార్థించాడు

వేళ్యావీధిగో మాధివుడనే తార్పుడుగాడు ఎదురై ఈ వైన్లవుల్ని పరివిసం చేశాడు తన మవ్యవ ర్రిత్వం లేకుండా వేళ్యా సంపర్కం ఎలా జరుగుతుందో చూస్తానని = శ్రీనివానుణ్ణి వ్మిపనారాయణుజ్ణి బెదిరించి - వెళ్ళాడు శ్రీనివానుడికీ వాతావరణమంతా వెగటుగా వుంది మారవుడు వేళ్యమాతకు ఈ వైష్షవులు చెప్పేవున్నాడు. అప్పటికే దేవదేవి విపనారాయణుణ్ణీ, శ్రీవివానుణ్ణీ గురించి సమాదరించి కూర్చోబెట్టి మధురవాణిని పరిచయం చేసింది

దేవదేవి మధురవాణి ఆలంకరణకోసం ఇంటిలోపలికి వెళ్ళుగా వేశ్యమాత మెల్లగా వ్మిపనారాయణుడి పక్కన జేరి ఆయనకున్న ఆస్తి వివరాలు బయటకు లాగడానికి ప్రయత్నించింది. ఏమీ లేనివాడని తెలిసి మారవుణ్ణి పిలిచి = “గమ్యము లోనికి రాకుండ కుక్కలను కొట్టినట్లు కొట్టుము" అని ఆజ్ఞాపించి వెళ్ళింది మాధవుడు వాళ్ళిద్దరినీ మాటలలో పెద్ది సాల్యగామాల సంచి ఎత్తుకు పోయాడు దేవదేవి ఇంటి తలుపు మూసి వుంది. మళ్ళీ రేపు వద్దామని విప నారాయణుడు శివ్యణ్థి హెచ్చరించాడు. ఇద్దరూ వెళ్ళారు.

మధురవాణీని వెంట పెస్టుకొని, దేవదేవి వ్విపనారాయణుణ్ణి చూడడానికి వచ్చింది. ఆయన వెళ్థిపోయాడనీ తెలినీ - దేవదేవి తన అక్కతో - నాకీ [పాపం చిక సంబంధ మేఎయు నక్కరలేద"ని చెప్పేసింది ఆ వర్షంరోజు ఆ భక్తుణ్ణి శీల్టలస్టుణ్ణి చేయా-ని విశ్వపయత్నం చేసినప్పుడు తానెలా భంగపడిందీ వివరిం చింది. ఆనాటి సంఘటనతో బెగరిపోయి ఇంటికి వచ్చేశానని చెప్పింది “దక్షిణ మున సారనారాయణమను దివ్యకేతమున్నది, అచ్చట జేరి విన్దద్యాస మొనర్భు కొందును” - అని - నగలొలిచి పడేనీ - వెళ్ళిపోయింది. మధురవాణి చెల్లెలి ఈ దోరణికి కంగారుపడింది కాని - “భక్త్యావేశమున నిల్లు విడిచిపోయిందసి నేను మాయమ్మతో జెసృను విపనారాయణుడు, తనకేమి తొందర యిచ్చునో యను భయమున సమీపమున నున్న పిశతల్లిగారి [గామమునకు బోయెనని చె ప్పెదను”- అని నిశృయించుపుంది.

వ్మిపనారా.రుణుడు, శ్రీనివానుడు రెండోసారి దేవదేవి ఇంటికి వచ్చారు. ఎత్తుకుపోయిన సాంగామాల సంచిని మాధపుడి దగ్గర్నించి తిరిగి రాబట్టుకోవా లని శ్రీనివాసుడి తపన, దేవదేనిని చూడాలని వ్మిపనారాయణుడి తపన, వేళ్యమాత

$/0 అలనాటి నాటకాలు

పీరిద్దరినీ చూడగానే చిందులు వేసింది. నంచి గురించి “తమదే"నని పట్టుబద్టీ నందుకు విపనారాయణుజ్జీ “అక్షరాలా” చెప్పుదెబ్బలు కొట్టింది. ఆ మనా దెబ్బలకు చెదిగ, శ్రీరంగ శాయక స్మరణంచేన్తూ [కిందపడ్డాడు శ్రీనివాసుడు కంగారు పడ్డాడుగాని - వేళ్ళ్యమాత, మాధవుడు, చెక్కుచెదరక నిష్క్మ)ఏమి*చారు సంచీ యివ్వలేదు; తిరుమణి పెచ్దే యివ్వలేదుం వమ్మిపనారాయణుడు మవానేశంతో శ్రీరంగడి పాదారవిందాల్ని కిర్తిన్తూ గుండెలు కొట్టుకుంటూ నేలమీద పడ్డాడు “ఆకస్మికంగా ఈతని భక్తి ఉద్భోదమైంది” అని సంతోషిన్తూ - శ్రీనివానుడు “*లహికా సేవ దిగలాగి నప్పుడితని ఈక మెల్లన [గుంకి యాపట్టు, ద్లైవ కృషను వీడ - హఠాత్తుగా నెగనె బైకి [గుంగలాగి విడుచు చెట్టు కొమ్మ(బోలె” అనుకున్నాడు. వ్నిపనారాయణుడు తనకు చాలా సహజమైన భక్తావేళంలో రసపష్పావితుడై పోతున్నాడు. శ్రీనివానుడు అనందంతో గురువుకి నమస్కరిం౨ (పదక్షిణం చేశాడు విిపనారాయణుడు శ్రీరంగనాదుణ్ణి ఉద్దేశంచి--” భక్త హైదరేణువులచే నీ సన్నిధానమున నిట్లు వవితుడనుగ చేయబడిన నేనింతటి నుండి “ళక్తాంఘి లేణు” వను నామమును ధరరింతును” - అని పతిజ్ఞ చేశాడు. శ్రీనివానుడు తన గురువులో పొగచూపిన భక్తి [కమాన్ని యిలా విశ్లేషిం చాడు ; “మొట్టమొదట నల్ప జ్ఞానేరదియమగు స్పర్శ్మయందు భగవదనుభవ మారంథమె పులకాంకురాదులు కలిగినవి. అటు తరువాత జ్ఞావససంప త్తిడే న్యగగణ్య మగు నేతేందియమునకు గూడ దరనుభళవము వ్యాపించి శ్రీరంగదేఎలయమెదుట( గానబడ దానిలో రంగని గాంచెను. తరువాత నాలయాది బహిస్సందంధ జూన్యముగనే నన్నే రంగనిగ భావించెను అటు పెన లోకమంతయు రంగమయమై కంటికి. గానఐడెను. తరువాత బా హ్యేందియ వ్యాపార మక్కరలేకయే తూంతర దృష్టిచే రంగని. దనలోను, వెలుపలను గాంచెను” థ్రీనివానుడిలా ఆళ్చర్యపోతూండగా నిచుళకాపుర భూపాలుడక్కడికి వచ్చాడు. అలా రావడానికి కారణం దేవదేవి ఆయనకు వాసిన లేఖ అందులో అమె తనకూ, తన అక్కకు వచ్చిన వివాదం వివరించి, వ్మిపనారాయణుడు తమ అలనాటినాటకాలు కే 1

వీధిలో వున్నాడసీ, ఆయనకా అవస్థ తన మూళలాననే కలిగిందనీ, ఆయన్ని శ్రీరంగానికి తీనుకుపోయి స్వీయవనంలో [ప్రవేశ పెట్టమనీ- ఆ లేఖ సారాంశం. ఆ లేఖాంళాలు విని, దేవదేవి భక్తురాలై నందుకు శశ్రీనివానుడు సంతోషించాడు.

విచుళాపురాధిపతికి ఈ లేఖా పేరణ ఒక్కటే కాదు రాతి స్వప్నంలో శ్రిరంగేళ్వరుడి ఆన కూడా అయింది. భక్రి పారవళ్యంలో మునిగి స్మృతిలో లేవి విపనారాయణుడికి, శ్రీరంగేకుడి నిర్మాల్యమైన చందనం, శ్రీపాదతీర్థం యిస్తే తప్ప స్మృతిరాదని చెప్పి - రాజు వ్మిపనారాయణుణ్ణి శ్రీనివానుడివేత లేవనె ్రించి పల్లకిలో పరుండజేయించాడుం

=వషింశటితో నాటక కథ ముగిసింది.

సారంగు తమ్మయ [వబంధంలోని కథకు విన్నంగా పానుగంటి వారిందులో మార్పులు చేశారు వాటిలో మొదటిది వ్మిపనారాయణుడు దేవదేవిలో కాలం మరచి గడుపుతున్నట్టుగాకాక -- శీలం కోల్పోకపోయినా, అమెపట్ల వ్యామోహంతో వున్నట్టు ద్మితించారు. మరొకటి వేళ్యమాత తరిమికొట్టాక విపనారాయణుడు తన వాంఛ తీర్చుకోవడానికి శ్రీరంగేళుణ్ణి ప్రార్డిస్తే- ఆయన ఒక వటుని రూపంలో బంగారుగిన్నె (వ్మిపనారాయణుడి పేరు చెప్పి) దేవదేవి ఇంట యివ్వడం (సబం ధంలో వుండగా పానుగంటి వారది మార్చారు. విిపనారాయణుడు చెప్పుదెబ్బలు తినడానికి కారణం సాలగామాల సంచి - మాధవుడు-- అని కారణం కల్పించారు.

పతాక సన్నివేశం పూర్తిగా పానుగంటివాతి కల్పన,

ఈ నాటకంలో దేవదేవి- శ్రీనివానుడు అవురూస పాతలు పీరిద్ధరూ వ్మిపనారాయణుడిలోని - ఒక ఠరాత్కాళిక బలహీనతనూ ఒక సంళశయరహిత మైన భక్స్యావేళాన్ని _వెలికితీనిన వాపు భక్తినూర్గంనుంచి, రక్రిలోకి జారిపోయే గురువును కాపాడే (ప్రయత్నాలలో శ్రీనివానుడు చేసిన వ్యాఖ్యలు పైకి వీస్యంగో కనిపించినా, వాటిలో ఆ శివ్యుడి దుఃఖం వుంది.

సన్నివేశాల ఆమ౦కలో (కమమూ, భక్తి రసం పరాకాష్టకు దేవడమూ; విపనారాయణుడు, ఫ్రీవివానుడు కావడానికి గురుశిమ్యలైనా వారిద్దరి మ్యెత్రీ బంధమూ? దేవదేవిలో రెచ్చగొట్టే నేర్పుతో కూడిన మాటకారితనమూ, మనల్ని ఆకర్షించే. విశేషాలు కాశిదాను “మాళవికాగ్నిమి తం”లో విదూషకుడిలాగ, ఇందులో శ్రీనివానుడి (పతిభ మిగతా పాతల్ని '“ఎంగేసి' కూడా [పముఖంగా కనిపిన్తుంది. కారణం అది పామగంటివారి (పతివింబం కావడమే!

[72 అలనాటినాటకాలు

చింతానుణీ *దింతావణి' నాటకం అనగావే, మన తెలుగు రసికుల "పెదవులమీద కొంచె చిరునవ్వు ఉదయించవచ్చు. లేదా, “బూతుల బుంగ" అని- సీతికోఏదులు నొసలు చిట్లించవచ్చు ఏది ఏమైనా ఈ నాటకానికి ఎంతో పేరు రావడానికి కారణం మాతం ఇందులోని నాయకుడు బిల్వమంగకుడూ కాదు. “చింరామణి అనే నాయికా కాదు. కేవలం ఒక పృాతగా యిలా వచ్చి అలా వెళ్గిపోవలనిన నుబ్చిసెట్టి రచయిత కాళ్థుకూరి నారాయణరావుగారు ఆశించినట్టుగా ఈ ప్మాత యిలా వచ్చి అలా వెళ్ళిపోలేదు _పధాన కథలోంచి మాందుకు తోనుకువచ్చిా నాటకం ద్వారా రచయిత నారాచుణరావుగారు ఆశించిన (వయోజనాన్ని నిర్ధా షిణ్యంగా అణచివేనీ- ఆకమించి కూర్చున్నాడు విస్యం సేరిట ఆంధ్రదేశంలో నువ్చిశెట్టి పాతరధారులు నాటకానికి పట్టించిన విషాదస్థితి యిది. వేళ్ళ చింతామణ్‌ కథానాయిక కావడం కూడా యిందుకు వెసులుబాటు యిచ్చింది ఆఅనాడి నాటకాలు 118

నీజానికి-కాళశ్ళకూరి నారాయణరావుగారు మూడు (పయోజనాలు ఆశించి మూడు నాటకాలు (వాళారు వరకట్నపు దురాచారాన్ని దుమ్మె త్రిపొయ్యడానికి “వరవ్మిక యం"; మద్యపానం, దురాచార మే కాదు, విషతుల్యమని చెప్పడానికి *“మధు'సేవ' వేళ్యాలంపటత్వాన్ని నిరసించడానికి చింతామణి రచనల్లో ఆయన లవఖ్యాలను ఏర్పరచుకున్నారు. చింతామణి నాటకం మాతం “ముతక వాస్యంతో ముదురుపాకాన పడిందనక తప్పదు.

చింతామణి, బిల్వమంగళుల ఆకుబంధం గురించి (ప్రచారంలో వున్న ఒక దంతకథకు ఆసరా చేనుకుని- భవానీ శంకరుడు, నుబ్చిశెట్టి, వేళ్యమాత శ్రీహరి, పనిపిల్ల చిత ప్మాతలను కల్పించి- మూలకథలో 'భక్తి రసానికి తోడుగా వేశ్యాలంపటత్వపు అనర్జాలను కూడా చ్మితించదలిచారు నారాయణరావుగారు. అయితే మన నటులు చ్మితమైనవాళ్ళు, (పేవకులు ఏ నాటకంలో, ఏ సన్నివేళా లను ఎక్కువ యిష్టపడుతున్నారో గమనింది- ఆయా భాగాలను సౌంత (పతిఠి ఉపయోగించి యిష్టం వచ్చినట్టు పెంచడానికి వెనుకాడలేదు చింతామణి మొత్తం నాటకం మూడు గంటల వ్యవధిగలదై తే- ఒక్క- నువ్బీ శెట్టి వవ్చే సన్నివేళన్నే గంట- రెండు గంటల వ్యవధికి పెంచి పారేశారు అదేమిటాటే *ప్రజలు" అద రిన్తున్నారనో లేకపోతే నాటకం పేలిదరో, వ్యాపారపు సాకులు చూపించి ఆత్మవంచన చేనుకున్నారు

వాసవానికి చింతామణి నొటకాన్ని చూడవలసింది నున్చి సెట్టి రనీకతా నేపధ్యం నుంచి కానేకాదు. విల్పుమంగళుడివై పునుంచికూడా కాదు. న్య క్రిగతంగా చింతామణివై పునుంచి చూడాలి తొలినుంచీ ఆమెలోగల అవేదన ఎలా పెరిగి, ఆమె భ క్రిమార్గంలో అడుగు పెట్టిందో చూడాలి నుబ్బి సెట్టిని ఈసడించి- భవానీ శంకరుణ్ణి అవసరార్థం ఉపయోగించి- బవిల్వమంగళుడి స్నేహం సంపాదించి చింతా మణి సాధించిందేమిటో జ్యాగత్తగా గమవించాలి ఇందుకోసం “చింతామణి నాటకం (చూడడం కాదు) చదవాలి,

“దింతామణి' రచనను మనం అలవాటు కొద్దీ *నాటకం" అని వాడుక చేను న్నాం కాని - రూపక సాహిత్య పరిభాషలో చెప్పాలంటే, ఇది *పకరణం' అనే జాతి కిందికి వస్తుంది. మనకి రూపక సాహిత్యంలో పది రకాల (షక్రియలు వున్నాయి.

శ74 అలనాటి నాటకాలు

అవి ; నాటకం, (పకరణం, భాణం, (వవహసనం డిమం, వ్యాయోగం, నమ వాకారం, వీధి ఆంకం, ఈవోమృగం = అనేది.

“చింతామణి రచన ముఖం మీదనే *“వథమాంథ (వకరణము" అని అచ్చు కొట్టి వుంది సంస్కృతంలో *“మృచ్చకటికం పకరణం జాతిరచనం

ఈ _పకరణంలో శాస్త్రరీత్యా పది అంకాలుండాలి కథ “కల్పితం కావాలి, మంతి, వర్తకుడు, బాహ్మణుడు,- వీరిలో ఎవరో ఒకరు కథానాయకుడు కావచ్చు. కుల పాలిక (గృహిణి) గాని, వేళ్యగాని, లేదా ఇద్దరూగాని = నాయికలు కావచ్చు, నాయకుడు ధీరళాంతు డనే జాతికి చెందాలి ఇక మీగిలిన లతణాలన్నీ నాటకా నికి సాధారణంగా వుండేవే ఇక్కడ వర్తిస్తాయి (దీకళ్ళాంతః [పసన్నాఠత్మా దీరళాంతో 3్వజాదికః = అని [పళాపర్ముడియ నిర్వచనం అంటే ధైర్యశాలి, కాంత స్వభావుడు, అను[గహ బుద్ధిగలవాడు, (బాహ్మణ, మంకిి వర్రక వర్గా లకు చెందినవాడు అని అర్హం.)

చింతామణి రచనకు ఈ లవణాలన్నీ వున్నాయి. ఇందులో పది అంకా లున్నాయి. నాయకుడు విల్వమంగళుడు వర్తకుడు, పండితుడు, ఉదారుడు, శాంత స్వభావుడు" నాయిక వేళ్యం సంస్కృతంలో, “మృచ్చకటిక'౦లో చారుదళత్స్తుడి భార్య దూతాంబ లాగే ఇందులో వీిల్వమంగళుడి భార్య రాధకూడా [పముఖంగా ఇతివృ త్రంలోకి చొచ్చుకురాకుండానే నాయకుడి [పయోజనాలకోసం పరికరంగా కనీపిన్తుంది. అయితే - చింతామశికథ పూర్తిగా కల్పితం కాదు బిల్వమంగళుడి పేరుతో గోవింది దామోదర స్తోతం' అనే కృష్ణ భక్షి [పధానమైన రచన ఒకటి సంస్కృతంలో పనిద్ధంగా వుందిం ఇంజేకాదు కృష్ణ కర్ణామృతం అనే ప్రసిద్ద కృతి రచించిన లీలాకుకుడే ఈ వీల్వమంగళుడని ఒక ప్రచారం వుంది ఇందుకు అధారంగా కృష్ణ కర్ణామృతంలోని - “చింతామణిర్ణయతు సోమగిరిర్సరుర్మే ! శిఖా గురుళ్వ భగవాన్‌ శిలిపిలంచమౌళిః - అనే ళ్లోక పాడాలను ఉదాహరిన్తూంటారు, ఇది కాక కవి నూరదాను వీల్పుమంగపుడు ఒకరే అనే మరొకఠ కథ వుంది వీటికి నేటికి సర్తై న, నమ్మదగిన ఆధారాలు లేవు.

గిత్మాపెన్‌ (గోరఖ్‌పూర్‌) వారి భక్తుల చర్మిత [గంథంలో ఈ బిల్వ మంగపడి జీవిత చరిత వుంది. జన్మకురిలో కొన్ని ఊహలున్నాయి. ఈ మూలాన్నిబట్టీ బిల్వమంగపుడి కథ క్లుప్తంగా ఇది

కృష్ణవేణీ నదీతీరంలో ఒక (గ్రామంలో వేదాధ్యయనపరుడు, సకల ధద్మ

అలనాదినాటకాలు కేర్‌

శాస్త్రవేత రామదాను అనే (బాహ్మణుడుండేనాడఢు. ఈయన కొడుకు బిల్వ మంగళుడు ఇతను కూడా మంచి అధ్యయనపరుడు భక్తుడు అయ్యాడు మంచి ఆర్థికస్థితి రూడా ఆ ఘిటుంబానికి వుండేది. వీల్వమంగళుడు మంచి యౌవన దళలో వుండగా, శల్లి తండి గతింఛారు అతనే గృహ యజమాని అయ్యాడు,

ఒకసారి - అదే_గామంలో పేరెన్నికగన్న వేళ్ళ చింతామణి నృత్య ప్రదర్శనం చూడడాసికి వెళ్ళి అఆమెపట్ల మోవాం పెంచుకుని - ఆమెకు దాను డయ్యాడు ఒకనాడు, తండి తద్ధినం పెట్టి - నియమ నిష్టలతో వుండవలసిత వీల్వమంగకుడు గాలీ వాన లక్యంచెయ్యకుండా "చింతామణి కోశం, ఏటికి అడ్డం పడి ఈదుకుని అవతలి ఒడ్డుకు వెళ్ళడానికి విద్దపడ్డాడు స్పృహ తప్పినంతపనై , రేతికి దొరికిన కవాన్ని అసరా చేనుకుని ఒడ్జెక్కి, చింతామణి ఇల్లు చేరాడు. చింతామణి నివ్వెరపోయింది. విచారణ చేస్తే తేలిందేమిటంటే, అతను భార్య శవాన్నే పట్టుకుని ఒడ్డు చేరగలిగాడని - పామును తాడనుకొని పట్టుకుని చింతా మః రోసం ఎగ(బాకాడని =

చింతామణి విల్వమంగళుణ్ణీి అతవి మోహోన్మాదంమం౦చి మేలుకొలిపిందా ఆదే ఏక్నాగత సమ్మోహస్థితి “శ్యామ నుందరుడి' విషయంలో చూపించి వుంటే ముకి దక్కేదికదా! అని హెచ్చరించింది విల్వమంగకడికి కట్ళు తెరుచు కున్నాయి. సోమగిరి అనే గురువును ఆ్యళయించి (ఆయనా కృష్ణాతీరంవాడే) గోపాల మంత్రోపదేశం పొంది, ముంతసిద్ధికూడా పొంది క్యామనుందర ధ్యానం లోనే మునిగి పర్మివాజకుడై వెళ్ళిపోయాడు -

నిశానికి చింతామణి నాటకానికి ((ప్రకరణానికి) స *బంధించినంతవరకు విల్వ మంగళుడి కథ ఇక్కుకివరకు మనకు బాలు (అతను భక్తుడయ్యాక కూజా మరొక గృహిణిని కూడా కామించి, అంతలోనే తన తప్పిదం తెలునుకుని = పళ్చాత్తాపంతో రేగు చెట్టునుంచి ముద్దు పెరికి తన కళ్ళు పొడుచు కున్నాడనీ, తరువాత అదే ఉన్మత్త స్థితిలో కశ్యామనుందరుడిపట్ల ఆయ త్తచిత్తుడై మహోదదిక్త భక్రిమయస్థితిలో కాలం గడీపీ = కృష్ణాన్ముగవాంలో బృందావనం చేరాడనీ - దైవికంగా చింతామణీ,- తఈనకు రెండోపారి క్రానోదయం కావడానికి కారకులైన గృహన్గు, గృహిణీ కూడా అక్కడ కలికారనీ, వారికి కూడా బిల్వ మంగళుడి కారణంగా కృష్ణాన్ముగహం కలిగిందనీ - అ మీదట శేషజీవితాన్నంతనీ విల్వమంగళుడు త్తి మార్గ (ప్రచారంలో గడిపాడనీ - కథ కొనసాగి ముగిసింది)

శేి6 అలవాటిచాటకాలు

నారాయణరావుగారు ఈ దంత కథను ఆధారంగా తీనుకుని- భక్తి (పదా రాదీకి వాడడం కాకుండా-- వేశ్యాలంపటత్వ నిరసనం-- అవే సంస్కార (పటోధా నికి బాడురున్నారు. అందుకే ఆయన తన సహజలకణంగా పదే పదే ఈ అంళం మీదనే వ్యాఖ్యానాలు (తన ప్యాతలద్వారా) చేయిస్తూ వచ్చారు అందువల్లనే *“దింతామణి రచన సక్కుబాయి నాటకంలాగనో, మ్మిపనారాయణ నాటకంలాగనో, లకి [ప్రధాన నాటకంగా భాసించకుండా సాంఘిక నాటకంగా స్వభావం మార్చు కుంది ఇప్పుడౌకసోరి కోళ కూరి నారాయణరావుగారి *చింతామణో ఇరివృ్త నిర్వహణాన్ని చూద్దాం నేనిప్పుడు మీకు పరిచయిం చేన్తున్న ఈ నాటక వతి 1988 నాటిది. (అచ్చు తప్పులు పుష్కలంగా గలది) ఈ నాటకంలో, నం దాయానుసారం నాంది _పస్తానన లున్నాయి. (ప్రస్తావనలో కాంతరస [వళంస వంది ఈ (సకరణ రచన అత్యం, చివరలో విల్వమంగకుడిచేత ఫల్మశుతిగా రచయిత చెప్పించిన విశేషాలు గమనించండి ముందు. పాతఠతకృత్యములలో బహు నికృష్ణంబగు వ్యభిచారము వినాశమందుగాక . మన దేళశమునకెల్ల మచ్చను గలిగించు గణికాకులము మార్పు గాంచుగాక . విటులు దుర్ఫుత్తులు విడనాడి, భార్యల కూర్మిమీరగ నేలుకొందు గాక! పతి పరకామినీ రతుడయ్యెనను చింత యువతు లెన్నడెరుంగకుందుగాక ! [వితుకు చంచలనని, దైవభ క్రి మో సాధనంబన్సి యనుతాప సంగతులగు వారిపై దేవునకు దయవచ్చునని, యె ఉ౦ంగి మానవులెల్ల దరి్యతుగాక ! “= ఈ లశత్యసారనం వెలుగులో వెనుదిరిగి యిందులో కథాగమనం చూద్దాం. అలనాటేనాటకాలు (28] 17

వీల్వమంగళుడు, రాధ, అనురూప దంపతులు, సద్గింథ పతనం, ధర్మ చింతన వారికి నిత్యకృత్యాలు దామోదరుడు వారి (శ్రేయోలిలాషి. అ _ప్రమ్మితుడు. విల్వమంగశుడి ఈండి వానుదేవమూ ర్తి, తాను అలినృద్దిచేనిన వ్యాపార ఖారాన్ని, తన వార్ధక్యం కారణంగా కొడుకు చేతుల్లో పెట్టాడు.

చింతామణి అందానికి (పసిద్ధికెక్కిన వేళ్ళ, ఆమె తల్చి శ్రీహరి సిసలైన “వేశ్యమాతి, డబ్బు అమెకి పరదేవతం భవానీళశంకరుడనే విటుడు తనకున్న సంపదనంతా చింతామణికి దోచిపెట్టాడు. ఇంక యివ్వడాని కేమీ లేక అప్పులు దొరకక, శ్రీనారి అన్ముగవానికి దూరుడై, చింభామణిని వదులుకోలేక, కొట్టు మిట్టాడుతున్నాడు. చింతామణి దగ్గరనుంచి అతణ్జి తప్పింది- పెద్ద సెట్టి కొడుకైన సుని సెట్టిని ఆకర్షించి - కొంతకాలంపాటు *“చింకామణిని చూపించి- ఊరించి- దోచుకోవాలని వేళ్యమాత శ్రీహరి పథకా లల్లుతోంది కాని- చింతామణికీ తన వృళ్తి, తన దగ్గరకు చేరడానికి తహతహపడుతున్న సుబ్బి సెట్టి కూడా వెగటుగా పరిఐమించారు. ఆమెకు, భవానీళంకరుణ్ణి (తోసిపారనేయడానికి కారణం ఏమీ కనబడటంబేదు. అతను తనకు ఎంతగా తన సొమ్ము ధారబోళాడో గుర్తుంది.

ఈ రాత్కాలికానుబంధాల సందిగ్ధ స్థితిలో భవానీశంకరుడి ద్వారా, విల్వ మంగళుడి పేరు ఏంది చింతామణి అంత్మకితమే అమె అతన్ని వేణుగోపాల స్వామి ఆలయంలో కళ్యాణ సమయంలో చూసింది విల్వమంగళుజ్ణి తన యింటికి తీనుకురమ్మని ఆమె భవాసీశంకరుణ్ని కోంంది. బిల్వమంగళుడు అలా వచ్చేవాడు కాదని భవానీశ౧కరుడు చెప్పాడు. అంత ఖచ్చితంగా చెప్పగలగడానికి కారణం, వారిద్దరూ బాల స్నేహితులు ఆమె కోరికలో భవానీశంకరుడు ఏదో *శంకిను (తన అనుబంధ విషయంలో) పనికట్టాడు చింతామణి భవానీ" మనన్సును ఇళ్లే చదివేసి ఒక ఆకర్షణ పెట్టింది బిల్వమంగళుణ్ని తెస్తే ఆతనికి చెందిన నలభై లవల ఆ నిలో పగం నీది, సగం నాది- అంది భవానీశంకరుడు మెత్రబడ్డాడు.

అనుకున్న [పకారం ఖభవానీశంకరుడు విల్వమంగకుడితో తన 'వూర్వ 'స్నివో న్ని పురుద్ధరించాడు. అతన్ని చింతామణిపట్ల నుముఖుడ్ని చేశాడు. కడకు చింతామణినే అతని దగ్గరకు తీనుకువెళ్ళి సమ్మోహం కలిగించాడుం

శ78 ఖఇలనాటినాటకాలు

ముఠ్యాలవారంి చింకొమణీకి తిరిగి యిచ్చే నెపంమీద విల్వమంగళుడు ఆమె ఇంటికి వెళ్ళడానికి పిద్ధపడ్డాడు ఇక ఆంతే! భవానీశంకరుడి మూటల్లో వీల్వ మంగపడి తరవాత స్ధితి ఇది, పడుపు గ త్రియ కంటబడుట గిట్టనివాడు గణిక తోడిదె లోకముగనుండె మాపులు రమ్మన మది లొటుపడువాడు పట్టపగ లేదారి పట్టుచుండె అంగటి పన్నీటి నంట నొల్లవివాడు దాని చేతి జలంబె [తాగుచుండె అలి మాటకు వెత మడుగు దాటనివాడు తండి యాజనుగూడ దప్పుచుండె లే పవలు రేయి యనక బహు ళద్దతోడ, వ్యా పార గోష్టియందు లబరగువాడు పవలురేయి చీట్టు, పచ్చీను మున్నగు (్రీడలందరు గోలలాడుచుండె-- చింకామణికోసం ఏటిఒడ్డున ఏడంతస్థుల మేడ కట్టించేస్థితికి కూడా చేరాడు. భవానీళశంకరుడు నుబ్బీ సెట్టి, విల్వమంగపకుడిలో వళ్చిన మార్చుకి వింత పడడం అలా వుండగా, చింతామణికే సంకాసకరంగా యిలా తోచిందిం భార్య, కట్టక ముడువక బానినవలె మసలుచున్నను వగవరే మూతమెదను గణిక యినుమంత వెలితీగా గొనబడిన మొత్తుకొందురు తమ కొంప మునిగినట్టు-- అని విటుల చర్యలకు వింతపడి-- విల్వమంగకుడి ఈ వరివ్యామోహాస్థి కి! రానా? మన్మధుడా? ఎవరు కారణమని (ప్రశ్నించుకుంది. పొలుపుగ బోడి యెద్దునకె చేపిన యట్లు; చిల్కకున్‌ అలనాటినాటకాలు 179

బలిమిని బచ్చిబూతు లలవాటుగ జేసిన యట్లు సర్గుణం బులకు నిధానమై కొలికి పూసయనందగు వాని- గంగలో గలిపితినేనె మోర నరకంబు ఘటింపక పోనె దీనికిన్‌ - చింతామణి వృ్రిచేత వేళ్యగా జీవిస్తున్నా పవృ త్తిచేర దుర్మార్గురాలుకాదు. తనకు వెగటు గలిగించిన గుద్బీసెట్టి విషయంలో తన తల్లి చేసిన దోవోన్ని నిరసించింది వీల్వమంగళుడి సాయంతో సెట్టి క్షేమంగా జీవించడానికి ఉపకారం చెయ్యడానికి కూడా సిద్ధపడింది. విల్వమంగకుడి భార్య రాధ చాలా దయనీయనస్థితిలో వుంది. అప్పమ్మితుడు దామోదరుడు చేసీన హితబోధ కూడా అతని చెవికెక ౧లేదుం దామోదరుడు హరాసుడై అనుకున్నాడు. మాముకాటువలన( (ాణముల్‌ మాతమే పాయు వేళ్యకాటువలన జనుని యళము, తెలివి పుణ్యమైశ్వుర్య మారోగ్య మాయువును దుదంటపాయు నిజము - తండి వానుదేనమూర్తి చివరి క్షణాలలో వుండగా - కబురుమీద కబురు వెళ్ళిన కారణంగా - బిల్వమంగళుడు చూడవచ్చాడు. ఆ సమయంలో తెంపులిని వర్షం పడుతోంది అర్థరాతి మామగారికి ఆ రాతి గడున్తుందా గళవదా అని రాధ ఆందోశనపడింది చింతామణి ఐలవంతంచేసి పంపగా వచ్చిన బిల్వమంగశుడు మళ్ళీ వెంటనే వెనక్కి ఆ వర్షంలో బయలుదేరతాడనే లయం కలిగి + “కానిమ్ము, పడవవాడు పడవను దూరమునకు దీసికొని పోవునట్లు చేసెది- అనుకుంది. వానుదేవమూ ర్తి వీల్వమంగళుణ్తి మంచిదారికి మరల్బడానికి ఛివరి (వయత్నం చేళాడు చివరికి కనుమూళాడు. బిల్వమంగళుడికి కాకుండా తన ఆ ్తిని కోడలికే రాళడు అయినా రార, ఆ పతాన్ని భర్రకే సమర్పించిందిం శవ జాగరం బాధ్యత రాదక్రే వదిలేని చింతామణికి “పిడుగుపాటు” అంటే 180 అలనాటిచాటకాలు

భయం గనక - అప్పుడు పిడుగుపడటం సంభవించింది గనక - అమె క్షేమం చూడనిదే తాను ఐతకలేడు గనక = విల్వమంగళుడు రార 'హెచ్చరికను 'సెడచెవిని పెట్టి - ఆ వర్షంర్యాతి అవతలి ఒడ్డున చింకానుణి ఇంటికి ఎలాగైనా సరే, వెళ్ళు డానికి నిళ ఎయించాడు. ఈ నన్నివేళశంలో రాధ బార = ఆమె ఉన్మత స్ధితిలో మాటలు = లోకా నికే ఒక హెచ్చరిక. అవతలి ఒడ్డున చింళామణికి కృష్ణ [పబోధం కలిగింది పాపిని [భవురాల నతిబానిసనై బహు నీచవృ త్తిలో రేపులు మావులుంబడి చరించిన మాటయె నిక్క? మింక పాపపుదారి తొక్కను భవచ్చరణాబ్బయుగంబు సాషీగా నా పలు (బేమనిల్పి యదునందన కృష్ణ తరింపజేయవే ! = అని = ఆధ్యాత్మిక వేదనలో పడింది ఇది హరాత్తుగా వచ్చిందికాదు, ఏనాడో బీజరూపంలో పళ్ళాత్తాపంగా వున్నది బిల్వమంగళుని పతన స్థితికి తనే కారణమన్న యధార్థాన్ని గహించడంతో, పతాకస్థితికి జేరింది నరిగ్గా ఈ సమయంలోనే, అతికష్టంమీద చేతికి దొరకిన ళనం ఆసరాగా, పామునే తాడుగా [భమించి ఎగ(బాకి,- ఎట్టకేలకు చింతామణి ఇంటికి చేరాడు వీల్వమంగకుడు. ఆతన్ని చూసి చింతామణి విస్తుపోయింది. ఎలాగ అక్కడకు రాగలిగాడో 'ఆరా' తీని = జరిగిన ఘోరాలు _పత్యక్షంగా అతనికి ఎలక పరి చింది. ఇంకా అతని దుర్మోహ న్టితి వదలలేదని (గపహించి అ మలినమైన నిజ దేహ స్వరూపం ఆతనికి చూపించి, ఈ (బశుకు అళాళ్వత త్వాన్ని లోధించింది విల్వమంగళుడికి పటోధం కలిగింది చింతామణి పరము గురువుగా భానిం చింది తదుపరి సోమగిరి అనే యోగి పరిచయం కలిగింది, ఇయన శ్రీకృష్ణ అలనాటి నాటకాలు కేర్ర1

మం[తం ఉపదేశించి, లీలాశుపముడ'నే నామకరణం చేశాడు, విల్వమంగకుడు అ యోగి వెంట వెళ్ళిపోయాడు భవానీ శంకరుడికి, నువ్ఫి సెట్టికీ చింతామణి - ఆర్థిక సహాయం ఏర్పాటు చేనింది (మీ ఇరువురి నిమి త్తము జేరి పదివేలరూపాయలు బురపాలకుల యదీనము చేసినాను. వేళ్యా సంపర్కము వలన మీఠ పొందిన ఫలితము లోకమున జాటుచు నారు నెలలు తిరిగినచ్చిన మీదట మీకా ధన మొసంగఐడును) చితక, “*ముసలిదానిని కదముగా జూచుచు” ఉండమని కొన్ని బాధ్యతలు కూడా అప్ప గించింది తరువాత సానివాడకు వెళ్ళి అవ్రార్రివి మంచిదారిలో (ప్రవేశ పెట్టడానికి” (ప్రయత్నాలు [1పారంలించింది. లీలా పకయోగిగా పరిణమిచ్చిన వీల్వమంగకుడు చింతామణికి మళీ) ఎదురయ్యాడు ఆమెను గురువుగా మన్నించాడు. “అమ్మా ' నా పయాణము మభురానగరమునకు . "అని (పారంలించి “*దామోదరునిచే తండడిగారికిని, ధర్మ పత్నికిని సంస్కార విదులు జరిపించినాను. యావదై శ్వర్శమును సత్కార్యముల కర్పించినాను * అని తన మానసిక పరిపక్వతను సవినయంగా వెల్లడించాడు “డ్రె నభ క్రి మోకసారనో మనే వల[వురితో ఈ (పకరణం' ముగిసింది. *“నింళామణి' నాటకంలో- ముందు చెప్పినట్టు- నాటకాన్నంతనీ ఆకమించే దళకు (నటులచే) “తేఐడిన” నున్చి సెట్టి పాాతధారణలో- గండికోట జోగినాధం, అర్వపల్లి నుబ్బారావు (పనిద్ధులు. ఏదియేమైనా ఆంధదేశంలో చింతామణి నొటకం ఒ5 సంచలనం. (పద రన పారంఖించిన నాటినుంచీ ఈనాటికీ ఎక్కడో ఒకచోట, ఏదో ఒక సమాజం వారు ఏటా (వదర్శిన్తూనే వున్నారు. నిల్వమంగకుడి కృతి - “గోవింద దామోదరసో(తతం” ను చి- పసిద్ధమైన ఈ కభోకంతో ఈ చింతామణి నాటక (వకరణ) (వస్తావన ముగిద్దాం. ళా వాటీ [వ మందార మూలే మదనాభిరామం స్మరేత్‌ సదా పూరిత వేణునాదం గోగోవ గోపీజన మధ్య సంస్థితం గోవింద, దామోదర, మాధవేతి ! 189 అలనాటి నాటకాలు

రానుదాసు రామదాను ఈ పేరు భదాచల రామాలయంతోనూ తెలుగులో కీర్తన సం్యపదాయం తోనూ విడదీయరానంతగా ముడిపడి వుంది రామదాను కీర్తనల్ని దాసరులు అనేవారు (ప్రత్యేకంగా పాడుతూ భజన కూటాలుగా దేశంలో తిరుగుళూండేవారు, సంగీత, సాహిళ్యాల దృష్ట్యా కాస్త్రపరంగా పెద్దగా విశిష్టత లేకపోయినా, వీటిలో వున్న భక్యావేశాల కారణంగా, (పజలకు బాగా దగ్గరయ్యాయి. ఈ కీర్తనల గానానికి సుమారు ఇరవై అయిదు రాగాలు ఉపయోగిన్తూంటారనీ, నాదనామ[కియ రాగంలో ఎక్కువ కి రనలున్నాయనీ, అసావేరి, సావేరి, పున్నాగవరావళి పంతు వరాళి ఆనంద లైరవి రాగాలలో కూడా చాలా కీర్రనలున్నాయనీ విస్సా అప్పా రావుగారి వివరణ. “తక్కువేమి మనకు-రాముం డొక్కడుండు వరకు”,- “పలుకే బంగార మాయెనా కోదండ రామాొ,- అలనాటి నాటకాలు 189

“*సీత్రమ్మకు చేయిని చింతాకు పతకము,-- “*రామచం[(దాయ-జనక రాజతా మనోహరాయ మామకాలీష్టరాయ మహిత మంగళంొ-వంటి రాొమదాను కీర్తనలు ఆం[ధదేశంలో ఇంటింటా పరిచితాలు, నుపరిచితాలు. రాముణ్ణి నమ్ముకున్న పోతన్న, రామదాను త్యాగయ్య తెలుగువాళ్ళుకి “ఇంటింటి కవులై జీవించారు ఈ రామదాను జీవితచర్శిత తీనుకుని-బళ్ళారికి చెందిన ధర్మవరంగోపాలా బార్యులుగారు నాటకంగా రచించారు ఈ నాటకం కూడా [పజలలో విశేష ప్రచారం పొందింది. రామదాను (ప్రాణసార'0 అనదగిన రామళకిని ఆకళింపు చేనుకుని ప్రసిద్ధ రంగస్థల నటులు సి. ఎస్‌ ఆర్‌, ఆంజనేయులుగారు ఆపాతను అద్భుతంగా పోషించేవారట అలాగే కబీరు ప్యాతను పర్వతరెడ్డి రామచందదారెడ్డిగారు అపూర్వంగా పోషించేవారని వినికిడి రామదాను నాటకంలో అయిదు అంకాలున్నాయి మొదటి అంకంలో ఒకటి? రెండో అంకంలో నాలుగు, మూడో అంకంలో నాలుగు, నాలుగో అంకంలో మూడు, అయిదో అంకంలో ఎనిమిది-రంగాలున్నాయి నాంది (పస్తావన వుంది. నాటకంలో తానీషా *కవీరు' తదితర మహమ్మదీయ పా_ఠఈలకు సంభాషణలను? పాటలను హిందూస్తానీ భాషలోనే సహజత్వంకోసం [వాని- పక్కనే తెలుగు సంభాషణలు కూడా [వాళారు (పదర్శకుల అనుకూలాన్ని బట్టి ఏ సంభాషణ లైతే, వాటినీ వాడుకోవచ్చని రచయిత వుద్దేళ్యం. నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చేన్తున్న ఈ నాటక (పతి 19046 లో ఎనిమిదవ ము[దణగా వెలువడింది. రొమదాను అసలు పేరు కంచర్ల గోపన్న, తెలంగాణాలోని నేలకొండపల్లి సౌంతవూరు, గోల్కొండ కుతుబ్‌ షాహిలలో అబుల్‌ హసన్‌ రాజ్యపాలనం చేసిన కాలంలో-అంటే 1674-1699 మధ్యకాలంలో జీవించి-భ్యదాచల (ప్రాంకానికి తహసీల్‌ దారుగా పనిచేసి-పభుత్వ ధనం వెచ్చించి రామాలయం కట్టించినందుకు పన్నెండేళ్ళు కారాగారశివ అనుభవించాడు, బంరుత్వంరీత్యా ఆబుల్‌ హసన్‌ దగ్గర మంగతిగా కొలువు చేస్తున్న అక్కన్య మాదన మంశుల మేనల్లుడు, 184 అబనాటి నాటకాలు

అబుల్‌ వాసన్‌ గోల్కొండ రాజ్యాన్ని ఏలిన రాజుల్లో చాలా ఉదారుడు, చాలా సరదా అయినవాడు కావడంవల్ల (ప్రజల్లో తానీషా"గా (పనిద్దుడు. అబుల్‌ వాసన్‌ తానీషా అని దూడా వాడుక వుంది

చర్మిత పకారం ఈ అబుల్‌ హసన్‌ గోల్కొండ నుల్తాన్‌ అయిన అబ్జుల్లా మీతుట్‌ షాకి తల్లివైపు వంళంలో పుట్టినవాడు గుల్బర్షాలోని గెజుదర్డ్‌ దర్గా అధిపతి అయిన బడే అకృర్‌షా దగ్గర విద్యాశివణ పొందుతున్న కాలంలో “అబ్బులా ను ఆకర్షించాడు అ నుల్తాన్‌ తన కూతుర్ని అబుల్‌ హసన్‌కు ఇవ్వడమే కాకుండా తన రాజ్యాన్ని కూడా ఇచ్చాడు అబుల్‌ హసన్‌ హిందూ మహమ్మదీయ మత వై షమ్యానికి చోటు ఇవ్వని ఉత్తమ సంస్కారి. రామదాను మాటల్లో - “ధన్యుడవై తివి 'షా నీవు నన్ను కన్నయ్య పదములు కనుల కన్నావు

అయిరే ఈ అబుల్‌హసన్‌ చరితకు సంబంధించి మరొక అభ్మిపాయం కూడా వుంది. ఇతను అరేబియాలోని *“హెంజాస్‌' నుంచి ఇక్కడకు వచ్చిన ఆగంతకుడనీ ఒక రాజకీయపు ఎత్తుగడలో '*పావు'గా అయి, అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా మూడవ కూతురికీ భర్త అయి తరవాత గోల్కొండ రాజ్యానికి అధిపతి అయ్యా డనీ - ఉదారాశయాలు కలవాడు మాత మేకాదు సమర్థుడెన పాలకుడు రాజ సీతిజ్ఞాడనీ =, మనకు రామదాను చర్మిత వరకూ కావలసిందల్లా, అబుల్‌ హసన్‌, తానీషా రామదాను కాలంలో గోల్కొాండ నవాబు అని మాతమే. అందుకీ చర్మిత చాలుం

ఇక - రామదాను చర్మితతో ఈ నాటకంలో ముడిపడి కనిపించే పాత కబీరు, ఇతను గొప్ప భక్తుడు రామదానుకి గురువుగా ఈ నాటకంలో కనిపిస్తు న్నాడు, దార్మితకంగా ఈ విషయం సరికాదు రామానందుడి శిష్యుడైన కబీరు 1440 -- 1518 మర్యకాలంలో జీవించాడు

రామదాను మాటల్లోనే - దాశరధి శతకం ఆరో పద్యంలో - “ఆర్యులకెల్ప (మొక్కి, వినతాంగుడనై రఘునాధభట్టచార్యుల కంజలెత్రి ..” అనే నమస్కా రాన్నిబట్టి - ఆయన గురువు రఘునాద భట్టరు అని తేలుతోంది

ఇది నాటకం గనక -- ఇందులో రాజకీయమైన కల్పనలు సహజం గనక = ఎక్కువగా దార్మితక వాస్తవాల కోసం చూడకుండా,- రామదాను భక్తి, అబుల్‌ వాసన్‌ ఉదార వ్యక్రిత్వం, కనీరు బోధించే సమరస భావం, దృష్టిలో వుంచుకుని సాహిత్య దృష్టితో చూడడమే మంచిది.

అలనాటి నాటకాలు (24) 1865

రామదాను నాటక కథ ఇలా నడుస్తుంది

భ్మదాచల సీతారాముల ఉత్సవానికి భక్తులు [పయామై పోతుంటే గోపన్న కూడా “నిలుచున్నపళాని బయలుదేరాడు అదే సందర్భంగా (ప్రయాణం కట్టి రామభజన చేనుకుంటూ పోతున్న ఒక దాసరి దా"లో ఎదురైన ఒక తురకకి - భ్మదాచల సీతారాముల విగహాలు తమ్మల (పోకల) దమ్మక్క-కి దొరికిన వైనం చెప్పాడు. రాముడు లక్ష్మన్న, సీతమ్మ వారల అఆ వ్మిగవిలు 'పుట్టు శిలలు ఏపేటా అ విగ్రహాలకు జాతర జరుగుతుందని ఆ దినం శ్రీరామనవమి అనీ కూడా చెప్పాడు మరోవైపున ఇదే యాతకు బయలుదేరిన రెడ్లు కొందరు దమ్మక్క కోలలతో భజన చేస్తూ వచ్చి- దమ్మక్కమ్మగారికి మొక్కి మరీ కొండ యెక్కాలని మామూలు పాటించారు.

భక్తుడైన కబీరు పరవళంతో రామసంకీ ర్తనం చేస్తూ భదదిగిరిపైకి ఎక్కు తున్నాడు. అతన్నిచూని అక్కడ ధర్మకర్త చిరచిరలాడి నువ్విక్కడికి రాకూడ దన్తీ మహమ్మదీయుల కక్కడ [ప్రవేశం లేదని ఖండితంగా చెప్పాడు. కబీరు ధర్మకర్త మాటలను పట్టించుకోలేదు. పైగా, దేవుడికి కులమేమిటని పరివోసం చేశాడు, కబీరును గెంటివేస్తామని బెదిరించే ధిర్మకర్రకు గోపన్న అడ్డువచ్చి - కబీరు సత్పురుషుడులాగ వున్నాడనీ, అలా తొందర పడకూడదనీ మందలించి పం పేళాడు

గోపన్న తఠవీరుకు నమస్కారం చేళాడు అప్పుడు వారిద్దరికీ ఆధ్యాత్మిక తత్వం గురించి సంభాషణ జరిగింది.

“మానవుడు దేవోవిమానంబుల వదలి నిశ్చలచి త్రంబున వారికీ రన జేయు నట్టి నిర్మలభ క్రియే ముక్తికి బహు నులభపదము” అని - తన సిద్ధాంతం [పక టీంచిన కబీరు' బోదకు పరవశించాడు గోపన్న శశ్రీరామనాను దిన్యమంతాన్ని తనకు ఉపదేశించి గురువుగా వుండి సమాదరించమని కబీరును ప్రార్థించాడు. ఆయన శ్రీరాముల అలీష్టం ఎలా వుంటే అలా చేద్దా మని గోపన్నతో కలిని గుడి వైపు నడిచాడు ధర్మకర్త మళ్ళి అడ్డుకున్నాడు. ఈసారి గోపన్న ధోరణిని నిర నీంచి- అతన్ని కూడా గుడిలోకి రారాదని నిషేధించాడు పెగా ఇక్కడ హిందూ మహమ్మదీయ కలహం జరుగుతోందని అల్లావుద్దీన్‌ తహశ్శీల్‌ దారుకి వంటాహుటి కబురు కూడా పంపించాడు అతను వచ్చి ధర్మకర్త వాదన, కలీరు వాదన వఏిని- కబీరు ధోరణికి విస్తుపోయి- కడకు “హిందువుల ఉఊత్సవంలోకి మీరు (ప్రవేశించడం యుక్రంకాదు” - అని నిషేధించాడు కబీరు వెళ్ళాడు

166 - అలనాటినాటకాలు

కలీరు కొండ దిగుతూండగా, గుడిలో వ్మిగవాలు మాయమయ్యాయి. అంకొ గగ్గోలు పడ్డారు. తన విగవిలు తనకి చూపించకపోతే అనర్హం తప్పదవి దమ్మక్క. హెచ్చరించింది ధర్మకర్ర మాతం అందుకు కారణాన్ని గోపన్న మీదికి నెప్టేణడు. గోవన్నను ఆ విగవిం వైనం తేల్చమవి భక్తులు పట్టు శున్నారు. ధర్మక ర్తను పట్టుకు వెళ్ళి కవీరు పాదాలమీద పడేస్‌- తమాపణ ఇెప్పించమని గోపన్న నలవా ఇచ్చాడు. అందరూ కబీకుును ఆ_ళయిందారు. అయన యదార్ధమైన పరమాత్మ తత్త్వాన్ని విళదంచేసి- భక్తులం దరితో కలిసి- భజన చేశాడు వ్మిగవాలు కనిపించాయి ధర్మకర్త తన తప్పిదం క్షమించమని కవీరును కోరాడు

రానీషా (వళువు 'అక్కన్న పండిత్‌'గారిని మంతి స్థానంలో నియమించా డవి వార్త వెలువడింది. దానితోపాటు అక్కన్న మంతిగారింట్లో ఆయన కూతురి వివాహం; మరి అయిదు రోజుల్లో జరగబోతోందని కూడా వెల్లడై ది

నిఠారాబేగం అబుల్‌ హసన్‌ పళువు భార్య '*దిలారా' వారి కూతురు, సిఠారావేగం ఒక కాగితంమీద వున్న పాటను పాడుకునే (పయత్నం చేస్తుండగా, చిలారా వచ్చి- కమలకు పెళ్ళి చెయ్యమనీ '*మారాం'” చేసింది సిఠారా బుజ్జ గించి ఏమరచే (ప్రయత్నం చేసింది. ఇదే నమయంలో తల్లి శ్యామలాంబను తీను కుని, కమరి అక॥డకొచ్చింది. కమలకు ఎనిమిదేళ్ళు అతి బాల్యనివావోలు కూడ ద్‌నీ, అనర్గదాయకమనీ, శ్యామలాంబకు నితారాబేగం నచ్చచెప్పింది. కమలకు జరిగే ఒక్క వివావాం మన్నించమనీ, ఇకముందు బాల్యవివాహం చెయ్యడంగాని; అటువంటి వాటిని చూడతంగాని చెయ్యబోనని శ్యామలాంబ పలిజ్ఞ చేనింది.

చందశేఖరం, సిద్ధాంతి అనే ఇద్దరు బాహ్మణులు. అక్కన్నగారి దగ్గర అంతకుముందు తమ ఆటలుసాగక-- ఆ కోపం తీర్చుకోవడానికిగాను ఆయన కుమా ర్రెకు స్థిరపడిన సంబంరాన్ని '“జాతకాల' పేరిట చెడగొట్టడానికి నిద్దపడ్డారు. అక్క_న్న గారికి- “నంబంధం వెనిగిపోతోంోదని బారలోంచి-* పొరుషం పుట్టు కొచ్చింది. ఏమైనా సరే, అనుకున్న ముహూర్తానికి ఎలాగైనా కూతురు పెళ్ళి చెయ్యాలని దృడంగా అనుకున్నాడు. ఈ తతంగం అంతా ఆక్కడే వుండి చూసున్న గోపన్న, తాను ఆయన కుమా_ర్రెను వివావాం చేనుకుంటానన్నాడుం నరైన సమయంలో తన మేనల్లుడు అలా బాస చేనినందుకు అక్కన్నగారు పొంగిపోయారు. గోపన్న భక్తుడై, విరాగియె, [బహ్మచారిగా వుండిపోఠాడని తాను

అలనాటీనా టకా లు 187

వీనడంవల్ల తాను పరాయి' సంబంధానికి పోయాడుగాని- గోపన్న “కోనంటే తన కింకొకరేల ? అని సంతోషం (పకటించాడు గోపన్న “*అళమాలలో కెల్ల గృహస్థాశమం” విశిష్టత చెప్పి తన సంసిద్ధత ఖాయపరిచాడు. మోసం చేయ బోయిన-- తప్పిపోయిన పెళ్ళి సంబంధపు- వియ్యంకుడు సీలకంఠభయ్యను కుటుంలంతో సహా అక్కన్న బంధింపించాడు. వారిని తన కుమా రె వివాహ సందర్భంగా తన యింటికి వచ్చే బంధువులకు ఉపచారాలు చేయడానికి నియ మించదలిచాడు గోపన్నకు, అక్కన్న కూతురు కమలాంబకు వివాహం జరిగింది. కొద్దికాలానికి గోపన్న దంపశులకు ఒక కొడుకు కలిగాడు రఘురాముడని నామకరణం చేశారు గోపన్న ఇల్లు శ్రీరామళక్షికి కేర్యదమైంది. అక్కడ జేరిన పిల్లలు నైఠం రామళక్తినే ఆటలలో మలుచుకోవడం నేర్చుకున్నారు. కబీరు ఆశీస్సుతో, కమల కోరికతో, గోపన్నకు రామదాను' అనే పేరు స్థిరపడింది, అ సమయంలో కబీరు చేసిన వోరకు పరవళశుడైన రామదాను తన కొడుకు రఘు రాముణ్ణి గురుదక్షిణగా స్వీకరించమని కోరాడు కబీరు ఆ విషయంలో కమల (ప్రకటించిన ఆధ్యాత్మిక భావానికి ముగ్గుడై ఆమెను తన గురువుగా మన్నించి- తిరిగి వారి బిడ్డను వారికే తన “గురుదక్షిణ” గా ఇద్చేళాడు. అఆ కుటుంబం అవలం వించిన రామఖ క్రిని మెచ్చి- “మీకు శుభమగును”- అని ఆశీర్వదించి వెళ్ళాడు. ఉకనాడు రామదాను (ాొవ్మణ సంతర్పణకు సమాయ త్తమె వుండగా, తను బిడ్డ రఘురాముడు ఆడుకుంటూ నూతిలోపడి మరణింబాడనే మోరవార్త తెలినింది కమల రామదాను మెరుపు దెబ్బకొట్టినట్టయిపోయారు. నోటమాట రాలేదు రామదాసే కాస్త ధైర్యం తెచ్చుకున్నాడు. ఈ సంగతి పెకి తెలిస్తే, (వావ్మాణ సమారాధనకు భంగం కలుగుళుందని కమలకు నచ్చచెప్పి, ఆమెను తీనుకుని రఘురాముడు పడిపోయాడని చెప్పబడే నూతి దగ్గరకు వెళ్ళాడు. కమల దుఃఖం చెప్పళక్యం కాకుండా వుంది. (బాహ్మణుల భోజనాల న ఈరవాత దశీణ రాంబూలాలకు నూతి దగ్గరకు పిలుచుకురమ్మని రామదాను ఒక 'సేవకుణ్ణి నియమించి వుండడంవల్ల వారక్కడికి వచ్చారు. అయికే, ఆ సంకట పరిస్థితిలో “వారి పాదాలు తాకకుండా” వారిని రిక్తహన్తులుగా పంపడం ఎలాగని రామదాను శ్రీరామచం్నదుణ్ణి కి ర్రిన్తూ వుండిపోయాడు, ఈ సమయంలో కబీరు అక్కడకు వచ్చి- అ దంపతుల దుఃఖాన్ని చూళాడు. బావిచుట్టూ [వదషిణీన్తూ దళావఠారాలను కీర్తించాడు, రఘురాముడు బతికి, నూతిలోంచి పాడుకుంటూ 188 అలనాటినాటకాలు

బైటికి వచ్చాడు, రామదాను ఆ అద్భుతం జరగడానికి (బాహ్మణ మహిమే కారణ మని కీర్తించి-- తన యావత్తు సంపదను శ్రీరామార్పణంగా ఆ (బాహ్మణులకు దానం చేసేశాడు. తను, భార్యా, కొడుకు, కట్టుబట్టలతో మిగిలారు. “రామ సేవయె భవిలో నుధీమతంబు” అని అచంచలంగా నమ్మారు.

రామదాను, రఘురాముజ్హి తన మేనమామ అక్కన్న దగ్గరకు పంపుతూ ఒక లేఖ [వాని రఘురాముడి కిచ్చి- మూడు రోజులు సీతారామళాన్త యింట్లో ఉఊండమనీ నాలుగోరోజు ఆ ఉత్తరంగో వున్నట్టు కేయమనీ నూచించి- కమ లాంబతో సవా భ్మ్యదాచలం పపయాణం కట్టాడు

రఘురాముడు తంగడి ఆదేశానుసారం. గోలకొండ వెళ్ళుగానికి సీద్ధ మయ్యాడు. ఇంతలో రాజనటులు నవీ, ఖాదర్‌ వచ్చి- రఘురాముణ్ణి తాము తీసుకుని భ్యదాచలం (ప్రయాణమయ్యారు ఎందుకంటే, అక్కన్న మంతి వాళ్థుద్వారా రామదానుకొక ఫర్మానా పంపాడు దాన్ని జరూరుగా అందించాలి.

భదాచలం అంతకుముందే జేరుకున్న రామదాను ల్యదగిరిమీద రాముడి గుడికోసం కొందరు పౌరుల్ని చందాలడిగాడు వాళ్ళు హేళనగా మాట్లాడారు

ఇదే సమయంలో రఘురాముణ్ణి వెంటబెట్టుకుని భృదాచలం జే3న ఖాదర్‌, నవీ రామదానును కలునుకుని అక్కన్న మం తిగారిచ్చిన ఫర్మానా ను ఎంతో గౌరవంగా అందజేశారు ఆ ఫర్మానాలో సారాంశం ఏమంటే- అంతవరకూ భదాచలం జిల్లా తహశ్మీల్‌ దారుగా వున్న మౌల్వీ అల్లావుర్దీన్‌ సాహెబును తబా దిలా' చేని ఆ స్థానంలో రామదానును తహశ్శీల్‌ దారుగా నియమించాడు పాదుషా, ఈ వార్తతో పౌరులు బెదిరారు రామదాను చేపట్టీన రామాలయ నిర్మాణానికి చందా పట్టిక సిద్దం చేస్తామని మాట ఇచ్చారు కొను పాదుషా యిచ్చిన పదవిని శ్రీరాముని ఆజ్ఞగా స్వీకరిన్తున్నానని ఫర్మానా తెచ్చిన శిరస్రదారుకి రామదాను అంగీకారం తెలిపాడు

నీతారాదేవి, తానీషా ఏకాంతంగా మాట్లాడుకున్న మాటల్నిబట్టి, భ్మదా చలంలో రామదాను [పళంసనీయంగా పాలన చేస్తున్నాడని ఒక విధంగానూ, అతని గురించి మంచివార్త లేదని మరో విధంగానూ సమాచారం అక్కడి కందుతున్నట్టు బోధపడింది నితారా రామదాను యోగ్యుడనీ ఆతన్ని బాధించడం మంచిదికాదనీ, తానీషాకు చెప్పింది

రామదానుపై వవ్చిన పంస్పర విరుద్ధ వార్తల నిజానిజాలను సేకరించ

అలనాటినాటకాలు 189

డానికి పాదుషా నియమించిన రాజూ నరనీంవారెడ్డిగారు తన నివే..కను రామదానుకు అనుకూలంగా ఇవ్వగా, మౌల్వీమొమహదిన్‌ హుస్సేన్‌ వ్యతిరేకంగా ఇచ్చాడు.

అనుకూల నివేదికలో. “బాదుషాగారి అంగీంారముతో దేవాలయము తవాళ్శి భ్రారుగారి యధికారములోనికి తేబడినది. అందులో రెండు లక్షల -వెకము భక్తుల చందాలవల్ల పోగై నది మిగతా యారులక్షలు రైతులు రాజున కీయళలగిన పన్ను, ఈ విషయమున సీ సంవత్సరపు పన్ను మైకము రె ఈల నడుగకుండ మన్నింప వలయుననియు నా పెకము దేవాలయమునకు ర్రైతులు వ్యయ పెట్టుదురనియు, నొకవేళ రాజుగారు మన్నింపను సమ్మతింపరిని యా మెకము నప్పుగా జేనికొని యేటేట గొంచెము కొంచెముగా రైతులు తీర్చెదమని చెప్పియున్నారవి, సంగతిని, అంగీకారము కొరకు తవాళ్శీల్రాకుగారు, “సన్నిధికి (వాని దర్మకార్యముకారకు రాజుగారు తోడ్పడుదుగని నమ్మి, ముుదుశ నా ద్రవ్యము వ్యయముచేసి యున్నారు” అని వుంది

మౌల్వీగారి నివేదికలో -- “రై తులు పన్నులు చెల్లించి యున్నారు రాజు గారికి విన్నపము [వాయకయే యంగీకారము పుచ్చుకొనకయే రైతులను మోన పరిచి యా [దవ్యము రానుదానుగారు వాడుకొన్నారు"” అవి వుంది

తానీషాకు బాలా కోపం వచ్చింది. అక్కన్న మంతి, మేకల్లుడు రామదాన్సు ఏడో దుష్కృత్యం జేళారని నమ్మాడు ఇందుకు “పదాని గారు కూడా చల్ద చల్లగా అనవలసిన మాటలని -- “తానీషా నిర్ణయానికి బలం చేకూర్చాడు అక్కన్న సొత్తును ఇస్తు చేయమనీ, రామదానును వెంటనే బంధించి అతన్ని వెండి, బంగారు, సొత్తులతో, తెప్పించమనీ అబ్జాపించాడు “బాదుషా

తానీషాను ఆ నిర్ణయం మంచి మరలించాలని సితారాబేగం [పయత్నించింధి గాని - సాధ్యం కాలేదు.

రషలటారికారి బలనంతరావు రామదానును బంధించాడు. కాని రామ మషామ వల్ల రామచానుకు వేనిన సంకెల తునాతునకలు కానతం చూని బలవంత రావు చకితుడయ్యాడు. రామదానుకు నమస్కరించి తాను రాజాజ్ఞ జరుపుతున్నా ననీ షమించమనీ అన్నాడు రామడాను మారు మాటాడక బలవంతరావును అనుసరిందాడు. కమల, రఘురాముడు ఛాలా బాధపడిపోయారు. రామదాను శ్రీరాముజ్ణి (పార్థిన్తూ నిష. 9మించాడు కమల, రఘురాముడు కూడా శ్రీరాముజ్జి

190 అలనాటి శాటకాలు

నమ్ముకుని - గోలకొండకు పోయి, బాదుషాకు నివేదించి - రామదాను నిరవరాధి క్వాన్ని నిరూపించాలనుకున్నారు.

రామదానును, “(ప్రధాని' తానీషా సమక్షంలో నిలబెట్టాడు అఆ సమయంలో రామదాను చేనీన సంభాషణతీరు, చూపిన విర్భీతి, తానీషాకు “అవినయంగా' అని: పించి, ఆగవోన్ని పెంచింది. కడసారిగా తానీషా చర్చ ముగిన్తూ తనకు జాకీ పడిన రనాన్ని రొమదాను తీర్చడానికిగామ ఏడు రోజులు" గడువచ్చాడు దీనికి తప్పితే .. ఆ బుణ నానికి బదులు త 3 కరన్సు అర్పిస్తానని రామదాను (పతిజ్ఞ చేశాడు. అ ఏడు రోజులు అతన్ని కారాగారంలో వెయ్యమని, తానీషా ఆదే శించాడు ఠరాసీషా మనను మార్చడానికి నీతారా వేగం మళ్ళి (పయత్నించిందిం కమల, రమురాముడు వచ్చి రాజును (ప్రార్థించారు. తానీషా మనను మారలేదుం కడకు భాదికి తిరిగిపోయి 'ఈ సఫ్ర వాసరంబులు' అవోరా కాలు అధిండ ఉపవాసాలు చేన్‌ శ్రీరామచందుడి పాదాలు డగ్గర పడివుంటే అయనే రక్షిస్తాడని తల్లిని ఓదార్చి బయలుదేరాడు రఘురామ.డు

చెరసాలతో రామదాను ఒక ఉన్మ త్రస్థితిలో శ్రీరామ ధ్యానంలో సంకిర్త నంలో వితర్కస్థితిలో గడుపుతున్నాడు. ఒకసారి “చాందీ" వచ్చి - “చెరసాల ముంచి రహస్యంగా తప్పించి, బార్యాపుతుల్ని కలునుకుని దూరదేశం పోయే ఏర్పాటు చేళాననీ ఈ ర్మాతికి సిద్దంగా వుండమ”నీ చెప్పగా - ఇటువంటి వంచన తాను చెయ్యవని రామదాను తిరస్కరించాడు.

తానీషా మారువేషంలో, కవలీరును కలునుకుని - “భదాచల దేవఠాళర జఇాల్ని అమ్మి చేవాలయాన్ని మహమ్మదీయ పాఠశాలగా మార్చడానికి అజ్ఞయిచ్చి రామదాసును విడుదల చేయాలని తనవారు అంటున్నాోరనీ అందుకు రామ దానును ఒప్పించమనీ కోరాడు. ఆది జరగని పని అని కవీరన్నాడు. జరుగు తుందని తానీషా అన్నాడు. ఇద్ధరూ చెకసాలకు వెళ్ళారు. కలీరు మాటే నెగ్గింది, రామదాను ఒప్పుకోలేదు తానీషా తాను స్వయంగా రామదాను ఎదుటకు వచ్చి వాదించాడు. ఈ శణంలో సీ చేతికి ఆరు లక్షల 'వెకమిచ్చి, దెఠనుంచి తప్పిస్తా నెన్సీ మంటతిత్వమిస్తాననీ, నీ కొడుక్కి. నా కూతుర్నిస్తాననీ తన (ప్రతిపాదనకు ఇప్పుకోమనీ పంపరి విధాల చెప్పాడు. రామదాను ఒప్పుకోలేదు, నిర్ణయం (ప్రకారం, తెల్లవారితే తన తలను రామదాను ఇచ్చేయాలి

ఛామనింగు, లక్ష్మణనింగు అవే ఇద్దరు సిపాయిలు అ అర్బరాతి తానీషా

ఆలనాటినాటకాలు 191

పడకటింట్లో [ప్రవేశించి - కాము రామదాను 'సేవకులమని చెప్పి - ఆరు లక్షలు సొమ్ము బాకీ తీర్చారు. తానీషా కిదంతా దిగ్భ్ర్ర్వమగా వుంది. ఆ వచ్చిన ఇద్గరు అద్భృశ్యమయ్యారుగాని బుణధనం మాతం అక్కడే వుంది నమ్మలేక సిఠారా బేగింకు ఈ సంగతి చెప్పాడు ఆమె దానినంతా అల్లా లీలగా అలివర్ణించిందిం ఇంతలో జైలు అధికారి అహ్మద్‌ షా వచ్చి - ఇద్దరు కాఫిర్లు ఇచ్చిన “బుణం విడుదల రసీదు” వై నమూ, వివరించాడు. ఆది విని ఆశ్చర్యపోయి తేరుకుని = నిజమేననీ, వెంటనే రామదాసును విడుదలచేసి తన గృహానికి తీనుకురమ్మ్యనీ, అహ్మద్‌షాకి, తానీషా ఆదేశించాడు నిజానికా రసీదు తానివ్వలేదు అయితే మొహరూ సంత కమూ తనవే ఆ రసీదు, కాగితం కాదు రాంనింగ్‌ మొలదట్టి తునక - సితారా శానీషాను అభినందించి - పరమాత్ముడు నీవు పుణ్యాత్ముడవు'కనుకనే నీతో సంఖభా షించాడంది తానీషా ఎంతో పళ్చాత్తాపపడ్డాడు. ఆరు లవల ధనాన్ని ఇంకో ఆరు లవలు జేర్చి అల్లాకే అర్పించాడు ఆ భ్మదాచలమే అల్హా అనీ, దానిని రాంచందర్‌కి జాగిరుగా సమర్పించాడు. రాజ్య భారం మానుకున్నాడు, బహిక నుఖాల్ని పరి త్మ్యజిందాడు, కవీరు తానిషాను పుణ్యపురువుడిగా మన్నించాడు.

చిట్టచివరికి సీతారామలన్మణులు వారందరికీ (వప్రత్యతమై - పూర్వజన్మలో ఏయే కర్మానుభవాల నిమిత్తం ఇక్కడ ఈ మనుషులుగా జన్మించారో “శ్రీరామ ముఖతః” వివరించారు.

తానీషా, రామదాను పూర్వజన్మలో సోదరులు ఆ కాలంలో కాపవళాన చిలకగా మారిన ఒక తాపని మనిషి భాష మాట్లాడుతూంకే రామదాను దానిని ఏడురోజులు పంజరంలో బంధించాడు. చిలక కాపవలం ఈ జన్మలో అనుభ వించాడు తానీషా మోజుర్డియె తపన్సు చేస్తూ (తపోభంగం చెయ్యడానికి వచ్చిన) ఒక గంధర్వ స్త్రీని కామించి - భ్మదస్థితి నుంచి జారి - ఇప్పుడు భూపాలకుడై జన్మించొడు. ఆ గంధర్వాంగనే ఇప్పుడు సితారా బేగం. గరుత్మంతుడే కబీరు, అహ్మద్‌షాయే ఆ చిలక.

ఈ వివరణతో నాటక కథ ముగిసీంది. ఇందులో వింత ఏమంటే, సాధా రణమైన మానవ కథగా ప్రారంభమై - భక్రి తాదాత్మ్యంలోపడి - పాకానపడి - పఠాక సన్నివేశ సమయానికి మవి మహిమాన్వితత్వం ,ప్రతిష్టించడానికి పూర్వ జన్మ కథల మహిమలవరకూ పరిణమించింది. కష్టనుఖాలతో, ఆవేళ కావేళాలతో

192 అలనాటి నాటకాలు

భంగపాటుల్లో వడి నలిగి, కనలి, పళ్చాత్తాపులె ఒక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక తత్వాన్ని “వెలిగించవలనింది పోయి ఈ చార్మితక ప్మాతలు, కారణజన్ములై, కథను శంచికి జేర్చాయి. నాటకం మొత్తంమీద పద్యాలు బాలా వుండడమేకాక, తెలుగు, హిందూ ప్రానీ పాటలు కలిపి మొత్తం అరవై రెండున్నాయి. మరొక విశేషం, చర్మిత ్మపకారం అక్కన్న, మాదన్న లిద్దరూ గోపన్నకు మేనమామలు, కాని ఇందులో అక్కన్న ఒక్కడే [పముఖప్మాత వహించాడు. “మామ” కూడా అయ్యాడు బార్మితకంగా మరొక వివరణ [పకారం, రామదానుకి ఈతహశళ్శీల్దారుద్యోగం యిచ్చినవాడు అబ్బులా కుతుబ్‌ సాహి దగ్గర (పధానమంతతిగా వున్న మీర్‌ జుమ్లా, అబ్బులాయే రామదానును బంధింపించి కీళశ. 1660లో ఖైదు చేశాడు, అబ్జుల్హా 1672 లో చనిపోగా, అతని మూడో అల్లుడైన తానీషా, (వళువై 1677 లో గోపన్నను విముక్తుజ్ణి చేళాడు. రామదాను నాటకం “దార్మితకం' అని వూర్తిగా అనడం, సబబు కాదు, గోపన్న రామదాను అయినట్టుగానేే యదార్ధ చర్మిత ఒక కుని మవాచర్మితగా పరిణమించింది. కవీరును రర్మక ర్త అడ్డుకున్న మట్టం, రామదాను కొడుకు మరణించా డన్న వార్త తెలిసిన ఘట్టం, తానీషా రామదానును బంధించి తెప్పించి అతనితో సంభఖాషించిన ఘట్టం, ఆవేళవూరితమైన రామదాసు త్రైలు ఘట్టం, రాంసింగ్‌, లమ్మణనింగ్‌ రాసీషాకు బముణధనం చెల్లించి రామదానును విడిపించిన ఘట్టం ఈ నాటకంలో కీలక సన్నివేళాలు, బాల్యవివావోలు పనికిరావనీ, హిందూ మహమ్మ దీయ భేదాలు, కులభేదాలు కృ్మతిమమైనవనీ, మానవులంతా ఎలా ఒకరో అలాగే భగవంతుడు కూడా ఒకడేనని-- వంటి సందేశాలను రచయిత యిందులో పొందు పరిచారుం రామదాను నాటకం అనగానే ఆయన [వాసిన “పసిద్ద కీ రని లను *దాళ రధి శతక” పద్యాలను (పేషళులు ఇందులో వుండాలని ఆస్తే నిరాశే ఎదురవు శుంది. గోపాలాచార్యులుగారు అటువంటి వసతి కల్పించలేదు. ఇది గోపాలా చార్యులుగారి స్వతంత్ర నాటకం. ఈ నాటకం ఆంధ్రదేశంలో అపూర్వ (ప్రచారం పొందింది. అలనాటినాటకాలు [25] శ98

సక్కుబాయి అణ క6ీచ్చి్రిటలాడుకోరా వా ముద్దుల మూటగదరా ! గోపాలా ( అజ తరంగా రంగా రంగా రంగా యనుగీ ! మంగళకరుడి పాండురంగని మదిలో స్మరించండి అ= “ఆలో ఏమి నా భాగ్యము 1! స్వామి కనిపించెన్‌ నేటికి నా అన్మ శరియిందెన్‌ ” అ= వంశి రంగస్థల గీశాలతో సక్కుబాయి వాటకం ఆంధదేళంలో విశేషంగా (పజారం పొందింది. అయిలే- ఈ పాటలు [వానినవారూ, నాటకం (వానసినవారూ ఒకరు కాదు. కీ9ి4ీ అలనాటి నాటకాలు

హైటలు డైళా (ద్రైఠా?) గోపాలంగారివి. నాటక రచన మల్లాది అచ్యుత రామళాన్త్రగారిదిం సక్కుబాయి. నాటకానికి నాందీ, (చస్తావనలేమీ లేవ. అంక విభజన కాకుండా రంగ విఠజన వుంది ఈ నాటకంలో పదమూడు రరగాలున్నాయిం యరాొవిధిగా వుండే పద్యాలుకోక ఇరవై అలయిడు పాటలున్నాయి. నేనిక్పుడు సరి చయం చేస్తున్న ఈ నాటక (వతి 1965 లో ఆత్చయింది భక్షి [(పధోనమైన నాటకాల్లో, చింతామణి తరవాత బహుళా సక్కుబాయి నాటక* (పదారం పొందినంతగా మరేదీ పొంది వుండదు. చింతామణి నాటకంలో *భ క భాగం మరుగునపడి, నుల్ఫి సెట్టి ముతక హాస్యం ముందుకొచ్చి నిలబడింది. బహుళా మన “ముతక రసికుల్ని నుబ్బిసెట్టి ఆళర్షించినంతగా వీిల్వమంగళుడు ఆకర్షించి ఉండడు-- అది వేరే కథం ఎవరీ నక్కుబాయి ? ఒక మవీరాష్ట్ర గృహిణి ఏమిటీమె [ప్రత్యేకత ? కృష్ణభక్తురాలు. అ త్రగారు పెట్టే కోడంటికాన్ని వెళం తెళ్క చెయ్యకుండా తన అచంచల ళృష్ణభ క్రీని నిరూఫించుకుని కడకు పాండురంగనీలో అక్యమైనంళ పనిచేసి- ఆ స్వామి ఆదేళంమేరకు (“ఇంకను కొంతకాలము నీవీ భూలోకంజఖన మండి, నీ భర్త మెదలగువారిని నన్నుగా భావించి సేవింపుచు అనంతరము నా సాయుజ్యమును చెందగలవు”) మళ్ళీ సంసారయా[ఠకు సిద్ధపడిన పాొఢిజ్హ ఈ సకు్క_ఉయి కఠ *“ళ కవిజమము' అనే బృబాళ్‌ (గ్రంథంలో వందా కోయల్‌ -రనాల దేవరాజస్వామి అనే ఆయన ఈ పు సకాన్ని ధరదిండాళు 1938లో ద్వితీయ మజ దణంగా వెలువడిన ఈ వుగ్రకంలో [పకాళకుల విజ్ఞప్తి గమనించ చగినది. తన్సహాత్ముల దివ్య చరితము లనేకములు సామాన్యముగా భఈరతఖండము లోని సకల జనులకు తెలియకపోయెను. అట్టి కొరతను వారింప బూని మబోరాన్ట్ర భాష యందుండు తొంబది శాలుగు చరిఈములతో, కన్నడ భానయందుండు పురందరడొన చరిఈమును చేర్చి మొత్రము తొంబదిరైడు ల క్షుల శవ ఈములను ఈ శ్రవజయవబ అను పేరుతో నాలుగు భాగములుగా వికయించియంటిమి, ఆ అలనాటి నాటకాలు 195

(ప్రతులన్నియ సెలవై (లర్చై) పోయినందున ఈ కొత్త కూర్చు మరల అచ్చు వేయించితిమి"”--

అందులో వున్న కథల్లో (118వ అధ్యాయం) “సక్కుబాయి చర్మితము ఈ నాటక రచనకు ఆధారం. దాని (ప్రకారం, అణా

కృష్ణానదీ తీరంలో కర వీరపురం అని ఒక ఊరు అక్కడొక (బావ్మ ణుడు, (బాహ్మణి కాపరం చేన్తున్నారు. [బావ్యూణుడు వేద వేదాంగ పారంగతుడు, పౌరాణికుడు అనేది నిజమేగాని స్వభావంచేత కపటి. అనూయాసరుడు. అతని భార్య కూడా ఆతనికి తగినదే, భ ర్తని తనకి దానుణ్ణి చేనుకుంది. అత్తమామల్ని హింసించింది దయాశూన్యురాలు, అబద్ధాలకోరు. అళమ్మ ఓశమ్మ కబుర్గంటే ఇష్టం, ఇతరుల్ని నిరంతరం నిందించడం ఆమె సహజగుణం.

అ దంపతులకు ఒక కొడుకున్నాడు అతనూ చక్కని పండితుడే ఆతనీకి పండరిపురం సమీష[గామంలో వుండే ఒక [బాహ్మణుడి కూతురైన సక్కుబాయి నిచ్చి వివాహం డేళారు సక్కుబాయి వీరి గుణాలకు పూర్తిగా వ్యతిరేకి. సాధు జనభక్తి, కాంతత, మృదుభాషిత్వం భగవన్నామ సంకీర్తన, ఆమె సహజ గుణాలు. చిన్నతనంలోనే ఆమెకొక మహదాచార్యుడు కృష్ణమం(తోపదేశం చేయడంతో అమె హరినామ సంకీర్తన పారాయణ, విఠలనాధ ధ్యాన తత్పర అయి అ త్తవారింటికి వచ్చాక కూడా తన సహజగుణాలను పరిపోషించుకుంటూ వచ్చింది

ఈమె దోరణి సహజంగానే ఆత్రగారికి నచ్చలేదు. భక్తి కమంగా విర క్తికి దారి తీస్తుందనీ అందువల్ల గృహకృళ్యాలు దెబ్బ తింటాయనీ భావించి- సక్కుబాయిని హింనించడం మొదలు పెట్టింది బాధల్ని ఓర్చుకుని- సక్కుబాయి జాగ త్తగా గృహకృత్యాలు చేన్తూనే వుంది. ఆమె పరిస్థితి ఇరుగు పొరుగువాళ్ళకు దయనీయంగా కనిపించడం [గహించి- సక్కుబాయి అత, మాను కూడా వూర్వుంకం చె హింసించడం సాగించారు విరోబూ తనకు ఈండి అనీ, రుక్మిణీదేవి తనకు తల్లి అనీ భాగవతోత్రములు, సంకీ ర్తనపరులు సోదరులనీ, ఐంధువులనీ, పండరిపురం తన వివాసస్థలమనీ, సక్కుబాయి విర్ధారణ చేనుకుంది.

ఒకసారి ఆమె తమ వూరికి వచ్చిన పరమ లాగవతులతో కలిని పండరి వురం వెళ్ళడానికి సిద్దమై = (పయాణంలోగా హరి సంకీర్రనం చేస్తుంటే వారంతా ఉన్న చోటికి (ఈ వార్త తెలిసిన) సక్కుబాయి భర్తవచ్చి తన్ని, కొట్టి, అమెను

1906 అలనాటి నాటకాలు

ఇంటీకి తీసుకుపోయాడు. అత్రమామలు అన్నపానీయాలు ఇవ్వడం మానేసి = స్తంభానికి కట్టిపెట్టారు

విర్ధలనాధుడు రానే సక్కుబాయి రూపంలో వచ్చి, ఆమెను విడుదలచేసి, తాను ఆమె వుండవలనిన స్థానంలో బద్ధుడై వున్నాడు

సక్కుబాయి పరమ భాగవతుల మన్ననలు పొంది - వారితో కలిసి, చంద లాగా తీరంలో వున్న పండరిపురంజేరి ఆక్కడ మవానందం అనులవిస్తోంది.

ఇక్కడ కరవీర పురంలో పదిహేను రోజులపాటు ఆమె అత్రమామలు తిండి సీరు ఇవ్వలేదు. కాని, ఆమె తర్త జాలిపడి, ఆమె నద్గుణాలను గుర్తించి కట్లు విప్పాడు నిజానికి ఆ సక్కుబాయి రూపంలో వున్నది కృష్ణుడు కదా! అయన అత్రమామల్నీ, భర్తనీ “తన్ను దండించకుండే లాగొ చూనుకిని = సంసారం కానిన్తున్నాడు

ఒకసారి అపారభ క్రి పారవళ్యంలో కరిగి - సక్కుబాయి విర్ధల ధ్యానం చేని చేసి - ఆ స్వామిలో ఐబక్యమైంది. శరీరాన్ని అక్కడ [బావ్మణులు లాగ వతులు జేరి చందభాగా తీరంలో విధిపూర్వుకంగా దనానం చేశారు. ఒక (బాహ్మ బుడు ఈ సంగతి అమె ఇంటివారికి చెప్పడానికి కరవీరపురం వెళ్ళాడు.

కృర్ణుడు సక్కుబాయి రూపంలో ఆ భక్తురాలి అత్తమామలకు, భర్తకు సేవలు చేన్తూ “ఇరుక్కుపోవడం, ఆ విశ్లేషణ సహించలేకపోవడం కారణంగా పండరిపురంలో భాగవతుల స్వప్నంలో కనిపించి - సక్కుబాయిని దవనం చేసిన స్థలం నుంచి ఆమె ళల్యాలను 'సేక6ించి తెచ్చి తన సన్నిధిలో ఉంచమని ఆదేశిం చింది. ఆ దహన స్థలంలో చూసిన భాగవతులకు సక్కుబాయి శల్యాలు విర్ధల నామం జపిన్తూ కనిపించగా -- తీనుకొచ్చారు.

రుక్మిణీదేవి దయవల్ల ఆ శల్యాల నుంచి సక్కుబాయి మళ్ళీ బలికి లేచింది, రుక్మిణీదేవి అమెను కరవీరపురం వెళ్ళి అందర్నీ అన్ముగహపాాళుల్ని చేని, భగవంతుని ఆను గహపాతులనుగా చేయమంది.

సక్కుబాయి. మాయ సక్కుబాయి' (కృన్లుడు) ని కలిని - తన “పదవి తను మళ్ళీ తీసుకుంది.

చందభాగా తీరాన దహనం డేనిన వైనఆ సక్కుబాయి అ తృమామలకు చెప్పిన [బాహ్మణుడు ఆమెను అక్కున చూనీ అళ్చర్యపోయాడు సక్కుబాయి “తెరవెనుక కథ చెప్పింది అమె మహిమాతిశయమూ+* విర్ణలనారుడి ఠకజనరగణ

అలనాడది నాటకాలు 197

నీరఠి రెలునుకుని పళ్చత్తాపపడ్డారు అశ్రమామలు, వారి కోరికమీద సక్కుబాయి ఈ జన్మ తత్వాన్నీ, భగవన్మహత్మ్యాన్నీ విశదంగా చెప్పింది వారందరికీ. ముకి మంతం ఉపదేశించగల సచాచార్యుణ్ణి పండరిషరంలో ఒక మఠంలో చూపించిందిం ఆయన “శ్రీకృష్ణ (రాజ)మంతాన్ని ఆమె భర్తకీ తదితరులకీ బోధించాడు. ఊప దేశమే కాదు, భగవన్నాను నుహరత్మ్యాన్ని, ఆయన సర్వాంతర్యామిత్వాన్ని కూడా వివరించాడు,

ఇలా-భగవదను గహం తొనుపొంచి ఇతరులకు పొందించిన సకుు బాయి, ఆవసానంలో ముక్తి పొంటింది. అమె నాశయించినవారు కూడా పరమపదం చేరారు,

= ఇదీ కథ.

ఈ కథను ఈ నాటకంలో కొద్ది కొద్ది *“నాటకీయమైని మార్పులతో పొందు పరిచారు అద్యుతరామశాన్తీగారు.

ఈ నాటకంలో, సక్కుబోయి అత్తకీ, మామకి పేర్తులేవు - కథలోలాగే == కాని భర్త పేరు విశ్వనాథ బట్టర్‌ అత్తగారు ఒక్కతే సక్కుబాయిని బాదలకు గురి చేసింది విశ్వనాథ కట్టరు ఇందులో పండితుడుగా కనిపించడు సరికదా, మొద్దులాగా తల్లిదాటు విడ్దలాగ కనిపిసాడు, ఇందులో ఇతని కూరత్వం, మృచృ కటికం నాటకంలో (/ పకరణంలో) శకారుణ్ని గుర్తు చేన్తుంది విశ్వనాథ బట్టర్‌కి భార్గంటే ఇష్టం వుంది ఆమె అందమైందని, కాంతమైందని - కాని తల్లి చేతిలో *ఠన' అస్తి ఇరుక్కుపోవడంవల్ల అమె మాట ఎదిరించలేనిస్థితిలో వున్నాడు. శళారుడిలో వున్న పోలికల్గా ఒకటే, అవకతవకగా మాట్లాడడం

మూలకతలో సక్కుబాయికి విర్ధల నాదుడిపట్ల భక్రి ఇనుమడించడానికి కారణం భాగివతో శ్రములు' అవి వుంది, నాటకంలో అందుకు కారకుడు శిన యోగి ఇతని పేరు శివయోగిగాని, భకశ్రి మాతం విళ్లు (ప్రధానం,

అయిదో రంగం మొడట్తో విశ్వనాళ భట్టరు నుడీర్హ స్వగతం చూడండి. తన ఇంట అనుబంధాలపట్ల జీవితంపట్ల ఆతని అల్మిపాయాలు చాలావరకు సంసార వక'ంగా కనిపిస్తాయి, అతని తర్క_౦గాని, లొంగుబాటుశత్వంగాని నూరింట తొంభై వంతులు = ఒకన్పుడు - తెలుగింటి మగ మవిరాజుల మన స్తర్వాన్ని [వతి వింవించేదే,

1006 అలనాటీనాటకాలు

నాటకంలో, సక్కుబాయి అత్రగారు ఆమెకు బాధించడం మాత్రమేకాదు, ఆమెలో భక్తికి దోహదం చేసిన శివయోగిని కూడా బాధించింది. సక్కుబాయి ఇష్టంగా ఆరాధించే కృష్ణ వ్మిగవాం కూడా ఈ నాటకంలో ఒక ప్యాతకాని పాత. ఆ బొమ్మ కనిపిస్తే బాలు అత్తగారు రెచ్చిపోయేది.

ఇందులో కృష్ణుడితోపాటు పక్కన వుండి ఆ దేవుడి ఆజ్ఞలకు, సంకల్ప్చాలకు లేడోడు వాదోడుగా వ్యవవహారించించినది రాధ ; రుక్మిణీదేవికాదు,

శివయోగి మాటల్లో చెపితే సక్కుబాయి పుణ్యచరిత, అపూర్వ $ిలి

“*కతీన శికల నెన్నేని గాంచియుండి

భకి (ప్రహ్లాదు రీతిగా పరిణమింస

ఓక్త సందర్శనా పేక వచ్చుచుండె

సకల పుఠదాయి, నిరపాయి, సక్కుబాయి

సక్కుబాయికి అత్రగారిమీద, ల ర్తమీద కూడా - వారెన్ని బాధలపాలు జీసినా కోపం కలగలేదు. పెగా అంటుంది -

“మా అ త్రగారిని నిందింపకుడు. నా కర్మానుభవము తీరినదియు అమెయే నాకు పరమ గురువు, ఆమె నిర్భంధమే నా భక్తికి దార్థ్యమొసంగుచున్నది .... ఇది యంతయు నీళ్వర సంకల్పము --” అని.

సక్కుబాయిని ఆమె అత నిర్బ్భ-ధం నుంది విడిపించటానికి కృష్ణుడు వేసిన పథ$౦ ఇది-- ఇది మూలకథ కంటే వేరుగా వుంది “ఆమె మవాో పతి (వత, భర్రమాట వినును గావున నేను విశ్వనాధుని వేషంబున సక్కుబాయి కట్లు విప్పి పండరికి పంపి-చి నేను సక్కుబాయివలె స్రంభమునకు కట్టుబడి యుంగదం విశ్వనాథుని వేషము సక్కుబాయి వేషము యేక కాలమందు దరించి భక జన రవణ నాటక మాడించెద, సక్కుబాయి అత్ర వైరమున నై నను నన్ను దలంచు చున్నది గనుక ఆమెను కూడ భక్తురాలిని జేసెద

తొమ్మిదో రంగంలో కఠ ఈ నాటకానికి మలుపు. విశ్వగాఠ వట్టరు, సక్కుబాయి వేషం ధరించిన కృష్ణుడు, రాద, సక్కు. అత్తగారు ఇందులో హ్మితలు భార్యశో కలిసి కులుకుతున్నాడని భావించి అళ, కొడుకుమీద మండి పడడం అక్కడ కృష్ణుడు-రారతో “_పేయసీ ఇక కొంచెము కాలము నక్కు బాయిగాను౦డి వీరిని పడరికి తీనుకొని వత్తును. నీవు మార్గమున కలిసికొనుము

అలనాటీనాటకాలు 199

ఆనీ సంపేళాడు, అత్తగారు *'మాయసక్కు' మహిమవల్ల లక్తురాలిగా పరిణ మిస్తోంది.

పది పదకొండురంగాలు రెండూ, సక్కు.బాయి సాటి 'సోదర' పురుషులకు చేసిన విన్నపమూ; శివయోగి పురుష భక్తులకు చేసిన విన్నపమూ (పముఖంగా వివరిస్తున్నాయి.

“స్త్రీలను హీనురాండుగ చూడకుడు. ఆడువారిని తిరస్కరించకుడు. వారి యందమును జూచి యుడికిలకుడు వారి తెలివితేటలకు ననూయ చెందకుడు"- అని పురుష సోదరులకూ --

“మనము మగవారికి లోబడినార మనుకోవద్దు. మనము లేనిది వారికి వారు లేనిది మనకు [ప్రాపంచిక వ్యవహారములు నడువవు పరమార్థమునకా హెచ్చు తగ్గులు లేవో--అని శ్రీలకూ సక్కుబాయి వోద-

“వారిని (స్త్రీలను) రెచ్చ పెట్టినారు. దుఃఖముల పాలు చేన్‌నారు ...గంగి గోవులను పెద్దపులులుగ చేసినారు సార్వులనళక్రిలుగ చేసినారు ...” అని-- 8వ యోగి పురువుల లోపాన్ని అఐహిర్గతం చేని-మేలుకొలీపాడు,

“ల్రక్రి స్మామాజ్యముకన్న వేరు స్మామాజ్యములేదు భక్రికి సరమేళ్వరుడు కట్టు బడినట్టు ఇంకొళదానికి కట్టుబడడు. సత్యము” -అని-- శివయోగి బోధదవిన్న "పేరయ్య చేత 'వాచా' సందేశ మిప్పించారు రచయిత.

పన్నెండోరంగం పఠాకసన్నివేళానికి దారి పరిచింది కృష్ణుడు సక్కుబాయి అల్రను భక్తురాలిని జేసి పండరి! వయాణం కట్టించాడు రాధను హెచ్చరించి, “సక్కు వాయి శరీరంలో ప్రవేశించి అ శరీరం నశించకుండా కాపాడమని పంపించాడు ఎందుకంటే, అప్పటికే పండరిజేరిన “'సక్కు' భక్తి పారవశ్యంతో “కర్పూర దీపమంతరించినట్టు* ఆంతరించిందిం

పదిహేను రోజులు తమతో గడిపిన సక్కుబాయి సక్కుబాయి కాదనీ, సాొఇుత్తూ భగవంతుడేననీ అత్తగారికి అర్థమైంది.

చివరికి-పండరిపురంలో స్వామి సన్నిధిని ఆంతా కలిళారు, చనిపోయిందను కున్న సక్కుబాయి. అక్కడ కనిపించింది. అమె అత్ర, “నా ధనము ఇల్లు, శోటల్యునీ యిష్టానుసారముగ స్వామి శిర్చింపుముం” అని స్వచ్చందంగా కోడల్ని కోరింది,

00 ఆలనాటి నాటకాలు

పండరినాధుని దర్శనంతో పరవళించి తృపిచెందిక సక్కో అన్య [ప్రపంచము చూడజాలను” అని అన్నా, శ్రీకృష్ణుడి అజ్ఞ _పకారం నడుచుకుంది- అనే న్ఫూర్తితో నాటకం ముగిసింది ఈ నాటకం రెండో రంగంలో “స్త్రీల మీటింగ్‌; నాలుగో రంగంలో జమునాబాయి ఇంట్లో జరిగిన సన్నివేశం ఆరో రంగంలో జమునాబాయి పర పురుష సంబంధరనికత ఈ నాటక కథ చార్మితకనే పద్యానికి (ఒకవేళ అటువంటి దంటూ ఉంటే) భంగకరంగా కనిపిస్తున్నాయి. ఈ రంగాలలో ఉపయోగించిన ఇంగ్రీమ మాటలు, ఆధునికంగా మగవారి దూకుడును నిరసిస్తూ పరిణమించే స్తీ వినురైన మనస్తత్వం ! నాటక (ప్రధాన కథ్మాసవంతిలో అతికి నిలబడడం లేదు పురుషాహంకారాన్నీ, '“జులుమునీ (పళ్నించే ఆధునికస్త్రీల ధోరణిని నిరసించే ఉద్దేశంతో ఈ కృతక సన్నివేశాలను నాటకంలో బలవంతంగా ఉనిపినట్టు తోన్తుంది. చివరలో సక్కుబాయి చేత, శివయోగి చేత, (ఈ రంగాలలో ముఖ్య ప్మాతలైన జమునాబాయికి పేరియ్యకి) బోధలు చేయించినా- ఆ బోధలకు ఈ సన్నివేళాలు దోహదం చెయ్యవు. పెగా కాతొచిత్వానికి భంగం కలిగిస్తున్నాయి. మరో మాట-- ఇందులో సక్కుబాయి కృష్ణుడు, రాధ, శివయోగి తప్ప మిగిలిన ప్మాతలు వాడుక భాషలో మాట్టాడతాయి. దుష్టప్మాతల ద్వారా ఇందులో వీస్యం పుట్టించే [ప్రయత్నాన్ని రచయిత చేళారు. సక్కుబాయి అత, విశ్వనాధ భట్టరు పేరయ్య జమునాబాయి, ఇటు వంటి వోస్యాన్ని “ఆసంకల్పితం గా (పేశకులకు కలిగిస్తారని రచయిత ఎంచు కున్న అభ్మిపాయం కొవచ్చుం భక్తిరస పపధాన నాటకాల్లో [పముఖంగా చెప్పదగిన పానుగంటి వారి “రాధా కృష్ణి నాటకం సరసన నిలబెట్టదగిన సత్తా ఇందులో లేకపోయినా- సక్కుబాయి నాటకం ఆం్యధ ,(పేగశకుల్ని ఒకప్పుడు బాగా అఆకట్టుకుందిం రేడియోలో (ప్రసారం చేసిన ఈ నాటకంలో సక్కుబాయి ఆత్రగారి పాృాతలో సీరారత్నమ్మ సక్కుబాయి ప్మాతలో శ్రీరంగం గోపాలరత్నం విశ్చనాధభట్టరు పాాళలో నండూరి సుబ్బారావు కృష్ణ పాతలో రఘురామయ్య చిరస్థాయిగా విలిగారుం ” శ్ష01 అల్న్ననాటినా భర మె శ భగం అ 241వ స లో గ

బాలనాగ మ్మ

66చ్చాహైలీ *__

అనే ఆరుష్కృవెంట తరంగాలుగా వినిపించే శ్రూరమైన నవ్వుతో- రంగ స్థలాన్ని దద్దరిల్ల వేసిన నాటకం “బాలనాగమ్మ” అణు

అ అరుపు అరిచేవాడు మాయలఫకీరు --

ఆం[ధచేశం మారుమూలల పల్పెటూశ్ళులో కూడా వ్యాపించి-- దాదాపు అర్థ శతాన్ది కాలంగా *'శేష పబారంలో వున్న ఏకైక జానపద నాటకం "బాలనాగమ్మ" ఇది కావడానికి వాలనాగమ్మ కథ ఆయినా, దీనికి మాయలఫకీరు అనే మరో "పీరు కూడా వుందిం

వ02 అలనాటి నాటకాలు

ఎవరీ బాలనాగమ్మ + ఎవరా మాయల ఫకిరు? అనీ

(వళ్నిస్తే ఆనక్రికరమైన జానపద కభా [ప్రపంచంలోకి మనం ముందుగా తొంగి చూడాలి,

బురకఠకు వూర్వరూపమైన “తంబుర కళథిగా దీవిని జంగం కులానికి జెందిన ఆడవాళ్ళు పాడుతూండేవారు. బాలనాగమ్మ కఠ పూర్వో త్రర భాగాలుగా "పెద్దదిగా వినిపిస్తుంది. పూర్వభాగంలో బాలనాగమ్మ తల్లిదర్మడులు నవా (నవ ?) భోజరాజు, భూలవ్మ్మీదేవికి సంబంధించినది. ఉత్తరభాగంలో కథ బాలనాగమ్మకు సంబంధించినది

ఈ '“జంగంకఠ'లో కథాకాలాన్ని గనక పంశిలిస్తే, మనదేశంలో మహమ్మ దీయ పాలన బాగా పాదుకొని- ఆ కాలంతో రాజకీయ సంబంధమైన, పరిపాలనా సంబంధమైన పారసీక (ఉర్దూ ?) పదజాలం పల్లెపల్లెకూ కూడా (పదారమై, అల వావైన కాలానికి సంబంధించినదై వుండాలి ఎందుకంటే యిందులో మాయల ఫకీరు. “పన్నెండు స్తంభాల మసీదులో, మూడు వూటలా ఖురాను చదివేవాడు? ముఖ్య విశేషం ఏమిటంటే బాలనాగమ్మ తండి నవా భోజరాజుగాని, పానుగంటి “వర్డ్‌ రాజులు గాని, ఢిల్లీ పాదుషాకి సామంతులు (పాదుషా 'వలానాా అని కథలోలేదు.) నవాభోజరాజు ఢిల్లీ నుల్తాను ఆ(గవోనికి గురై రాజ్యం కోల్పోయి పానుగంటి పట్నం జేరి 'కధ్రైలమ్ముకునే దశలో వుండగా-- బాలనాగమ్మ అతన్ని గుర్తించి- అక్కలకు కూడా చెప్పి ఆదరించింది అంతేకాదు. తన భర్త కార్య వర్ణి రాజును (పార్థించి-- ఢిల్లీ నుల్తానుకు నచ్చచెప్పించి - తన తండి రాజ్యం అరనికి దక్కేలాగ “ఫర్మానా కూడా ఇప్పించింది.

మనదేశంలో --ముఖ్యంగా-దషణ భారతంలో 14 వ శతాబ్ది ప్రారంభంలో మహమ్మదీయుల రాజ్య [పాఠళవం [పారంభమైంది పరిపాలన పారిభాషిక పదాలు (పచారానికి వచ్చి- “జానపదుల నోళ్ళలో” పడడానికి కనీసం మరో వంది సంవ త్సరాలు పట్టి వుండవచ్చు. ఈ కథలో వచ్చే పానుగల్లు ఘండికోట నాగళ వూడి వంటి ఊళ్ళపేర్లు చూస్తే, చిన్న చిన్న దుగ్గాల స్టావరాలే తప్ప చకవర్తుల పాలనాశకేం్యదాలు కావని తెలున్తూనే వుంటుంది. దానా, దీనా, “*బాలనాగ మ్మ తంబుర కథకు నూలం ఏదైనా చిన్న సంఘటన (నిజంగా జరిగిందే) వుండి వుంటుంది ముస్దిం ఫకీరు ఒక రాచకూతుర్ని ఎత్తుకుపోగా, అమె కొడుకు వెళ్ళి

అలనాటి నాటకాలు 208

వకీరును నంపి ఆమెను విడిపించడం- అనే చిన్న శభాన్తూతం వెంట జానపద సహజమైన అద్బుత కల్పనలతో అతిశయో క్రి ప్రధానమైన పాత చితణతో, సన్నివేళాల కల్చనతో, “*రామాయణకథ” నంచి వుణికి పుచ్చుకొన్న పోలికలతో, బాలనాగమ్మ కథ రూపుదిద్దుకొని వుంటుంది. మొత్రంమీద ఈ జానపద కధా గానం [ప్రారంభమై దాదాపు నాలుగువందల సంవత్సరాలు కొనవచ్చు. “బాలనాగమ్మ” నాటకంలోకి వెళ్ళడానికి ముందు ఎవరీ బాలనాగమ్మ అనే విషయం చూద్దాం, కాశీకి పడదమటగా మున్నూరామడ దూరాన వున్న లళూచ్మకపట్నం ఏలే సూర్యవంశ రాజు నవాభోజరాజు అతని భార్య భూలక్ష్మీదేవి అమెకు ఏడుగురు కూతుకు) వారి పేర్లు 1 నూర్యనాగమ్మ చందనాగమ్మ, ఉత్తర కన్యక దషీణ శన్య్మక మునికన్యక, విగడాల సంగమ్మ, బాలనాగమ్మ. భూలక్ష్మీదేవి చనిపోగా భోజరాజు మాణిక్యాలదేవిని పెళ్ళాడాడు, ఆమెకు ఈ యేడుగురు పిల్లలంటే ఇష్టంలేదు, ఆమె కోరినమీదట ఆ రాజు తన పిల్లల్ని ఆడవిలో వదిలేసి చక్కా వచ్చాడు. వాళ్ళుని వంగపట్నం రాజు కాపాడాడు, ఇది జరిగిన పదిహేను రోజులకు పౌనుగంటికి చెందిన రామవర్థిరాజు ఆ అడవికి వేటకు వచ్చి= వంగపట్నం౦ం రాజు ద్వారా ఈ పిల్లల్ని చూకాడు, వాళ్ళ కథ విని- వాస్హెవరో కాదనీ, తన మేనకోడ శ్రే ననీ గు ర్రిందాడు (పదేళ్ళుగా రచ్చలు కారణంగా రామవర్జిరాజుకి, లోజరాజుకి బంధుత్వపు రాకపోకలు లేవు ) ఏడుగురు ఆడపిల్లల్నీ తన పట్నానికి తీనుకు పోయి- తశ ఏడుగురు కొడుకులై న నూర్యవర్థి, చర్మదవర్థి పాపవర్థి, శరతవర్థి కామవర్థి రామవర్థి కార్యవర్థికి పెళ్ళిళ్ళు చేశాడు. వారిలో చిట్టచివరి జంటే- కార్యవర్థిరాజు అతని భార్య బాలనాగమ్మ ఇలా వీరు నుఖంగా స్థిరపడినమీదట ఘండికోట యుద్ధానికి ఏడుగురు అన్నదమ్ములూ వెళ్ళవలసి వచ్చింది. కోటనీ, రాజివాసాన్నీ కంటికి రెప్పలాగ కాపాడే పవిని తలారి రాముడికి అప్పగించి- కార్యం తప్పితే, తల తెగవేని హను మంతుడి ఇురుజుకి కడతానని హెచ్చరించి- బాలనాగమ్మ మేడకు వెళ్ళాడు కార్యవర్థి. అక్కడ ఏడు గిరులు గీసి- ఆ గిరులుదాటి ఎవరికీ లిషం పెట్టవర్దని-- భార్యను హెచ్చరించి- ఆఅనశచేని- అన్నలతో కలిసి యుద్దానికి వెళ్ళాడు. జార 2014 అఖఅఖనాటి నాటకాలు

యుద్దానికి వెశ్ళే సమయానికే గర్భవతిగా వుంది బాలనాగమ్మ -- ఇది పూర్వ లాగంలో కథ.

(వన్తుత నాటకంలో కథ, ఉత్తర భాగానికే నంబంధించి వుంది. నాటకంలో లాగే *జంగం” కథ కూడా మాయలవకీరు (పస్తావనతోనే (ప్రారంభమవుతుంది అఆ ఫకీరు [పాఠవాన్ని ఆ పాట యిలా వర్ణిస్తుంది

జా రాజులుయేలే భామిలోపలను నాగళ్ళవూడి గట్టుపుట్టి నాది గట్టుపుట్టగా ఫకీరు పుట్రేను వానికొక్క కోట నాయనా లోపల ఏడుపక్కలా వెండికోటలు పదునాలుగు పైడి మేడలేమి వెన మేడలో నట్టనడుమాను పన్నెండు స్తంభాల మసీదు వున్నాది మసీదులోనే మాయలఫకీరు ఆరుపూట్లలో ఆరవం చదివేను మూడుపూట్ల ఖురాను చదివేను ఏడుపూట్లు ఏకాంతం చదివేను వాడు మంతకాడు బల్‌ మాయకాడేమి వాని పక్కనే భూతాలు నాయనా! ఏడువందలే యెర భూతాలు మూడువందలే యుక్కిడి భూతాలు చిటిక వేసితే దయ్యాలు లేచును...” గాండ్ల నంగమ్మ ఫకీరుకి “పెద్దలంజ”ట

ఇంత చ*త వున్న ఫకీరు, గాండ్ల సంగమ్మకు సవితిని తెచ్చి “తమాషా” చూద్దామనుకున్నాడు. నల్లపిల్లిని చంపి కాల్చి భస్మంచేసి, ఎడమకంటికి కాటుక "పేట్టీ అరచేతిలో అంజనం వేళాడు.

“టి శ్రర భూమికి అంజనమేళాడు ఉత్తర భూమిలో తగిన భామలేదు అల౦నాడీనాటకాలు 203

ద&ీణ భూమికి అంజనమేళాడు దశిణ భూమిలో తగిన భామలేదు తూరుపు భూమికి అంజనమేళాడు శూరువు భూమిన తగిన భామలేదు పడమర ళూమికి అంజన మేళాడు అఆ భూమిలో తగిన భామ దొరికినాది = ఆ దొరికిన భామ బాలనాగగ్ము నాగళ్ళపూడి గట్టుకి పన్నెండామక దూరాన పానుగంటి పట్నంలో వుంది. ఇక్కడితో = అసలైన కథ [ప్రారంభం ఈ జానపద కథ తీనుకుని 1౪85లో విర్వాన్‌ కణ్యశ్రీగారు నాటకంగా (వ్రాశాను దానిని యకాకథ)గా ఇన్నేళ్ళుగా పవర్శిన్తూ వస్తున్నారు నటులు నేనిప్పుడు పంచయం చేస్తున్న ఈ నాటక పకి 063 లో ఎనిమివవ ముదణంగా వెలువడినది. ఇందులో రంగ విభజనలేదు మొత్తం పది దృళ్యా లున్నాయి నాందీ (ప్రస్తావకల వంటివేసు లేవు ఇందులో “కాన్ని” దృశ్యాలు, పాటల్బు పద్యాలు తాము (వాసినట్టు - ఈ నాటళాన్ని దాాాసార్హు (పదర్శింపకేసిన ఎన్‌ వి నుక్చాంావుగారు * పకటింవ” చెప్పారు ఈ నాఎకంకో మాయ ఫకీరు వేషంలో విశ్రేషఖ్యాతి సంపాది ౨చిశవాకు వల్లూరి వెంక్టటామ య్య చౌదరిగారు. (ప్రస్తుత నాటకంలో 5థ ఇలా నడుస్తుంది : మాయఎఫకీరు చెలరేగి తన మ౫[తళ క్రితో అందరినీ భయపెడుతూ కుద దేవతలకు ర క్రబళులు చేన్తూ, తనకు చావే లేవని వ్మిరవీగుతూ తశ పియురాలు “సంగ తో నిశ్చింతగా సరసాలు చేస్తున్న రోజులవి హానుగల్లు వర్థి' రాజుల పాలనలో వుంది. వాళు) మవాోవీరులుగా (వనిద్ది పొందారు. బాలనాగమ్మ, కార్యవర్థిరాజు అన్యోన్య దాంపత్యంతో (బతుకు శున్నాడ ఒకనాడు కార్యవర్థి రాజును నిలుచున్న పాటున రమ్యని అతని అన్న వర్తమానించాడు గర్భిణీగా వున్న భార్యను వదిలి కార్యవర్థిగావి, కార్యవర్డిని చూడకుండా బాలనాగమ్మ గాని ఉండలేని స్థికి ఆది. రాచకార్యాలభారానికి కార్యవర్థి చికాకు పడినా అన్నగారి ఆజ్ఞను మన్నించి వెళ్ళాడు మాయల ఫకీరుకి సంగుమీద మోజు తగ్గింది - ఇక “ఆ బొమ్మతో అకఫ్టే కాలం అడుకోలేంో అనే అల్నిపాయానికౌచ్చాడు. ఈ విషయమై సంగుకీ, ఫకీరుకీ 206 అలనాటినాటకాలు

మాటామాటా వచ్చింది తనను పరాళవిస్తే - కార్చిచ్చును వృదయంలో రగిలిస్తే - అ నిమిషాన్నే ఫకీరు జీవితం ఆఖరని సంగు ఫక్షీరుని బెదిరించింది. ఎందుకంటే ఆమెకు ఆతని పాణ రహస్యం తెలును. అందుకే తనకు పాదదానుణ్ణి కమ్మంది ఫకీరు మొండి. తన [ప్రాణాలు అంత నుళవుగా దొరికేవి కావని అతనికి తెలును. సంగుమీద కోపం వచ్చి, కాపాలివి పిలిచాడు. [ప్రపంచంలో వున్న అందగత్తెల్లో అందగ_త్రెను చూపించమన్నాడు బాలనాగమ్మను చూపించాడు. అమె వివరాలు చెప్పాడు. వకీరుసంగు వైపుతిరిగి - ఈ అమ్మాయిని తెమ్మంటావా? = అని రెట్టించాడు అమె మవోపతివత ఆమె జోలికి వెడితే చెడిపోతావని సంగు 'హెచ్చ రించింది ఫకీరుకి పంతం హెచ్చింది. కాపాలి చెప్పిన సమాచారాన్నిబట్టి పాను గంటి వ[గాజులు ఘండిగోట యుద్ధంలో అ రాజుకు సాయానికి వెళ్ళారని తెలిసింది. నాగమ్మను పట్టడానికి ఇదే అదననుకున్నాడు సంగు పరిపరివిధాల అడ్డు పడింది కాని ఫకీరు అమెను తోనిపారేసి వెళ్ళాడు. బాలనాగమ్మను విడవలేక విడవలేక కార్యవర్థి యుద్ధానికి వెళ్ళాడు వెడుతూ కవన ద్వారం దగ్గర క త్రితో గీటు గీళాడు. అబ్బద్రి నే గీచిన గీఅ. యెన్నడును సీ విద్దానినిన్‌ దాటిపోయెదు నుమ్మీ ! ఇదీ నా నీయామకము నాయీ ఆన పాటింపుమూ! టతిదశా నీకము నూర్యచందదులును, థ్యాతీమాయి విశ్వేశుడున్‌ నుడతీరత్నమ . దీని సాకులయి సంళోలింతు రెలప్పుడున్‌ అని “అని పెట్టాడు (జంగంపాట (పకారం చూస్తే ఈ ఘండికోట యుద్ధానికి కార్యవర్థిరాజు, అన్నలు, పన్నెండువేల 'నైన్యాన్ని తీనుకువెళ్ళారు.) మాయల ఫకీరు బసవేశ్వరుడి రూపంలో పానుగంటి కోటకు లిత కోసం వచ్చాడు, తలారి రాముడు అడ్డుకున్నాడు వాడికి సంతాన యోగం కలిగిందే తటభూతి"వి ఇచ్చి బాలనాగమ్మ భవంతి దగ్గరకు ఏ అడ్డు లేకుండా జేరుకున్నాడు ఫకీరుం అలనాటినాటకాలు ర07

నాగమ్మ బిడ్డను కనిఏడురోజులై౦ది. ఈ సమయంలో కార్యవర్ధి లేడని, అమె విదారిస్తే పరిచారిక మంజరి ఓదార్చింది. కార్యవర్థి, అతని అన్నలు, ఘంతి కోట యుద్ధంతో విజయం సాధింఛారనీ, “ఈరోజే బయలుదేరి వన్తున్నామని పావురాలతో వర్తమానం పంపించారనీ, సంతోషవా ర్త చెప్పింది. బాలనాగమ్మ తొట్టెలో విడ్డ వేలికి తన వేలి ఉంగరం తొడిగి మురిసిపోయిందిం

ఇదే సమయంలో ఫకీరు బసవేశ్వరుడి రూపంలో వచ్చి - పెద్ద హడావిడి చేళాడు బెదిరించాడు బాలనాగమ్మ కార్యవర్థి గీచిన గిటు దాటి వచ్చేలాగ డేకాడుం వచ్చిన బాలనాగమ్మను కుక్కగా మార్చి తనతో తీనుకుపోయాడు.

మంజరి _కంగారుగా నాగమ్మ కోసం వెదుకుతూండగా కార్యవర్థిరాజు వచ్చాడు జరిగిన సంగతి తెలునుకున్నాడు, ఇది మాయల ఫకీరు పనేనని విర్ధా రించి -- వాడిని రూపుమాపడానికి వెంటనే యుద్ధానికి బయలుదేరాడు.

ఫకీరు బాలవాగమ్మని తీనుకురావడం చూని-- సంగు హెచ్చరించింది అయినా ఫకీరు వినలేదు. బాలనాగమ్మను ఆతను వదలదలచడని (గపించి సంగ అక్కడినుంచి దూరంగా వెళ్ళింది. వకీరు వ్యక్తంచేసే | పేమను బాలనాగమ్మ అసహ్యించుకుంది. తన వీడ్డ “బాలవర్థి'ని తలుచుకుని దుఃభించింది.

ఇదే సమయంలో కార్యవర్థి, సైనికులు, నాగళ్ళపూడి గట్టుకు దండ యాతకు వచ్చారు. ఫకీరు మంతించి పానుగంటి వీరుల్ని శిలలుగా చేళాడు. ఎదిరించి 'యుద్ధం చేసిన కార్యవర్డిని, యోగాస్టిని చేపట్టి మంతించి శిలగా మార్చాడు బాలనాగమ్మ అనాధఅయి కోకించింది. కాపాలిని కేకవేని, పానుగంటి కోటను నాశనం వెయ్యమని ఫకిరు అబ్బాపించాడు. నాగమ్మ ఇక కాళ్వతంగా ఫకీరు చేతిలో బందీగా మిగిలిపోయింది.

పానుగంటిలో బాలనాగమ్మ అక్కలు ఆరుగురూ, ఆ వంళానికి మిగిలిన - వీడురోజుల పసికందు - బాలవర్జి రాజును సాకి పెంచారు. కాలం పర్నాలుగేన గడిచింది.

ఒకనాడు బాణాలతో ఆడుతుండగా “లచ్చి' ద్వార వాలవర్థికి తన తటి చెర వార్త రెలిస్తింది తలారి రాముడు ఆ వార్తను (ధువపరిచాడు, బాలవర్థి వెంటవే తల్లిని విడిపించడానికి నిశ్చయించాడు పానుగంటి రాజుల) కులదేవత ఈళ రుజ్జీ

ల! అలవనాటినాటకాలు

ప్రార్థించాడు, ఆ దేవుడు [1పత్యవమై “*నీక్సు జయం కలుగుతుంది. సర్వకాల సర్వావస్థలల్లోనూ నీ వెంట వుండి రక్షిస్తొనని మాట యిచ్చాడు. తన [ప్రయాణంలో బాలవర్థిరాజు పులిరాజు పట్నం జేరి అక్కడ ఒక (పకటన చదివాడు : “ఈ డొంకలోనికి ఎవ్వరును పోరాదు ఈ సమీపముననున్న చాకిరేవు లోనికి సళ్ళు (శాగుటక్రై మాయలవకీరు మాయాజాలముచే పెద్దపులి (పతిదినము వచ్చుచుండును. అదియీ పట్టణము నందలి మనుష్యులకు, పశువు లకు, చాలా వోని కలుగజేయుచున్నది దానిని చంపి గోళ్ళు, కోరలు ఆన వాలుగా తెచ్చి చూపిన వీరునకు నా ఆర్జరాజ్యమును, నా ఏకైక కుమారియైన చందదావతిని బహుమానముగా సమర్పించి పట్టాలి షేకము చేయగలను” = అది పులిరాజు పకటన. బాలవర్థిరాజు అఆ ఊరి డొాంకలోనే కాపువేని పులిని చంపి- గోళ్ళు, కోరలు కోనుకువెళ్ళాడు. చాకలి తప్పడు మరో పెళ్ళికి, రాజ్యానికి ఆశపడి పులిని లానే చంపానని అబద్ధమాడినా- చివరికి బాలవర్ధిరాజు పులిరాజుని కలిని నిజం చెప్పాడు ఆ రాజు ఆతిధ్యంపొంది, తన తల్లిని ఫకీరు చెరనుంచి విడిపించడం తన తనణ లత్యమని చెప్పాడు. పులిరాజు అందుకు సంతోషించి . పతిదేవపూజ నా పరతంత చరితల గారించెడు ఫకీరు గర్వమణతి ఆదర్శ మహితమై అలరారు నీ పత ధర్మ కఠానిక దరణి జాటి కటిక లీకటి కాజ కన్నీరు గార్బెడు నాగమ్మ తల్లికి నవ్వు గొలిపి ముల్లోక ములను నిర్మూలించు పీర వప తిమలకు (పాణపతిష్టజేసి విజయ మంగశ ఘోషటణో సేశుడవయి అలఖిల సేనలతో యిట కరుగుదెంచి విజయ లష్మితోపాటు మా విజయలమష్మి పాణిని [గహించి శుభముల ఐడయుమయ్య-- అనీ ఆశీర్వదించాడు. అక్కడనుంచి బయలుదేరి నాగళ్ళపూడి గట్టుకుచేరి, తఈంబళ్ళ పెద్ది మన అలనాటినాటకాలు (27] 209

వడిగా, మాయలఫకీరుడి పూలహారాలు కట్టి అందించడానికి రహస్యంగా సిద్ద పడ్డాడు. ఫకీరును జ్యాగత్రగా నమ్మించి, దగ్గరవాడయ్యాడు. “ఇకమీద నువ్వే హారాల కట్టు వీరయ్యా ! అని (పళంసింపించుకున్నాడు చివరి కొకనాడు వకీరుకి తన కోరిక తెలి.ఎబేళాడు. మీ కోటలోపలికి వెళ్ళి అక్కడ కల్పాలు చూడాలని= ముందు ఒప్పుకోలేదుగాని, చివరికి. అక్కడెవరైనా అడవారు కనిపిస్తే ఒక్క మాటకూడా మాట్టాడకూడదనే నిబంధనమీద- అంగీకరించాడు

బాలవర్డిరోజు ఆలా ఫకికుకోటలో (పవేశించి బాలనాగమ్మను చూకాడుం కాను అమె పుతుణ్ణని చెప్పినా అమె నమ్మలేదు. ఫకీరు మాయ అనుకుంది, బాల వర్ధి తన [వేలికున్న తల్లీ ఉంగరాన్ని ఆనవాలుగా చూపించాడు. అప్పుడు నమ్మి పరవశించిపోయింది. కొడుకును చూసింది గనక ఆ తృప్తితో చనిపోవడానికి (ప్రయత్నించింది బాలవర్జి నివారించి- దైర్యం చెప్పాడు. ఉపాయంగా ఫకీరు నుంచి ఆతని [పాణరవాస్యం తెలునుకోమనీ ఆ రవాస్యాన్ని ఒక మొగలిరేకు మీద (వాసి, తంబళ్ళ పెద్దికచ్చి పంపమనీ కోరాడు విధిలేక నాగమ్మ ఒప్పుకుంది,

ఫకీరు మాదక్కదవ్యాల మైకంలో వున్న కారణంగా తన దగ్గరకొచ్చిన అతని దగ్గరనుంచి (పాణరహస్యం రాబట్టింది నాగమ్మ.

జప సమ్ముదాల అవతల భయంకర ఘాతుక మృగ సంకులమైన ఓ జీవి గట్టుంది. ఆ గట్టులో దట్టమైన ఒక కారడవి. ఆ కారడవిమధ్య ఒక మరి చెట్టు. ఆ మరిచెట్టు త్మారలోనుండి పాతాళలోకానికి పోతే. అక్కడ కొరివి దయ్యాలు కావలికాసే నల్లరాతి మండపం కనిపిగుంది. ఆ మండపంలో కటిక చీకటిగది అగ్నిముఖ పిళాచాలు అగ్నిజ్వాలలను కక్కుతూ వుంటాయి. కాలు పెట్టడానికి వీలుళకుండా కాలసర్పాలు కడుల్లూ వుంటాయి. ఆ గదిమధ్య ఓ అవ రంజి పంజరం వేలాడతూ వుంటుంది. అందులో పంచరంగుల రామచిలక ఆ రామచిలుకే ఫకీరు పాణం,

మాయలఫకీరు తనకు నాగమ్మ దక్కిందనీ, _పేమగా మాటాడిందనీ, [(్రమపడి- సంగతో మళ్ళీ గొడవపడ్డాడు. అమెతో మాట్లాడుతూండగా ఆతనికి ఒచ్ళు మంటలుగా అనిపించింది సంగు చెప్పినదాని మీదట ఆలోచించగా నాగమ్మ తన [ప్రాణరహస్యం తెలుసుకుంది గనక= ఏదో ఆపదారం చేస్తోందని (గహించి

వి10 అలనాటినాటకాలు

అమెను కిషించదలిదాడు ఈలోగా “*ఆపళకున పకిగా తోచిన సంగును కోతి పీల్లగా మార్చేసి కోటగుమ్మంలో కాపలా కాయమని వదిలేశాడు నాగమ్మను అండఖండాలుచేని తనివితీరా భష్షించమని తన పిశాచాలకు చెప్పమని- జ్వాలా ములికి ఆజ్ఞాపించాడు,

బాలవర్థి ఫకీరు (ప్రాణమైన పంచరంగుల చిలకను పట్టుకవచ్చాడు దాని విచ్చేసి, బాలనాగమ్మను తీసుకువెళ్ళునుని- బతిమాలాడు ఫకీరు కాని- బాలవర్జి అతనిచేత బంధితులైన నానాదేశ రాజుల్ని విడిపింసవేకాడు. తన తంిని, అయన సైన్యాల్ని సజీవుల్ని చేయించాడుం రాతిగుట్టలమీద రేళ్ళుగా మండగబ్బ లుగా పడివున్న వాళ్ళను మనుష్యులుగా మార్పించాడు. చిట్టచివరి క్షణంలో ఫకీరు తాను చేసిన పాపాలన్నీ ఏకరువు పెట్టాడు * బాలవర్డీి అవివ్యర్‌ [ప్రపంచంలో మానవుడు మానవాతీత మైన విజ్ఞానాన్ని ళక్రిని సంపాదించి, ఆ మనా త్తర సాద నాల్ని మానవకల్యాణావికీ విశ్వళాంతికి వివియోగించక నాలా ప్పార్ట్ధానికి విశ్వ విశాళనానికీ వినియోగిస్తాడు. అలాంటి దుర్మార్గులకు నాలాగే అరఃపతనమ్యూ సర్వనాళశనమూ, తప్పవని- నా గోరీ చూసినప్పుడంతా నృురణకు రావడంకోసం ఇక్కడే ఈ నాగళ్ళవూడి గట్టునే నాగోరీ నిర్మించు” అనీ-- బాలవర్థిని అర్జించాడు"

బాలవర్థి ఫకీరు ప్రాణమైన చిలకని కాళ్ళు విరిచి, పీక నులిమి చంపివేళాడుం ఫకీరు చావుకేక వేని పడిపోయాడు పైనుంచి బాలవర్థిమీద పూలవాన కురీసీందిం ఇక్కడితో నాటకం ముగినింది

*“జంగ౦" కథకూ, ఈ నాటక కథాకమానికీ కొద్ది రేడా వుంది. ఆ రేడా (వదర్శన సౌకర్యం దృష్ట్యా అనివార్యం

ఉదాహరణకు- తల్లిని చెర విడిపించడానికి బయలుదేరిన బాలవర్జి దారిలో నాగుబాము ఆశీస్సులు పొందడం నాగ-భొట్లనే బాహ్మడిచేత మోస పోవడం, గంగవాదిపట్నం రాజులు ఆరుగురివేత శిక్షణ పొందడం చిలుక దాది యాపట్నానికి వచ్చి=- అక్కడ రాకుమారికి రాచరణం నివారించడం నాగళ్ళు వూడి “పొలిమేర శక” కోరిన కోరిక తీర్చి వళపరుచుకోవడం తంబళ్ళపెద్ది ఆశయం సంపొదించడానికి చేసిన _పయత్నం, గండ ఖేరుండ వకుల సాయంతో అతికష్టంమీద ఫకీరు ప్రాణం చిలకిను పట్టుకోవడం- గాండ్ల సంగమ్మ యింట్లో

అలనాటి నాటకాలు వ్ల్‌11

గొనుగనెక్కి చిలకను పట్టుకొని వుండి మాయలఫకీరును భయపెట్టడం, వకీరు మంతళశక్తుల్నీ గోటిచిప్పనూ, లాటీక్కరలు దక్కించుకోవడం ఫకీరుచేత గాండ్ల సంగమ్మచేత తల్లి ఎక్కిన పల్లకి మోయించడం, చివరికి “అల్లాఖుదా" అంటూ బోరుకొండలాగ ఛకీరు పడిచావడం- వంటి సన్నివేశాలు నాటకంలో లేవు బాలవర్జి తమ ఊరు వదిలాక ఒక్క- పులిరాజు పట్నం వెళ్ళిన వైనం మ్మాతమే యిందులో కనిపిస్తుంది. నాటకంలో కథ ముగినిన తీరే క్లుప్తంగా, అర్థ వంతంగా వుంది రచనాపరంగా ఉత్కృష్టమైన పద్యాలుగాని, చక్కని పాటలు గాని ఇందులో కనిపించవు. సంభాషణల రచనలో విశిష్టమైన శ్రైలి అంటూ లేదుం రచయితే స్వయంగా చెప్పుకున్నట్టు పదిహేనోయేట లేత వయన్సులో- ఒరవడి కోసం గీనుకున్న నాటకంగానే- శ్రైలి దృష్ట్యా- ఈ నాటకం కనిపిస్తుంది

మరి ఏ గుణం దీనిని [పజల దగ్గరకు తీనుకువెళ్ళిందంటే మొదటిది ఇతి వృత్తంలో వున్న అద్భుత గుణం రెండోది తల్లికోసం ఒక చిన్నవాడు పడిన ఆరాటమూ, వీడిపించడంకోసం (పాణాలకు తెగించి చేసిన సాహస కార్యాలు.

తలారి రామసింగు- మంజరి సంభాషణలు” చాకలి తిప్పడు - లచ్చి నంఖా షణలు- వంటి సందర్భాలలో (బహుళా) ఆయా పా తధారుల ఉత్సాహంవల్లనే కావచ్చు బూతులు న్చురించే సందర్భాలు వున్నాయి. పల్లెటూళ్ళలో (పదర్శన సందర్భంగా ఆమా[తం 'సౌగను' తగిలితే తప్ప నాటకాన్ని ఆస్వాదించరని- జేర్చి వుంటారు. (చింతామణిలో సుబ్బి సెట్టి-శ్రీహరి-చిత సన్ని వేళంలాగ)

జానపద నాటకాలే మనకు చాలా తక్కువ. జంగం కథల రూపంలో (ప్రదారమైన బొబ్బిలి యుద్ధగాధ మంచి నాటకమైంది సరే, పలనాటి చర్మితకూణా జానపద సాహిత్యంలో పాట రూపంలో సమర్దంగా మిగిలినట్టు నాటకంగా మిగల లేదు. ఈ బాలనాగమ్మకధ జానపద నాటకంగా- సాధ్యమైనంత తీర్పుగా - నందే శాత్మకంగా- కాలానికి నిలిచింది. రామాయణ సన్నివేశాలతో పోలికలుకూడా యిందుకు కలిసివచ్చాయి మాయలఫకీరు కీర్తి నాగళ్ళపూడి గట్టుమీద గోరీద్యారా వ్యాపించిందో లేదో ఎందుకుగాని. ఈ నాటకంద్వారా మాతం స్థిరంగా నిలిచింది

212 అలనాటి నాటకాలు

రనకారానాటకనుం చాత

ఈళర్చులే మంచి చౌక బేరము

మించినన్‌ దొరకదు నుజనులారా |! బలే మంచి --”"

తెలుగు పొరాణిక నాటకాలతో పరిచయం వున్నవారు శశ్రీక ఎన్ల తులాభారం నాటకాన్ని, అందులో ఈ పాటనీ మరచిపోజాలరు,

ఈ పాట రచించినవారు ఒకనాటి (ప్రముఖ నాటకకర్త, సినిమా రచయిత చందాల శ్రేశవదాసుగారు. ఈయన వానిన 'కనక్తాంా నాటకం" నాటకంగానే శాక, నినిమాగొ కూడా టపసిద్ధికి వచ్చింది పద్యాన్నీ, పాటనీ, నాటక సన్నివేళా లతో అవేళ స్థాయిలకు అనుగుణంగా, అలవోకగా (వ్రాయగలిగిన ,(పతిభాకాలి శేశవదానుగారు.

కనక్తార నాటకం పౌరాణికం కాదు చారితకం అనడానికి దాఖలాలు లేవు, సాంఘిక నాటకం కానేకాదు అయితే - పౌరాణిక నాటకానికి రావలనిన పట్టు జడితో గార్మితక నాటకమా అనిపించే సన్నివేశాల కల్పనతో సాంఘిక [పయో జనం నెరవేర్చదగిని ఏ సమస్యా చిత్రణమూ లేకుండా నడిచిన నాటకమిది

సాంఘిక నాటకంగా ఒకప్పుడు (పనిద్దికెక్కిన “రంగూన్‌ రౌడీ" సాధించిన (ప్రయోజనం ఏమిటి? నివ్కర్షగా చెప్పాలంటే ఏమీలేదు కనక్తార నాటకమూ అంతే ఈ రెండింటిలో వున్న సామాన్య లక్షణం (పజల్ని ఆకర్షించిందేమంటే *“ఉత్క౦ళ' - హత్యలూ, కష్టాలూ, మలుపులూ, పెద్ద కథా “ఆవరణం” పద్యాలూ, పాటలూను

దీన్నే మరో మాటలో దెప్పాలంచే = కనక్తార నాటకం ఉత్కంఠ కలి గించే నాటకం. నున్నితమైన “ఆప్త విశ్వాసాలను (5220131825) వరి పోషించే నాటకం. వ్యాపారపుి నాటకీయమైన *'మసాలా" దట్టించిన నాటకం. “దుష్ట శిషణ - శిష్ట రవణ" అనే సాధారణ న్యూతంమీద నడిచిన సాధారణ నాటకం.

అలనాటినాటకాలు 218

నేవిప్పుడు మీకు పరిచయం చెయ్యబోతున్న ఈ నాటక [వతి 19565 లో అచ్చయింది. అప్పటికే ఇది బాలా పొత నాటకం [కిందే లెక్క. వెరసి ఈ నాటకా నికి ఒక షష్టిపూ ర్రి కాలం వయనుంటుంది

ఇది అయిదంకాల నాటకం. మొదటి అంకంలో మూడు, రెండో అంకంలో మూడు, మూడో అంకంలో నాలుగు, నాలుగో అంకంలో వాలుగు, అయిదో అంకంలో అయిదు రంగాలున్నాయి. వుష _లంగా పవ్యాలతోపాటు ఇకవై అయిదు హెట లున్నాయి. మన సంస్కృత నాటకాల ఫక్కీలో వాంది, నటీ నూతధారుల (ప్రస్తావన వున్నాయి

ఈ నాటకం కథ యిలా నడున్తుంది. ఉదయ సేనుడు మె ర్రవిరాజు. అతవి ఈమ్ముడు [కూరసేనుడు పేరుకి తగ్గస్టే చాలా దుర్మార్గుడు, తన ఆవసరాలు కోసం నిర్ధామీణ్యంగా ఎవరినై నా హింనించగల- అవసరమైతే శంపగల సమర్హుడుం

(పతాపుడు రీమంతుడు అనేవాళబ్య ఉదయసేనుడికి ఒకరు నేనారిపతి; ఒకరు మంతి కమలాదేవి ఉదయనేనుడి పట్టపురాణి తార, కనక సేనుడు ఉదయ సేనుడి కూతురూ, కొడుకూను.

తమ్ముడై న [కూర సేనుడి దురాగతాలు తెలిసి ఉదయ'నేమడు రీమంతుడీ దగ్గర బాధపడడం మొదలు పెట్టాడు. వారి సంభాషణను చాటుగా అక్కడకు [వవేశించిన [కూర సేనుడు విన్నాడు అన్న గారిమీద, మం తిమీద, లోలోపల మండిపడ్డాడు. ఇంతలో లోభగుప్తుడు రాజు సమఖనికి వచ్చి, (కూర సేనుడు తన ఇంటిపై పడి చేసిన దుండగం గురించి మొల పెట్టుకున్నాడు రీమంతుడి సమయంలో రాజుకి నూచన దేళాడు- *ఇంక తమ్ముడనే మమకారం వదిరీ [కూర 'సేనుణ్ణి రెరలో పెట్టొోమని ఉదయ సేమడు అందుకు అమజ్ఞి ఇచ్చి, లోభగుప్పుజ్జి ఇంటికీ సం పేశారు ఈ సన్నివేళం చూసీ వారి మాటలు వనీ, కూరసేమడు తన పథకం ఆలోచించుకుంటూ వెళ్ళాడు. తన అనుచరులైన వీరపాలుడూ, కూర పాలుడూ వస్తే బాగుండునని వారికి వ ర్రమావించాడు వాళ్ళ రాగా, తన అన్న ఈనకు చేరలో పెట్టింలివ వైనం వారికి చెప్పాడు. అందుకు (పతిగా తన ఎత్తు ఏమిటో ఏవరింతామ. మంతి రీమంతుణ్ణీ, వేవారిపతి (పతాపుజ్జి రహస్య-గా చ౦ంఫించి, తన అన్నను కూడా వధించి, అతడి భార్య కమలాదేవిని కాను చేపట్టా లని అతవి ఆలోచన కూరపాలుకు ఈ ఆలో వనకు వె అన్నాడు కాని వీరపాలడు మాతం లౌలోపల [కూర సేనుడి [మూరత్వానికి కూరపాలుడి కీలుబొమ్మ తత్యా

ఏ1శీ అలనాటి నాటకాణ

వికీ చికాకుపడ్డాడుగాని - (కూర 'సేనడి దగ్గర ఒక మణివోరాన్ని తెలివిగా సంపా దించి కూర సేను డప్పగించిన పనికి పరోక్షంగా సమ్మతించాడు

అనుకున్న (పకారం ధీమంతుణ్ణి (పతాపుణ్ణీ [కూర సేనుడు చంపేళాడు. ఉదయ సేనుడు ఈ వార్త తెలిసి చాలా కంగారుపడ్డాడు. భార్య కమలాదేవి దగ్గర తన ఆరాటం వ్యక్తం చేశాడు కూడా తశ తమ్ముడు తననుకూడా చంవిడ౦ ఖాయమనే నిర్ణయానికి వచ్చేశాడు.

అనుకున్నక్తే అదేరాతి ఉదయ సేనుణ్ణి హతమార్చి వదిన కమలాదేవినీ, ఖారి వీడ్డలు కనక సేనుణ్జీ తారసీ [కూర సేనుడు పట్టుకున్నాడు,

కమలాదేవి ఎంత బతినూలుకున్నా, [కూర సేనుడు ఆమెతో సంలోగించ ఛానికి ఉ గూతలూగాడు కడకు తారను, కనః సేనుణ్ణి అమె కళ్ళ ఎదుటనే చంపిస్తానవి బెదిరించాడు.

అప్పటికే సముద్ర తీరానికి చేరుకొని వున్న కారణాన, కమలాదేవి నము[దంలో ఉరకబోయింది. అమెను పట్టుకోవాలనే తమకం'తో వున్న (కూర సేనుడు ఆమె ఇద్దరి బిడ్డల్నీ అరణ్యంలోకి పెట్టుకుపోయి చంసమని తన అనుచరు లైన వీరపాలుడికీ, శూరపాలుడికీ అప్పగించాడు.

కాని - [కూర సేనుడి ఆళ తీరకుండా కమలాదేవి సమ్ముద్రంలో దూకనే దూకింది. దూకిన కమలాదేవి జాలరి మల్లిగాడి వలలో తగిలింది

కనక సేనుణ్నీ, తారనీ అడవిలో చంపడానికి తీనుకువెళ్ళిన వీరపాలుడు, కూరపాలుడు ఆలోచించారు. వీరపొ-డికి ఆ పిల్లల్ని చంపడం ఇష్టంలేక పోయింది. వాళ్ళు బట్టలు, నగలు వొలిచి పుచ్చుకుని వదిలేశారు.

కనకి సేనుడు, తార అడవిలో శడున్తూ తమ విధికి దురదృష్టానికీ దుఃభిం బారు. అలసిపోయిన తార మూర్చపోయింది ఆమెకు మంచినీళ్ళు దేవడానికి కనక సేనుడు వెదకుతూ వెళ్ళాకు ఇంతలో బూచిగాడనే దొంగ అటువైపు వచ్చాడు. తన కత్తికి ఎదురు లేకుండా శ క్రి సమకూడాలంటే ఒక కన్నెపిల్లను అమ్మవారికి బలి ఇవ్వాలని వెళుతున్నాడు చాలారోజుల్నించి తార కనిపించటంతో, నంతోషించి అమెను భజావికెత్తుకుని తీనుకుపోయాడు నిజానికి వాడు వట్టిదొంగ మాతమే కాడు. [కూర సేనుడి అనుచరుడు కూడా తార ఎవరో తనకు తెలిళాక వాడు మరింత సంతోషిందాడు. రెండు లాభాలు తారను చంపితే తన దొర బవ మతి ఇస్తాడు అమ్మవారు వలాలిస్తుంది అదీ వాడి అనందం. బజూచిగాడు తన

అలనాది నాటకాలు ల1$5

అనుచరుల్ని పీలిచి తనకు 'తారి దొరికిన వైనం వివరించాడు మన అడవిలో ఎవరు వెడుతున్న సరే, వెంటనే తనకి చెప్పమని ఆజ్ఞాపించాడు.

విశాలా నగరం రాజు విజయసేనుడు ఉదయసేనునికి మితుడు. అతన. తన మంత్రి మతిమంతుణ్ణి కొంత సైన్యాన్ని వెంటపెట్టుకుని [కూర సేనుఖ్జి ఓడించి కమలాదేవిని చెర విడిపించాలని బయలుదేరాడు, బూచిగాడు మసిలే ఆ అడవిలోనే ఆగి - బీకటి పడడంవల్ల - అర్భాతి అక్కడే విడిది చేద్దామని మతిమంతశుడికి చెప్పాడు.

అయితే - వీరందరి మసలిక పసికట్టిన బూచిగాడు విళాంతి తీసుకొంటున్న వారి మీద మందుచల్లి విజయ సేనుణ్ని ఎత్తుకుపోయాడు.

జాలరి మల్లిగాడు తనచేత చిక్కిన కమలాడేవిని రె-డో పెళ్ళి చేనుకోదలి చాడు. కమలాదేవి, తన కష్టదళశ తలుచుకొని - కుమిలిపోయింది. ఎలాగై దేనేం మల్లిగాడి పెళ్ళాం లచ్చి చూపించిన ధాస్టోకం వల్ల వాడి బారి నుంచి బయటపడ గలిగింది

అడవిలో మంచినీశ్ళకోసం వెళ్ళిన కనక సేనుడు తిరిగివచ్చి - అక్కడ కార కనపడక పోవడంతో విలపించి విలపించి అత్మహత్య చేసుకోవడానికి సిద్ద పడ్డాడు. కాని దారివెంట పోయే కొందరు బుషుల ఉపదేశంతో కోలుకుని వారు నూచించిన దిక్కుగా భవిష్యత్తును వదుక్కొంటూ [పపయాణం కట్టాడు.

జాలరి మల్లిగాడి బారినుంచి బయటపడిన కమలాదేవి, తన పిల్లల్ని, భర్తని ఈన దురటృష్ట జీఏతాన్ని తలుచుకుంటూ అడవిలో నడున్తుండగా ఒక పెద్దపులి మీద పడవోయింది. రాంజెట్టి అనే ఒక శూరుడు పిస్తోలుతో ఆ పులిని చంపి కమలా దేవి కష్ట దళ గుర్తించి తన ఇంట్లో శయం ఇవ్వదలిచి తీనుకువెళ్ళాడు,

కనక సేనుడు నడిచి నడిచి విశాలా నగరంలో విజయ సేనుడి కోట నింవా ద్వారం దగ్గర ఆగాడు. [కూర సేనుణ్ని దండించడానికి వెళ్ళిన విజయ సేనుడి జాడ తెలియక రాజ్యం అరాజకమై పోతుందని కలనరపడుతున్న అక్కడివారికి, కనక'సేనుడి రాక ఊరట కలిగించింది.

దొంగల చేతికి బందీగా చిక్కిన విజయసేనుడు నేర్పుగా తప్పించుకు బయటపడి = బూచిగాణ్ని చంపి వాడి అరీనంలో నుంచి తారను విడిపించాడుం ఆమెకు తాను ఉదయసేనుడి మితుడనని చెప్పి, ఊరడించాడుం

వ16 అలనాటీ నాటకాలు

రాంజెట్టి ఇంట్లో శిషణ పొందుతున్న కమలాదేవి, అతని మొదటి భార్య రత్నావాయి బిడ్డ (గీమ్మణ్ని పొలలో విషం కలిపి చంపిందన్న నేరంమీద రాజ్యసభకు తీనుకువచ్చారు న్యాయ విచారణ, వాదిపవం వాదనలు బాగా జరి గాయి చనిపోయాడనుకున్న [గిమ్మడు సకాలంలో వైద్యం అంది (బలికిరావడం వల్లనూ, న్యాయాధిపతిగా, రాజుగా, కనకసేనుడు సూక్ష్మంగా ఈ ఉదంఠాన్ని పరిశీలించడంవల్లనూ, రాంకెట్టి రెండో భార్య రాధాబాయి ఈ ఘాతుకానికి ఒడిగట్టి కమలాదేవి మీద నేరం మోపిందని రుజువైంది రాధాబాయికి శత పడింది. కమలాదేవి నిరపరాధి అని నిరూపణ కావడంతోపాటు కనక సేనుడి తల్లి అని కూడా నిరూపణ అయింది. కనక సేనుడు [కూర సేనుణ్ని జయించడానికి సైన్య సమేతంగా వెళ్ళాడు.

విజయ'సేనుడు తారను తీనుకుని విశాలా నగరం వచ్చాడు. కమలాదేవి అక్కడే వుందని కూడా తెలినింది. తార ఆనందం చెప్పలేనంతగా వుందిం

కడకు అంతా ఉదయ'సేనుడి రాజధానికి చేరారు. కనక సేనుడు ద్వంద్వ యుద్ధంలో [మూర సేనుణ్ని చంపబోగా = తప్పించుకొని (శూర సేనుడు, కమలా దేవి కాళ్ళమీద పడ్డాడు, ఆమె నూచన (పకారం అతన్ని చంపకుండా వేరే ద్వీపా వికి పంపడానికి కనక సేనుడు నిశ్చయించాడు. తార, కనక సేనుడు కమలాదేవి, విజయ సేనుడు, మతిమంతుడు, కంచుకి అంతా ఒకచోట కలికారు. ఒకప్పుడు కనక సేనుణ్ని ఆత్మహత్యా [ప్రయత్నం నుంచి తప్పించి, సన్మార్గ నిర్దేశం చేసిన బుములు అక్కడకు రాగా వారి ఆశీన్సులతో కనక సేనుడికి పట్టాభి షేకం జరిగిందిం ఇక్కడితో కథ ముగినింది. కనక సేనుడు కార అనే ఇద్దరు చిన్నవాళ్ళు తల్లి దండ్రులకు దూరమై మళ్ళీ చివరికి కలిసిన కథ గనక - కనక్‌ = తార - కనక్తార

.. శఠ అయిందిం

హిందుస్తానీ సంభాషణలు, “పిస్తోలు వాడకం వంటి పపత్యేకతలు ఈ కథా కాలాన్ని కొంతవదకు “అధునికం' చేశాయి. కేళశవదానుగారు పకడృందీగా, (ప్రౌఠంగా పద్యం (వాయగలరు. నాటకీయ కల్పనమీద మోజు ఎక్కువ. పాతో చిత వ్యావహారిక ఖాన కూడా వాడేరు. ఉత్కంఠత కలిగించే “వ్యాపార నాటక” రచనకు “కనక్తారొ మంచి ఉదాహరణ.

అలనాటి నాటకాలు (ఏ0] |

కన్యాశుల్మ ము

ఈ నాటకం ఎందరో రచయితలకు ఉ త్తేజాన్నిచ్చింది. రచనలో “ఆరధుని కత' అంటే ఏమిటో చెప్పింది, జీవద్భాష పలుకుబడి బలాన్ని ఆవిష్కరించింది. పంస్కరణ, సందేశం ఏ మోతాదులో వాడితే ఒక రచనకు కళాత్మకత చెడ కుండా వుంటుందో చూపించింది, ప్మాతల (పవృత్తి ద్వారా సంభాషణల్లో వీస్యం ఎలా పండుతుందో పలికించింది.

ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే కన్యాశుల్కం 'నటుల' నాటక మేకాదు* రచయి తల నాటకం కూడా జీవితంలో ఆన్నిరకాల మనుషుల్ని “మూసలు'గా కాక, మనుషులుగా చూపించింది మానవ సంఘంలో “దుష్టత్వ'0 అనేది ముదకొట్టినట్టు మఘనుమల్లో పాతుకుని వుండదనీ పరిస్థితులి కదలికలోంచి అది రంగు రంగుల్లో తన [వ్రభానం చూపిన్తుందనీ వివరించింది ఈ నాటకంలో తమాషా ఏమంటే అసిరి గాడు మొదలు సొజన్యారావు పంతులు వరకూ అందల్నీ మనం ఇస్షపుడకుంండా వుండలేం,

అగ్నివో[కావరాన్ల వంటి మూఢుడూ లుబ్దావధాన్ల వంటి లోలీ" రామ ప్పంతుల వంటి టక్కరీ గిరీశం వంటి గాలిమనిషీ; బుచ్చమ్మ వంటి ముగ్గా, మీనాక్షి వంటి ముదురూ కరటక ళాన్తివంటి కార్యవాది, సిద్ధాంతివంటి జమాజెట్టీ అందరూ మన మనన్సులో క్రిక్కిరిని కూర్చుంటారు

గురజాడ అప్పారావుగారు తన కాలం నాటికి ఎదిగి వున్న రంగస్థల నాట కాలు చూసి [పాణం విసిగిపోయి ఈ జన్మకి ఈ రంగం బాగుపడదా ? అని కించ పడి, చికాకుపడి - మంచి నాటకం అంటే, తను ఎలా వుండాలనుకున్నారో దానిని ట్రాన్‌ అవునినపఫించుకున్నారు. _

కన్యాశుల్క.0 శాటకం, ఇంచుమించు ఒక షష్టీపూ రి కాలంగా నాటక రంగానికి ఒక ఘలువు అరునిక సాహిత్య వికాసానికి నాంది. అభివ్య కిలో వ్యాన వోరిక భాషనీ, అలోచనలో సంప్కార వాదాన్నీ (పజేశ పెట్టిన కిలకమైన రచన,

ఇంకో పి శేషంకావడానికి నాటకం అలునా, ఈచనా సంవిధానంలో ఒక పక

విక అలనాటి నాటకాలు

డృందీ ఆయిన సినిమా స్కిసప్ట తాగ వుంటుంది. అన్ని ప్యాతలు, అన్ని కార్య రంగాలు అంతటి విళాల దృళ్యత్వంి కన్యాశుల్కానికి వున్నాయి.

బహుళా ఇంతగా చర్చకు గురైని నాటక మేకాదు, మరే ఇతర రచనా ఆధునీక తెలుగు సాహిత్యంలో లేదుం

1897 లో మొట్టమొదటిసారి ఈ నాటకం ప్రచురణ జరిగేనాటికి అయిదు అంకాలు మాతమే 988 స్థలాలతో కథ నడిచింది, కాని 1009 లో దీనిని బాగా నంస్కరించి, ఒక (పణాళిక పకారం వి స్తరించి పాత్రల (ప్రవ ర్హనల్ని మరిండ జీవవంతం౦ చేసి దాదాపుగా వూర్తిగా తిరగ్యవాళారు అప్పారావుగారు. ఇవాళ కన్యా పల్కంి నాటకమంటూ ఉజ్వలంగా పరిపూర్ణ జీవంతో మెరిసే రచన, అప్పారావు గారి సామర్థ్యాన్ని, రచన లఖ్యున్ని సమ గంగ చేసిన రచన, రెండో ముదణగా సంస్కారం పొందిన = పెంచిన - కన్యాపసల్కమే ఇది. ఏడంకాల నాటకం, ఇందులో కథ 8 స్థలాల్లో నడుస్తుంది, అఎకాలలో స్థలాల నిర్ధెళం కూడా ఇందులో తమాషాగా వుంటుందిం

మొదటి అంకంలో రెండు స్థలాలు, రెండో అంకంలో మూడు స్థలాలు మూడో అంకంలో నాలుగు స్థలాలు; నాలుగో అంకంలో అయిదు స్థలాలు, అయిదో అంకంలో అరు స్థలాలు ఆరో అంకంలో ఏడు స్థలాలు ఏడో అంకంలో మ్మాఠతం ఆరు స్థలే,

1898 లో విజయనగరం జగన్నాధ విలానినీ నాటక సమాజం వారు తొలి సాతిగా [పదర్శించినప్పుడు, ఈ నాటకానికి సం[ప్రదాయానుసారంగా ముడంటై వకావా నరనసింటూస్వామిగారు సంస్కృతంలో, వాందీ (ప్రస్తావనళు వాళారు. అందులో నాటక పళ సిని దెప్పుతూ --

“స్వభావ [పయోగయోగ్యా మానుబావికిం, కేవల వ్యవహారరూపాం, ఆం ధ భాషా మాదాతుం, ఆంగ్లేయీమేవ నాటశపద్ధతి మనలంబ్య, త్రన్మాశుల్కంనామ నాటక మకార్షత్‌ త ద్వయం (ప్రయోక్తు మారభామహే.” -- అన్నారు.

దీని సారాంశమేమంటే, ఇంగ్లివ నాటకాల పద్ధతి అనునరించి, న్వభాన్‌ (పకటనకు అనుకూలమైన వ్యావవోరిక భాషలో కన్యాశుల్క_0 నాటకం నడిచిందనీ దాన్ని మేమిప్వుడు (వదర్శిస్తున్నామని-

అలనాటి నాటకాలు ౨19

ఈ నాందీ (పస్తావనల్ని అప్పారావుగారు మొదటి ము[దణంలోగాని, రెండో ముదణంలోగాని జేర్చలేదు. "|

గురజాడవారు ఈ నాటకాన్ని [వాయడానికి రెండు (పేరణలున్నాయి ఒకటి ? ఆనంద గజపతి గారి ఆజ్ఞమేరకు కన్యాపల్క' వివాహాల ఆరాలను విశాఖపట్నం జిల్లాలో "సేకరించిన సందర్భం అందుమూలంగా వెల్లడ్తైన బాధా శరమైన విషయాలు, రెండోది ; వ్యానహారిక భాషోద్యమం.

“2487841760 622 104 1876 8 12069 ౧000102 198 €0 30% ఇం 90101 92011069 86. 8176 61౯1606 10 2 11802 $412061164 0౦+ 0281 146688 911 ౯686 8 40113 ౧167221 200098 116 1185908, 026 1451 1001 0919 40 €16 963886 10 61601 380% 1068149 1200000906. గౌలింం6 0026111089 ౯0001666 6 10 60090086 102098 8118న.”

= అని అప్పారావుగారి తీర్మానం,

అఆంధధదేశంలో, దేశీయమైన, కుల [కమాగత మనిపించే కొన్ని తరహాల ధోరణులను అప్పుడప్పుడే ఆధునికమవుతున్న కొత్తతరం (ప్రశ్నించే, అవహేశన బేసే కాలం నేపధ్యంగా పుట్టిందీ నాటకం. ఇందులో ఆగ్నిహో|తావధాన్లకి (పతిగా లుబ్బావధాన్సనీ గిరీశానికి [పకిగా రామప్పపంతుల్ని బుచ్చమ్మకి పతిగా మీనాషినీ అప్పారావుగారు జవాబు ప్యాతలుగా వుంచారనిపిన్తుంది. మధురవాణి, కరటక శాన్రీ సౌజన్యారావు నాటకేతి వృత్తానికి మలుపుల్లో విలిచారవిపిన్తుంది. వూట కూళ్ళమ్మ వెంకటేశం, హెడ్‌కానిస్టేబుల్‌ కథను కదిలించుకు వెళ్ళడానికి తోడుగా నిలబడ్డాడు. ౦

“'సాయంకాలమైంది అనే వాక్యంతో [పారంభమైన నాటకం. "డామిట్‌ ! కథ అడ్డంగా తిరిగింది" అనే వాక్యంతో ముగిసి లీకటి తప్పులు చెయ్యబోయిన గిరీశాన్ని నిలువునా దారి మళ్ళించడానికి, దారి మార్చుకుంది అప్పారావుగారు, వేశ్యా సంపర్కాన్ని చితించడంద్వారా గాని రామప్పంతులు, మీనాషీ అ[కమ సంబంధం చితించడం ద్వారాగాని గిరిశం బుచ్చమ్మని లేవడినుకు పోవడాన్ని చితించడం ద్వారా గాని -అవినీతీని ఆకర్షవంతంగా చిితినున్నానా ! అనే (ళ్న వేనుకుని వుండవచ్చు. నాటకం పూర్తిగా ఆర్ధమెరే మనకు తెలి సేదేనుంటే- అవి సిరిని ఆయన అకర్షవంతంగా చితించలేదు, జీవితంలో అవినీతి ఎప్పుడూ ఆకర్ష

౨20 అలనాటి నాటకాలు

వంతంగా వుంటుందనీ, దాని నడక కథను అడ్డం రిస్పక తప్పదనీ హెచ్చ రించారు.

నేను మీకిప్పుడు పరిచయంచేసే ఈ నాటక [పతి 1956 లో అచ్చయింది. ఇది తొలిసారి 1909 లో వెలువడింది

ఈ నాటకంలో కథ యిలా నడుస్తుంది.

గిరీశం విజయనగరంలో యిక తన పప్పు ఉడకదని తీర్మానించి- శిమ్యడు వెంక టేళానికి చదువు చెప్పే నెపంతో అతడి ఊరు కృన్ణరాయపురం అ_గహారం వుడాయించడానికి సిద్దమయ్యాడు రామప్పంతులు, గిరీశం “ఆడా లోంచి మధురవాణిని తప్పించి తమ వూరు తీనుకువెళ్ళి తను వుంచుకోవడానికి విళ్చయిందాడు

"గిరీశం, కృష్ణరాయపురం అ(గవోరంలో, వెంకటేశం తండి అగ్ని

హో[తావధానుల (ప్రాపు సంపాదించారు ఆయన "పెద్ద కూతురూ, వితంతువూ అయిన బుచ్చమ్మమీద కన్ను వేశాడు బుచ్చమ్మ చెల్లెలైన నుబ్చివి, లుబ్బావధాను లకు యిచ్చి పెళ్ళి చెయ్యడానికి అగ్నిహో(తావధానులు తొంబూలాలు పుచ్చు కోవడం తెలిని ఆతని బావమరిది కరటకళాన్తి 'అగ్గి' అయ్యాడు. అతను తన శిష్యుడికి ఆడపిల్ల వేషంవేసి- రామచందపుర అఆగవారం చేరాడు, అక్కడ రామప్పపంతులు ఆధీనంలో వున్న మధురవాణిని ఆ[ళయించి - పంతులు ద్వారా, ఈ “దొంగ ఆడపిల్ల” (తన శిమ్యుడు)తో బేరంపెట్టి, ఈన మేనకోడల్ని లుబ్దావ ధాన్లు పెళ్ళి చేసుకోకుండా చూడాలని అతని ఆలోచన తన పేరు గుంటూరు శాస్తు౦లని పంతులికి చెప్పుకున్నాడు. మధురవాణి, కరటకళాస్తులు [ప్రయత్నానికి పరోతంగా అండగా నిలబడింది. అనుకున్న పధకం (ప్రకారం అంతా సవ్యంగానే గడిచింది. రామప్పంతులు లౌక్య (పజ్ఞమీద మరొక “పెనంగతి' వేసి- సిద్ధాంతి, కరటకళాన్తుంలు ఏకమయ్యారు కరటకళాన్తుల (ఆడపిల్ల వేషపు) శిమ్యడితో లున్టావధానులకి పెళ్ళయిపోయింది

అయిరే- పెళ్ళయ్యాక కరటక శిమ్యుడు లుబ్దావధానుల విఈంతు కూతురు మీనాషీ దెబ్బకి దడిసీ-మెడలో కంచెతో సవా వుడాయించాడు లుబ్దావధాన్లు మాతం తను పెళ్ళాడిన దొంగ పెళ్ళాం మొగుడు తననీ దయ్యమై పట్టుకున్నా డనే భయంతో వణికిపోతున్నాడు. కరటక శిమ్యుడి మెడలో “కంటె నిజానికి

అలనాటినాటకాలు న!

మధురవాణిది. రొమప్పంతులు, పెళ్ళి వేళ “నగల సర్దుబాటు"కి ఎరువు తెచ్చి లుద్దావధానుల “దొంగ పెళ్ళి కూరతురు” మెడలో వేళాడు కరటక శిష్యుడు అలొ షైరిపోయి మధురవాణిని కలిసి ఆమె కంచి ఆమె కిచ్చేశాడు ఆమె అతనికి దాసరి వేషం వేసి, కొత్త అ(గవారానికి పంపేసింది రాడికి రాతి వచ్చిన రామప్పంతుల్ని మధురవాణి ఈన కంటె తెమ్మని తరిమింది లుబ్ఞావధానులకీ, రామపస్పంతులికీ కంచె కారణంగా గొడవ జరిగింది, మీనాషి ద్వారా రహస్యంగా నైనా కంటెను లాగాలని రామప్ప [పపయత్నించాడుం అది సాధ్యం కాకపోగా మీనాకే అతని మెడకు గుదిబండలాగా చుట్టుకుంది మధురవాణి మీనాషికి ఆశయమిచ్చి, రామప్పని వీధిలోకి తరిమింది. అనుకున్న (ప్రకారం కూతుర్నివ్వడానికి తరలి వచ్చిన అగ్నిహో[(కా వధానులు రామప్ప ద్వారా లుబ్బావధానుల పెళ్ళి సంగతి విని అగ్గయిపోయాడుం లుబ్బజ్జీ తన్ని వచ్చాడు గిరీశం బుచ్చమ్మని అప్పటికే లేవదీనుకుపోయాడు. లుబ్ధావధానులు, రామప్ప పన్నిన వుచ్చులోంచి బయట పడడానికి సొౌజన్యా రావు సంతులనే ప్రీడర్ని ఆఅ(ళయించాడు.

ఆగ్నిహో తానధానుఅ మాూర్థదనం, కరటక కాన్తు)ల ఊగులాట, వరిస్థి తుల్ని మరింత కంగాశీగా మార్చలోతుంటే మధురవాణి పురుష వేషంలో సౌజన్యా రావు పంతుల్ని కలునుకుంది. గిరీశం బఎడారిం బయట పెట్టింది. లుబ్దావధానుల మీద అగ్నివో తావథానులు, రామప్ప పన్నిన *“బనాయింపు' కేసులు వీగిపోవడానికి దోహదం చేసింది.

ఈ ఉపకాళబుడ్ది వల్ల మరురవాణి సొజన్యారావు పంతులు నుంచి [వళంసను పొందింది ఆయన గిరిణన్ని మంటలించి-బుడ్ధి గలిగి మనులుకోమని 'హెచ్చరించడంతో-నాటకం ముగిసింది

ఇందులో-నుబ్సి పేళ్ళి సమస్య, మరురబాణి 'కంటె' రెండు (పధానాంకా లయి నాటక కథకు మలుపులు కల్పించాయి. కరుణ వోన్య రసాల కలనేశతొ- ఈ జీవితంలో మగుచుల్ని వాళ్ళ ఐలహీనళలతో సవా నునం (థేమించేలాగా చి తించారు అప్పారావుగారు &ఇందులో దాదాపు (పతి “సంభాషణా కలాన్నీ” కూడా మనం నిక్య జీవితంలో ఏదో ఒక సందర్భంలో న్మరించుకొంటాం. ఆడీ ఈ నాటకం (వ్రల్యేకత శీ

2239 అఅనాటీ నాణఖళాలు

కంఠాభరణమనుం

మనరారులకి, మూఢాచారాలకీ "పెద్దవాడిత' పెట్టు లాంటిది కంఠాభరణం

నాటకం. పానుగంటి లష్మీనరనింహారావుగారి రచనెల్లో (వములంగా పాష

వ్యాసాలు సేర్కొనదగినవి. ఆ వ్యాసాలు 1018 - 1914 నడుమ కొన్ని మశ)

ఆరేళ్ళు వ్యవధి తరువాత 19000 1ప్రాంకాల కొన్ని వెలునజ్తాయి. ఈ మధ్యలో

1917 లో కంళాభరణం నాటకం వెలువడింది. దీనివి [వాయడానికి సామాజిక అలగశాటి నాటకాలు వీఓ8

పరిస్థితుల _పేరణ కంటే- పిఠాపురం రాజావారు (పానుగంటి వారికి పోషకులు) ఒకసారి “బాగా నవ్వొచ్చే నాటక రచన చేయమని” కోరడమే (_పేరణ అయింది

అ _పేరణ ఐహుళః ఇతినృ త్రం కోసం వెదికించి వుంటుంది అప్పటికే సాషి వ్యాసాల కోసం వన్తువు నిమిత్తం తన నిశితమైన చూపుతో సమాజాన్ని గాలిన్తూ రకరకాల మనుమ్యల్నీ, సమాచారాలనీ, వింత (ప్రవ ర్తనలనీ మనస్సులో “సేకరించి వుంచిన పానుగంటి వారికి కంళాభరణం నాటక రచన కష్టంగా తోచి వుండదు.

పిచ్చివాళ్ళు [ప్రవర్తనల్ని ఆస_కిగా పరిశీలించడమూ, సంఘంలో దురాచారా లను (మరీ ముఖ్యంగా సర్యపదాయాచారాలకు తప్పుడు వ్యాఖ్యానాలు చేసే దోర జిని) నిరసించడమూ, ఆధునిక జీవితం పేరిట నవ నాగరికత పేరిట, [భష్టులిన వారీని అవహేశన చేయడం శృంగారం పేరిట కనిపించే వెకిలి లంపటత్వాన్ని *మొరటు'గానే ఎండగట్టడం పానుగంటి వారికి ర క్రగతమైపోయిన జీవ లక్షణాలు, సాక్షి వ్యాసాలలో విశాల పరిధిలో కనిపించే ఈ లక్షణాలు కంఠాభరణం నాటకంలో కొంచెం పరిమితంగా కనిపిస్తాయి. ఇందులో ప్మాతలు సమాజంలో వున్న కొన్ని మన స్తత్వాలకు (సతీకిలు.

“బంగ్రీమలో దీనిని (కంఠాభరణం వంటి రచనని) ఫార్సు' అంటారుగాని “కామెడీ కి వుండవలనిన లశ్షణాలన్నీ యిందులో వున్నాయి ఫార్సుకి వుండే సామ్యగితోనే కామెడి తయారుచెయ్యగల సమర్థులు వీరు (పానుగంటివారు) నాటక రచన కుండనలనిన లక్షణాలన్నీ కంశాభరణంలో వున్నాయి" - అని మొక్కపాటి నరనింహళాన్తిగారు వ్యాఖ్యానించారు.

ఈ నాటకానికి నాందీ ్మపస్తావన (వాసిన కూచి నరసింవాంగారు దీనీ (యోజనం గురించి చెపుతూ న్యూతధారుడిచేత ఇలా అనిపించారు. ఈ పద్యం ఈ నాటకంలోని సందేశసౌరం అని చెప్పవచ్చు.

ళాందసాచార సంచయముల తమకును నితరులకును (శమమిచ్చువారి ధర్మంబులను ఏడి కర్మంబులదొరంగి మనను వచ్చిన యట్టుమలయువారి దివ్య సంపూత సతీవ ర్తనము మాని న్వైర౦ిజీ వృత్తి జేపట్టువారి వినీల అలనాటి నాటకాలు

వర్ణమే యిక బరమార్ధంబు లోకమం దనుకొని నగుబాటులందువారి బయటబెట్టి నుపహసనప్మాతములుగ జేని - బాగోగులను విభజించి చూపి వరమ దుషస్టులకును నీతి గరపజాలు రసవతంసంబు గద ! వాస్యరసము తవ్వి | హెనుగంటి లష్మీ నరనింహారావుగారి మన స్రత్వమే సీరెండలాంటిది ఆయనలో గాడమైన ఆధ్యాత్మిక వివేచన ఒక వైపున, కంటబడిన (ప్రతి దృుష్ప వర్తనమీదా ఒక రాయి విసిరే కొంటెతనం ఒక వైపున వున్నాయి. ఆయనలో కొంచెతనానికి పరాకాష్ట సాషి వ్యాసాలలో “తోలు బొమ్మలు" వ్యాసం కాగొ, నాటకాలలో కంళాభరణం' అయిందిం న కోమట్లమీద విసుర్లు విసరడం, వేపారి పంతుళ్ళమీద విరుచుకుపడడం, పీచ్చివాళశ్ళులో తర్కపజ్ఞను గౌరవించడం, వితంతువులమీదుగా వీస్యం నడపడం “ఫ్య నంచి దిగుమతి ఆయిన లగణాలేం కంశాభరణం నాటకంలో అరు అంకాలున్నాయి. ఈ అంకాలలో సన్ని వేళాలు జరిగే స్థలాలను (ప్రదేశాలుగా నిర్ధేశిందారు. ఆరో అంకం (పారంభంలో ఒక చిన్న విష్మంభం వుంది సంప్రదాయానుసారం నాందీ (ప్రస్తావనలున్నాయి. డీనిని పానుగంటివారి మ్మితులు కూచి నరసింసాంగారు (వాళారు. నాటకాలలో పద్యాలను, పాటలను పెట్టకూడదని, ఒకవేళ పెట్టినా ఆట వెలది, తేటగీతి వంటి వచన గుణం గల పద్యాలను మామే పెట్టాలనీ సీద్ధాంతీ కరించిన పానుగంటివారు పద్యాలూ, పాటలూ ఇందులో పెట్టక తప్పలేదు. కంళానరణంలో కథ ముందు సాఫీగా [పారంభమై పోనుపోను సంఘటనల వేగంతో సంకిర్టమయింది. అయితే, కథ అర్దంకాకుండా గహనంగా మా[ఠఈం వుండదుం సోమావధానులు, అతని భార్య బంగారమ్మ మరదలు నుబృలవ్మీ య్మాతలకు బయలుదేరి మధ్యలో ఒక పట్టణంలో అగి వెంకటళాస్త్రి అనే అరనింట్లో మకాం చేళారుం ఒకనాడు అ ఊళ్ళో సర్కస్‌ చూడాలనే కుతూహబంతో బంగారమ్మ, అ౦నాటి నాటకాలు [29] 226

నుబ్బలక్ష్మి సోమావధానులుకి తెలియకుండా అతను న్మిదపోయాక, రాతినేళ బయలుదేరారు

ఆ వూళ్ళోనే కృష్ణారావు అనే ఒక మాద్వ (బావ్మాణ యువకుడు-పుసె మాతం బాల్యంలో కటి ఆ భార్యను వదిలేసినవాడు- నుందరి అనే వేళ్యతో నుబ్బీశెట్టి అనే మ్మిశుడి షష్టిపూర్తికి వెళ్ళాడు. అతని మామ శశ్రీనివానరావు ఎలాగో తన ఆల్ల్యుశి మంచి మారానికి తెచ్చుకోవాలనీ, ఆతను నుందరి పేర (వాసిన మాన్యాలను తన కూతురి పే0ట తిరిగి దక్కి ౦చుకోవాలనీ [పయత్నిస్తున్నాడ.

ఆ రోజు రాతి నుబ్బిశెట్టి షష్టిపూర్తి నళ నించి నుందరితో కలిని ఇంటికి వస్తున్న కృష్ణారావును శ్రీనివాసరావు తురక భటుడి వేషంలో వచ్చి కొట్టి, నుందరిని లాక్కు పోయాడు. ఆ తురక భటుడు నుబ్చిశెట్టికి సంబంధించినవాడనుకొని కృష్టారావు సుబ్బి శెట్టి ఇంటికి వెళ్ళి అతన్ని కొట్టి-నా నుందరిని నాకు అప్పగించే వరకూ వోమీ కోసం” అనె బెదిరించి-అతని కంళానరణం పట్టుకుపోయాడు

ఇదే సమయంలో, సర్కను కోసం బయలుదేరిన బంగారమ్మ, నుబ్బలవ్ష్మి దారితప్పి రోడ్డుమీద తికమకపడుతున్నప్పుడు విచ్చి రామళాన్తి వారికెదురై మరింత వెదరగొట్టాడు. వారిద్దరూ భయపడి చెరోవైపు పారిపోయారు. బంగారమ్మ ఒక బండినెక్కి వెళ్ళింది. నుబ్బలవష్మి నుబ్బిశెట్టి ఇంట్లోకి రషణ నిమిత్తం (ప్రవేశించింది అయితే-సుబ్బి శెట్టి నుందరి వస్తుందని ఎదురుచూన్తుండటం వల్ల, నుబ్బలష్మి దుస్పటి ముసుగులో వుండడం వల్ల, ఆమే నుందరి అనుకొని నరసమాడటోయాడు, నమయానికి పిచ్చి రామకాస్త్రి అక్కడికి వచ్చి-నువ్బీశెట్టిని మోసగించి, ఆతన్ని బయటకు నెట్టి తను లోపలికి పోయి తలువు వేనుకున్నాడు.

లోప) సుబ్బలమ్మీ పిచ్చి రామళాన్తి అల్సరిని తెలివిగా అరికట్టి, తురక వేషంలో తప్పించుకుని పారిపోయి, కృష్ణారావు భార్య అయిన రుక్మిణి దగ్గర తలదాచుకు౦ంది.

కృృష్టావావు అ తురక, ఇందొక తనను కొట్టి సుందరిని ఎత్తుకుపోయిన వాడేననుకాని తరుముకుంటూ పోయి రుక్మిణిని కలుగుకున్నాడు, అమె ఒక వేళ్ళ అనుకనిి కృష్ణారావు (ప్రణయం (ప్రకటించగా, ఆమె కూడా తదను

226 అలనాటి శాటకాలు

కూలంగా మాట్లాడి, కృష్ణారావు తన భార్యను కానరానికి తెచ్చుకోవడానికీ ఒప్పీం చిందిం

నున్చి కెళ్టీ, కంశాభరణాన్ని కృష్ణారావు లాక్కొాన్నాడని కాణాలో ఫిర్యాదు చేయగా నవాబుగాకి థటులు కృష్ణారావువి పట్టుకున్నారు. ఆతన్ని కొట్టినందుకు శురకవేషంతో వున్న నుజృలమ్మిని, కంశాళరణాన్ని కృష్ణారావు నుంచి తీగను కున్నందుకు రుక్మిణిని, నుందరిని తురక వేషంతో ఈడ్చుకుపోయి. కృష్ణారావు ఇచ్చిన ఆస్సిని తన కూతురు పేర తిరగి (వాయించే (వయత్నం చేసినందుకు శ్రీనివానరావునీ విచ్చిరామళాన్త్రీకి బదులు పొరపాటున సోమవధానిని నవాబుగారి భటులు బందీలుగా చేశారు.

పిచ్చి రామళాన్తికి శంకరళాన్త్రు అనే వైద్యుడు స్వస్థత కలిగించి మామూలు మనిషిని చేళాడు. ఇాతాపిళాన్రి దరర్మమా అని బంగారమ్మ అయినవారిని శేరిందిం

నవాజుగారి దర్చారులో విచారణ జరిగే సమయానికి బంగోరమ్మ, రామ శాస్ర వచ్చి చేరారు.

నుబ్బలష్మి భర్త రామళాస్తే అప్పటికి పద్దెనిమిదేళ్ళు కితం చదువు నిమిత్తం నవద్వీపం వెళ్ళాడు, అక్కడ ఎవరో చేతబడి చేయగా పీన్చివాడ య్యాడు, పన్నెండేళ్ళు గడచినా అతను తిరిగి రాకపోయేసరికి కర్మిష్టి సోవ+వధానులు, మరదలు నుబ్బలన్మిని వితంతువును చేసి కూర్చో పెట్టాడు మళ్ళీ ఇన్నాళ్ళకు రామళాన్త్ర స్వస్టుడై రావడంతో నుబ్బలవ్మిలో అతవి సమాగమం జరిగింది కథ నుఖాంతమైంది. కథలో రకరకాల చిక్కుల్లో వున్న ననుషులందరూ నుద్చిశెట్టి కంఠభాభరణం ఫిర్యాదు కారణంగా ఒకచోట కలిశారు ఈ విషయాన్ని కృష్ణారావు ఇలా ప్రకటిస్తాడు

“*నుబ్ఫిశెట్టియే యందర కుషపకార మొనర్సినాడు. నేనతని కంఠాధరణమును దీసికొని నప్పుడీతడా రా తియే వీర్యాదు చేయకయూరకుండినచో మనమ ఏదరమిట్లు నమావేళమగుట సిద్ధించియుండదు. కంఠాభరణము తీసికొంటిని”న వెంటనే యింత పని జేసినాతు. అశని కంళాభరోణమే మన యీ నిచిత నాటకమునక గొంత [పధానమైయున్నది."

అఅనాటీ నాటకాలు వ్ర?

పతాక సన్నివేశంలో ఎవరెవరు ఎవరెవరికి దక్కాలో వివరం నుందరి నవాబుగారికి చెప్తూ-

“బంగారమ్మ సోమావధానులకు లలించినది. రామళాన్త్రికి నువ్బలవ్మి అలించినది. వేపారి పంతులుకు భార్య లభించినది. కోమటికి కంఠతమాల లలించీ నది. నాకు మాన్యములూడినవి ఉంచుకున్న మగడూడినాడు, న్యాయము దయ చేయించి నన్ను రశ్ష్షీంపవలయును”- అంది.

నవాబు వెంటనే - “మేము నిన్నుంచుకొన్నాము” అవి (పకటించి గుమాప్తా రంగాచారి చేత తన జనానా చిళా తీరగేయించి - “నుందరికీ చికాలో తగిలించు" అని హుకుంచేసి ఆమె సమస్య తీర్చాడు,

నాటకంలో-పికాపురం రాజావారు కోరిన విధంగా- సోమావధానుల పాక ద్వారానూ, నుబ్బలవ్మీ, పిచ్చిరామళాన్తుల సమావేశం ద్వారానూ, నువ్చిశెట్టి షస్టివూర్తి సందర్భం ద్వారానూ, చివరలో సోమావదానుల (జైలు నుంచి) పరారీ ద్వారానూ, నవాబుగారి దర్చారులో సంభాషణల ద్వారానూ, “మిగుల నవ్వు తెప్పించటానికి పానుగంటివారు [పయత్నించారు.

డెబ్బయ్యేళ్ళ [కితం నాటక (పేశకుల అలిరుచి ఏమో గాని- ఈనాడు మ్మాశం ఈ నాటకంలో నుబ్బిశెట్టి మీద వాస్యోక్తుల్నీ, వితంతు వేషంలో సోమావ ధానులు పరారీ ద్వారా పుట్టించదలిచిన హాస్యాన్ని, పిచ్చి రామళాన్తి, వితంతు నుబ్బలక్ష్మి పె విసిరిన ఛలోక్తుల్ని “మిగుల నవ్వు పుట్టించునవి"గా హర్షించడం కస్టం. అంటే ఇందులో వీస్యం దేళ కాలా బాధితం కాదనినా ఉద్దేశ్యం.

కవిత్వం పేరు చెప్పి ఏ గడ్డి గరవడానితైనా సిద్దపడేవారిమీద పానుగంటి వారు విసిరిన వినుర్లు ఏనాటికైనా గుణపారాలు, కవిత్వం పేరిట తడకల వంటి పద్యాలల్లే వారిని మాడు పగులగొట్టడం బాగుంది నుబ్బిశెటి షష్టిపూ రి సందర్భవు పద్యాలు, పానుగంటి వారి నిరసనకు పతీకలుం అన్నుపాసలతో, ఎ త్రిపొడుపు లతో అశయింపులతో సాగే ఆనాటి ఆశుకవితా ధోరణిమీద పానుగంటివారికున్న మంట ఈ పద్యాల్లో కనిపిస్తుంది.

వ£28 అలనాటినాటకాలణ

ఉఊగము బూనెదనేలా ? (ప్రోగాం కాగితములోన పొరి వేర్చితివా కు [గామవాస ! మమ్ముల న్మిగవులము లోకమెరుగ, నీ సిగడరగా ! అన్నా! రెండని పల్కితే యిలలోనన్నా కవి త్వోరు పె ద్దన్నా ! ధారుణి బుద్ధి జాలికిని హైదాబాదు అక్కన్న మా దన్నా. సద్గుణ గున్న కీర్తిళర చెన్నా. అన్న భటాజురా మన్నా మాటల మిన్న! కోపమున నున్నా. యన్న యెన్నాళ్ళుకున్‌ ! ఇంత వేళాకోళంగా పద్యాలు నడిపిన పానుగంటివారు ఒక శ్రాసారి ఆకాళ మంత మనన్సుతో "పెరిగి- రుక్మిణి గురించి కృష్ణారాజు చేత ఇలా అనిపిస్తారు ః కళ్శలాంగుడు గంగావగాహనంబు నాచరించి పవ్శిితుడై యలరినట్లు భవ్య భవద& సంభూత వై ద్యుళొచ్చ కిరణ పరిణతి బరి జద్ది బొరసినాడం ఈ నాటకంలో పిచ్చి రామళాన్తి నవాబు రుక్మిణి, కృష్ణారావు, సోమావ ధానులు, నుబ్బలష్మి, నుబ్చిెట్టి- విలిన్న వచ్మిత మన స్తత్వాలకు పతివిధులు, హాస్య రచనలో కరుణ అంతర్వాహినిగా వుంటేనే ఆది, ఉత్తమ రచన అనిపించుకుంటుందని బేషరతుగా అంగీకరి స్తే- కంఠాకరణంలో ప్మాఠల్ని చూసి మనం వినుక్కు౦టాం. జారిపడరాం నవ్వుకుంటాం. దేశ కాల పాఠాదుల్నిబట్టి విమర్శించవలనిన మనుషుల ప్రవ ర్రనల నేపద్యం మారిదే మారవచ్చు గాని- ఒక మనిషి పట్ట ఒక మనిషి - స్వార్ధంతో, అనూయతో, అతి తెలివితో, దంభంతో చిత్తళాంతిని హరించే సందర్భాలు ఎప్పుడూ పుంటూనే వుంటాయి. వాటిని మమించకూడదని కంఠాభరణం వంటి నాటకాలు ఎలుగెత్తి దాటుతూనే వుంటాయి. ఇందువల్లనే కాలం గడిలినా, సాంఘక చేపర్యం మారినా వాటికి విలువ ఇవ్వాలి మనం, అలనాటీనాటకాలు వ20

వరవి[కయము

దానికీ, దీనికీ ఇతివృత్రంలో గాని, నిర్వవణలో గాని, కళాత్మక మూల్యాల విషయంలో గాని ఏమీ పోలికలు లేకపోయినా, వరవిక్రయం వాటకథి పక్కనే, గురజాడ అప్పారావుగారి *“కన్యాపల్కరి నాటకం కాడా గుర్తుకు వన్తుంది ఉన్న ఒక్క పోలిక ఏమంటే కన్నవిడ్డల్ని పెళ్ళిళ్ళు పేరిట సంతలో గొడ్డుని లాగా అమ్ముకోవడానికి సిద్ధపడడం.

నాటక ఇతివృ త్రం నేంచరించిన పరిధి వరవ్మికయం'లో చాలా చిన్నది. వీక నమస్యోన్ముఖమైనటి నూటిగా తను చెప్పదలచిన సందేళం దిశగా నడిచింది. ఈ నాటక రచయిత కాళ్ళకూరి నారాయణరావుగారు “సందేశం మీద ఎంతో పట్టుదల, ఏక్ళాగత కలవారంటే నాటకం అంతటా తను ఉద్దేశించిన నందేశం- పెళ్ళిళ్ళు పేరయ్యతో సహా ప్మాతలన్నీ భుజస్కంధాల మీద మోన్తూ చివరంటూ

ఏళ0 అలనాజటినాటకాలు

నడిచినప్పటికి, అది సరిగా | పేకకులకు చేరిందోలేదో ఆనే అనుమానంతో ఒక ఆంకా వికి అంకమే (దశమాంకం) పతాక సన్నివేళంగా (వ్రాశారు. విజానికి నాటకం తొమ్మిదో అంకంతో అయిపోయింది. నింగరాజా లింగరాజువనంటి లోలిని- ఆస్తి ఇవ్వకపోతే పోయాడనే తెగింపుతో- కొడుకు బసవరాజు ఎదిరించి, కమల వాదాన్ని నమర్థింది అమెను అనుసరించడమూ,; లింగరాజు “టరి నీచుడా ! చివరికెంత వ్లైచ్యమునకు నిద్ధపడితివిరా ఇదిగో, నా యా నినుంచి నీకు నలుసంత ముట్ట విచ్చితినా, నా మెడలోనిది యజ్ఞోపవీతం కాదు” అని (వలిజ్ఞ చేని వెళ్ళిపోవడమూ మాతమే ఈ నాటకానికి సర్రెన ముగింపు నాటకీయ న్యాయం కూడా కాని- నారాయణరావుగారు అన్ని కళా మూల్యాల కంటె కూడా సందేళానిశే ఎక్కువ విలువ కట్టారు ఆయన తన జాలీయ వాడానికి కూడా పురుషో తమరావు పాత జ్వాఠా : ఎత (ప్రచారం కల్పింభాకు. ఆదర్శవంళుడైన పురుషోత్తమరావు అస వాయ వాది" కూడా. నాటక ఇతివృత్తాన్ని పరిచయం చేసే నటి, నూతధారుల (ప్రస్తావనలోను, వెంటశే వచ్చే [పతిమాంక (ప్రారంఛంలోను, వరకట్నం సమస్య మీదికే నేరుగా పురుషోత్తమరావు "పెళ్ళి సంబంధాల వేటలో వున్నాడని పస్తావిన్తూ రెండో కూతురు కమలతో (మరాంబ అంటుంది. కన్య నొక్కరి కొసగి సద్గతులు కాంతు మనుచు సంతోషపడు కాలనుంతరించి కట్నములు పోయజాలక, కన్యనేల కంటిమా , యని వ్యధపడు కాల మొదవె!! వరవికయం పది అంకాల నాటకం. అంకాలలో ర౭గవితజన కూడా వుంది. మొదటి అంకం ఆంతా ఒకటే రంగ6, రెండో అంకమూ అంతే మూడో అంకంలో రెండు నాలుగో అంకంలో రెండు రంగణాశన్నాయి. మళ్ళీ అయిదో అంకం ఒకటే రంగం. ఆరో ఆ౭కంలో రెండు; ఏడో అంకంలో మూడు" ఎనిమిడో అంకంలో రండు రంగాలున్నాయి. తొమ్మిది, పడీ అంకాలు ఒక్కా.క్క రంగం లోనే జరిగాయి. ఇ-దులో భావ దాలా సరళమైన గ(్రాంథికం, అయినా, "పేరయ్య, వీరయ్య, ఘంటయ్య టీచరు, వెరిబురల వెంగళప్ప జ(నమైన వ్యావవారిక అలచాటి నాటకాలు న!

భావనే మాట్లాడారు. పుష్కలంగా పద్యాలున్నాయి. వాటిలో వేదన, నివేదన, వోస్యం కూడా వున్నాయి, వరవికయం నాటకం తొలిసారి 1921లో అచ్చయిందట నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చేన్తున్న (పతి 1987లో అచ్చయింది. కాలం లెక్క చెప్పాలంటే, కన్యా శుల్కం సమ్మగ నాటకం వెలువడిన (19009) పన్నెండేళ్ళకి 'వర వికయంి అచ్చయిందని చెప్పాలి. కన్యాశుల్కం ఉత్రరాం[ద-ఆంటే కళింగ- (ప్రాంతపు వైదిక (వాహ్మణ కుటుంబాలలో జరిగే పెళ్ళిళ్ళ అరాచకాల్ని దుయ్యబట్టగా, వర విశయం మధ్య సర్కారు జిల్లాల నియోగి [బాహ్మణ కుటుంబాల నేపథ్యంలో 'పెళ్ళిళ్థు అరాచకాల్ని దుయ్యబట్టింది. ఎవరు, ఎవర్ని ప్నాతలుగా చేసి దుయ్య బడితేనేం ! ఇశ్కడ మనం గమనించవలసింది ముఖ్యంగా దురాచార నిరసనం. ఈ వికయంలో ఇది మరీ త్మీవంగా వుంది. అందుకనే, రచయితే వుండి వుండి ఏడో ఒక పా(తలో చారబడి సందేశ బాణాలు రువ్వుతుంటారు 1080ల నాభి యువతరం మీద ఆనాటి రచయితలకు సదఖ్మిపాయం లేదని, ఈ వరవ్మికయం నాటకమే కాదు సాకీ వ్యాసాలు (పానుగంటివారివి) రంగూన్‌ రౌడి వంటి నాటకాలు చదివితే కూడా తెలున్తుంది. సంపదాయాలి మానానికి, పాళ్ళాత్య చేష భాషాది (ఆరునిక) వ్యామోవినికి మధ్య ఘర్షణ అనాడు బాగా [పన్ఫ్భుటమైందేమో మెజారిటీ యువతరం *“విజత' కంటే “షోకిల్లా తనమే [పదర్శిస్తున్నారనే ఈసడింపు ఈ పద్యంలో- ఈ వరవ్మికయంలోనే- కనిపిన్తుంది. పంచాది కాపింగు పక్కపాపిడి జూలు లేనివాడు ధర్వ్శితి లేనివాడు కాఫీ హోటబ్ళును, కాతాలు, బిల్లులు లేనివాడు ధర్సితి లేనివాడు సిగరెట్లు వీడీలు చెక్కిటి భిల్లీలు లేనివాడు ధర్శితి లేనివాడు చలువ యద్దములు ైకిలు కట్టు "పెడగోచి లేనివాడు రరితి లేనివాడు తనదు తలమించినట్టి వృధా వ్యయంబు లేనివాడు ధర్శితి లేనివాడు ప! అలనాటి నాటకాలు

ఇట్టులున్నారు విద్యార్డు లిప్పుడక్క డక్కడొాక్కరిద్ద రెవ్వరో దక్క నుదతి క అని పురుషో త్తమరావు, భార్య [భ్రమరాంబతో వాపోయాడు ఈ అలిపాయం కలగడానికి కారణం ఆయన శాలతీయవాది, అసహాయవాది కావడం కూడా అయి వుంటుంది. ఎంతో సంస్కారంతో, త్యాగ బుద్దితో, విశాల హృదయంతో న్యవహ రించవలసిన బారి తక దశలో ఎక్కువగా యువతరం విలానపరులుగా, వ్యసన పరులుగా తయారుకావడం, అటువంటి బిడ్డల (మగపిల్లల) తల్లిదంథడులు కట్నాలకు, లాంఛనాలకు “*ఆధునిక -చదువుల్ని” ఎరచూని ఎగబడడం, కాళ్ళుకూరి నారాయణరావుగారిలోని సంస్క ర్త హృదయాన్ని మండించి వుంటాయి, నారాయణరావుగారు 'యువతరంి లవణాల్ని దుయ్యబట్టడ మే కాదు? ఆడపిల్లల తల్లులు "పెళ్ళి కొడుకు ఎంపికలో చూపించే హిరణ్యావవరాలనీ, ఆశించే అన్తుల్నీ, అందచందాల్ని కూడా విడిచి పెట్టలేదు సేరయ్య ళన “ఎగికన” వున్న పెళ్ళి సంబంధాల వివరాలు ఏకరువు 'పెడుశూంటే, [భమరాంబ (పతి సంబంధానికీ 'పెన్టే చంకలు విని విని పురుషోత్తమ రావు అంటాడుం అటి నీ యోచుబడి యేటుగలియా ! ఈ విధముగా నెంచుటకు మొదలు 'పెట్టినచి లోపము. లేనివాడు లోకములో నుండునా?”- అని, ఈ మాట మీద "పేరయ్య చేసిన వివరణ కూడా “తల్లుల ఎండే. గుణం మీద ఏమీ తక్కుతైన వ్యాఖ్య కాదుం “వరకట్నం' అనే విషయం మీద నారాయణరావుగారు ఎంత పరిళోధనగా పరిశీలించారో పేరయ్య మాటళ్లోనే ఇలా బయట పెట్టారు: (బ్రాహ్మణుల యింట దొలుదౌల్త (ళవమొంది కోమటింటను ముద్దులు గొనుచు జెరిగి కమ్మవారింట పెళ్ళున గాపురంణు సేయశున్నది కట్నంపు చేడె వేడు. అలనాటి బాటకాలు [80] 2808

ఇలా అన్నాడు గదా అని "పేరయ్య ఏమీ యోగ్యుడు కాడు. పెళ్ళి సంబంధాలు స్థిరపరిచేచోట పోటీలు పెట్టి 'కట్నాల పొటి పంచడానికి వెను దీయ్యడు కట్నం సొమ్ము కోసం పొలం అమ్ముకునే మనిషిని ఆదుకుంటున్నట్టు అభినయించి 'ఆయినకాడికి పొలాన్ని 'లినామీిగా కొవ్రైయ్యడంలో టక్కరి కానైతే ఈ నాటకంలో నారాయణరావుగారి అభ్మిపాయాలు ఒక్కొక్కసారి నూక్తులుగా ఇతగాడి నోటి వెంట కూడా బయటపడుతుంటాయి. సారాంశం చెప్పాలంటే వరవికయం నాటకంలో ఇతివ్ఫ త్తం గొప్పదనం కంటె నారాయణరావుగారి అనేదన నిజాయితీ, (పటోధం గొప్పవి కనుక= ఇంకా ఈ నాటకం నేటికి బతికి వుంది ఇందులో కథ ఇది; పురుషో త్రమరావు ఆదర్శవాది. జాతీయవాది. ఆసహాయవాది (మరాంబ ఇతని భార్య కాళింది కమల వారి సంతానం. పురుషోత్తమరావుమీద వీరేశలింగం గారి (వవానం కూడా వుంది. ఏచె ఏమైనా ఆనాటి సమాజంలో ఆడపిల్లలకు రజస్వలానంతరం పెళ్ళిస్ళ కావడం కష్టం, సంఘం వెలివేస్తుంది. కనుక ఎన్ని నంస్కార భావాలున్నా వురుషో తమరావు తన హతుశ్ళాకు యు క్త వయన్సు రాకుండానే పెళ్ళి [సయత్నాలు (పారంలించక తప్పలేదు. కాళ్ళకు బలపాలు కట్టుకు తిరిగి తిరిగి చివరికి, పెళ్ళిళ్ళు పేరయ్య చేతిలో తన సమస్యను ఆయన పెట్టాడు. (నమరాంబ “ఎంపిక” మేరకి, సింగరాజు లింగరాజు అనే ఆయనకు చ త్రప్యుతుడైన బసవరాజుతో 'పెద్ద కూతురు “కాళిందికి వివాహం ఖాయం చేళాడు "పేరయ్య లింగరాజు అసాధ్యుడు. డబ్బే దైవం పరమ లోలి. ఆతని జీవన నసీద్దాంతాన్ని స్వ మంగా ఇలా చెప్పుకున్నాడొక పద్యంలో- *పరగ్రవ్పు (ితిషయు బాటింపగారాదు పొట్ట కేమియు గడ్చ పెట్టరాదు వరక అలనాటి నాటకాలు

బంధువు లేలేర టల్కిరింపగ రోచు వేరు విస్తరి యింట వేయరాదు. కష్టజీవుల జూజి కటకటపడరాదు (ిప్పక శన యప్పు తీర్చరాదు దొర కేనియు పెథై కాశ మీయగరాదు వేరు కల్లలకేని వెరవరాదు ఇన్ని వీధముల గాపాడకన్న రనము దక్క-నేరదు; ధనముదే దక్క నింట బె త్తనము లేదు! బయటను వేరు లేదు, పలుకుబడి లేదు ! (బతికిన ఫలము లేదు _-అయితే “కట్నం యిచ్చి చేనుకునే పెళ్ళికి వ్యతిరేకి అయిన కాళిందికి ఒక (వరిజ్ఞ వుంది. ఎప్పుడో చెల్లెలు కమలకు చెప్పనే చెప్పింది. “నాదు (ప్రతినంబు వినుము (ప్రాణములనై న విడిచెదం గాని యడిగిన విత్రమిచ్చి వరుని గొనితెచ్చినట్టి వివాహమునకు సమ్మతింప నా రాట్నము సాషిగాను" = అని = అందుకే తన తం[డి పొలం అమ్మి కట్నమిచ్చి తన పెళ్ళ చేయడం యిష్టం లేక అత్మహత్య చేనుకుండి. అప్పటికే “అడ్వాన్సుగానే కట్నం సొమ్ము చేజిక్కించుకున్న లింగరాజు అ సొమ్ము వెనక్కి. యివ్వని జాడలు తెలిసి పేరయ్య సలహా మేరకు కమలను బసవరాజుకిచ్చి పెళ్ళి చెయ్యాలనే ఆలోచన వరిశీలించక పురుషోత్తమరావుకి తప్పలేదు. కనుల మనఃహూ ర్తిగా ఒప్పుకుంటేనే పెళ్ళి, లేకపోలే డబ్బు వదులు కోవాలని ఆయన అనుకున్నాడు. కమల సందిగ్ధంలో వడిందిం తీవంగా ఆలో చించింది. కడకొక నిశ్చయానికి వచ్చింది ... “క్క సంబంధము నే యంగీకరించి, అలనాటినాటకాలు 285

వపణమునకుం దగిన ప్రాయశ్చి తము చేయగలిగినటో వీరిచ్చిన (ద్రవ్యము వినీ యోగములోనికి దెచ్చిన దానవగుటయేగాక, అక్క కనీ జీర్పగలిగినదానవై [వపంచమున కొక పాఠము నేర్పినదానను గూడ నగుదును" అనుకుంది, పెళ్ళికి ఒప్పుకుంది. అయిదు రోజుల పెళ్ళి. లింగరాజు షరతుల (ప్రకారం జరిగింది. పురుషోత్తమరావుకి, (మరాంబకి (పాణం వివిగిపోయింది,

కనుల కాపరానికి వెళ్ళడం సంగతి అలా వుంచి- వివాహ కాలంలో మగ "పెళ్ళివారు ఆడపిల్లకు పెట్టవలసిన నగల నిమిత్తం లింగరాజు “కాకట్టు వన్తువుల్ని తగిలించాడు” అ నగలు తాకట్టు పెట్టినవారు లింగరాజుని ఠాటిస్తున్నారు కమల అ నగలివ్వదు. కాసరానికి రాదు.

లింగరాజు, కమల తల్లిదం్యడుల మీద దావా తేవడానికి సిద్ధపడ్డాడు. అంళా తన నిర్ణయానికి వదిలివెయ్యమని కమల తల్లి దం్యడుల్ని కోరింది,

శేను నడిచింది. శభలేల' అధారంగా కమలే గెలిచింది. ఐసవరాజు తంగడిని ఎదిరించి కమలకు తలవంచి- “నా దావాను నేను రద్దుచేసికొనుచున్నాను అని న్యాయస్థానంలో (పకటించాడు. “నన్ను దానునిగ (గహించి యిష్టమగు చొప్పున నానతులిమ్ము” అని కమలకు స్వాభీనుడయాడుం

ఇక్కడితో నాటక కథ ముగినింది. నుమారు 90 ఏళ్ళ [కితం ఈ నాటకాన్ని రేడియోతో [పసారం చేసినప్పుడు పురుషోత్తమరావు ప్మాతను కందుకూరి బిరంజీవిరావుగారు, (మరాంబ పాతను ఎం నాగరత్నమ్మగారు, పేరయ్య ప్మాఠను విన్నకోట రామన్న పంతులుగారు, సింగరాజు లింగరాజు పాఠను కూచిమంచి కుటుంబరావుగారు అద్భుతంగా పోషింబారు. ఈ నాటక సందేళాని$" జీవం పోళారుం

ఉద్దేశించిన సందేశాన్ని పదే పదే వాచ్యం చెయ్యడం ఈ నాటకంలో ఒక లోపం. ఇందులో పాత్రలు, రచయిత అభి పాయాలకు (పతిరూపాలు, పాత్రలు. మన సంఘంలో ఒక (వధాన సమస్యకు అద్ధం పడుతున్నాయి. కళాత్మకమైన నునిశితత్వం లేకపోవడం వల్ల “కన్యాసల్కంి (పక్కున దీటుగా నిలవలేక పోయింది,

286 ఇలనాబినాటకాలు-

రంగూన్‌ రౌడి

కే901.1920 మద్యకాలం ఆం[ధ నాటక రంగ చర్మితలో నాలుగో

దళను నూచిన్తుంది ఈ దశలో నాటక రచనా [పయోగాలకు సంబంధించి నాలు

గై దు దృక్పధాలతో రచనలు పాగాయి కేవలం నాటక పయోగ సౌకర్యాలను,

శేనలం సమాజాలను, వాటిలో వేషవధారణం చేసే నటులను దృష్టిలో పెట్టుకుని

నాటకాలు రచించడమనేది. ఒక పద్ధతి వుండేద. ఇటువంటి రచయితలలో సోమ రాజు రానమానుజరావుగా రొకరు.

అంధ (పచారిణీ [గంఠతమాల, నరన్వతీ (గంఠమండలి, వేగుచుక్క

(గంథమాలవంటి పుస్తక (ప్రచురణ సంస్థలు విరివిగా అపరాధ పరిశోధక నవలలు

అలనాటి శాటకాలు విశ?

(ప్రచురించే రోజుల్లో, అపరాధ పరిశోధక నవలల రచయితగా సోమరాజు రామా నుజరావుగారు (పనిద్దులు.

నాటక రంగంలో ఆయనకు పేరు తెచ్చిన నాటకం రంగూన్‌రౌడి. పొగరు బోతుతనం, జులాయితనం, నేరప్రవృత్తి మూ ర్రీలవించిన మనువులు తమను నమ్ముకున్న నారి జీవితాలను ఎలా నరక్మప్రాయం చేస్తారో ఈ నాటకం చెపుకుంది , ఇంకో మాటలో చెప్పాలంచే, ఇది అసలు నిసలైన వ్యాపార నాటకం, పోలిక చెప్పాలంటే నుమారు ముపషృయ్యేళ్ళు [కితం పి నాగభూవణంగారు (ప్రదర్శించిన *ర క్రకన్నీరుి నాటశంతో పోల్బవచ్చును. ఇతివృత్తాన్ని నిర్వహించడంలో రెండిం టికి రేడా స్పష్టల.

సాంఘీక నాఎకాలలో అసరార పఠళోదన, కథలో మలుపులు '* సెంటి మెట్లు" గుప్పించి వ్యాపారపు మసాలాను దట్టించిన మొకటి నాఎకం బహుళా రంగూన్‌ రౌడియే.

సోమరాజు రామానుజూవుగారు ఈ నాఎకాన్ని 1930లో రచిందారు. పానుగంటి వారి సావి ఉపన్యాసాల (పస్తావన ఈ నాటక రచనా కాలాన్ని మంంత స్పష్టం చేస్తోంది.

పానుగంటివారు సా& ఉపన్యాసాలలోనే ఒకచోట ఈ దేశంలో స్త్రీల సహన శక్రిని పతి క్రిని [పళంసినూ ఒక పవ్మం (వాళామ మొ సు ఎంత దౌఠ్భాగ్యు డైనా తాసకోత్తైనా, వ్యభివారి, రోగిష్టి అయినా వాడిని భరించగలిగే సహనం శ్రీ పొన్నత్యాన్ని దాటి చెబుతుందని ఆయనన్నారుం (చూ. 'సాషి 1. సం, 1! వ్యా)

“రంగూన్‌ రౌడి నాటకం [వాయడానికి కేవలం నాటక సమాజాల వ్యాపార పేరణ మా[తమేకాక బహు? పానుగంటివారు ఆ పద్యం పేరణకూడా వుండి వుంటుందని నా ఊహ ఎందుకంటే ఈ నాటకానికి “పతిభక్తి అనే మరో పేరు కూడా వుంది

నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చెయ్యబోతున్న ఈ నాటకం [పతి 1051 లో అచ్చయింది. అప్పటికది ఎనిమిదవ ముదణం,

ఈ నాటకంలో ఆరు అంకాలున్నాయి, పతి అంకంలోనూ రంగ విభజన వుంది మొదటి అంకంలో మూడు, రెండో అంకంలో రెండు, మూడో అంకంలో

288 అలనాటి నాటకాలు

రెండు, నాలుగో అంకంలొ మూడు, అయిడో అంకంలో రెండు, ఆరో ఆంకంలో అయిడు-- రంగాలున్నాయి. పద్యాలుకాక, 28 పాటలున్నాయి. పాటలు చిన్నవే. 15 పురుష పాతలు, 10 స్తీ ప్యాతలు వున్నాయి నాందీ (పస్తావనల వంటివేమీ లేవు. సన్నవేళాలలో ప్మాతల స్వభావాలను వ్యక్తంచేసే సందర్భాలలో పళ్ళా త్తాపం కారణంగానో, దుఃఖాతిరేకం వల్లనో వెల్లడయే “అభ్మిపాయాలు" తప్ప ఇదేమీ సందేశాల కోసం (వానిన నాటకం కాదు. ఇంకో విశేషం ఏమంటే గంగారాం సేట్‌కి సంబంధించిన సన్నివేశాలలో రచయిత ధారాళంగా హిందూ సైనీ భాషను వాడారు సాధారణంగా మన చార్మితిక నాటకాలలో (ముఖ్యంగా “లిల్టీరాజ్యపతనం రొషనారి, _పతాసరుడీయం' వంటి వాటిలో) తెలుగు కలినిన హిందుస్తానీ భాషనో, హిందూస్తానీ ఉచ్భారణగల తెలుగు అప్టళంళాన్నో మహమ్మ దీయ ప్మాలంకు వాడటం వుంది. సాంఘిక నాటకంలో ఇంతగా బహుళా మొదట “హిందూస్తానీ ని రామానుజరావుగారే వాడేరేమో .-

ఇందులో కథ మెలికలతో, మలుపులతో వుంది. హత్యలు “చేజ్‌ లూ వున్నాయి.

కథానాయకుడు శంకరరావు బాగా ఆ స్లిపరుడు, బొగరుబోతు వదరుబోతు, తాగుబోతు, వేళ్యాలోలుడు, ఆతని భార్య అన్నపూర్ణ "మహి ఇల్లాలు" సాధ్వి భర్త ఇల్లు పట్టకుండా తిరుగుతున్నా అతన్నే దైవంగా లావించి, సేవించదలచిన మంది మనిషి. వారికౌక పిల్లాడున్నాడు. జానకి తల్లికూడా బలికి వుండి తండి చని పోయిన వార్త తెలిసి శంకరరావు ఆనందంగా (శొగిి ఇంటికీ వచ్చాడు. అన్నపూర్ణ కీ విషయం తెలిసి చాలా దుఃఖపడింది స్వళ_కిమీద ఒక్క చేతిమీదగా ఆరు లవల డబ్బు, ఆరు వందల ఎకరాల మాగాణి, తోటలు, ఇప్ళు సంపాదించిన మవాోవిజ్ఞానశీలుడు మామగారు చనిపోయినందుక) శంకరరావు విబారించకపోగా, అంత అసి హళాత్తుగా దక్కనిందుకు ఆనందించడం ఆమె దుఃఖాన్ని రెట్టింపు చేసింది. శంకరరావు అలా పవ రించడాన్ని ఆమె నున్నితంగా మందలించింది. అంతే శంకరరావుకి పట్టరాని కోపం వచ్చి తను వుంచుకున్న గిరికుమారి ఇంటికి వెళ్ళిపోయాడు.

గంగారాం సేట్‌! డబ్బే (పాణం అతని భార్య నాందీ బాయికి *అధికాగం" శావాలి. వారి కూతురు రాధావాయి జయరాం అనే కవిని | పేమించింది. ఆ (పేమ

అలనాటి నాటకాలు 289

గంగారాం సేట్‌! ఇష్టంలేదు, జయరాంని దెబ్బతీయాలని గంగారాం, గంగారాంని మోసగిందైనా సరే రాధాబాయిని పెళ్ళాడాలని జయరాం పట్టుదలగా వున్నారు"

శంకరరావు అన్నపూర్ణతో పోట్లాడి గిరికుమూరి ఇంటి దగ్గర ఆమెను అరా ధిన్తూ తాగుతూ వుండగా, అతని చెల్లెలు జానకి తల్లిని తీనుకొచ్చి, అమె పోషణ శ్రేదైనా ఏర్పాటు చేయమని అన్నను బతిమాలింది. శంకరరావు వారిద్దరు అక్క డకు వచ్చినందుకు వారిని వీదరించుకున్నాడు, జానకీ, తన వదిన (ప్రస్తావన తెచ్చిందని కోపగించుకుని శంకరరావు “మీరు విచ్చమెత్తుకు [బతకక్కరలేదు. నువ్వూ మీ వదిన పడుచుదనంలో వున్నారు. సొనివృత్రి దేనైన సంపాదించ గలరు అన్నాడు, జానకికి కోపం భరించరానంతగా వచ్చింది. చెలరేగి తిట్టింది.

ఇదే సమయంలో రంగారావు అక్కడికి వచ్చాడు. అతను వయోవృర్దుడు, శంకరరావు తంగడికి నమ్మినిబంటు, ఆతను జానకిని తల్లిని వారించి పంపేళాడం గిరిఖిమారుని సేవకుని చేత బయటకు గెంటించాడు. కోపంతో రెచ్చిపోతున్న శంకరరావుని చెవి మెలివేసి కూర్చోబెట్టి. పాణాలు ఏిడిచేటప్పుడు శంకరరావు తండి, తనకు (వాని ఇచ్చిన ఆ స్తీకి సంబంధించిన పవర్‌నామా" చూపించాడు.

శంకరరావు దెబ్బతిన్నాడు. గణం సేపు ఆలోచించాడు. “వీనిని చంపి “పవర్‌నామా”ను [గహించుటకన్న మార్గము లేదు అనుకున్నాడు. వెంటనే తుపాకితో చంపేళాడు రంగారావు పడిపోగా, పవర్‌ శానా" తీనుకున్నాడు

సరిగ్గా ఇదే సమయానికి గంగారాం సేట్‌ అక్కడికి వచ్చాడు, ఖూనీ చేసిన శంకరరావని పట్టుకున్నాడు, పోలీనులకు అప్పగించకుండా వులడాలంటే శెండు షరతులు విధించాడు. ఒకటి ఆ పవర్‌నామామీద శంకరరావు తన ఆస్తి అంతా సేట్‌క [వాసివ్వాలి, రెండు, రంగారావు ఖూనీ చేసినట్టు సమ్మతిష్మతం (వాసివ్వాలి

ఖూనీని ముందు చూసిన సేవకుడు చెప్పాడో ఏమో, పోలీనులు అప్పటికే వచ్చేస్తున్నారు మరో దారిలేక గంగారాం 'సేట్‌ కోరిన విధంగా చేసి, శంకరరావు పారిపోయాడు,

పోలీనులు వచ్చారు. గంగారాం సేట్‌ శంకరరావే ఖూనీ చేశాడని కాగితం చూపించి-ఇల్లుకూడా చూపిస్తా రమ్మన్నాడు.

తి40 అలనాటినాటకాలు

గంగారాం సేట్‌ ఇంట్లో దర్వాన్‌గా పని చేయడానికి - అదికూడా రాధా వాయి దగ్గర కాపలా వుండడానికీ వర్వాన్‌ సింగ్‌” అనే మారుపేరుతో, మాళు వేషంతో జయరాం వచ్చి చేరాడు. ఈ సంగతి రాధాబాయి కొక్క ర్తెకే జెలును.

కంగారుగా ఇంటికి వెళ్ళిన శంకరరావుని విషయం తెలిసిన అన్నపూర్ణ నొచ్చుకుని, రహస్యంగా గదిలో దాచింది గంగారాం సేట్‌ తులసీరామ్‌ అనే పోలీను నూపరింబెండెంటుతో సహా శంకరరావింటికి వచ్చాడు తులసీరాం ఎవరో వాదు. అన్నపూర్ణ తండే శంకరరోవుని అప్పగించమని చులసీరాం ఆతన్ని విడిచి పెట్టమని అన్నపూర్ణ వాదులాడుకున్నారు. బాంధవ్యం కంటే విధినిర్వహణే ముఖ్యమని నమ్మిన తులసిీరాం లొంగలేదు గంగారాం సేట్‌ ఏడో సలవి ఇన్వ బోతే 'నోరుమూనుకోమన్నాడు గత్యంతరం లేక అన్నపూర్ణ తండి కన్నుగప్పి భర్తను తప్పించి పారిపొమ్మంది శంకరరావు పారిపోయి, సమ్ముదతీరాన రేవులో వున్న ఓడలో గొలిగొట్టం చాటున దాగున్నాడు, తులసీరాం పోలీసులతో అక గాడికి (నము దతీరాని£ి) రావడంతో భయపడి, శంకరరావు నీటీలో ఊరికి ఈదాడు ఒక “ఠిమింగి' శంకరరావు వెంటపడింది కాని-అదేసమయంలో సమ్ముదంలో బోటులో షికారు చేస్తున్న రమేష్‌బాబు, (ప్రభావతి అతన్ని చూకారు. (ప్రభావతి పిస్టలు పేల్చి “తిమింగి'ని చంపింది, రమేష్‌ వలవేని శంకరరావుని బోటులోకి లాగాడు-ఇక్కడ వరకు కథ కాకినాడ నేసధ్యంలో జరిగింది,

రమేష్‌బాబు రంగూన్‌లో స్థిరపడిన ఒక లక్షాధికారి కావడంతో శంకర రావును రంగూన్‌ తీనుకుపోయాడు, ఇక్కడ నుంది కథ అక్కడ జరిగింది. రమేష్‌బాబు భార్య ,పభావతి. శంకరరావు అందానికి ఆకర్షితురాలైంది. ఆ రోజున కాకినాడలో సము దంలో అతన్ని రషించే సందర్భం ఎలా వచ్చిందో చెప్పింది. తనకు శంకరరావుమీద ఏర్పడిన ఇష్టాన్ని కూడా బయట పెట్టింది

శంకరరావు తన వడ్డీలో వుండగా అతనికి ఏ విధమైన పోలీసు భయం లేదని రమేష్‌బాబు వోమీ ఇచ్చాడు, ఆదే విధంగా తులసీరాం కంకరరావు ఆమూకీ వెదుకుతూ రంగూన్‌ వచ్చి రమేష్‌ బాబుని కలిసి దర్యావు చేయగా అతనది సాగ నివ్వలేదు.

అలనాటి నాటకాల (81) వి!

ఇక్కడిదిలా జరుగుతుండగా- జానకిని (పేమించిన కృన్ణమూ ర్తి అనే మరో లషాధికారి అన్నపూర్ణనీ, ఆమె వీడ్డ మోహనరావునీ పతరక్షించడానికి నడుంకట్టు కున్నాడు. శంకరరావు ఆసి గంగారం 'ేట్‌ చేతిలో చిక్కుకున్న సంగతీ, శంకరరావు రంగూన్‌ పారపోయాడన్న సంగతీ అన్నపూర్ణకి తెలిసింది కృష్ణ మూర్తి జానకి కలిసి ఆలోచించి- కృష్ణమూర్తి మిితుడూ. రాధాబాయి (పియుడూ అయిన జయరాంద్వారా శంకర రావుకి చెందిన ఆస్తి పవరునామా' సంపాదించాలని నిశ్చయించారు జయరాం ఇందుకు పథకం వెయ్యడాని కంగికరంచాడుం

రంగూన్‌లో రాజసరోవర (ప్రాంతంలో (ప్రభావతి, శంకరరావు మాట్లాడు కుంటున్నారు పభావతి నగలతో సవా వారిద్దరు పారిపోవాలని ఆలోచిస్తున్నారు సరిగ్గా అదే సమయంలో ఆక్కడ ఉన బిడ్డ మోహనరావుతో సవా వున్న అన్నపూర్ణ శంకరరావు దృష్టిలో పడింది ఆమె ఆతన్ని వెతకడం కోసం కొన్నాళ్ళుగా రంగూన్‌లో వుంటోంది, శంకరరావు, _పభావతి చేస్తున్న ఆలోచనల్ని ఆమె ఏంది. చుఃభించిందిం

శంకరరావు ఆమెను వెనక్కి. వెళ్ళిపొమ్మన్నాడు ఆమెతో మాట్టాడేటప్పుడు (ప్రభావతి అక్కడ దగ్గర లేకుండా జ్మాగ త్రపడ్డాడు, అన్నపూర్ణ అతని మాట వినకపోవడంతో ఆమె చేతిమీద పొడిచి- (ప్రభావతిని కలునుకుని పారిపోయాడు. అనుకోకుండా అక్కడికి వచ్చిన రమేష్‌బాబు అమెను కాపాడాడు. మోహనరావు మాటలద్వారా శంకరరావు గురించీ అన్నపూర్ణ గురించీ (పభావతితో శ0కరరావు [వవ ర్తన గురించీ కొంత ఊహించగలిగాడు

రమేష్‌బాబు, శంకరరావుని నగలతో సహా పట్టుకున్నాడు. కాని = ఆతని చేతిలో పిస్టల్‌ దెబ్బకి హతుడై పోయాడు శంకరరావు [పభానతిని తీనుకుని పారి పోతూండగా తులసీరాం, పోలీసులతో వెంటపడ్డాడు గాని లాభం లేకపోయింద్శి

శంకరరావు వేషభాషలు మార్చుకుని విజయనగరంలో స్థిరపడ్డాడు, తనను నమ్మి వచ్చిన (నభావతిని కూడా మోసం చేశాడు. ఆమె విరకక్రిగా జీవిద్దామను కుంటూంటే గిరికుమారి చేతిలో చిక్కింది. ఆమె, అతిధిగా వచ్చిన గంగారాం 'సేట్‌కి ఈమెను భోగవతి'గా సమర్పించగా- ఉంగరంలో వ్యజంమింగి అత్మహత్య చేసుకుంది. అదే సమయంలో అక్కడికి వచ్చిన శంకరరావు మీదికి నేరం నెట్టి?

ప! అలనాటినాటకాలు

గంగారాం పారిపోయాడు, తాగి వున్న శంకరరావు. అక్కడ చనిపోయి వున్న (వళావతిని చూసి అవాక్కయిపోయాడు, ఇంతలో పురుషవేషంలో వున్న అన్నహూర్ణను వెంట పెట్టుకుని ఆమె తండి తులసీరాం శంకరూావుని పట్టుకోవ చడానికి వచ్చాడు. కొనీ- శంక కరావుతో వాదిన్తూ అతని చేతి పిస్టల్‌ దెబ్బకి చనీ పోయాడు.

అన్నపూర్ణ తనెవరో బయట పెట్టుకుని, శంకరరావుని తప్పించి- [ప్రభావతి చావుకి తులనీరాం చావుకి తానే బాద్యత వహించి పోలీనులకు చికి_పోయింది.

జయరాం గంగారాం 'సేట్‌చేత శంకరరావు ఆ నిని అతని కొడుక్కి రాయించేళశాడు, రాధాబాయిని పెళ్ళి చేసేసుకున్నాడు ఈ రెండు పనులు నిర్విమ్నుంగా సాగడానికి కృష్ణమూర్తి సాయపడ్డాడు.

శంకరరావు పళ్చాత్తాపంతో వేగిపోయి. కుమిలిపోయాడు మాతృళాపం తనకు తగిలిందని విలవిలలాడిపోయాడు అన్నపూర్ణకు శికపడకుండా ఎలాగైనా రషించాలనుకున్నాడు.

కాని- అన్నపూర్ణకు ఉరిశిక పడింది. శంకరరావు అ $గ అమలుకాకుండా చూడాలని జైలు నూపరింటెండెంట్‌ ని బతిమాలుకున్నా [ప్రయోజనం లేకపోయింది. శి అమలు జరిగింది. కళంకరరావు “అన్నపూర్ణ అని మహో దేకంతో అరిచి రక్తం కక్కుకుని లీభత్సంగా మరణిందాడు, నాటక కఠ ఇక్కడితో ముగిసింది,

మొత్రంమీద- మూడు హత్యలు ఒక ఆత్మహత్య, ఒక ఉరిశిక్ష- వెరని- అయిదు చావులతో నాటకం లీళత్స రస్మపధానంగా ముగిసి ది, నుదీర్ణమెన శంకరరావు “ఆత్మ విమర్శా” వాక్యాలు, పతాక సన్ని వేశంలో సైకంఆ పాతమీద ఏమీ సానుళూతి కలిగించవు అన్నపూర్ణలో త్యాగగుణం గొప్పదే ?ని, ఆ అమృత వర్షం శంకరరావు ప్యాతవంటి ఊవరక్షేతంలో నిరర్జకమైపోయింది అయిడే- పాతివత్యపు "సెంటిమెంటు ఘాటువల్లనో, గంగారాం సేట్‌ *“హిందూస్తానీ వాస్యంి వల్లనో, హత్యలకు సంబంధించిన ఉత గ్రాంతవల్లనో, ఈ నాటకం ఒకానొక కాలంలో అంధ్మ పేకకుల్ని ఉరూతలూగించిందిం చర్మిత సృష్టించింది,

అలనాటీనాటకాలు ప!

బాగుబాగు

నుశ సంప్రదాయ సాహిత్యంలో విస్త రసానికి సంబంధించి నిర్వచనం వున్నంత ధాటిగా సృజనాత్మక రచనలు - వెతికిరే గాని- కనిపించవు రెండర్థాల వెకిలితనమూ, ఆంగిక అవకరాల వ క (పదర్శనమూ, తోలుబొమ్మలాటల ఫక్కీ “మతక' శ ల్లోక్తులూ--దాటి, మనలో చాలామంది విస్యం గురీంచి ఆలోచించిన జొడలు ఎక్కువగా కనిపించవు దరవోసం మొదలు అట్టవాసం వరకు నవ్వులో ఎన్ని అంతరువులున్నాయో జీవితంలో ఆవిష్కృతమయ్య్మే వాస్యానికీ అన్ని అంతరువులున్నాయి నిజానికి జీవితంలో వోస్యసన్ని వేళాన్ని పోల్చి, షోకఠకుడికో (కేనపడికో, చూపించే రచయితకు ఎంత నువ్నితమైన పరిశిలన కావాలో, పౌఠక, (పేక్షకులకు కూడా దాన్ని అందుకునే మానసిక స్థితి కావాలి అంటే ఒక రకంగా కవిత్వ (పకటనకి అవగావహనకి ఎంత నైశత్యం అవనరమో? హాస్యరసావిష్కారానికి కూడా అంతే నై త్యం కావాలి,

వ్యంగ్య విమర్శని సెదైర్‌' అంటాం. సంఘ దురాచారాల విషయంలోగాని, వ్యక్తులపవ రన వె పరీత్యాల విషయంలో గాని- ఇతివృత్తాన్ని కొద్దిగా అలిశయో క్తి స్థాయికి లేవనె తితే- ఆందులో హాస్యం బాగా పండుతుందని, ఆ విస్యం 'చెప్న దలచిన సందేశం) అనే చేదు మాతకి *'పంచదారవూత'గా బాగా పనికొన్తుందని, అధునిక సారస్వత [పభాత సంధ్యలో కనిపెట్టిన మనిషి వీరేశలింగం సంతులు గారు. అ తరువాత ఆయన కంటే మరింత నున్నితంగా ఈ విస్యాన్ని వాడుకున్న వాడు గురజాడ అప్పారావుగారు గురజాడవారిని పరమ గురువుగా ఆరాధించిన భమిడిపాటి కామేశ్వరరావుగారు 190 ల కాలంలో విస్య రచనలకే తనను

వైకకీ అలనాటి నాటకాలు

అంకితం చేనుకున్నారు. కథ (వానినా, వ్యానం (వాన్‌నా నాటికో వానినా, ఛలోక్తి "నేకరించినా= భమిడిపొటివారు “విన్య [బహ్మ' అనిపించుకున్నారు. ఒక బాణీని కల్పించుకున్నారు తెలుగు మనుషుల విచ్నిత పవ ర్హనల వెనుక రహస్యోద్దేశాలను బయటకు లాగి అక్షరాలా “నవ్వులపాలు చేకారు. పాతల పేర్గ తమాషాగా పెట్టారు సన్నివేశాలలో తగాదాల్ని (వళ సంగా కని పెట్టారు. తెలుగు అహంకారం, తెలుగు అసూయ, తెలుగు ఎగతాళి తెలుగు స్వార్థంం రశరకాల పాతల ద్వారా కామేశ్వరరావుగారు ఉతికి రూడింది ఆరేసి మడిచి పెట్టారు. ఈ (ప్రయత్నంలో *“మోలియర్‌ కవి [పవాసనాలను తెలుగు నామరూపాంతరాలతో పునః సృష్టిం చారు.

ఇంతటి పని చెయ్యాలంటే, ఏ రచయితకూ చాలని గుండె ధైర్యం, కటుత్వం చాకుల్లాంటి వాక్యాలు మెరిపించగల భాషా పటుత్వం, బవ్మగంథ వరిచయం- (ప్రవృత్తులు పరిసరాలు ఒక్క చూపులో పసిగట్టగల నేర్పు- వోస్య రచయితకు కావాలనే భమిడిపాటివారు నిరూపించారు. ఈయన్ని పోల్బవలసి వస్తే- ఆదర్శాలు లక్ష్యాలు వేరైనా ఒక్క పానుగంటి లక్ష్మీ నరనింహారావు గారితో పోల్చాలి

లమిడిపాటి కొ మేళ్య్వరరావుగారి “స్వతంతి నాటకాలలో బాగా (పనిద్ధిక వచ్చి, [పపదర్శనలు జకిగినవి “బాగు బాగు, “ఎప్పుడూ ఇంతే, *కచటతపలు ముఖ్యమైనవి వీటిని ఆయన “నాటకాలు' అని కాకుండా “(వదర్శనలు' అని వాడుక చేశారు వీటిలో నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చేస్తున్న [పదర్శనం' పేరు జాగు వాగు”, 194% సెపైంబర్‌ ఒకటో తేదీన దీనిని మొదటిసారి పదర్శిందారు. "ఇప్పుడు" అనే సంపుటంలో నేవిప్పుడు చెప్పిన మూడు" (పదర్శనాలు తొలిసారి 1020లో ముదణం పొందాయి

“వాగు వాగు నాటకం ((పదర్శనం)లో మొతం అయిదు రంగాలున్నాయి అంకాల విభజన లేదు, పష్మ్యతపురం అనే బస్తీ సంతపాడు అనే పల్లెటూరు ఈ రంగాలకు కేందాలుం

ఇందులో కథ పకడృందీ అయిన నాటకీయ సన్నివేశాల సాయంతో ఎదగ పోయినా మన స్తత విశ్లేషణ (పరాన లక్ష్యం కావడం వల్ల నిలబడింది భాగయ్య, నృుబహ్మణ్యం వంటి సరస” పృాతల్ని సృష్టించగలిగింది.

అల౦నాటినాట కాలు వ్‌శథ్‌

మనం- ముఖ్యంగా హైక్కూలు, కాలేజీ విద్యార్థి దళలో వున్నప్పుడు- “నిక్‌ నేమ్స్‌ పెట్టే అత్సాహంతోను పెట్టబడినప్పుడు 'డీవా పడి నిరుత్సాహంతోను వుండడం పరిపాటి ఈ నిక్‌ నేమ్స్‌ (అనగా, పెట్టుడు పేర్లు) “ఉడుక్కున్నవారికి ఉడుక్కున్నంత మవాదేవ * అన్న తీరున కుదిపి వదిలి పెడతాయని ఈ బాగు బాగు" నాటకం (ప్రదర్శనం) స్పన్టం చేస్తోంది.

ఇందులో అయిదంకాలలోను కథ ఎలా నడున్తుందం టే...

భాగయ్య వెయ్యక వెయ్యక ఒక కోటు తొడుక్కున్నాడు ఊరుకోక ఒక “తురక నాటకం" చూడడానికి వెళ్ళాడు కోటు బొత్తాలు పెట్టుకోవడంలో కాస్త పాచ్చుతగ్గులున్న మాట నిజమే ఆ నాటక (ప్రదర్శన వేళావిశేషం ఏమిటో గాని “బాగు బాగు' అనే ఊతపదం భాగయ్యకి నిక్‌ నేమ్‌ అయి- (ఉడుకు పేరు) అక్కడ మీదపడి హర్చుంది ఆ మాట అతనికి తలచుకునేకొద్దీ మంటె త్రించడం పారంలించింది ఈ నాటకం, భాగయ్య నుడీర్చ స్వగతంతో (పారంభమయిందిం ఆ స్వగతం ద్వారా, భాగయ్యకు దుఃఖభాఅనంగా తయారైన కారణాలు మనకీ తెలుస్తాయి. అలా తెలిసే వాటిలో, తాజూ సమస్య ఈ “బాగు బాగు అనే '“ఉడుకు పేడి. అసలే ఈ పేరు విషయంలో తల్పుకు తల్పుకు బాదపడుతున్న భాగయ్యకి మరమరాల ను బహ్మణ్యం తగిలి అఆ బాధని మరింత పెంచాడు. నుబవ్మణ్యం ష్మాత భమిడిపాటివారి ఉద్దేశంలో. *తెలుగుతో నిమి త్తం లేని తెలుగు వాడు ఇంగ్లీమలో ఆరితేంన విద్యార్థి"

నృుబహ్మణ్యం, భాగయ్యలో వణక్షణం ఈ 'బాగు బాగు" అనే మూట చెవిన పడగానే కలిగే వెరి ఆవేశాన్ని, ఉడుకుపోతుతనాన్ని” చూని మరింత ముచ్చట వడి రెచ్చగొట్టి వాగించాడు. భాగయ్య రెచ్చిపోయి తిట్టి చకాాపోయాడు, ను్ముబవహ్మజ్నం కాస్త కుతూవులంగా ఈ “పెట్టుడు పేరును గుర్తించి, భాగయ్య కోసకారణాన్ని మూలంలోకంటా పనికట్టాలవీ నిర్ణయింళాడు. అందుకు తన స్నేహితుడైన కెవి మణీగాణ్ణి ఉపయోగించుకోవాలనుకున్నాడు ఆ మీదట భాగయ్యనీ అతని కొడుకు చిక్కేశ్వరరావునీ కూడా గోలె త్రింబాలని నిశ్చయం చేనుకున్నాడు ఆసలు ఈ *“గోతె త్రించడం” అనే వైకాలజీి బాగా ఎరిగినవాడిలా వున్నాడు సుబహ్మణ్యం,

ల! అలనాటి నాటకాలు

కపి మణి పూర్తి పేరు చింతామణి నుబహ్మణ్యం తన ఆలోచనలన్నీ మణికి చెప్పాడు. ఏడ్పించడంి అనే విషయాన్ని వివరిన్తూ-'వీడ్పించడం ఏడవ డం- రెండూ ఒకటే [క్రియ వాటికి అఫ్హే తేడా లేదని (గపాంచిన మనిషే మనిషి" అని నిర్వచించాడు కూడా సారాంశం సలతణంగా కె. పి మణి నుుబహ్మణ్యం కలిని భాగయ్య ఇంటికి వెళ్ళి, అతని కొడుకూ, కవి అయిన చిక్కేళశ్వర రావుమీద పడ్డారుం

ఈ సన్నివేశం జరగడానికి ముందు ఘంటయ్య తన ఇంట్లోంచి బయట కొన్తూ భాగయ్య కళ్ళబడ్డాడు ఘంటయ్య కూడా పలకరింపు సందర్భంగా “బాగు అనే మాట వాడినందుకు ఖాగయ్య తెగ రుసరుసలాడేడు ఘంటయ్య భాగయ్య పరిస్థితిని అర్దం చేనుకుని ఓదార్చి అసలు సంగతి అడిగాడు భాగయ్య పూస గుచ్చినట్టు శలు కథ చెప్పాడు భాగయ్య తురక నాటకానికి వెడుతూ లోపల చొక్కా లేకుండా కోటు తొడుక్కుని వెళ్ళాడు ఆది పద్దతి కాదు కదా వెళ్ళి, బాసింపట్టు వేసుకుని కుర్ఫీలో కూర్చున్నాడు. కోటు గుండీలు ఎగుడుదిగుడుగా వుండడం చూని ఒకి *న స్మరంతి వెదవ బాగు బాగు అన్నాడు. అంరే! కొంత 'సేపటికల్టా ఈ బాగు బాగు' అనే ముక్క “నాటళం పాక అంటుకున్నట్టు" ఆనోటా ఆనోటా వ్యాపించి భాగయ్య వాధని “నిప్పంటుకున్న పెంకుటిల్లు లాగా పెంచింది. ఇదీ కథ - దీనిమీద స్ముబహ్మణ్యం మాటలు ఆజ్యం పోళశాయని కూడా భాగయ్య ఘంటయ్యకి చెప్పాడు ఘంటయ్య తను కూడా లాగయ్యతో వాళ్ళింటికి వెళ్ళడానికి బయలుదేరాడు,

కెపి మణి నుబహ్మణ్యం, చిక్కేశ్యరరావుకి 'బాగు బాగు" అనే ముక్కని “*అంటించ” వచ్చారు. సరిగ్గా- చిక్కేశ్వర రావు సవి కల్లి కాంతమ్మకి, రేలుకుట్టిన వేళ- నుబహ్మణ్యం, మణి వాళ్ళింటికి మళీ వచ్చాడు. నుృుబహ్మణ్యం హిన్న బ్రైజ్‌” దేని, ఆవిడ బాధ పోగొన్సే ప్రయత్నం దేశాడు. చిక్కేశ్వరరావు, నుబహ్మణ్యం మణి చేసిన సంభాషణల్లో తెలుగు వ్యారరణం మీద ఛలోక్తులు పేలాయి. ఇంతలో భాగయ్య ఘంటయ్య అక్కడికి వచ్చారు.

కాంతమ్మ “తేలుకుట్టు బాధ _ పెరిగిపోవడంతో- తేలు ఎక్కడ కుట్టిందో ఆరా తీసీ ఘంటయ్యి, చిక్కేళ్వరరావునీ ఆమెనీ తీనుకుని పడమటింటి గూడు దగ్గరికి వెళ్ళాడు. నుబహ్మణ్యానికి భాగయ్య వంటరిగా దొరికాడు. దాంతో ఇద్దరి

అఆలనాటి నాదటికాలు వ్ర?

మధ్య మాటా నూటా పెరిగింది. అది “నాటుగా తిట్టుకునే స్థాయికి పెరిగింది. ఈ సమయంలో- అంపే నుబహ్మణ్యం, భాగయ్యల వై ఖరి, కొట్టుకునే స్టితికి చేరుకో గానే- ఘంటయ్య చక్కా వచ్చాడు. 'కొట్టు అనే [క్రియనుంచి వియ్యపుకొట్టు' అనే నామవాచకాన్ని సుుబహ్మణ్యం లాగగా- ఘంటయ్య కలగజేసుకుని మరమరాల కొట్టు ప్రస్తావన చేళాడు. నులహ్మణ్యం దెబ్బతిన్నాడు “మరమరాలు' ఆతని ఇంటిపేరు. ఘంటయ్య ఈ “కిటుకు కనిపెట్టాడు, ను బహ్మణ్యం రుసరుసలాడి తిరుగుముఖం పట్టాడు చిక్కేశ్వరరావుకి ఏం అర్థం కాలేదు ఘంటయ్య అసలు కిటుకు వివరించాడు ఈ కిటుకు భమిడిపాటివారి మాటల్లో ఇలా నడిచింది. “అజ్ఞానాన్ని వేళాకోళం చెయ్యడానికే కొందరు తమ జ్జానం ఉపయోగించేదిం అ౧గరేగాని, ఆజ్జానుల్ని జ్ఞానులుగా చేయడానికి కాదు" అని (పారంలించి- “తను ఇతరుల్ని అంటే తమాషాట తన్ని ఇతరులంటే ఈర్ష్యట. ఇదిట న్యాయం సరి, స్వయంగా దెబ్బతిన్న తరవాత [గహించాడు దెబ్బతిన్న తరవాత మనిషిదాకా యెందుకు 1 పళువే (గహిస్తుంది" మని షెతే దెబ్బతిని కాదు, నీవే గహించాలి” అని న్ముబహ్మణ్యం వంటివాళ్ళు అతితెలివిీమీద చురక వేళారు.

చివర్లో భాగయ్య కొడుకు చిక్కేశ్వరరావుచేత ఇలా ముక్తాయింపు కూడా ఇప్పించారు,

“లిం నకరి8ి 92010896 13 గీ16౯8]11 & (98836166 69161, ౬6 0030 2 10128 1601౯20160 06”

ఈ బాగు బాగు. నాటకంలో 'నిక్‌ నేమి కారణంగా తలెశ్రిన తగాదా అసలు విషయం” అయినా, లభమిడిపాటినారు భాషను దొరకబుచ్చుకుని తను పాతల చ్వావా చేయించిన వ్యాఖ్యానాలు తెలుగు భాష గురించి ఆయన ఆరాటాన్ని ఆవేదనని వ్యక్తం చేస్తాయి. “తెలుగుని సంస్కృతం ఒక చెంపకాయాః హిందుస్తానీ ఒక చెంపకాయా, వేసు అంటుకునేట్టు కొట్టాయి ఇక చెంపలు లేక, ఇంగ్లీవు వచ్చి తెలుగుని ఓ మొట్టికాయ వేనింది .”

శాఅసలుకి వస్తే భమిడిపాటివారే పదహారణాల ఆం ధులు తెలుగు మనిషి స్వభావాన్ని అంతగా కాచి వడటోసి వ్యాఖ్యానించిన రచయిత మఠీ ఆరుదు హ్మాతలు, సన్నివేశాలు మారవచ్చు కాని, ఆయన నాటకాలలో ముద” మాతం ఒకటే

షరి అలనాటి నాటకాలు

నూభూమి మన దేశంలో స్వాతంత్యం కోసం జరిగిన *నుదీర్చ సంగామం” వేరు తెలంగాణా విముక్తికోసం నైజాం (పభుత్వంమీద కొనసాగిన విప్పనం శక్తి వేరు. బహంళా భారతీయ కమ్యూనిస్టుల చర్మితలోనే ఇదొక విశిష్ట ఘట్టం ఒక (వ్రక్కన “ఆంధధమహా సభకి తెలంగాణా పమోచనం కోసం నైజాం పళుత్వంతో సౌగించిన పోరాటాన్ని కూడా తెలంగాణా రాజకీయ చరిత నుంచి విడదీయ లేము. అలనాటి తెలంగాణా స్వాతంతత్య సమరం నేసధ్యంగా పుట్టిన నాటకం ఈ *మ్రా భూమి. 19847 నాటికి జన్మించిన ఈ నాటకాన్ని వాసిరెడ్డి భాస్క్రరరావుగారు, నుంకర సత్యనారాయణగారు కలిసి వాశారు వెరసి వీరిద్దరూ వానిరెడ్డి సుంకర అనే జంటగా (పసిద్ధికి వచ్చారుః అలనాటి నాటకాలు [88] లం

నేనిప్పుడు. మీకు పరిచయం చెయ్యబోతున్న ఈ నాటక (ప్రతి 1013 నాటిది. అంటే అయిదవ ముదణ అన్నమాట,

మా భూమి నాటకం నిస్సందేహంగా ఒక మలుపు. మరీ ముఖ్యంగా ఇతి వృత్తం దృష్ట్యా ఈ మలుపును పరిగణించాలి. ఇది కావడానికి సాంఘిక నాటక మైనా, లవ్యపద్ధి సమాజ పరిస్థితి దృష్ట్యా చార్మితక నాటకం. ఆంటే ప్మాతలు చార్మితక వ్యక్తులు కాకపోవచ్చు కాని, ఆయా వ్యక్తుల [ప్రవ ర్తనల్ని నియమించిన పరిస్థితులు మాతం చర్మితలో యదార్థాలు రచయితలు తమ 'మనవిలో ఈ విషయం స్పష్టంగానే చెప్పారు

“నల్గొండ జిల్పాలో జరిగిన [పజాపోరాటాన్ని గురించి ఈ నాటకం (వాయ బడింది. ఆ పోరాటంలో 240 [గామాలపై పోలీను దాడులు జరిగాయి, 8,600 మంది అరెస్టయ్యారు. 15,800 మంది నైజాం (పళుత్వపు హింసాకాండకు గురయ్యారు. 12 లక్షల ౭5 వేల విలువగల ఆస్తి లూటీ చేయబడింది 52 మంది వీరులు [పాణాలను కోల్పోయారు. నైశాం కిరాతకుల చేతుల్లో 64 మంది స్త్రీలు మానళంగానికి గురయ్యారు వీరిలో ఇద్దరు మరణించారు ఈ మహోజ్వల పోరాటమే మమ్మల్ని ఈ నాటకం రాయడానికి (పోత్సహించింది” అని.

మూ భూమి నాటకం గొప్పతనం దాని లత్యశుద్దిలో వుంది. ఇందులో ప్మైతలు “*మూస”లో పోంపోనీనవి కావు. ఏ పల్లెలోనైనా ఎప్పుడైనా మనకు ఎదురు కావచ్చు సంభాషణల పేరట కొన్ని ఇటీవలి అభ్యుదయ లేదా విష్ణవ నాటకాల మాదిరి న్తూతాలు, శుష్క నినాదాలు వల్లించవు ఎదుట వున్న జీవితాన్ని 'నహజం'గా చితించి సన్నివేశాల సంభాషణలలోంచి [కమంగా “ఆవేళపు” వేడిని పతాక సన్నివేళానికి చేరుస్తాయి ఈ నాటక రచనలో మరో నుగుణం ఏమంటే, రచయితలు లాము సంఘ వ్యతిరేక శక్తులుగా ఏ వ్యక్తుల్ని థావిన్తున్నారో ఆ ప్మాతల్ని ౮108100 చేయకుండా నిత్యకృత్యంగా వారి పవ ర్తనల్ని చిితిం చడం సాధారణంగా ఇటువంటి నాటకాల్లో ఉపన్యాస ధోరణి జొరబడిపోవడం పరిపాటి. ఆ ప్రమాదం నుంచి రచయితలు జ్యాగత్తగా తప్పుకున్నారు ఈ నాటకంలో మరో విశేషం ఏమంటే రచయితలు ఏ లబ్యున్ని ఉద్దేశించి, ఏ పాతల మీద (పేవకులకు సానుభూతి ఏర్పడాలనుకున్నారో, ఏ ప్మాతల మీద ఏహ్యభావం కలాలనుకున్నారో, దానిని ఘటనల" సరంపర ద్వారా సాధించారు

తక0 అలనాటి నాటకాలు

తప్ప, తామే కలియలడి, ప్యాతల నోవ్ళు పెగలదీసి తమ భాషనీ ఉగద్దేశాలనీ గొంతులో పొయ్యలేదు రచనకో ముఖ్యంగా నాటక రచనలో ఈ సంయమనాన్ని పాటించడానికి మించిన కళాత్మకత లేదు.

మూ భూమి నాటకంలో “ఐందగీ సమాధి", *దివాణం", “వీవారెడ్డి యిల్లు, “దివాణం” (గడీ), “వీరారెడ్డి యిల్లు', “సమాధులు అనే అరు స్థలాలలో కఠ నడం స్తుంది. అంకాల వితజన, రంగాల విభజన ఇందులో లేవు, పదకొండు పాట లున్నాయి.

ఇందులో కథ ఇలా సాగుతుంది ఐందగీ అనే ఒక తింంగాణా యువకుడు పన్నెండేళ్ళ పాటు దేళముఖుల దౌర్జన్యాన్ని ఎదుర్కొని [పజలలో మనిషిగా విలబడి చివరికి దారుణంగా వాత్య గావించబడ్డాకు అ బ౧దగీ విష్ణవ స్కీ ఆ (ప్రాంతవు పేద |పజల్లో నిలిచి నానాటికీ వేద తన్నుకుంటోంది ఆ వీరుడి | పేరటీ వీరారెడ్డి, రామిరెడ్డి, దాదా, నుభాన్‌, యల్లమంద, రాముడు నంటి వాళ్ళలో తిరుగుబాటు! “నిస్పుకణం” అయింది.

బందగీ కాలానికి, వీరారెడ్డి కాలానికి మర్య ఏళ్ళు గడిచాయేగాని, దేళ ముఖుల పట్వారీల జులుం మాతం వీసంకూడా తగ్గలేదు

ఒకసారి యల్లమంద మందలోంచి మేక పిల్లని మస్తాన్‌ అనేవాడు ఎత్తుకుని దేశముల్‌ గారికోసం *గడీ'$ తీసుకుపోయాడు మస్తాన్‌ నుళాన్‌క సోదరుడేగాన గడిలో దేశముల్‌ జగన్నార్‌గారికి నమ్మింఐంటు అక్కడ నౌలిరే అయినా తానూ జాలుం చెయ్యడానికీ అలవాటు పర్పాడు.

మస్తాన్‌ ఊళ్ళోకొచ్చి వీరారెడ్డిని రామిరెడ్డవ, తవతరుల్ని వలకరించి నప్పుడ యల్సమంచ మేకపిల్ల (వస్తావన వచ్చింది మస్తాన్‌ అకారణంగా యల్లమంద మీడ చేయి చేనుకున్న వైనం కూడా (పస్తావనకొచ్చొంది. వాళ్ళుంతొ అతన్ని మందలించారు. మస్తాన్‌ 8 కోసం వచ్చిందో.

ఇదిలా వుండగా గడీకి సందింధించిన రొడీల తస్ప్నతాగ దారన వశ వీరారెడ్డి చెల్లెలు కమల వెరకాల గొడవ చెయ్యబోతే రామి రెడ్డ తరిమికొళ్ధ వచ్చాడు.

యల్సముంద్‌ మేకడిల్ల నెత్తుకుపోవడం, కమలను అల్లరీ జేయుబోవడం వంటి నంధువినలు దేశ్‌ముల్‌ జగన్నాధ రెడ్డి ముఠా మనుషుల చీరు లీలలు మూతమే,

ఆఅలనాట్‌ నాదిళాలు 261

వీటీని విన్నాక "పేదవాళ్ళు కాలు నిలదొక్కుకుని ఆ [గామంలో బతకాలంటే “సంఘం పెట్టక తప్పదనే నిర్ణయానికి వీరారెడ్డి నచ్చాడు. వారందరిలో ఆత నొక్కడే చదువుకున్నవాడు. ఆతని ఉద్దేశాన్ని యల్లమంద, నుభాన్‌, దాడా సమ ర్థించారు.

ఇక్కడ యల్లమంద చేత, వీరారెడ్డి చేత, ఆఖరికి ఈన సోదరుడు నుభాన్‌ దేత మాటలు పడిన మప్తాన్‌ నేరుగా గడీకి వెళ్ళాడు. దేశ్‌ ముథ్‌ గారితో వీరారెడ్డి, యల్లమంద వాళ్ళు గురించి వాను సంమంి పెట్ట ఉద్దేశం గురించి చెప్పాడు. విందగీ ఉర్చుకి [గామంలో వాళ్ళంతా దొరవారి చాటింపును సైతం లెక్కచేయ కుండా విజరైన వైనం తెలియజేశాడు. అందుకు వీరారెడ్డే జనాన్ని _పోత్పహిం. చాగని అందించాడు దేశ్‌ముళ్‌8 కోపం వచ్చింది. పట్వారీతో సంప్రదించడానికి కబురు చేళాడుం

దేశ్‌ముఖ్‌ కోసం పోలీను అమీను వచ్చి “వెంకమ్మను గతీ! ఏల్చి దాన్ని పట్టుకుని హంగామా చేయగా అది చచ్చిపోయిన సందర్భంలో ఆ కేనులో మద్ధతు ఇచ్చినందుకుగాను” సాకు జ్జాపకం చేసి వెయ్యిరూపాయలు లంచం తీనుకున్నాడు. లంచం లీనుకున్నాడంటే దేశ్‌ ముల్‌ పక్షాన ఏ ఆరాచకానిక్తైనా చేయడానికి సిద్దంగా వున్నాడన్నమాట,

ఇంతలో ఏలుపు అంచుకుని గడీకి వచ్చిన పట్వారీ వెంక్కటొవు ద్వారా దేశ్‌ముభ్‌ జగన్నారరెడ్డికి తన [గామంలో అఆలగాజనం" అంతా తనకు వ్యతి రేకంగా సంఘటితమవుతున్న సంగతి అర్ధమైంది. తనకి 'సర్కార్‌' అండ వుందని దిలాసాగా వున్న దేశ్‌ ముల్‌కి ఆ సర్కార్‌ ద్వారానే వాళ్ళకి బుద్ధి చెప్పించ మని వెంకటావు సలవి ఇచ్చాడు. అందుకు "లెవీ సమస్యిను వాడుకోమని ఉపాయం చెప్పాడు దేశముళ్‌ సంతోషించాడు

మస్తాన్‌ తనను “అవమానించిని యల్లమందను గడీకి పిల్చుకువచ్చి దేశ్‌ ముల్‌ ముందు పంచాయితీ పెట్టాడు. యల్లమ౦ంద చెప్పిన నిజం కంటే మస్తాన్‌ చెప్పిన అబద్ధమే పట్వారీకి, దేశ్‌ ముథీ8ి చెవికెక్కింది.

యల్సమందను శిక్ష వెయ్యకుండా విడిచి పెట్టాలంటే ఒక కాగితం మీద *వేలిము[ద' వెయ్యమన్నారు ఆ కాగితంలో ఫిర్యాదు ఒకటుంది. “సంఘంలో చేరకపోతే చంపుతామన్నారన్సీ లెవీ ఎగ్గొట్టమన్నారనీ" వీరారెడ్డి మొదలై నవాళ్థ

252 అ౬నాటీ నాటకాలు

మీద '*నెపం' వుంది యల్లమంద ముందు ఒప్పుకోలేదు వాగా తన్ని వేలిము[ద వేయించారు

గడీ నుంచి కలురొచ్చి వీరారెడ్డి, రామిరెడ్డి, నులాన్‌, దాదా అదే సమయా నికి వచ్చారు. అప్పటికే యల్లమంద ఏడుస్తూ వెళ్ళిపోయాడు జగన్నాధరెడ్డి ఇంట్లోకి వెళ్ళాడు.

పట్వారీ వెంకట్రావు లెవీ సొమ్ము సర్కారుకి చెల్లించాలని, లేకపోతే ఇంట్లో తట్టా బుట్టా వీధిన పడేస్తామవి పౌచ్చరించాడు “*నిరుటి లెవీ డబ్బు మాకి వ్వండి' అని వీరారెడ్డి ఎదురు వచ్చాడు. పట్వారీ దజాయించబోయాడు ముండదు మీరూ దేశ్‌ ముఖూ లెవీ సొమ్ము చెల్లించి మరీ మమ్మల్ని అడగండి" అన్నాడు. పట్వారీ తెల్లమొగం వేళారు.

కమలకి పెళ్ళి [పయత్నం చెయ్యమని 1 పీరారెడ్డిచి తొందర పెట్టింది+ కానూ అదే ఆలోచనలో వున్నానన్నాడు అతను అలా మాటలు సాగి సాగి సీత కూడా సంఘ సళ్కురాలుగా జేరింది. గడీలో పనిచేసే మంగలి రాముడు కూడా వచ్చి సంఘంలో చేరడానికి నీద్దపడ్డాడుం వీరారెడ్డి (ఫోత్సాహంఎతో పేదవాళ్ళ సంఘం నానాటికీ బలం పుంజుకుంటోంది దాదా నులాన్‌, యల్లమంద మరింత దృఢదీషతో సంఘంకోసం పనిచేయడం [పారంలించారు

గడీపట్ల గూడెం వాళ్ళు, [గామంాళ్ళు పపకటినున్న అవిధేయత, సంఘం వాళ్ళు పెక్టే మీటింగులు. దేశ్‌ ముళ్‌కీ ఆ గహ) కలిగించాయి

పోలీను అమీనును తనవై పు లొంగడీనుకువి, సంఘం మీద కత్తి కట్టించ డానికి జగన్నాదరెడ్డి కొంచెం శమించవలన వచ్చింది. వీరారెడ్డిమీద కొంగేలు చెప్పవలని వచ్చింది హిందూ మహమ్మచీయుల్ని విడదీసే (ప్రయత్నం కూడా పోలీను అమీనుచేత చేయించవలని వచ్చింది చివరికి ఆతిసాహసం వుంజుకుని సంఘం నాయకుడైన వీారెడ్డిని అరెన్టు చేయించాడు కూడా, అరెన్టుకి ముందు పీరారెడ్డివి స్వకులం' పేరిట బుజ్జగించే ప్రయత్నం కూడా చేళాడు జగన్నాధ రెడ్డి చివరి అస్త్రంగా అరెన్టు చేయించి పారేళాడు.

వీరారెడ్డి అరెస్టయిన వైనం రాముడు వచ్చి సీత, కమల, నుళాన్‌ యల్ల మంద దాదా వాళ్ళకి చెప్పాడు పోలీనులు ఊకుమీద పడడానికి సిద్దంగా వున్నా రవీ కూడా చెప్పాడు

అల.నాటి నాటకాలు లలి

ఇక్కడ కమల, నీత (వీరారెడ్డి ఇంట్లో) మినవో ఆంకా బయలుదేరి వెళ్ళారు. క్షణంలో పోలీను అమీన్‌, పట్వారీ దే[్‌ముళ్‌ రౌడీలు వచ్చి పడ్డారు. ఇక్కడ బెలరేగిన గొడవలో సీత, దాదా అమీను పీస్తోలు గుళ్లకో బలై పోయారుం దేశ్‌ముఖ్‌ తప్పించుకు పారిపోయాడు (ప్రజలు వీరారెడ్డి రామిరెడ్డి, నుభాన్‌, యల్ల మంద పరుగున అక్క-డికి వచ్చారు. కమల జల్లిన కారం సీశ్ళవల్ల కళ్ళు మండి, గగ్గోలె అమీను పోలీనులు పారిపోయారు పట్వారీ దేశ్‌ముల్‌తో కలిసే ఉడా యించారు.

సీత తన విడ్డను చివరి శణాల్లో కమల కప్పగించి మరీ కళ్ళు మూసింది

పతాక సన్నివేశం దాదా సీతల సకూరుల దగ్గరకు వచ్చిది.

పట్వారీ, వెంక్కట్రావునీ, మస్తానొనీ ఆసహ్యంచుకుని తన్ని, ఊరినుంచి బహిష ,_రించారు. అంతా వీరారెడ్డి నాయకత్వంలో “తమ తమకు దక్కవలనిన పొలాలన్నీ" దక్కించుకోవడానికి నిర్ణయించారు.

సంఘ ఎఅంతోనే దేశ్‌ముభ్‌ని ఇప్పుడు ఎదిరిందాం. రేపు నవాలు వచ్చినా, తెల్లోళ్ళు నచ్చినా ఈ సంఘ బలంతోనే ఎదిరించుదాం మన గడ్డని మనం కాపాడు కుందాం అనే నుభాన్‌ మాటలు ఈ నాటక సందేశాన్ని నృన్టం చేళాయి. ఇక్క డితో నాటకం ముగినింది.

నాటకంలో భాష ప్యాత చితణ, సన్నివేశాల అల్లీకలో స్పష్టత దీనిని మంచి నాటకంగా దిద్దితీర్చాయి చూడండి.

&. కష్టానికి నుఖానికీ మనతోపాటున్నవాడే మనవాడు దేశ్‌ముళ్‌ చంక కింద ఎవడు దూరినా వాడు మున శ్మతువే. కులమేదై తేనేం? వీదవాళ్ళుంతా ఒక్కటే (వీరారెడ్డి) -

వ. వీదోళ్ళకి కష్టాలకేం తక్కువలే కాస్తి కూసి తేడాకేంగాని, అందరి పనీ ఆలాగే వుంది (నుఖాన్‌)

త మతమేదయితే ఏం చివరకి ఫకీర్లు వకీర్లే దౌరలు దౌరలే. (నులానొ “*మా భూమి నాటకం తెలంగాణా జీవితాన్ని ఎంతో సహజంగా, సజీవంగా

చితించుతోందని నా అనుభవాన్ని బట్టి చెప్పుచున్నాను అని రావి నారాయణ రెడ్డిగారు పకటించిన అల్మిపాయం అక్షరాలా నిజం. వ్‌5కీ అలనాటి నాటకాలు

ఈనాడు

శ్మీఫ్‌ ఏళ్ళ [కితం మన దేశ ముఖచ్చితం వేరు. స్పందనలు వేరు. 1946- 1047 మర్య కాలంలో ఈ ముఖచితం మూడు ముక్కలుగా చిరిగిపోయింది. రెండు పాకిస్తాన్‌లు (వీటిలో ఒకటిప్పుడు బంగ్లాదేళ్‌ ) ఒక భారతదేళం మిగిలాయి. అఖండ భారతదేళం అనేది ఒక చార్మితక విషాద మధురస్మృతిగానే మిగిలింది.

మత విద్వేషాల వేడి గాలుల మద్య, నెత్తురు కమురు వాసనల మద్య 1047లో “*స్వాతం[,త్యం వచ్చింది."

“ఆడదేం చ్మితమో గాని, మనం మత సామరస్యం గురించి మాట్లాడినా, జాతీయ సమైక్యం గురించి మాట్లాడినా, 'మనం మనం సోదరులం' అని భుజంతట్టీ హెచ్చరించదలిచినా - హిందూ మునిం మఠాలు రెండు మాఠమే [సముఖంగా మన ఊహలో ఇరుక్కుని వుండిపోయాయి. 'మత సామరస్యం" అనే పదబందనం మనకు తెలియకుండానే *“పొంచూ ముస్లిం సమైక్యం" అనే పద బంధానికి సర్యాయ పదం అయిపోయింది. మనకి ఇంక ఏ మతాలూ, ఏ పేచీలు దృష్టిలోకి రానంతగా “కండిషన్‌ అయిపోయాం,

ఇందుకు కారణం ఏమిటి? ఈ రెండు మతాల అమాయక (ప్రజలు “రాజ

అలనాటి నాటకాలు లి5క్‌

కీయం" పేరిట దారుణంగా హతులైపోవడం. అ కారణంగా దేశం ముక్కలై పోవడం ఈ భయంకర “మత వైషమ్మ” స్కృతే మనల్ని ఇలా మత సామరస్యం కోసం ఘోషించేలాగ *కండివన్‌' చేసింది. సోదరభావం “హిందూ ముస్లింో మఠాల మధ్య మ్మాతమే అవసరమనుకునేటంతగా మనం తల్లడిల్లి పోయాం.

ఈ చార్మితక నేపథ్యం నుంచి 1047 లో పుట్టింది 'ఈనాడు' శాటకం, అచార్య ఆ(రేయ దీనిని వాళారు. హ్మజా బగం అనే రచయ్యితి 1947 జూన్‌లో వెలువరించిన “6 9086 £1౯6' అనే చిన్న కథ ఈ నాటక రచనకు (గేరణ నిచ్చిందని రచయిత చెప్పుకున్నారు,

“ఈనాడు నూడు రంగాల నాటకం, మూడు రంగాల్లో స్థలం (లేదా రంగం) ఒకటే గాని తేదీల మార్పులో కథ జరుగుతుంది. అక్సర్‌ పురుషోత్తం అనే రెండు కుటుంబాలు కలినీ మెలిసి వుంటే ఒక జంట ఇష్ల్ణ (రెండు వాటాల ఇల్లు) ఇందులో కథకు కేందం,.

ఇందులో కథ ఇలా సాగుతుంది

1947 ఆగస్టు 16వ తేదీ ఆర్జర్యాతి నుంచి ఆ ఇంట్లో మంచి సందడిగా వుంటది. అక్ళర్‌ పిల్చలు రహీం, నసీం, రామ్‌ పురుషో త్తం కొడుకు. వారి రెండు శుటుంబాల మధ్య అరనురికలు లేవు తలుపులూ, గొళ్ళాలూ లేవు. కలగలీన్‌ (ట్రతకడమే వారికి తెలును, ఎన్నో త్యాగాలు కారణంగా, కష్టాలూ, కన్నీళూ) ఖారంగా గడిచిన తరువాత, అపురూపమైన ఈ స్వాతంత్యం వచ్చిందని పొడు కుంటున్నారు. రామ్‌ ననీంకి బాపూజీ చ్మితపటం కానుకగా ఇచ్చాడు,

దేశంలో మంచి రోజుల కింక లోటు లేదనే ఆశతో ఆనందంతో ఆ రెండు కుటుంబాలూ ఆనందంగా గడిపాయి

కొని- ఆగస్టు 1%వ తేదీ నాటికి ఆ యింటి చల్లని వాతావరణ లోకి వేడి “గాలి సోోండం మొదలైంది, రహీం ద్వారా మొదట అది అక్బర్‌ ఇంట్లో (ప్రవేశం చింది. ఆ వేడిగాలి పేరు “మత కల్లోలం. హిందూ- ముస్టిం పజలు ఒకరి నొకరు అనుమానించుకోవడం, కనిగా స్కేపేగి పొడుచుకోవడం వంటి సంఘటనల వార్తలు ఆ వూరుకు కూడా వ్యాపించడమే అందుకు కారణం. రహీం ఇంటికి వచ్చి ముఖం

"ుభావంగా "పెట్టుకుని అక్కడ నసీంకి ఒక ' పేపరు ఇచ్చాడు. దానిని చదివి

“నసీం రహీం మానసిక స్థితిని అర్దం చేనుకుంది. పురుషోత్తం వుండే భాగానికి,

“తకు నివాస భాగానికి మధ్య “తెరచి వున్ని దర్వాజా బంద్‌ చేయాలని రహీం షి అఆలనాటీనాటకాలు

వ్రకిపాడించాడు, అలా జరిగితే ళదంగా వుండవచ్చునని అతను ఖావించాడుం ద్వేషాలు "పెంచుకోమని మన ఉద్దేశం కాదని వివరించాడు పురుషోత్తం కొడుకు రామ్‌. తనతో ముభావంగా వుంటున్నాడని రహీం అనుమానించాడు. నసీం, రహీం ఊవాను అంగీకరించలేదు.

రామ్‌ తన తంికి మందు తీనుకువచ్చి ఇచ్చి, నసీం వాళ్ళుండే ఇంటి భాగంలోకి వచ్చాడు. రహీం అప్పటికే వెళ్ళిపోయాడు, రామ్‌ రహీ తనతో ముభావంగా వుంటున్నాడనీ, మనుమల్లో ఎందుకో మార్పును గమనిస్తున్నాననీ ననీంతో అన్నాడు. నసీం రహీం అనుమానాన్ని రామ్‌కి (చెప్పింది ) అతను నొచ్చుకుంటూ రహీంను కలునుకోవడానికి వెళ్లిడు.

అకృరూ, డాక్టరూ కలిని ఇంటికి నచ్చారు, డాక్టర్‌ పరదేళశస్టుడు, త్వరలో తమదేశం వెళ్ళి పోతున్నాడు అతను హిందూ ముస్టింవిలేదాలు _గామంలో తలెత్తడం గురించి ప్రస్తావించి- హిందువులు మీ ముస్లిముల్ని అంతం చేయాలని చూస్తూన్నారంటూ ఒక సమిధ వేయడానికి (ప్రయత్నిలచారు. (ప్రన్తుతం వున్న పరి స్థితుల్లో పురుషో త్రం నివాసానికీ, అక్సర్‌ నివాసానికీ మధ్య వున్న దర్వాజ మూని వేయమని సలవో ఇచ్చాడు అక్సర్‌క ఈ సలహావిని చికాకు కలిగింది డాక్టర్‌ మీద,

వీరిద్దరి సంభాషణలు ఇలా జరుగుతుండగా పవురుషోతం అక్క్చర్‌ని పలక గించడానికి వచ్చాడు- అలవాటుగా డర్‌ నెమ్మదిగా జారుకున్నాడు.

రామ్‌ విసురుగా వచ్చాడు, తమను కాఫిర్లు అని రహీం ఇతరులచేత అని పిన్తున్నాడని ఫిర్యాదు చేళాడు పురుషోత్తం అతన్ని మందలించాడు. రహీమ్‌ని వెనక వేసుకొచ్చాడు. అకృర్‌ వాజ్జి వెనకేనుకు రావద్ధనీ, వాడు ఉఊదేకం మనిషని, అన్నా, వివి పూరుకుంటాడనీ, పురుషోత్రంతో అన్నాడు. రామ్‌ కూడా ఏమీ కక్కువవాడు కాదనీ, వీడేమీ అనకుంటే వాడెందు 'కంటాడనీ పురు షోత్తం వాదించాడు పై తరానికి చెందిన అక్బర్‌, పురుషోత్తం తమ తరవాతి తరమెన రామ్‌, రహీమ్‌ వాళ్ళలో వన్తున్న దోరణినీీ మార్చునీ, గమనించి బాధపడ్డారు, పిల్లలిద్దరూ మత విద్వేషాల [ప్రభావంలో పడిపోకూడదనే భానం వాళ్ళిద్దరికీ వుందిం కామ్‌, రహీం మాట్లాడుకోవడం లేదని నసీం ద్వారా వాళ్ళకు తెలినీంది. డ్వార్‌ ఈ భేదభావాలన్ని రే పెడుతున్నాడని అక్బర్‌ పనికట్టాడుం

రామ్‌, రహీం మూలంగా ఆ ఇంట్లో వివిద మేర్ప్చడటం నసీంకు ఇష్టంలేదు, పెద్దవాళ్ళకి యిష్టంలేదుం

రహీం వచ్చాడు, “మనం ఇట్టా కలినీ వుండడం ఏ మతం వాళ్ళకీ ఇష్టం

అలనాటినాటకాణ (00 ] ౭37

లేదు” ఆంటూ ళమ రెండు కుటుంబాలూ ఎందుకు వేరుపడి వుండాలో వివరించాడుం అక్బర్‌, పురుషో త్రం కాస ఆవేశ పడ్డారు. పురుషోత్తం (ఊదేకంగా) దెబ్బతిన్నాడుం మాననికంగా రహీం ఒక విషయాన్ని నిర్మొాగమాటంగా న్యూలీకరించాడు, “వ్యక్తి గతంగా వుండే స్నేహాలను అభిమానాలను, మొత్తం మీద ఒక సంఘంలో కలిగే జాతి మత ద్వేషాలు తెంచేస్తాయి” అని-

అకృర్‌, పురుషోతం ఈ చేదును మింగలేకుండా వున్నారు. “ఈ వేరు పడడం తాత్కాలికం మ్మాతమేనవి రహీం నొక్కి చెప్పాడు పురుషోత్తం నిశ్శబ్ధ ముగా తాముండే నివాస భాగంలోకి వెళ్ళిపోయాడు

ఇంతలో బయట క్‌ల్లేదో తగలబడి పొగలు వస్తున్నాయి.

డాక్టర్‌ మళ్ళీ మరోసారి వచ్చాడు దేశంలో వివిధ [పాంతాలలో మత విద్వేషాల గురించి ప్రస్తావించాడు, ఒక రివాల్వర్‌ ను అక్ళర్‌కు కానుకగా ఇవ్వ బోయాడు అక్కరీ తీసుకోలేదు. ఆది పురుషోత్తానికి కావాలేమో కనుక్కుంటానని వ్యంగ్యంగా డాక్టర్‌తో అన్నాడు. డాక్టర్‌ చల్లగా శారుకున్నాడు,

పురుషోత్తం వచ్చి, రహీం చెప్పేదే నిజమయ్యేటట్లుందనీ తాము వేరు పడక తప్పదేమోననీ అన్నాడు [పాణాలు పోయినా సరే ఒకటిగానే వుండాలనీ అకృర్‌ దృఢంగా. పలికాడు రామ్‌ పరుగున వచ్చాడు పురుషోత్తంతో మీరు ఇక్కడ వుండడం మంచిదికాదని హెచ్చరించాడు అక్బర్‌ “అనుమానిన్తున్నావా?” అని హుంకరించాడు.

ఇంతలో రహీం వేగంగా వచ్చి తలుపులు వేసేయమన్నాడు ఆంటే ఆ రెండు నివాసాల మధ్య దిర్వాజా మూనివేయక తప్పని పరిస్థితి వచ్చిందన్నమాట. రామ్‌ పురుషోత్రాన్ని, రహీం అక్సర్‌నీ వారి వాదం వినే బెం లేక దెరో పక్కకి తీసుకుపోయారు రెండు నివాసాలకీ మధ్య దర్వాజా మూత పడింది.

ఆ తరువాత “వత్సలి అనే హిందూ యువతికి అకర్‌ కుటుంబం అనరా, అశయంఇచ్చింది ఆమెకో బిడ్డకూడా. ఆమె నసీంకోసవోధ్యాయినే”నని తెలిసింది,

రహీంకి ౨లావాళ్ళు ఒకి హిందువుకి రక్షణ ఇవ్వడం నచ్చలేదు. బయట అమెను తరుముకు వచ్చినవాళ్ళు తలుపు బాదుతున్నారు. అక్సర్‌ వాదించాడు కానీ వాళ్ళు హెచ్చరించి వెళ్ళారు.

ఇంతలో డాక్టర్‌ వచ్చాడు మళ్ళీ వాళ్ళకి (అక్బర్‌ కుటుంబానికి) జ్మాగ త చెప్పడానికి వచ్చాడు రామ్‌ దగర కత్తి వుందని కూడా హెచ్చరించాడు. అక్సర్‌ ఈ మాటలకు లొంగలేదు. శీఘమే డాక్టర్ని బయటికి సాగనంపాడు. కరీం వచ్చి రహీంను తీసుకు వెళ్ళాడు. రహీం అంతలోనే వచ్చి బియ్యం ఇచ్చాడు వంట చెయ్యమని అంతవరకూ ఇంట్లో వియ్యపుగింజ కూడా లేదు. నసీం గఐ గజ

! అలనాటినాటకాలు

వంట చెయ్యడానికి వెళ్ళింది. రహీం గదిలో వున్న వత్సలను చంపడానికి బాకు తీని-నసీంకు దొరికిపోయాడు.

నసీం వత్సలను పిలిచి నిలబెట్టి కానే వత్సలనీ చంపమంయా రహీంను (ప్రోత్సహించింది. రహీం ఇది తట్టుకోలేకపోయాడు. మానసికంగా కుమిలి పోయాడు.

పురుషోత్తం “ఒక శురక వాడికి మంచి నీళ్ళుళి ద్చాడని క త్రిపోటు తిన్నాడు వెంటనే అక్బర్‌ దర్వాజా తాళం బద్దలు కొట్టి శ్రేక వేసిన పురుషోత్తాన్ని పట్టుకు నడిపించుకొద్చాడు. అక్సర్‌* నసీం కలిసి అతని చేతికి కట్టు కట్టారు,

పురుషోత్రం అక్సర్‌ కలిసి, ఊళో్శ) రక్షణ శిబిరాలు ఏర్పరచడానికి వెళ్లారు.

రామ్‌ వచ్చి నసీంతో వాదన పెంచి “వత్పల'కు రష్షణ ఇవ్వడాన్ని నిర సించాడు కడకు అమె మీద బాకు వసిరి చంపే పయత్నం కూడా చేళాడుం వత్సలను చంపవలనీన రామ్‌ బాకు గాంధీజీ పటానికి తగిలి పటం ముక్క_లెంటి.

మళీ హిందువుల కల కలం. రహీం వత్సలను రెప్యూజీ క్రేంపు వరకు తీనుకుని విడివి పెట్టడానికి బయటికి వెళ్ళాడు.

హిందువుల కలకలాన్ని రామ్‌ ఆపే [ప్రయత్నం చేళాడు. వాళ్ళు నసీంని చంపకుండా అడ్డుకున్నాడు.

రామ్‌ ముస్లిం తుపాకీ దెబ్బకీ, నసీం హిందూ క త్రిపోటుకీ కింద పడ్డారు. వత్సల లూసీ అయిపోయిందని రహీం వచ్చి చెప్పాడు

ఇప్పుడు పురుషోతం అక్సర్‌ పరుగున వచ్చారు అఆ సమయంలో అక్క డకు వచ్చిన డాక్టర్‌ని బెదరగొట్టి తోలేళారు.

ననీం, వత్సల, రామ్‌ చనిపోయారు. రహీం కూడా వత్సల మార్గాన్ని అనుసరించాడు

శవాలమీద పొటతో నాటకం ముగిసింది.

ఆరేయ సంభాషణల రచనాళ కక ఈ నాటకం మంచి ఉదాహరణ. సన్ని వేళం వెంట సన్నివేశాన్ని నాటకీయంగా పతాక స్టాయికి చేర్చే నేర్పు ఇందులో (ప్రత్యేకించి చెప్పుకోవాలి. రెండు తరాల మద్య పెరిగే అంతరాన్ని, మతకలవాల త్మీవతర నేపద్యంలో సమర్ధంగా చెప్పడం జరిగింది. ఇండులో డాక్టర్‌ ప్మాత (వీటిషర్లు నిర్వహించిన ప్మాతకు పతీక వత్సల, నసీం ముగ్గఘైన ప్మాతలు అ కాలంలో ఉ& దేకం తప్పుదారిని పడి నాశనమైన రెండు వర్గాల యువతరానికి రామ్‌, రహీం ప్మాతలు సంకేతాలు పఠాక సన్నివేశంలో అక్బర్‌ పురుషోత్తం, డాక్టర్‌కు చేనిన హెచ్చరిక నిజానికి ఏ కాలంలోనైైనాసరే విభజన వాదులకే ఒక 'హిచ్చరిక.

అలనాటి నోటకాలు లి50

పల్లెపడుచు

య

అన్తులు కూడబెట్టాలనే 'యావి డబ్బు పోగుచెయ్యాలనే ఆరాటం ఒక్క

గెంతులో సాంఘికంగా ఉన్నతస్టితికి ఎగిరిపోవాలనే అఠ్యాశ-ఈ లక్షణాలు నున్నితమైన మానవ కుటుంబానుజంధాల్ని ఎంత నిర్ణయగా తెంచివేస్తాయో చి(తిం చిన నాటకం, శ్రీ పినిశెట్టి శ్రీరామమూర్తి రచించిన “పల్లెపడుచు. 950లో వెలుగు చూసిన ఈ నాటకం అఆ తరవాత చాలా [పదర్శనలు జరిగి (వనిద్ధిి వచ్చింది. అం ధదేశంలో మారుమూలలకంతా వెళ్ళి (పదర్శనలిచ్చిన చాలా తక్కువ సాంఘిక నాటకాల్లో ఇది ఒకటి. ఆంధ్రదేశంలో ఈ నాటకం అవతరించే కాలానికి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ (పలావం వున్నా, ఇందులో అ [పభావం నినాత

౭260 అలనాటి నాటకాలు

రూవంలోలేదు. దోపిడి, పీడన అనేవి బంధుఠ్వాల్ని వైతం ఖాతరు చెయ్యనని మాతం అడుగడుగునా తెలున్తూంటుంది. 'మా భూమి" (వాసిరెడ్డి-నుంకర) నాటకం రాజకీయ నేపద్యంలో నడిచింది కాగా-ఈ నాటకం, రై తుకుటుంబాల ఆర్థిక వ్యత్యాసాల విషపరిణానూలకు వ్యక్తులెలా (పత్యషకారకులవుఠారో చెపు తుంది భూమికి 'కవులు'కిచ్చే జఇమీందారుకే. కష్టపడి పొలంలో పనిచేసి పంట పండించే రైతుకి మధ్య దళారీగా మారి-సామాజికంగా పెకి ఎగవాకడానికి ఉద్య మించిన రంగయ్య కథ ఇదిం

ఆని, డల్చ్బు, (పధానంకాదుు మాట, నీతి |పధానం, మాననంచచ్చాళ, మనిషి (బతికినా బతక్కపోయినా ఒకటే అని సర్యపదాయంగా నమ్మిన సూరయ్య కథ ఇది.

న్యాయంతప్పి ఎవడు సంచరించినా శిజుర్లుడే శక అమలు జరిపించడంలో ఏ బంధుత్వాలూ అడురావడానికి వీల్లేదని నమ్మిన చంద్రం కఠ ఇది,

వయన్సు, అందం-టావీటికితోడు డబ్బు అండ దండిగా వుండేసరికి గుణాన్ని మించిన యౌవనాకర్షణలోపడి తప్పులు చేని మానసిక సంఘర్షణలోపడి నలిగిన రమాదేవి కథ ఇది.

ఈ నాటకంలో రంగయ్య, రమాదేవి మధ్య ఏర+డిన అకమ సంబంధం, నూరయ్య, రంగయ్య మధ్య వున్న సృ్రకమ కుటుంబ సఎబఎధంమీద తీసిన దెబ్య స్థూలంగా ఈ నాటకానికి ఇతివృత్తం.

నేవిష్పుడు మీకు పరిచయం గేన్తున్న *పల్లెపడురు' నాటక (వలి [952లో 1పళమ ము[దణంగా వెలువడింది.

ఇందులో కథ ఇలా నడుస్తుంది. నూరయ్య, రంగయ్య బావ బాన మరుదులు నూరయ్య ఒకనాడు ఇరవై .క5రొల కం డికి మోతుబరి గతి తప్పి రెండెకరాల పేదరైతుగా మిగిలాడు. మట్టి పిసకనివాడు రై తేకాడని, లళూదేవి " దగ్గర రై తు-కూలి అనే బేదాలు పెట్టుకుంటే పనులెలా సాగుతాయనీ, నమ్మిన వాడు నూరయః+కు ఇన్దరు వీల్లలు. పెద్దది ఆడపిల్ల, కాంతం గోపి చిన్సవాడు. వాహ్ల తరం్యడివెంట పొలాన్ని నమ్ముకున్నవాళ్ళే. రంగయ్య నూరయ్యకి బావమరిది. అయితే తెలివిలో, ఆళశయించడంలో, తన పని గడుపుకోవడంలో అలండుడ నూరయ్య భార్యకి (రంగయ్యకి స్వయాన చెల్లెలు) ఇబ్బు చేసినప్పుడు మందులకని,

ఆలనాటి నాటకాలు !

మాకులకనీ నూరయ్య కాస్తోకూస్తో అప్పుచెయ్యగా-వడ్డీలకు వడ్డీలు పెంచీ బంగారంలాంటి పదెకరాల నూరయ్య భూమిని రంగయ్య పొట్టన బెట్టుకున్నాడు. అప్పటికి రంగయ్యకసలు సెంటు భూమికూడా లేదు అలా [కమంగా ఆ (పాంఠా లకు జమీందారిణీ రమాదేవితో నెమ్మదిగా చనువు పెంచుకున్నాడు. రైతుగా వచ్చాడు హిశుడుగా మాట్లాడాడు ఆమె రంగయ్య ఆకర్షణలో పడింది. జమీం బారు అచ్యుతం యౌవనంలో వున్న ఆమెను పెళ్ళాడి, ళరీకక సౌఖ్యం ఏమీ ఇవ్వలేక పోవడమే అందుకుకారణం,జమీందారు ఆంతరంగికుల్లో ఒకడుగా మసలిన రంగ య్య ఆమెలో బలహీనత కనిపెట్టి ఆమె [పణయానికి దోహదం చేశాడు. ఫలితంగా రంగయ్య [పోళ్సాహంతో రమాదేవి తన భర్త (అచ్యుకానికి) మందు "పెద్ది చంపింది. అలాగే సవతికౌడుకు కామేళానికి మనన్సు విరచడానికి కూడా మందు పెట్టింది. దాంతో అ కురాడికి మతిపోయింది,

ఈ పరిస్థితుల్లో జమీందారిణి రమాదేవి రంగయ్యకు [పియురాలిగానేకాదు; అతను ఎలా చెపితే అలా నడిచే కీలుబొమ్మగా కూడా తయారై ౦ది.

రంగయ్య కొడుకు చం్టదంవి. ఏ పాఫపయ్మాడు ఎప్పుడో చెల్పెలు జబ్బు వడిన కాలంలో (తను పేదవాడుగా వున్నప్పుడు) చర్మదాన్ని నూరయ్య కూతురు (పల్లెపకుచు) కాంఠానికిఏ* పెళ్ళి చేస్తాశవి మూట ఇవ్చాడు, ఇప్పుడా మాట చెల్లించే వుద్దేశం రంగయ్యకు లేదు కాని-చం[దం కాంఠాన్నే "పెళ్ళి చేనుకునే ఉద్దేశంలో వున్నాడు. ఇది గమనించిన రంగయ్య, చం[దాన్ని మందలించాడు. నూరయ్యకు కూడా ఈ సంగతి స్పష్టంగా చెప్పేళాడు (చందం కాంతాన్ని పెళ్ళి చేసుకోవడం జరగదని) నూరయ్య నిర్హాంతపోయాడు.

రంగయ్య, రమాదేవి తరపున నూరయ్య దగ్గరనుంచి పాతఠబాకి వనూలు చెయ్యడానికి సిద్దమయ్యాడు ఈ బాకీ కథ ఏమిటంటే - మూడేళ్ళకితం మురికి నిలిచి, పంటభూములన్నీ మట్టికరి స్తే మగశా కింద నూరయ్యచేత దస్తావేజులు రాయించాడు రంగయ్య. అమ్మగారిచేత అయిదెకరాల పొలం మగతా కిప్పించాడుం ఈ భూమి మగతా చెల్లించాలి పాత బాకీ చెల్లించాలి రమాదేవిగారిలోగిట్లో నాఖరీకి కుదుర్చుకున్న ఖాసిం సాయంతో నూరయ్యని బెదిరించాడు రంగయ్య. పాతబాకీ చెల్లిచకపోతే (ఆసలు, బాకీ అన్నదే పెద్ద అబద్ద-.) మగతా భూమి ఇక అతనీ చేతిలో వుండదని హెచ్చరించాడు,

ఏ63 అలనాటి నాటకాలు

నూరయ్య చాలా గాభరాపడ్డాడు. మగతా భూమి లేకపోతే తనూ, పీల్లలూ వస్తే! -

ఈ [గంథం ఇలా వుండగా-ఒకరోజున “ఫోటోలపిచ్చి” కామేశం గంగులు భార్యకు సిళ్యుతెచ్చుకుంటూండగా ఫోటో తియ్యబోతే గంగులు ఆ కురాడి నెత్తి మీద ఒక్క. దెబ్బ వేళాడు, రక్తిం చిమ్మింది కామేశం నూరయ్య ఇంట్లోకి వచ్చి దాగున్నాడు. కాంతం కట్టు కట్టింది ఆదేసమయానికి ఆక్కడికి వచ్చిన రంగయ్య ఈ సంఘటనను తన స్వార్ధానికి వాడుకోదలిచి-గంగులు సూరయ్య దగ్గర కూలీ గనక, అతని [పోత్సాహం మీద జమిందారిణిగారి సవతి కొడుకుని కొట్టాడనే కల్పనకు సీద్దపడ్డాడు. కారణం, రమాదివిగాం? మగతా లెక్క ఖాన్‌ం౦కీ అప్ప జెప్పనా, తనకు బాకీకింద జమకట్టవలనిన పదిబస్తాలు ధాన్యం బకాయి పెట్టాడన్న కసి.

ఖానిం వచ్చి- కామేళాన్ని గంగులు కొట్టిన కారణం సమాధానం చెప్పకోవ డానికి రమాదేవి నూరయ్యను రమ్మందని చెప్పాడు పదిమైళ్ల దూరంలో వు-ది పట్నం, జరిగి అరగంటకాలేదు. అప్పుడే అమెకు తెలియడం, ఆమె తనను తీనుకు రమ్మనడం, -- ఇదంతా రంగయ్య కల్పన అని నూఎయ్యకు అర్హమైపోయింది తెల్లవారేసరికి వచ్చి నూరయ్య సంజాయిషీ గనక చెప్పకపోతే, అతని ఇల్లూ పొలమూ ఆ[కమిస్తామని, ఖాసిం బెదింంచి వెళ్తాడు.

రమాదేవి, రంగయ్య ఆమె ఇంట్లో వుండగా నూరయ్య వచ్చాడు. గంగులు కామేళాన్ని కొట్టడంతో తనకేమీ సంబంధం లేదని చెప్పాడు తనుచేనిన పనికి గంగులు బాధపడుతున్నాడని కూడా దెప్పాడు. పిచ్చికామేళం కూడా మాటల ధోరణిలో ఈ విషయాన్ని సమర్థించాడు,

రంగయ్య ఇదే అదనులో, సూరయ్య చెల్లించవలసిన బాకీ గురించి రమాదేవికి గుర్తుచేళాడు, రంగయ్య ప్రదర్శించిన ఈ తేలుకొండి మన సత్వానికి నూరయ్యకి చాలా కోపం వచ్చింది డాంతో వాళ్ళిద్దరికీ మాటా మాటా పెరిగిందిం రంగయ్య సూరయ్యని. “వెదవా అని తిట్టి చెంపమీద కొట్టాడు. నూరయ్యలో పొరుషం మేలుకొంది రంగయ్యను సాగదీనీ ఒక్క వినురు వినిరి, చేతిలో కరతో కొట్టటోయాడు, రంగయ్య మెరి భయంతో కేక పెట్టాడు. నూరయ్య దయదలిచి వదిలి- వెళ్ళిపోయాడు.

అలనాటినాటకాలు వీ6$ి

అయితే దొంగతనం చెయ్యడానికి వచ్చి అల్లరి దేళాడనే నెపం మీద రంగయ్య నూరయ్య మీద పోలీనుకేను పెట్టాడు ఎస్‌. బ గాపని చేన్తున్న చందమే వచ్చి మామయ్య నూరయ్యను అరెస్టు చేశాడు గంగులుకి పిల్లల్ని అప్ప గిందాడు. నూరయ్య రంగయ్య ఖానింతో కలిని వచ్చి కాంతాన్నీ, గోపీనీ బయటకు గెంటీ = ఇంటినీ, పొలాన్నీ ఆ[కమించాడు

రమాదేవి, రంగయ్య కలిని రమాడేఎగారి లోగిట్లో వుండగా చందం నచ్చాడు, డ్యూటీ మీద వచ్చానని చెప్పి- కామేశం పిచ్చికి సంబంధించి యధా లావంగా అడిగాడు అటువుటి (ప్రశ్నలు వచ్చినందుకు రమాదేవి భయపడింది. నూఠయ్య పిల్లలు ఇల్లు లెకుండా అయిపోయారని తెలిసింది చందానికక్కడే. తండితో మాటా మాటా పెరిగి చం్మదం అక్కడనుంచి వెళ్ళిపోయాడు. అంత (్రీతమే పిచ్చి కామేశం తనకు నీనిమూ తియ్యడానికి రెండులకలు కొవాలని, రెండురోజులు టైమిస్తున్నాననీ చెప్పాడు. రమాదేవి మనన్సు కలవరపడింది. ఈ సమయంలో రంగయ్య ఆని తన పరం చెయ్యమనీ, తమ ఇద్ధరి మీద వుండే మచ్చను మాపే (ప్రయత్నం చేస్తాననీ ఒత్తిడి దేళాడు. రమాదేవి అందుకొప్ప కోలేదు.

గోపీ, కాంతం అనాధలై వీధిని పడ్డారు. ఆకలితో ఆలమరించారు. ఖానిం కనిపించి- వాళ్ళకి కాస టిఫిన్‌ తెచ్చి ఇచ్చాడు. వాళ్టు తినబోతుంతే గంగుల చాలా దయనీయ న్టితిలో నడవలేక నడవలేక కనిపించాడు. అతనికి తమ టిఫిన్‌ ఇచ్చేశారు. గంగులుకి భార్య కనికి చనిపోయింది. రంగయ్య “మందు పెట్టించడం వల్ల గంగులుకి కాళ్ళు పడిపోయాయి.

గంగులు పొట్లంలో టిఫిన్‌ తిని నీళ్ళు తాగడానికి వెళ్ళగా. స్మతంలోంచి గోపాలం వచ్చి కాంతాన్నీ, గోపిని లోపలకి తీనుకువెళ్ళి ఇద్దరికి కాఫీ, టిఫిన్‌, ఏర్పాటు చేశాడు. గోపాలం గోపీ చెప్పే విషయాలు- రంగయ్య గురించి. రాను కున్నాడు కాంతం, ఈ '“రానుకోవడంి చూసి భయపడిందె. తమ్మున్ణీ తీనుకు వెళి పోయింది చందం, గోపాలం భవిష్యత్‌ కొర్మకమం గురించి మాట్లాడుకున్నారు నూచన్నపాయంగా-

నూరయ్య జై టుశిక మూడు నెలలు అనుభవించాడు. విడుదలై దారంటి వెహ్తుండగా- కాంతాన్నీ, గోపీసీ వెదుకుతూ గంగులు వచ్చాడు, ఆతనిద్వారా తన

వంక "అఆలనాటీనాటకాలు

కుటుంబం పరిస్థితి నూరయ్యకు తెలిసి దుఃలించఛాడు. పిల్దలకోసం నూరయ్యకి మతి తప్పింది.

రమాదేఏ, తన మనన్సులో విషయాలను ఖానింతో చెప్పుకుంది. తనవర్త చావు, కామేళం పిచ్చి గురించి- కారణం తనేనని చె ప్పేనింది. రంగయ్య, ఆస్తి నంతా తన పేర పెట్టమని ఒత్తిడి చేస్తున్నాడని కూడా చెప్పింది.

ఈ సమయంలో కొమేళం వచ్చి, తనిచ్చిన గడువు ఇంక రెండు గంట లుందనీ, అడిగిన రెండు లశక్షలివ్వకపోతే రమాదేవిని చంపి, తనూ చస్తానని- పిస్టల్‌ చూపించి బెదిరించి వెళ్ళాడు,

రమాదెవి గాభరాపడుతూంటే ఖాసిం తన గెడ్డం మీసం తీసివేశాడు. ఇప్పు డతను సింఐ.డి ఆఫీసరు గోపాలం. ఆమె తనను విడిచిపెడితే ఏఖైవేలు లంచ మిస్తానంది. గోపాలం లౌంగలేదు. ఇల్లు కదలడానికి వీల్లేదని అమెను ఆజ్ఞాపించి బయటకు వెళ్ళాడు.

రమాజేవి కంగారుగా బట్టలపెప్రై సర్దడం మొదలు పెట్టింది. రంగయ్య వచ్చి క్రైజారు చూపించి - ఆస్తి తన పరం చేన్తూ సంతకం చెయ్యవలనిన కాగితం అందించాడు, ఆమె వ్యతిరేకించింది. అమెను క త్రితో రంగయ్య పొడవబోతూం డగా కామేళం పిస్టల్‌తో వచ్చాడు, రంగయ్య ఒడుపుగా కామేళం చేతిలో పిస్టల్‌ ను విడిపించాలని చూశాడు, పెనుగులాడాడు. ఇదే సమయంలో తన పిల్ల లెక్కడ? అని పశ్నించుకుంటూ సూరయ్య అక్కడికి వచ్చాడు, రంగయ్య, కామేళం, "పెనుగులాటలో పిస్టల్‌ పేలి రమాదేవికి తగిలింది. ఆమె కెవ్వున అరిచి కింద పడిపోయింది, కామేళం పారిపోయాడు. నూరయ్యను రంగయ్య చంపబోతే, గంగలువచ్చి అతని చేతిమీద క్యరతో కొట్టగా-ాపిస్టల్‌ ఎగిరింది. సూరయ్య పట్టుకున్నాడు. చందం వచ్చాడు. హత్య నూరయ్యమీదికి నె చైయ్యడానికి రంగయ్య (పయత్నించాడు, అయితే, రంగయ్య ఆన్సి తన పరం చెయ్యమని రమాదేవి కిచ్చిన కాగితం చందం తీకాడు. చం్కదంతో రంగయ్య మాట్లాడాడు కాని - అరెస్టునుంలి తిప్పించుకోలేక పోయాడు,

నూరయ్య, గోపి, కాంతం గంగులు, కామేళం - అంతా కలిశారు చందా వికి సర్కిల్‌ ఇన్‌ స్పెక్టరుగా (పమోవన్‌ వచ్చిందన్న వార్త ని, ఐ. డి గోపాలం తీసుకురాగా - రంగయ్యకు ఉరిశిథ పడిందన్న వార్త గంగులు తెచ్చాడు

అ౦ంనాటినాటకాలు (04) తీరిన

కామేళానికీ, గంగులుకీ ఆరోగ్యాలు జాగు చేయిస్తానని చర్మదం వామీ ఇద్బాడు ఏ హడావిడీ లేకుండా చందదానికి, శాంతానికీ పెళ్ళుయింది - కథ ఇంతటితో ముగిసింది-

ఈ నాటకంలో అంక విభజన కాకుండా రంగ విభజన వుంటి. మొత్తం ఎనిమిది రంగాలున్నాయి.

ఈ కథ సూరయ్య ఇంట్లో, జమీందారిణీ ఇంట్లో, ధర్మస్మతం దగ్గర - మూడు స్థలాల్లో జరిగింది.

నాటక శిల్పం బాగా తెలిసిన శ్రీరామమూ ర్రిగారు సంభాషణలు కూర్చ డంలో, పాతల సంవిధానంలో ఒక రంగంనుంచి మరో రంగానికి కథను తీనుకువెడుతూ సహజమైన పఠాక సన్నివేశాన్ని నిర్మించడంలో మంచి _పజ్ఞ కన పరిబారు. పాటలున్నాయి అవి పెద్దవిగా కాకుండా కుపంగా ఎక్కువ కవిత్వ ధోరణి లేకుండా వున్నాయి.

నాటకం మొత్తానికి కీలకపాృాత రంగయ్యది. ఖాసిం పాత విషయంలో రచయిత, (పేరుల ఉత్కంఠను సమర్ట్‌ంగా పెంచుతూ వచ్చారు. సంభాషణల్లో చురుకుదనం, క్షు పత, సన్నివేశాన్ని ఎళా రక్ష కట్టిసాయో చూడండి.

తండడిని అరెస్టు చెయ్యడానికి శిద్ధంగా వున్న చందం శీ చం :ః ఆగండి. రంగ ; తలుపువేసి వస్తాను స్టాయిగా మాట్లాడుకుందాం. చం ; వెళ్ళడానికి వీల్లేదు. రంగ ; కారణం కావాలిగా, చం ; కారణానికి రహస్యం ఎందుకు? ళంగ ః రహస్యానికి కారణం ఉంది కాబట్టి ...

ఎ ఇలా నడుస్తుంది.

పల్లెపడుచు నాటకంలో శ్రీరామమూ ర్రిగారు పెట్టిన “ఫార్ములా. (పేద మరదలు - డబ్బున్న బావ -- విలన్‌ మేనమామ) ఆ తరవాత చాలా సినిమా అకు ఆధాంభూమిక అయింది. ఈ నాటకచర్యలో కాంకానికున్న ప్మాత ఈక్కువం “నూరయ్య ఫొలంి అసలైన - శళ నడిపిన = కనిపించని పాఠ, అదే “పల్లె పడుచు” అనుకుందాం ! |!

న్‌ర6 ఎఅఅఖనాప నాటకాలు

విశశాంతి

ఉం -ళోసమ స్త పపంచం ఈనాడు [కమంగా రెండే రె డు శివిరాలుగా మనీళవిస్తోంది. కామందులకు, లాభం చేర్చే యుద్ధం, సామాన్యులకి క్షేమం కూర్చే కాంతి. ఈ రెండూ ఒక (శానుని ఇరువైపులా లాగుతున్నాయి. డెలినీ కోందరూ, తెలియక కొందరూ, మొ తంమీర అందరూ ఏదో ఒక (పక్కకి ధృవ పడుతున్నారు పాణవాయువు జీపితానికివలె మానవజాతి సమిష్టి షేమానికి కాంతి అత్యవసరమని గుర్తించగలిగిన వాళ్ళంతా తమను యావచ్చక్తు* తో మోహరించి విలిస్తే, అసలు యుద్ధమనేదే లేకపోవచ్చును. ఎన్నెన్నో పాతకాలపు రోగాలను రూవుమాజగలిగిన నాగరిక మానవుడు అటవిక యుగాల ఆవశేేమెన యుద్దో న్మాదమనే మానసిక వ్యాధికి నమిష్టీ [ప్యకియలతో చికిత్స చేనుకో “లడు. నాటక రంగమనే వైద్యశాలలో జరుగుతున్న ఒక చికిత్సా విధానమే ఈ “విశ్యళాంతో - = అని - శ్రీశ్రీగారు ఈ నాటకానికి సంతరించిన *వూర్వ యవనికిలో

ఇటువంటి నాటకానిర్భావాని$ నేవధ్యమేమిటో అచ్చితంగా చెప్పారు

అఅనాటి నాటకాలు విం?

1945లో రెండవ [పపంత యుద్ధం ముగిసిన ఆరేళ్ళకి ఈ “విశ్వశాంతి నాటకం వెలువడింది 1౪45 ఆగన్హు 6వ తేడీన జపాన్‌లోని హిరోషిమా_పెన, అదే సంవత్సరం ఆగను 9వ తేదీన (అంటే మొదటి [ప్రయోగానికి మూడురోజుల తరవాశ) నాగసాకివైన, అమెరికా యాటంబాంబులు (ప్రయోగించి సృష్టించిన ఫీకర మారణకాండ కూడా ఈ నాటక రచనకు వేపర్యంగా ( పేరణ నిచ్చింది.

రెండు (ప్రపంచ యుద్దాలలోనూ అనూవ్యూ జన నష్టం, వన్తు నష్టం, ధన నష్టం జరిగాయి, ఒక్క [ప్రధమ (ఫపంచ సం(గామంలో (1914 జులై 28-- 1918 నవందిరు 11) ?9 లక్షల 40వేలమంది చనిపోయారు. ఒక కోటి 95 లక్షల $6 వేలమంది గాయపడ్డారు. ద్వితీయ వపంచ సం్యగామం, అంతకంటె తీవమైనది ( 989 సెప్రైంలరు .--1945 సెప్రైంబరు ౫) అమెరిక 1935లో జపాన్‌లో హిరోషిమా నగరంమీద [పయోగించిన యాటంబాంబు ఒక్క- టే 50,000 మందిని క్షణంలో మింగేసి - వరి కిలోమీటర్ల (పాంఠతాన్ని మవి స్మశానం చేసేసింది.

1950 ల--1960ల దశకాలతో, మూడవ (పపంచ యుద్ధ భయం (పజ లలో ఎకు,వగా వ్యాఫిలో వుండేది అందుకే 'శాఎతి'ని _ఫోతృహించే*ఠచనలూ, శాంతిని పనచించే ఉపన్యాపాలూ, (ప్రవచనాలు (ప్రబోరాలు ఎక్కువగా కవిత్వం లోమా, తక్కువగా (తెలుగు) వచన రచవల్లోనూ వినిపిన్తూండేవి.

ఆచార్య అరేయగారు ఈ నాటకాన్ని 1951లో- అంటే తన 80వ ఏట మహో(దిక్రమైన మాననీక కాంశతో (వ్రాళారు. యుద్దంపట్ల అతి సహజమైన వైముఖ్యంతో [వాళారు. దోపిడీవేసే వర్గం వాళ్లు యుద్ధాలను కోరడమే కాదు- సృష్టిస్తారనీ; -పీడనకు, దోపిడికి గుకయ్యే సామాన్యజ-౦ కాంతిని కోరుకుంటా రనీ; -ఆలాగ వాళ్లు వాక్టు ఎందుకు కోరుకుంటారో జాగ త్తగా గమవించమసీ-- అరేయకు అచంచల విశ్వాసం వుంది. అందుకే శ్రీశ్రీ తన మాటల్లో చెప్పినట్టు “అత్యున్నత మైన ఆధ్యాత్మిక స్థాయి నందుకున్న” సైర్యంతో ఆ రేయ 'విశ్వళాంతి" వాటకం [వాళారు. -(వ్రాని- యుద్ధం కావాలనే మనువులకు అంకితం చేళారు' ఇలా చెయ్యడంద్వారా యుద్ధ్యపియుల్ని వ్యంగ్యంగా “ఎద్దేవా చేశారాయన.

ఇందులో పా తలకు ఆయన పెట్టిన పేర్తు అన్నీ సంకేతించినవే రంగస్థల నూచనల్లో కూడా, పెద్దాడు మేడమీద వుంటాడు (పై అంతన్తు). ఇందులో వచ్చే

269 అలనాటి నాటకాల

(వరాన ప్మాతలు తల్లి భూడేవి పెద్దకౌడుక్కి పేరులేదు చిన్నకొడుకు విశ్వం శాస్త్రవేత్త పేరు కాన్రి సిపాయి కాత పేరు అమరయ్య (చచ్చినా (బతికినా అమర స్టీతిలోనే వుంటాడు గనక) కూతుకు-- చిన్నపిల్ల సమత (ఎందుకు చిన్నపిల్పంటే, మానవ చర్మితలో “సమత' అనే మాట రాజకీయమైన అర్థంలో వుట్టి ఇంకా బాల్య చళలోనే వుంది గనక) స్వాములవారు మతానికి [పతీక. ళాస్త్రీకూతురు కాంతి (ఎందుకంటే కాంతివి కాపాడినా రాపాడినా సమర్థుడు కాన్త్రవేత గనక) మాస్టరు గాని,నౌఖరునుబ్బయ్యగావి, కార్మికుడుగాని, బాలా స్పష్టంగా తమతమ 'నెం వుల్ని' తమ [పవ ర్హనలద్వారా విరూపించుకున్నారు.

ఈ తీరున సాగిన ఆ తేయగారి ఈ విశ్వళాంతి ఆశ్షరాలా పబోధ నాటకం (సకంణ! 214). పెమితమైన రంగస్థలం మీద, పెద్ద “మానవతా నందేశ న్యూకాన్ని” (పఠతీకాత్మకంగా (ప్రయోగించడమనే *ఇందశాలం' ఆత్రేయ చేళారుం

ఈ వాటకంలో ఘటనల స్థలాలు ముఖ్యంగా భూదేవమ్మ ఇల్లు; పఠాక సన్నివేశంలో, ప్యాక్టరీలో వున్న భళూగృవుం- ఈ నాటకంలో అయిదు రంగాలు న్నాయి. నేవిస్పుడు మీకు పరిచయం చేన్తున్న నాటకం, ఆత్రేయ సాహితీ పేరిట శిం90లో వెలువడిన వాటకాల సంవుటి రెండవ అఖాగంలో వుంది. --ఇందులో? రెండు అంతరువులున్నాయి ఒకటి ఒక కట.౦ఐ గాథగా కనిపించే అంతరువు; రెండోది బేరి, జాన్‌, ప్మాతలకు సంబంధించిన అంతర్నాటకం ఈ మట్టం (ప్రపంచ వ్యాప్తంగా వున్న యుర్ద లీతివి, విముఖతనీ, యుద్ధం సృష్టించే విషపరిణామాలనీ తెలియచెప్పుతుంది.

శ్రీశ్రీ రచించిన “దేశచర్మితలు” గీతం కూడా అ(తేయకు ఈ రచన చేయ డానికి (పేరణ నిచ్చింది. ఆ౧ఠే కాదు ఆయనకున్న రంగస్థలం వాటకాల పపదర్శ వానుభవం కూడా ఇటువంటి పయోగాత్మక నాటక రచన “పదర్శన యోగ్యంగా” చెయ్యడానికి ఉపయోగఎడిందిం

ఇందులో కథ ఇలా నడున్తుంది.

భూదేవికి పెద్ద కొడుకు అ ఊంకీ అధికారి. పలుకుబడి, పెట్టుబడి వున్న రీళాలి. రెండు ఫ్యాక్టరీల అధిపకి ఎప్పుడూ పజగా ఉన్నత వర్గం చేతిలో విన యంగా పడి వుంటే, వాళ్ళకే క్షేమం అని గాడంగా నమ్మినవాడు. అధికారం, ఉత్ప త్రిళకులు, ఉత్పత్తుల వాణిజ్యం, --అన్నీ తన చేతిలోనే వుండాలి. మేధావులు,

అలనాటి నాటకాలు ౭69

శాస్త్రవేత్తలు, తన [ప్రయోజనాలకే ఉపయోగపడాలి -తన వ్యాపార (పయోగాలకే తన ఊరు ఉపయోగపడాలి ---ఇదీ అతని సిద్దాంతం.

భూదేవి చిన్నకొడుకు విశ్వం, అన్నకు పూర్తి విరుద్దం. సమానత్వం కావాలి" శాంతి కావాలి పజల సమిష్టి [పయోజనాలు ముఖ్యం. ఆకలి, దారిద్యం వుండ కూడదు ---ఇది ఇతని దృష్టి

ఆడపిల్ప సమత (ఆసలు పేరు సామ్యాజం) తల్లికీ, చిన్నన్నకి, మాలిమిం

ఆ ఇంట్లో పెద్దాడికి, చిన్నాడికీ ఎప్పుడూ చుక్కెదురే నిపాయికాత అమ రయ్య ఆ కుటుంబానికి మంచి మితుడు.

“ఎందుకు నాకీ రాజకీయా”లంటూనే 'పెద్దాడిని అంటకాగే మాస్టరూ. తన మేదా సంప్రిని పెట్టువిడిగా పెట్టి సపెద్దాడి ఫ్యాక్టరీ లాభాల్లో భాగస్వామి అయి పోదామని ఉవ్విహ్లూరే సెంటిన్టు కాస్త; కర్మనిద్దాఎతం (వబోరిన్తూ, మునువుల కష్టాలకు కాంణాలు దైవికాలని [పటోధించజూ సే స్వాములవారు; ---ఆ ఇంట్లో పై ఆంతను ఆసామిని నమ్ముకున్నవాశ్ళే

మరో [పపంచ యుద్ధ భయం [కమ్ముకొని అలజడి కలిగిన్తున్న కాలానాా ఆ ఊళ్ళో భూదేవమ్మ ఇంట్లో ఈ కథ [పారంభమైంది

శాస్త్రీ ఒకరోజు తన ఇంటికి వెడుతూ దారిలో తగిలిన ఒక రాయిని గమ నించాడు, ఆ రాయి ముకి పగార్థంగా (ఊహకి) పింగాణీ ఫ్యాక్టరీ నిర్మించే అలి (ప్రాయాన్ని శాస్త్రి పెద్దాడికి కలిగించాడు నిజానికి ఆ ఫ్యాక్టరీ కడితే బాగుంటుం దనుకున్న [పాంతం మంచి వ్యవసాయ భూమి. అక్కడ భూమి ఫలించాలంటే- ఆ (పదేళంలోనే నదికి రిజర్వాయకు కట్టాలి మహా మహా ఇంజనీర్లు చేసిన నూచన ఆది అందుకు పభుక్వంతో మంతనాలు, మహజర్ల పని కూడా జరిగింది. అక్కడ మూడు వందల ఎకరాల భూమి సేకరించి -- దానిని వీడు పట్టించడం శేయస్క రము కాదని--- చిన్నాడు విశ్వం అమరయ్య వంటి వారి ఆబ్మిపాయం. "పెద్దాడు తన పట్టు వదలలేదు ప్యాక్టరి విర్మాణానికి ప్లాపలు కూడా వేయించేసి వున్నాడు, శాఅతని పట్టుదలలోగాని, కాన్రి ధోరణిలో గాని- “కేవలం పోర్సిరిన్‌ ప్యాక్టరీకి పరిమితమై కాకుండా, ఇంకా ఏదో సిగూఢ ఆలోచన” వుందని-- అమరయ్య, చిన్నాడు, అనుమానించారు,

రైశులు కొందరు (చాలామంది) ఫ్యాక్టరీకోసం పెద్దాడికి భూములివ్వడానికి ఒప్పుకోవడం లేదు, వాళ్ళు నిర్ణయం వెనక చిన్నాడు అమరయ్య నాయకత్వం

270 అలనాటినాటకాలు

వహిస్తున్నారని పెద్దాడికి అనుమానం. నయాన భయాన నచ్చచెప్పడానికి, దబా యించడానికి చూళాడు గావి లాభం లేదని తేలిపోయింది. అయితే వాళ్ళమీద పరోక్షంగా ఎలా దెబ్బతీసి భూముల్ని రాబట్టాలో కాన్త్రి ఒక నూతం ద్వారా చెప్పాడు.

“*ఆకలి---అళశ---ఇవి రెండే మానవ జీవితాన్ని నడుపుతున్న శక్తులు, ఈ ముక్కు[తాళ్ళుకు ఎవరైనా లౌంగుతారు ---అనేదే ఆ న్యూతం [కియకు వచ్చి- రెండు ప్యాక్టరీల్ని బంద్‌ చేయించమన్నాడు. అందువల్ల నిరుద్యోగం డబ్బుకు ఇబ్బంది తటస్థిస్తాయి. వెంటనే ధాన్యం ధర పెచనున్నాడు. ఆక కొద్దీ అమ్మే ప్తారు. కొని స్టాక్‌ చేయమన్నాడు, ఇంక ఉన్న పైరుల్ని నులభంగా నాళనం చెయ్యవచు నన్నాడు. ఫలితం, 5రువు చచ్చినట్టు జనం మనకాళ్ళ దిగ్గర కొసార న్నాడు. --- పెద్దాడు ఈ ఆలోచనలకి అశ్చర్యపోయాడు---*కరు వు, కాటకం ఇన్నాళ్లు ఇవీ దేవుడు కల్పించేవనుకున్నా. ఇప్పుడు తెలిసిందోయ్‌ --మనమూ సృష్టించవచ్చని....అంటూ అఖినందించి- ళాన్తి సలహాను అవరాలా ఆచరించాడు 'పెద్దాడుం

ఆశించిన ఫలితాలనిచ్చింది కరువు "పెద్దాడు తన ఊరు పజలకి తిండి, పని ఇవ్వడానికి ఆళ చూపించాడు. రై తులు భూములివ్వడానికి ఒప్పుకున్నారు.

ఫ్యాక్టరీ నిర్మాణం (పారంభమైంఎ. చాలామందికి ఫ్యాక్టరీ పనిలో కూలిపని దొరికింది పెద్దాడు సాద్యమైనంతలో జనాన్ని సగం కడుపు కూటితో వుంచాడు. జనం కూడా ఈ '“అర్జాకలి' తిండికి అలవాటు పడిపోయారు ఆతరవాత ఆఅ ఫ్యాక్టరీలో పింగాణీతోపాటు ఇంకా ఏదో తయారుచేయడానికి [ప్రయత్నాలు సాగు శున్నాయని కొందరికి తెలినిఏదిం కాని ఎవరూ పట్టించుకోలేదు.

లతెండికి గింజలు పండించడానికి ఉపయోగపడవలసీిన బంగారంలాంటి భూమిలో పెద్దాడు ఫ్యాక్టరీ నిర్మించడనునే ఆన్యాయమూ, వ్యవసాయంమీద అధార వడి బరికేవాళ్ళుని అర్జాకలి కార్మికులుగా మార్చడ మనే దారుణమూ, అలా వుండగా- ఆ ఫ్యాక్టరీలో కాంతికి ఉప్మదవనం తెచ్చే మరోపచార్థం తయారవుతోందనీ, దానిని అరికట్టాలనీ, ఆలోచన చిన్నాడు, అమరయ్య ళాంతి వంటి వాళ్లమనన్సుల్లో (రువపడింది బిన్నాడికి ఒక జ్ఞానోదయమైంది. “*(పజలు వట్టి మీటింగులతో, ఉపన్యాసాలతో, కాంతి కాముకులు కారు. వాళ్ళకు యుద్ద్ధంయొక్క-. భయంకర

అలచాటి నాటకాలు వ్‌]

రూపం కనపడాలి.” అందుకు కాస గట్టిగా పనిచెయ్యాలనీ - శాంతితో కలిసి ఆలో చించాడు ఫలితమే “యుద్దం” అనే అంతద్నాటకం (ప్రదర్శనం,

వాన్‌, బేబీ ఆనే ఇద్దరు (పేమికులు, జాన్‌ యుద్ధసైనికుడై యుద్ధంలోకి పోవలసివచ్చింది. బేవీతో అవుతుందనుకున్న పెళ్ళి కాలేదు.

ఇనతల బేవీకూడా యుద్ద బాధితురాలై వ్యభఖిచారిణిగా పరిణమించి, ఒక దశలో జాన్‌ చేతుల్లో కే వెళ్ళింది చేతనైతే యుద్దం ఆపమని- తనపై కోపగించిన జాన్‌ని హెచ్చరించింది బీవీ.

జాన్‌ దాదాపు పిచ్చివాడయ్యాడు. యుద్ధ వీభత్సాలను “ళతువుల” పేరిట సౌటిమనువుల సామూహిక హత్యాకాండను భరించలేకపోయాడు- ఈ జాన్‌, బేలీ, రెండవ [ప్రపంచ యుద్దానికి గుర్రై బాగా దెబ్బతిన్న దేశాలలో ప్రతినిధి పాతరై నిలిచారు చివరికి జాన్‌ చేతిలో బేవీ వాత్యకు గురై౦ది,- ఇదంతా యుద్ధ మనే భయంకర సన్నివేశం ఫలితాలని శాన్‌ ఆత్మహత్యకూడా ఈ పరిణామాల ఫలిత మేనని* ఈ “యుద్ధం” అంతర్నాటకం నిరూపించింది.

ఈ ప్రదర్శన సమయంలోనే సుబ్బయ్య వచ్చి- ప్యాక్టరీలో పెద్దాడు, కాస్త కలిని యుద్దానికి పనికొచ్చే మందుగుండు తయారుచేశారనీ లాభాల పంసకం విషయంలో తగాదా పడుతున్నారసనీ- [పకటించాడు. భూదేవి కలతసడిపోయిందిం శాంతి విశ్వం రూడా ఆమెతోపాటు నాటకం ప్రదర్శించిన వేదికమీది కొచ్చారు,

భూదేవి పజల్ని పురికొల్పింది, ఆ ఫ్యారీవై పు యుద్దం ఎక్కడకొచ్చినా, వీ దేశం మనుషులు చచ్చినా ఊరుకొనేది లేదని హెచ్చరించింది. అందరూ ఫ్యాక్టరీ పడగొట్టండి అని కేకలేస్తూ బయలుదేరారు.

ఫ్యాక్టరీ భూగ్భహంలో ళాస్త్రికీ, పెద్ధాడికీ ఏకాల్మి పాయం కుదఠటంలేదు. లాభాలు సగం సగం అంటున్నాడు శాస్తి "పెద్దాడు, ళాస్త్రని ఉద్ధరించి, బతికించి తనే పైకి తెచ్చానంటున్నాడు.

భూదేవి పెద్దాణ్థి శాంతి మార్గం వైపు మరలించే [పయత్నం చేసి విఫల మైంది. కాంతి వచ్చి, కాసి తప్పిదాన్ని నిలదీసి చెప్పింది. కాస్త్రీలో పళ్ళాత్తావం కలిగింది.

పెద్దాడు, ఫ్యాక్టిరి మీద (వజల దాడి గురించి పోలీనులకు ఫోన్‌ చేన్‌ వలి పీంచి- కాల్పులు జరిపీంచాడు.

వ72 అలనాటి నాటకాలు

కాల్పులు అపించమని భూదేవి పెద్దాజ్జీ బలీమాలిండి పెద్దాడు, కాన్రీ రూపొందించిన బాంబును చేజిక్కించుకుని పారిపోయే (యత్నం చేకాడు.

భూదేవి తువాకితో పెద్దా కాల్చి-ది. దెబ్బతిన్నాడు రెండోసారి కాల్చింది గురితప్పి సామ్మగికి తగిలిందిం నిప్పంటుకుంది.

శాస్తి అందర్న అక్కణ్ణించి వెళ్ళిపొమ్మని ఆ భూగృహం నుంది మైక్‌లో "హెచ్చరించాడు. బాంబు పేలి కొద్ది సేపట్లో ఫ్యాక్టరీ కూలిపోతుందని "హెచ్చరించాడు. భూదేవికీ, కాంతికే కాదు బయట వున్నజనానికీ, పోలీనులకీ కూడా హెచ్చ రించాడు

కాస్రి అను ఆక్కడే నిశం.పోవాలనే విషయం న్నష్టంచేని- కూతురు కాంతికి కొన్ని కాగితాలిచ్చి అన్నాడు “ఈ బాంబు చేయటానికి ఉపయోగించిన విజ్ఞానం, శక్తి మానవ కల్యాణానికి, నుఖానికి ఉపయోగించవచ్చు. ముందు తరాల వాను ఉపయోగించుకుంటారు.”

ఇది పింగాణి ఫ్యాక్టరీకాదు; బాంబుల ప్యార్టరీ అనికూడా చె ప్పేళాడు,

పెద్దాడు మూలుగుతూ అక్కడే పడివున్నాడు. ఫ్యాక్టరీ రూలిపోయింది.

శాంతిని స్టాపిద్దాం. యుద్దాలను నిర్మూలిద్దాం- అనీ-

రిజర్వాయరు కడదాం, బంగారు పంటలు పండిద్దాంం అనీ. సమత, అమరయ్యి, అందరూ నినాదాలు చేళారు.

శాంతి భూదేవి, చషేమంగా అ యుద్దాన్మాడ ప్రయత్నాల కర్మాగారం మ్‌ంచి బయటపడ్డారు.

“== నాటక కథ ముగినీంది.

ఆతేయగారు ఈ నాటూన్ని దాలా పకడృందీగా వాళారు సంభాషణల్లో తన లక్షా,న్ని దాలా న్నృష గా పసీవ వాతలు" ద్వారా చెప్పించాడు. పఠాక సన్నివేశం ఆ లవ్యాసికి కావా-సిన లవే? స్థాయికి చేరింది. ఈ నాటకం చదివే టప్పుడు గాని- చూసేటప్పుడు గాని మన బుద్ధి రెండు ఆంతరువుల్లో చురుగ్గా పవిచేన్తూ వుండాలి ఇదొక 6కంగా ధ్య్యర్పికావ్యం ళదవడం వంటిది

ఉపరితలం మీద *=డి- కట.౦ఐ గాథలో- పారదర్శకంగా కనిపించే భావాలు, వ్యాతల అంతరంాలని ఒ"0 (గహించగలం. విశ్వశాంతి, ఆతేయ రచనా సామర్ద్యాపికి “బంగారు గీబు'-రాయి,

అలనాటి వాటకాల (85) వతి

వునర్జన్మ

శ్ర్యామల-

బానకీదేవిలా తలవంచి ఇలలోకి వెళ్ళలేదు

శకుంతలల్లే “వా అని మూర్చాపోలేదు.

తన కష్టాల కడలికి కారకుడైన వానికి

ఏ కోర్టులతోనూ అవసరం లేకుండానే

శనే (గాండ్‌గా శిషవేసేనింది.

ఇదీ- అమ్మాయికథ-అని-తన “పునర్జన్మ” నాటకానికీ పీఠికాపాయంగా (వానీన “ఒక చిన్నమాట”లో బెల్లంకొండ రామదానుగారు ఇందులో నాలుక గురించి విశ్చేషించారు. ఈ విశ్హేషణ ఎందుకంటే ఈ పునర్జన్మ క్యామలదే, కనుక- 24 అలనాటినూాటకాలు

కొత్సాహిక కళాకారుల రంగస్థల నాటకాల చరి,తలో “వుకర్ణన్మి నాటకం, మలువు తెచ్చిన నాటకం కాకపోయినా, -నిలిచి-స్త్రీ పురుష సంబంధాల విలువల్ని (ప్రశ్నించిన నాటకం-- కుదించుకుపోయిన రంగస్థల పరిమితుల్లోనే ఒక సంజేళశం చెప్పడానికి (పయత్నించిన నాటకం. నాటకీయమైన ఉత్కంఠను, పాతల సంఘర్షణను, సమర్థంగా చృితించే [ప్రయత్నం వచేనీన నాటకం, ఇవాళ ఇందులో ఇరివృ త్తం “అద్భుతం గా అనిపించకపోవచ్చు గాని- ఇది వెలుగు చూనిన 1955వ సంవత్సరం నాటికి, నిస్సందేహంగా కొత్త ఇతిన్ఫ తం, దీవిని రంగస్థలం మీద చెప్పిన తీరుకూడా కౌ లదే.

నేనిప్పుడు మీకు పరిచయం చెయ్యబోతున్న ఈ నాటక (వతి 1964లో అచ్చయింది. (1956 లో శాలి ము దణ).

ఈ “వనర్ధన్మి నాటకంలో అయిదు రంగాలున్నాయి. అన్ని ఘటనలూ ఒకే స్థలంలో (మూర్తి భవనంలో) జరిగాయి ఒక్క దృశం మాతం మూర్తి బంగళాలో -అంటే, ఆతని ఇల్లుకాని వేరేస్టలంలో-- జరిగింది.

ఇందులో కథ ఇలా నడుస్తుంది.

డాక్టర్‌ మూర్తి వైద్యుడు, సంస్కార, యువకుడు, బాగా స్థితిమంతుడుం అతని తండి జనార్ధనరావు ఏథభయ్యేళ్ళవాడు. ఉబ్బస వ్యాధ్శిగన్తుడు, ఆయన కూడా మంచి సంస్కారే. మూర్తికి ఒకే ఒక్క చెల్లెలు చిన్న. వుషారైన పిల్ల, శ్యామల, మూర్తి భార్య, ఆమె గత చర్మిత ఏమీ తెలునుకోకుండా, అనారగా తన దగ్గరకు జేరినడానిని-- “నాకు కావలనింది నీవు సీ చర్మితకాదు"- అని, పెద్ద మనన్సుతో పెళ్ళి చేనుకున్నాడు మూర్తిం

మూర్తి “డాక్టరీి పరీక్ష పూ ర్తిచేనుకుని కొ త్రగా పెళ్ళిచేనుకుని, శ్యామలతో కలిని స్వ్మగామం వచ్చాడు. ఉబ్బసరోగి అయిన మామగారికి నర్చుగా వ్యవహ రించి నేవలుచేనీ ఆయన అభిమానం పొందింది శ్యామల. పెళ్ళయిన రెండు నెల్ల లోనే నర్సింగ్‌ నేర్చుకొని, మూర్తికి చేదోడు వాదోడుగా వుంటోంది చిన్న కూడా వదినంటే ఎంతో ఆలిమానించింది. ఇన్నాసృ్యగా ఆ యింట, -'దీపమంటి జనార్దనరావు భార్య చనిపోయాక అవరించిన ఒక మాంద్యం శ్యామల రాకతో తొలగి-రీపావళి వచ్చినట్టయిందగని జనార్ధనరావు (పకటించాడ.. ఒకవైపు చిన్న,

అలనాటి నాటకాలు వళ

ఒకవైపు మామగారు, మరోవైపు భర్త మూర్తి, సాంగత్యంలో, క్యామల తన గత జీవితాన్ని మరచి -భౌతికంగానూ, మాననికంగానూ కూడా నవ్య జీవితం గడుపుతోంది.

అయిశే- రాంకుమార్‌ ఆమె జీవితాన్ని అంత వళాంతంగా గడవనివ్వ దలుచుకోలేదు. ఒకప్పుడు *“చిట్టిగా తనకు పరిచయమైన క్యామంతో తన అను బంధాన్ని బయటపెట్టి ఆ “చేసను” మళ్ళీ మురికి నీళ్ళలోకి లాగడానికి [(పపయత్నం (ప్రారంలించాడు

అందుకే -రాంకుమార్‌, వైద్యం సాకుతో డాక్టర్‌ మూర్తి ఇంటికి చేరాడు ఆమె గత చర్చిత చె ప్పేస్తానని క్యామలను లౌంగదీయాలని పయత్నించాడు ఆమె లొంగలేదు చెడిపోయిన క్యామల ఆలా నుఖపడడాన్ని శూసి ఓర్వలేక పోయాడు రాంకుమార్‌. అతని వాదన ఒకలట్సే తను ఆమెను నమ్ముకుని సర్వ నాశనమై పోయాడు (ఆమెను దిక్కుమాలిన దానిగా వదిగేని పారిపోతే ఏంగాక) ఆమె “ఇలా' సుఖపడకూడదు, తనతో వచ్చెయ్యాలి. -ఇదే ఆతని మొండి వైఖరి.

శ్యామల తనకు లొంగలేదన్న దుగ్గతో రాంకుమార్‌, (ఆ యింట్లో వైద్యం సాకుతో వుంటూ) డాక్టర్‌ మూర్తికి, తమ గతచరిత చెప్పే 'ఫోటో ఆల్బం చూపించాడు మూర్తి సవాజంగానే నిర్దాంతపోయాడు, అశని మనను భయం కరంగా గాయపడింది. క్యామల తనకు భాగ్య కావడానికి ముందు వట్టి “ఐజారు మనిషి" అని తెలియగానే-తనను ఆమె మోసగించిందని, మూ ర్తి-శ్యామలను నిల దీనీ- ఆరోపించాడు,

రాంకుమార్‌ చేసిన పనికి క్యామల హృదయం ముకు_లై౦ది. తనేమీ మోసం చేయలేదసీ- తన గతచరి త చెప్పడానికి [పయత్నించి౮, మూరే చెప్ప నివ;కుండా అడ్డుకుని “నాకు కావలసింది నువ్వు- నీ చగిశకాదు"- అని పెళ్ళి వరకూ నిర్ణయం తీసుకోవడం సంగతి ఆమె గుర్తు చేసింది మూరి ఈ విషయం కాదనలేక పోయాడు. శ్యామల ఇప్పుడైనా ఏన; వి తవ గత చరి తంతా చెప్పింది ఆ చర్మిత ఏమంటే

యవతీ యువకులకుండే సహజమె” ఉ(దేకంతో, చిట్టి, రాంకుమార్‌ (పేమలో పడ్డారు కొద్ది డబ్బు, నగలు తీను".ని ఇద్దరూ మదాను చేరారు. కాడు నెలలు బాగానే గడిచింది గాని “ాదిగ్గరున్న డబ్బు అంతా అయిపోయాక

క. అబనాటి నాటకాలు

దైనండిన జీవితం గడవడం కష్టమైంది చిాకులు (ప్రారంభమై, పేమ వెనక బట్టింది. ఒకనాడు రాంకుమార్‌ చిట్టివి కొట్టి--తన బట్టలు సర్దుకుని-ఆమె గతికి ఆమెను వదిలేని వెళ్ళిపోయాడు.

చిట్టి ఇంటద్దె కన్టే స్రోమతలేక వీధిలో నిలబడవలని వచ్చింది. చిట్టి ఎన్నో పనులకోసం [ప్రయత్నించింది అవమానాలే తప్ప, ఆదుకున్నవాళ్లు లేఏపోయారు. ఆరుపూటలు అన్నంలేక వీధుల వెంట తిరుగుతూ ఒక గుమ్మం ముందరపడి పోయింది. ఆ ఇంట్లో ముసలిది సేవతీర్చి శయం ఇవ్చింది. ఆ ఇల్లు వ్యథిదార నిలయం. మునలిది వ్యభిచారంలోకి దింపింది అక్కడ కౌంతకాలం గడిచి-- అక్కడ హింసలు భరించలేక మళీ వీధినిపడింది చిట్టి ఒకర్మాతి తప్పించుకుని రావడంతో, కొందరు రౌడీలు ఆమెవెంట పడ్డారు దిక్కుతోచక పరుగెత్తిన అమెకు మూర్తి ఆశయం ఇచ్చాడు. ఆమెను ఎంతో _పేమించి- గత చరితను వినడానికి రూడా నుముఖళ చూపించక -- పెళ్ళివేనుకున్నాడు ---దాంతో చిట్టి శ్యామలై ౦ది ఆమె బతుకు తీకు మారింది. ఆమెలో మంచి మనన్సుకీ గుర్తింవు తొలిసారిగా కలిగిండి.

శ్యామల తన చరిత దెప్పడం ముగించి-తానింక వెళ్ళిపోతాననీ, ఈ ఇంట్లో దానిమనిషిగానై నా ఉండే ఆధికారం అర్హత తనకు లేవనీ-మూ ర్తి దగ్గర సెలవు కోరింది.

కాని-మూర్తి క్యానులను వదులుకోలేనంతగా [పేమించాడు. కనుక, ఆమెను వెళ్ళవివ్వలేదు, తన యింట వై ద్యావికని జేరి తన మనన్సులో అగ్గి పెట్టిన రాంకుమార్‌ని వెంటనే బయటకు పంపేళాడు, సం పేకాడుగాని క్యామలకు సంబం ధించిన గతజీవిత చర్యలు అతనికి మింగుడుపడలేదు. భరించరాని మానసిక వ్యరకు గురయ్యాడు.

మూర్తి ఇంట్లోంది బయటకొచ్చిన రాంకుమార్‌ అదే వూళో క్లబ్బులో జేరి మూ ర్తి కుటుంబానికి బాధకలిగేలాగ నానా అల్లరీ పారంలిందాడు ఊళ్ళొ వాళ్ళ మాటలు మూర్తిని మరింత బాధలో, [కోధంలో, ఘర్షణలో పడేశాయి

ఇదంతా శ్యామల చూస్తోంది. అ కుటుంబంలో తానొక తుఫానుగా [పవే శించినందుకామె జారపడి తామ వెళ్ళిపోతానని మూర్రికి పదే పదే చెప్పింది కొని అతను ఒప్పుకోలేదు.

అలనాటి నాటకాలు వ్‌?

మూర్తి తండి జనార్ధనరావు చెవిని కూడా ళ్యామలకి సంబంధించిన “వార్తలు. వచ్చిపడ్డాయి. ఆయన కలతపడ్డాడు. మూర్తే స్తయంగా ఆయనకు ఆమె గురించి చెప్పవలనీన పరిస్థితి వచ్చి చెప్పాడు.

మూ ర్తి మనళ్శాంతికోసం తన (గెస్ట్‌హౌస్‌) బంగళాలో రెండురోజులు ఒంట

రిగా గడపడానికి వెళ్ళాడు. వెళ్ళాడన్న మా టేగాని-అతన్ని రాంకుమార్‌ అవ 'హేళనలు వదలలేదు. అళాంతి ఎక్కువైంది,

కుమార్‌ కఇ్యామలను లొంగదియ్యాలని-మళ) నలాడు మూ ర్తివటి వాళ్ల ఆమెవంటి వారితో పెళ్ళిని ఎక్కువకాలం నిలుపుకోరని బోధించడానికి [ప్రయత్నిం బాడు, తొను ఆమెను ఎంతగా _పేమించి పీచ్చివాడై పోయాడో గుర్తు చేళాడు “నువ్వు నా సౌత్తువి నా బానిసని” అని హక్కును (ప్రకటించాడు. శ్యామల కోవం భరించలేక రాంకుమార్‌ను చెంపమీద కొట్టింది. శ్యామలలో మానసిక ఘర్షణ (పారంకమైంది. భరించలేక బయటకు వెళ్ళిపోదామని -మళశీీ అనుకుంది. కాని- ఈసారి జనార్దనరావు, చిన్న అడ్డుపడ్డారు ళ్యామల చెప్పిన విషయాలన్నీ విన్న జనార్ధనరావు---

“లది సీకే కాదు అగ్నిపరీక్ష. నాకు అగ్నిపరీశ. నీకోసం నాపంచ (ప్రాణాలతో కోట కడతాను. ఎండిపోయిన నీ బశుకులో నూతన సంతోషాన్ని సృష్టించడానికి నన్ను నేనైనా దగ్దం చేసుకుంటాను.”--అని కొండంత ధైర్యం గెప్పాడు.

మూర్తి అంతర్మధనాన్ని క్యామల తొలగించలేకపోగా = రాంకుమార్‌ జ్లొపకం స్థిమితంగా బతకనివ్వకపోగా-డాక్టర్‌ మూర్తి క్యామలను చం పేద్దామని రివాల్వర్‌ తీసుకుని బయత్చేరాడు.

జనార్ధనరావు అతన్ని అపి, అతనిలో సంగర్షణను (పశ్నించాడు-

*ఆ అమ్మాయి పాతజీఏతం దగ్ధమైందనుకో పునర్జన్మ (పారంభించిం దనుకో.” -అని దృడ నిశ్చయాన్ని కలిగించడానికి (పయత్నించిోభయం జయించు”-- అని (పలోధించి-సంఘం ఎలాంటిదో దాన్ని చూసి భయపడడం ఎంత అర్ధరహిత మో చెప్పాడు. “సంఘం కంటె మించింది అంతరాత్మ. అంత రాత్మకు మనం తల ఒగ్గాలి" అని వాదించాడు. మూర్తిని ఇలా అతని దుష్ట (యత్నం నుంచి వారించి జనార్ధనరావు తీనుకు వెళ్ళాడు.

లి78 అ,లన్నాటి నాటకాలు

రాంకుమార్‌ క్యామల ఒంటరిగా తన గదిలో వుండగా మళ్ళీ వచ్చాడు. ఇది ఆతని ఆఖరు [పయత్నం౦ం, తెగించి--ఆమె అందాన్ని స్వాధీనం చేనుకోవా లనే గొప్ప దాహంతో వచ్చాడు కాని-క్యామల అతనికా అవకాశం ఇవ్వలేదు. రివాల్వర్‌ తో కాల్చేసిందిం బయటనుంచి తలుపు విరగ్గొట్టుకుని లోపలి కొచ్చిన మూర్తి, జనార్ధనరాపువంటి వాష్థులాతోక తెగిన పవీలా పడివున్న కుమార్‌ ని నిశ్చేష్టగా నిలబడివున్న శ్యామలనీ చూశారు,

కుమార్‌లో పరివర్రన కలిగింది చనిపోతూ-తనే రివాల్వర్‌తో కాల్చు కున్నానని (పకటించి, శ్యామలమీద నుంచి నేరాన్ని తీసేశాడు. మూర్తిని అభి నందిన్తూ--“పతితులకు కూడా జీవితంలొ పరివ ర్తనపొందే అవకాశం, ఆళ, వున్నవని పెరూపించావు,. ఒక పెద్ద మార్చు ఎప్పుడూ ఒక బలి కోరుతుంది. ఆ బలి నేనయ-్యాను.” అన్నాడు. మూర్తి శ్యామల కలకాలం పిల్ల పోపలతో వర్చిల్లా లవి ఆకాంషిన్తూ శ్యామల కొళ్ళు దగ్గరపడి చనిపోయాడు--- ఇక్కడితో నాటకం ముగిసింది.

ఈ నాటకానికి పరిచయవాక్యాలు (వాసిన మద్దుకూరి చంది శేఖరరావుగారు ___చ్చివరి సీనులో బలవంతం చేయవచ్చిన రాంకుమార్‌ను, శ్యామల కాల్చడం వంటి ఘటన అవసరం కన్పించలేదు” అన్నారు. కాని-రాంకుమార్‌ స్వభావం చాలా స్పష్టం. ఇనార్ధనరావువంటి పెద్దమనిషి, ఆ భష్టుణ్ని “పోరా' అని శీవిగా హైగనంపితే, వాడు పోయే ఘటం కాదని మనం (గహించాలి. క్యామలను పెళ్ళి చేనుకుని భార్యగా స్వీకరించిన డాక్టర్‌ మూ ర్తి పొమ్మంటేనే వాడు పోలేదు. ఈ నాట కేతివృ త్తం స్వభావానికి-ఇందులో తలెత్రే మహో[దేకాలకీ-ఒక హత్య ఆనివార్యం అద డాక్టర్‌ మూర్తి క్యామలను చెయ్యవలసింది. మూర్తి సంస్కారమనండిం సరైన సమయంలో జనార్ధనరావు చేసిన టోధ ఫలించడమనండి, ఆ హత్యా [ప్రయత్నం సమసిపోయింది. ఇక రాంకుమార్‌ శ్యామలనో, శ్యామల రాం కుమార్‌నో, చంపడం ఆవివార్యం రాంకుమార్‌కి క్యామల శరీరంమీద వల్లమాలిన కాంక్ష, కనుక ఆమెను చంపలేడు. ఇంక మిగిలింది శ్యామల, ఆమెకు మూర్తి మీద కృతజ్ఞత. ఒకప్పుడు దిక్కులేకుండా వదిలేసినందుకూ, అ తరవాత తన పచ్చని కాపురంలో నిప్పులు పోనినందుకూ, రాంకుమార్‌ పట్ల తీవమైన ఆసవ్యాం సహజం. దీనికితోడు తన చి తళాంలిని హరిన్తూ వెంటపడిన వాడి నామె కగమిండే

-_అఆలనాటి నాటకాలు వి

పళ్నలేదు. కనుకనే కాల్చి చంపింది. చావబోయేముందు రాంకుమార్‌లో కలిగిన పరివ రన కేవలం నాటకీయమైంది.

ఈ “పునర్జన్మ” నాటక రచనకు ఒక 6€న్యన్‌ నాటక కథ (పేరణ అని ఇద్దరు ముగ్గురు చెబ్బగా విన్నాను ఆ చెప్పిన జారు కూడా *“థలానా రచని అని విర్దిన్టంగా చెప్పలేకపోయారు బహుళా ఆ (పేరణ కధా నూ(తం వరకూ ఉంటే ఉండవచ్చు, “ఒక పతిత సంసారిగా స్టిరపడదలి'స్తే ఏర్పడే పరిణామాలు” అనేది ఒక సూతం కావచ్చు. అంత మాఠాన ఈ నాటకం అనువాద రచన కాదు. పరిచయం (వానిన చంద శేఖరరావుగారు గొని, ఈ నాటకం వుట్టుక గురించిన చర్మిత చెప్పిన రచయిత రామదానుగారు గాని-ా ఇటువంటి నూత్మప్రాయ (వేరణ గురించి సూచనగానై నా ఏమీ చెప్పలేదు.

ఏది ఏమైనా-పునర్జన్మ నాటకం కొత్సాహిక నాటక కళాశారుల రంగ స్థల కృషికి డీమైన దర్పణం,

డాక్‌ బంగ్లాలో డాక్టర్‌ మూర్తిలో సంఘర్షణ సందర్భంలోనూ --

ఇంట్లో శ్యామలలో కలిగిన సంచలనం సందర్భంలో నూ-ఇతర పాతల నందర్భోచిత సంభాషణలు జ్ఞాపకాలుగా రావడం, నాటకీయంగా మంచి “వేగం ఇద్చ్బాయి. ఆయా పృాతల సంఘర్షణల పునాదుల్ని గట్టిపరిచాయి. కవి అయిన రామదానుగారు క్లుప్తమూ, చురుకూ, కరుణా స్పోరకమూ అయిన సంభాషణలను సమర్ధంగా ఇందులో కూర్చారు. నూరు ఘోరాలలౌ ఒక నుకృతం చూడగలిగే హవృదయవాదిగా ఆయన ఇందులో కనిపిస్తారు. ఒక విధంగా ఈ నాటకం శీ తేంయ100 86 100 రే 0 కెంాంలిం!0్టు 00981851 0 1006 0036272010 6716063068 0₹ 0౯88313010 2061710 10 +మీఠి 6201031092 0 శ13400320601176 ర&12 01 0660068 10 0028010౪98 1888 &నిడే 106

ఇం03608 7004 లి వ, 77 మంబ ౮౧౦1466 ౨1641090. 19692 ౨. (5010910 ౩00% గ్యంనిర్వా, 01160618)

“పెంి॥౪10538” అనే సాహిత్య సిద్ధాంతాన్ని (మనుషుల [పవ ర్రనల్ని పరిపాఠిందేడి వారికి ఎదురైన పరిస్థితులే) చ్యితించి - తత్త్వబోద దేనిందని శెస్పవచ్చు

వ$80 అలనాటి నాటకాలు

నాటకం 6 స్తూరు అబద్దాలు చెప్పి, ఒక పెళ్ళి రియించమన్నారు" అనే పామెతని కొంచం రూపం మార్చి, పరిస్థితుల కనుకూలంగా, ఒక అబద్దాన్ని నాటకంగా వండి, ఒక అర్భకుడి (గేమను కాపాడడం తప్పేమీ కాదంటుందీ నాటకం. ఈ నాటకంలో, అఆ అంతర్నాటకమే ముఖ్యం గనక- డీనిపేరే *వాటకి మైందిం ఇతివృత్తం దృష్ట్యా మూలమట్టంగా ఇది డి. వి. నరసరాజుగారి స్వకపోల కల్పితం కాగు. ఫెరెన్‌ మోల్నార్‌ [వాన్‌న ఒక హంగేరియన్‌ నాటకం వుంది, దాన్ని న్యుపనిద్ధ వాస్య రచయిత ఏ. జి. వుడ్‌ హౌస్‌ ఇంగ్లీమలోక్‌ అమవదిందాడుం దాని పేరు 210 ౧149 18 (16 (113కి ఈ ఇంగ్లీమ నాటకం అధారంగా (పస్తత అలనాటి నాటకాలు (86 ] 291

“నాటకం తెలుగులోకి వచ్చింది. ఈ కథంతా నరసరాజుగారు స్వయంగానే గెప్పారు.

ఇంగ్లీమ నాటకంలో మూడంకాలున్నాయి. తొలిసారిగా 0880108 270%- మజ2 ౧0090803 1౪36లో 1.088 131426 లోనూ, తరవాత ఆదే సంవత్సరం న్యూయార్కులోనూ [పదర్శించారు. ఇందులో 581601 [1181 ]శ2031), తీ10614 తరణి పధాన ప్మాతలు ఈ కథా స్థలం 118110 1716౯2 (అగ్నేయ (ఫాన్చు;, వాయవ్య ఇటలీ [పాంతం)లో ఒక భవంతి గది. ఇది విళాంతి విడిదిగా జనం చేరే కోస్తా (పాంతంగా (పసిద్ధమైంది. మూల నాటకంలో భావసారం (గహించి, ఈ తెలుగు నాటకం తయారుచేశారు నరసరాజుగారు. -మూలాన్ని పట్టుకుని, తులనాత్మక పరిశీలన పేరిట పీక్కుతినకుండా తెలుగులో -- తెలుగు పరిసరాలలో -- ఈ ఇతివృత్తం ఎలా ఒదిగి ర క్తికట్టిందో చూద్దాం.

ఇది 1051 నాటి నాటకం అప్పటి ఆంధ నాటక పరిషత్తులో బహుమతి అందుకుంది కూడా- ఈ నాటకంలో కూడా మూడు అంకాలున్నాయి.

“నాటకం' - సిసలైన ఆధువిక నాటకం. అంటే, బారెడు కథకంటె, మూరెడు లోతైన *'సమస్య" లేదా సంఘర్షణ నాటకానికి [పాణమంటుంది. కథా న్యూతం౦ తామర తూడులొ ఈనె అంత సన్నం మధు అనే చిన్నవాడు ఊర్వశి అనే నటీమణిని (ప్రేమించాడు [పతి (పేమికుడికీ ఉండే బలహీనతే అతనికీ వుంది. అదేమిటంటే, కారీరక, మానసిక సౌందర్యాలు, ముద్దులు, మురిపాలు, కౌగిలింతలు చిరుకోపాలు, వగ్లైరా యావతు “ప్రణయ అస్తిన్ని దస్తావేజువతుగా మరెవరికీ చెందకూడదు. న్యూత్మపాయంగా ఇది నిజమే కాని - జీవితంగానిి మనిషి మన స్తత్వం గానీ, అలా (క్రమబద్ధంగా నడున్తుందా ? నడవదుగాక నడవదు.

కనకనే - రఘుపతి, 'పెద్దఎత్సే వేయవలసి వచ్చింది. లేకపోదే, కామరాజు అధర్మమా అని ,.. ఊర్వశి, ఊరుమీద పడవలసి వచ్చేదిం

అసలు జరిగిన సంగతేమిటంటే - ఒక ముఖ్యమైన పనిమీద రఘుపతి, రామానుజం, మధు, మాను వచ్చి ఒక హోటల్లో దిగారు. రఘుపతి నాటక రేఎయిత; (ప్రయోక్త రామానుజం. ఇతను రఘుపతి (బ్రానిన నాటకాలను ఉపదర్శిన్తూంటాడు. మరు, ఆ ఇద్దరికంటి కురాడు. పాటలు రాస్తాడు. పాడతాడుం అందగాడు. ఊర్వశి అనే నర్షకి/నటిని (_పేమించాడు.

వ! అలవనాటీ నాటకాలు

రఘువతి ముందే బాగా అలోచించి మరుకి మంచి అవకాశం కలిగించ దలచి ఇ హోటల్లో నర్తకి ఊర్వశి ఉండే గదికి సరిగ్గా అనుకున్న పక్కగదుత్నే తమకోసం రిజర్వు చేయిందాడుం. అయితే ఏం, ఊర్వశి ఆ ఉదయమే ఏదో పిక్‌ నిక్‌ వెళ్ళిపోయింది.

ఊర్వశి గదికి ఆనుకున్న గదిని మధు ఒక్కడికే యిచ్చి రముషతి, రామా నుజం ఆ పక్కగదిలో పడుకోవాలనుకున్నారు. ఒక గదిలో ఊర్వశి, ఒక గదితో మధు, వారిద్దరి మద్య గది గోడ విరహంలాగ వుంటుందని సంబరపడ్డారు.

ఆ సంబరమంళా భగ్నమయే్యే దుర్ముహూరాన్ని రామానుజం ముందుగా గర్తు పట్టాడు, అదే హోటల్లో, ఊర్వశికి సంబంధించిన డాన్సు మాస్టరు కామరాజు కూడా వచ్చి మకాంగా వృన్నట్టు - హోటల్లో [పన్తుతం వున్నవాళ్ళు లిస్టు దాఖ లాగా కనిపించింది. మధుకి కామరాజు "కామి ళ తువు [కిందే లెక్క కదా! రామానుజం, ఊర్వశికి కామరాజు! వీద్టైనా సంబంధం నడుస్తూందేమో అనే అను మానం రఘుపతి దగ్గర వ్శక్తం చేశాడు. “అమె నయ'స్సెంత ? వాడి వయ న్సెంత కః ఆఅమా[తం జ్ఞానం ఆమెకు లేదూ ?*' -అని మందలించి మచన్సును సర్దుకున్నాడు._

బట్లర్‌ పెరుమాళ్ళు ద్వారా = పిక్నిక్‌ సంగతి, ఊర్వశి కామరాజులో బాగా చనువుగా వుంటున్న సంగతీ, కామరాజు గది నెంబరు 26 ఆనే సంగతీ రఘుపతి, రామానుజం లాగారుం

ఊర్వశి గది తలుపు తెరుచుకుని లోపలికి వచ్చింది - ఆ గది ఊర్వశిదిం అయినా అది రామానుజం. రఘుపతి, మధువాళ్ళు తీనుకున్న గదిని అనుకున్నదిం ఊర్వశి పాట పాడుకుంటోంది. రామానుజం, మధు తను గదిలో దూరంగా బట్టలు కట్టుకుంటున్నారు.

ఈ గదిలో సందడి ఇలా వుండగా = ఊర్వశి గదిలోకి డాన్స్‌ మాస్టర్‌ కామరాజు వచ్చారు. ఊర్వశిపట్ల, తన ఇష్టం, విరహం, అంకితభావం -- ఇవన్నీ కలగలిపిన గాఢమైన పేమవాక్యాలు పుంఖానుపుంఖంగా మాట్లాడాడు. ఊర్వశి *చీ తుచ్చుడా అని వూర్తిగా నిషేధించలేదు గాని - మెళ్రమె ఛగా కామరాజు యేమని తిరస్కరిస్తూ - కాను మరుని (పేమించానని చెప్పి - ఇక దయచేసి ఆ వూరునించి వెళ్ళిపోమని బతిమాలింది,

ఈ సందర్భం అంతా -- కంటితో చూడలేశపోయినా, రఘు రానూనుజం,

అలనాటబినాటకాణ ల!

మధు సుబ్బరంగా రుచ. తప్పకుండా గోడవార నిలబడి విన్నారు. మరు దుఃఖంతో కునీశ్ళిపోయాడు, కామరాజుని చం సేస్తానన్నాడు. కాని రఘుపతి, రామానుజం ద్వారా మరుని పక్కగదిలోకి పం పేళాడుం

అయిడే = మధు దురవస్థ మరియు నిద, చూనివచ్చిన రామానుజం, అకనీ పరిస్థితి బాగలేదనీ, ఊర్వశిని చం పేస్తానంటున్నాడనీ, రానిన విరహ గీఠాలన్నీ చిం పేస్తానంటున్నాడనీ చెప్పి- ఇంక ఊర్వశి, మరు అనే ఇద్దరి యువ కుల ప్రణయం విషాదాంతంకాక తప్పదని (ప్రకటించాడు,

అలా చచ్చినా కానివ్వనని ,పతిజ్ఞ చేశాడు రఘుపతి, అలా అని ఈ నాటకాన్ని నుభాంతం చేసే బాధ్యతను నెత్తిమీద వేనుకున్నాడు.

రామానుజం, బాధ్యతని రఘుపతిమీద వదిలిపెట్టి పోయి పడుకున్నాడు.

రఘుపతి ఎలాగైనా ఏదో ఎత్తువేసే స్థితిలో త్మీవంగా ఆలోచిస్తున్నాడు, రాతి గడిచిపోయి తెల్లవారుజాము నాలుగ్లైంది. అయితే - రామానుజాన్నడిగి కామరాజు పెళ్ళాం పిల్లలుండే ఊరు, ఎడస్‌, ఊర్వశి తల్లి ఉండే ఊరి అ్యడన్సు ఠెలునుకున్నాడు

రాఠపనిలో పడ్డాడు రఘుపతి. తేగ రానున్నాడు, బట్టర్‌ పెరుమాళ్ళు కానీరేగా - అతన్నడిగి తెల్లకాగితాలవైనం ఆ నోటల్‌ లై బరీ వైనం తెలును కున్నాడు (బెక్‌ఫాన్టును ఆరు గంటలకే ఇమ్మనీ, లాను లై(బఐరీలో కూర్చుని (వానుకుంటాననీ చెప్పి -- వాణ్ణి పంపించేవాడు,

రఘుపతి - తెల్లవారేసరికి తను [వాయదలిచింది (వాసేసి - ఊర్వశి గదికి ఫోన్‌ చేళాడు పొద్దుటే. ఒకసారి అర్జంటుగా పక్కనే వున్న తన గదికి రమ్మన్నాడు, నెమ్మదిగా కూర్చో పెట్టి - అసలు విషయం ఆడిగేళాడు. “అమ్మాయ్‌ నువ్వు మా మధుని పేమించి, పెళ్ళికూడా నిళ్చయించుకున్నావు కదా? ఇంకా సీకా కామరాజుతో తతంగం ఏమిటి చెప్పు ” - అని, కాని - రఘపతికి గత ర్యాతి తన (ఊర్వశి) గదిలో జరిగిన విషయం అంఠా తెలిసిందని - ఊర్వ+ గాభరాపడింది మధు తనని అనుమానించకుండా, ఒకవేళ అనుమానించినా, దాని నుంచి బయటపడేలాగ ఎలాగ చూడడం? అని తర్చనభర్ణనపడి = ఏదైనా మార్గం చూపించమని రఘుపతినే ఆశయించింది ఊర్యశికి కామరాజుమీద గల అయిష్టాన్ని, మరుపట్ల గల ఇష్టాన్నీ బాగా (గహించినవాడు గనుక రఘుపతి అమెను అదుకోవ

విరికీ అలనాటినాటకాలు

డానికే నిశ్చయించి- అయినా ఊర్వశిని [పళ్నలద్వారా మరింత (పళ్నించి బాధించాడు

గతర్మాతి తన గదిలో తన [వవర్తనలో తన అసలైన ఉద్దేణన్ని ఊర్వశి కన్నీటితో వివరించింది.

రఘుపతి - అమాయకుడెన మధు హృదయభారాన్ని తప్పించడానికి, ఊర్వశికి మధుమీద గల [పేమను పరిరక్షించడానికి, ఇక అసలైన నాటకానికి నాంది పలికాడని £4వ నంబరు రూములో వున్న కామరాజుని శవ నంబరైన తమ గదికి అర్జంటుగా రమ్మన్నాడు. మదు, రామానుజం, ఆ పక్కగదిలో ఇంకా న్మిదపోతూనే వున్నారు

కామరాజుతో రఘుపతి నిష్కర్షగా మాట్లాడాడు, ఊర్వ$ రూడా ఒక చులుపు దులిపింది. “అథ్రే దజుయిస్తే ఇంటికి వెల్మిగాం ఇచ్చి మీ భార్యను రప్పి స్తాను' అని కూడా రఘుపతి కామరాజుని బెదిరించాడు. విన్నరా తి ఊర్వః గదిలో ఊర్వశికీ కామరాజుకీ మధ్య గడిచిన 'కొమ' లేదా [ప్రేమ భాషణల వైనం ఇప్పడు కేలాలి ఆ మాటలన్నీ విని, కుసిశ్ళిపోతూ పనుతం పక్కగదిలో నిద్రపోతున్న మధు అవన్నీ వట్టి అబద్దం అని నమ్మాలి ఊర్వశికి కామరాజుకీ ఏమీ సంబందం లేదని నమ్మాలి, తన _ప్రేయని తనకు కాబోయే బార్వ్యేనని అతను నమ్మాలి.

రఘుపతి ఒక ప్లీడర్‌ టిక్కు వంటిది చేశాడు. శామరాజునీ, ఊర్వశినీ కూర్చో పెట్టి స్పష్టంగా చెప్పాడు. “రాతి ఆ గదిలో జరిగింది ఒక నాటకం రివోర్సలు” అన్నాడు, మీరు ఈ గోడల్ని రేదించుకుని వచ్చేటంత గట్టిగా పలికిన పలుకులు, సంభాషణలు కేవలం ఒక నాటకంలో సంభాషణలు -- అని “రుద్ది చెప్పాడు. అప్పటికి వాళ్ళ్శకర్ణమైంది.

రాతి కామరాజు, ఊర్వశి మాట్లాడిన “గది మాటలు” ళఈుచ. తప్పకుండా "పెట్టి రఘుపతి ఆ తెల్లవారుజామున కశ-8 గంటల మధ్య ఒక నాటకమే రానే కాడు,

“పవిత మవాదాశయంతో” తాను రచించిన ఆ నాటకాన్ని చదివి, కంఠ స్థముచేసి, (ప్రదర్శించమని-- ఊర్యశినీ, కామరాజునీ రఘుపతి ఆబేశంచాడు.

రాతి జరిగింది రివిర్సల్‌ అన్నమాట ఇవాళ సాయంకాలం అయిదు గంటలకి తెస్‌ రిహార్సల్‌. ఇవాళ రాహతికే (ప్రదర్శనం.

అలనాటి నాటకాలు ఏ్‌55

విజ్ఞాన సమితి వారి కార్య కమంలో ఊశ్వకి (ప్రదర్శించవలసిన ఒక నృత్య నాబిక ఎలాగా వుంది - ౪1. 1811 లో. దానిని కొద్దిగా [పకటన సవరించి మామూలు నాటిక (పదర్శించాలి అని రఘుపతి ఉపాయం చెప్పాడు.

ఊర్వశీ కలగకేనుకుని ₹₹. వాల్‌ (పొొవయిటరు శవళంకరంతో మాట్లాగి నృత్యనాటిక ఐదులు, _సఖ్యాత బెంగాలీ నాటకక ర ద్విజేం దలాల్‌రాయ్‌ రచించిన చార్మితక నాటకానికి అనువాదమైన '* పతీకారం” నాటకం వేన్తున్నామవి చెప్పింది మొత్తంమీద - తన మితులు ని దలేచి ఈ గదిలోకి వవ్చేసరికి = కాను ఇప్పుడిచ్చిన స్కి9ఫ్టునుంచి - నిన్నరాతి కామరాజు ఊర్వశి అనుకున్న (ధేమాలాపాల డైలాగులు -- రివోర్సల్‌ చేన్తూండాలని ఆదేశించి వారిద్దరినీ పంపేశాడు.

రఘువతి తరవాత రామానుజం, మరు వుండగా, ఊక్వశినీ, కమరాజుసీ ఈమ గదికి పిలిచి - ఆ రాతికి నాటకం వుందనే విషయాన్ని మళ్ళీ నూచిస్తాడు.

మొ తుఎమీద మధు, రామానుజం వుండగా కామరాజునేత, ఊర్వశి చేఈ రఘుపతి తన చార్మితక నాటకం పూర్తి రిహార్సల్‌ చేయించబోయాడు అందులో నంళభాషణలు విని = మధు రాకూనుజ- అదిరిపడ్డారు. ఊర్వశి కామరాజు, విన్న ర్యాతి తమ పోర్షన్సు రివోర్వల్‌ చేనుంటే ౨ని -- తాను 'ఊర్వ!"ని ఆపార్టం చేను కున్నందుకు మధు బాధపడ్డాడు. రామానుజం వివి - తామెంత పూల్సయి పోయామో కదా. అని నాలిక్కరుచుకున్నాడు.

రఘుపతి గట్టిగా పూరుకోబట్టి మధు ఊర్వశి ఒక్కటిగా బతకగలిగే అవ కాళం ఏర్పడింది.

ఈ 'నాటకం౦ం' అనే నాటకంలో విశేషం, [ప్రారంభం వించీ - అంటే పాతల పరిచయం దగ్గరనుంచీ రచయితి ఉపయోగించిన “పమయోగ సంవిరానంి మొక్రం మూడు రంగాలలో - సమస్య + పరిష్కారపు పథకం + పరిష్కారం దిశగా అనుమాన విచ్చేదం అనే మూడంళాలనీ - నరసరాజుగారు అలవోకగా చేశారు. సామాజిక పయోజనం సాధించినా, ఒక వ్యక్రికి [ప్రయోజనం సాధించినా, నాటక రచయిత దృష్టిమాతం ఏదో ఒక [(పయోజనం మీద వుండాలని ఢంకా అశాయించి చెప్పారు వోస్య రచనల సందర్భంలో ఈ నాటకం ద్వారా నరస రాజుగారు ఒక సొగసైన ధోరజీ (పవేళ పెట్టారు.

వి83 అలనాటి నాటకాలు

అక్షి కీర్తి శేషంలు ఆల్ల్రదుగో-ఆదుగో-వినరా తప్పట్లు. ఆ ధ్వని తరంగారే కదరా ఆకలిగొన్న కళా జీవికి పంచభశ్య పరమాన్నాలు! ఆ ఉత్సాహ సకటనలే కదరా కళాకారుణ్ఞి వెరెటత్రించేసే ఏకైక సంమఘటన....” అంటూ (ప్రారంఠమైన నుదీర్హ సంభాషణ క౧రస్ట్థం కొని రంగ స్తల నటుడు-ఓ ముషృయ్యేళ్ళ [కఈం ముఖానికి రంగు వేనుకున్న నటుడు-లేడంపే అతిళయో క్రికాదు.

ఈ సంభాషణా కళకలం ఖమిడిపాటి రాధాకృష్ణగారు (వానీన 'క్టిర్రి శేమలు' నాటకంలో మురారి ప్యాతది ఈ మురారి ప్యాతద్వారా విశేష (ప్రదారం పొందిన ఆనాటి రంగస్థలనటుడు శ్రీ రావుగోపాలరావు. ఆ తరవాత ఈ పాత ద్వారా మంచి "పేరు తెచ్చుకున్న వాళ్లు య[రంనేన చందమౌళి, నూతులపాటి వానుదేవరావు. నిజానికి ఈ నాటకంలొ అసలైన కష్టాలు వాణీనాధానివైనా, పేరు మాతం అతని ఆన్న మురారికి వచ్చింది.

కీర్రిశేమలు నాటకంలో, కథ కళాకారుల కష్టాలకీ, “ఆసంతృ ప్రీతో కూడిన తిక్కకీ సంబంధించినది నాటకం 1860ల దళకానికి చెందినదిం

షపాధారణంగా కవులూ, వీినిమా రంగానికి సంబంధించిన వారూ, తమను కాము 'గారం' చేసుకునేంతగా ఇక ఎవరూ చేనుకోరని సతీతి ఈ సృష్టి ఈ మాతమైనా సరిగ్గా నడుస్తోందంటి కారణం *మ ఉనికేనని గాఢంగా నమ్ముకున్న వారు వీరు. కనక-సహజంగాశే, కీర శిఖరాలను చేరిన సందర్భంలో కన్నూ మిన్నూ కానుకోలేకపోవడం, ఒక్కసారి ఆ ఎత్తునుంచి - ఏ కారణం వల్లనై తే

ఆలఅలశాటీ నాటకాలకు |

నేం - పడిపోతే, సమాజాన్ని తిద్దిపాయ్యడం, కళారంగానికే సమాజం రీరవి అప చారం చేస్తోందని వాపోవడం, వాగ్యుద్ధం చెయ్యడం వీరి మాననిక బలహీనత.

అయికే-ఈ 'కీ ర్తిశేవులు" నాటకంలో రాధాకృష్ణగారు ఎక్కువగా ఎగ తాళ చేసిందీ, ఎండగట్టిందీ, కవుల్ని కళాకారుల్ని అడ్డుపెట్టుకుని “వ్యాపారం సాగించే మనుషుల్ని. ఈ ఇతివృత్తం రాధాకృన్ణగారు ఈ నాటకం (వాసే నాటికి కొ త్రదికాదు. ఈ నాటకం ర క్రి కట్టడానికి కారణం, ఇతినృ త్రం కంటే, సంభావ జలు నిర్వహించిన తీరు, వాటిరో రచయిత ఉపయోగించిన వ్యంగ్యం.

ఒక కవికో, ఇతర కళలకు చెందిన వారికో “సన్మానం” చెయ్యడమంటే నిజానికది ఎంతో విశేషమైనది. వ్యయ [పయాసలకు సంబంధించినది “సన్మానం అనే ఒక గౌరవ (ప్రకటనని నిసలైన వ్యాపారంచేని, కమిషన్‌ "పేరిట లాభాలు తీసే జాఢ్యాన్ని రాధాకృ్ళన్ణగారిందులో చావు దెబ్బకొట్టారు. శిలా విగవాలూ, స్మారక చిహ్నాల పేరుతో (ప్రజల దగ్గర చందాలు వనూలుచేసి, ఆందులో సొమ్ము తస్కరించడానికి వెనుదియ్యని దివాలా * మన స్రత్యంమీద దెబ్బకొట్టారు. ఈ (ప్రయత్నంలో “మెలో [డామా'ని అశయించారు. ఈ నాటకంలో సజీవమైన జీవిత సన్నివేశాలకంటె, నాటకీయమైన, మనుషుల “త్మీనానుభవ “అభాసల్ని చిత్రించారు.

ఈ నాటకంలో మూడు రంగాలున్నాయి. పాత పద్ధతిలో “అంకళాలు” లేవు. అంటే, ఆంళాలలో రంగాలు అంతర్భాగంగా లేవు. తెలుగు రంగస్థల పరిమితుల్లో ఒక్క. శ్రీ పాత మించకుండా జాగ ర్రపడి, సాధ్యమైనంత ఎక్కువగా “వపదర్శ కుల కష్టనుఖాలు దృష్టిలో వుంచుకుని వాసిన నాటకం ఇది. 'కి ర్తిశేవలుి మూడు రంగాలలో సంభాషణల 'వేగం' మనల్ని ముందుకు లాక్కువెడుతుందిం ఇందులో కథ నూన్మంగా ఇది. వాజణీనాధం కవి. కవిత్వ రచనను వృత్తిగా స్వీకరించిన అమాయక కవి, తనకు జరిగిన సన్మానాల ప్యతాల్ని చూసుకుని దండల్నీ, తప్పట్టుని ప్రజాలిమానానికి పరమ (ప్రమాణాలుగా నమ్మిన మనిషి. అతని భార్య జొనకి. ఏ పర్యేకతలూ, విశేషణాలు, మానసిక సంఘర్షణలూ లేకుండా వినయ విదేయతలతో భర్హని గౌరవించిన సామాన్య గృహిణి. భర్తకే కాదు, భర్త అన్నగారైన మురాంకి కూడా “విధిగా సేవలు చేనిన పుణ్యాత్ము రాలు. ఇంట్లో వంటకి వీయ్యం నిండుకున్నాయని భర్తకు ఎలా చెప్పడమా 1 అని (గుడ్డనీరు కర్కుకుంటున్న దశలో, వాజీనాథం మరో సరికొ ళ్‌ సన్మాన

ల88 అలనాటీనాటకాలు

ప్మ్యతంతో, దండతో ఇంటికి వచ్చాడు. తను అయిదేళ్ళు కష్టపడి రాసిన ఉద్గం ధాన్ని శఠగోపం అనే (పచురజకర్త అచ్చు వేస్తానన్నాడనీం మాట్లాడడానికి ఇంటికి వస్తానన్నాడనీ, భార్య జానకితో మురిసిపోతూ చెప్పాడు. కానీ అదే సమయంలో ఇంట్లో నియ్యం అయిపోయాయని జానకి చెప్పవలని వచ్చింది. దానిమీద, జానకికి తను ఇచ్చిన ఆయిదు రూపాయలూ కాజేసి తన అన్న మురారి “మళీ” (తాగడం మొదలు పెట్టాడని తెలునుకోవలని వచ్చింది.

ఈ సంభాషణ ఇలా సాగుతుండగా ఆ ఇంటి యజమాని గంప శంకరయ్య చక్కా. వర్చాడు. అతనికి వాణీనాఠం, మూడు నెలల ఇంటి అద్ధె-వెరనీ-యాల్రై రూపాయలు బాకీ పడ్డాడు ఆ వైనం అడగడానికి వచ్చాడనుకుని-రేపు “అణా వైసలతో' చెల్లిస్తానని చెప్పాడు కాని శంకరయ్య అంతకంటే పెద్ధ పని మీద వచ్చాడు, తగు మనుమలకు, తగు విధంగా, తనకు తగు లాభం చూనుకుని = అనగా కమిషను వేనుకుని-సన్మానాలు చేయించడం ఆయన ఉపవృ త్రి. (పస్తు తం ఈ వాణీనాథానికి ఒక ఘన సన్మానం చేని, వెయ్యి నూటపదార్డు రొక్కం ఇప్పీంచి-వనూళ్ళలో “మిగిలిన మొత్తాన్ని” తాను స్వీకరించడానికి ఈ సన్మానం ఐల (ప్రదర్శన ద్వారా చైర్మన్‌ జనతారావు ఈ కవికి చేనిన “పొర సన్మానం” కంటే గొప్పది వాణీనాథావికి తాను చేశానని ఓ మెట్టుపైన ఉండడానికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడానికి వచ్చాడు, ఈ “మిగులి లాభళకరమైన [పయ త్నంలో వాణీనాథం తనకు చెల్లించవలసిన యాఖై రూపాయల గురించీ శంక రయ్య ఒత్తిడి చేయదలచుకోలేదు. కవి-వాణీనాథం శంకరయ్య మాటలో అంత రార్థం [గహంచుకున్నాక- అసహ్యించుకుని అతన్ని బయటకు పొమ్మన్నాడుం శంకరయ్యకి ఆహం దెబ్బతింది. కనక, వెంటనే అద్దె జ్ఞాపకం వచ్చింది. తీర్చ మని, తీర్చకపోతే మర్యాద దక్కదనీ హెచ్చరించాడు ఈ సమయంలోనే మురారి (కాగిన మైకంలో తూలుకుంటూ వచ్చాడు. శంకరయ్యకు అతనంటే భయం. _పెగా మురారి విసిరిన వ్యంగ్యోక్తులూ, తన సొమ్ము యాై రూపాయలు కొజెయ్యబోయిన వైనం, ఆతన్ని అక్కణ్ణించి పరుగె త్రించాయి.

వాణీనాథం మురారి అనారోగ్యానికి బాగా కలగిపోయాడు. ఆసలు ఆతనలా తయారుకావడానికి కారణం చెప్పమని బలవంత, చేళాడు. మురారి చెప్పాడు,

అలనాటి నాటకాలు (87) ౨89

అతను ఆంధ్రదేశం గర్వించదగ్గ రంగస్థల నటుడని అఖండ (పళంసలందు కున్నాడు. నాటకానికే జీవితం ఆంకితం చేళాడు. ఎం. ఏ, పరిక్ష తప్పింది. తండి పోయాడు. బాధ్యతలు నెత్తిన పడ్డాయి. కొని, “పెనలు” లేవు పెరిగిన కిర్రి మిగిలింది. దార్మిద్యం నానాటికీ పెరిగింది. తప్పట్లు కొట్టిన చేతులే అతనికి వపెసా విదిలించలేదు. ఓహో అన్న నోశ్లే అతన్ని బాదధ్యతారహితుడన్నాయి* ఫలితంగా “అసంతృ ప్రితో కూడిన తిక్క” (2820532471020) మిగిలింది, మద్యానికి బానిస ఆయ్యాడు, ఆరోగ్యం పూర్తిగా దెబ్బతింది.

ఇదీ నూడ్మంగా మురారి బౌతికస్థితి మానసికంగా ఆతను (పజల్నీ, [పళం నల్నీ అనుమానించి, అసహ్యించుకునే స్టెతికి వచ్చేశాడు

మురారి అనారోగ్యం పెరిగిపోతున్న ఈ సమయంలోనే జానకి తండి జగన్నాధం చూడవచ్చాడు. అ ఇంటి పరిస్థితి తన కూతురి దీనస్థితీ చూళాడు, అల్లుడెన వాణీనాథం ఏదైనా ఉద్యోగం చేస్తే మంచిదిని ఆయన ఆళ. అదే *వాచా' చెప్పాడు కూడా. వాణీనాథం ఆందుకు వ్యతిరికించి, తను నమ్ముకున్న కవిత్వ కళ తనను అదుకుంటుందని దృఢంగా నమ్మేడు. వచ్చిన జగన్నాధం, తన భార్యకు ఒంట్లో బాగులేదని చెప్పి జానకిని తనతో తీనుకు వెళ్ళదలిచినట్టు వెల్లడించాడు.

ఇంతలో ళరగోపం, శంకరయ్యను కూడా తీసుకువచ్చాడు. అతని రాక కోసమే ఎదురుచూస్తున్న వాణీనాథం ఉప్పాంగిపోయాడు వాణీనాథాన్ని పొగిడి శఠగోపం అపూర్వమైన అయిదేళ్ళ [శమలోంచి పుట్టిన, వాణీనాథం రచనను శ్లేవలం యాళైై రూపాయిలకే కొనడానికి ఒప్పుకున్నాడు, వాణీనాఠం హఠాళుడై పోయాడు. ఈ యాఖై రూపాయల పారితోషికం ఇవ్వడానికి శఠగోపాన్ని (పోత్స హించిన శంకరయ్య, ఆ డబ్బు వాణీనాథం దగ్గరనుంచి “తన ఇంటద్దె బాకీ నిమితం” అక్కడే - ఆ వణంలోనే వనాలు చేనుకున్నాడు పుస్తకం దక్కిన శథగోపం సంతొషించాడు జగన్నాధ ) జానకిని తీనుకుని (ప్రయాణం కట్టాడు

వాణీనాథం ఆరోగ్యం బాగా క్షీణింంంది మంచం పట్టాడు మురారి అతనికి సేవలు చేనున్నాడు. జానకి ఇంతా ఊరునించి రాలేదు.

డాక్టర్‌ గంగాజలం వాణీ ౮ాథాన్ని పరీచించడానికి ఇ౦టికివ స్తే మురారి తన “ఎక్స్‌రే'లు, ఇతర “ఆరోగ్యప్మతాలు" ఆయనకి చూపించాడు మంచంమీద

వం0 అలనాటినాటకాలు

వున్న మనిషి 'మురారి' అని చెప్పాడు, చూసిన 'ఎక్సరే'లు ఇతర సృతాల్నిబట్టీ- ఆ మంచంమీద మనిషి మరి నాలుగు రోజులుకంటే (బతకడని ఖరారు చేళాడు, గంగాజలాన్ని దగ్గరుండి తీనుకొచ్చిన ల్రైరవమూర్తి ఈ వార్తను మేఘాలమీద ఊరంతా అందించాడు ఊరి పెద్దలు, అమీందారుగారు, ఇత 1 (పకలూ వాణీ నాథంమీవ దయావర్షం కురిపించారు. డబ్బు వనూలుడేసి చనిపోయిన పీమ్మట ఆతని స్మృతి చిహ్నంగా అతని శిలావ్మిగహ)ం (పఠిష్టింవాలని విశ్చయి చాకు శరవేగంగా ప్రయత్నాలు మొవలు పెట్టారు. అన్నీ సిద్ధమయ్యాయి వాణీ రథం డాక్టరు లెక్క పకారం మరణించడమే మిగిలింది. కాని-వాణీనాథం మరణించలేదు. మందులు వంటబట్టీ నెమ్మదిగా కోలు కుని, లేచి, తిరిగే స్థిికి వర్చారు. ఇది ఊరి పెద్దల్సి, (పఆల్నీ, ఇరకాటంలో పడేసింది. వాణీనాథం చావనందుకు పెద్దలకు వినుగూ, కోపమూ వచ్చాయి. చివరికి-మురారి, డా॥ గంగాజలాన్ని మభ్య పెట్టి తన మెడికల్‌ రిపోర్టుల్ని తమ్ముడివిగా ఆయనకు చూపించడం. ఈ *మనోవేదని కారణం ఊరి పెద్దలు (గహించారు. అందువల్ల వాణీనాథం చనిపోలేదన్న కోపాన్ని మురారిమీదికి మళ్ళించి, అతన్ని *“దోహి'గా ముదించారు. మురారి, వాణీనాథాన్ని తానే చంపుతానని ఊరి పెద్దలదగ్గర నిలబడి వామీ ఇచ్చి-అప్పటికే-వ్యంగ్యంగా స్వార్తపకులై న వాళ్ళందరినీ ఒక దులుపు దులిపే ళాడు (పజలు “మురారిని దండించడానికి సిద్ధపడ్డారు. వాణీనాథం అన్నను రవషించుకోటోయాడు, కాని-మురారి కుహనా కళాపోవకుల దాడికి గురి అయ్యాడు. వాణీనాథం-- అంత కితమే తమ వూరినుంచి తిరిగి వచ్చేసిన జానకి-మురారిమీదపడి ఏడిచారు= బయటనుండి జనం కోలాహలం వినబడుతూనే వుంది. నాటకం ముగినింది. రారాకృవ్ణగారి నంభాషణా చమత్కారానికి ఒక ఉదాహరణ బఇదిం మురారి అంటాడు “ఈ భూమ్మీద వున్న జ-తువులన్నిటిలోకి మననులు అర్దం చేనుకోతేని జాతి ఒక్క మనుషులే. అందుకనే దేవుడు వాళ్ళుకి మాటలు కూడా వేర్పాడు.” కళాకారుల [భమలకీ, కుహనా కళారాదకుల “పొగరు మోతుబరీ"కీ, ఏక కాలంలో వ్యాఖ్యానాలు పలకడానికి [ప్రయత్నించిన నాటకం “*కీ రశేవలు”. అలనాటినాటకాలు వ21

నిజం

ఈ (ప్రపంచంలో ఏ మనిషికైనా సరే, “నిజం తెలునుకోవడంలో ఉండే ఉత్సాహం, కుతూహలం “నిజం” చెప్పడంలో అరుదుగా వుంటుంది. చిన్నపిల్లల్ని “నిజం చెప్పు అని దండించే తల్లిగండులూ, ఇన్కూూలు మాస్టర్లూ, కోర్టుల్లో *నిజ మే చెపుళాను అబద్దం చెప్పను అని [ప్రమాణం చేయించే బెంచి గుమాస్తాలూ ఈ కుతూహల లవణానికి నమూనాలుం

మనదేశంలో న్యాయాన్ని కాపాడటానికి న్యాయస్టానాలున్నాయి. అన్యాయ ముగా (ప్రజలు ఒకర్నొకరు హింసించుకోకుండానూ, ఒకరి స్వేచ్చనీ,

వి09 అలనాటినాటకాలు

సౌఖ్యాన్నీ (ఉన్నంతలో) మరొకరు హరించకుండానూ చూడడానికి పోలీను వారు న్నారు.

ఆంటే ఏమిటన్నమాట ? ఎడాపెడా కాపుగల కాని, *నిజం' అనే దీపాన్ని ఆరిపోకుండా న్యాయవ్యవస్థ, పోలీను వ్యవస్థ, రెండు ఆర చేతుల్లాగ వ్యవహరించ వలనీ వుంది.

వ్యవహరిన్తున్నాయా యూ

*“లేదు' అని ఘంటాపధంగా చెప్పడానికి రాచకొండ విశ్వనాఠళాన్త్రగారు “నిజం' అనే నాటకాన్ని 1963 నాటికే రాళారు. ప్తీడర్గూ, పోలీస్‌ ఇన్‌ స్పెక్టర్లూ అ చేతుల్ని వంచేసి, విరిచేసి వంచనతో అ డిపాన్ని ఆర్బేసే [పయత్సాలు బుద్ది పూర్వకంగా ఎలా చెయ్యగలరో “నమూనా'గా-ఒక హత్యోదంతం భూమికగా-- రా వి కాస్త్రిగారు చి్యితించే [ప్రయత్నం చేశారు. అఆ సంకల్పాన్ని (రువపరున్తూ శాన్రీగారు ఇలా 'మనవి" చేశారు కూడా ! - “ఈ సంఘంలో పేదవాడికి న్యాయం దొరకదు గాక దొరకదు. తన కన్యాయం జరిగితే ఎదుర్కొందికి పేదవాడికీ సంఘంలో అవకాళం లేదుగాక లేదు. ఈ పరిస్థితి మారాలని నాకుంది. అందుకే ఈ నాటకం రాసేను"-

“విజంి [ప్రత్యేకించి *రంగంి *'అంకంి అని లిభథితపూర్వకంగా (పతి నన్నివేశం ముఖాన (వాని చెప్పకపోయినా-ఆరం౦ంకాల నాటకం. నేను మీకిప్పుడు పరిచయం చేన్తున్న ప్రతి 1984లో అయిదవ ము[దణంగా వెలువడింది.

శాస్త్రిగారు తాను చెప్పదలచిందంతా విపులంగా, స్థిమితంగా చెప్పడం కోసం, కధారచయితకుండే సహజ చాపల్యం వల్ల విస్తరించి రాసినా- పదర్శ కుల సొకర్యంకోసం నాటకంలో ఏయే “అంళాలు' విడిచి *నంష పం" (ప్రదర్శించు కోవచ్చునో ఈ పుస్తకంలో విర్హేశిన్తూ అచ్చుకూడా వేళారు. అండేకాదు, నాటకం మొత్రంమీద “*తీని వేయదగిని ఆయా భాగాలను బాకెట్లలో నూచించారు

*“నిజం' నాటకంలో ముఖం చూపించే పాతలన్నీ కలిపి పాతికకు పెనే వున్నా కీలకమైన పాతలు సార్వలౌమరావు నుశిల, సోమనుందరరావు కృష్ణ కిష్టప్ప మాతమే

నాటక కథని మూడు భాగాలుగా దేనుకుని మనం శద్ధగా పరిశీలించ వచ్చు ఒకటి-సత్యం వత్య, రెండు - నేరస్టుడిగా సోమనుందరరావు ఎంపిక, మూడు - న్యాయస్థానంలో తంతు,

అలనాటి నాటకాలు లర

“నిజం నాటకం ద్వారా, రావిశాస్త్రీగారు చెప్పదలచిన సంగతిని మనం విస్పష్టంగా [గహించడానికి ముందు క్లుప్రంగా ఇందులో కదధాన్యూతం చూద్దాం.

సార్వభౌమరావు (ఎం.పి.) కొడుకు ఆర్మీ ఆఫీసరు నుందరమూ, (ఫొనె సర్‌ కోసలరావు మేనల్లుడు సత్యమూ, ఆర్బన్‌ బ్యాంకి క్యాషియర్‌ రాధా మాధవ స్వామి కొడుకు మధునూదనరావూ, మధుకూదనరావుతో పాలిటిక్స్‌ ఆన్సర్స్‌ క్లాస్‌ మేటు కృష్ణారావూ, కలినీ - మే ఏ8 తారీకు ఆదివారం ఉదయం బయలుదేరి ఊరి చివర నల్లదెరువు అవతల చిట్టడి ఎ లాంటి చోటికి *షీకారు" వెళ్ళారు. అలా వెళ్ళడానికి సత్యం తన మనవడికి కారు తెచ్చాడు.

అక్కడ కూర్చుని అంతా విస్కీ తాగారు తాగను మొరో అనే మధు నూదనరావు చేత కూడా తాగించారు. తాగుతూ మాట్లాడడం, మాట్లాడుతూ తాగడం వల్ల మైకంతోపాటు మాటలు కూడా పెరిగాయి. అలా అలా సంభాషణ సుందరం తండి సార్వభౌమరావుమీదకీ, ఆయన చేరదీసిన వంటమనిషి కొండమ్మ ఊరఫ్‌ నుశీ౨ మీదికి మళ్ళింది. సత్యం సార్వళౌమరావు దగుల్చాజీతనాన్ని నిందించాడు. నుశీలకు అన్యాయం చేనీన మనిషనీ యీసడించాడు. “ఇప్పుడా నుశీలని నుందరంగాడు సాకుళున్నాడు” అనే వాక్యం తాగిన మైకంలోవున్న ఆర్మీ ఆఫీసర్‌ నుందరానికి తగిలింది. నిజానికి సత్యం ఉద్దేశించిన నుందరం *“డాకూనెంబర్‌ వన్‌", 'సుందరం నెంబర్‌ టూ” ఊ.

కాని - ఈ నిజాన్ని గుర్రించే స్థితిలో అక్కడెవరూ లేరు. “నేనుమా పిన్నిని ఉంచుకున్నానంటావా ?' అని *నుందరం నెంబర్‌వన్‌”, కోపంతో ఊగి పోయాడు కృష్ణారావు ఆ కోపాన్ని తెలిసో తెలియకో “ఎగసనితోళాడు.

సరదాకి పారంఠమైన షికారూ, (రాగుడూ బాగా ముదిరి - సత్యాన్ని నుందరం విస్కీ బాటిల్‌తో కొట్టి చంపడానికి దారితీశాయి. నిజానికి నుందరం సత్యాన్ని చంపాలని కొట్టలేదు కొట్టాలనుకుంటే సత్యం చచ్చిపోయాడు

ఈ హఠాత్‌ సంఘటనతో మిగిలిన ముగ్గురికి తాగింది దిగిపోయి భయం పట్టుకుంది, కృష్ణారావు నూచనమీద, ఈ సమస్యను సార్వభౌమరావుగారి చేతులో పెట్టడానికి నిశ్చయించి - సత్యం *“మావ' కారులో గబగబ అక్కజ్జించి ఉడాయిందారు -_ మిగిలిన ముగ్గురు.

సార్వభౌమరావు గారు ఎం పియే కాదు, ధనవంతుడే కాదు, పలుకుబడి కలవాడు మాతమే కాదు, అవసరం వస్తే రావనుడై పోగల గుండె రై ర్యంగల

వరక్క అలనాటి నాటకాలు

"పెద్దమవిషి వయన్ను ముదిరి ముసలితనం ఫైన పడినా మనన్నుకీ, శరీరావికీ “హుమ్మన్సు' చెడవివాడు.

కనకనే - వంటవుట్టి కొండమ్మ అనే నుశీలని - పెంటకుప్పమీద పడి కుళ్ళిపోవలనినదాన్ని - ఇంటికి తెచ్చి, సాకి. వంటికి వన్నె, కంటికి ఇంపు కలిగే లాగ తిండి బట్ట నీడ ఇచ్చి పొషించి - తన మనిషిగా వుంచుకున్నాడు.. భార్య పోయింది గనక అఆడదిక్కుకోనం ఆ పని చేసినట్టు మనల్ని నమ్మమంటాడు మన మాట ఎలా వున్నా నుశీల మాతం ఆయన్ని దీనజన రతకుడిగా నమ్మందిం రర్మరాజంతటి తిగుమవివని [తికరణశుద్దిగా నమ్మింది. తను ఆయనకి ఏం కోరితే అదిచ్చి కృతజ్ఞత విలువ్కకోవలనిందేనవి నమ్మింది. ఒళ్ళంతా దోచి పెట్టింది"

ెద్టంవ కాని - ఒకరోజు సాయంకాలం పార్కులో నీరెండలో - పొన్న చెట్టుకింద విలుచున్న కృన్ణుడిలాగ శాకూ సోమనుంచరంగాడు విలఐడి - “నా పేరు నుందరం” అంటూ దగ్గరికొచ్చి మం్యతించినట్టు నుశీల మనన్వుని హరిం చేశాడు అలా హరించి తమ మరలిపోవడమో, నుశీలని లేవదీనుకుపోవడమో చెయ్యకుండా - అడపా దడపా నేరుగా సార్వలౌమరావు గారింటికే రావడం మొదలుపెట్టాడు. నుశీలని తనతో వచ్చెయ్యమవి తొందరచెయ్యడం కూడా మొదలు పెట్టాడు. నుశీల ఎటూ కేల్చుకోలేవి దళలో పడింది. ఇటు పార్వబౌమ రావు పల్ల చర్మం చెప్పులు కుట్టించి ఇచ్చినా బుజం తీరదన్నంత కృతజ్ఞతం అటు సోమనుండరరావుపట్ల గుండెలు కోన్‌ ఇచ్చేద్దామవే ఆకర్షణ అయివాా ఇలా గత ఏడాదిగా జీవితం గడుమ్తానే వుంది.

మే 2+ఎ తేదీ ఆదివారం నాడు సోమనుందరం నుశీలని “ఏమైనా సర తీమకు వెళ్ళాలనే ఉద్దేశంతో వచ్చాడు. షుశీం ఇంకా అతనికి నచ్చచెవుతూండగా పౌర్పబౌమరావు మూడా ఆదే సమయానికి ఊరువించి వచ్చాడు.

నుశీల గాభరా పకింది. పోమనుందరాన్ని రాచణానికి [పయత్నించింది కాని, పార్వభామరావు కవి పెర్రేళాడు. నుశీలని “కార్నర్‌” చేపేళాడు. హోలీమ సవీన్‌ స్పెక్టర్‌, తనకి అశితుడూ అయిన వీన్సప్పని పిలిచి - పోమనుండి రాన్ని అరెన్హు చేయించేళాడు. అండేకాడు, నుశీల తనపట్ల చూపించిన మోరమైన కృత మ్నతవి, ఆమె చేజేతులా చేసుకున్న శీలతంగాన్ని అమెదేతే చెన్పించి ఒప్పిం చేశాడు. పార్వలౌమరావుకి గుండెలు మండిపోయాయిం

అఆలనాదీ నాదికాలు వక

ఈ మంట అనుభవిన్తూండగానే కృష్ణారావు, మధునూదనరావు, ఆయన కొడుకు సోల్డరు జాతి నుందరాన్ని వెంటబెట్టుకొచ్చి -“సత్యం చావు కబురు” చల్లగా చెప్పారు. అ చావుకి కారణం ఆయన కొడుకు నుందరమేనని చెప్పారుం సార్వభౌమరావు చాకులాగ ఆలోచించాడు. తన కొడుకు నుందరాన్ని ఆ కేను లోంచి తప్పించాలంటే, అతను చేనిన హత్యకు సాక్షులైన కృష్ణారావునీ, మదు నూదనరావునీ తన గుప్పెట్లో పెట్టుకోదలిచాడు. “కాంపౌండర్‌ ముండ” గర్భ విచ్చి తి ఉదంతం ద్వారా కృష్ణారావునీ, తండి రాధామాధవస్వామి అర్బన్‌ బ్యాంకిలో చేసిన “ఫ్రాడ్‌” ఉదంతం ద్వారా మధదునూదనరావునీ - బెదిరించి - నోరెత్తకుండా - ఒకవేళ ఎత్తిడే తనకు మృాతమే అనుకూలంగా ఉండేలాగ - కట్టిపడేకాడుం

నుశీలని తన వద్దిలోంచి చెరచడానికి సాహసించిన డాకూ, లోవరూ అయిన సోమనుందరంగాజ్ణి *“నుందరంి పేరు ఆసరాగా సత్యం హత్యకేనులో ఇరికించి శని తీర్చుకోడానికి, తద్వారా నుశీలను బలవంతంగా దక్కించుకోవడానికీ కూడా నిశ్చయించాడు

వెంటనే కిష్పప్పని మళ్ళీ పిలిపించి-సర్దుబాటుగా మాట్లాడి - సోమనుందరం గాడి చెంపరేచరు “సబ్‌ నార్మల్‌ '£ దిగిపోగలందులకు అనువుగా సత్యం హత్య శ్రేనుని “పునర్నిర్మించుకో"మని (ప్రోత్సహించాడు.

కేన 'సెషన్సు కోర్టుకెక్కింది. చనిపోయిన సత్యం తన చావుకు ముందు “రిఫర్‌ చేసిన 'నుందరం నంబర్‌ టూ' సోమనుందరరావు, ముద్దాయిగా బోనులో నిలబడ్డాడు. సోల్దరుజాతి “సుందరం నంబర్‌ వన్‌ ”, “బెంగుళూరు పంపబడ్డాడు"-

సర్కారువారు ఈ సోమనుందరరావు తరపున వాదించడానికి దయతో డిఫెన్సు లాయరును ఏర్పాటుచేళారు. మధునూదనరావు, కృష్ణారావు, జాక్టరూ, పోలీస్‌ సవిన్‌ స్పెక్టరు కిష్పప్ప, సార్వభౌమరావు, కడకు నుశీల -- బోనెకి.. ఈ కేసులో సాఖ్యాలు చెప్పారు. సోమనుందరం నుశీలకి కోర్టులో గాని తెలియలేదు. ఆమె చాలా కలవరపడిపోయింది డిఫెన్సు లాయరు వాదన నిలవ లేదు (పానిక్యూషన్‌ లాయరు చెలరేగి వాదించాడు. అక్కడికీ సోమనుందరరావు తన సహజ ధోరణిలో నూచించాడు కూడా -- మధునూదనరావు చేత, కృష్ణారావు చేకా ఎలా నీజం కక్కించవచ్చునో,

96 అలనాటినాటకాలు

కాని - ఆతని మాటలు చెల్లలేదు. జడ్జి సోమనుందరరావునే నేరన్థుడిగో ఖాయం చేసి -- అది హశొత్తుగా ఉఊతేకంలో చేసిన హత్యకాదనీ, ఉద్దేశ వూర్వకంగ్యా ఆఅవకాశంకోసం వేచివుండి దొంగచాటుగా చేనిన వాత్య అని తీర్మానించి = ఉరీ శివ వేళాడు.

శిక ఉరిశివ అవి తెలిసి - మధరునూదనరావు తన అంతరాత్మ పెళ్లే జాధ భరించలేక సార్వబౌమరాపవు మీద తిరగబడడానికి వచ్చాడు. కృష్ణారావు కూడా వున్నాడు. సార్వభౌమరావు వారిద్దరితో ఎలా వ్యవహరింబాలో అలాగే దృఠంగా వృవహరించి అదుప్పుచేళశాడు. నుశీలతోనే ఎంత జ్మాగత్తగా వాదించిన ఆమెను తనతో నిలుపుకోలేక పోయాడు.

సోమనుందరరావుకి 'సెషన్సు కోర్టు విధించిన ఉరిశిక్షను -హైకోర్టువారు ఖాయపరిచారు. అందువల్ల ఆ శిక్ష అమలుజరిగింది- ఇక్కడితో నాటక కథ ముగిసింది

“నిజం నాటకంలో మనల్ని ఉజ్వలంగా ఆకర్షించే లక్షణం రాంవి, కాగి గారి కార్మిక శక్తి, వాద (వతిభ, లోక నైజాన్నీ, వైద్యాన్ని కాన్రిగారు ఈ నాట కంలో తన “వ్యతిరేకి ప్మాతలచేత సహజంగా చెప్పించారు. ఈ నాటకంలో అద్భుత “వాది (పవాహంలో పడి మనం ఒక సంగతి మరచిపోకూడదు. ఈ నాటకం మనకు ళాన్రిగారు ఉద్దేశించిన “రర్మపశపాతాన్ని” చెప్పుతుంది. అంతే గాని పేదల బొన్నత్యాన్ని గాని, శుద్ధంగాగాని- ఉందనిగాని-- ఉండాలనిగాని- సీతులు బోధించరు. ఒక 'నిజా న్ని పాతెయ్యడానికి ఒకడి పలుకుబడి, రెండు జాధ్యతాయుత మైన వ్యవస్థల నైతిక [భన్టత్వం, ఎంత ఘాతుకంగా కృషిచేశాయో కెస్తంది.

నిజానికి యీ నాటకంలో ప్నాతలంతా దొంగవెరవలే- ఆతి సామాన్య వ్రైతీక న్నూకాల్నిబట్టి చూసనా-- వీళ్ళు దొంగవెధవలే-- సామూహిక సం క్షేమానికి వీశ్శంతా వీడవురుగులే.

సార్వభౌమరావుది డబ్బుపొగరు, పలుకుబడి పొగరై తే, కిష్టస్పది అరధికారపు పొగరు, కృష్ణారావు ఏ గడ్డికరపడాని క్రై నా వెనుదియ్యని స్కాండల్‌. మరు నూదనరావు వెన్నెముక లేవి ప్రమాదకరమైన మధ్య తరగతి సరీనృపం. సత్యం “వాక్‌ సోషలిన్టు” సోమనుందరరావు తనే ఒప్పుకున్నట్టు “చాలా పాపాలు చేళాడు"

అలవాదీవాటకాలు [038] 897

ఎవడో ఒకడి అండవి బతుకుతున్న నుశలకి వల వేళాడు. నుశీల మననుపడిని వెంటనే సోమనుందరరావుతో వెళ్ళిపోక-- ఏ సౌంత కారణాల వనల్లనై రేనేం- రెండు రకాల బతుకుని ఎంచుకుంది- అందువల్ల గట్టి దెబ్బతింది. ఈ పాత అన్నింటికీ లోకనై జంగానే వాటి వాటి పవర్రనలకి వారి వారి సమర్దనలున్నాయిం “దేవుడు సాయానికి రాడేం? అని తన చిన్ననాటి కఠ చెప్పిన సోమనుందర రావుకీ, “నా స్వార్ధంకోసం నేను అన్యాయం చేళాను. నిజమే ఒప్పుకుంటాను... నువ్వు (నుశీల) ఆ కిష్షిగాడు, ఆ మదూధెవ మీరు నాకంటె తేడాగా వున్నారో” అని నుశీలతో వాదన సాగించిన సార్వభౌమరావుకి “ఎస్కేపిన్టు ఫిలాసఫీ" దృష్ట్యా ఏమీ తేడాలేదు.

చెయ్యని నేరానికి సోమనుందరరావుకి శిక్ష పడింది. నేరం చేసిన నుంద రంగాడు తప్పించుకుపోయాడు. ఇక్కడ 'నిజం” సమాధి అయిపోయింది -- అనేదే విచారించవలనిన - అ[కోశించవలనిన విషయం.

ఆసలై న పచ్చినిజం చెప్పాలంటే, ఈ నాటకంలో అసలు సమస్య “పేద వాడి నిస్సహవాయతకి” “డబ్బున్నవాడి జులు౦ోకీ మధ్య “ోఆర్టిక వ్యక్యాసాల పునాది మీద” తలెత్తింది కాదు నుశీల అనే ఆడమనిషి ఎవరికి దక్కాలి? అనే సెక్సు స్వార్దం మీద తలెత్రిందీ సోర్యభౌమరావు సోమనుందరాన్ని సతయం కూనీ కేనులో ఇరికించడానికి కారణం, ప్కుత పేమకంటే శ(తుద్వేషం ఆధికం కావడం. కొడుక్కంటే సార్వబౌమరావుకి నుశీల ముఖ్యం. అక్కడ నుశీలను హరించుకు పోదలచినవాడు 'పీదవాడయిన సోమనుందరరావు కాక, (పొవెసర్‌ కోసలరావు ఆస్థానంలో వున్నా, తనతో సమానుడైన మరో వ్యకి అయినా, సార్వభౌమరావు ఇంటే పాళవికంగా పవ ర్రిస్తాడు, అయితే అనుసరించే వ్యూహం మార్చవచ్చునంతేః

ఏీతావతా - నిజం నాటకం ద్వారా మనం (గహించదగిన నిజం ఏమంటే ఈ లోకంనిండా పలు అంతస్థుల్లో, పలువురు ధెవల దుష్న్రవర్రనలమధ్య అసలైన “నిజం' నలిగి నశించిపోతుంటుందనీ అలాకాకుండా “లోకం అంతా నిజం పలికితే చాలా వాగుంటుం”దనీ - అలా కాని పక్షంలో “సంబంధం లేని"నిర్జోమలు మాడి మ'ైపోలారనీ =

అదీ - మనకి శద్దగా ఈ నాటకం చదివితే ((ప్రదర్శించగా చూస్తే) అర్దం అవుతుందని నేననుకుంటున్న 'నిజం' =

890 అలనాటి నాటకాలు

దొంగవీరడు తెలుగు నాటక రంగస్థలంమీడ పరిషత్తులు, పోటీల, నంన్కృతి (ప్రారంభం తర్వాత నాటక రచన స్వరూప స్వభావాలు మారిపోయాయి. తెలుగు నవలల రచనలో, “సీరియల్స్‌” |[పాఠరంభమయ్యాక (ఒక ఉద్యమంగా) ఎలాంటి మార్పు వచ్చిందో అటువంటిదే ఇక్కడా సంలవించింది. అంటే-అసలు ఏదైనా ఒక నవలంటూ వున్న తరవాత, దానిని పాఠకుల కోసం (స్వీయ వ్యాపారం అవిచ్చిన్నంగా కొనసాగడం కోసం కూడా) సీరియల్‌గా కా స్తకా సగా షృతికల్లో అచ్చువెయ్యడం సవజ విషయం; కావి *“సింయల్‌”గా పచురించడంకోసం-అని (పర్వేకించి ఉద్దేశించి (కొండొకచో రచన కూడా సీరియల్‌ గానే చేన్తూ) నవలలు [వాయడం ఒక విచ్మితపరిణామం, అందుకే కొందరు అమాయక పాఠకులు “మీరు సీరియల్‌ నవలలేమైనా వాళారాశి అవని అడుగుతూండడం కర్గు. ఏతావతా- “సిరియల్‌ నవల” అనేది తెలిసో తెలియకో ఒక సాహిత్య ష్మకియగా భావిండే సందర్భం ఏర్పడిందన్నమాట. ఇదే పరిస్థితి-గోపరిషత్తు నాటకాలో రచన విషయంలోనూ తటస్థించింది. రచయిత “వానిన్‌ నాటకాన్ని ఆడడంకాదు. “ఆడడం కోసంో రచన. అదికూడా పరిషత్తుల “'పళ౦సా వరిధి” దృష్టిలో వుంచుకొని చేసే రచన అంటే-పరిమిత రంగస్థలం, పరిమితంగా పాతల సంచార పరిధి, పరిమితమైన సాంకేతిక సాంఘి కేం వృత్తాలు, పరిమిత ప్మాతలు అందుబాటులో వున్న కొద్దిపాటి రంగస్థల సాంళే అలనాటినాటకాలు ర939

తిక పరిజ్ఞానం---ఈ పరిధిలో ఒకటో రెండో మవా అయితే (మార్చుకోవడానికి ఇబ్బందిలేని)ి మూడో స్థలాలలో కథ “గృరృగుడుగుంచంోం తిరగడం అనేవి జప్పర్రిషత్తు నాటకం” అనే జాతి రచనకు [ప్రధాన లక్షణాలు. (ఠచన విషయంలో ఈ “గూని"తనానికి విచారించాలిగాని కాస్తో కూస్తో నాటకరంగం ఇంకా బళుకు తోందంటే ఎవరో ఒకరు ఒక పరిషత్తు అంటూ నిర్వహిన్తూండడం వల్లనే)

పరిషత్తు నాటకాల సంస్కృృకి బహుళా 1950ల దళకంలో [పారంభమై- 60 ల దళకంలో పుంజుకుని-బాత్సాహిక రంగస్థల నటుల నటనలోకి, రచయితల రచనలోకీ న్యాయనిర్దేతల బ్యురల్లోకీ, కొన్ని కొన్ని స్థిర సంకల్పాలను ఐలంగా చొప్పించి వదిలేసింది-

అటువంటి స్థిర సంకల్పాలలో “స్త్రీ ప్యాతలేని రచని అనేది ఒకటి 'మాత్రమే (పీత కష్టాలు పీతవన్నట్టు నాటక సమాజాల కష్టాలు వాటివి).

జీవన [పతిబింబం కావలసిన నాటకాన్ని-సహజ సన్నివేశాలతో ఎదగ నివ్వకుండా - మన రంగస్థల అవసరాలకోసం, సన్ని వేశాల్నీ, పాతఠల్నీ కూడా చదరంగంలో పావుల్ని నప్పుకున్నట్టు నప్పుకోవడమంతే, జీవితంలో జరిగే కొన్ని ఘటనలలో స్త్రీ అవసరం లేకుండా, [ప్రమేయం లేకుండా కథ నడుస్తుంది. అదేం అబ్బురం కాదు, స్రీ పాత లేకుండా వుండడం కోసం (విషేరావరితో అవధాని పద్మం వూరించినట్టు) నాటకం రాయవలసి రావడం ఆ రచయిత దురదృష్టం. , అటువంటి దురదృష్టం వట్టినాగావి వున్న పరిమితుల్లో మానవ మనస్త త్వాన్ని కుటుంబాలలో ఆర్థికస్వామ్యం కోసం జరిగే కుహకాలనీ-సమర్దంగా చెప్ప డానికి [ప్రయత్నించిన నాటకం కూడా గోపాలరావుగారి “దొంగ పీరడు

ఇది అయిదు రంగాల నాటకం. అన్ని రంగాలలో ఘటనలూ ఒకే ప్రదేశ ములో జరిగాయి. అది రావులహుదూర్‌ సత్యనారాయణ [పసాద్‌ ఇల్లు, ం

మానవత్వం, సంస్కారం "అనేవి ఉన్నత వంశంలో పుట్టుకవల్ల, మంచి ఆర్దిక స్థితివల్ల, ఒడిలోకి వచ్చి పడతాయని నమ్మకం లేదనీ--వట్టి ఖూనీకోరు అని ముదపడిన సాహని, ఒక్కొక్కసారి గొప్ప కొదార్యాన్ని హృదయౌన్న త్యాన్ని చూపిస్తాడనే సందేళాన్ని ఈ నాటకం అందిస్తోంది.

ఇందులో కథ ఇలా నడున్తుంది.

రావుబహుదూర్‌ సత్యనారాయణ (పసాద్‌కి ఇద్దరు కొడుకులు, పెద్దవాడు రాఘవరావు. రెండో కొడుకు లేడు, కోడలూ లేదు. వారి బిడ్డ చిన్నపిల్లవాడు

400 అలనాటి నాబకాలు

మురళీ మాతం వున్నాడు. రాఘవరావు జులాయితనం ఠరించలేక్‌ ఆతీని లోర్య అతన్ని వదిలి పుట్టింట్లో వుంటోంది. అంటే నాటకంలో రాఘవరావు, అతనే ఈమ్ముడి కొడుకు మురళి, వృద్దుడు సత్యనారాయణ (పసొద్‌ అనే ముగ్గురు మనుషులు కేర్యదంగా కథ నడుస్తోందన్నమాట. వృద్దుడైన (వసాద్‌కీ మానసికంగా వూరట కలిగించడావికీ కాన్రీ అశితుడుగా వుండి పురాణ [ప్రవచనం చేస్త కోతీ కేవం జరుపుతున్నాడు. మంచి అర్చుదారుడు, విలాసజీవి, వేళ్యాఏయుడు అయిన కాఘవరావుని హమేషా అంటకాగి - అతని పాపపవుణ్యాలన్నింటిలో ఏ వెరపూో లేకుండా భాగం పంచుకుంటున్న మనిషి రాం[బహ్మం. సత్యనారాయణ సాద్‌ ఉన్నకొడుకు, కోడలు లేకుండా అనాధ అయిపోయిన మనవడు ముఠిళి పెంపకం కోసం, రక్షణకోసం ఒకవైపు పెద్దకొడుకు రాఘవరావు జులాయితనం, అప్పుల మారితఈనం భరించలేక కుమిలిపోతూ ఒకవైపు- ఇది చాలక బార్ధక్య భారంతో మరీనూ - నలిగిపోతూ బతుకుతున్నాడు.

ఒక దళలో, రాఘవరావుకి బుద్ధిరావడంకోసం - అప్పులిచ్చేవాళ్ళును అకి కట్టడంకోసం - తన ఆస్తీ మొత్తాన్ని మనవడు మురళి పేరిట రాసేసి - ఆ వీషయం ప్యతికల్లో (ప్రకటించాడు. ఈ వకటనతో అసలు కఠ [ప్రోరంభమైంది

జమీదారు పెద్దకొడుకు రాఘవరావు అనన్తిమీద ఏమీ హక్కులని పడయ్యాడు కీల ముక్కుపచ్చలారని, పనిపిల్లవాడు మురళి ఆఆని!ి నఠక్వాతి కారి అయ్యాడు!

సత్యనారాయణ (పసాద్‌ [వానీన వీలునామా, [పన్తుళకం తేండు సమస్యల్ని సృష్టించింది. ఒకటి రాఘవరావుకి సమస్య - అప్వులిచ్చినవాళ్ళని ఎదురో+_వడర ఎలా €- రెండోది ముసలాయనకే సమస్య ఆసికి హక్కుదారుడైన పిల్లవాణ్ణి ఎలా రవషీంచుకోవాలి ?

రాఘవరావు మీదకు అప్పులవాళ్ళు రానేవచ్చారు పాత అప్పులు తీర్చ డౌనికి డబ్బులేదు. కొత అప్పులెవరూ ఇవంరు. ఈ పరిస్దితిలో రాం ఐహ్మం ఈాఘవరావుకి ఆండగా నిలిచాడు అంధదేకాదు గురవయ్యశిట్టి చేత అప్పు ఇప్పించ డానికి కూడా సిద్దమయ్యాడు. గురవయ్య శెట్టి పిరికివాడుగా పెకి కనిపిందే ఉక్కు మనిషి. అతను 'నెటిల్‌ మెంట్‌ ఎరుకలవాళ్ళకు దన్నుగావుండి దారులు కొట్టిం చిన (అనతికాలంలోనే జబ్బుచేసిన) పెద్దమనిషి అతని దృష్టి రాఘవరావు తీర్పవలనిన అప్పులమీద; చచ్చిపోకుండా ఇంకా ఏతికి న్న_ముసలాయన

అలనాటి న్యా జాం ఇ. ఇ

మీద ఆస్తికంతకూ కూడా వారనుడై కూడా ఇంకా ఏమీ కీడు మూడకుండా మిగిలిన మురళిమీద--

రాం[బహ్మం సలవో మీద రాఘవరావు ఒక ముళ్ళుదారిలో అడుగు "పెట్టాడు, అన్గికి వారనుడైన మురళిని తెలివిగా ఖతం చేయాలనే అ దారి! - అలా చేస్తే తప్ప ముసలాయన ఆని తనకు రాదని నిర్దారజై పోయింది.

ఈ పని చెయ్యడానికి దొంగవీరడిని రాయబహ్మం నియమించి రాఘవరావు దగ్గరకు పంపాడు, నిజానికి ముసలాయన, రాఘవరావు కూడా వీరడికి తెలియని వాళ్ళు కారు. వారి కుటుంబంతో బాగా పరిచయం వుంది.

వీరడెంత “గుండె లేనివాడైనా, చూన్తూ చూన్తూ పని పిల్లవాణ్ని చంప డానికి ఒప్పుకోలేదు. పెగా - ఆ పిల్టవాడి కేమీ కీడు జరక్కుండా చూనుకోమని ముసలాయనకి హెచ్చరిక చేళాడు కూడా. రాఘవరావు, రాం[బవ్మం కూడా వీరడి ధోరణి చూసి -- వీడితో ప్రమాదమని “సేటు మార్చి మాట్లాడి వీరడిని పంపించేశారు.

అయిరే--పిల్ళవాణ్ని ఖతం చెయ్యాలనే ఉద్దేశాన్ని మాతం మార్చుకోలేదు. నాగబసవయ్య అనే- “ముండలళార్పుడు" మనిషి రాఘవరావుకీ, రాంథివ్మానికి పరిచయం గినక-- వాణ్ని మురళిని “రై లుకిందపడేసని” చంపడానికి నియమించారు. వాగబసవయ్య చాలా చాకచక్యంగా, పిల్లవాడికి మిళాయి పెట్టి వాడికి మగత శలగ్గానే భుజాన వేనుకుని వెళ్ళిపోయాడు

రాంబహ్మం, రాఘవరావు వియిగా ఊపిరి పీల్చుకున్నారు. గురవయ్య శిద్దితో కొత అప్పుకు ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడానికి ఉత్సాహపడ్డారు. కాని- దొంగవీరడు నాగబసనయ్యను తన్ని, పిల్లవాణ్ని భుజంమీద వేనుకుని ఇంటికి తెచ్చాడు.

దెబ్బలు తిని రక్షణ కోరిన నాగబసవయ్యను రక్షించడం మాట దేవుడెరుగు; (దోహిగా నిరూవించి పోలీనులకు పట్టించారు. దౌంగవీరడికి మాతం రాఘవ రావు, రాంబహ్మం పన్నిన కుట మనన్సులో అర్ధమైంది. పిల్లవాడు మళ్ళీ క్షేమంగా ఇంటికి చేరినందుకు ముసలాయన ఎంతో సంతోషించాడు.

శాస్త్రి ముసలాయన్ని ఒప్పించి పిల్లవాడి పేర రాసిన విల్లును రాఘవరావు పేరిట తిరగ రాయిస్తే, పిల్లవాడికి [ప్రాణభయం వుండదనుకున్నాడు.

రాఘవరావుకి కాస్రి చెప్పాడు. అ రాం[బహ్మం స్నేహం మానేస్తే ముస

802 అలనాటి నాటకాలు

లాయన, ఆసి తమకే ఇస్తారనే నూచన గుంభనంగా చేశాడు. రాఘవరావు నిజం గానే తాను రాంబ్రవ్మానికి దూరంగా వుంటాననీ, పదివేలు సౌమ్మిస్తే కొన్ని అవసరాలు గడుపుకుంటాననీ ళాన్తికి చెప్పాడు.

చెప్పడమేకాదు, రాబవ్మాన్ని తనకు దూరంగా వుండమని చెప్పాడు కూడా. “జితులకు జాాల్‌ అనదగిన రాంబహ్మం రాఘవరావు నిర్ణయానికి వ్యంగ్యోక్తులు విసిరినా - తాత్కాలికంగా మన్నించి - తలొంచి - వెళ్ళాడు.

అయితే - పరిస్టితి మరో మలువు తిరిగింది. మునలాయన, గురవయ్య శెట్టి మాట్లాడిన తీరుబట్టి మరింత రాఘవరావు బాగుపడడనే నిర్ణయాని కొచ్చేళాడు. మురళిని కాపాడిన వీరడికి తన అనసిలో మూడోవంతు రాసి - వాడినే మురళికి గార్జియన్‌ గా చెయ్యదలిచాడు, చా

రాఘవరావుకి ఏం చెయ్యడానికి పాలుపోలేదు. ఈ సమయం కని పెట్టి మళీ రామ[బహ్మమే ఆదుకోవడానికి వచ్చాడు,

వీలునామా తిరగరాయించిన ముసలాయన ప్రీడరుగారింటి దగ్గరే చని పోయాడు. వీరడు ఆయన శవాన్ని ఇంటికి మోనుకొచ్చాడు

ఇప్పుడు - పిల్లవాడు మురళికి రక్షకుడిగా దొంగవీరడు ఆ యింట్లోనే వున్నాడు. కాస్త పిల్లాడికి చదువు చెపుచూ అక్కడ వున్నాడు.

రాఘవరావు, రామబహ్మం, ఇక అఖరి [ప్రయత్నం (పారంలింకారు. ప్లీడరికి లంచం పెట్టి వీలునామా పట్టుకొచ్చే బాధ్యత రాం్యబహ్మాం తనమీద వేను కున్నాడు.

శాస్ర దొంగ వీరడు ఇంట్లోలేని సమయం చూని - రాఘవరావుని రామ (బ్రహ్మం, మురళిని చంపడానికి (పోత్సహించాడు. రాఘవరావు ఈసారి జంకాడుం *న్యయంగా” తాను పసిపిల్లవాణి చంపలేనన్నాడు అ పనీ రాంటబవ్మోన్ని చెయ్య మన్నాడుం

రాంబ్రహ్మం మురళి నోరుమూని, కత్తి తీన్‌ = పిల్లాడే లోపలి గదిలోకి తీసుకుపోయాడు. పిల్లాడు కేకలేన్తుంటే, అప్పుడే వచ్చిన వీరడు గబగబ రాం (వివ్మాం వెళ్ళిన గదిలోకి వెళ్ళాడు. రాఘవరావు చల్లగా వచ్చి ఆ గదికి బయట నుంచి గొళ్ళెం పెట్టాడు.

శేనును దొంగవీరడి మీదకి తోనివేయడానికి రాఘవరావు రంగం నిద్దం చేళాడు. పోలీను రిపోర్టిచ్చాడు. దొంగ వీరడిని సట్‌ ఇన్‌ స్పెక్టరు అరెస్టుదేళాడుం

అరలనాటినాటకాలు 808

రాంబవ్మాం, రాళువరావు దొంగ వీరడి స్వార్థం" గుండెలేనితనం సిరూపించ డానికి ప్రయత్నించారు. అఖరికి కాన్రి కూడా దొంగవీరడిని అనుమానించే పరిస్థితి వచ్చింది.

కాని - ప్రీడరింటి దగ్గరనుంచి దొంగిలించిన వీలునామా సమాచారమూ; చాకలి దగ్గర దొరికిన రక్రం గుడ్డలూ, రాం బవ్మోన్ని దోషిగా నిరూపించాయి. రాఘవరావు రాంబ్రహ్మాన్ని ఒక్కటే దోషిని చెయ్యడానికి [పపయత్నించగావే రాంబహ్మం తన కాలిబూటులో దాచిన వీలునామా పృతాన్నీ; రాఘవరావు, తన వుంపుడుగ త్తె పుష్పకుమారి భర్తను (వెంకటస్వామినీ) హత్య చేశాడని నిరూ ఫించే పత్రాన్ని, బయట పెట్టి - ఆతన్నికూడా తన నేరాలలో భాగస్వామిని దేళాడు. గురవయ్య శెట్టి నాంచారయ్యకి అమ్మిన దౌంగ నగల వైనంకూణా బయటపడింది. ఇ్టినీ, రాఘవరావునీ, రాంబవ్మాన్నీ ఇన్‌ 'స్పెక్టరు అరెన్టు చేళాడు.

అంతకు కొద్దిసేపటి (క్రితమే గాయపడిన మురళిని ఆస్ప(తికి చేర్చగా “*పాణళయం లేదొనే వార కాన్తి ఇన్‌ స్పెక్టరుకి చెప్పడంతో - దొంగ వీరడికి సంకెళ్ళు తప్పి “పెద్దమనుషులకు” పడ్ధాయి-కర ముగినింది.

ఈ నాటకంలో నలుగురు నేరస్థుల కథ నడిచింది. రాఘవరావు ఘరానా (తెరచాటు) నేరస్టుడ. రాగబవ్మా౦ మెత్తనిమాటల మాటున నేరస్థుడు గురవయ్య శెట్టి “పరికితనం మాటున దాగిన నేరస్టుడు. దొంగవీరడు నిజంగా నేరస్థుడుగా ముదపడిన వాడైనా ఆ వృత్తి మానేని మనిషిగా మారిన నేరన్టుడు. ఇందులో ప్మాఠచితణ పరంగా రాంబవ్మాం పాతను రూపొందించిన తీరు బాగుంది, గలానుగతికంగా లేకుండా-మెత్తని పులిలాగ-కొ త్తగా వుంది. మిగిలిన పాత లన్నీ మూసపోనిన రంగస్థలం ప్మాతలే, ఘటనల [శమం ఏర్పరచిన తీరు, పకాక సన్నివేశానికి నడిపించిన తీరు, సంభాషణలలో క్తుప్తత సందేశంలో పార్వ జనీనత, పిల్ల వాడు మురళి మీద నుంచి నడిపిన “సెంటిమెంట్‌ ",- ఈ నాటకానికి మంచి గుర్రింవు రావడానికి సాయపడ్డాయి.

“దొంగ పీరడూ నాటకం- నేను [పస్తుతం పరిచయం చేసిన (పతి 1469 నాటిది, ఇది జీవితాన్ని సనాజంగా చ్యితించడంకంటె, జీవితంలో స్వార్థ పరత్వం ఎంత దారుఖంగా పనిచేస్తుందో మాథత్రించిన కారజంగా బతికి బట్టకట్టింది*

ళు అలనాటి గాటకాలు

వురో మొహెంబొదారో క్రళ్శ ఎదుట సమాజిన్నీ, అందులో మనుముల్నీ, వాళ్ళలో వ్యత్యాపాలనీ, ఆ వ్యత్యాసాలకు మూలమైన కారణాలనీ పరిశోధించి, పరి?లించి-తమకు అర్థమై నంతలో తోటి మనుషులకు చెప్పాలని ఆరునిక రచయితలు కథల ద్వారా, నవ లల ద్వారా, కవిత్వం ద్వారా (ప్రయత్నించడం నుమారు అర్ధళరాన్టీ పెగానే తెలుగు పాహత్యంలో చూస్తున్నాం. ఆరునిక నాటకాలు కొన్ని, సమాజంలో రుగ్మ తల్ని కనిపెట్టిన సందర్భాలు, వాటిపట్ల (ప్రజల్ని అ్యపమత్తుల్ని దేనిన సంద ర్భాలూ తప్పకుండా వున్నాయి. కాని-ఆ నాటకాలన్నీ ఒక యెత్తు, మరో మొహెంజొదారో మానవ జీవిళా వికి సంబంధించిన మౌలిక అవేశాల కావేషాల ౫1- కక ని ఆవిష్కరించిన తీరు ఒక్కటే ఒక యెత్తు, ఈ అవిష్కరణ కోసం రచయిత [శ ఎస్‌. ఆర్‌,నంది అను సరించిన “నిర్వహణ [ష్మకియ”ి ఆయన ఎంచుకున్న బఇతివృత్తం నుంచి మొలిచి వచ్చినడే కానీ, ఆ స్మకియలోకి ఇతివృత్తాన్ని బలవంతంగా గెంటింది లేదు. అలనాటి నాటకాలు [89] 800

మరో మొ హెంజొదారో నాటకం, ఏదో ఒక చిన్న సంఘటనను నాటకంగా "పేనుకోగా పుట్టింది కాదు. అంటే ఇంకో సంభుటనతో, ఇంకో ఇరివృత్తాన్ని ఈ “నిర్వహణ (వ్యకియ'లోః తెచ్చినా-(పొవెసర్‌ చేసిన మానవ మూల్యాల వ్యఖా యన పరిధిలో అది కూడా *'మరో మొ హెంజొదారో' నాటకమే అయ్యేది, ఇలా అనడంలో ఉద్దేశం ఏమంటే ఈ నాటకంలో కీలకమైంది ఫొవెనర్‌ చేసే “వ్యాఖ్యాన అవరణం.” ఆ అనరణం భవివ్యత్తుల్ని ఒకేసారి వర్తమాన రంగస్థలం మీద చూపిస్తుంది.

వెనకటికి ఒకసారి కథా రచయిత కాశీపట్నం రామారావుగారు ఒక విలు వైన మాటన్నారు. “పీడన వేరు, దోపిడీ వేరు. పీడనలో భౌతిక హింస వుంది. దోపిడీలో మీకు నెప్పి తగలకుండా మీ సత్వాన్ని హరించే లక్షణం వుంది"-అని.

మరో మొహెంజాదారో నాటకాన్ని ఎస్‌. ఆర్‌. నందిగారు 1964 నాటికే రాళారు. తరతరాలుగా ఒక మనిషిని మరొక మనిషి దోచుకోవడమనేది ఎన్ని రకాలుగా జరుగుతోందో విలిన్న కోణాలనుంచి ఈ నాటకంలో ఆయన విశ్లేషిం బారు, న్యూశతీకరించారు.

ఈ నాటకంలో కోటేశ్వరయ్య *“దయాగుణం' అనే పాళంతో విశాలునీ, బ్యాంక్‌ చెక్కుల (ప్రదానం రూపంలో స్వార్దేళ కరాన్నీ, వ్యా. ఘేళ $రాన్నీ, పరం ధామయ్యనీ, చేసింది దోపీడీయే. దీనికి పతిగా వారూ ఊరుకోలేదు. తమకు చేత నైనంతలో కోటీశ్వరయ్యను దోపిడీ చేళార్డు పొగడ్త కూడా ఒక విధమయిన దోపిడీ విరానమే. దీనిని పరంధామయ్య తుపాకిలాగా వాడాడు. పరంధామయ్య భార్య జానకిమీద, బిశాలు కూతురు శులనిమీదా కోటీశ్వరయ్య (ప్రయోగించిన అస్త్రాలు పీడనకింద కొస్తాయి. రాజకీయ కార్యాచరణ లెక్కకొచ్చినప్పుడు నంది గారు ఇటు భూషణ్‌ మార్గంలో లొనుగుల్నీ మించలేదు; ఆటు కోటీశ్వరయ్య (పాతినిద్యం వహించే మార్గంలో లౌనుగుల్ని శమించలేదు. భూషణ్‌ గురించి శులని ద్వారా ఇలా అనిపిస్తాడు “అందరికీ మాటాడే హక్కుదన్నావు. కాని, అభ్మిపాయాలు వినడంలేదు. నీలోనూ బలహీనతలున్నాయి. అణగదొక్కాలనే థొనం వుంది. అధికారర చెలాయించాలనే మౌఢ్యం వుంది. నీకు ఎవరూ ఎదురు చెప్పకూడదు. నీ వాక్యమే శిలాషరం కొవాలి, సలవోలు నీకు పనికీరావు. నీ వాదనలో లోపాలున్నవంటే ఒప్పుకోవు, అదే సీ బలహీనత” =అని.

ఈ వ్యాల్య ఒక కార్మిక నాయకుజ్జి ఉద్దేశించి చేయించిన రచయితని

806 అలనాటి నాటకాలు

కమ్యూనిస్టులు ఈసడించడం సహజం, అలాగే కోటీశ్వరయ్య, మం8ిగారొన్తు న్నారని వఏిన్నప్పుడడు- పరంధామయ్యలో కలిగిన ఉద్వేగాన్ని గమనించి చేసిన వ్యాఖ్య. “రేస్పొర్దుట ఎన్నికల చందాల కోసం ఈ కోటీళ్వరయ్య గేటు దగ్గర దేవు శ్యాడవలసిన వాళ్ళే! అనేది ఒక రాజకీయ నాయకుడికి మంటె శ్రించడం నహ జమే మరి.

నందిగారు ఈ నాటకంలో సిద్ధాంతాల్ని అళయించలేదు. రకరకాల సిద్దాంతాలు సృష్టించి, వివిధ [ప్రజల్ని నమ్మించి ముంచగల - తరతరాల మానవ మన స్తత్వాన్ని విశ్లేషించే [పయత్నం చేళారు,

*లవాళ కావలసింది విప్లవం కాదు. ర క్రపాతంకాదు సంన్కరణ ! నైతిక సంస్కరణ, నైతిక విప్లవం మనిషిలో రావాలో అనేవే ఈ నాటకం ద్వారా రచ యిత చెప్పదలిశింది.

ఈ సిద్దాంతాన్ని పతిపాదించడానికి (పరధానంగా నందిగారు ఒక శాస్త్రజ్ఞాడి పొత్తు ఎంచుకున్నారు. ఇతగాడే ఒక దళలో సెషన్సు అడ్జీగా, మరొక దళలో “షా తలి అంతరాత్మగా పరిణామం చెందాడు.

శాస్త్రజ్ఞుడు [పరానంగా సోషియాలజిన్టు. స్యెకియాటిన్లు లాగా కనపడ కాడు. ఖచ్చితంగా ఇంకా అధునిక పరిలావలో చెప్పాలంటే “సోషల్‌ అంశా పాలజిన్టు” అనవచ్చునేమో !

ఈ ళాస్త్రవేత్త ఆధునిక మానవుణ్ణి తన పరిశోధనకు ఇలివృత్తంగా తీను కున్నాడు. ఎవరీ ఆధునిక మానవుడు ? అని పశ్నించుకుని ఒక నిర్వచనం ఇచ్చు కున్నాడు మొదట |! “పరిణామ (పకియలో పరిపూర్ణంగా పరిణతి చెందిన, సాంఘిక వియమాలను కట్టుదిట్టంగా చేనుకున్న మానవుడు *

ఈ ఆధునిక మానవుణ్ణి వున్నవాడు, లేనివాడు అని ఒళ విళలజన చేశాడు, అందులో లేనివాణ్ణి మళ్ళీ సామాన్యుడు, దరి దుడు అని రెండుగా విభజించాడు" “పామాన్యుణ్ని" స్వార్ధజీవి అనీ, విష్త్లవకారుడనీ మరో రెండు లాగాలు దేళాడు. ఈ విటజనలకు దులా లిన్నంగా “మవిీ మేధావుిలంటూ నురొక వర్షాన్ని విడిగా చూపించాడు. ఈ న్యూతీకరజానికి (పతినిధులుగా కోటీశ్వరయ్య, పరంధామయ్య విఇాలు, భూషణ్‌, స్వార్టేశ్వరం (డాక్టరు), వ్యా ఘేశ్వరం (ప్రీడరు) ఈ నాట కంలో మనకు కనిపిస్తారు.

మరో మొహెంజొదారో నాటకం మూడు “*దృళ్యాలుిగా మనకు కనిపి

అలనాటి నాటకాలు 807

స్తుంది. 'అంకాలు , *రంగాలు'గా కనిపించదు. ఇందులో ప్మాతల 'చేష్టిలన్నీ ముఖావినయం (141806) ద్వారా వ్యక్తమవుతాయి. కథ బిజులు గుడిసెలో జరుగుతుందో, కోటీశ్వరయ్య బంగళాలో జరుగుతుందో, బయలులో జరుగు తుందో, ఎన్నికల బూతులో జరుగుతుందో [(పొపెసర్‌ మాతఠమే స్ధల నిర్దేశం చేస్తాడు.

స్ధల, కాలాల విషయంలోగాని, పాతల మూకాలినయ చేష్టల విషయంలో గాని రచయితకు ఒక స్పష్టమైన ఉద్దేశం వుంది. అదేమంటే ఇలాంటి ఘటనలు సౌర్వకాలికాలు. ఇలాంటి సమస్యలు సార్వకాలికాలు చర్యలు నడిపే మనిషి కంటే, ఆ మనిషిని నడిపే 'మనస్తత్వావి'కే ఈ నాటకంలో _పధాన స్టానం

అందుకే - ఇందులో ప్యాతలన్నీ కథాపరంగా 'వర్రమానానికి" చెందినపి కావు. భూతకాలంలో నడిచి, నశించిపోయి - వర్తమాన పరిశోరకుడికి “రిఫరెన్సు నంపుటాలు”'గా మిగిలాయి, మనిషి పతన హేతువుల్ని భవిష్యన్మానవుడికి పెచ్చ రించేవిగా మిగిలిపోయాయి.

ఇందులో క ధాభాగం అంఠా సొంతంగా నడవదు [పొవెసర్‌ నడుపుతాడు. అతను దేసే జీనన వ్యాఖ్యలకు ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి. అలా అని అవి “పుస్తకం నూర్కు" ప్యాతలు గావు. చైతన్యవంతమైన జీఏకానికి (పొఫెనర్‌ తీసిన 'చలనచి[తాలు.”

ఈ నాటకం మనకి తూపించే కథ ఇలా నడుస్తుంది

కోటీశ్యరయ్య వదికోట్లు అరీదుదే సే ఫ్యాక్టరీకి పెట్టుబడిదారు, సొంతదారు. మిగిలిన పాాతలన్నీ అయన్ని అశయించుకుని పూటగడుప్పకునేవారే

కోటీశ్వరయ్య “అనాధ” అయిపోయిన బిఇాలుకి ఆశయం ఇచ్చి, ఇంట్లో పనికి పెట్టుకున్నాడు. విజాలు కూతురు తులసి. కోటిశ్వరయ్య ఫ్యాక్టరీలో కార్మి కుడుగా పనిచేసే భూషణ్‌ పరిచయంతో చదువూ, సంస్కారం, లోకజ్ఞానం అల వరతుకుంది

పరందామయ్య కోటిళ్వరయ్యకి ఆ శితుడు పెద్దగా చదువు లేకపోయినా పొగ డ్రలతో ఆళశయించడంలో గట్టివాడు. ఇతనికి జానకీ ఆనే అందమైన భార వుంది. కోటీశ్వరయ,్థని ఆతని ఆస్తిని ఆశయించుకున్న మరో ఇద్దరున్నారు స్వార్థేశ్వరం డాక్టరు, వ్యా_ఘేశ్వరం ప్లీడరు

ప్టీడరూ, డాక్టరూ తమ విద్యల ద్వారా కోటిశ్వరయ్య పొమ్ము దోచేనుకుని

808 అలనాటి నాటకాలు

బాగుపడిపోతున్నారని అనూయతో కుమిలిపోతున్న పరంధామయ్య తను కూడా కోటిశ్వరయ్య దయకి ప్నాతుడయ్యే అవకాశం వున్న ఒక బ్లాంక్‌ చెక్‌ సంపాదిం చాడు. ఆ చెక్కులో తనకు కావలసిన అంకె వెయ్యాలంకే, తన భార్య జానకిని కోటిశ్వరయ్యకి పక్కలోకి అప్పగించాలి. పరంధామయ్య కుమిలిపోతాడు బార్య చేత చివాట్లు తింటాడుగావి - చెక్కు. వదులుకోవడానికి మాఠం ఇష్టపడడు, అతవికో ఆలోచన వన్తుంది. కోటిశరయ్య ఇంట్లో బిఇాలుతో కలిసి ఎలాగా దాసిగా పనిచేన్తున్న తులనిని అయ్యగారికి బలిచేస్తే తన సమస్య తీరుతుందనిం కాని - తులసి “ఏకు మేకు తరవా మనిషి అని తెలియగానే పరంధామళయ్య నోరు కట్టుబడిందిం

తులసి, భూవణ్‌ని పేమించింది. అతనికి భార్య కావడమే కాదు; అతని ఉద్యమంలో పాలుపంచుకోవాలని ఆమె ఉదేశం, భూషణ్‌కి కూడా అమె ఇష్టమే, కోటీశ్వరయ్య తన ఫ్యాక్టరీ ద్వారా లాలాలు గడించినా, కార్మికులకు న్యాయబద్దంగా రావలనిన '*టోనసి' ఇవ్వక మొరాయిన్తుంటే - అతన్ని లౌొంగదియ్యడానికి కార్మికుల్ని ఒక దారికి తెచ్చి, సమ్మె చేయించి =తను హక్కులు సాధించడమే భూషణ్‌ ఉద్యమం. అందువల్ల భూషణ్‌ కోటిశ్వరయ్యకు శ(తువయ్యాడు,

లాయర్‌ వ్యా ఘేశ్యరం తెలివి వల్ల కోటీశ్వరయ్యకి మూడు కోట్ల మొత్తం, అయిదు వేల ఎకరాలూ సౌంతమయ్యాయి. డాక్టరు స్వార్ధేళ్వరం కోటీశ్వరయ్య ఆరోగ్యాన్ని కాపాడుతూ, అతని డబ్బుని అలవోకగా గుంజుతున్నాడు.

ఫ్యాక్టరీలో సమ్మెను నిరోధించడానికి “*లాయర్‌' ఎత్తిన ఎత్తును కోటీశ్వరయ్య ఆమోదించాడు. అనుకోకుండా చేతికి చిక్కిన తులనిని కోటీశ్వర య్య బెరచబోయాడు. కాని, భూషణ్‌ వచ్చి అడ్డుకున్నాడు. భూషణ్‌ తనమీద తింగబడ తానికి వచ్చాడని కేను బశాయించాడు కోటీశ్వరయ్య- ఏడాది జై లుశిక భూషణ్‌ అనుభవించవలసివచ్చింది.

పరంధామయ్య, తన భార్య జానకిని రెచ్చి కోటీశళ్వరయ్యకు అప్పగించక తప్పలేదు మానసికంగా మండి మ'సెపోతూనే ఆ పని చేళాడు. ఆ గరువాత జానకి పీచ్చానుష్మతి పాలైంది పరంధామయ్యకి నిలు _ బట్టలు, మూడు మేడలు, పది బస్సులు సమకూడి “ఆక ' తీరింది. కష్టైకున్న సిప్పులాగ అతని మనన్సు మాతం కసిగా రగులుకుంటూనే వుంది.

దేశంలో ఎన్నికలొద్చాయి. వాటి రాకకుముందే భూషణ్‌ తైలు నుంచి

అలనాటి నాటకాలు 809

విడుదలై బయటికి వచ్చాడు. వచ్చి వూరుకోలేదు. కోటీశ్వరయ్యకి వ్యతిరేకంగా ఎన్నికల్లో నిలబడ్డాడు

విఇాలు కృతజ్ఞతా భారం వల్ల కోటీశ్వరయ్యకి ఓటు వేశాడు. సరే, కోటీశ్వరయ్య తన ఓటు తనకి వేనుకున్నాడు. తులని భూవణ్‌కి వేసింది. భూషణ్‌ తన ఓటు తనకి వేనుకున్నాడు. స్వార్టేశ్వరం, వ్యా(ఘేశ్వరం తమ బ్యాలెట్‌ పేపర్లను చించి పారేశారు. ఎవరికీ వెయ్యలేదు. పరంధామయ్య తన ఓటును ఆక్చర్యకర మైన తర్క పజ్ఞ ఉపయోగించి ధూషణ్‌కి వేళాడు.

ఫలితాలు తెలి౯యి. భూషణ్‌ గెలిచాడు. ఓడిపోయిన కోటీశ్వరయ్య చెలరేగిపోయాడు. బిఖుల్ని చంపాడు. తులనీని చెరిచాడు. ఎదిరించిన భూషణ్‌ని చంపాడు డాక్టర్నీ, లామర్నీ చంపాడు పరంధామయ్య మాతం కోటీశ్వరయ్యని చంపాడు. భూషణం చనిపోవడానికి ముందు, అతని చేతుల్లోనే పరంధామయ్య కూడా (కోటీశ్వరరావు తుపాకీ దెబ్బకి) నేలకొరిగాడు భూషణం (గహించిన సత్యం ఒకటుంది “పరంధామయ్య కూడా తన జాతివాడే” అని. “తప్పు మార్గం పట్టినా, అతని ధ్యేయం కూడా స్వర్గ సామాజ్యమే” అని.

ఈ నాటకం మొత్తంమీద [బతికిన పా తలు రెండే. పిచ్చి జానకి, పీచ్చి శులని

నాగరిక మానవుడనే మునుగులో ఒక తుద సంస్కృతి తన్ను కానే అంళఠం చేనుకుంది - నాటకం ముగినింది.

అందుకే రచయిత భూమికాపా కుంగా రాసిన ముందుమాటలో ఈ మాటలు ఇక్కడ స్మరించదగినవి,

“మీ మీ వ్య కిగతమైన స్వార్ధాలతో, పార్టీల కతలతో సమాజాలను ఏక మొతంగా ఎలా మొహెంజొదారో నాగరికతలు చేసిపారేన్తున్నారో చూడండి అనేదే ఈ నాటకం ఉద్దేశం”-

చెక్నిక్‌ దృష్ట్యా కాని, విశ్తే్వ్షణ దృష్ట్యా గాని, ప్మాత చితణం దృష్ట్యా గొవి “మరో మొ హెంజొదారో నాటకం _పేశుకుల్ని జుట్టు పట్టుకు గుంజి వదిలి "పెట్టి. మీ లోపలికి చూనుకోండి” అని హెచ్చరించే నాటకం,

కనక = ఇద తెలుగు నాటక రచనలో, (యోగంలో, ఒక మలుపును తెచ్చి మాతమే వూరుకోలేదు ఒక మైలురాయిగా నిలిచింది.

అాణలలఫునేనునాననానాా-. గల ఖ్రి భ్ధందర టు చ్శ నాటకాలు / ఖ్‌ ఓ క.

లా తననన నం సమ ఉంఉకితఉత?! సిఉ?4ఉమడఉ4ఓ0 1. 57100౧66 567౧00 తలం ఖ్‌ ర్స్‌ క, వౌ రసపుష్టిగల అద్భుత దృశ్యకావ్యాలు మన తెలుగు 1 రంగస్థల నాటకాలు, చిత్రనశీయం = పాదుకాపట్లాభిషేకం - చం్యద్రగుప్త - 1 | టబ అలీ (1. బొబ్బిలి యుద్ధం - కన్యాశుల్కం = నిజం. . ఏదైతేనేం - తెలుగు నాటక కళామతల్లి గాన విరిసిన

1. శై కుసుమారే అన్నీ- గో “౮ ఏ నాటకంలో ఏ పురాణగాధ వుందో. ఎక్కడ ఎ చరిత్ర ఆల్లకుందో- దేనిలో ఏ సొంఘుక సమస్య ₹..... చూపు.దిద్దుకుందో తెలునుకునేందుకు, రంగస్థల నాటకౌల రచనా పొటవాల్ని పరిశీలించేందుకు న. " అందుకోండి ఇ శ. “అలనాటి నాటకాలు” న్‌ వ్‌ యు స స్‌ు వ. _ | న న 1? న కసే వ క్‌ గ. . న ॥ ష్‌ న. వ త యై జ ల - స వ టే ఛి (| , " మ గ తస అరన్‌ న సాన స! గ్‌ శం? క క యయ... వ