Telugu Adhunikandhra Kavitwamlo Atmasrayatwam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

_ జ ట్‌ ్న మై ననన నవవ పప పపము యాయ యయ యం ల్‌... అత్తా (ంయత్షం కి 7 ఎ... ఆత్మాశ్రయత్సం ౩ / ఇ గ. క +. . [ , లా వ. ళం న , ఇ | .. 1 తే " ణ్‌ సి | " ] ళ్‌ ల లును డి -రందుజేఖలట్‌

డా ఆధునికాంధ కవిత్వ 9౦అ (3940)664౪14 11 1104602 161084 క066౧/) వాం ద్రవనఆగుు వైన కండని లు కోలయవెవ లది వి? దర క గిం క్‌ -శాఉస్‌ాబ్తి డి. చం నం | ఎ9ినలన్వ (| న్‌ రీడర్‌ "డూ తూల “గ యన్‌ంవి. వభ 1] ర లల. తిర్తమళ్ష్య న మంలో ల య 'ట (డాలు ఆళి శ్రీ వేంకటెశ్వర విశ్వ విద్యాలయం తిరుపతి 19886

థథమ ముదణ = 1088 (వతులు 400 ం ర. [/ నలి ౮7 లా సర్వస్వామ్య సంకలితం గగ వెల ; టా లోనీ జ హీ శం జంట తపు వ. న యా. వచరణ ; శ్రీ వేంకటెన్ట్వర విశ్చ విద్యాలయం తిరుపతి _ 617 502 ముద్రణ ఫ్‌ క్రిష్ణా (పింటింగ్‌ (ఫెస్‌ హరనాధవీధి రా యశో ట్విర10 200.

అంకితం కషాల్లో వెంటి ఉండి"

బగు నష్టాల్లోనూ 'వెంటుఊఉండి అష్టకష్టాలను నా నుంచి దూరంచేసే చెల్లి హేమకు (పేమతో

కనుగూడులు నల్లనయి

"పెను (మోడులు చల్లనయి

కీలు కీలుగా బాధగా

నాడు నాడులు లాగగా

కర9నానుక సొగిపోయ్‌

ఎముకల గూడుని అరిగి పోయిన జోడుని = తిలక్‌

కొతజతాంజలి అ ళ

ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంలో పరిళోధనచేయాలన్న కుతూహలం ఉన్న నాకు “ఆధువికాయ్యధ కవిక్వంలో ఆత్మా_శయత్యం” అన్న అంశం వై పరిళోధన జేయడానికి ఆప్యాయతతో అనుమకళించిన ఆచార్యా జి, యాన్‌, రెడ్డి గారికి కృత జతతో కూడుకున్న అభివందనాలు, రో

నా పరిశోధనా కాలంలో పర్యవేక్షణొ దాధ్యత వహించడమేకాకుండా తమ వదపున్న అమూల్యమైన ఆధునిక కవితా సంపుటాలు, వ్యాస సంకలనాలు ఇచ్చి నన్న బో్రత్పపొంచి నా పరిశోదన సంపూర్తి కావడానికి దోహదం చేసిన గురువ రులు డో మద్దూరి సుబ్బారెడ్డి గాలికి కృతజ్ఞతా పూర్వక నమస్సులు;

నొ పరిశోధనాంళాన్ని చెప్పగానే విమర్శనా దృష్టితో ఆత్మా్యశయత్వం పై తదు అభిపొచూన్న చెప్పిన డా॥ శేశవరప్పు రామకోటికొస్త్రి గారికి, వథైర ఛండీ జాస్‌ గారికి నా విసయపూర్వక కృత జ్ఞతాభివందనాలు,

ఆంధ సారస్వతము, ఆర్బర్ర విద్యార్థి అభినవ సరస్వతి, తెలుగు, సతివేణి పతికలు, ఆదనికి గర్పంథాలు చూడటానికి అనుమతినిచ్చి నా పరిశోధనకు తోడ్ప

సు

డిన వేటపాలెం సారస్వత నికేతన్‌ (గంథాలయ అధికారులకు _

మిత వాత్సల్యంతో నా పరిశోధనకు కావలసిన వివిధ కపుల కవితా సంపు బ్రాలను అవసరం వచ్చినప్పుడల్లా ఓపికతో సమకూర్చి పెట్టిన శ్రీ వేంకటేశం? విశ్వవిద్యాలయం (గంభాలయ తెలుగు విభాగంలో వుంటున్న (శ్రీ షణ్య్ముగానికి =

ఎస్‌. వి. యు, ఓ. ఆర్‌, ఐ, లో (గ్రంథాలయ విభాగాన్ని చూస్తూ పుండి నాకు (గంధ సేకరణలో తోడ్చడిన [ప్రభాకర రాపుకి _

అడిగిన వెంటనే శమ అనుకోకుండా తమ సిద్ధాంత (గంఛాల్ని వంపి నాకో సహాకరించిన యస్‌. భక్తవత్సల రెడ్డికి జి, చెన్నకేశవ రెడ్డికి =

నా పరిశోధన కుంటు పడుతుందేమోనన్న ఆలోచనతో అనుక్షణం నన్ను కార్యోన్ముబుజ్జీ చేస్తూ సకాలంలో నా పరిశోధన పూర్తికావడానికి సాదరంగా

[|

తోడ్చడిన డా॥ కేతు విశ్వనాధరెడ్డి గారికి డా॥ పాపిలెడ్డి సరసింహా ల్డికి, ఎలన్తి చంయ్యదమౌళికి _

శ్రీ వేంక'పేశ్వర విశ్వవిద్యాలయంలో నే ఆరు] దపై పరిళోదన చేస్తూ ఆరు (దగారి అమ్ముదిత రచనల్ని యిచ్చి సహకారంచేసిన మి(తుడు కె. చందా రెడ్డికి, అప్పుడప్పుడు సాహిత్య విషయ వాదోపవాదాలకు దిగి నాతో ఆలోచింపజేసిన సాహితీ మ్మితులు గిరిజా మనోహరబాబుక్కి 3 యస్‌. రమణక్తి టి, జి, ఆర్‌, (పసాద్‌ కి_

నా సిద్ధాంత వ్యాసాన్ని (శమకోర్చి మైపులో ముఖదించి యిచ్చిన అంగర పృరుషో త్తంక్కి యం, ఛశ్రీనివాసులురెడ్డికి కృతజ్రతలు.

అవీ య ళో

చైపు ముుదణలోని దోషాల్ని సరిదిద్దిబంలో నాతోకూడా ఉండి సహక రించిన చెల్లి కుమారి ఎస్‌, హేమలతకు 'పమపూర్వక శుభాశీస్సులు,

ఈ సిద్ధాంత వ్యాసానికి ఫరీక్షకులగా వ్యవహరించిన ఆచార్యులకు శృత జతలు,

లా

ఈ సిద్ధాంత (గంథాన్ని (ప్రచురించిన శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం

ఈ సిద్ధాంత (గంథాన్ని అందంగా ముదించి ఇచ్చిన ంకిష్ణా (పింటింగ్‌ పస్‌ యజమానికి, వారి సిబ్బంధికి కృతజ్ఞతలు, తిరుసతి

నా ఎస్‌, జి. డి. చందశేఖర్‌, జనవరి. 1080.

విషయసూచిక,

పుటలు ఉప్మకమణిక లం [1౮

1. అధునికొంధి కవిత్వం _ ఆవిర్భావ వికాసాలు. 115 ఆవిర్భావ దళ | వికాస దశ ళ్‌ ధాన కవిత్వం ళా అభ్యుదయ కవిత్వం రి దిగంబర కవిత్వం 10

విష్షవ కవిత్వం శై గేయ కవిత్వం [లి

వచన కవిత్వం 18

మినీ కవిత్వం కేశ

2, కవిత్వం _ రీతులు, 4 16881 వస్తా శయ కవిత్వం 16 ఆళ్మాాశయ కవిత్వం 17 అఆంతర్ముఖత్వం ల అనుభూతి తత్వం లల ఆత్మా(శయ కవిత్వం - విమర్శలు ర

$. (ప్రాచీన కవిత్వం = ఆత్మాశయత్వం, =. త్రిపై / పురాణ కవిత్వం గ్ర యవబంధ కవిత్వం రశ పద కవిత్వం త్రిక

శతక కవిత్వం 89 అవధాన కవిత్వం శీ] ఆశు కవిత్వం శి

చాటు కవిత్వం శి

తిట్టు కవిత్వం 4థి

[1 శ. ఆధుఏక కఏిక్వంవో ఆక్మా శయమక్వం _ 48.61 పాళ్ళ్చాత్య ర్‌విత్రా (పభావం. 4 (0 5. భావ కవిత్వం _ఆక్మా(శ యత్వం,. ం = 62.15) (పకృతి . ఆత్మాశయత్వం 60 (పజయం.ఆత్మాశయత్వం కి భకక్తి-ఆత్మ్యాశయత్వం [114 దేశభక్తి, ఆత్మాశయత్వం 121 స్మ్రృతి_ఆత్మాా శయత్వం 134 8. అభ్యుదయ కవ్ప _ అత్మాశయవ్వం ఎం 104-170 థీ 10? ఆరుద్ర 106 తిలక్‌ 158 దాశరథి 168 సోమసుందర్‌ 183 నారాయణ రెడ్డి 170 కుందుర్తి 165 శేషేండుశర్మ 178 7. అత్మాశయత్వం - ఫలితాలు, |(సయోజనాలు, 180-185 చేకూరిన _పయోజనాలు. / 180 విశాల దృక్సథం. 180 సుకుమార పదజాలం. 188 గేయ పొథాన్యం, 181... సౌందర్య రాండే, 154 ఖండకావ్య ప్మకియ. 189 అమలిన శృంగార (పీకి, 18 వర్ణనల తిరస్కారం, 1892 బొధావగత౦. 105 అలంకౌర నిర సక 168 భ కి భొన ఉన్ముఖం, 186 వాటిల్లిన సష్టాలు, లా 187 అలవడిన అన్నష్టత, 18? కొరవడిన సామాజిక స్పృహ 187 ఉసపయు క్తగ్తంఠతసూచి ం 189206

ఉప [కమణ్‌క ఈ శతాబ్ది ఆరంభం నుంచి ఆధునిక తెలుగు కవిత్వంలో ఎన్నో కవిత్వ ఉద్యమాలు, పోకడలు చోటు చేసుకొన్నాయి, అందులో కొన్నికాల స్రవాహానికి ఎదురీది (పత్యేక కవిత్వ ఉద్యమాలుగా, కవిత్వ పోకడులుగా నిలదొక్కు కొన్నాయి. సాహితీ సాగరంలో లేస్తూ పడుళూవున్న ఉద్యమ కెరటాలు కొన్ని పత్యేక లక్షణాల్ని సంకరించుకొంటూ పుంటాయి, అవి కాల కెరటాల విన్యా సంలో అంచులు తీరి బలపడతాయి. ఆధునికాం్యధ కవిత్వంలో భావకవిత్వం, అభ్యుదయ కవిత్వం ఇలా ఉద్యమాలుగా స్థిరపడి ప్రత్యేకతని సంతరించుకొన్న వే, ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం తోశుపాతుల్ని, వై శాల్యాన్నీ చెలుసుకోడాని కి వివిద దృక్కోణాల్లో పరిశోధనలు కొనపాగుతూ వున్నాయి, భావ, అభ్యుదయ కవిత్వ స్వరూప స్వభావాలపై నపరికోధరా (గంథాలు, వ్యాసాలు వెలువడుతూ వున్నాయి, అంతేకాకుండా ఆధునికాంధి కవిత్వంలో ప్రత్యేకంగా కొంతమంది కవులపైన కూడా పరిశోభన జరిగింద్కి జరుగుతూవుంది. ఈ ఆభునికాంధ కవిత్వ ఉద్యమాలకీ పోకడలకీ వాహికలైన గేయంపైనా, వచనంపైనా సమగ్యుమైన పరిశోధనలు నిర్వహింపబడుతూ వున్నాయి. పా్రొచీన కవిత్వంనుంచి ఆధునిక కవిత్వాన్ని వేరుచేసే అంళాలో వసువె వి కో ప్‌ య వీరు ధ్యం,భావుకత సంక్షిస్తత, శై వీనవ్యత, ఆ్మక్యాశయధోరణి వంటివి (ప్రాముఖ్యం వపొంచాయి. వీటిలో ఆక్మాశయ ధోరణి ఆధునిక కవితలో అధికంగా చోటు చేసుకొంది. ఈ ఆత్మాశయ ధోరణి ఆధునికాంధ కవిత్వంతో ఎందుకు పతి బింబించింది? ఎలా (పతి బింబించింది? దానిస్వరూప స్వభావాలేమిటి? అన్న (వశ్నలు జనించటం సర్వసాధారణం. ఈవిషయ చర్చకు పరిమితంచేసుకొని ఈసిద్ధాంత వ్యాసానికి “ఆధునికాంధ కవిత్వంలో ఆక్క్మాాశయత్వం' అన్న శీర్షిక పెట్టడం జరిగింది. కవిత్వాన్ని ఎన్నో రకాలుగా విభజించుకోవచ్చు. కవిత్వంలో వస్తువును బట్టి, వెలువడిన కౌలాన్నిబట్టి నిర్వహింపబిగిన వాహికలను బట్టి కొన్ని విభా

11 గాలు ఏర్పడ్డాయి. పురాణ కవిత్వం, (పదింధ కవిత్వం. శతక కవిత్వం మొద లైన విభాగాల వస్తువును బట్టి వవ్చాయి. (పాచీనకవిత్వం , ఆధునిక కవిత్వం, వంటిభాగాట కాలాన్ని బట్టి ఎర్వడ్డాయి. మార్గకవిత్వం, దే?8 విత్వం, గేయ కవిత్వం వచనకవిత్వం వంటివి కవిత్వ వాహికలను బట్టివెలువదాయి. ఇలా కాకుండా స్టూల దృష్టితో కవిత్వాన్నీ వస్తాాశయ కవిత్వం. ఆత్మా శర్చియ కవిత్సం అనే విభాగాలుగా కూడా విభజించటంపుంది, పాళ్ళాత్య సాహిత్య విమర్శకులుకూడా కవిక్వంలో ఈ విభాగాన్ని చెప్పారు. ఈ విభాగం కవిత్వంలో వస్తుపొదాన్యాన్ని బట్టి ఏర్పడిందిగా కనిపిస్తూపుంది. పాంఠరంభదశలో ఆధునిక కవిత్వం వస్తుప్రొొధాన్యంగా కొనసాగలేదు, ఈ వస్వరాహిత్యమే అధునిక కవిత్వంలో కొంత విసృతరూపం దాల్చింది, డిన్నే ఆత్మ్యాశయ కవిత్వం (520)60076 06 ట్రా) అని వ్యవహరిస్తున్నారు. ఈ తత్వాన్నే ఆత్మా కయతత్వం అనీ, ఆత్మాశృయత్వం (520)606౪100 అని "పేర్కొంటూ వున్నారు. వ్యక్తివాదంతో కూడుకెని భావ (ప్రాధాన్యతకు (ప్రాము థ్యం ఇస్తూ వెలువడిన కవిత్వం అంతా ఈ కొవకు చెందుతుంది. ఇందులో వస్తు [పాధాన్యం వుండదు అత్మ (ప్రకటనే ముఖ్యంగావుంటుంది, ఇదివస్తు రహి తంగా వుండటమ్‌ కాకుండ్రా పాతల, వర్షనల్బ అలంకారాల (ప్రాబల్యాన్ని కూడ కవిత్వంలో తగ్గించింది. ణి ఆధునిక కాలంలో తెలుగు కవిత్వంలో (ప్రాధాన్యం వహించిన ఇలాంటి కవిత్వాన్ని గూర్చిన (ప్రస్తావనే ఈసిద్దాంత వ్యాసముఖ్య ఉద్ధేశం, ఈసీద్దాంత వ్యాసంలో. వడ్లు అధ్యాయాలున్నాయి. మొదటి అధ్యాయం ఆధునికాం్యధి కవిత్వ ఆవిర్భావ వికాసాల చర్చకుద్దిష్ష మెంది, (ప్రాచీన కవిత్వం కీజోన్ముఖం కావటంతో 20వ ఇళావి ప్రారంభలోని దేశకాల పరిస్థితుల, పాళ్చాత్య సాహిత్య (వధావాల కారణంగా సవ్య కవిత్వం అఆవిర్భావించటాన్ని గూర్చి, అందులోని ఉద్యమాల న్వరూప స్వభావాల్ని గూర్చి ఈ అధ్యాయంలో రేఖామాత్రంగా (వస్తావించటం జరిగింది, రెండవ అధ్యాయంలో కవిత్వంలోని (ప్రధానమైన రెండు రీతులు_నస్త్వా (శయ, అక్మాశయ రీతులు, వాటికి సంబంధించిన నిర్వచనాలు, వివిధ కవుల

1||

విమర్శకుల అభిసాంియాలు వివరించే (పయత్నం చేశాను, ఈ అధ్యాయంలో కవి ఆత్మాశయతని (ప్రదర్శించటానికి గల కారణాల పరామర్శపుంది. పొబీన కవులు కూడా అధునిక కవుల్లాగే కష్టాలకు గురై నవ్వుడు ఆత్మ్మాశయులై కవితలు రచించటంి ఈ సందర్భంలోస్సురణకు తెచ్చుకోవటం జరిగింది. ఇందులో ముఖ్యంగా ఆత్మా([శయ కవితకు, అనుభూతి కవితకు వున్న భేదసాదృళ్యాల విషయం కూడా (వస్తావించడమైంది. చివరగా ఆత్మాశయక్న్వంపై వున్న విమర్శ లను గూర్చిన వివరణ, పాటికి సమాధానాలు చెప్పటం జరిగింది.

“పారచీన కవిత్వం ఇ ఆత్మా.శ్రయత్యం' అన్న మూడవ అధ్యాయంలో నన్నయ దగ్గరనుంచి నేటివరకు వున్న కవిత్వాన్ని (ప్మకియా పరంగా పర్గీకరించి అందులోని వస్త్వాశయ అఆక్మాశయ రీతుల్ని వింగడించి చూపటం జరిగింది, ఇందులో పురాణ, (ప్రబంధ, అవధాన, ఆశు, తిట్టుకవిత్వాల్లోని వస్త్వాాశయతని; పద, శతకచాటు కవిత్వాల్లోని ఆత్మాశయకని సమీక్షించడం జరిగింది. (పొళీన కవిత్వంలో భకికవిత్వంలో నే ఆత్మా[శయత్వం అధికంగా వుందని గమనించడ మైంది. బిగవంతునికీ, భక్తుడైన కవికీ మధ్య వున్న వ్యక్తిగత సంబంధమే ఇందుకు కారణమని నిర్ధారించడం జరిగింది

నాల్లవ అధ్యాయంలో ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంలో ఆల్మా(శయక్వాన్ని గూర్చిన చర్చ (ధానం, తరువాతి అధ్యాయమైన “భావకవిత్వం _ఆత్మా(శయత్వం అన్న విషయానికి ఈఅధ్యాయం నాందిగా ఉపవరిస్తుంది. ఈ అధ్యాయంలో పాళ్చాత్య సాహిత్య (పభావాల ఫలితంగా (ప్రాచీన కవిత్వంలో కంపే భిన్నమైన పద్ధతుల్లో దర్శనమిచ్చే ఆత్మాశయక్వాన్ని విప్వకరించటం జరిగింది. భావ కవిత్వం మీద 'చభావం నెరపిన రొమాంటిక్‌ 'కవిత అందులోని ఆత్మాాశ యత్వం; కాల్పనిక కవులకు, భానకవులకూ వున్న సాదృళ్యాలు ఇక్కడ చర్చించటం జరిగింది.

ఈ సిద్దాంత వ్యాసంలో భావ కవిత్వంలోని ఆత్మాశ్యయత్వం. ఐనవ అధ్యాయంలొ ప్రస్తావనకు వచ్చింది. భావ కవులు తమకు నచ్చిన (పక్కకి (పియక్వంతోన్నూ _పణయతత్వంతోనూ, భక్తి తత్వంతోనూ, దేశభక్తి దృక్స ధంతోనూ స్మృతి చింతనతోనూ కవిత్వం చెప్పారు, అందువల్ల భావ కవిత్వంలో ఇతి వృత్త |(పాధాన్యం కంజే భావ (ప్రాధాన్యం, వ్యక్తి వాదం బలీయంగా చోటు

[1౪/

చేసుకొన్నాయి. ఈ అధ్యాయాన్ని భావన కవిత్వ శాఖలను దృష్టిలో వుంచుకొని (ఫక్ఫతి = ఆత్మాశుయత్వం, (పణయం _ ఆత్మాశృయత్వం, భక్తి _ ఆత్మాశి యత్వం = దేశభక్తి ల ఆత్మాశ్యయత్వం, స్మృతి. అఆత్మాశ్యయత్వం అనే ఐదు విభాగాలుగా విభజించడమైఎది, ఈ ఐదు అంళాలల్లో భావ కవులు (ప్రదర్శించిన ఆక్మాశంయ ధోరణుల్ని పరామర్శించటం జరిగింది. భావ కవిత్వ శాఖల్లొ సంఘ సంస్కరణ కవిత్వం అభ్యుదయ కవిత్వంలో లాగా వస్తు (పధానంగా కొనసా గింది. అందువల్ల ఆ శాఖను గూర్చిన ప్రస్తావన వదలి వేయడమైంది.

ఆరవ అధ్యాయంలో కాల్పనిక కవిశా (పభావంతో రచనలు చేస్తూ వచ్చిన అభ్యుదయ కవుల రచనల్లోని ఆత్మాశ9యక్వాన్ని గూర్చిన వివరణ, చేయటం జరి గింది. కమ్యూనిష్టు దృక్పరాన్నీ, మానవకా వాదాన్నీ దృష్టిలో వుంచుకొని అభ్యు చయ కవులు రచనలు చేశారు. అయినా అంతకు మునుపే తెఎగు కవిత్వాన్ని దాదాపు మూడు దళాచ్దాల పాటు సభావితం చేసిన భావ కవిత్వం (పథావం వీరి పైన లేక పోలేదు, ఈ కారణంగా అభ్యుదయ కవుల తొలి రచనలోనూ ఆధు నిక కవితా సంప్రదాయాలకు అనుజాలంగా అను భూతి తత్వంలో రచనలు చేస్తూ వున్న అభ్యుదయ కవ్వం రచనల్లోనూ వుండే ఆత్మాశ్యయత్వాన్ని గూర్చి “అభ్యుదయ కవులు _ ఆక్మాశరయత్వం” అన్న ఈ అధ్యాయంలో చర్చించటం జరిగింది

ఈ సిద్ధాంత వ్యాసంలో “ఆత్మాశళియత్వం = ఫలితాలు ప్రయోజనాలు” అన్న అధ్యాయం ఏడవ అధ్యాయం. అధునిక కవిత్వంలో ఆత్మాశృయత్వ స్వరూప స్వభావాల్ని గూర్చి చర్చించడం జరిగిన తర్వాత ఆక్మాశ్యయత్వం వల్ల సమకూరిన (సయోజనాలను అంచనా వేయటం అవసరం కాబటి ఆభునిక కవిత్వా

చి

నికీ వ్యక్తులకు, సమాజానికి ఈ అత్మాశరియత్వం ఏ (పయోజనాల్ని సమకూ ర్చిందో ఈ అధ్యాయంలో వివరించడ మైంది, అంతే కాకుండా ఆత్మాశంయత్వం వల్లి వాటిల్లిన నష్టాలను గురించి కూడా నృశంచటం జరిగింది.

క ఆధునికాంధ కవిత్వం ణు అవిర్భాన వికాసొలు ఆవిర్భాన దశ ; వై విధ్యంలేని (పదింధ కవిత్వంతోన్తూ చికం కవిత్వ గారడీ లతోనూ తైగతెంవులు చేసుకొని ఒక ప్రత్యేకతను సంతరించుకొని ఆవిర్భవించిన కవిశ్వాన్ని నవ్యకవిత్వం అనీ అభినవ కవిత్వం అనీ ఆధునిక కవిత్వం అనీ వ్యవహరిస్తున్నారు. ఈ నవ్య కవిత్వం అఆవిర్భావించడానికి అనేకఫరిస్థితులు దోహదంచేశాయి, ఆధునికాంధి కవిత్వ ఆవిర్భావానికి దోహదం చేసిన సాంఘిక, రాజకీయ పరిస్టితుల్ని రేఖామాతం)గా (ప్రస్తావించి, నవ్య కవిత్వ వికాసాన్ని గూర్చి చర్చిస్తాను.

ఆధునికాంధ్శ్సి కవిత్వం వున్నట్లుండి ఏ ఒక్కతణాన్నో ఆవిర్భవించింది కాదు. అలాగే ఏ ఒక్కరి చేతులమీదుగానో ప్పట్టిపెరిగింది కాదు. ఎన్నో కారణాల (వభావంతో, ఎందరో వ్యక్కుల (పయక్నంతో అది ఆవిర్భవించింది.

(పదింధ కవిత్వానికి కాలదోషం పట్టినప్పటి నుంచీ దేశకాలపరిస్థితుల్ని అనుసరించి కవిత్వంలో మార్పులు వచ్చాయి. పిల్లవసుచరి్యి తల 'ప్రాభావం తగ్గి పోనారంభించింది. |[సబంధలోకంలో విశ్చ్ళంభిలఎగా విహారం చేస్తూ వున్న శృంగారం కీణింస దొడగింది,

నవ్యకవిత్వ ఆవిర్భావానికి దేశ సాంఘిక, రాజకీయ పరిస్థితులు కొంత వరకు దోహదం చేళాయి. భారతజాతి సర్వం విదేశీయుల పాలన (కింద అణగి వుండడంతో దేశ సాంఘ్‌కి పరిస్థితులు అంతగా మెరుగు పడలేదు. దీనికి తోడు అవినీతి చర్యలు. సతీసహగమనం, బాల్యవివాహాలు మొదలైన దురాచారాలు సంఘంలో నెలకొని వుండేవి.

విద్యాధికుడైన రాజారామ మోహనరాయలు వంగ దేశంలో [(బహ్మ సమాజాన్ని స్టాపించి సంఘ దురాచారాల్ని, బాల్యవివాహాల్ని ఆపి ఆధునికమైన విద్య, వైజ్ఞానాన్ని దేశంలో వ్యాప్పిచేసేందుకు పూనుకొన్నాడు. ఈ (బవ్మా సమాజానికి ఆర్యధ్రదేశంలో వీరేశలింగం పంతులు పట్టుగొమ్మ అయ్యాడు, వీరికి తోడుగా రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడి. నిలిచాడు. వీరిరువురూ కలిసి సొంఘక దురాచారాలకి ఎదురు నిలిచి వాటిని రూపుమూపటానికి సన్నద్ధులయ్యారు. బాల్య విహాహాల్ని ఆప్పచేసి వితంతువివాహాల్ని _పోత్సహించారు.

2 రాజారామ మోహనరాయలు, వీరేశలింగం సాంఘిక ఉద్యనూల తరువాత గాంధీ సర్వోదయ సిద్ధాంకాలు (ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. ఈ సిద్ధాంతాల్లో వర్ష వ్యవస్తా నిరసన ముఖ్యమైంది. సంఘంలో వ్యాప్తిలో వుండిన పై ఉద్యమాల వల్లి సాహిత్యంలో నూత నోత్తేజం పొడచూపింది, ఆంగధదేశంలో వీటి పభావ ఫలితంగా సంఘనంస్క_ రణ కవిత్వం, దేశభక్సి కవిత్వం వంటి నూతన కవితా కఖలు అఆవిర్శవించి నవ్య కవిత్వ మహోదయానికి దోహదంచేళాయి. వితంతు వివాహాల్ని (పోత్సహ పరుస్తూ ఏ కేశ్వరారాధనా తశ్వాన్ని (సచారంచేస్తూ, గాందీ దృక్పధాన్ని చాటిచెప్తా అనేక రచనలు వచ్చాయి. (త్రిప్పరనేని రామస్వామిచౌదరి, జాషువా పింగళి కాటూరి వంటి వారు ఈ రచనలకు మార్షదర్శకులయ్యారు .

స్వాతంత్ర్యానంతరం సాంఘిక స్థితిగతులు కొంచెం 'మెరుగుపడ్డాయి. (ఫజలకి స్వేచ్చ లభించింది, ఆం్య్రధ్యప్రజలకు పాళ్చాత్య సంస్కృృతిమీద మోజు (ప్రబలింది. వారి సాహిత్య పరిచయంతో కొత్త కొత కవితా పద్దతులు తెలుగు సాహిత్యంలో పొడ చూపాయి, స్వదేశీయమైన కవిత్వంతో పాపే వచ్చేసి సభా వాలప లోనైన కవితా రీతులు ఆధువికాం(ధ కవితా వికాసానికి దోహదంచేళాయి.

ఆధువికొర్యధ కవిత్వ ఆవిర్భావానిక్‌ దేశ సాంఘక పరిస్టితులే కాక రాజ కీయ పరిస్థితులు కూ డా కొంతవరకు దోహదం చేళాయి. 1767 " నుంచి టిటిష్‌ వారి పరిపాలనతో మగ్గిపోతూ వున్న థారతీయుల్లో దాదాపు వంద సంవత్సరాల తరువాత జాతీయ వైైరన్యం మోసులెత్సింది. 18)0 నాటికే రాజారామ మోహన రాయలు నంఘనంన్కర జోద్యమంతో భారత దేశాన్ని ఉద్దరించడానికి కంకణం కట్టుకొన్నాడు. 1815 "నాటికి భారత దేళంలో అన్ని (పాంతాల్లోనూ జాతీయ చైతన్యం విస్తరించింది.

1800 నుంచి 1805 వరకు వున్నటువంటి కాలం భారత చేళంలో జాతీయ వాదానికి బీజకాలం అయ్యింది. ఇటువంటి కల్లోల పరిస్టితుల్లో రాజకీయ రంగంతో ఎన్నో మార్చులు వచ్చాయి. (బిటీషు పాలకులు భారత (ప్రజల్ని నుభ్యపె శ్షుందుకు భారతీయుల్ని కొందర్ని పరిపాలనా యం(త్రాంగంలోకి తీసుకొన్నారు. 1885 లో భారత జాతీయ కాంగగెస్‌ స్థాపనతో భారత (పజల్లోని జాతీయ చై తన్యం ఉరకలు వేసింది.

వ

ఇదే సమయంలో (ప్రపంచంలోని కొన్ని దేశాల్లోని రాజకీయ పరిస్థితులు కూడా భారతీయుల జాతీయ వ్రైతన్యానికి ఆజ్యం పోళాయి, జపాన్‌, ఐర్లాండ్‌, రష్యా, చైనా మొదలైన దేశాల స్వాతంత్ర్య పోరాట విజయాలు భాతతీయులకి పోంత్చాహాన్ని కలిగించాయి, 10వ శతాబ్దపు ఉత్తరార్థంలో వున్న రాజకీయ పరిస్థితులు అన్ని ర్యాష్ట్రాల (వజల్లోనూ రాజకీయ చైతన్యాన్ని రేకెత్తించాయి.

భారత దేశం అంతటిలోకీ రాజకీయంగా ఎక్కువ చ్వైతన్యాన్ని చూపి సూ వుండిన ఆంధ్రభూమిలో వీట్మిపభావం వల్ల సాంఘిక, సాంస్క్య్బృతికాది విష యాలో మార్పులు వచ్చాయి. అప్పటి రాజకీయ పరిస్థితులకు అనుకూలంగా సాహి త్యంలో కూడా మార్చు కనిపించింది. 1000 లోనే కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డి “ముసలమ్మ మరణము” కావ్యం వెలువడింది. తరువాత రాయప్రోలు సుబ్బారావు గురజాడ అప్పారాపు నవ్య కవిత్వ మహోదయానికి స్వాగతం పలికి యుగళ ర్తల య్యారు, 1810లో అప్పారావుగారి ముక్యాలసరాల రూపంలో నవ్య కవిత్వం ఆవిర్చవించింది,

రాయ్యపోలు 100 లో రచిఐచిన "లలిత" కావ్యంతో సాహితీ జగత్తులో నూతన కాంతుల్ని వెదజల్లాడు, 1818లో “తృణకంకణము'తో సవ్య కవిత్వానికి యుగకర్త అయ్యాడు. ఈ కావ్యంలో వస్తువులోనూ, భావంలోనూ, రచనల్లోను నవ్యత (ప్రదర్శించాడు. పీరిరువురితో (ప్రారంభమైన నవ్య కవిత్వం తరువాతి వారైన విశ్వనాథ కృష్ణళస్తి, దువ్వూరి, వేదుల, నాయని మొదలైన కవి శిధావణుల కలాల్లోంచి భావ కవి త్వోద్యమంగా రూపు దాల్చింది,

1000 వరకూ దేశంలో పున్న రాజకీయ పరిస్థితులు ఆధునికాంధి కవిత్వ ఆవిర్భావానికి హేతువుణ కాగా 1000 నుంచి 1950 వరకూదేశంలోన్తూ ఆంధ్ర) రాష్ట్రంలోనూ వుండిన రాజకీయ పలిస్థితులు నవ్య కవిత్వ వికాసానికి హేతువు లయ్యాయి. 1880 35 మధ్య కాలం (పపంచం ఆంకా ఆర్జిక సంక్షోభానికి గురి అయ్యింది. 1846 లో ఆంధ్రజాతి మాతృ భూమిలో భాగమైన తెలంగాణాలోరజా కార్ల దుండగాలు ప్రారంభం అయ్యాయి. స్వాతంతా్య్యానంతర మే జరిగిన ఈ రజా కార్ల దుండగాల్ని పృడాశక్సులు (ప్రతిఘటించాయి. తెలంగాణా సాయుధ పోరా టం, పోలీసుల అమానుష చర్యలు మొదలైన ఆంళాలన్నీ తెలుగు సొపాత్యం పైన ముఖ్యంగా కవిత్వం మీద తమ ప్రభావాన్ని చూపాయి.

ణీ ఆంధ దేశంలో 1080 _ 88 శాసనోల్లం ఘనోద్యమం విఫలమయింది, సళ్ళాగహాళ్లో ప్రభుత్వ వ్యతిరేకంగా హర్తాళ్ళు చేసిన యువకుల్ని అస్టు చేశారు. వీరికి రష్యాదేశాల వంటి ఉత్తర దేశాల విప్లవ కారులతో నంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. మార్క్స్‌, అెనిన్‌ మొదలైన వారి రచనల్ని చదివి వారి సోషలిస్టు భావాల్ని అనుసరింపజొచ్చారు. 1004 లో శ్రీశ్రీ. మార్కిఎన్లు దృక్పథంతో “మహాపస్టాన" గేయాన్ని (వాసి అభ్యుదయ కవిత్వానికి నాందీ గీతం పలికొడు. అంధ దేశంలో తెలంగాణాలో జరిగిన రజాకార్ల దుండగాలను నిరసిస్తూ అరుద౦, అనిసెట్టి, దాశరథి సోమసుందర్‌ మొదలై న కవులు కావ్యాల్ని వాొళారు. తెలంగాణా పోరాటం తెలుగు సాహిత్యంలో నవ్య కవిత్వానికి వికాస దశను కలుగ జేసింది, శ్రామికులు, మధ్యతరగతి (సజలు కావ్య వస్తువువై నారు. ఆభ్యుదయ కవిత్వంలో మానవతావాదం చోటు చేసుకొంది. ఇలా భారత దేశంతోని రాజకీయ పర్శితులు ఒక రకంగా ఆధుని కాయ కవిత్వానికి వీజం వేయగా 20వ శతాబ్దం (ప్రారంభ దళలోని దేశీయ పతిస్థితులు? ఆర్భధ దేశంలోని రాజకీయ పరిస్థితులు అధునికాంధ్యి కవిత్వ వికాసానికి వాతువులయ్యాయి దేశ సొంఘిక్క రాజకీయ పరిసితులతోపాటు పాశ్చాత్యుల విద్యా విధాన (ప్రభావం, ముద్రణా యంత పౌకర్యం, పత్రికల వ్యాప్ని (ప్రభావ కారణంగా తెలుగు కవిత్వంలో నూర్చులు రాదొడిగాయి. కందుకూరి వీరేశలింగం. పంతులు వంటి సంఘ సంస్కర్తలు, గురజాడ అప్పారాపు వంటి సాహిత్య సంస్క ర్తలు, గిడుగువంటి భాషా శాస్రవేత్తల్లు మేధావులు సాపాత్య విషయంలో మార్పులు తీసుక వచ్చారు, మరోవైపు తిరుపతి వేంకటకవులు దేశం నలుమూలా సంచ రించి తెలుగు శవిళ్వానిక్రి (వదారం కల్పిస్తూ వచ్చారు, దీంతో కవిత్వం కేవలం (ప్రభువులకు, పండితులకు మాత్రమే. పరిమిత 'మైందన్న సంకుచితత్వం పోయింది. కవిత్వం (ప్రజల్ని సంస్కరించడం కోసం జాతిని సక్రమమైన పద్ధితుల్లో నడిపించడం కోనం ఉపయోగించాలి అన్న కొత్త ఆలోచన ఏర్పడింది. ప్యతికల్లో స్థలాన్ని పురస్కరించుకొని ఇండ క్యాన పిక్రియ ఆవిర్భ వించింది. స్యతికల్లో పుటలు పరిమితం కాబట్టి లఘురచనలు బయలు దేరాయి,

5 సూటిగా హృదయానికి కాకేటట్టు నంక్షీప్తతనే సధాన గుణంగా కలిగి ఛందస్సు నా్యాశయించో, మాధ్రా ఛందోబద్ధంగానో కవిత్విం వెలువడుతూ కొత్త పుంతలు తొక్క-నారంభించింది, గురుజాడ అప్పారావు, రాయ్యపోలు నుద్బారాపుల వంటి మహావ్యక్తుల కలాల ,పథధావంతో సౌహితీ (స్రవంతిలో కొత్త కేరటాలు మిన్ను ముట్టాయి= సం(పదాయాన్ని కొంతవరకు అనుసరిస్తూనే వీరు కొలానుగుణంగా నూతన (వయో గాలు చేళొరు. ప్రాచీన సం్యప్రదాయానుగుణంగా కావ్యాన్ని (శ్రీ తో [పారంభించ డం, మౌదాంతంగా ముగించటం కాక దుఃఖపూరితమైన (ప్రసక్తితో కథా (ప్రారం భం చేస్తూ వేదాంతంగా కావ్యాన్ని ముగించటం వంటి నవ్య ప్రయోగాలు పీరు చేశారు. ఛందో విషయంలోకూడా గురుజాడ అప్పారావు నూతన పందాని అను సరించాడు. ముళ్యాల సరాల సృష్టి నూతనళ్వాన్నే సంతరించుకుంది. ఛందో విష ది యంలో నవ్యతని గురుజాడ (ప్రదళ్శింపగా శృంగార విషయంలో రాయ్మపోలు నవ్యతని రేకెత్తింపడేళాడు. స్త్రీని కామవాంఛతో గాక సొందర్యారాధానా తత్వం తోనూ, (పీమ పిపాసతోనూ చూడటాన్ని (ప్రతిపాదించాడు. ఈయన రచనల్లో దాంపత్య శృంగారం కం్కే ఖగ్న హృదయంతో (పేయసీ షియులు పొందే బాధా తీవ్రతని వ్యక్తం చేస్తూ, కలయిక కంటే ఎడబాటులోనే ఎక్కువ సంతో షం; నంతృప్పి వున్నాయన్న అభిప్రాయాన్ని ప్రదర్శించాడు, ఈ విషయంలో పాశ్చాత్య ప్లాటోవిక్‌ అవ్‌ (ప్రభావం కొంత ఆయన రచనపై పొడచూపింది, దీంతో స్రీని ఆంగాంగ వర్షనా పొౌందర్యచృష్టితో కొక ఆత్మహౌందర్యాన్న్కీ గుణ సౌందర్యాన్నీ చూసి ఆరాధించే తత్వం అలవడింది. _ప్రకృతిగత హెందర్య విషయంలోనూ ఈ దృష్టే (ప్రబలింది, నగర వర్ణనలకు స్వస్తి చెప్పి కవి పల్లె పట్టుల్ని గురించి ఆలోచించడం (ప్రారంభించి పల్లీయ (సకృతిన్మి పల్లీ జన్యపచ్చ తుల్ని క్రావ్యగతం జేయటం మొదలెట్టాడు, ఆంగ్ల కవులైన వర్ట్స్‌వర్త్‌.. కీట్స్‌, టైరస్‌, షెల్లీ, బ్లేక్‌ వంటి కవుల (వభావంతో తెలుగు కవిత్వంలో (కొంగొత్త రీతులు. ఆవిర్శవిందాయి. వక్కృతి, (వణయం వంటి కవిత్వ ఆంళాల (ప్రాధాన్యం “హెచ్చింది. కవిశత్వంలో వస్తు

6

(ప్రాధాన్యం 'కంపే భావన [ప్రాధాన్యం (ప్రదిలింది, కవి తన సుకుమార హృదయ ఫలకంపై (ప్రతిబింబించే అంశాల్ని ఊహాధిక్యత తో కాక థావనా బలంతో రూప కల్పనచేసి కవికాబద్ధం చేయ నారంభించాడు, తాను విన్న, కన్న ఏ చిన్న సంఘ టనకై నా కవి హృదయం నృ్ఫందించటంతో కవిత్వానికి (పధానమయిన వస్తు విష యంలో విన్సృతి ఏర్పడింది గడ్డి పరక నుంచి గగన గంగ దాకా వున్న సమస్త (వక్ఫతి కవిత్వాంశమై కూర్చుంది. దీనికితోడు భక్తి. దేశభక్తి, సంషుసం స్క్మ-రణ= స్మృళ్మిప్రాధాన్యాలు కూడా కవిత్వానికి విషయ నవ్యతని సంతరించాయి.

వివిధ వస్తుగత విషయాల్ని (ప్రకటించటం కోసం కవిత్వ పరిభిషలో భాషా విషయంగా కూడా మార్చువచ్చింది, అలంకార భరితమైన కవిసమయాలకీ వర్ణనలకి అనుకూలమైన (ప్రబంధవైలి కంశే భిన్నమైన శైలిని నవ్యకవులు సంత రించుకోవాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది, సంస్కృత పద బాహుళ్యం, దీర్చ సమా సాలు, పాత వొాసనల్ని వెదజల్లే మారుమూల పదాలు, పాద పూరణలకుపకరించే పదజాలం (క్రమేణ తగ్గు ముఖం పట్టి వాటి స్థానే భావానుకూలానికి అనువైన అలిత పద (వయోగం, సుకుమార సమాస ఘటన, నవ్యపద బంధాలు ఏర్పడ టమే గాక భాంధిక భాషా విషయంలో కూడా కొన్ని మార్చులు వచ్చాయి.

గిడుగు రానుమూర్తి పంతులు, గురుజాడల (వభావంతో. గాంధిక చ్భాయాల్లో మాద్చు వచ్చి వ్యవహారిక భాష కావ్యభాషగా ఏర, ఎడ్తానికి పునాదులు కల్పింప బడ్డాయి. అంతేకాక మాండలిక భాషకు కూడా కవిత్వంలో కొంతచోటు లభించింది.

ఈ విధంగా దేశకాల సరిస్టితుల్లోన్నూ కావ్య వస్తు విషయంలోనూ, భాష లోనూ భావంలోనూ, శై లివీషయంలోన్తూ రచయితల మానసిక విలువల్లోనూ మార్చులు రావటం వల్ల ఉక్కు చ్యటాల్లో బీగింపబడ్డ కవిత్వానికి కొంత "స్వేచ్చ లభించి నూతనోత్తేజంతో పరుగులెత్తి కొండవాగులా ఎగిసి దుముకుతూ జల పాతాల్లై (సవహించింది. ఆ [పవాహం తెలుగునేల (పనహించి. మోడు వారిన చెట్లను చిగురింపచేస్తూ నూతనబీజాల్ని మొలకెళ్ళించడొడగింది, ఆ చిగురాకుల్ని మేస్తూ తెలుగు కోయిలలు గొంతుకలు సవరించుకొని కొత్తపాటలకి సృతి సరి చేసుకొన్నాయి, వివిధమైన రంగుల పక్షుల కిలకిలారావంతో , వివిధ పష్పాల

క్‌

సుగంభాలతో నందనవనం అలరారినట్లు నవ్య కవిత్వం ఆవిర్భవించి వికాస దశను పల్లవించింది. వికాసదశ : పాళ్చాత్య కవితా సం్యపదాయ _ప్రభావంతోన్తూ దేశీయమైన ఉద్య మాల కారణంగానూ నూతనోత్తేజంతో మొలకెత్తిన నవ్య కవిత్వంలో (ప్రధానంగా థావ కవిత్వ ఉద్యమమం, అభ్యుదయ కవిత్వ ఉద్యమాలతోపాటు దిగంబర కవి త్వం, విప్లవ కవిత్వం వస్తు విషయ (ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి నవ్య కవిత్వ ఉద్యమా లుగా తలలెత్తినిలిచాయి. వాటిలో భావ కవిత్వ ఉద్యమం, అభ్యుదయ కవిత్వ ఉద్యమం స్వరూపంలోన్తూ స్వభావంలోనూ (ప్రత్యేకతని సంతరించుకొని ఆధుని కాం్యధ్ర కవిత్వంలో తాలోత్తాలమైన ఉద్యమాలుగా స్థిరత్వం పొందాయి. దిగంబర విప్లవ కవిత్వాలు స్వరూప స్వభావాల్లో అభ్యుదయ కివిత్వంలో ఆంతర్జీ నమయ్యే వే.

గేయ కవిత్వం, వచసకవిత్వం, మిపీకవిత్వం, అనేవి వస్తు విషయంలో గాక రూపం విషయంలో నూతనోద్యమాలుగా ఆవిర్భవించాయి. వస్తుపరంగానూ, రూపం విషయంలోనూ రూపొందిన కవిత్వ ఉద్యమాల గురించి ఇక్కడ ఒకింత పస్తా విస్తాను, థావ కవిత్వం ; నవ్య కవిత్వ ఉద్యమాల్లో మొదట 'పేర్కోదగింది భావ కవిత్వ మహోద్యమం, పాళ్ళాత్యుల కాల్పనిక కవిత్వ (పథావంతోనూ, దేశీయ మైన స్వాతంత్ర్య, సంఘ సంస్కరణల వంటి ఉద్యమాల ఫలితంగానూ తెలుగులో. భాన కవిత్వం అవిర్శవించింది, ఈ కవిత్వ మహోద్యమం (కీ.శ 1000 (ప్రాంతలో (ప్రారంభమై క్రీ.శ. 1080 వరకు తెలుగు కవిత్వాన్ని |పభా వితం చేసింది, ఆటు తరువాత కూడా థావ కవిత్వ వీచికలు తెలగునేల పీస్తూనే వచ్చాయి. అభ్యుదయ కవుల్లో మొదటి తరం కవులు భావ కవిత్వ (పభావావికి లోనై రచనలు చేసినవారే ఆపైన (ప్రయోగశీలుకై అభ్యుదయ కవిత్వ (ప్రారం, థానికి శ్రీకారం చుట్టారు.

“భాన' పదం తొలుత రాయప్రోలు వారు (సయోగించారు. తర్వాత గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు గారు దానికి (ప్రచారం తెచ్చారు... భొవ (పాధాన్యంతో (వాసిన కవిత్వాన్ని భావ కవిత్వమని న్యవహరించారు. ఈ భావ కవిశ్వాన్ని పలువురు పలు రకాలుగా నిర్వచించారు... డా॥ సి నొరాయణరెడ్డి

8

విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, కవికొండల వెంకటరావు, (శ్రీశ్రీలు భావ కవిత్వానికి చేసిన నిర్వచనాల్ని 'పేర్కొంటూ కవిత్వానికి వస్తువు, భావం, రచన అనే మూడంగా లున్నాయని వీటిలో భావానికే అత్యధిక (ప్రాధాన్యం ఇచ్చే కవిత్వమే భావ కవిత్వమని వివవంచారు.!

భాన కవిత్వం వస్తుగత నవ్యతని, శైలీ నవ్యతని కాంక్షిస్తూ వెలువడింది, భావ కవులు ఉహా మరుత్తులో దివ్య హర్మ్యాల్ని నిర్మించి అందులోని సౌంద ర్యాన్ని అస్వాదిస్తూ ఏ. దిగంతాల కావల నున్న దివ్య _పేయసినో, (పేమ థావాన్నో అంటి పెట్టుకొని రచనలు కావించారు అటువంటి దివ్య సీమల్లో విహ రిస్తూ. ఆహ్లాదాన్ని అనుభవవిస్తూ, స్వేచ్చా (పవృష్తిని (పకటిస్తూ కవిత్వం 'చాళొరు.

అట్టి వాలి స్వేచ్చా విహారంలో (పకృతి, (పేమ, (పణయమే కాక భక్తి; “దేశ భక్సి నంఘ సంస్కరణ, న్మృతి మొదలైన దివ్య సీమలు వారి కవిళ్వానికి విడిది తీరాలయ్యాయి, భావ కవులు రంగుల చలవద్దాలు ధరించి లోకాన్ని హరి విల్లుగా భావించినా ఆ కాలానికి అనుగుణమైన నంఘ నంస్కరణన్ని దేశ భక్తిని [పదర్శించి వాస్తవ చితుణని, సామాజిక స్పృహని (ప్రకటించారు, అందువల్ల సామాజిక స్పృహ లేకుండా ఊహా [పపంచం ఇనుక ఎడారిలో తల దూర్చిన ఉష్ట్రపతుల్లా వీరిని పేర్కొనడం సమంజసం కాదు, |

భావ కవులు దేశ కాల పరిస్థితులకు అనుకూలంగా పాళ్ళాత్య కాల్పనిక కప్పల (పభావానికి లోన్రై పరుగులు తీళారే కాని అంధత్వంలోకి కూరుక పోలేదు. ఊహా(పేయసుల కౌగిళ్ళలో బంధింప బడనూ లేదు. ఆకాళానికి ఎగిసి పోయి అక్కడే వుండి పోనూలేదు.

భావ కవులు తమకున్న సాధక బాధకాల్ని ఇతరులతో పంచుకోడానికి కవిత్వాన్ని సాధనంగా వివియోగించుకొన్నారు. ఇతరులనుంచి ఊరడింపును, సానుభూతిని ఆంచారు. ఇది మానవ సమాజం. వీరు కేపలం స్వార్ధమే సర మార్జంగా ఎంచుకోలేదు. (బతుకు బరువును దించుకో (సయత్నించారంతే.

తెలుగులో ఈ భావ కవిత్వ నుహోద్యమం రాయ్యపోలుతో (ప్రారంభమై దువ్వూరి, బసవరాజు, నండూరి, నాయని, వేదుల, పింగళి కాటూరి మొదలైన

9

వారిచే ఆదరింపదిడి కృష్ణళాస్తి _(పమేయముతో పరిష్పష్టత సమకూర్చు కొని ఆలరారింది. అభ్యుదయ కవిత్వం: భావ కవిత్వంపై తిరుగుబాటుతో ఆవిర్భవించిందే అభ్యు దయ కవిత్వం. భావ కవుల స్వేచ్చా (పయళశ్వాన్ని, _పణజయ తళ్వాన్ని, సౌం దర్య కాంక్షని, పలాయన తత్వాన్ని నిరసిస్తూ సామాజిక స్పృహకి (పాతినిధ్యం ఇస్తూ సామాజిక చైతన్యాన్ని రగుల్కొల్పడానికి అభ్యుదయ కవులు (ప్రయోగాల్తు చేళారు.

ఆధునిక కవిత్వంలో ఇలా (ఫయోగా వాదులుగా 'పేర్కొనదగినవారు థీథీః స్టా. పురిపండ, సఠాబి మొదలైన వారు శ్రీశ్రీ ఆ (పయోగాలకి ఒక నిర్దిష్ట (కమాన్ని, కొన్ని మొళిక సూత్రాల్ని నిబంధించి అభ్యుదయ కవిత్వ ఉద్య మావికి మూల విరాట్టయ్యాడు. శైలీవిషయంలో కూడా అభ్యుదయ కవిక్వానికి ఒక (వత్యేకత సమరూర్చాడు, మానవతా వాద దృక్పధంతో, మార్క్స్‌ (వభా వంతో శ్రీశ్రీ అభ్యుదయ కవిశ్వానికి గట్టి పునాదులేర్చరచాడు. అభ్యుదయ కవిత్వం ఆవేశంతో అంచులు తీరి _సవహించడానికి మార్గదర్శకుడయ్యాడు,

అభ్యుదయ కవిత్వాన్ని నిర్వచించిన వారిలో రాజమన్నార్‌, కృష్ణ శాస్త్రి (ీథ్రీముఖ్యలు, వీరందరి దృష్టీమార్క్స్‌ దృక్పథంతో కూడుకొని మానవతా వాదాన్ని (ప్రకటిస్తూ సమ సమాజాన్ని కోరుకొనేదిగా వుంది. సమాజం యొక్క అభ్యుదయాన్ని కాంక్షించే కవిత్వమే అభ్యుదయ కవిత్వం అన్న ఆంళపై (పధానంగానో, పాక్షికంగానో మొగ్గు చూ'పేదిగా వృంది2 గ

ఈర్ష్యా ద్వేషాలతోనూ, అక్పిమ అన్యాయాలతోనూ, కులమత వై షమ్యూ లతోన్తూ ఆకలీ దాహంతోన్నూ రోగాలకోన్నూ బాధలతోనూ కుమిలి పోతున్న (వడా పక్షొన్ని బలపరుస్తూ వారిని దోచుకొంటున్న బలీయమైన దౌర్జన్యం, దగా హస్తాల్ని అణచి వేయడమే ప్రథమ ధ్యేయంగా వుంచుకొని అభ్యుదయ కవిత్వం ఆవిర్భవించింది. 1880 లోనే భావ కవిత్వం_పె తిరుగుబాటుతో ఒక ఉద్యమంగా పొడచూపిన ఈ అభ్యుదయ కవిత్వం 1940 తర్వాత పరిపుష్టత సమకూడ్చుకొని లక్ష్య సాధన్నక్తె నిర్విరామంగా కృషిచేస్తూవుంది, వ్వక్తి నుంచి సమిష్టివైపు వరి ఇతి చెందిన ఈ అభ్యుదయ కవిత్వం (ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో ఎంతో ఆదరణీయ మైందిగా కనిపిస్తూ వంది,

10

అభ్యుదయ కవిత్వ పయనంలో శ్రీశ్రీ నారాయణబాబు. శిష్టా పురిపండ, పరావి మొదలైన నారు దారి చూపగా బైరాగి,సోమసుందర్‌, అని సెట్టి, బెల్లంకొండ రామదాసు, కుందుర్తి, దాశరధ్శి ఆరుద్శ, నారాయణరెడ్డి కె.వి. రమణారెడ్డి, గజ్జల మల్లారెడ్డి వంటి కవులు ఆ మహోద్యమానికి ఆజ్యంపోసి శాయళ క్తులా కృషిచేశారు. తిలక్‌ శేషేం్యదల వంటి వారు అటు భావ కవితా ఛాయల్ని వెద జల్లుతూ ఇట అభ్యుదయ కవిత్వ ఉద్యమాన్ని పరిపుష్టం చేయడానికి రచనలు చేశారు.

వీరందరి బహుముఖ (సజ్ఞతో విసృత రూపం దాల్చిన అభ్యుదయ కవి త్వం వర్ష సంఘర్షణ, విస్లవ్యపబోధం, వీరగాధా కధనం గతనిరాననం, యిద్ది విముఖత - శాంతి ్మపియత, మానవతా వాదాల్ని (పధాన లకణాలగా కలిగి సమాజ (శ్రేయస్సు నిర్విరామంగా కృషి చేస్తూ వుంది, దిగంబర కవిత్వం : అభ్యుదయ కవిత్వ లక్షణాల్ని కొంత వరకు అనున తిస్తూనే మొలకెత్తిన కవిత్వమే దిగంబర కవిత్వం. నిరాశా నిస్పృహల్లో కృంగి పోతూ వున్న (ప్రజల దుస్థితిని చూసిన కొందరు కవులు అభ్యుదయ కవిత్వం పై తిరుగుబాటు (పకటించారు. అబభ్జ్యుదయ కవిత్వం ఆశించిన _సయోజనాల్ని నెర

క్‌

వేరు లేక పోవడాన్ని గమనించి ఆ కవిత్వంపై తమ అనహనాన్ని (ప్రదర్శించిన వారు దిగంబర కవులు, వారి ఆసహనం సంఘంపై కూడా తిరస్కార భావాన్ని (ప్రకటించింది. వారి భావ (సకటనలతో జుగుప్స, అక్షీలత చోటు చేసుకొన్నాయి.

దిగంబర కవులు అభ్యుదయ కవుల్లాగే సమాజ (శేయస్సునే కోరుకొన్నా. సంఘంలో వుండే కుళ్ళును, మురికిని అసహ్యమైన పద్ధతిలో ఎత్తి చూసటం ద్వారా సౌంఘిక పురోభి వృద్ధిని సాంధిచ వచ్చుననుకొన్నారు. ఈ ధోరణిలో కవిత్వంలో కొంత నగ్నత్వాన్ని (వదర్శిస్తూ నగ్నముని, నిఖిలేశ్వర్‌, జ్వాలాముఖి చెరబండరాజు, ఇలర్‌వయ్య, మహాన్వప్నలు తమని దిగంబర కవులుగా [పకటిం చుకొన్నారు, వీరి కలాల, నుంచి వెలికురికిన కవిత్వమే దిగంబర కవిత్వమని వ్యవహరించబడింది, వీరు వరుసగా 1985 లోనూ 1088 లోనూ, 1888లోనూ “దిక్కులో సంపుటాల్ని మూడింటిని (ప్రచురించారు. ఈ సంపుటాల ఆవిష్క రణ విషయంలో కూడా వీరు [పత్యేకతని (దర్శించారు. విద్యానంతుల, ధన

ళ్‌ వంతులచే గాక ఎవరికోసమైతే తమ కవిత్వాన్ని, త్యత్సయోజనాన్ని ఉద్దేకంచారో అటువంటి విచ్చగత్తె, రిషెవాలాల చేత నట్టనడి రాత్రి వీధుల్లో కొవ్యా విష్కర అలు చేయించారు. వీరి ధ్యేయాలు, ఆశయాలూ, అభ్యుదయ కవుల ధ్యేయాల్హూ ఆశయాలు ఒకే అయినా వాటినీ సాధించటంకోసం దిగంబర కవులు అనునరించిన పంధా వేరుగావుంది. అందువల్లే వీరు అభ్యుదయ కవి వర్గంకం'శే భిన్నమైన వారిగా తమను తాము గుర్తించుకొన్నారు, వీరు ఆరుగురూ కలిసికట్టుగా పనిచేయాలన్న దృఢ సంకల్పం సడలడం వల్లి, వ్యక్తిగత వైషమ్యాల వొరణంగా, వీరీ కవిత్వ ఉద్యమం ఫలవంతం కాలేదు, అంతేకాక వీరి కవిత్వం కూడా (పజాదరణనీ, విమర్శకుల 'మెప్పునీ పొందలేక పోయింది.

విప్లవ కవిత్వం ; అభ్యుదయ కవుల మార్గంతోనూ దిగంబర కపుల పద్ధతు లోనూ ఏకీభవించని కొందరు కవులు విన్లవాన్నే ఆదరిస్తూ విన్షవమే అన్ని సమ స్యల్ని పరిష్క్త రిస్తుందని విశ్వసిస్తూ తమ కవిళ్వాన్ని విస్షవ కవిత్వం అని నామ కరణం చేసుకొన్నారు. 1970 లో ఏర్పడ్డ విప్లవ రచయితల సంఘానికి "విరసం"

అన్న ముద్దు "పేరు పెట్టుకొన్నాను. ఆభ్యుదయ కవులు 'దేశీయమైన గాంధీయ మార్గంలో శాంతిని కాంక్షిస్తూ సమాజ అభివృద్ధిని అభ్యుదయాన్ని కాంకీంచగా; విష్ణవప కవులు విదేశీయమైన మార్కీ్వయ దృక్పథంతోనూ, మావోదృక్పథంతోనూ విష్ణవం వైప్ప మొగ్గుచూ పారు. విష్ణవమేనేటి సమస్యలకు పరిష్కారం చూప్పతుందని రచనలు చేళారు

వారి కవిత్వమే విప్లవ (ప్రాధాన్యతని కలిగి విష్లవ కవిత్వంగా 'పేరుమోసింది,

కెవి. రమణారెడ్డి, జ్వాలాముఖ్మి చెరబండరాజు నగ్నముని శివారెడ్డి, శ్రీఫీ మొదలైన వారు విస్లవ కపులుగా స్థిరపడి రచనలు చేశారు. సాయుధ పోరాటాన్ని (పోత్సహించేది గానూ నినాదాల _పధానంగానూ, అమరవీరుల సాహసాల్ని కొనియాడేది గానూ విష్ణవ కవిత్వం విలసిల్లింది. శ్రీకాకుళ గిరిజనుల “అండతో జరగిన సాయుధ రైతాంగ పోరాటమే నగ్గల్ఫరీ ఉద్యమంగా పరిజమించి 'తెలుగుల్లో విప్లవ కవిత్వం ఆవిర్భవించడానికి దోహదం చేసింది, విప్లవ కపుల కవిత్వంలోని మూలస్నూతం అరాజకమయింది, అందువల్ల ఈఉద్యమానికి తెలుగు

12 జేశంలో ఆవరణ లభించలేదు, చంపితే శవాల కంపు తప్ప మరేమీ మిగలవని, విప్లవం వల్ల జాతి.వినాశనమే కానీ అభ్యుదయం సిద్దించదని దృఢ విశ్వాసంగల3 వారు ఈ కవిత్వ ఉద్యమానికి చేయూత నివ్వలేదు,

ఆధునికాంధ) కవిత్వం ఇన్ని పరిణామాలకి గురై వస్తు విషయంలో వైవి ధ్యాన్ని (ప్రదర్శించింది. సాంఘిక (ప్రయోజనాన్ని దృష్టిలో వుంచుకొని వచ్చిన కవిత్వ ఉద్యమాల్లో అభ్యుదయ కవిత్వ ఉద్యమం తరువాత దిగంబర, విప్లవ కవిత్వాలు ఆవిర్భవించినా విశాల దృక్పథం గల ఆభ్యుదయ కవిత్వమే అందరి మన్ననలూపొండింది, ఎన్నో కవితా ఖండికలు, కవితా సంకలనాలు పుంకొను పుంఖంగా వెలువడుతున్నాయి, నేటికీ మిరియాల రామకృష్ణ. రామాచంద్ర చేళి, చొప్పు కట్ల చందు మౌళి, గోప, శాతకర్ణి మొదలైన అధునాతన యువ కవులు అభ్యుదయ కవిక్వాన్ని ధారావాహంగా వెలార్చుతూ వున్నారు.

ఇంతవరకూ ఆధునికొంధ్యి కవిత్వంలో తాలోత్తాలమైన కవిత్వ ఉద్య మాల్లో భావ కవిత్వ అభ్యుదయ కవిత్వ ఉద్యమాలతో పాటు దిగంబర, విప్లవ కవిక్వాల్ని గూర్చి చర్చించటం జరిగింది. ఈ (ప్రకరణంలో వస్తు విషయంగానే కౌక రూపానికి సంబంధించి నవ్య కవిత్వంలో వచ్చిన ఉద్యమాలను గూర్చి (వస్తావిస్తాను,

(పాలీన కాలంనుంచీ కవిత్వ వాహకాలుగా పద్యం, గేయం, మాళ్తాఛందో బద్ధ రచనలు వ్యాప్తిలో వున్నాయి. భావ కవిత్వం కాలంనాటికి వృత్తాలు, జాతు లతోపాటు గేయం కూడా అదణని పొందింది. ఇటీవలి కాలంలో వీటి అవసరం తగ్గి పోయింది. వచనం కవిత్వ వాహక'మైంది. అధునికాంధు కవిత్వాన్ని (చా రం చేసిన గేయ కవిశ్వాన్ని గురించీ, వచన కవిళ్వాన్ని గురించీ చర్చించటమే గాక ఇటీనలి కాలంలో (ప్రచారంలోకి వచ్చిన మినీ కవిత్వాన్ని గురించి ఒకింత ఈ (వకరణంలో వివరిస్తాను. గేయ కవిత్వం ఏ (ప్రాచీన కవిత్వమంతా ఛండోబద్ధంగానే కొనసాగింది. (ప్రాజ్ఞ న్నయ యుగంలోనూ, శవ కవి యుగంలోనూ మాత్రొభండోబద్ధమైన కవిత్వం

వ్యాప్తిలో వుండేది. నన్నయ యుగంలో నన్నయడచే సంస్కరించబడ్డ కవిత్వం వంస్క్యృత వృ శౌల్ని, జాతుల్ని (ప్రధానంగా [గహించింది.

13

ఆధునిక కాలంలో మాతా ఛందస్సుకు తిరిగి పట్టం గట్టదడింది. (త్యన చతురస్ర, ఖండ, మిశం గతుల (పాథివం (పదిలింది. భావ విషయంలో నవ్య తని (ప్రదర్శించిన భావ కవులు ఛందో విషయంలో స్వేచ్చను కోరుకొంటూ నవ్యతని (ప్రదర్శించారు. దీంతో గేయ కవిత్వం భావ కవిత్వ వాహకంగా నిలిచింది.

హాళ్తొ ఛందస్సులచేత నిర్మింపబడి రాగ శాళయుకక్తమై.. గానాను కూలంగా సంతరించబడిన కవిత్వమే గేయ కవిత్వం. పాడదగిన గానానుకూల మైన కవిత్వమంతా గేయ కవిత్వంగా వ్యవహరింపబడింది. గేయ కవిత్వాన్ని ఆదరించిన భావ కవులు గేయంతో పాటు, వృత్తాఇళో పాటు ఆటవెలదుల్నీ, తేటగితల్నీ, కందాల్నీ విరివిగా వాడుకొన్నా కోకిల కుహూ కుహూ రావాలకు, "సెలఏటి (ప్రవాహాల సవ్వడులకు అనుకూలమైన గేయాన్నే ఎక్కువగా ఆదరించి రచనలు చేయటం గేయ కివిత్వానికి (పహారాన్ని లభిం జేసింది,

గురజాడ అప్పారావు, రాయ్మ పోటు సుబ్బారావు. బనవరాజు అప్పారావు, కృష్ణశాస్త్రి, నండూరి సుబ్బారావు, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ మొదలైన వారు భావ కవిత్వాన్ని గేయ ఫణీతిలో రచించారు. అభ్యుదయ కవులు గేయ కవిత్వాని కంకే వచన కవిత్వానికే ఎక్కువ (ప్రాధాన్యాన్నిచ్చారు. అమునా శ్రీశ్రీ, శ్రీరం గం నారాయణవాబు వంటి వారు మొదట వచన గేయాల్ని రచించిన వారే ఆటు పైన్నే అభ్యుదయ కవిత్వం వచన కవిత్వంగా పరిణళి చెందింది.

ఆధునిక యుగంలో గురజాడ, కృష్ణళాన్తి, శ్రీశ్రీ, నారాయణరెడ్డి ఈ నల గురూ (ప్రత్యేకతని సంతరించుకొన్న గేయ కపులుగా (పసిద్ధి పొందారు. వచన కవిత్వం : వచన కవిత్వం కూడా కవిత్వ బాహ్య స్వరూపానికి సంబంధించిదే, ఈ వచన కవిత్వానికి వచన పద్యం, వచన గేయం, వచనగీతం, ముక్తచ్భందం , అవిబద్ధ కవిత స్వచ్చంద కవిత, స్వేళ్ళా కవిత, ఫీవర్స్‌ అనేవి పర్యాయ పదాలుగా వ్యాప్తిలో వున్నాయి.

వ్యావహారిక భాషావాద (సభావంతో కవిత్వంలో వచన కవిత్వోద్యమం (ప్రారంభమైంది సులభమైన. స్పష్టమైన శిష్ట వ్యావహాలికంలో, ప్రామాణికమైన వచనంలో అందరికీ అర్థమయ్యేలా వెలువడుతున్న కవిత్వమే వచన కవిత్వంగా వ్యవహరింప బడుతూ వుంది. -అయినా ఏదీ ప్రమాణిక మైన వ్యావవోరిక౦, ఏది ప్రామాణికమైన వచనం అన్న విషయంలో భిన్నాభ్ళిపాయాలున్నాయి,. (ప్రస్తు

14 తం స్టిరరూవం చాల్చిన వచన కవిత్వం కొంత ప్మతికల భాషను [పానూణీకంగా స్వీవరించిందిగా వుంది, భావ కవిత్వ పొభవం తగ్గి అభ్యుదయ కవ్వితం పాారంభ దశలో వుండగా వచన కవిత్వానికి శ్రీకారం చుట్టబడింది. వచన కవిత్వానికి పితా మహాడుగా కుందుర్తి ఆంజనేయులు కొనియాడబడ్డా; దేవరకొండ బాలగంగాధర తిలక్‌ కలం బలంతో వచన కవిత్వం పరిపుష్టమైంది. యేమ భావాన్ని కానీ, అభ్యుదయ ఛావాన్ని కొనీ వచన కవిత్వంలో చెప్ప వచ్చునని చెప్పి 'మెప్పించి లబ్ధ (పతిస్హుడైన వాడు తిలక్‌ *, దాశరథి, నారాయణ రెడ్డి ఆరుద్భ, సోదముసుందర్‌ , 'శేషేంద)ల పంటి ఆధునిక కవుల చేతుల్లో ఈ వచన కవిత్వం ఇంకా పరిషృష్టం కావింవబడింది. ఇంఠ మంది కవులచేత వచన కవిత్వం నిర్వహింప బడుతున్నప్పటికీ ఈ వచన కవిత్వానికి ఒక నియమితమైన రూపం ఏర్పడలేదు. ఎవరికి తోచినట్లు వారు ఈ వచన కవిత్వాన్ని సనిర్మించుకొస్‌ వారి వారి ప్రత్యేకతని ప్రదర్శిస్తున్నారు. ఎలాంటి నియమ నిబంధనలు లేకుండా ఈ వచన కవిత్వం నిర్మింపబడి నందున ఆంగ్లంలో దీనికి (ఫీవర్స్‌, వర్స్‌ లిబర్‌ అనే పేర్ల వచ్చాయి. తెలుగు వచన కపుల్లో కొందరు అంత్య (పాసల (పాభవంతోనూ, మరి కొందరు సంస్కృత పద భూయిష్టంగాను ఈ వచన కవిత్వాన్ని (వాస్తున్నారు. ఇలా థిన్నమైన పద్ద తుల్తో నిర్వహింప ఐబడుతూన్న ఈ వచన కవిత్వంపై సమగిమైన పలిళోధన జగగాల్పిన అవసరం వుంది మిసీ కవిత్వం , ఇదీ కవిత్వ బాహ్యా రూపానికి సంబంధించి జరిగిన (పయో గమే, అయినా గేయ కనిత్వానిక్కి వచన కవిత్వానికంయే ఇది భిన్నమైంది. సంక్షి స్తే దీని (వథమ లక్షణం, చాలా క్లుప్తంగా నాలుగ్లైదు పాదాల్లో ఎలాంటి నియమ నిబంధనలూ లేకుండా వచనంలో భావ తీనతని హృదయానికి చురు క్కున తగిలేలా చెప్పటమే మినీ కవిత్వంలోని _వధాన గుణం, ఇది 1880 తరువాత వ్యాప్పిలోకి వచ్చింది. థ్రీ మహాప్రస్థానంలో నే ఇటువంటి రచసలున్నాయి, *ఆ:॥” అనే కవిత ఇటువంటిదే. ఇటీవలి కాలంలోనే ఇటువంటి సంత్షీప్త రచనల్ని మినీ కవిత్వం అని వ్యవహరిస్తున్నారు,

15

మినీ కవిత్వంలోని పాదాల పరిమితి నాలుగు, ఐదు నుంచి తగ్గుతూ వచ్చి అక్షర (ప్రాధాన్యాన్ని నింపుకొన్న కవిత్వం కూడా పతిికా ముఖంగా వెటవడ తూవుంది. నాలుగైదు అక్షరాలు కానీ ఒకే అక్షరం రానీ ఒకభావాన్ని (వకటించే దిగా వుంకే అటువంటి కవిత్వాన్ని ఆక్షర కవిక అని ష్మతికల్లో ఈ మధ్య అంటున్నారు. ఇవిఎంత వరకు సుస్థరత్వాన్ని డాళలుస్తాయో వేచి చూడాలి,

ఈ అధ్యాయంలో ఇంత వరకు ఆధనికాంధి కవిత్వ ఆవిర్బావ వికా సాల్ని గురించి చెప్పటం జలిగింది, ఆధునికాంధి కవిత్వంలో అత్మాశ్యయ త్వాన్ని పరిశీలించటోయే ముందు అధునికాంధు కవిత్వాన్ని గూర్చి దాని ఏకా సొన్ని గూర్చి చెప్పటం అవసరం గనుక అఆధునిశాంధు కవిత్వంలో వస్తు విష యంలోనూ, రూపం విషయంలోనూ వచ్చిన కవిత్య ఉద్యమాలను గురించీ, కవితా [పక్పియలను. గురించీ రేధా మాళుంగా స్పృళంచాను. రెండవ (పకరణంరో కవిత్వం అందులోని (వవానమైన రెండురీశులు_అవ్య్మా(శయ, వస్త్యా_శయరీతులు; వాటికి సంబంధించిన నిర్వచనాలు; వివిధ కవుల, విమర్శకుల అభ్మిపాయాలను గూర్చి వివరించే [పయత్నంచేస్తాను,

ఉదాహృత సూచికలు |, నారాయణరెడ్డి, సి, "ఆధునికాంధి) కవిత్వము _ సంపదాయములు

వయోగములు, పుటలు; 802. 808. వె * ౨ పు, 860, 561.

8. దాశరథి, తిమిరంతో సమరం (వచన కవికా సంపుటి పు, 82,

9. "కవిత్వం -- రీతులు కవిత్వాన్ని విశాల దృష్టితో పరిశీలిస్తే రెండు రకాలైన కవిత్వాలు కనిపి స్తాయి. క్షే వస్తార్యశయ కవిత్వం 2 ఆక్మాశయ కవిత్వం. పాళ్ళాత్య సాహిత్య విమర్శకులు కూడా కవిత్వాన్ని స్థూలదృష్టితో పై రెండు విభాగాల కిందనే విభ జించారు, వస్త్వా[శయ కవిత్వాన్ని 00)6011౪6 ౨౦640 గానూ, ఆత్యా[శయ కవిత్వాన్ని ఏిళ్ర్రుంంట*6 ంంట గానూ “పేర్కొన్నారు. వస్త్వాశయ కవిశ్వానికే *పర్శాశయకవిత్వం", పరేంగిత నిరూపణ కవిత్వం” !, "బాహిరకవిత్వం2 అనేవి పర్యాయ పదాలు, ఆత్మాాశయ కవిత్వానికి “ఆంతర కవిత్వం", “స్వేంగిత నిరూపణ కవిత్వం”, “వ్యక్తి వాద కవిత్వం” అనేవి పర్యాయ పదాలైనాయి. వస్తార్యశయ కవిత్వం: “0ంటంమ420/ ౦05 1౬11ల80 శయం” లో వస్త్వా (శయ కవిత్వం (0%)600176 పెంంటుం అంపే “గీ రంజలి ౪10 0 ఇ216ే 1008 అనీ; 4& 02021110 05 12067- 50024113: 0€ గాం6 రేంయ లంగ బజం0021 500ట0లుట, 0611605 20640 అగం౦ంట095 “పేర్కొనఐడివుంది అం'పే బాహ్య విషయగత మెండదీ, అవ్యక్తి గత మైందీ అనీ; వ్యక్తిగత మైన సిద్ధాంతాలకూ , నమ్మకాలకూ ఉదేకాలటూ సుదూరంగా వుండేది వస్త్వా(శయ కవిత్వం అనే అర్జంస్కురిస్తుంది. ఈకవిత్వంలో ఇతి వృత్త మే ప్రాధ్ధా న్యం వహిస్తుంది. ఆన్యోన్యాశయాలై న కథలు, పాత్రలు కలిసి కవికి కావ్య వస్తువు లుగా లభ్యనమౌతుంటాయి. అవి వస్తువులుగా గల కవిత్వమే వస్తా, శయ కవిత్వం .4 చృశ్యమానమైన ఈ చరాచర (పపంచం అంతా బాహ్యం, కవి ఈ బాహ్య జగత్తు నుంచి తన కావ్య రచనకు వస్తువును స్వీకరించి రచన చేస్తే అది వస్తా (శయ కవిత్వం,5 పురాణాలు, (పబంధాల్లు కావ్యాలు మొదలైన వన్నీ ఈ కోవకు చెందిన రచనలే, వీటిలో బాహ్యమైన ఇతివృత్తం, పాత్రలు, వర్ణనలు, అలంకా రాలు, రనపోషణ మొదలైనవి (ప్రాదాన్యం వహించి వుంటాయి. బాహ్యమైన అంళాలికి (ప్రాధాన్యం ఇస్తూ వస్తు [పధానమైన రచన కాబట్టి ఇటు వంటి కవి త్వాన్ని వస్తు కవిత్వం అనీ, బాహిరకవిత్వం అన్నీ పరాశ్యియ కవిత్వం అనీ, వస్త్వాశంయ కవిత్వం అసీ వ్యవహరించటం పరిపామైంది,

క

ఆత్మాశ్పయం కవిత్సం ;. కవియైన వాసు తన మానసిక తేతరో పుట్టిన విఖ దుఃఖ పూరికాలైన ధావాలను కావ్వ గతం చేన్నే అది ఆత్మాశ్యయ కవిత్వం అపుళుంది ఇందులో ఇతివృత్తం, ప్మాతలు, వర్ణనలు, అలంకారాలు, రసపోషణ | పాధాన్యం వహీంచవు. కేవలం కవియైన వాని అంతర ('పేరణచే కలిగిన థావ జాలం కావ్య మప్పతుంది హడ్సన్‌ తీ0 1౧06410601 10 66 36 ౧౯11467206 అనే (గంధంలో ఆత్మాశళియ కవిత్వాన్ని (549)600ఇ6 వింంట్రు) గూర్చి గ౧లం 19 66 ౦ 11 ౪121ల 16 ౧౦61 063 60% 100 1109015 2064 గ069 [4 0901221100 294 115 520 - 6015 1౧ 119 ౧౪౧ అగధుల+6006 ంబ్రే13 206 61118256, అని "పేర్కొన్నాడు ఈ విషయాన్నే డా॥ సి, నారాయణరెడ్డి “అధునికాంధ్యు కవి త్వము _ సం్యపదాయములు |, పయోగముణి అన్న సిద్దాంత (గంధంలో “ఆత్మా శంయ కవితా రీతిలో ........ళకి గానీ, రకిగాన్మీ సుఖముగానీ, దుఃఖముగాని, (పణయముగానీ, (వళశయముగాని్‌ కవియే “స్వయముగా అనుభవించి ఆలోచించి సూబిగా కవికాదిద్ధ మొనర్చు7 నని 'పేర్కొన్నాడు.

అం'ే కవిస్వానుభవమైన మానసిక వ్యాపారంలో మునిగి అందుతాను పొందిన సుకాన్నో, దుఃథాన్నో కావ్యగతం౦ం చేయటమే ఆత్మా(శయ కవిత్వం అన్నది స్పష్టనమౌొతూప్పందిః బాపారమైన వస్తు (పేరణ (పాధాస్యంతోన్తూ ఇతి వృత్త (పాధాన్యంతోనూ కాక కవి తాను విన్న కన్న ఏ చిన్న సంఘటన తాలూకు భావాలనో కావ్యగతం చేయటమే ఆత్మాశయ కవిత్వంలోని తత్వం.

వస్తాశరియ కవిళ్వానికున్న కాన్వాసు ఈ సువిశాల [పపంచం అంకా కాగా ఆత్మాశయ కవిక్వానికున్న కాన్నాసు చాలా చిన్నది. ఆది కవికున్న హృదయం మాత?మే. అంటసే కవి హృదయ సంబంధమైన వ్యక్తిగత భావాలను ఆశ్రయించి అతని అనుభవాలకు మాత్రమే పరిమితమైందిగా ఈ ఆత్మాశ్సయ కవిత్వం కనిపిస్తుంది.

అత్మాశ్యయ కవిత్వం గురించి పలువురు కస్వలూ. విమర్శకులూ తమతమ అభిపొయాల్ని (ప్రకటించారు. వాటి స్వరూప స్వభావాలివి, __ “కవి అనుభ వాన్ని పాడుకోవడమనేది యీనాటి కవితలో రెంశనపరివ ర్తన. ధీనికే ఇంగ్లీఘలో వ్‌2%0ం00ఇ6 061% అని 'పేరు, కవిత్వంలోని కవియొక్క వ్యక్తిత్వం (పత్రి

18

ఏింవిస్తూ వుండడమే యీ రచన యొక్క లక్షణం,”8 అని కటిక నేని జగన్నాథ రావు, “కవి తన యొక్క పేను పూరిత మగు హృదయము వల్లను, (పతిభా శక్తి వలనను ఇతరుల ఇచంగితములను ఊహించి (గహొంచి తన్కు యత్వము ఇంది (పదర్శించును” అని పెల్లి లమళ్జీ వెంకట హనుమంత రాప్తు ఏ కవి ఆమినా శన ఎదుట వున్న (పకృతికిగాన్‌. సంఘటనకుగాని వ్యక్తుల మన స్తత్వాలకుగా ని, తన ఆలోచన మేరకు, జీవితం తనకు నేర్పిన అసుభవాల మేరకు స్పందించి. ఆత్మాశ్రయంగా రచనలు చేస్తాడు,”!0 అని ఇంద్రగంటీ ట్రీకొంతశర్మ *బ్తక్యలో విశీనుడై సృష్టి రహూస్యములనచ్చటనే గాంచి వాని తత్వము నూహించును, ఇది యొక కవిశా సీను. దీవివి పళ0్రరిం176 గ౦6ఉ్ర అని చెప్పుకొందుదు. "! 1 అని ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం, “కవియైన వాడు తన మాససిక క్షేత్రమున ఉద్భవించి నట్టి సుఖ దుఃఖాత్మకములగు భావములసు వ్యక్తము చేసి సవుడు అ భావములు అతవి ఆత్మీయములు గనుక్కు అది ఆజ్మాశయ కవిశ్వము.”12 అని పింగళి లక్ష్మీకాంతం ఆత్మాశ్రయ కవిత్వానికి నిర్వచనాలు చేళారు.

'పె విర్వచనాలన్నింటిలో. రెండు _పధానమైన అంళాలు కనిపిస్తాయి, అవి 1, కవీ 1. అనుభవం, కవి తన రాగ ద్వేషాలకనుకూలంగా పకృతి గతమైన అంళాలను అనుభవించి తాను పొందిన అనుభవాన్ని తన మాటల్లో వ్యక్తం చేయటమే ఆక్కాాశయ శవిశ్వ ముఖ్య లఅక్తణంగా షేర్కొాన వచ్చు.

కవి ఆజ్మాాశయుడు కావడానికి ఈ (క్రిండి అంశాలు కారణా..గా కని

1, కవి తాను ఒంటరినని అనుకొన్నస్పుడు.

£. ఈమ బాధల్లో మునిగి వున్నప్పుడు.

$. తనచుట్టూ వున్న (ప్రకృతిపై, మానవ (ప్రవృత్తులపై విముఖ గొన

మేర్చడినపుడు,

శ తనకీ లోకంలో అన్యాయం జరింగిదని తెవిసినప్పడు.

క, తన నమ్మకాన్ని, శన సంతోషాన్ని ఇతరులు వమ్ము చేసినప్పుడు

బేదా వాటిని ఇతరులు అటంక పరచినప్పుడు.

& తాను అరాధించే (పకృతి నాశనమైనప్పుడు, తనకు దూరం అయిం

దని సించినప్పుడు,

19

7, వైరాగ్యదృష్టి, పరమాత్మ చింతన ఆలవడినప్పుడు, బాహ్య (పపంచం నుండి ఇతివృత్తం [గహించి బాహ్య (పేరణలచే రచనలు చేసే కవి ఉన్నట్లుండి ఆత్మాాశయుడు కావచ్చు. దీనికి కారణం అతని మానసిక [పవృత్తే. థభావకవులు ఇలాగే (పబంధచ్చాయబ్బ్నుంచి బయటపడి ఆత్మా[శయ ధోరణిని అనుసరించారు. పైన 'పేర్కొన్న అంళాల కారణంగానే భాన కవులు ఆత్మా శయులయ్యారు. (పాచీన కవుల్ని పతిశీలి స్తే పై అంళాల కారణంగానే కొన్ని సందర్భాల్లో ఆత్మా(శయళ్వాన్ని (వకటించినట్లు కనిపిస్తుంది,

వేములవాడ ఖీమకవి, శ్రీనాథుడు, పెద్దన మొదలైన వారు బహుముఖ, (పజ్ఞతో పస్త్వాశియ రచనలు చేస్తూ వుండేవారు. రాజుల పోషణలో సుఖ సంతోషాల్ని అనుభవిస్తూ వస్త్వాశ్యయ రచనలు చేస్తూవుండి రాజు మరణించగా చా కల్లో కూరుకపోయి. ఆత్మాశయతని వెల్లడిచేళారు. దాదాపు భావకపులు కూడా ఇలాగే ఆక్మాశ్యయులయ్యారు.

మైలమ భీమరాజు మరణించగా దుఃఖపూరితమైన హృదయంతో. వేముల వాడ భీమకవి చాటు పద్యాల్ని చెప్పాడు.!13 ఇవి మైలమ భీముని గుణగణాల్ని కొనియాడేవిగా వుంటూ కొంక వరకు అత్మా[శ యక్వాన్ని కలిగివున్నాయి, ఇంత కంళే “కాకా విశ్వేశు గలసె వీరారెడ్డి రత్నాంబ రంబులే రాయడిచ్చు?" ....* 14 అన్న శ్రీనాథుని చాటు సద్యం ఆత్మా(శయత్వంతో పెల్లుబికిన కవిత్వం, శ్రీనాధుని ఆదరిస్తూ వుండిన రెడ్డి రాజు, మైలారు విభుడు, విస్సృన్న మంతి) లేక పోవడంతో వారి ఎడబాటులో ఒంటిరియైన శ్రీనాథుడు దుఃఖిస్తూ ఆత్మాశయత్వాన్ని _పదర్శిం చాడు. ఇలాగే పెద్దన కూడా శ్రీకృష్ణదేవరాయల మరణాసంతరం “ఎదురై నచో తన నద కఠిందిము డిగ్గి కేలూత యొసగి యెక్కించుకొనియె....*15. అనే పద్యంలో రాయల ఎడదాటుకు కృంగిపోతూ ఆయనతో పాటు చనిపోక పోవ డానికి విలపిస్తాడు, ఇక్కడకూడ కొండంత అండంగా వున్న రాజు చనిపోగా ఏకాకి తనాన్ని అనుభవిస్తూ ఆత్మపరమైన రచనలు చేసినట్లు పెద్దన కవిత్వం కనిపిస్తూ నుంది.

దాదాపు భావకవులు కూడా ఇలాగే ఆక్మా[శయత్వాన్ని నింపుకొన్నారు తమ కవిత్వంలో, భావకపులు ఏనో అందరాని సౌందర్యాలకోనం +సుథాలకోనం అ్యరులు

20 చాచారు. అవి లభించక పోగా నిరాళ నిస్పృహల్ని నింపుకొని దాఃఖించారు. అటువంటి స్ట్‌తిలో వారికి జీవితమంళా బాధామయంగా శోచింది. కోకం వీరిని ఆదరించక పోవటంతో సంఘంపై విరక్తి భావంతో ఒంటరి తనాన్ని అనుభవిం చారు. కొంత బాధ నిజమైనబాధ కాగా మరికొంత పాళ్చాత్య సం్యపదాయం నుంచి తీసుకొచ్చింది కూడా థావకవులపై (పభావిత మైంది పాళ్ళాత్య సాహిత్య జగత్తులో చాలా కాలం సుంచి కవులు శాము (పేమించిన తరుణులు లభించక పోగా విరాళా నిస్పృహలకు లోనై ఆత్మాశయ ధోరణిలో కవిత లల్లారు. గాంట్సీ 'ప్కెటార్క్‌, సిడ్నీ ేక్సియర్‌, షెల్లీ, కీట్సు, వైరస్‌, (బౌనింగ్‌, రోసెటీ మొదలై న వారు ఇటువంటి స్థితిలో నే అత్మాశయ కవిత్వం (వాళారు.!6 పేరి భావాలకు లోనై భావ కవులూ తమని వరించిన దుఃఖంలో కంర దఘ్నంగా కూరుక పోయి ఆత్మాశత్వాన్ని అ్యశయించి రచనలు చేళారు ఇంత పరకు ఆత్మాశయ కవిత్వం అంజకే ఏమిటో కవి ఆత్మా(శ్రయుడు కావడావికి కారణాలేమిటో తెలుసుకొన్నా౧. ఇక కవిత్వంతో అత్వా(శయతం ఎలా (పతిబింబిస్తూ వుంటుందో చూద్దాం. సర్వ సామాన్నంగా ఈ అర్మాాశయ త్వం కవి వ్యక్తి గతమైన అనుభవానికి సంబంధించింది. కవిత్వంలో ఆత్మాాశయ త్యం ఉత్తమ పురుష సర్వనామం "నేను" తో వ్యక్త మవుతుంది. ఈ "నేను" కేవలం కవి వ్యక్తిత్వానికి మ్యాతమే సూచకం. అంతేకాని అధ్యుదయ కవిత్వం లోని "నేన లాంటి నమాజ సూచకం కాదు. అభ్యుదయ కవిత్వంలోని "నేను" సమాజ వరమైంది. అక్కడ “నేను” లో కవి వ్యక్తిత్వం లేదు. సమాజంలోని ఒకడుగా మాత్రమే అక్కడ కవి వుంటాడు అలా కాకుండా భావ కవితఃంలో ఆత్మపర మైన నేను కేవలం వ్యక్తి వాదానికి సంబ౨ధించింది, ఆ *నేనులో కవి మాత్రమే (పతిబీంవిస్తూ వుండి అతని వ్యక్తిత్వం మేరకు థావాబ బెప్పబడి వుంటాయి. కవియైన వాడు తన మానసిక క్షేతంలో పుట్టిన సుఖదుఃథాత్మకావైన భావాబను కావ్యరూపంలో వ్యక్తం చేసినప్పుడు, అటవంటి రచన ఆత్మా(శయ మౌతుంది. అంతే కాదు కవియైన వాడు చుట్టూవున్న _పపంచాన్ని చూసి తద్వారా ఏర్నడ్డభావాల్ని తనవిగా వెల్లడిచేస్తే అట్టి రచనకూడా ఆత్మాశయమే అవుతుంది, వికత్వంలో ఇటువంటి సందర్బాల్లోని ఆత్మా.శయత్వం చోటుచేసుకొని వుంటుంది.

21]

అంపే ఈ ఆత్మా(శయత్వం కవి కవిత్వాన్ని వ్వక్తం చేసే తీరు పైన్నే ఆధార పడి వుంటుండి, ఏభావానైననా తన వ్యక్తిత్వంతో రంగరించి తనదిగా (పకటించు కొన్నప్పుడే అది ఆత్మా్యశయ మౌొతుంద.

అలా కాక కవి యైన వాడు తన భావాల్ని ఇతర పా(తలకు అంటగట్టి ఇతర స్నాతల ముఖంగా చెప్పినపుడు ఆ భావాలు స్వయంగా కోవివే అయినా మనం వాటీని కవి వావాలుగా కాక ఆయాప్యాతల భావాలుగా (గపిస్తాం, అవి బాహ్యంగా పాత్రలను ఆ్యశయించినవి కాబట్టి వస్తాశయాలౌతాయి. అలా కాక ఒక్కో, సంద రృంలో ఇతరుల భాధల్నే, భావాల్నే కవి తనవిగా భావించి తన ముఖంగా చెప్పు కొన్నప్పుడు వెన వివరించినట్లు ఆత్మాశంయాలే అవుతాయి. అందువల్ల కవిత్వంలో ఆక్మాాశయత్వం అనేది కవి చె'ప్పేతీరు పెన్నే ఎక్కువ ఆధారపడి పుంటుంది. ఇందుకే నారాయణరెడ్డి పోతన్నభాగవతం౦ంలోనూ, కాళిదాసుని మేఘకందేశంతోనూ ఆత్మాశర్యియత్వం లేదని పేర్కొన్నాడు.!”

ఒకో్క్క_సారి కవి తన భావాలను, అముభవాలను గాక తన జీవిళాన్నే కావ్య గతం చేస్తే అది ఆత్కాశియం అనిపించుకొనదు. కారణం కవిమైనవాన్‌ థావాల్ని కాక ఇక్కడ కవి జీవితాన్ని, జీవితంలోని సంఘటనల్ని, ఇతర వ్యక్తులకు సంబంధించిన అంశాల్ని కవి చెప్పవలసి వస్తుంది. ఇవన్నీ వాహ్యూ విషయాలు, అంతేకాక కవి జీవితాన్ని ఇతి వృత్తంగా (గహించి చెప్పబడేవి. ఆందువల్ల కవే స్వయంగా కన జీవిత గాథని కథనం చేసినప్పుడు అది ఆన్మాశ్యియం కాక వస్తా శళియం అవుతుంది,

కవిత్వంలో పతిబింబించే ఈ ఆత్మా[శయత్వంళో చాలా సన్నిహితంగా రెండు అంళాలు ముడిపడి వున్నాయి. అవి 1, అంకర్ముఖత్వం 12. అనుభూతి తత్వం, వీటిని గురించి ఒకింత (ప్రస్తావించి ఆవైన అహ్మాశయత్వం పైన వచ్చిన విమర్శల గురించి చర్చిస్తాను, అంతర్ముఖత్వం ; కవిత్వంలో ఆర్మాశరయత్వానికి అంతర్ముఖత్వానికి చాలా దగ్గరి సంబంధం వుంది, కవి తనలోకి రాను చూసుకోవడాన్ని అంతర్ము ఖత్వం అంటున్నారు. కివి బాహ్య విషయాలకు (పాధాన్యం ఇవ్వకుండా తన వ్యక్తిత్వ విలువల్ని బట్టి తనలో విమగ్నమై ఆత్మ సందర్శనం చేసుకోవటం అంతర్ముఖత్వం 'ఇవుతుంది., అంతేకాదు తనలోకి తాను నిమగ్నమైనక్షవి ఈవల కతత వ పం చాన్ని చూసుకొ వటం కూడా ఆంతర్ము ఇత్వ త్తు? (గంకొాలల్స నై

ర చ మమ టు. ! 46 గేథి;6:. 904227 ని ల ఫో శీ

22 కవి అంశర్ముఖుడు కానటం వళ్ల కవికి తన స్టితిగతులతోపాటు ఆతని అభిరుచుల కనుగుణంగా (పతిబింబించే లోక విషయాలు కూడా తనవిగా భావించే అవకాశం ఏర్పడుతుంది. దాన్ని బెట్టీ కవి అంతర్ముఖుడవటంవల్ల కవి చేసే రచ నలు ఆత్మాశయంగా వెలువడతాయి. కవి చేసే రచసలు కవి వ్యక్తిగత ఆంకా లతో పొట్టు లోక సంబంధమైన లేక అలౌకికమైన అంళాలు కావ్యగత౦ అవటా నికి వీలుంది, అంతే కాకుండా కవి (పతి నస్తుపును భౌతిక దృష్టితో కాక మనో న్యేశంతో దర్శించే అవకాశం కలుగుతుంది (పకి వస్తువృుళోనూ బాహ్య సౌంద రాన్ని గాక అంళఃసౌందర్యాన్ని చూడ గలుగుతాడు. అచూడ గలిగిన దాన్నీ కావ్యగతం చేస్తాడు. అది అత్మాాశయ ధోరణీలో కొనసాగుతుంది. అంతే కవి అంతర్ముఖుడ్డై తననీ, తన చుట్టూ వున్న (పపంచాన్ని దర్శించి రచించిన కవిత్వం ఆళ్మాశయ కవిత్వం కావడానికి వీలుంది, అందువల్లే అంతర్ముఖత్వానికి, ఆక్క్మాశర్యియత్వానికి విడడీియరాని నంబంధం ఏర్పడింది ఈ అంతర్ముఖత్వం అనేది ఆల్యాశయత్వంతో. పాటు ఆధునిక కఏ శ్వంలో చోటు చేసుకొన్న ముథ్యాంళగా కనిపస్తుంది చ అంతర్ముఖత్వం పల్ల కవికి విస్తృతమైన చృక్పధం ఏర్పడింది. కవిశన వ్యక్తి శ్వాన్ని విస్మ3ంచి ఇతరుల సుఖ దుఃథాలతోనూ, విశాలమైన పపంచంతోనూ ఐక్యం కావటానిక్‌, అలా ఐక్యమై వాటితో తాదాత్మ్యం చెందడానికి అంతర్ము ఖత్వం దోహదం చేసింది అంతే కొక కవకి కొండంత సహనాన్ని ఈ అంతర్ముఖత్వమే అలవర్శింది. దీంతో కవికి ఆత్మ వైద్యం ఏర్పడి తనూ ఇతర (పాణుల్లాంటి వాడేనని తఈన భాద (కీ కూడా (పపంచంటోని ఇతర (ప్రాణుల థాధలాంటిదేనని వేడిగా వాతిగా తన బాధన్నూ తన సంతోషాన్ని కావ్యగతం చేళాడు. ఇలాంటి. భావాలే ఆత్నాాశయ రీతిని సంతరీందు కొన్నాయి. అనుభూతి తత్యం; జక్మ్మాశయ కవిత్వంలో ముఖ్యంగా కనిపించేది కవి యొక్క అనుభివం లేక అనుభూతి కానటం. చేళ అంఠర్ము ఖడ్వానికిఆత్మా_ శయ జ్వానికి ఎలాంటి అవినాభావ సందింధం వుందో అలాంటి అవినాభావ సంబంధమే అనుభూతికి అత్మాాశయత్వానికి వుంది. ఈ అనుభూతి తత్వం అనేది భావ క నీతా సంబంధం అయినా ఇటీవలి కాలంలో బహుళ (సఛాలాన్ని సంతతించుకుంది, న్‌ టో తత్వంతో పష్ర్‌ను కవిశ్వావికి ఇటీవలి కాలంలో ఇం[దగంటి నో శర్మ, ఇసోస్టిడ్య -మ్ముదవై న వాళ్ళు (వచారాన్ని కలిగించారు,

మహ

ఆభిల సతి స

న న.

23

కవి అనుభవానికి లేక అనుధూకికి అత్యంత (ప్రాధాన్యం ఇచ్చే తత్వాన్ని అనుభూతి తత్వం అని అలాంటి తత్వంతో వెలువడుతున్న కవిళ్వాన్ని అనుభూతి కవిత్వం అసీ అంటున్నారు. ఇది కూదా కవి వ్య క్తిచ్వాన్ని అంటి పెటుకొని వుండేతత్వం కాబట్టీ అక్మాశయక్వంతో కొంత సామీప్యాన్ని కలిగివుంది.

“భావము గని భావ పరంపర కాని హృదయము మీద (ప్రభావ వంతమైన ముద పసిన యెడల దానిని “అనుభూతి” అని యందుము. అనగా నాటి భావము యొక్క (ప్రభావము భవిష్యత్తులోనికి కొంత వర కేని చొచ్చుకొని పోవగరిగి నవ్వుజే "అనుభూతి" అని అనిపించు కొనుటకు తగిన అర్హతను గడించుకొనును” , 18 అని న్ఫూర్తి శ్రీ పేర్కొన్నాడు.

కవియైన వాడు ఒక దృళ్యాన్న, ఒక సంఘటనను చూసినప్పుడు కలిగే థావాల్ని అనుఖభాతులుగా హృదయంలో భ్యదపరుచు కొంటాడు, కవి హృద యంలో భావాలు కవి ప్రయత్నం లేకుండా వాటంతటవే ఏర్పడు తుంటాము. ఆలాంటి భావాల్లో 5వికి నచ్చినవి మాత్రమే. నిలిచి మిగిలినవి మరపులో లయిస్తా ఎ. మరచిపోగా మిగిలినవి అనుభూతులుగా. రూపు దొాచ్చకొంటాయిం ఈ అనుభూతి ఎప్పుడూ అఆత్మా[శయమయ్యే వుంటుంది, కాబట్టి ఆత్మాశయత్వానికీ అనుభూతికీ దగ్గర నంబంధం న్ఫురిస్తుంది.

కవి హృదయంలో కరిల్లతవలే మెరసిన భావాలు కవి అనుభవావికి అనుగుణంగా రూప కల్పన కావింపబడి కావ్యగతం చేయబక్తితే అవీ అళ్మాశయా అవుతాయని ఇది వరకే "పేర్కొన్నాను. ఈవిషయాన్నే ' కేవలమొక్క కణ ములో కలిగిన యాత్మానుభవమును చక్కని భావముతో మేళవించి యుద్వేగ ముతో చెప్పుట నప్య కవితా లశ్షణమైనదని”,19 కవిత్వంలో అత్మాాశ యత్వాన్ని వివరిస్తూ పిల్లల మజ్జి వెంకట హనుమంత రాపు "పేర్కాన్నాడుం కానీ అలాంటి భావ సముదాయమే కవిహృదయంలో అణగి మజిగిపుండి తరువాతి కాలంలో ఏదో ఒక సన్ముహూర్తంలో మళ్ళీ స్ఫురణకు వచ్చి ఆలోచనా మగ్నమైన హృదయం నుంచి వెలువడి కావ్యరూపం వహిస్తే అది అనుభూతి పరమైందప్తుతుంది. అనుమాతిలో ఆత్మా శ్రయక్వం బలీయంగా ఉంటుంది. అంటే అనుభూతి కవి త్వం అంతా ఆత్మా_శయ కవిత్వం అవడానికి వీలుంది. కానీ ఆక్మాశయ మైం దంతా అను భూతి సరం కావడానికి అవకొళం లేదు. అంగ్ల కనిత్వంలోని

24 “ర్కబ్రంంటళప.. ని. తెబగుతో ఆత్మాశయ మన్ను “0661102” ని అను భూతి అంటున్నారు. ఆళ్మా(శయ కవిత్వం_విమర్శలు: ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంలో పొడచూపిన ఆతా శరయత్వం పై పలు విమర్శలు వచ్చాయి, ఆత్మా[శయ కవిత్వం వ్యక్తిగతమైందనీ, కవి రాగద్వేషాలే అందులో _పదర్శికాలపుతాయని ఒక ఆపోహ ఏర్పడింది. ఇంకా ఆత్మాశ్రయ కవిత్వం వ్యక్తి వాదంతో నిండి సాంఘిక అంళాలకి పాతి నిధ్యం ఇవ్వదన్న అభిప్రాయం కూడా వ్యాప్తిలో వుంది. ఆత్మాశ్రయ కవిత్వంలో “నేను” అన్నది కనిపించటం వల్ల ఈ కవిత్వం వ్యక్తిగత 'మైందనీ, వ్యక్సివాద కవిత్వం అనీగు ర్పించబడింది. వాస్తవానికి ఈ “నేన్త అన్నది కేవలం కవికి మామే సంబంధించిడి కాదు. ఒక్కా క్క ప్పుడు ఈ “నేను” కవి మానసిక అవస్థల్ని బట్టి ఒక చెట్టు కావచ్చు. ఒక పుట్టి కావచ్చు, ఒక కొమ్మ కావచ్చు, ఒక ఆకు కావచ్చు, ఒక (ప్రవాహం కావచ్చు. ఒక సమ్ముదం కావచ్చు, లేక ఎదుటి వ్యక్తి కావచ్చు, సమాజమూ కావచ్చు, కవి కేవలం తన భావాల్నే కాక ఇతరుల భావాల్నీ తనవిగా భావించి మదన పడి అనుభవించి ఆలోచించి తనవిగా చెప్పడమే ఆక్క్మా[శయ కవిత్వ లక్షణం, అందు వల్ల “నేను” కవికి మా్యతమే పరిమితమైంది కాక విళాల దృక్పథంతో కూడుకొని కవి చుట్టూ వున్న (పపంచాన్నంతా కవి వ్యక్తిత్వం ద్వారా పతి వింవింప జేసేదిగా వుంటుంది. ముఖ్యంగా (పణయ కవిత్వంలో కనిపించే "నేను" కూడా ఇలాంటిదే కావచ్చు విధి వంచికులైన ప్రేయసీ స్ఫియుల'కరుణరస పూరిత గాధల్ని విన్నప్పుడు కవి హృదయం స్పందిస్తుంది. ఆ హృదయ స్పందనలోంచి (పేయసీ (వియులకు సందింధించిన (పేమ భావాల్ని, (“పేమశీవితని వెల్లడిచేయవచ్చు. ఆటువంటప్పు డు అవి సంకుచితత్వంతో కూడు కొన్న వ్యక్తిగత భావాలు కావు, విళాల దృక్ప థధంళతో వెలువడ్డ విశ్వ _పేమకి సంబంధించిన ఆంకాలవుతాయి. అంహపే ఆత్మా [్రయ కవిత్వంలో కవి స్వానుభవాలతో పాటు తన చుట్టూవున్న సంఘం, దాని సాధక బాధకాలు కూడా న్యక్తం కావడానికి అవకాశం వుంది. గుంటూరు. శేషేంద)ు శర్మ, 20 డా॥ కేతవరప్ప రామకోటి శ్యాస్తు2!లు ఆక్మా్యశయ కవిత్వం, వస్త్వాశయ కవిత్వం అనే విభాగమే అళాస్త్రీయ మైంద

25

న్నారు. వీరిద్దరూ ఆర్మాాకయ కవిత్వం అన్న విభాగాన్ని చేసినవారే, కొనీ అలాంటి విభజన పనిరాదన్నారు. శేషేంద్రశర్మ అక్మాశయ కవిళ్వాన్ని గూర్చి ప్వేర్కాంటూ!..... 58సంంయ టు 15 6015146064 16 211 24౯105 గంటల 23 61900080130664 గాం 6 69౫౯౧21 06220” 01300410 16 ౪1100 ౪25 ౧16 00౧0610 06౦14 9ం66(0/”22 అని నిర్వచనం జేశాము. డా॥ కేతవరపు రామకోటి శాస్త్రి "పేమ వలన శాంతి లేదని భక్తి భావ ముతో ఈశ్వరుని యందు నిలుకడపొందిటగా భావ కవిత్వము ఆక్కా_శయమై కృష్ణశాస్త్రిగారి యందు తిష్ట వేసినది .”23 అని 'పేర్కొన్నాడు, వీరిరువురూ కవి త్వంతో ఆవ్మాశయత్వం వుందని అభిప్రాయ పడ్డవారే, కానీ అటువంటి విభాగం ఆకాస్త్రీయమైందని చెప్తున్నారు,

విజానికి *కవి సేన మేని ఫేస్టోలో' 'శేషేరయ్యద శర్మ వాస్తూవున్న కవిత్వం ఆవ్మాశృయమైంది అని ఇతరులు. దాన్ని నేటి కవిత్వ విలువలతో అదరించక పోయినప్పుడు కలిగిన ఉదేషకంకో ఈ మాటలన్నట్లు తెలుస్తుంది, కవిసేన మేని "సెస్తోలో “కవిత్వం అది 'ప్రేమ కవిత్వ అది ఆక్మాాశయ కవిత్వం”24 అన్న విాగంలో శీషేం్యద శర్య ఆత్మాశ్రయ కవిత్వాన్ని గురించి విపులంగా చర్చిం చాడు. ఆత్మాశ్యఏయ కవిత్వానికి నిర్వచనం చెప్పి, ఆ కవిళ్వాన్ని గురించి విపులంగా చర్చించి ఆవిభాగం సరియైంది కాదనటం సనుంజసంగా లేదు. ఏదైనా ఒకనిర్వ చనానికి లొంగి, ఒక విఖాగంగా విభజించదానికి ఆధారాలున్న అంళాన్ని ప్రత్యేక మైన ఆంశంగా వింగడించటం ళాస్త్రీయ దృక్పథమే అపుకుంది. అసలు పాచీన కవిక్వాన్ని నుంచి ఈ ఆధునిక కవిత్వాన్ని వేరు చేసే ముఖ్యమైన అంశం ఈ ఆత్మాశయమే, అటువంటి అంళాలున్న కవిత్వాన్ని (పత్యేక విభాగం (్ర్రింద "పేర్కొంటూ పరిశీలన చేయటం అవస3ం౦.

తిరుపతిలో 14, జూన్‌, 1081 న జరిగిన చర్చలో రామకోటి శాస్త్రి కవి త్వాన్ని ఆక్మాశఏయం, వస్తాన్నాశయం అన్న విభాగాలుగా విభజించటం ఏమంత శాస్త్రీయమైన పద్ధతి కాదంటూ కొంత సడలింపుతో బాగా పరిశీలించిన పిమ్మట ఏనిర్ణయిమూ తీసుకోవాలన్నారు, వీరి అభిప్రాయంలో కొంత సడలింపు కని పిస్తూవుంద్ది శీషేంద శర్మ లాగా రామకోటిళా స్త్రీ దృడంగా ఆ విభాగం ఆళాస్త్రీ యమైందని 'పేర్కొన లేదు,

26

శీషేంద) శర్మ, రామకోటి కాస్తు్రంల వంటి విమర్శకు కవిత్వంలో ఆక్కాశరయ కవిత్వం వస్తాళ్యశయ కవితం అన్న వికాగం ఆళాస్త్రీయ మైంది అనడానికి వె కారణాలతో పాటు వేరొకీ కారణం వుంది. ఒక్కా క్కప్పుడు స్వల్చ ఇతివృత్త పాళధాన్యం గఠ కవిత్వం ఆత్మా శయం కావడానికి వీలన్నది, అటువంటప్పుడు దాన్ని ఏ విభాగం [కింద చేర్చాలన్నా సమస్య ఎదురౌంతుంది. కౌబట్టి ఇటువంటి విభాగం ఆదరణీయం కాదన్నది వీరి అభిప్రాయం కావచ్చు కానీ ఆటువంటి కవిత్వాన్ని వస్తు (ప్రాధాన్యం వ్పంది కౌబిట్టి వస్త్వా్యాశయ కవిత్వం ీందనే పొందు పరచవచ్చు లేదా వస్తు (పాధాన్యల పున్న ఆత్మాశయ కవితగా "పేర్కొనవచ్చు

ఈ సందర్భంలో ఆత్మాాశయ కవిత్వంపై వున్న ఇంకో విమర్శనుకూడా పరిశీలించాల్సిన అవసరం వుంది. అసలు వస్తువులేకుంగా కవిత్వం ఉండదు కదా? పేమ, పకృతి భ కి మొద్శలైన వాటికి సంబంధించిన భావాలకు ఆయా అంళాలు వనస్తువులౌతున్నాయికదాః ఈ విషయాన్ని అలోచించాలని ఆయన సూచించారు, 25

కావ్యాల్లో నీర్వపింపబదే ఇతిన్నత్తంలో థావ కవిత్వంలో వున్న కావ్య వస్తువుల్ని పొల్చి చూస్తే వాటి ముందు చాలా అల్బమైన ఇతి వృత్తాలుగా భావ కవిత్వంలోని కావ్య వస్తుష్తలు కనిపిస్తాయి. కావ్యాల్లో చోటు చేనుకున్న ఇతి వృత్తాలు సుదీర్హ మైనవి, విస్తృత పరిధి గల్గినవి. అంతేకాక ఆ ఇతివృత్త నిర్వహ ణకు అనేక అంకాలు తోడ్పడతాయి. భావ కవిత్వంలోని "ప్రేమ, పకృతి, భక్తి మొదనైనవ ఆయా భావాలకు ఇతినృత్తాబ్రీ అయినా. వొటీ (ప్రాధాన్యత అంకగా కవిత్వంలో చోటుచేసుకోదు. కేవలం ఆ వాసనలతో కవి కున్న అనుభవజ్ఞానం తో వొటికి సంబంధించిన భావాలను కాన్వగతం చేస్తుంటాడు. ఇక్కడ వస్తువుల కంపే కవి భావనా బలాసి క్లే ఎక్కువ (పాధాన్యం వుంటుంది. కాసీ వస్త్వాాశయ కవిత్వంలో అలా కాక కావ్య వస్తువులకే ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత ఇవ్వడం జరుగు తుంది, అందువల్ల ఆత్మాశ్రయ కవీత్వంలో అణునూ(త్ర మైన వస్తువు వున్నా ఆయా విషయాలకి సంబంధించిన కవి అత్మీయత అనుభవం మాతం (ప్రధా నంగా పుంటాయి. వాటి పరిమితుల్లో జరిగిన కవి హృదయ స్పందన మాత్రం కవిత్వంగా తాప సంతరించు కొంటుంది. కాబట్టి వస్తు విషయం ఇక్కడ (వధినం కాదు.

27 ఆళ్మాాకయ కవిత్వం సాంఘిక (సయోజనం దృష్ట్యా ఆదరణీయ మైంది కాదు అన్న విమర్శకూడా వ్యాప్పిలోవుంది. కానీ ఇదీ నత్యదూర మైన విషయం గానే కనిపిస్తుంది, ఆత్మాశ్రయ కవిత్వం విశ్వ జనీన దృక్పథాన్ని సంతరించు కొంటే కలిగే [పయోజనం విసృత పరిధి కలకి, కవి వ్య క్తిశ్వాని కంపే మానవ వ్వ క్షిత్వాలకి పరిమితమైన విషయాలు అతా(శయ పర్ధతినీ ఆశంయిస్తే అవి అందరికీ వర్తించే అంళాలనుకాయి. ఆప్పుడు వస్త్వాశ్వియ కవిత్వం సాధించిన సామాజిక స్పృహ అత్మాశయ కవిత్వమూ సాధించడానికి వీలవుతుంది. అంతే కాకఉత్తమమైన మేల్తరమైన కవిత్వం రూపొందే ఆవకాశం వుంటుంది. థొవ కవిత్వంలోని ఆత్మాశ్యయత్వంరో కవి వ్వ క్తిత్వంతో పాటు సామా జిక సనా ధ్వనిస్తూ నే వుంటుంది, ఈ విషయా న్నే26 "భావ కవిత్వంలోని ఆక్యా(శయత్వంలో సమాజ శ్రేయం ధ్వనింపబడుతూనే వుంది'26 అని సోమ సుందర్‌, *భావ కవిత్రయము నందు వాచ్యార్థముగా కన్చించెడు కవి జీవిత కష్ట సుఖముల వెంట అదే పనిగా సడరాదు. తమక్షు తెలిసీ తెలియకుండా మానవ అభిషించుచున్న, చెప్పుకొనుటకు చేత కాక తిక మఠ పకుచున్న, దుర్చలము అయ్యును భరింపబడుచున్న _ఇచ్చులన్తూ సుఖదుఃఖాలను, వేదనలనూ కవి కాను తనను వ్యక్తము చేసి కొనుటకు నెవముగా విశ్వ మానపుల బాహ్యాభ్యంతర జీవిత తత్వమును (వదర్శించు చున్నాడు'27 అని రామకోటి ళౌస్తీ పేర్కొన్నారు. అత్మాాశయ కవిత్వం సామాజిక స్సృహని కలిగి వుంటుంది అనడానికి తలక్‌ కవిత కొంతవరకు ఉదాహరణ సాయంగా నిలుస్తుంది "ముశలివాడు' అనే ఖండికలో తిలక్‌ కరుజరన పూరితమైన మానవ గాధని ఆత్మాశయ ధోరణిలో వ్యక్తం చేశాడు, నర్వస్‌ వీక్‌నెస్‌ వల్ల తిలక్‌ జబ్బు పడ్డం, ఆ కొరణంగా చని పోళానేమా నన్న భయం చుట్టుకోవటం మూలంగా తిలక్‌ తన్ను తానొక ముసలి వొడుగా భావించుకొంటూ- *కన్హు గూడులు నల్లసయి “పెను మోదులు చల్లసయి కీలు కీలుగా బాధగా నాడు నాడులు లాగగా

28 కర నానుక సాగి పోదు ఎముకల గూడుని అరిగి పోయిన జోరుని" 28

అంటూ జీర్ణ దేహుజ్జే, ఆకలితో అరుస్తున్న వాజ్ణి మానసిక సంచలనంతో మన కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపివచాడు కరుణరస భరితంగా. ఈ విషయంలో ముసలి వాని రూస చితుణ కన్నా కవి అర్జ్రు హృదయం బరియమై. ఆత్మాశయ ధోరణికి పుణికి పుచ్చుకొంది, ఇక్కడ దుసలళి వాడుగా కనిపించేది తిలక్‌ మాతమే కాదు మానవ వ్యక్తిత్వం. అందువల్ల వ్యష్టి పరమైన విషయం కాకుండా సమిష్టి పరమెస విషయమూ ఇక్కడ ఆత్మాశయ ధోరణిలో సామాజిక స్పృహని కలిగి వుందని చెప్పవచ్చు.

ఇంతవరకు అత్మాాశయ కవిత్వం అంటే ఏమిటో వివరించి, అంతర్ముఖ శ్వాసిక్‌, ఆత్మా శయత్వానికి; అనుభూతికి, ఆత్మాాశయత్వానికి వున్న సంబధాన్ని వివరించడం జరిగింది. దీంతో పాటు ఆత్మా[శయ కవిత్వంపై వచ్చిన విమర్శల పరిశీలనా జరిగింది ఇక ఆత్మాశయక్వం కవిత్వంలో ఏయే అంళౌల్లో చోటు చేసుకొందో "పేర్కొని వాటిని ముందు దుందు విప్పువీకరిస్తాను,

ఆంగ్లంలో లిరికల్‌ కవిత్వం, 'మెడిపేటివ్‌ మరియూ ఫిలసాఫిక్‌ కవిత్వం, ఓడ్స్‌ ఎలిజి, ఎపిస్టల్‌. "సెమైర్‌ నంటి వాట్‌ని ఆత్మా్యశయ కవిత్వంగా పరిగణిం చాడ, నెరేటీవ్‌ మరియు డొొమటిక్ష్‌ కవిత్వాలు వస్త్వాశయ కవిత్వాలుగా గుర్తింవబడ్డాయి.. తెలుగు కవిత్వంలో. దాదాపు (పాచీన కవిత్వం అంతా వస్తా (శ్రయ కవిత్వంగానే కొనసాగింది. పురాణాలు, (సబందాలు, కౌన్వాలు వస్తువు న్యాశయించే వెలువడ్డ రచనలు, ఆధునిక కవిత్వంలో భావ కవిత్వం ఆత్మాశయ ధోరణుల్నె అశియించి వెలువడింది. గురజాడ, రాయ్మపోలు రచనలు కొంత వరకు వస్త్వాశ్రియ రీతిలో కొనసాగాయి. కృష్ణళప్రు నండూరి. బసవరాజు, అబ్బూరి, విశ్వనాథ మొదలైనవారి రచనలు ఆత్మాశంయ రీతినే ఎక్కువగా అను సరించాయని చెప్పొచ్చు,

ప్రాచీన కవిత్వంలో ముఖ్యంగా శతక కవిత్వం, పద కవిత్వం ఆత్మా[శయతతే. కలిగి వున్నాయి, భావ కవిత్వ శాఖలో ముఖ్యంగా (సకృతి, (వజయంణ, భక్తీ, దేశభక్తి. స్మృతి ఆత్మాశయంగానే వెలువడ్డాయి. సంఘ

29 నంస్కరణ కవిత్వం మాతం అభ్యుదయ కవిత్వఐలా వస్త్వాశయంగా వెలువ డింది. ఈ విషయాల్ని తరువాళి [పకరణాన్లో విపులంగా చర్చివాను,

ఈ ఆత్మాశియత్వం 'పాచీన కవిత్వంలో కంపే ఎక్కువగా అధువిక కవిత్వంలో నే _ పాళ్చాత్య కవితా (సభావంతో-కనిపిస్తుంది. ఆధునిక కవిత్వంలో ఆత్మాాశయత్వం (పేమ, పణయంతోనే (ప్రారంభమై [పకృతి, భక్తి దేశభక్తి, న్మృతి మొదలైన అంళాలకు విస్తరించిందని చెప్పవచ్చు. _సేమ్మ, _పణయంతో కంఠ దగ్నంగా దుఃఖంలో మునిగి పోతున్న కవికి తన విషయాల్ని బహిర్గతం చెయ్యాలన్న దృఢ సంకల్పం ఏర్పడి నా (_పేయసి. నా వలపు అంటూ కవి అత్మాాశయక్వాన్ని వెల్లదంచు కొన్నాడు. మనదేశం, మనదేవుళ్ళు అనడంలో బొచిత్యం వుంది. కానీ మన పేయసి, మన (పణయం అనటంతో బౌచిత్యంలేదు కాబట్టి భావన కవి *నా", నేనులను కావ్యగతంచేస్తూ ఆత్మ్యాాశయక్వాన్ని వెల్లడి చేసుకొన్నాడు. అందువల్లే (థవణయ కవిత్వంలోని వ్యక్తి వాదం (ప్రారంభమై అధునిక కవిత్వంలో ఆత్మాాశయత్వం చోటుచేసుకొంది.

(పేమ (పవాహంలో కొట్టుకపోతూన్న భావకవి స్వేచ్చని కాంకీంచి చుట్టూ వున్న (పదేశాన్లో సంచరిస్తూ బాధోశపమనం చేసుకో (ప్రయత్నించాడు అటువంటి సమయాల్లో కొండ చరియల్లోన్నో జలపాతం సమీపాన్నో, సము[దప్ప ఒడ్డునో పూధోటన్లోనో సుందర వస్తుజాలఎ (మోలనకో. కవి స్వేచ్చా విహారం చేళాడు. అటువంటి అతని సంచారంలో (పకృతి కవికి ఆకర్షశీయంగా కనిపించింది. జల పాఠం 'హోరో, సముదం అలల విన్యాసమో, కోకిల కఠ కూజితమో అతని హృదయాన్ని (పకంపింపజేసింది. ఆ పకంపనలు అతని హృదయంపై చెరగని మ్నుదవేళా మి. ఆ ఆనందాన్ని కవి వ్యక్నిగత అంళాలతో నావ్యగతం చేయటం వల్ల (ప్రకృతి విషయాలు కూడా ఆత్మాశయ ధోకణిరో చెప్పబడ్డాయి ,

కవి పొందిన సంతోషమే కాక దుఃఖం కూడా కవి హృదయాన్ని కదలిం డం మూలాస తట్టుకో లేక (ప్రకృతిని సంతోషం కోసం ఆశ౦ియించినన్లే దుఃఖంలో భావన కవి భగవంతుణ్ణి ఆ్మశయించాడు. భక్తిధావంకూడా కవి హృదయం_పై (ప్రభా వం చూపి ఆత్మీయతా ముద్రని సంతరించుకొంది. అందువల్ల భిక్తికూడా అత్మాాశ యతతో డాల్వారింది, ఇలాగే (వణయం, (పకృతి, భక్తితోపాపే దేశభక్తి, స్మృతి తల కవివ్యక్తిత్వాన్నే | పతిబింబించేవిగా వుంటూ ఆక్మా,శయత్వాన్నే వెలీజిమ్మాయి.

20

అళ్మా్యశయక్వం భావ కవిత్వంలోనే వొక భావ కవిత్వ పభావానిక్‌ లోనైన కొందరు అభ్యుదయ కవుళ్లోనూ చోటుచేసుకొంది ఈ అంశం తరువాతి చ్‌కర ణంలో చర్చకు వస్తుండె.

ఈ అధ్యాయంలో కవిత్వంలో వున్న రెండు. రీతులు _ వస్తాష్యశయరీతి, అత్మాాశయ రీశుల నివరణతో పాటు వివిధ కవుల్క విమర్శకుల నిర్వచనామి (వస్తావనకు నచ్చాయి. అంతేకాక ఆత్మాాశయ కవిత్వానికి, అంతర్ముఖత్వానికి అనుభూతి కవిత్వానికి వున్న పరస్పర సందింధం వివవించడం జరిగింది, తరు వాత ఆత్మాశ్రయ కవిళ్వంనై వచ్చిన విమర్శలు (పస్తావనకు వచ్చాయి, చివరగా కవిత్వంలో ఆక్మా(శయత్వం ఏఏ అంళాల్లో శోటుచేసుకుందో వివరించాను,

రాబోయే (పకరణంలో (ప్రాచీన కవిత్వంలో ఆత్మాశ్రయ వైఖరులను వివ రించడానికి (పపయత్నం చేస్తాను. ముఖ్యంగా పురాణ కవిత్వం నుంచి తిజ్టు కివి త్వం వరకూ వున్న కవిత్వ (వక్సియలు వాటిలోని ఆక్మాాశయ, వస్త్వా్యశయ ఠ్‌తుల్ని పరికిద్దాం

ఉదాహృత సూచికలు

1... అప్పల నరసింహం, దేవులపల్లి, ఆంధ్రవాజ్కయమున ఆంగ్లసారస్వత పోద్చలము, భారతి, మార్చి, 1984, పు. 24,

వీ సత్యనారాయణణ విశ్వనాధ, లిరికల్‌పొయిటీం, భారతీ, అక్టోబరు, 1889. ప, 128, టె

త వంయంంజుూ 0 14లజం 000, పిలి. 259, 260.

కీ లక్ష్మీకాంతం, పింగళి, సాహిత్య శల్చ నమీత, పృ, 204,

ర్‌ం % ఈ పు, 2160.

56 వపళరేంంగ. ఉం పిటాంరేంంళిం 10 16 ర్‌షుర 0 ఓ1టల2టైలకు

ఫై. 96.

భా నారాయణ రెడ్డి, సిం ఆధునికాంధ్యి కవిత్వము _ సంయ్యపదాయములు _ [పయో

గములు, పృ, 17.

మ 8, జగన్నాధరావు, కటికినేని, ఆధునికాంద కపత్వం, థారత్మి మే. [940 ప్ప, ర్‌2రి, క. వెంకట హనుమంతరావు, పిల్ల లకుట్టి. అభినవ కవిశ్క భారతి, జనవరి, 1046. ప్ప, క్‌ 10, ఛ్రీకాంతళర్మ. ఇం్మదగంటి, కాంళికచాటం, పు, (2 11, లక్ష్మీరంజనం, ఖండవల్లి భాపకవిత్వము, అక్మ్ష్మీరంజన వ్యాసావళిం 19, లక్ష్మీకాంతం, పింగళి సొహిత్య శిల్ప నమీకు. ప= 211. 219, 13. బాటపద్యమణి మంజరి, రెండవభాగము. పు, 17%, 180. 14. (కాకరళాస్రి, వేటూరి, శృంగార శ్రీనాధము, ప్ప, 208, 15. [పభాకరశాత్తీ, వేటూరి, చాటుపద్యమణిమంజం, మొదటిభాగము,ప్ప, 161. 18. నారాయణరెడ్డి, సి ఆధునికాయ్యధ కవిత్వము-సంపదాయములు (యాగ ములు పు. 880, 17, నారాయణరెడ్డి, సి ఆధునికాంధ కవిత్వము=సంపిదాయములు.వ్రయోగ ములు, పు, 178. 18 స్ఫూర్తిథ్రీ - స్ఫూర్మి(్రీ వ్యాసావశి, శెండనభాగము, పృటలు, 20, 81, 10 వేంకట హసుమంతరావు, పిల్లలమళ్ఞీ-ఛారతి. జనవరి 1846, పు, 5, 20... శేషేందిశర్మ. గుంటూరు - కవిసేన మేవిసపెళ్టో, పు 141, 21. రామకోటిళాద్రీ, కేతవరస్ప 111 ఎంపి, ఓరియంటల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌, తిరుపతిలో జరిపిన చర్చలో (14 జూన్‌, 1861. శ2... శేషేంద్రశర్మ, గుంటూరు = రక్తృరేఖ, షు. 11 26. రామకోటిళాస్త్రి కేతవరపు, ధావికవిత్వవిచారము, పఏిమర్శని, జనవరి1878, పు, 85. 2, శేషేందిశర్మ. గుంటూరు, కవిసేస మేనిపెన్లో పుటలు, 112-151. 25... ఛండీదాస్‌, వడ్డెర, లో జరిపిన చర్చలో (10 ఏపిల్‌, 1089) ఏ8, సోమసుందర్‌ , ఆవంత్స కృష్ణళాస్త్రి కవివాత్మ్మ పు. 74, 27. రామకోటిళాస్త్రీ, కేతవరపు, భావకవిత్వ విచారము, విమర్శిని, జనవరి 1076, పు, 87, 28... తిలక, దేవరకొండ, భాలగంగాధర, అమృతం. కురిసిన రాత్రి (వచన కవితా సంప్పటి) పుటలు, 88, 84,

3. పాచీన కవిత్వం -- అత్మా(. శయత్వం

పాిచీన వెలుగు కవిత్వం అధికంగా వస్త్వాశ౦ య రీతిలో సాగిన కవిత్వమే అని చెప్పవచ్చు, అధునిక తెలుగు కవిత్వంలో మాత్రం ఆక్మాశ్యయ కవితా రీతులు అధికంగా కనిపిస్తాయి.

శెలుగు కవిత్వానికి మూలపురుఘడై న నన్నయ భారత రచన బృహత్చ) జాళికా బద్ధ వస్తు పాధాన్యమైన రచన నన్నయ కంటె పూర్వం (సచారంలో పండిన పదసాహిత్యం కూడా వస్తు (ప్రాధాన్యత కల్గిందిగానే వుండి వుండవచ్చు, 'జాొసవద సాహిత్యం కూడా దాదాప వస్తు 'ప్రాధాన్యతనే కలిగివుంది.

నన్నయ దగ్గర నుంచి నేటివరకూ వున్న కవిత్వాన్ని (ప్యక్రియాపరంగా వర్గీకరించి అందులోని వస్త్వాశ్వ్యయ ఆత్మ్మాశయ రీతుల్నీ వింగడించి చూపడానికి ఇక్కడ (ప్రయత్నిస్తాను.

తెలుగు కవిత్వాన్ని పురాణకవిత్వం, ప్రబఎధకవిత్వం, సదకవిత్వం, ఫతక కవిత్వం, అవధాన కవిత్వం, ఆళుకవిత్వం, చాటుకవిత్వం, తిట్టుక విత్వం అని విభజించుకోవచ్చు వొటిలో పురాణ కవిత్వం, [పదింధకవిత్వం. అవధాన కవిత్వం, ఆశుకవిత్వం, తిట్టుకవిత్వాలు పూర్చిగా వస్తాధిక్యత నే కలిగి వున్నాయి. పదకవి త్వం శతక కవిత్వం, ఛాటుకివిత్వాలు కొంత ఆత్మాశ్యయత్వాన్ని మరికొంత వస్తా

(యళ్వాన్ని పెనశేసకొని వన్నవని చెప్పవచ్చు, తెలగులో ఈ కవితాప్కకి

యల స్వరూపస్వభావాల్ని రేఖా మాతంగా పరికిస్తూ అందులోని వస్త్వాాశయ, అత్మా్మశయ రీళుల్ని పరిశీలిద్దాం. పురాణ కవిత్వం : అష్టాదశ ప్పరాజొల్లో చెప్పబడిన ఏ ఒక్క పుఠాబకధనైనా ఇతివృత్తంగా తీసుకొని చేసిన రచన పురాణమని వ్యవహరిరిచటం జరుగుతూ వుంది. ఆ కవిత్వమే పురాణ కవిత్వమని పిలువబడుళూండి. తెబగులో పురాణాలు చాలా వెలిశాయి. మారన మార్కండేయ పురాణం, శ్రీనాథుని కాశీఖండం. భీమఖండం మడికి సింగన పద్మపురాణం, హరిభట్టు మత్స్య, కూర్మ, నొకసింహ పురాణాలు నందిమల్లయ ఘంటసింగనల 'వరాహప్పరాణం, పింగళిసూరన గరుడ పురాణం మొదలైన స్పరాణాలు తెలగులళో (పసిద్ది పొందాయి.

33

పురాణాల్లో కల్పనా మధురాలైన విచ్చిత కధలు, గాథలు, చరితలు ఉపా భ్యానాలు తామర తంపరలుగా కనిపిస్తాయి 1! అందువల్ల పువాణాలు ఆక్మా[శయాలు కావడానికి అవకాశంలేదు. వస్తు నిర్ణయం రచనకు పూవ్వుమే జరిగి వుంటింది. ఆ వస్తువుకూడా పురాణాంఠర్గతం. కోబట్టి మూలాను సరణంగానో లేక కొరితస్వతం (ఈతతోనో పురాణాల్లో ఇతి వృత్తం నిర్వహీంపబడి వుంటుంది, కవికి అంతగా "స్వేచ్చ వుండదు, స్వానుభవమైన అంశాల్ని కావ్యగతం చేయటానికి వీలుండదు. ఒక వేళ స్వానుళవమైన అంశాల్ని కావ్యగకం చేయటానికి వీలున్నా బొచిత్య పరి మికుగ్లోనే ఇ3 వృత్త నిక్వళావస భంగం కలుగకుండా చేయాల్సి వుంటుంది. కాబట్టి వస్తు (ప్రాధాన్యతని, మూల విధేయళని పాటించి రచింపబడిన పురాణాల్లో ఆత్మా శయత్వం ఏ కొద్దిగానైనా కనిపించే అవకాశం లేక పోయింది

ఇతి హాసాలు కూడా పృరాణాల వంటివే. అందువల్ల భారత, భాగవత, రాదమూయణాల్లో కూడా బృహత్పంణాళికా బద్ధమైన వస్తు (ప్రాధాన్యమే ద్యోతక మౌతూంది. ప్పరాణాల్లోలాగే ఇతిహాసాళ్లోనూ ఆత్మాశ్రయ (వసక్షే కనిపించదు, అంతేకాక ఇవి తెలుగుకోనికి అనువదింపబడిన సంస్కృత రచనలు. కొంత స్వతంతించి నన్నయాదులు ఇ8 నృత్త నిర్వహణలో, భావంలో కొన్నిమార్చులు చేకారే కాని ఎట్టి ఆత్మీయ విషయాల్ని (పతిపాదిస్తూ మార్పులు చేయలేదు, కాబట్టి ఇవీ మూల విరేయతని, వస్తువిర్వహణని (వధానంగా స్వీకరించిన వస్తా శయ రచనలే అయ్యాయి.

కానీ పోతన భాగవత విషయంరో ఆత్మా(శయత్వాన్ని గూర్చి కొన్ని అభిపాంయ భేదాలున్నాయి. కొందరు భాగవతంళో పోతన ఆత్మీయత (పతివిం బిస్తూ వుందని కొన్ని ఘట్టాల్ని ఉదహరించారు, భాగవతంలో గోపికా గీతల్లోనూూ (భమర గీతగ్లోనూ పోతన వ్యక్తిత్వం కనిపిస్తుందని "పేర్కొన్నారు. ఈ పన్ని వేశాలు భాగవతంలో కొంత ఆత్మాశ్ప్శయకాన్ని కలిగి వున్నట్లనిపించినా అవి పోతన భావాలుగా చెస్పదిడలేదు, శ్రీ కృష్ణునిపై వున్న అనురాగం పోతనదికాదు, అది గోపికలది, పూర్వ జన్మలో తాము వ్యక్నం చేసిన అనురాగ కారణంగో తరునాతి జన్మలో గోపికలుగా జన్మించిన బుషుల (వజయ ఉద్విగ్నతే పోతన ఘంటం నుంచి జాల్వారింది అందువల్ల గోపిగా గీతగ్లోనూ, భ్రమర గితల్లోనూ పోతన వకి్యిత్వం (పతిబించించ లేదు, కాబటి భాగవతంలోని గోపికా గీతల్లోనూ. (భమర గీతల్లోనూ కొంత ఆత్మాశయత్వం ఉందన్న థావం సరియైంది కాదు,2

పగ (వ్రబంధ కవిత్వం $ తెలుగులో ,పదంధాలు కూడా కరాణొల్లాగే వస్తు సంధభరి కాలు, పురాణ (ప్రసిద్ధం అయిన కథో, కథా భాగమ్మో బార్యితక యితి వృత్తమా కళల్చనా మధురమైన ఇతి నృత్తమో (వదింధ నిర్మాణానికి ఆధారం అందునల్ల (పబింధాల్లో కూడా వస్తువు ఉనికే కనిపిస్తుంది కానీ అక్కా శయక్వంకనిపించదు సీకరింపబడిన వస్తువు పురాణాన్షోకంపే చిన్నదే అయినా వర్ణనా బాహు ళ్యం్క అలంకార. వై చితి, సన్నివేశ కల్పన, రన పోషణ, ప్యాత పోషణ, మొదలైన అంకాలు (వబంధాల్లో (ప్రాధాన్యం వహిస్తాయి, పురాణాలు వస్తు భరి తమై ఆత్మాాశయత కొరవడినశ్తే (పదబంధాలు కూడా వస్తు విషయంలోనే గాక మిగిలిన ఆంశాల విషయంలోనూ వస్త్వాశయంగా నే కొనసాగాయి. (పబంధాల్లో కూడా పురాణాళ్లోలాగే కవికి ఆత్మాశయ ధోరణీని కొన సాగించడానికి అవకాశం చాలా తక్కువ. పాొబంధిక అంశాల నిక్వహ.౨కే (ప్రబంధ కవి ఎక్కువ పాళధాన్యం ఇస్తాడు. వ్యక్తిగత భావన (ప్రకటనకు వీలుండదు. ఒక వేళ కవి ఆలాంటి (పయత్నం చేసినా ప్యాతల ముఖంగానే తన భావాల్ని చెప్పాల్సి వస్తుంది, ఇెలుగులో మముచర్విత్ర, వనుచరితం, పారిజాతాపహరణం, అముక్త్య మాల్యద, పాండురంగ మహాత్మ్యం వంటి (ప్రబంధాబు వస్తు (పాఠాన్యంగానే అష్టా దళ వర్ణనలతో, అలంకార పరిపోషణతో, ప్యాతచ్చితణతో, రసనిర్వహణతో వెలిశాయి. ఒక్కో(సబందంలో వస్తు సంవిధానం ఐదారు ఆళ్వాసొల్లోకి. విస్త రింపబడింది. _పబింధ రచన (వకృష్ణమైన లంధంతో సొగిందీ కాబట్టి [పనాశికా బద్ధమైన వస్తు నిర్వహణమే ఇందుకోనూ దర్శనమిస్తుంది అందువల్ల _పదింధాలు కూడా వస్త్వాశ్యయంగానే వెలిళయి.. అత్మాశయత్వం (పబంధాత్లో అంతగా కన్పించదు. సద కవిత్వం 1! పద కవిత్వం తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక (పత్యేక శాఖగా పేర్కొన బడింది. ఇందులో శృంగారం, భక్తి, వైరాగ్యం మొదకైన ఆంళాలతోపాటు తాత్స్విక చింతన ఇతినృత్తాలుగా సిర్వహింపబడ్డాయి. ఇవన్నీ పదరూసపంలో వుండి. రాగతాళ యుక్తంగా పాడుకో వీలయ్యేవిగా వుంటాయి, శృంగారం, భక్తీ, వైరాగ్యం, శాత్త్విక చింతన మొదలైన అంకాలు ఇతివృత్తాలుగా నిర్వహింపబడ్డా వాటి [పసక్తి కొద్దిగా మాత్రమే వుండి ఆయా అంకొలకు సంబంధించిన పదకర్శ మనోగత భావాలు ఇందులో (పకటితమై వుండటంవల్ల పద కవిత్వంలో ఆత్మా

35 'శయత్వమే రోటుచేసుకొంది. పదకర్ష భగపంళునివై తనకున్న (_పేమభావాన్ని కానీ (ప్రణయ భావాన్నికానీ భక్సిభావాన్నిగానీ తనపరంగానే భగవంతునికి నీవే దించుకొంటాడు. అందువల్ల పద కవిత్వం అళ్మాశయంగానే సాగిందది చెప్ప వచ్చు. పద"కవిత్వంలో (పసిడ్దిపొందిన అన్నమయ్య, కేతగియ్యలు అత్మాాశయ రీతిలోనే శృంగార. వై రాగ్య (ప్రతిపాదనలు కావించారు. వేంకకేశ్వరుని వర (వసాదంతో: జన్మించి జీవితమంకా ఆ వెంక కేళ్వరుని 'సేవలోనే గడిపిన అన్న మయ్య సంగీత సాహిత్యాల్ని ఆస్వామికే అంకికం కావించాడు. అన్నమయ్యకు వెంకటేశ్వరుడు ఆరాధ్యదై వమైనా అరమరలు లేని నెచ్చెలికాడుగా కూడా ధ్వనించి నట్టు అన్నమయ్య ఆధ్యాత్మిక, శృంగార సంకీర్తనల ద్వారా. తెలుస్తూ వుంది. అన్నమయ్య సంకీకృ నర్లోం “నా పాలిటి ఘన నిధానమవు నీవే నన్ను సిపాల నిండుకొంటి నీవే సీవే ఒలిపి నన్నేలేదే వుండవు సివే, యెందు! దొలంగని నిజ బంధుడవు సీవే వలు సుఖమిచ్చే సంపదపు నీవే, యిస్తే వెలయ నన్నియును నీవే సీవే'3 అనటంలో పరమాత్మనే సర్వస్వంగా భావించి ఉపాసించే చత్వం పతిపాదింప బడింది. ఇక్కడ అన్నమయ్య _ ఆత్మలో ,పతిబించించే పరమాత్మ స్వరూపం ఈనకు సమస్తం అనే తత్వం అన్నమయ్య వ్యక్తిగత ₹భావమై ఆత్మాశయతని కలిగిపుంది. ఇలాగే దగవంతుణ్ణి శృంగార ప్పరుషుడుగా భావించి తనను నెచ్చెలిగా భావించుకొన్న సందర్భాల్లో కూడా ఆత్మాశయత్నుమే ర్వనిసుంది. “యింత వలపించు కొంటి విదినో నన్ను యెంతకెంత నాయాసోకేమి చెప్పేనయ్యా కన్నులంజూతు నిన్ను కరంగుదు మనసులో సన్నలనే సీ మోవి చవి గొందును'4 అని అనడంలో భగవంతునిపెని భక్య్యావేశంతో మధురభక్తితత్వాన్ని వెల్లడి చేయ నే అవి జాతి గ డం వ్యక్షిగత మైన అభిప్రాయం, ఇక్కడ జీవాత్మ పరమాత్మల మధ్య ఆ పరు

36 షల సంబంధం భావి౨పదిడి శృంగార ధానం (వకటిళత మై అత్వా్యశయక్నాన్ని కలిగివుంది, ఇలాగే మ్షేతయ్య పదకవితర్లోనూ అక్యా(శయ రోరణీ ద్యోతకమౌ తుంటి, క్షేతయ్య మధురళక్తి రస సముదంలో ఓలలాడినవారు, అందుడల్లే ఆయన ప కవిత్వంలో ఆత్యాశయత్వంతో కూడుకొన్న మధుర భక్నితత్వం విస్సృత రూపం దాల్చిండి భగవంతుని శక్తిని శృంగారంగా భావించిన వాడు భగవంతుని ప్తరు షుడుగాన్తూ తమని స్త్రీలుగానూ భావించుకొంటారు.. క్షేత్తయ్య గోపాణని ప్రే భక్తా్యాధిక్యం చేత తన్నుళాను స్త్రీగా సంభాపించుకొ న్నాడు- భగవంకుని పై నురుణ గొన్నాడు, తనకూ మువ్వ, గోపాలునికి మధ్య జరిగిన _పణజయ భావాలను ఆత్కీ యతా ముద్రతో కేతృ్యయ్య వెలిబుచ్చాడు. మ్మేశయ్య "పదకవిత్వంలో సపేయసి మైన కాను (పియుడైన భగవంతునిలో ఐక్యం కావాటానికి పడిన తాష్యతయం వక్షం చేయబడింది. “ఆంత రంగమైన సీనె నన్నాదరించిన నివే చింతించి చూడ నాజీన స్వామివి నీదో అని అనడం భావ కవిలాగా సర్వమూ నీవే అని పరమాత్మ స్వరూపాన్ని (పేమ భావంతో ఉపాసించి తగి-చటం అక్మాశయ పద్దతిని ఆశ్యయించిందిగా వుంది. ఛై త్యాగయ్య కూడా ఈ విధంగా ఆక్మ్యాశయ ధోరణితో కృతులు రచించి పాడి తరించిన మధుర భక్తుడుగా స్వసిద్దిషొందాడు. సారంగపాణి పదములుకూడా యి ఈ కోవకు చెందిన రచనలే త్యాగరాజు కృతుల్లో శృంగార ధావాం కాళ విక్ని తత్వమే ప్రదర్శింపబిడింది, త్యాగరాజు ఉపనిషత్తుల్లో పతిపాదితమైన బహ్మ న్వరూపాన్ని నాద బిహ్మగా ఉపాసించి తరించాడు. త్యాగరాజ, కీర్తనల్లో భక డుగా త్యాగరాజు అనుభవించిన అనంద పారవళ్యం, మనో వేదన, పళ్ళాత్తాపం, మొదలైన భావాలు పదర్శితాలయ్యాయి. భగవంతుని ఎడబొటును క్షణమైనా ఓర్చుకోలేని భక్పుడుగా త్యాగరాజు _ “వ్లీనాడ్రనే గాన సిఖిలలోక విధాన నిముష మోర్వగ గలనా...” అంటూ “సీదే నన్నెడం జేసితే, నేనెవరితో దెలప్పదునయ్యా ॥సీ॥

37 థావ భావన మహాను భావ (శ్రీరామచంద థాన జనక నా థావముం దేనియు కోరిన కోరికలీడేరు ననుచునిన్ను ఆరాధించిన నన్ను అరటి బెట్టుట మేరగాదు నాదు నేర మేమిన న్నేలు కోర యాతోకమున నింకొర అని ఇహ లోకంలో జీవించే త్యాగరాజు పరలోక వాసియైన ్రీరామచం్నదునికి తన భావాల్ని ని వేదించుకొన్నాదు. ఇహలోకంలో ఎవరైనా తన్ను వేరుచేస్తే భగ వంతునితో చెప్పుకోవచ్చు. అ భగవంతుడే భక్తుని వేరు చేస్తే ఇక ఎవరు దిక్క 6టూ సర్వమూ తానేయైన (శ్రీరామచంద్రునికి తన్నుతాను సమర్పించుకొంటూ ఏలుకోవాలని ఆత్మాశ్రయ ధోరణిలో త్యాగయ్య భక్తిభావాలను (ప్రదర్శించాడు. సారంగపాణి కూడా క్షేత్రయ్యలాగే వేణుగోపాలుని వలపుకు నోచుకొన్న భక్షుడు. భగవంతుడూ తానూ ఒకర్నొకరు చూసుకొన్న వేళా విశేష మేమోగాని వారి అనురాగం ఎడబాయని దైందంటూ చిన్ననాటి జ్ఞాపకాలను స్మృతికి తెచ్చు కొని సంతోష పూరిత హృదయంతో సారంగపాణి భగనంతునిపై భక్తిభావాన్ని గాక శృంగార భావాన్ని (పకటిస్తూ = అపల్లవి : నేను నీవు కనుగొన్న వేశేముగ నేస్తము బాయదుగా మరి మరి నెమ్మది గలిగెనుగా అను ఏ; మేను సీ సొమ్మనియానలిడుకొని 'మెచ్చికి యాడన వేణు గోపాలుడని నేను! చిన్నవాడు పండు వెన్నెలలో యిసుక దిన్నెలపై సుర పొన్నల పొన్పున పన్నీరు జల్లుక సవళించె లాహిర్రై యెన్నెన్నో విధముల యెదనెద నదుముక” ॥నేను॥ అని అంటూ చిన్ననాడు పండు వెన్నెల్లో ఇసుక తిన్నెలపై శానూ భగవంతుడూ (ప్రణయ మాధుర్యంలో తేలిపోతూ ఎన్నెన్నో సుఖాల్ని అనుభవించినట్లు భావించు

38 కొంటున్నాడు ఇక్కడ సారంగపాణి అనుభూతి తత్వంతో కూడుకొన్న భావాన్ని ఆత్మాశర్టియత్వరలో వెల్లడి చేళొడు. ఇలా పద నవిత్వంలో ఆత్మాశంయ కవికా రీతి అధికంగా కనిపిస్తూవుంది * అయినా పద్‌ కవిత్వం అంతా ఆత్మ్యశయ ధోరణీలో కొనసాగిందని చెప్పడానికి పీలులేదు. పడ కవిత్వంలో ఎక్కువ భాగం భగవంతునిపై భక్తునికున్న భక్తీ థావాన్ని, శృంగార భావాన్ని ఆలంబనగా తీసుకొని పకటించడంలో అత్యాశ య్హత్వమే నిండివున్నా అక్క-డ్రక్క_డా వ్‌స్తాశంయ రీతి కూడా వుంది. “భగవంతుని స్వరూపాన్ని వ్వకం చేసేటప్పుడు భక్తుడు ఆ భగవంతుని రూపు శేథా విలాసాలను వర్షించటం పరిపాటిగా వుంటుంది. ఇటువంటి సంద ర్భాల్లో భగవంతునికీ భక్తునికి మధ. వున్న భక్తి, అనురాగం కాక ఆయన దరిం చిన ఆభరణాల్ని. ఆయస వస్తు వాహనాల్ని వర్షించే తీరు ఆత్మాశ్యయతని కాక దా వస్త్య్యాశయితని కలిగిందిగా కొనసాగింది. అంతేకాక భగవంతునితో సంబంధ పున్న కథలను గానం చేయడంలోనూ అతని మహిమల్ని గూర్చి కొనియాడే సందర్భాల్లో చెప్పబడిన ఇతిహ్యాల్లోనూ, భగపల్లీ లల వర్షించే నందర్బాల్లోను, భగవంత్తుని అవతార్శక్షథల్ని చెప్పేష్పుడూ వస్త్వాధిక్యమే అధికంగా వుండి ఆత్మా (శయక్వాన్ని (వ్రదర్శించేదిగా పద కవిత్వం లేదు. శేవలం భగవల్లీలలలను , అవతార కథలను, వస్తువాహనాలను గూర్చి చెప్పేటప్పుడే గాక శృంగార సంబంధ విషయాల్ని చేప్పేబప్పుడు కూడా పద కవి త్వంలో వస్త్వాశయతే వుంది. తన ష్రియుడ్కు ఆరాధ్యదై నం అయిన భగవంతుడు తనతో కాలం గడగావికి రాకుండా ఆలస్యం చేస్తున్నప్పుడు ఆయనకున్న (ప్రేయు రాండొ విషయం, వారి కౌగిట్లో ఆయన పొందుతూ వుండే ఆనందాన్ని గూర్చి భగవంతునిపై అక్కసు వెళ్ళుగక్కుత్తూ చెప్పబడింది, ఇటివంటి సందర్భంలో కూడా అత్మశ౦యరీతి కం'కే భిన్నమైన కవిత్వ పోకడల్ని పదకర (ప్రదర్శించడం వల్ల వస్త్వాశంయత్వమే కనిపిస్తుంది. కెలుగు శతక కవిత్వంలో లాగానే పద కవిత్వంలో కూడా కొన్ని సంద ర్భాల్లో ఆత్మాశ్రయ రీతిని ఐలీయంగాన్నూ మరి కొన్ని సందర్భాల్లో వస్త్వాశయ రీతిని ఎక్కువగానూ, “అనుసకించిసట్లు తెబస్తుంది.

39

శతక కవిత్వం ; తెలుగులో శతక కవిత్వం' ఒక (పత్యేకతని సంతరించుకొంది, శివకపుల కాలం నుంచీ శతక రచన తన (ప్రాభవాన్ని (వకటించుకొంది, శతకాలు సర్వ సాధారణంగా దైవ పరంగా వెలిశాయి భగవంతునిపై భిక్తునికుండే భక్తి థావాన్ని (పదర్శించడం కోసం శతకాలు వెలిశాయి. భక్తి 'పూరికమైన ళతకాలే కాక తెలుగులో శృంగార శతకాలు, తత్వ, వేదాంత శతకాలు, నీతి శతకాలు, వ్యాజస్తుకి శతకాలు కూడా వచ్చాయి.

శతకాలు కవి యొక్క ఆత్మ భావాల్ని (పకటించేవిగా కనిపిస్తున్నాయి. దోషాల్ని, మన్నించిఆపదల్ని నివారించి ఈనను-రష్ష్షీంచమంటూ కవి భగవరేతుని పార్థించటం కోసం ముఖ్యంగా శతకాలు వెలిళాయి. అంతేకాక కవి ఆత్మ పరి 'శీలన కావించుకొని గత జీవితంలో దోషాల్ని స్కృతికి తెద్చు కొంటూ పళ్చెత్తప్త హృదయంతో భగవంతువివై భక్తి భావాన్ని (పకటించేందుకు కూదా శతకాలు ఉపకరించాయి భగవంతునిలో తనకు నచ్చిన, నకు ఆకర్షించిన దైవ గుణాల్ని, మహిమానుభావార్ని కవి శతక రచనల్లో. 'పేర్కొంటాదు, అందువల్ల శతక కవిక్వంతో కవి యొక్క స్వీయ భావాలు (పకటింపబడి అత్మాశ్రుయక్వాన్ని కలిగి వుండేవిగా అగుపిస్తాయి.

శతకాల్లో శృగార, తత్వ, వేదాంత. నీతి వ్యాజస్తుతి శతకాలం పే భ క్తి శతకాన్లో ఆత్మాశ్రయ తత్వం ఆధికంగా పాదులు దన్నుకొనల్లనిపిస్తుంది, అక్కా శంయ లక్షణం శతకాల్లో కవి వ్వ క్రీసన్ని (పతిబింబించేదిగా పుండి శతక లక్షణాల్లో ఒకమైంది. *తెలుగు శతకాళ్లో పిధానంగా పొటింపబడే లక్షణాల్లో ఆత్యా(శ(య కవితా ధర్మం ఒకటి'8 అన్న కె, గోపాలకృష్ణారావు మాటలూ, *“సాషాత్య పరంగా శతరాలు విషయ పిరానాలు కాప్ప, అక్క భావ స్రధానాలు అందుకే ఈ పద్యాల మాటున కవి హృదయం స్పందిస్తూ వుంటంది"? అన్న యండమూరి సత్యనారాయణ గారి వాక్యాలు ఈ సంర్భృంరో గురించ దగ్గవి,

భక్తి శతకాల సంఖ్య తెలుగుతో అధికం కావటం వ్ల భక్తి ప్రదానమైన శతకాల్లో పొతిబిరవించే ఆత్మాశ్రయ లక్షణం శతక లక్షణంగా భావింపబడింది కాని వివిధ కధాత్మక, వర్ణనాత్మక, ళ స్త్రంత్మక శతరాన్లో ఈ నియమం కని పించదు కాని కొన్ని సీతి శతకాల్లో ఈ ఆత్మాశరయక్వం కనిపిస్తుంది, కాబట్టి శతకాలన్నీ ఆక్మాశయ'ధోరణినే కలిగి లేవని, కోన్ని అక్మాశ్రుయ. ధోరణి లోనూ మరికొన్ని వస్త్వోశంయ ధోరణిలోనూ కోనసాగాయని చెప్పవచ్చు,

40 “సీరూపంబు దలంపంగా దుదమొదల్నే( గాన సీవైన చో రోరారమ్మని యంచుంజెప్పవు వృధా రంభంబులిం కేటికిన్‌ సీరన్ముంపస్తము పాల ముంపమిక నిన్నే నమ్మినా( డంజుమీ ఫ్రీ రామార్చిత పాద పద్మ యుగళా (శ్రీ కాళహ స్త్రీశ్వరః” 0 అని శతక కవి వాపోవడం దాదాపు భానకవి బాధా తీవతతో భగవంతుని వేడు కొన్న శ్లేపుంది, భగవంతుని ఆద్యంతాలు తెలుకోలేనని కవిభానన చేస్తూ భగవంతు డైన పిలవటం లేదంటూ ఆయన పాదపద్మాలను అశియినస్తున్నా నంటున్నాడు. నీట ముంచిన పాల ముంచిన నీవే దిక్కు అని చెప్పటంలో ఆత్మా[శయతే కన్ని నుంది. ఐహిక జీవితం వై ప్రీతి తగ్గడంతో భక్తి తత్వంతో భగవంతుళ్లో సర్వస్వంగా భావించి ఆత్మార్పణ గావించుకోవటం ఇక్కడ కన్పిస్తుంది, ఇలాగే భగవత్‌ చింళనతో అంతర్ముఖులైన శతక కవులు తదు మనోగత భావాల్ని వెర్పిగా (వకటిస్తూ విలపించారు. “కరుణగల దొరవు నీవని నిరతము నిను నెమ్మనమున నేర నమ్మితినో పరతత్వ రూప నిరుపమ నరరత్న కిరీట హోర వజ్లొ కృష్ణాః"!! అని దూపాటి వెంకట రత్మమాచార్యులు అన్నా, సర్వే సీపాద సరసిజ ద్వయమందు జిత్స ముంంచగ లేను జేదరకుండ సీవైన వయ యుంచి నిలిచి యుండెడు స్టు చేసి నన్నిపుడేలు సేవకుండను వనజ లోచన నేను వట్టి మూర్జుడ సుమ్మీ సీ స్వరూసముం జూడ నేర్పు వేగ ళన కుమారునకుగ్గు దల్లి నోసిస యట్లు భక్తి మార్గంబను పాలు బోసి (సేవతో నన్నుోషించి పెంచు కొనుము ఘనత శెక్కించు నీదాస గణములోన భూషణ వికొన థ్రీ ధర్మ పురి నివాస

టీ] దుష్ట సంహార నరసింహ దురితదూర' 12

అని శీషప్ప కవి అన్నా ఆక్మాాశయ ధోరణి షాంధాన్యం వహిస్తుంది.

కానీ శతక కవిత్వంలో శృంగార, నీతి, తత్స వేదాంత శతకాల్లో వస్తాం (శయపద్దతి వున్నట్లుః భక్తి శతకాల్లోనూ ఆధోరణే కొంతవరకు పాటింపబడిండి. భకి శతకాల్లో భగవంతునిపై శతక కర్షకున్న భక్రితత్వంతోపాటు, తన బాధల్ని, తన కష్టాల్ని భగవంతునికి. నివేదించుకొంటూ ఈ జీవితం నుంచి తనను విము క్తుణ్తీ చెయ్యమని (ప్రాదేయపడటంతో అత్మా_(శయత్వమే (పబలింది. కానీ తాను ఆరాధించే దేవుని వైభవాన్ని _పకటించటంతో ప్రబంధ వర్ణనలలోలాగా వస్తాాశ యమూ దర్శనమిస్తుంది. తనకు ఆరాధ్య దైవమైన భగవంతుని స్వభావము. అయన శార్యపర్యాకమ గుణాలు, ఆయన దివ్యతేజస్సు ఆయన ధరించిన అభరణాలు, ఆయన వినియోగించే వస్తు వాహనాది విషయ (వస్తావస అంతా పదకవిత్వంలో లాగే వస్తాన్షైశయ ధోరణిలో నే కొనసాగింది, అంతేకాక దేశచర్మితని, చోర్మితక శాజకీయ సంఘటనల్ని ఇతివృత్తాలుగా (గహించి రచించిన శతకాలు, కథాత్మక శతకాలు (పురాణేతిహాస కథాత్మకాలు, జీవిత కథాత్నకాలు) వివిధ కథాత్మకాలు వస్త్వాశ్యయ పద్దతిలోనే వెల్లివిరళాయి.

వ్లీటిలో జీవిత కథాత్మక (ఆత్మ కథ శతకాలు) శతాకాల్లో కవే స్వయంగా తన జీవితాన్ని గూర్చి చెవ్వుకొన్నా అందులో కవి అత్మీయత కంపే కవి జీవిత విషయాలకే ఆధిక (ప్రాధాన్యం వుంటుంది. అంటే కవి పుట్టుక, కవి పూర్వీకుల వివరాలు, కవి జీవితంలోని సంఘటనలు, ఇతర వ్యక్తులు _వారి సంఘటనలు “పేర్కోబడి వస్తు (ప్రాధాన్యతని కలిగి వుంటాయి. కాబట్టి శతక రచనకూడా కొంత నస్తాశ్యయంగానూ మరికొంత ఆక్మాశ్యియంగాను జరిగిందని చెప్పవచ్చు అవధాన కవిత్వం తెలుగులో ఈ ళాఖను పరిపుష్టం చేసింది తిరుపతి వేంకట కవులు! ధక్షిణొాం[దధ యుగ కవుల్లోనూ, (ప్రాచీన కవుళ్లోనూ అవధాన విద్య, చతుర్విధ కవిత్వంతోపాటు (పచారంలో ఉన్నప్పటికి తెలుగుదేశం నలుమూలలకు విస్తరించింది ఆధునిక యుగ (ప్రారంభలో నే, అందునా తిరుపతి 'వేంకటకపులకో నే. పీరు పండిత సభలకు, రాడాస్థానాలకు మాత్రమే పరిమిత మైన కవిత్వాన్ని అవ ఢానాలద్వారా (సజల మధ్యకు తీసుకొచ్చారు, తద్వారా కవిత్వం ఒక ఉద్యమంగా ఆవఢానాలద్వారా తెలుగుదేశంలో విస్తరించింది,

టై అవధాన కవిశ్వం ఎనిమిదిమంది పృచృకుల పరీక్షకు చెప్పే సమాధానాల పై ఆధారపడిన (వక్రియ, ఈ అవధాన కవిత్వంలో అవధాని పృచ్చకులడిగే సమస్య లప పద్యాలల్లి వారు పెస్రే చిక్కు సమస్యలనుండి బయట పడాలి అవధానా లలో అప్టానధానం శతావధానం అనేవి (పచారంలో వున్నాయి అవధాన కవిత్వం అంతా పృచ్చకులిచ్చే అంళాలపైన ఆధారపడిన కవితా (వ్య్రియ కావటంవల్ల పృచ్ళకుల సమస్యలే ఇతివృత్తాలుగా నిర్వహింపబడతాయి. అవధాన కవి చెప్పవలసిన అంశం కవికి ముందే నిర్ణేంపబడుతుంది. అవధాన కవికి ఒక సంఘటనో, ఒక సమస్యో కవికావస్తు వవుతుంది. తాను చెప్పదలచు కొన్న భావాలను పృచ్చకుల (పశ్నలకు పరిమితం చేసుకొని అశువుగా పద్యం చెప్పటం జరుగుతుంది. కాబట్టి ఇక్కడకూడా పృరాణాల్లోలాగా. పబంధాల్లోలాగ వస్తు నిర్దేశం రచనకు పూర్వమే జరుగుతుంది. కానీ ఆ వస్తువు ఆల్బమై-ది, అవధాన కవిత్వంలో ఇవ్వబడే వస్తువు అల్పమైందే అయినా ఆ వస్తువుకు సంబంధించిన విషయాలే చెప్పదిడతాయి. కాబట్టి అవధాన కవిత్వంలో కవి అభి రుచీ ఆత్మీయకళా చోటుచేసుకోవు. అవధాన కవిత్వం కవి పాండితీ _పకర్షలను [పదర్శించేదిగా వుంటుంది. ఈ అంకం కూడా వస్త్వాశుయతనే నూచిస్తుంది. కవి భావనకి కానీ కవి ఆత్మీయ విషయాలకి కానీ అవధాన కవిత్వంలో చోటులేక పోవడంవల్ల, అవధాన కవిత్వంలో స్వల్పమైన ఇతివృత్తం ఇతరులచే నూఛింప బడి కవిచే నిర్వహింప బడటంవల్ల వస్త్వాశశయతని కలిగిన కవిత్వంగానే అవ రాన కవిత్వం వెలువడింది, ఆత్మా(శయత్వానికి అవకాశం లేకపోయింది, ఆకు కవిత్వం: తెలుగులో అవధాన కవిత్వంలో ఆశు కవిత్వం ఒక అంశమే అయినా కొన్ని సందర్భాల్లో ఆవధానాల్లోనే కాక కవి పండిత విద్వత్‌ సభ్లో ఆళువుగా కవిత్వం చెప్పబడేది, సంగీత సాహిత్యాల్లో వై దుష్యం గలిగిన రఘు నాధ నాయకుడు ఒక రాతి ఆశువుగా పారిజాశాపహరణాన్ని చెప్పిన వుదంతం వుంది, (వాయసకాళ్ళు చుట్టూవుండగా వారు అతికష్షంతో (వాసుకొనేటట్లు రెండు యామాల్లో ఈ కథని ఆశువుగా చెప్పాడట, దీనినిబట్టి తెలుగులో కావ్యాలు కూడా ఆశువుగా చెప్పబడినట్లు కన్పిస్తుంది, అళుకవి ఇతరుల కోరిక మేర వారిచ్చిన సన్నివేళన్నో, నంఘటనల్నో దృష్టిలో వుంచుకొని ఉన్నచోట ఉన్న ్షే కవిత్వం చెప్పటాన్ని ఆకు కవిత్వంగా

తం వ్యవహరిస్తున్నారు. ఈ కవిత్వంలోకూడా అవధాన కవిత్వంలోలాగే కవి ఆత్మీయ విషయాలకి కాకుండా ఇతరులచేత కోరబడదే పలు విధాలైన అంళాలకి, పురాణ, సంఘటనలకి (పాముఖ్యం ఇవ్వడం జరుగుతుంది,

సామాజిక సమస్యలపై నా, పురాణ సంఘటనల పైనా పురాణ వ్యక్తులపైనా కవి పాండిత్యం మేరకు ఆశు కవిత్వం నిక్వహిచడం వల్ల ఆశు కవిత్వం కూడా తెలుగులో వస్తా(్యశయంగానే వెలువడింది. కవి న్యక్తిత్వాన్ని, ఆత్మీయతని (పతి వింబించేవిగా కాకుండా కవి (పతిభన్మి పాండితీ (పకర్షల్ని (వతివింబించేడిగా ఆశుకవిత్వ్యం వంటుంన్నందునల్ల ఆత్మా[శయ కవితారీతులు ఇందులో కనిపించవు. చాటు కవిత్వం ; చాటుకవిత్వం [ప్రాచేనకాలంనుంచీ వ్యాస్తిలో పున్నదే. కొన్ని

న శ్‌ చ కొన్ని (సత్యేక సందర్భ్యో రాజులపైన్నో, సంస్టానాలపైన్నో, ఒక స్మామాజ్యం మీదనో, ఒక వ్యక్తి పెన్నో బేక అంశం మీదనో చెప్పిన పద్యాలే చాటువులుగా (పసిద్ధి పొందాయి. అటువంటి పద్యరచనే చాటు కవిత్వంగా రూపొందింది.

ఈ చాటు కవిత్వం దాదావు ఆశు కవిత్వం లాంటిదే ఆయినా కవి పాండితీ (పకర్షిల్ని _పకటించుకో నేదిగా కాక కవి హృదయ త్వీవతని, ఆవేళాన్ని, ఆత్మీ యతని _పకటించుకోవటం కోసం వెలువడినట్లు తెలుస్తూంది, అందువల్ల తెలుగులో ఆకు కవిత్వం కంపే చాటు కవిత్వం (వత్యేకతతో 'వచారం పొందింది,

ఆకు కవిత్వంలో ఎవరి కోరిక మేరకో ఒక అంశంపై పద్యం చెప్పడం జరుగుతుంది. చాటుకవిత్వంళలో అలాకాక కవి మానసిక క్షేతం సంతోషానికో, సంతోధానికో, దుఃఖానికో గురై నప్పుడు ఆ భావార్ని (పకటించటం కోసం పద్య రచన జరుగుతుంది. చాటు కవిత్వం అందువల్లే కవి హృదయస్ప లోతుల్నుంచి భావాల్ని (ప్రకటించేడిగా వుంటుంది కాబళే కొంత ఆత్మా శయక్వాన్ని కలిగివుంది, చాటు కవిత్వం చెప్పిన స్ముప్రసిద్ద కవులు ఆత్సాశయ ధోరణిని ఆశ్రయించే కొంత చాటు కవిత్వం చెప్పారు. వేములవాడ ఖీమకవి, (శ్రీనాథుడు, 'పెద్దనాది కవులు కొన్ని చాటుపుల్లో ఆక్కాశయత్వం చోటుచేసుకొంది.

కాని మరి కొన్ని రచనళ్లోనూ, మరికొందరి కవుల చాటువుళ్లోనూ అక్కా శయత్వం కంపే వస్త్వాశ యత్వమే మిక్కుటంగావుంది, కేనలం కవి మనో వావాం కొక రాజుల శౌర్య పర్మ్శాకమాలో, వ్యక్షుల కౌన్నత్యాలో, స్వామాజ్యాల

టీణీ వై భవాలో, సంస్థానాల గొప్పదనాలో కొనియాడవలసిన చాటువులు వస్త్వాాశయం గానే వెలిళోయి. కారణం ఆయా వ్యక్తులు. సొమాొజ్యాల్సు సంస్థానాలు ఈ చాటు వుల్లో వస్తువులు గాబట్టి.

అలాకాక కవికి సన్నిహితుడైన రాజో మంతో మరణించగా వారి ఎడ వాటుకు బాధ పడుతూన్న కవి హృదయం నుంచి వెల్లువికి వచ్చిన చాటుపద్యాన్లో కవికి ఎడదానిన వ్యక్తికీ మఫ్య వున్న సందింధ బాంధవ్యాలతో పాటు సన్నిహిత త్వం ఆత్మీయత న్యక్తమై ఆ వ్యక్తి కాలూకు స్కృతి వెల్లడి ఆవుతుంది, ఇటు వంటి సందర్భాల్లో వెలువడిన కవిత్వం ఆత్మా(శయత్వంగా వెలిసింది,

(ప్రోచీన కపుల చాటుపుల్లో శ్రీనాథుని చాటువులు పెద్దన చాట పద్యం ఎక్కువ ఆత్కా(శ్రయకని కలిగివున్నాయి. మిగిలిన వారి చాటువులన్నీ రాజుల పొగడ లకు, ఇతర కవులను తిస్తేందుకు ఉపయోగించడం మూలంగా వస్త్వాళ యక్వాన్నే కలిగివున్నాయి. తెనాలి రామకృష్ణుడు మొదలగువారి చాటువులుకూడా వస్త్వాాశయంగా తిట్టు కవిత్వంలో జీరేవిగా వున్నాయి.

జీవితమంటే శృంగార మయమైందిగానూ, వై భవోపేతంగానూ గడపిన ఫ్రీవాథుడు చరమ దిశలో చెప్పిన పద్యాలు కవి దై న్యస్థితిని తెలి'పేవిగా వుంటూ ఆత్మా[శయక్వాన్ని కలిగివున్నాయి. ఈ విషయాన్ని కవిత్వం రీతులు అనే (వక రణంలో (ప్రస్తావించాను. ఐనా ఇక్కడ కొంత విపులంగా చర్చిస్తాను.

శ్రీనాథుడు చరమదళలో తన లేమికి భాధపడుతూ కుటుంబభారాన్ని వహిస్తూ వ్యవసాయం (ప్రారంభించాడు. అప్పుడాతనికి ఎదురు దెబ్బ తగిలింది, అట్టిస్టితిలో తనను పోషించిన రాజుల్ని తలచుకొంటూ తాను పొందిన గౌరవాల్నీ సక్కా రాల్నీ, వైభవాన్నీ తలచుకొని విలపించటం అక్మాశయత్యంతో కూడుకొని స్మృతి కవితాలకణాల్ని కలిగివుంది.

“కవిరాజు కంరంబు(గొంగిలించెను గదా ప్పరవీధి నెదురెండం బొగడ దండ

ఆంధ నైషధకర్త యం[ఘి యుగ్మంబున( దగిలి యుండెను గదా నిగళ యుగము

వీరభ(దారెడ్డి విద్వాంసు దుంజేత

ట్‌ వియ్య మందెను గదా వెదుజు గొడియ సార్వభౌముని భుజస్త్రంభ మెక్కెను గదా సగరి వాకిట నుండు నల్ల గుండు కృష్ణవేణమ్మ గొనిపోయె నింత ఫలము వీల బిలాక్షలు దినిపోయే. దిలలు పెసలు బొడ్డ పల్లెను గొడ్డేజి మోసపో8 నెట్లు చెల్లింతు. డంకంబు లేడు సూర్లు” 13 అన్న శ్రీనాథుని చాటువులో కవికి వాటిల్లిన దురవస్థ, దానికి కారణమూ. చెప్ప బడింది. ఇక్కడ కొంత కథన పద్దతి వున్నా (శ్రీనాథుని చరమ దశలో వుండే వేదనే ఇందులో చెప్పబడింది, అందువల్ల ఆత్మ న్య క్తీకరణ (ప్రాబల్యాన్ని సంత రించుకొన్న (శ్రీనాథుని చాటు పద్యాల్లో ఆత్మాశియత్వమే నిర్వహింపబడివుంది. ఆ శ్రీనాథుని అవసాన దశ తెలుగు సాపషొతీ (వపియులందరి గుండెల్ని కరిగించే దిగా వుండి శ్రీనాథునివై , అతని అనసాన దళపై ఎనలేని సానుభూతిని (ప్రక టించే విధంగా ఇక్కడ చాటు కవిత్వంలో ఆత్మా[శయత్వం బలీయంగా వుంది. శ్రీనాథుని తరువాక ఇంతటి ఉత్తమమైన చాటువుల్ని ఆక్మాశయంగా వెలిబుచ్చిన వాడు పెద్దిన, పెద్దనకూడా శ్రీనాథుని వలెనే ఆత్మాాశయ వర్దతిలో స్మృతి (పధానమైన చాటుసద్య రచన కావించినట్లు తెలుస్తూవుంది, ఆం్మధ కవితా పిశా మహుడని కీర్చిపొందిని పెద్దన కృష్ణరాయలు న్వర్ణస్తు డైన తరువాత అతని నిర్యాణాన్ని గూర్చి ఒక శతకం రచించాడని (ప్రతీతి, అందులోనిదిగానో లేక చాటువుగానో (పసిద్ధి పొందిన ఒక పద్యం మ్మాశం అక్కా శయ లకణాల్ని కలిగివుంది. “ఎదురైనచో6 దన మద కఠీందము నిల్చి కేలూత యొసంగి యెక్కించు కొనియె గోకట (గ్రామాద్యనేకా గుహారంబు లడిగిన సీమలియందు నిచ్చె మనుచతితంబందు కొను వేళ బురమే గ

జీ6 బల్లకి దనకేలం బటి యెతె ౮0 లబ అటి విదుదెన కవి గండపెండేరనున కీవె తగుదని తానె పాదమున దొడిగె “ఆంధ్యి కవితా పితా మహ అల్లసాని "ెద్దవ కవీం([ద'యని నన్ను బిబచునట్టి కృష్ణరాయలతో దివికేగలేక (బతికి యున్నాడ జీనచ్చవంబనగుచు' [4 అని చెప్పటం రాయలకు 'పెద్దనకు మధ్య వుండే గౌరవభావాలకో పాటు సొన్ని హిత్యం, (పేమానురాగాలు న్యక్తమై ఆత్యా్యశయత్వాన్నే కలిగివుంది, చాటు కవిత్వం ఇలా కొన్ని (ప్రత్యేక సందర్భాల్లో. స్మృతి పూర్వకంగా వెలువడిన రచనల్లో ఆక్మా[శయత్వాన్నే కలిగివుంది. తిట్టు కవిత్వం ఏ తిట్టుకవిత్వం తెలుగులో కొంత (ప్రాచుర్యాన్ని కలిగిపుంది. కవి ఇతరుల చేత తిరస్కరింప బడినపుడో, లేక తాను ఆకించిన (_పతిఫలం తనకు దక్కనపుడో, మానసిక నంతోభానికి గురై వెర్సిగా ఇతరుల్ని దూషించటంతో తిట్టు కవిత్వం ఆవిర్భవించింది. కావ్యాల్లోని కుకవివింద కూడా ఈ విభాగం (్రందిక వస్తుంది. తిట్టుకవిత్వం హృదయ నంబంధమైన కోపాన్ని ఆవిష్కరించేదిగా రూప్ప సంతరించుకొంది. కోపం హృదయ సంబంధమే ఆయినా తిట్లుకవిత్వం చెప్పే లి వ్యక్షి వ్యక్షిత్వాన్ని _పతిబింవించేదే ఆయినా ఇది ఆత్మాశ్యయ ధోరణిని కలిగిలేదు, కారణం కవి ఇతరులపైస తనకున్న అక్కసును వెళ్ళబోసుకోడానికి అనేక రీతుల దూషజచేస్తాడు. ఆ వ్యక్తుల్ని తక్కువ చేసి మాట్లాడళాడు. అ తక్కువ చేయ టంలో నీచోపమల్ని స్వీకరిస్తాడు. అందువల్ల తిట్టు కవిత్వం కవి మానసిక క్షేతంలో పుట్టి "పెరిగిందే అయినా కోప కారణంగా జనించింది కాబట్టి వస్త్వా [గ్రయకళని కలిగివుంది. ఈర్ష్య, ద్వేషం కోపం ఇలాంటి భావాలు ఆత్మ గతాలే అయినా (పేమ, భక్తిలాంటి ఆదర జీయమైన గుణాలు కావు కాబట్టి ఆత్మీయకతని, వ! దగ్గరయ్యే తత్వాన్ని కాక అత్మీయతా రాహిళ్యాన్ని, దూరమయ్యే తత్వాన్ని కలిగి వున్నాయి. కోప కారణంగా వెలువడే తిట్టు కవిత్వం ఇతర న్యక్తుల్ని దగ్గరకు

ట్శీ

తీసుకొని తనవారుగా. తన వస్తువులుగా చేసుకొనే మనస్తత్వాన్ని కలిగిలేదు. న్యక్తుల్ని, వస్తువుల్ని అసహ్యించుకొని వాటి వినాశనాన్ని కోరుకొనే మనస్తత్వం కలిగివుంది. అందువల్ల పరా్శాశయమైందిగా తిట్టు కవిత్వం, వ్యాప్తి లోవుంది,

ఇంతవరకు చర్చించిన కవితా _స్మకియల్లో పురాణజ్క (పబంధ అవధాన

• ఆకు, చిట్టు కవిత్వాలు వస్త్వాశంయాలుగా కన్పిస్తాయి, పద, శతక కవిత్వంలోనూ, చాటు కవిత్వంలోనూ కొంత కవి వ్యక్షిగత అంళాలక్కి అభ్నిపాయాలక్కి బాధలక్‌ (సాదాన్యముండి ఆత్మా_శయంగా కొనసాగాయి.

ఆత్మా(శయత్వాన్ని (వతివింవిస్తూన్న ఈ కవికా (ప్మకియ లన్నింటిళకోనూ భక్తే అధికంగా ఆత్మా(శయంగా వెలువడింది. భగవంతునిక్సి భక్తునికి మధ్యవున్న వ్యక్తిగత సంబంధమే ఇందుకు కారణం, ప్రచీన కవిత్వంలో 'పేర్కోబడ్ర (వణయం అంతా కపులకు సంబంధించిన (పణయం కాదు. రాజులు (ప్రభుపులు, పాలకుల అభిరుచుల కనుగుణంగా చెప్పటం వల్ల పర్యాశయమైన ళృంగార ఇతి వృత్తాలు పొచీన కవిత్వంలో దర్శనమిస్తున్నాయి. ప౦కృతి కూడా పా9చీన కపుల స్వొనుభవాలతో కాక ప్రొచీన సంన్కృత సంప్రదాయానుసారం స్వీకరించి కావ్యగత౦ం చేయటం వల్ల వర్ణనా ప్రాబల్యాన్ని కలిగి వస్తా శయంగానే కొన సాగింది,

పాంచీన కవితా (పక్రియల్లో అక్కడక్కడా రేభామా[తంగా వెలుగొందు తూండిన ఆత్మాాశయత్వం పాళ్చాత్య కవికా సంప్రదాయంలో బలీయమైందిగా రూపొంది నవ్య కవిక్వానికి ఒక విశేషతని చేహార్చుకొంది,

పా9చీన కవిత్వంతో ఆత్మా_శయత్వాన్ని గూర్చి తెలనుకొన్న తరువాత పాళ్చాత్య కవితా సం్యపదాయ (_పథావాన్నీ, తతృలితంగా నవ్య కవిత్వంలో పొడ చూపిని ఆత్మాాశయత్వ వై ఖరుల్ని తెలుసు కోవాల్సిన అవసరం ఉంది, రాబోయే (సవకరణంలో ఈ చర్చ కొనసాగిస్తాను.

ఉదాహృత సూచికలు

1. స్మ్నుబిమణ్యం, జి,వి. పిథమాంయధ మహాస్పరాణ ఘు _ ప్రబింధకథా మూలము, స్ప, 16.

£. నారాయణరెడ్డి, సి. ఆధునికాంధ్ర కవిత్వము నంపదాయములు, (పయో గములు, పు. 168.

కి. శాళ్ళసాక సాహిత్యము, ఆధ్యాత్మిక సంకీర్తనలు, సంపృబము-]. పాట. 108.

4. _ ఇాళ్ళపాక అన్నమాదార్య శృంగార సంకీర్తనలు, సంపుటము ; 18, నంకీర్తన : $4,

5. క్షేతయ్య పదములు, గిడుగు. వెంకట సీశాపతి, పు. 47.

8, త్యాగరాజు త్యాగరాజు కీ ర్వనలు విశేష వివరణము, ద్వితీయ సంపుటము, కీర్తనలు 2 262, 258.

7. సారంగపాణి పదములు । పదము-8?.

8. _గోపాలకృష్ణారావు, కె. ఆంధ శతకవికాసము, పు. ?.

ఫి సళ్యునారాయణరాపు, యండమూరి, ఉవఃకిరణాల్డు పు, 168.

10, ధూర్జటి, శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకము, పద్యసంఖ్య, 18.

14. వెంకటరత్నమాచార్యులు, ధూర్జటి. శ్రీకృష్ణళళకము. పద్యసంఖ్య- 42.

15. శేషప్పక్‌వి, నరసింహ శతకము, పద్యసంఖ్య 77.

18, (శ్రీనాథుడు, (క్రీడాథిరామము, (ఫ్రీనాధుని చాటు పద్యములు).

14. పెద్దన మనుచర్మిత (వావిళ్ళ వారి ప్రీత్సిపీఠిక పుట, ౫1

శ అధునిక కవిత్వంలో -- ఆత్మాశయత్వం ఆధుసీకాంధ) కవిత్వ ఆవిర్బావ వికాసాలు కొంత పాళ్చాత్య (సభావం తోనూ, మరికొంత దేశీయమైన ఉద్యమాల ఫలితంగా జరిగాయని అనుకొన్నాం. పాళ్చాత్య సాహిత్య (వభావ కారణంగా ఆత్మాశవయ కవిత్వం కూడా ఆధునిక శెలుగు కవితలో ఖిన్న దృక్సధాల్ని వ్వాపింపజేసింది.

(ప్రాచీన కవిత్వంలో ఆత్మాశ్రయత్వం అంత అధికంగా కనిపించదు. భక్తి ఖాన (పదర్శనలో మాత౦ం ఈ ఆక్మాళశ్శయత్వం (ప్రాచీన కవిత్వంలో కని పిస్తుంది. ప్రొచీన కవుల కొన్ని స్మృతి కవితలు కూడా ఇందుకు ఉదాహరణగా నిణస్తాయి.. కానీ పాళ్చాత్య సాహిత్య (పథావితమైన అధునిక కవిత్వంలో ఈ ఆత్మాశ్యయ లక్షణం బహు ముఖంగా విస్తరించింది, భావ కవిత్వంపై పాశ్చాత్య రామౌంటిక్‌ కవిత్వ (ప్రభావమే అధికంగా వుండటం వల్ల నవ్య కవిత్వంలో ఆత్మాళయళ్వంతో కూడుకొన్న రచనలు అధికంగా వెలిశాయి. అందుకని ఈ అధ్యాయంలో ఆధునిక కవిత్వంపై వుండే పాళ్చాత్వ (పథావాన్ని ముందుగా వివ రించి ఆతరువాత ఆధునిక కవిత్వంలో వుండే ఆత్మాళశృూయత్వాన్ని, (పాచీన ఆధు నిక తత్వాన్లోని విభిన్న రీతుల్ని వివరిస్తాను.

పాళ్చాత్య కవితా ప్రభావం : భావ కవిత్వంపైన అంగ్ల రొమాంటిక్‌ కవిత్వ (పధావమే అధికంగా వుంది. లిరికల్‌ కవిత్వ (పభావం కూడా వుందని కొందరు 'పేళ్కొన్నా! లిరికల్‌ కవిత్వం కవిత్వ దాహ్య న్వరూపానికి సంబంధిం చింది. ల్లైర్‌ అనే వాద్య సరికరంపై పాడడానికి అనువైన కవిత్వాన్ని ఆంగ్లంలో లిరికల్‌ కవిత్వం [01021 కెం6ట్వు) ఆంటారు, గేయ కవిత్వం, మాత్రొబద్ది కవిత్వం ఇవి రెండూ తెలుగు ఛందో సం(పదాయాన్ని అనుసరించి వచ్చినటు వంటివే. కౌబట్టి నవ్య కవిత్వంపై ఆంగ్ల లిరికల్‌ కవిత్వ (ప్రభావం కంటే ఆంగ్ల రొమాంటిక్‌ కవిత్వ (00020060 ం6ప్పుం (పభావమే అధికంగా వుంది,

'మొట్ట మొదట రొమాంటిక్‌ కవిత్వం (ప్రాన్పులోనూ. జర్మనీలోనూ ఆవిర్భవించింది. రష్యా, స్పెయిక్‌లపై తన (ప్రభావాన్ని చూపెంది. అటు పైన ఇంగ్లాండులో విసృత రూపం దాల్చి వెలుగొందింది, (క్రీశ 17001800 వరకు ఉన్న కాలాన్ని రొమాంటిక్ర్‌ యుగంగా అంగ్ల సాహిత్య కారులు భావిం

50

బారు, ఈ రొమాంటిక్‌ తత్వావ్సి రొమాంటిపిజమ్‌ (1002010130) అని న్యవహరిస్తారు. రొమాంటిసిజమ్‌ అంపే ఏమిటో ఇలా నిర్వాచించ బడింది, _ “..0%20010130 18 2 16020 206 ౧1$1090001621 6౦౧” ౪0101 చాంగక8 1001206 196 1044164621 4610 06006౧౧2౧6 [100 6౫006116 - 06 206 260౧656009 2 90101 గాంగ 0016011౪10 €౧ 92ర్పంం01౪710 2 అంకే. జీవితానికీ అనుభవానికీ మధ్య వ్యక్తిని పుంచి అతన్ని వస్తాశుయత నుంచి ఆత్మాశ్యృయం వైపు మళ్ళించడానికి (పయత్నం చేసే సాహిత్వం మరియు తాత్విక సిద్ధాంతం రొమాంటిసిజమ్‌ ఆన్న భావం ఇక్కడ వ్యక్తం చేయబడింది. రొమాంటిక్‌ కవిత్వాన్ని తెలుగురో కాల్పనిక కవిత్వం ఆని వ్యవహరిస్తున్నారు. ఈ రొమాంటిక్‌ కవిత్వం బహు విళాలమైంది. కవిఆలోచనలకి, అను భూతులకి. ఊహలకి మాత్రమే పరిమితమై వివిధ దృక్కోణాలలో _పస-ంచి ఒక తాత్విక గమ్యాన్ని చేరుకొనేదిగా ఈ రొమాంటిక్‌ కవిత్వం వుంది, (పకృతి సహజమైన అంకాల్లో. కనిపించే సౌందర్యంలో దాని సృష్టి కృర్ష అయిన భగవం తుని న్వరూపాన్ని అంకర్నేతంలో దర్శించే తత్వం రొమాంటిక్‌ కవిత్వంలో అది ఈంగా వుండి, ఆ దర్శించే దృకృథంలోనూ. ఊహలోనూ అనుభూతిలోనూ థిన్న మార్గాలున్నాయి. కానీ గమ్యం ఒకే అంశం వై పు పర్యవసించేదిగా వుంది, అందుకే రొమాంటిక్‌ కవులు ఛిన్న కవితా తత్వాల్ని కలిగి వున్నారు. రొమాంటిక్‌ కవులు ఊహా ద్వారా, ఆలోచనల ద్వారా, అనుభవం ద్వారా (పకృతిని పరామర్శిస్తారు, ఆ పరామర్శించటం వాహ్య నేఠూంతో కాదు భనో నేత్రంతో, తాము దర్శించిన తత్వాన్ని కవిత్వం ద్వారా వెలిజిమ్నుకారు. అందువల్ల కవి వ్య క్రితమే రొమాం టిక్‌ కవిత్వంలో ఆద్యంతాలకు వ్యాపించి వుంది. రొమాంటిక్‌ కవిత్వంశో (పకృతి దర్శనం, ప్యక్షివాదం, సౌందర్య కాంక్ష, తాత్విక దృక్పథం, ఊహాధి

క్యం అనుభూతి (పాధాన్యం వహించాయి. బ్లేక్‌ రొమాంటిక్‌ కవిత్య | పారంభకుడు కాగా కాల్‌ రిడ్జ్‌, వర్డ్స్‌ వర్‌, షెల్లీ కీలు ఈ కవిళ్వాన్ని పరిప్పష్టం చేసినవారు. అటు తరువాత ఛై రన్‌,పో, రోనెటీ, స్విన్‌ బర్న్‌ మొదతైన వారు రొమాంటిక్‌ కవిత్వాస్న్‌ (పచారం చేశార్ము వీరందలి కవితా న్యిత్వాల్లో ఏకత లేక పోయినా అందరూ అనుభూ తికి ఊహకు కట్టుదిగిన వాళ్ళేవీళ్ళంరి కవిత్వంలో (పకృతి, _పణయం, తాత్విక దృష్టి ఆధిపత్యం నహిందాయ్యి, వళ్ళంకా ఊహ ద్వార్శా అనుభవం ద్వారా

651 విషయ పరిజ్ఞానంతో (ప్రాపంచిక విషయాల్ని సౌందర్య దృష్టిలో వింగడించి సృష్టి కర్త స్వరూపాన్ని వ్వక్తం చెయ్యడానికి (పయత్నించారు. రొమాంటిక్‌ కవులు ఆలోచన కంక అనుభవానికే తమ కవిత్వంలో ఎక్కువ (ప్రాతివిధ్యం ఇచ్చారు. ఆ అనుభవం ద్వారానే సృష్టి సౌందర్యాన్ని, దాని వల్ల సృష్టి కర్త స్వరూపాన్ని అవగతం చేసుకొనే _పయత్నం చేశారు. ఇలాంటి తత్వమే కెలుగు నవ్వ కవుల విషయంతోనూ అధికంగా కని పిస్తుంది... పొళ్చాత విధ్యా విదానంతో అప్పట్లో నవయువకులుగా ఉన్న భావక వులు ఆంగ రొమాంటిక్‌ కవుల కవిత్వాన్ని చదవటానికి అలవాటు పడ్డారు. భావ కవుణ అందులోని మంచిచెడ్డల్ని గమనించటం కంజే వాళ్ళూ కవిత్వం (వాయటం కోసం ఎక్కువగా [1పయత్నించి కృతకృత్యులయ్యారు, కాల్పనిక కవుల (పథా వంశో ష్తైద్చా (పియక్వం, (పకృతి మమత్వం౦, (పణయశతత్వం, తాత్విక దృక్పధం భావకవుచ్ని ఆకర్షించాయి. ఆ ఆకర్షణలకు లోనై థాన కవ్సృలుతము కవిత్వంలో వాల్పనిక కవిత్వాంళాల్ని కావ్వ వస్తువులుగా స్వీకరించి ఆదృక్పధం శోనే రచనలు చేళారు. రొమాంటిక్‌ కవిత్వ (వథావానికి లోనైన భావ కవికి _వకృతిని భౌతిక దృప్పితో కౌక తాత్విక దృషితో చూడటం అలవామైంది, అలాగే శ్రీని కామ వాంఛతో చూడటం కాక సౌదర్య దృష్టితోనూ, సొందర్యోపాసనాతత్వంతోనూ చూడటం భావ కవల లక్షణం అయింది. అంతే కాదు. తమలోకి తాము చూసు కొని ఆత్మావ లోకనం చేసుకొని తమ వ్య క్తిత్వ |[పమాణాలతో అందాన్ని విలువ కట్టటం, (పపంచాన్ని తమ అనుభవంతో వింగడించి చూడటం వంటి ఆత్మీయ అంళాలు భావకవుల్లో రొమాంటిక్‌ కవితా సం్యపదాయానుసారమే వచ్చాయి. రొమాంటిక్‌ కవుల్ని రోజాలు, వాటి సువాసనలు. వైైలార్క్స్‌ సైటిం గేల్‌ వంటి పత్తులు, వాటి పొటిలు; గొరొపిల్ల వంటి జంతువులు, వాటి ముగ్ధ త్వం; థేమ్స్‌ వంటి నదులు, వాటి సౌందర్యం కదిలించి కవిత్వపు జల్లు కురిపిం చగా భావ కవుల్ని ఆసాదృశ్యంతోనే మళ్లైలు వాటి సౌరథాలు, కోకిలలు వాటి కలస్వరాల్ళు మబ్బులు వాటి గాంభీర్యాలు, మెరపలన్లాట్వీకవ పళ కదిలించి కవిత్వం. వెలికురికేలా చేశాయి. రొమాంటిక్టశ్తోక్య బాగ్గే వాకృనృద్హా లక్ష్మ క్‌ అలవర్చుకొన్నారు. (పకృతి గత త ను. వె టాం ౧ ౧ లి గ్ల (/ (46 సేం ఆం | గో తనన టీ

52 చెలికాజ్డ్‌ చివరకు భగవంతుజ్ఞి దిర్మించి తరించారు. కానీ రొమాంటిక్‌ కవుల (వతి అంళంలోనూ, |పతిదశలోనూ పాఠ చూత్మిక తత్వాన్ని వదిర్శించగా భావ కవులు పకృతి, (ప్రణయం మొదలైన అంళాలపై అటాలు వాచి అవి లభించక పోగా దుఃఖిస్తూ పరమాత్మ చింళన వైపు మొగ్గు మాపారు. ఇది హిందూ తాత్విక సిద్దాఎ తాను సారం ,(పతిఫలిఎచిన అంళంగా వుంది (ప్రకృతి (పియత్వంతో. కాల్పనిక కవి స్వేచ్చగా సందాంం చేయగా ఆ (పభావంతోనే భావ కవీ స్వేచ్చగా సంచరతించాలని ఉదిలాట పడి పకృతిరోకి పరుగులు. తీశాడు. ఆ పరుగుల తీయటలో (పకృతి లోని అలౌకిక సౌంద ర్యాన్ని దర్శించి తాత్వికతని నింపుకొన్నాడు. క 20646766 100617 29 2 01066 8106 00 1190 0 అ ౪6125 206 111119 3 అని కాల్చ్సనిక కవి భావించగా థావ కవి కూడా ఇలాంటి ధావనతోనే _ *ప్రన్తు 'స్తేచ్చా కుమారు డ నేను గగన పధ విహార విహంగము ప3ని నేను మోహన వినీల జలధర మూర్తి నేను (ప్రళయ జంధూ (పభంజన సామి నేను"4 అనిఅన్నాడు కాల్పనిక కవితా సంపిదాయాన్ని నింపుకొన్న భావకవి "స్వేచ్చా (ప్రియ త్వంతో అకాశంలో విహంగమ పతిగా విహరించాడు, అంతేకాదు తన్నార్యపళయ జంధయూ [పభంజన స్వామిగా భావించాడు ఈ భావన అంతా కాల్పనిక 5వి తాచ్విక దృక్పథాన్నే పృణికి పృచ్చుకొంది, కాల్పనిక కవి కృతిని పరమాత్క స్వరూ పంగా భావించి గౌరవించాడు, పాళ్చాత్య కవిశాభ్యాసంతో అదేదృష్టి భావకవికీ అలవడింది. కాల్చనీక కవికి (పకృతి చూడగానే ఎంతో సంతోషాన్ని నింపేదిగా కని పించింది. తన దుఃథోపళమనాన్ని కలుగజేపిందిగా అగుపించింది, అటువంటి సుంద్లరమైన[పక్యతిలో కాళ్యత్షమైన సంతోషాన్ని, స్వచ్భంద (ప్రవృత్తిని కాల్ప నికి కవి చూడి” గలిగాడు. అటువంటి. నిర్మలమైన స్వచృమైన (ప్రకృతిని సంబోధిస్తూ _-

53 అ 10 1000 ౨0000124003; 206 స్‌ ం6 07 స అంం235/ 1643 0 0౪19, 1 [116 & 6౪౬ - 411102 ౯901016 06౦0 తం6ే 007651 253100) 5 అని అన్నాడు, ఇలాంటి భావంతోనే భావకవి పికృతిలోకి పరులిడి నిండైన ఆనందాన్ని అనుభవించాడు, ఆ అనుభవ మాధుర్యాన్ని “పరమ సంతోషయుత దాన పారవశ్య కలన నొడ కెజబుంగ కను జగంబు మరచి విస్ఫుటంబుగ బాడు సీ విమల గీది6 అని కొనియాడాడు. కోయిల కూతలు, ఆడవిపూలు, "సెలయేటి రొదలు భావ కవిని కాల్వనిక కవిలాగే పృలకిత గాతుజ్జిచేశా యి. ఆ ఆనంద పారవశ్యంలో ఛావ కవికి (పకృతంతా ఆసంద నిలయంగా తోచింది. (పకృతి స్వరూపం భావ కవిలో ఒక కోకిల స్వరంలో అలౌకినానందంగానూ, విమలమైందిగానూ దర్శన మిన్వడం కాల్పనిక కవికా సం్యపదాయాన్నే వ్యక్తం చేసేదిగా వుంది. రొమాంటిక్‌ కవికి (పకృతి (పకి చర్యతోనూ సంబంధం వుంది (వపంచంలోని చెట్టుచేమలూ, పక్షులు జంతువులు తనవంటివి గానే కనిపించాయి. వాటిలోనూ సుఖదుఃథాత్మక సన్నివేళాలు వుంటాయని గహించాడు. అందుకే వాటి సంతోషంలో స్వర్షాల్ని చవిచూచాడు రొమాంటిక్‌ కవి. సృష్టిలోని జీవులన్నీ ఆశీర్వడింప బడినవిగా కనిపించగా... గం 169966 ౧౭౫69, 1 1476 6216 16 0211 "7610 62౭౦1 ౦౪€అ 112166; శ 566 గౌసం 1627615 12020 ౪11౪03 10 001 1101166; కక 102418 2 001 696౪721 నళ 66 1420 65 0౦౪౦121 గారం 10110689 0 ౫౦౪ 31159 1 601 - 10601 121 7 అని అన్నాడు. ఇదే ధావమే భావ కవిలోనూ శేకెత్తిందిం కానీ భావ కవి దృక్ప ధం స్వర్గ సంతోషాల్ని, దైవళ్వాన్నీ దర్శించేదిగా కాషండా (ప్రణయ తళ్వాన్ని (పదర్శించేదిగా రూప్పదాల్చింది.”

54

“*ఈ మావి పైనుండి

ఈవు కూకూ యంచు

ఆ మౌవి పైనుండి

ఆపె హకళకూయంచు

ఏమి బాసల జేతురే

కోకిలా; ఏమి బాసల జేతురే!

ప్రకృతి జన్యంబులై

పరమ రమ్యంబులొ

థావముల, నొందొరుల

(ప్రణయ మొల్కెడుసట్లు

పళల్కరిందుచు నుంటిరే,

కోకిలా పల్కరించుచు నుంటిరే”8 అని భావకవి అనడం కాల్పనిక కవితా సంపదాయ (సభావాన్నే వ్యక్తం చేస్తూ వుంది, రొమాంటిక్‌ కవి భగవంతునిచేత ఆశీర్వదింపబడిన జీవుల పిలుపులు విని వాట్‌ నరదాల్లో న్వర్గం నవ్వుతూ వుండగా వాటి ఆనందంతో కవి ఐక్యమై పోయాడు. ఇలాగే భావకవి కోయిల ల వలప్ప కూజితాల్లోని ఆనందాన్ని అనుభవించి అనుభ్రవ మాధూర్యాన్ని చవిచూసి సంతృప్తుడయ్యాడు, కాల్పనిక కవిది తాత్విక దృక్పధం కాగా కాల్పనిక కవిత్వంచేత (వభావితమైన భావకవిది (పణయ దృక్ప గాన్ని నింపుకొంది అయింది. ఈ (పణయం కూడా తాత్విక దృష్టితో ముడిపడి నదే, ఆక్క పరమాత్మ 1పణయైక్యమే తాత్విక దృక్పధం కలది. అందువల్ల కాల్పనిక కవిత్వ (పభావంతో భావకవి (పకృతిలోని పరమ రామణీయ కతకి ముగ్గుడై ఆనందాన్ని అనుభవించినట్లు ఆ అనందానుభూతే మనుజుల కగమ్యమై మహిత శక్తి గల్గి పరమామృళము వొల్కు? నదిగా (సకటిత మైంది,

(పకృతి విషయంలోనే గాక కాల్బనిక కవితా (ప్రభావం (పబయ విషయం లోనూ భావ కవిని (ఫేరితుణ్ణీ చేపింది. _సణయ మాధుర్యంలో తేలియాడు తున్న కాల్చనిక కవికి అతని ర్యాతింబనళ్ళు చెలి చూప్పలు (ప్రతిబింబించే స్లలాలు; చెలి

థి అకుగిడిన వెలుగు కిరణాల కలలు, కలలతోటి తన్మయత్వాలు అయ్యాయి, అవి

5్‌5్‌ శాశ్వతత్వాన్ని నింపకొన్న పవాహాల నృశ్యాలయ్యాయి. ఈ విషయాన్నే కాల్ప నిక కవి తన కవితలో = కగ్మిగ్రే &11 0% రేష3/8 జం 21063, తీర 211 02012007 6౯62103 తీాం ౪10౯6 119 62౧ 676 81200639, ఉర ఇ0616 1 గం01 5160 8162009- 11 *సేడఓ 6టలా621 20౧069, క ౪0141 6400141 368009 10 అని పేర్కొన్నాడు, ఇలాంటి భావాన్నే భావ కవి క 40 ట్‌ సోగ కన్నుల కొనల సుమియించెనో సఖీ! వేయి శారల మిన్కు లూ కతళ్కులూ నాకు। = ఏ సభన్సీమవో? ఏ సుభ న్వర్గాల య జో్యోతులో? దివ్య సుమ కోరకాలో? సీ కళ్ళలోతులం దో కామ లీః తూగు తూ ఊగుతూ, పొడు తూ నాట్య మాడేవి, ఆలేళ వెళ్లుచూ యళలె |! అన్నాడు. ఇక్కడ కాల్పనిక కవితా సం్యపదాయ (పభావంతో నిండిందిగా లేక అ కవితా సం్యపదాయాన్ని స్ఫురింప జేసేదిగా ఈ ధావంవుండి. చెలి కన్నులకాంతుణు స్వర్గంలోని కుభాలయ జ్యోతులుగా భావింపబడటం లో. కాల్పనిక (పథావమే వుంది, రొమాంటిక్‌ కవిత్వంలో ప్రేయసి చూపులకి, పాదాలకి వొటి విన్యా సాలకీ శాశ్వతత్వం (ప్రతిపాదింసబడి దివ్యత్వం ఆపాదింపదిడగా భావ కవిత్వంలో

56 కూడా అలాంటి శాశ్వతత్వమే దివ్యతమే (ధేయసి కను సౌగసులకు అపాడింప బడింది. రొమాంటిక్‌ కవిత్వ (పణయ తత్వమే థావకవిత్వంలో అనేక దింగుల దర్శనమిచ్చింది. ['పేయసి దివ్యత్వాన్ని నింపుకొనేదిగానే కాక తను ఎల్లప్పుడూ సంతోషాన్ని పులుముకొని (పియుణ్తి దుఃఖ సాగరంలో ముంచేదిగా కనిపించింది, ఇలాంటి భావమే భావ కవిలోనూ చోటు చేసుకొంది. కాల్పనిక కవి = కం ౪11 00006664 19 01623016 206 0166, 3టేం౪+66 206 107108 2%; 2111560 అ 0106 0 622112 “౦6౧1 90016 ౪6113 శం 11646 కళ? 3206 206 500౪/ రే663 10 ౧9 ౧6జాలి9 6016; గౌగం6 1 ౪0౪164 0621, 0040 62006 6261 259166 శాసం 0295100 ౪1100 39111 2263 29 06007-” 12 అని అంపే భావ కవి ఇలాంటి భావాన్నే = “కిల కిలని నవ్వు చెలులకో6 గలసి మెలసి పూవుపై, మబ్బువై చిన్ని పల్లు వౌచు6 (బసవ కోమల రమణీయ పదము? బట్టి పోవు చుందువు లావజ్య మూర్తి వీపు ఏనో దీనుండ నేసీడ నైన నొదిగి మో)డున్లై నిల్చి పోదు నకటః 13 అని వాపోయాడు. కాల్పనిక కవి లాగే భాన కవీ తన 'ప్రేయసిలో సుభాన్ని చూస్తూ తాను మాత్రం దుఃఖ భారంతో కృంగి కృసిస్తాననడం ఇక్కడ గమనార్ల ౦, యౌ ఈ విధంగా బలీయమైన ప్రభావాన్ని చూసిన కాల్పనిక కవిత్వం భావ కవిత్వ శాఖల్లో (పకృతి కవిత్వం పైన, (సణయ కవిత్వంపై నా, స్మృతి కవిత్వం పైనా చెరగని మ్ముద వేసింది. భక్తి, దేశభక్సి, సంఘసంస్కరణ కవిత్వాలు ఈముద్భకు కొంత దూరంగా నిలిచాయి.

5్‌/

ఆంగ్ల కాల్పనిక కవిత్వం బోని పకృతి పీతి,హొకృతి ఆరాధనా తత్వం భాన కవిత్వంలో నవ్యతని రేకెత్తించాయి. నస్తార్యశయంగా సాగుతూవుండిన (పబింధ కవిత్వం ఆత్మా్మశయం వెపు మళ్ళిండి కేవలం వర్జనలు వర్షనల కోసమే పరిమిత మైన (పబంద కవిక్వంలోని _పకృతిక్తి భావ కవుల వకృకిక్‌ చాలా వ్యత్యాసం పర్పడింది భావ కవులు | పకృతిని పున్నదున్నళ్లుగా వర్హించక; ప౦కృతి తమని ఆకిర్షించేదిగాను, తమతో కలిసి ఆనందించేదిగానూ దుఃథించేదిగాను చిత్రీకరించారు. ఇలాచేయటం వల్ల పికృతి కవిత్వం ఆక్మా[శయతని నింప్పకొంది,

భావ కవికి కాల్పనిక కవితా సం్యపదాయజ్ఞక వల్ల (ప్రకృతిలో నూతనత్వం కనిపించింది. పిబంధాల్లోని చంద ఉపాలంభనలు, మన్మధ ఉపాలంభనలు, మలయ మారుత ఉపాలంభఠనల నుంచి నవ్య కవి దృష్టి ఆత్మగత అంళాలవైపు మరలింది. బుతు, వైలి వర్ణనలకు స్వస్ని చెప్పటం జరిగింది. వికృతి పరమ రామజీయ:తకి పృలకించి కోకిలమై సంచమ న్వరంతో ఆలాపించాడు భావకవి కవి హృదయం సెలయేటి గానమై పరుగులెత్తింది, పర్వతాల అంచుస ఉదయి స్తున్న సూర్యుజ్జి పలకరించింది. రాగరంజితమైన సూర్యా స్త్వమయాలై న్నో ఆతని హృదయం నిండా అణగిమణీగి ఉజ్జ్వల కాంతుల్ని వెదజల్లాయి, భావకవి ప్రకృతిని బాహ్య సౌందర్య దృష్టితో చూడలేదు. తనకంటే భిన్నమైన వ్యక్తుల మనో భావాల్ని ప్రకటించటం కోసం ప్రకృతిని వాడుకోలేదు, తన అంతరాత్మలోకీ (పకృతిని ఆహ్వానించి అందులోని ఆనందాన్ని తనకోసం నింపు కోవటం వల్లి ఆత్మా్యశయత (నకృతి కవితలో చోట చేసుకొంది, ఈ అంశం కూడా సవ్య కవి తంలో పాొచీనస్థితి కంపే భిన్నమైందిగా కనిపించడానికి ఆక్మాాశయత్వమే దోహదం చేసింది.

ప్వకృతి విషయంలోనే కాక్యపణయ విషయంలోనూ కాల్పనిక కవితా సంప్రదాయం భావ కవిత్వంలో ఆత్మాాశయ త్వాన్నే ప్రసరింప జేసింది. పాళ్చాత్య సాహిత్యంలో చాలా కాలంనుంచీ తాము 'సేంమించిన ఊ్రీలను గూర్చి కవులు భావ గీతాల్ని అల్లేవారు. వారు తాము "ప్రేమించిన "ప్రేయసి దూరం కాగా ఆమెరూ పాన్ని గుణ గణాల్ని, సౌందర్యాన్నీ ఆరాధిస్తూ ముగ్ధ హృదయంతో కవితా గానం చేళారు. ఆటువంటి వాళ్ళలో డాంటీ, పెట్రొర్క్‌, సిడ్నీ షేక్ష్‌పియర్స్‌ షెల్లీ, కీట్సు జైరస్స్‌ బొనింగ్‌, రొసెటీ మొదలై నవారు పసిద్దులు.!* వీరంతా భగ్న

58

హృదయులే, వీరి రచనల్లో కీట్సు, షెల్లీ ,బైరస్‌ల 'ప్రేమ గాధలు (పసిద్ధి పొం దాయి. ఆంగ్ల కొల్బనిక కవిత్వంతో పరిచయం ఉన్న భావకివులు రొమాంటిక్‌ కవుల స్వచ్చంద _సజయం చేత ఆకర్షింప బడ్డారు. వీరిజీవితాళ్లోనూ అలాంటి సంఘటనలు కొన్ని జరగటం చేతా, మరికొందరు ఈలోకం లోనిస్త్రీ అపూర్వ సౌందర్యానికి ముగ్గువై అటువంటి సుందర రాని ఒక చోట పది చేను కొనో. దివ్య శోభిత లైన ఊర్వశీ, శశికళా, సృష్టి కొవించుకొనో వారిసంయోగం దుస్పాధ్యం కాగా వారికోసం విలపిస్తూ కవితలల్లారు, మరికొందరు. నిజజీవితంలో తమకు కారస పడ్డస్త్రీలను ప్రేమించి వారి ఎడ బాటులో విలాప గీతాలు రచించారు.

కృష్ణళాస్తి ఊర్వశి అడవి బాపిరాజు గారి శశకళ మొదట కోవకు చెందిన (పేయసులు. రెండవ కోవకు చెందిన వారిలో నాయని వత్సల, నండూరి ఎంకి ముఖ్యులు. మొదటి కోవకు చెందిన (యేయసుల్లో వారి దివ్య శక్తులు. అప్ప రూష సౌందర్యాలు వివరింవ బడి వాలిక్షై కవులు పడిన ఆరాటం వివరిత మైంది రెండవ కోవకు చెందిన (పేయసుల విషయంలో వారు దగ్గరగా వున్నప్పటికీ సంఘం, విధి వారి కలయికకు అడ్జురాగా విలపించారు. మరి కొందరు భావకపులు పూర్వ జన్మ వాసనల్ని స్ఫురణకు తెచ్చుకొని రాబోయే జన్మల విషయంలో కల యుక కదరటోదేమోనని కలత చెంధి బాధ పడ్డారు. ఇలాంటి భావాలన్నీ ఆత్మా శంయంగా పొళ్చ్ళాత్య క్‌వికా సం పదాయాన్ని కొంత వరకు వకటించేవిగా వెలువడ్షాయి.

ఇంతే కాకుండా రాయ పోలు కావ్యాలలో అమలిన శృంగార తత్వ [పతి పాదన కూడా కొంత వరకు పొళ్ళాత్య ప్లాటొనిక్‌ లవ్‌ (ప్రభావ ఫలితంగానే (పకటిత మైంది, ఇలా [(పణయ కవిత్వంలో పాళ్చ్ళాత్య కాల్పనిక కవితా (ప్రభావం వల్లి నవ్యత్వం పొడచూపి ప్రాచీన కవిత్వంలో వస్త్వాశయంగా కొనసాగిన (పణభూన్ని ఆత్మాశ్యయం వైపు మళ్ళించింది,

భావకవి ప్రకృతి, రమణీయకతనీ, (పణయాలనే కాక తన చుట్టూ ఉన్న న్యక్తుల సుఖదుఃఖాలను కూడా పంచుకోనటం (ప్రారంభించాడు, తనకు పూర్తిగా అందుబాటులో లేని ఏరాజు సుఖాల్నో కాక తనకు అందుబాటులో వున్న మానవ జీవితాల్ని నారి ఎడబాటు తీవ్రతల్ని _పకటించడానికి నవ్యకవి కంకణం కట్టుకొ న్నాడు, అంళే ఆత్మీయకా భావం లేని వ్యక్తులు కాక ఆత్మ బాంధవ్యాన్ని కలిగి

659 వున్న కుటుంబ సభ్యుల, బంధుమిత్రుల సహజీవనానికి అలవాటు పడి వారు మరణించగా వారి ఎడబాటుకు దుఃఖించాడు. ఇదే తెలుగు కవిత్వంలో స్మృతి కవిత్వ ళాఖగా వెలుగొందింది. పాళ్చాత్య కవితా సం్యపదాయం ఈ స్మృతి కవిత్వాన్ని కూడా కొంత వరకు (పభావితం చేసింది. పాళ్చాత్యుల ఆక్మా శ్రయ కవిత్వంలో (ప్రధానమైంది ఎలిజీ, దీన్నే తెలుగులో ళోక గితనన్మి శోక కావ్యమని స్మృతి కవిత అని వ్యవహరిస్తున్నారు.

(ప్రాచీన కవిత్వంలో పుండే మరణ సన్ని వేళాలు పరాశ్యియమైనవిగా కొనసాగాయి, కౌరవుల మరణ సన్నిడేళాలు, కౌరవ శ్రీల వియోగ దుఃఖం, లోహిడానుని మరణం, కాముని దహనం మొదలైన ఘట్టాలన్నీ వస్త్వాశయ వద్ధతిలో ప్రుదర్శికమణయ్యాయి. కవి మానసిక అవస్థలో ఎలాంటి సందింధం లేసండా ఆయా స్వాతల వరకే పరిమితమై (పాచీన కావ్యాల్లో మరణ నన్ని వేశాలు చిత్వించ బడ్డాయి. అందువల్ల అవి వస్త్వా(శయాలు కథలోని పాత్రలకే ఆ వియోగ దుఃఖం పరిమితమైంది. కానీ అత్మాశయ (పవానంతో నవ్య కవి త్వంలో వివరింప బడిన మరణ సన్ని వేళాలు వీటికం సే ఛిన్నమైనవిగా వ్యక్త మయ్యాయి,

సవ్య కవిపోగొట్టుకొన్న విలువగల వ్యక్తులగ్‌గొన్నక్యాల్డు వారిశాశ్వత ఎడబాటుకు గాయ పడిన కవుల హృదయాలు, వారిలో పెల్లుబికి (పవహీంచే దుఃఖ సాగరాలు తీవ ధోరణిలో వ్య క్తమై నవ్యతని (ప్రదర్శించాయి. వీటిలో నవ్యకవి తనకూ గ3ంచిన వ్యక్తికీ వున్న సంబంధాన్ని వివరించి అతని స్మృతులు నెమ రేస్తూ మన చేత కూడా ఆ భాధను అనుభవింప జేయడం కవి ఆత్మీయతా భావాన్ని _ప్రదర్శించేదిగా వుంది.

కాల్పనిక కవితా సర్యపదయం పైన 'పేర్కొన్నట్లు (పకృతి, (ప్రణయం, స్మృతి కవితా శాఖల్ని (ప్రభావితం చేయటం వల్ల (పాలీన కవిత్వంలోని వస్తా (శయ పాాబల్యం తగ్గి నవ్య కవిత్వంతో ఆత్మాశయత్వం నెలకొనింది,

ఈ అత్మా[శయత్వం వ్య క్తి స్వేచ్చ నిచ్చేదిగానూ, కవి మనో భావాల్ని నిరంకుశంగా _ వెలిబుచ్చేదిగాన్నూ కవి మానసికావస్థను చ్చితించేదిగానూ, కవి వ్యక్తిత్వాన్ని, బొన్నత్యాన్ని వెల్లడీ చేసిదిగానూ వుండి నవ్య కవిత్వంలో బహు భంగుల దర్శన మిస్తూ వుంది.

60

ప్రాచీన కవిత్వంలో వుండే ఆల్మా[శయత్వం అవ్య క్తిత్వంతో నిండి వుండగా నవ్య కవిత్వంలోని అత్మా| శయత్వం సంపూర్ణమైన వ్యక్తిత్వాన్ని సంత రంచుకొన్నఏగా వుంది, (ప్రాచీన కవిత్వంలో ఆక్మాశయక్వం వర్షనా (పాబల్యం శోనూ, రస్క అ౯ంకార పరిపోషణతోనూ, పాతి చితుజతోనూ, కధా కధన దక్షత తోనూ, అణగారిందిగా కనిపిస్తుంది, ఆధునిక కివిత్వంలోని ఆవ్మాశయత్వం ఇలా అణగారి నదిగా కౌకకవిత్వ ఆంళాన్నింటిలోనూ తన వ్యక్తిశ్వాన్నే అధికంగా (ప్రసంరింపజేసింది. శకి సన్ని వేశంతోనూ, (పతి సంఘటనలోనూ,. ప్రతి విషయంలో నూ ఆత్మాశియత్వమే పాదులు దన్నుకొంది

అంతేకాక భక్తి, స్మృతి కవితల కేపరిమితమైన అత్మాశ్యయత్వం ఆధునిక కవిత్వంలో (పకృతిని, (పణయాన్ని, అవహించి విసృత రూపం దాల్చింది; ప్రాచీన కవిత్వంలో కవికీ, కవి అనుభవానికీ, ఆలోచనలక్రీ కవిశ్వానికి. కవిళ్యానికీ మధ్య ఉన్న అఘాతాన్ని వేరు చేసి కవికీ కవిత్వంలో (పతిబిం బింపజేసింది, ఈ కారణంగా కవి రచనల్లో ఆ కాలం సాంఘిక, రాజకీయ, అర్థిక పరిస్థితులతో పాటు కని నూనసిక విలునల్కు కవి అభ్మిపాయాలు కవి ఆళ యాలూ కవిత్వంలో (సవహించాయి, వీటితో పాటు న్లైతిక విలువలు కూడా సముద్ధరింప బడ్డాయి*

ఉదాహృత సూచికలు

1. సత్యనారాయణ, విశ్వనాధ, లిరికల్‌ పోయ్యుటీీ బారతి, అక్టోబరు, 1809. పు. £87.

2. 6010156 ౨106400820” ౦౯ [1620 గౌలాంం, వె, 237.

3. ఇంా63 ౪010 - ఓ ౪0066064 10261 23 4 01046.

4. కృష్ణని, దేవులపల్లి, కృష్ణపక్షము, కృష్ణళాస్తి కృతులు, పు. 8, క ₹ెం76403 0701.

5. అప్పారాను, బసవరాజు, కోయిల బసవరాజు అప్పారావుగీతాలు. పు, 100,

6. 707649 0510, 0646. 8, అప్పారావు, బసవరాజు, కోకిల, బసవరాజు ఆప్పారాపు గీతాలు పు,2 ర్ట నః లి గ! పు. లి

7. 6. *ం ౧౫6 11 94126156.

8. విశ్వేశ్వరరావు, మల్లవరపు, ప్రేమగానము, మధుక్రీల, ప్ప, 10,

9. 3100, ౦04320.

10. కృష్ణళాస్తిం దేవులపల్లి, కృష్ణపక్షము, కృష్ణళాశ్రి కృతులు, వృ, 86, [క నారాయణరెడ్డి, సి. ఆధునికాంధ) కవిత్వము, సంహుదాయల్సు

సపుయోగములు, పు, 8086,

ఫ్‌. భావ కవిత్వం -- అత్మాశయత్వం

వస్తువు, భావం, రచన వీటి మూటిళ్లో థావావికి అత్యధిక (పాఠాన్యం ఇచ్చే కవిత్వమే భావకవిత్వం అని ఇదినరకే వివరించటం జరిగింది భావకవులు భౌచిక విషయాలకి కాక ఆత్కగత విషయాలకి, అంతః సౌందర్యానికి (పా౮ంాన్యం ఇస్తూ కేవలం భావనా బలంతో కవిత్వం (వాశారు. అందువల్ల “భావ కవిత్వపు (వధాన జీవ లక్షణం ఆత్మాశయమే," అముంది.

, గురుజాడ, రాయ్యపోలు, కృష్ణశాస్త్రి, వేదుల, నాయని, నండూరి. బసవ

రాజు, దుప్వూర్కి విశ్వనాథ, "వేంకట పొర్యశీశ్వరులు పింగళి, కాటూరి, తల్లావజ్జల, బాపిరాజు వంటి నవ్యకపులు ఊహల ఉడ్డీనానికి, అనుభవ మాధుర్యానికి దుకు టం పెట్టి భావకవిత్వం వెలయిఐచారు. భావకవులు కవిత్వం పలురకానైన పోకవ లతో, పలు విధాలైన వస్తు నిర్షాహణలతో భిన్న రూపాల్లో _పవహించింది. అయినా ఆ (పవాహమంతా ఒకే గమ్యాన్ని చేరుకొంది. అది వస్తు ధావ నిర్వహ ణలో భావ బందురతనే గమ్యంగా ఎంచి తన వాంత్షను నెరవేర్చుకొంద, _ _వీవిధ రకాలైన మనస్తత్వాలు, లీ విన్యాసాలు కలిగిన భావ కవులచేత నిర్వహింపబడి వారి వ్యక్తిత్వంతో (వత్వ్యేకతను సంతరించుకొన్న భావకవిత్వం వివిధ కాఖలుగా అలరారింది. భావ కవిత్వంలోని శాఖల్ని డా| సి. నారాయణరెడ్డి. (పణయ కవిత్వం ,. పకృతి కవిత్వం, భక్తి కవిత్వం, దేశభక్తి కవిత్వం, సంఘ సంస్కరణ కవిత్వం స్మృతి కావ్యాలు అని స్టూలంగా విభజించాదు 2 వీటిలో సంఘ సంస్కరణ కవిత్వం మాతం ఎక్కువగా వస్త్వాశంయ పద్ధితిలో కొస సాగింది,

సంఘ సంస్కరణ కవిత్వం 'దేశీయమైన కులనుత వర్ష వ్యత్యాసాలను దృష్టిలో వుంచుకొని వాటిని నిరసించడానికి న్యాప్పిలోకి వచ్చింది. ఈసంఘ నంస్కరణ కవిత్వంపై ఆంగ్ర కొల్చనిక కవుల (సభావం అంతగాలేదు. గాందీయ దృక్పధంతో మానవతా వాదంతో అస్పటి సాంఘిక పరిస్థితుల్ని మెరుగు పరచ డానికి సంఘ సంస్కరణ కవిత్వం వ్యాప్తిలోకి వచ్చింది. ఆకారణంచేత కేవలం (పజోధ కవిత్వంగా భావ కవిత్వంలో సంఘసంస్కరణ కవిత్వం వెలువడింది.

63 అందువల్ల సంఘసంస్కరణ కవిత్వంలో ఆవ్వాశయ రీతికంకే భిన్నమైన వస్తా శంయరీతి ప్రతిబింబిస్తుంది.

సంఘ సంస్కరణ శవిత్వం ఆనాటి సామాజిక వ్యవస్పని, అంటరాని తనాన్ని, దాల్యవివాహాల్ని దృష్టిలో వుంచుకొని వాటికి" బలై పోతూవున్న వ్యక్తుల జీవితాల్ని వేలెత్తిచూపింది. అటువంటి స్థితి నుంచి సంఘభూన్ని కాపాడటంకోసం " సంఘసంస్కరణ కవిత్వం ఒక ఉద్యమంగా బయలుదేరిన కారణంచేత సంఘటన లకు, సన్నిచేశాలకు అవకాశం కల్పిస్తూ ఇతివృత్త పూరిత్నాలెన కృతులు వెలువ ర్దాలు, అంతే కొకుండా కవి చెప్పే మాటల్లో కవి హృదయం కంటె సమిష్టి గత మైన సంఘ హృదయం (పతిధ్వనించింది, ఈ కారణాల ఫలితంగా సంఘ సంస్కరణ కవిత్వంలో భావ కవిత్వంలోని ఇకర శాఖల్లో వుండే ఆత్మాశ్రయ ఈం కళే వస్తాశయమే" చోటుచేసుకొంది,

ఈ సకరణంలో భ్రావ కవిత్వంలో ఆక్మా। శయత్వాన్ని,కలిగినున్న (ప్రకృతి

కవిత్వం, (గణయ కవిత్వం, భక్తికవిత్వం, దేశభక్తి కవిత్వం, స్మృతి కవిత్వా లను వివరించే ,పయత్నం జరుగుతుంది. (పకృతి _ అత్మాశయత్వం ; బావకపవులు తమ హృదయాలపై (చథానంచూపిన పకృతి సౌందర్యానికి పులకించి ఆ పులకింతల త్యీవతల్ని సుకుమారమైన పద జాలంతో కావ్యరూపంలో తీర్చిదిద్దారు. ఆ తీర్చిదిద్దబంతో [పకృతిసహజమైన రంగులు వెదజల్లి బడ్డాయి- భావకవులు సుకుమార మనస్కులు, ఆందుచేత పకృతి (పతి కదలికకి చలించటానికి అలవాటు పడ్డారు.

థావ కవిత్వంలో ప్రకృతి రామణియకత (సణయమంత (ప్రాచుర్యాన్ని కలిగి వుండేదిగా" చితింపబడింది, పాళ్ళాత్య కొల్బనిక కపుల (సభావం నల్ల భావకవ్లలు తమ దృష్టిని (పకృతిపై, కేందీక్షరించారు. నగర వర్షనలు, శ్రైనవర్ష నథఖి, బుతు వర్ణనలు, వనవిహారం, జలకళ. పుష్పాపచయం మొదలైన "ప్రాబం ధిక _పక్సతి వర్ణనలకు 'స్వస్తిచెప్పె (పకృతి అంతర్జర్శననానికి (ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు థావకపులు (ఫకృతిని స్వాభావికంగా వర్షించట మే కాక తమ ఆత్మ్యస్థికి కనుకూలంగా మలచుకొన్నారు,. తము సుఖదుఃథాల్వి భ్రకృతిలో చూడ గలిగారు ప౦కృతినొచెలిగా, నెచ్చలి కానిగా, మోళ్ళమూర్తిగా, ఆరాధ్యదేవకగా, భగవం

తుని స్వర్వూపంగా భావించి | ఫ్రకృతిక్రీ తమక్తూ విడరాని అనుబంధం. వుందని

64 తలంచారు ప్రకృతిలోని (పతి కదలికలోనూ అనందాన్నో, ఆవేళన్నో, దుః భాన్నో అనుభవించారు. గడ్డిపూపవు పూచినా గగన గంగ ఉవ్వెత్తున లేచినా తమ కోసమే అని భావించారు. ఇలా భావించడంనల్ల భావకివి రచనల్లో (పకృతి కవి ఆత్మీయతా ముద్యని నింపుకొంప. దీంతో పకృతి కవిత్వంలో 8వి వ్యక్తిత్వం (వతిబింబించి ఆక్మాాశయత్వం తో (పకృతి కవిత్వం జాల్వారింది థావకపుల ప్రకృతిలో మూడు రకాలైన ఆత్మాశ్యయ (ప్రవృత్తులు కనిపి స్తాయి. 1, పకృతి రామణీయకతకి పులకించి భావ కవి తన్మయత్వాన్ని పొంద టం 2, భావకవి విజజీవితంలో జరిగే సంఘటనలకు భాధపడి (పకృళిని ఆశయించి ఓదార్చు పొందటం 38. (సకృతికి సంబంధించిన భాధలు తనవిగా భావించి విల విల్లాడి పోవటం. ఈ మూడు సువృత్తులు కవి వ్యక్తిత్వంతో ముడిపడి వుంది (పకృతి కవిత్వంలో ఆత్మా_శయత్వం వుండటానికి అవకాశం కల్పించాయి. ఈ మూడు అంశాల వల్ల (పకృతి కవిత్వంలో గూడు కట్టుకొన్న ఆత్మా(శ్రయత్వాన్ని పరిశీలిద్దాం, భాపకనికీ తాను నివసిస్తున్న భూమీ డాన్ని కప్పిన నింగీ వింత వింతళోభిల్ని

సంతరించుకొని మురిపించాయి. భూమ్మీద గడ్డి పరక 'మొలకెత్తినా, మొగ్గ పుష్పిం చినా, కోయిల గొంతు సవరించినా ఆకాశంలో మబ్బుదొంచరలు కదిలాడినా, నెల నంక చల్లని వెన్నెలని వెదజల్లిన్నా నక్షతం మిను మినుకు మన్నా భావకవి హృదయం పులకించింది. ఆ పులకింకల్ని అణుచుకోలేక అనందోత్సాహా లతో పొంగిపోయి కవిత లల్లాడు. ఆ కవిత్వం హృదయాలను జుమ్మని ఒరసుకొంటూ (ప్రవహించింది, తనకు అభిమత మైన (పకృతిని భావకవి దర్శించినప్పడు తనకు (పియమైన భావంతో దానికి స్వాగతం పలికాడు, ఆ స్వాగళాన్ని అందుకొని కవిత్వంలోకి పరుగెత్తిన (పకృతి కవి ఆత్మగతమైందిగా, కవి వ్యక్షిత్వాన్ని సంత రించుకొన్నదిగా వెలుపడి ఆక్మా_శయతని కలిగివుంది, భావకవి అనుభవ లోకి, అనుభూతిలోకి (ప్రవహించిన నేలా=నింగీ, కొండా.కోనా, సంధ్యారాగం , చెట్టుం చేను, సును సౌరభాలు, మలయ మారుతం, జాబిల్లి,పండు వెన్నెల సాగర సంగీ “ఈం, కోయిలలుఎవలప్ప కూజితాలు, తుమ్మెద యుంకారాలు, మయూరం -నాట్య విన్యాసం, వేసవీ వర్షం వంటి విషయాల్లో వుండే అనందంతో కూడుకొన్న ఆత్మా శ్రయళ్యాన్ని ముందుగా పరిశీలించి తరువాత (ప్రకృతిని ఆశ్రయించి ఓదార్చు

65 పొందిన భావకవి ఆత్మీయతని, పకృతి బాధలకు భావకవి వెలిబుచ్చిన సాను భూతిని వివరిస్తాను. నేలా - నింగీ : భావకవి సొందర్యోపానకూడూ, _పేమశీలీ కావటంచేత (ప్రకృతి నంతా పరిశీలించడానికి స్వేచ్చా విహారం చేశాడు. ఆ 'స్వేద్భా విహారంతో వచ్చిక వీళ్ళలో పరచుకొన్న మైదానాలు, పర్వతాల్ని మోస్తున్న భూమీ, సెలయేళ్ళని ఆహ్వానించే వాగులూ, సము(ద్రం , ఏపుగా పెరిగిన వృషలు, పుష్పించిన మొక్కలు జంతుజాలం, పక్షులు_ఇవన్నీ వాటి రమణీయ సందేళాల్ని వినిసించామి. ఆ సందేళాల్ని కవి తన మదిలో భ్యడంగా దాచుకొని తనహృచయ పేటిక తాళపు చవిని కవిత్వం ద్వారా మన కందించాదు, ఆ కవిత్వాన్ని అనుభవించినపుడు కవి హృదయంనుంచి వెలికురికిన పకృతి రామణీయకత , అందులోని కవి అనుభవం మనకు దొరకుతాయి. తాదు నివసిస్తున్న భూమిని (ప్రశంసిస్తూ "పృథివీ్నీపశంన' కావించాడు భావ కివి, “ఓ విశాలావనీ। శోభాతి పావనీః ఆర౦భ పుణ్యక్షణముల సీళుండు విసిన నా6టి సియాది సౌభాగ్య మెటుల వెళ్లినా? భవదీయ ళాటి ఆకు పచ్చని యాకులో: పండు వెల్సురు రేకులో! నిన్ను పర్నింపగాంాల! సీనా;టి (పొద్దుటి పూట గంభీర మై (పవహించె నీదు సొందర్యంపు పాట"ః అంటూ పారుతూ పున్నటువంటి కాల్వల దగ్గరగా వీస్తున్న గాలుల్ని వింటూ (ప్రకృతి మాత ఉదాత్తమైన లలాటరేఖ పృలకల్ని చూస్తూ, బాలా దూరంగా వున్న వెదుళ్ళు కంఠ మెత్తి పాడగా తల్లి ఒడిలో అల్లరి చెయ్యకుండా వింటూ, తన్మయత్వాన్ని పొందాడు అనందాతిశయంతో , తసకున్నటువంటి రత్న హారాలన్నింటిసీ తీసుకొని “జననీ నాకీమ్ము నీ మృత్తికా రేణుకము, శాద్వల. శ్యామల వీధి వికసించు పచ్చ (పాగంణము."* అంటూ (ప్రాధేయ పడ్డాడు, “జననీ జన్మభూమిశ్చ' కొవటంచేత

66 మాతృమూర్ని సమానంగా భాన కవి హృదయంలో (పకృతి మాత అదరణీయ మైంది, భూమిపై విరబూపిన చేమంతుల సౌరభాలు, రత్నకంబ?ి లాగా రాణీస్తు న్నటువంటి వీళ్ళలో విరిసిన పలురకాలైన పూల సోయగం, పంటల సౌభాగ్యం భావకవిని ఆకర్షించాయి. ఆ ఆకిర్షణలో మునిగిపోయిన భావకవికి సృష్టి సర్వం సృష్టికర్త చ్నితించిన మనోజ్జమెస చితంగా కనిపించింది. ఈ విషయాన్నే చాలా బట -౨ జలా మనోజ్ఞంగా భావ కవి “అప్పుడప్పుడె విచ్చి యలరు చేమంతుల కమ్మని నెత్తావి గడలు కొనగ, రత్న కంబళమట్లు రాణించు వీళులం దిలు వన్నె పూవులు బలిసి విలియ, వాలం బండిన రాజనాల శేదారంబు పంట లక్ష్మీకి నాట పట్లు గాంగ, ట్‌ ఈ నిమేష మందు నిలయెల్ల నందమై స్వర్ణ శిల్పి యింద) శాల శక్తి (వాస్‌నట్టి చ్మితపటిమున విలసిల్లో"క్‌ అని ఒక రమణీయ దృళ్య సాక్షాత్కార పద్దతి ద్వారా తన అనుభవాన్ని అందిం చాడు. భావకవి తనని ఆహ్లాద పరచిన (పకృతి రామణీయకతని చూస్తూ అలాగే వుండి పోవలచుకోలేదు. అందులో లీనం కావాలనుకొసి తాప్యతయ పర్షాడు. వ! కాను ఆకులో ఆకులాగా పూవులో పూవులాగా వుండిపోవాలను కొన్నాడు. పృథివి మీది సౌందర్యాని కే కాకుండా భావకవి వినీలాకాశంలో "స్వేచ్చా విహంగాలతో విహరించి ఆనందించాడు. ఆతని ఏహారంలో. నింగిలోని మణ్బులు. తారకలు, అతల ఆకర్షించాయి. ఆకాశం సీరిమకి పూసిన వెలుగు పూలు అతనికి మిరుమిట్లు గొలిపే కాంతితో (పకాశించేవిగా అగుపించాయి. అటువంటి కాంతి వంత మైన నక్షత్వాల్ని చూసి = లకి జ్‌ తలను వై కెత్తి కన్నుజెస్పలను విప్పి కను బొమల నెజత్తి భాలంబు గడియంటేర్చి

67 ఘన తరాద్చుత దృష్టితోం గాంచుచున్న నన్నుః గన్లాని నవ్వుచున్నాదొ, కాక నవ్వు చుండుటయే నీకు నైజ గుణమొ ఆశలను సిండియున్న యాకాశమందు మినుకు మినుకు మను కాంతితో మెజయు చున్న చిన్న నక్షత్రమా। నాకుంజెప్పంగదవె 6 అంటూ నతతికాంతిని నప్వులాటగా భావించి భావన కవి ఆ నవ్వుకు కారణం చెప్పమన్నాడు, సౌందర్య కాంకతో (పకృతిని చూడటమే కాక అందులోని తత్వాన్ని కూడా అవగ్గతం చేసుకోవటం కోసం (పయత్నం చేళాడు, పకృతి మాయలో పడి. వళ్ళు తెలీకుండా కాలం గడిపే భావ కవి (పవృత్తిని జూసి సతతం సవ్వుకుంటూపుందని రహస్యం తెలిసిన వాడులాగా కవి తన అమాయకత్వానికి చిరునవ్వు నవ్వు కున్నాడు. ధాన కవిని ఈ సుందరమైన [పసంచంలో నేలా నింగీ వింత సోయగాలతో 'మైమరపించాయి, ఆకాశంలో నత్యశ్రాలే కాకుండా మబ్బుగములు= నెలనంక్క వెన్నెల ఇవన్నీ ఆయస మననును కదిలించాయి. మేఘాల్ని గూర్చి వేషవివర్షంలో నెలవంక వెన్నెలలనుగూర్చిజాబిల్లి.వండు వెన్నెల (క్రిందా విపులంగా వివరిస్తాను. నేల సొౌంద ర్యాన్ని చూసి సంతోషంతో ఉబ్భితబ్బిబ్బులై న భావకవి దృష్టి ఆకాశంవైపు మళ్ళింది. అందులోని పొందర్యానికి ముగ్ధుడ్నై మొండి పట్టుదలతో అక్కడే ఉండి పోవాలనుకొన్నాడు, ఎవరేమనుకున్నా ఆ హాయిని అహ్హాదాన్ని ఒక్కక్షణం అయినా జార విడుచుకోకుండా తన సొంతం చేసుకొని శాశ్వత ఆనందాన్ని అనుభవిస్తూ వుండి పోవాలనుకొన్నాడు, దివి కెగసిన థావ కవి - *గిగి రాను దిగిరాను దివి నుండి భువికి నవ్వి పోదురు గాక నా క్రేట్రి సిగ్గు? అనీ (పళ్నిస్తూ మొయిలు దోనెల్లో పయాజం చేస్తూతకాళం అంతావిహరిస్తూ తారకామణుల్లోఒక తారకటై. వెలుగొందాలకొనున్నాడు, ఇక్కడ భావ కవికి నేలపైనా నింగి మైనా వుండేమనుకారం, సంతోషాన్ని అనుభవించడంలో వున్న సంతృఃప్తి వెల్లడి అపుతున్నాయి.

68 భావ కవి హృదయానికి పృథివి గొప్పదనం, వినీలాకాశంలోని సొంద

ర్యం సామూహికంగా అహ్హాదాన్ని కలిగించినా అవి నింపు కొన్న సుందర దృళ్యాలు వ్యస్తంగా కూడా సంతోషాన్ని సమకూర్చాయి. వాటిలో కొండా - కోనల్ని గూర్చి ముందు వివరిస్తాను. కొండా = కోనా ఏ; పృాదయాల్నీ, మనసుల్నీ కలవర పరుస్తూ అల్లకగ్రోలంగా మూర్డిళ్లే (ప్రమాద ,పాంతరాలలో కవి నిరాఘాటంగా విహరించాడు, కాబట్టి కొండల కొన్నక్యాన్ని కోనల సౌందర్యాన్ని అనుభవించాడు. ఆకోన చదునైన వీళ్ళలో నదీ (సవాహంగా మారి నిర్మలంగా (పవహించగా ఆందుతోకి దుమికి కేరింతలు కొట్టాడు, బాల్య చాపల్యంతో, కొండా కోనా తిరిగిన కవికి అందలి దృళ్యాలు సుందర తరంగా భాసించాయి. ఆ సౌందర్యాన్నంతా అసాందించి భావకవి _

“కొండ తిరిగీ

కోన తిరిగీ

వీర చెరగున

కూరిచితిరా

గరికె పూలా కంర మాలా।ః

ఆవు నడిగీ

అడివి నడగి

పూల గిన్నెల

పొందు పరచితి

గుమ్మపాలు కొమ్మ తేనె[*8 అంటూ సంతోషాతి శయంతో “కోకో యంచు కోయనరా" అని పాదుకొన్నాడు,

కొండల్ని ఎక్కటం , కోనల్లోకి తొంగి చూడటం భావ కవికి సహజమే

అయినా ఒక్కోసారి వింతగా అనిపించింది, ఆ వింతలో శాంతి సమ కూరిందిం అందుకే భొవ కవి =

“కొండ కోనల శాంతి-

'మేండయ్యె 'మెండయ్యె

69 ఉందనీ నిట్టూర్చు | బెండు వారిన (బదుకు నిండి పోని వెలుగు"? అంటూ తన బెండు వారిని బతుకులో వెలుగుని నింపకోజూకాడు. కొండకోనల చుట్టూ పరుగులిడిన కవి ఆ కోనలనుండి ఇసవహించే. _పవాహిలవెంటా సౌందర్య కాంక్షతో పరుగులుతికాడు. అక్కడ సౌందర్యానిక్కి నిమ్మళంగా (చవపాంచే ఏటి నురుగల సౌందర్యానికి పులకించిన హృదయంతో తన స్నేహితుని _ “రావోయి సిన్నవాడా।;" అని పిలుస్తూ అతనితో కలసి “ఎన్నెల్ల ఎలుగుల్లోన ఏటీ నురగల్లోన తెల్లని తెరసాపెతి తీయని గొంతుకెడ్ని" [0 ఆనందంతో పాడుకోవాలని సంబర పడ్డాడు. అ అనందంతో ఉక్కిరిచిక్కి రై “పోటూ పాటలు ఏరు పొంగి పొన్లేసోట*!! ఉబికే వాగుల్లోకి ఉయ్యేల లూగుతూ పోయి సమ్ముద్రంలో పస్తే చందమామను చేరుకో వయడ్నిందాడు. ఇక్కడ మి్యతునితో కలిసి భావకవి (పకృతి అందాన్ని చవిచూడటంలళలోనూ, ఆనందాన్ని అనుభవించటంలోనూ చిన్ననాటి స్కృకుల్ని నెమరీసుకొంటున్నాడు. పళ్లెపిల్ల వొనిలాగా” ఏటి వాలుకి- వెళ్ళి వల విసరాలని ఉబలాట పడ్గం-- భావకవి హృడయ సౌకుమార్యాన్ని _పతిబింవించేదిగా వుంది? అమాయకతని వ్యక్షం చేసేదిగాపుందిం కాసీ భావకవి పట్టబోయే గేప అతని ఆమాయకతని గాక ఊహాధిక్యాన్ని (పకృతి (పియత్వాన్ని వెల్లడించేదిగావుంది.. తళతళ మెరిసే ఎండనే తశుకుల చేపగా భావించటం కఏ్‌ అనుభూతిని, ప్రకృతి విషయాల్ని ఊహచేసే నేర్చుసీ ప్రదర్శిం చేదిగా వుంది. సంధ్యారాగం : సూర్యోదయాలూ, ఆస్తమయాలు కాని రంగుల్ని వెదజల్లుతూ ఆకాళాన్ని అలంకరించుకోనపర కూడా భావకవి” హృదయంపై - చెరీగనిమ్య్ముద వేశాయి, అటువంటి సంధ్యారాగాన్న్‌ తిలకించిన భావకవి హృదయం రాగ రంజి తమై.- అనంద డోలికల్లో తేరియాడీందిల ఆ ఆనందమే-కవి అనుభవంగా రూప్ప సంతరించుకొని ప్రకృతి కవిత్వంవో మోనులెత్సి విరిసింది? సంధ్యా సనుయం కో

70 వెదజల్లబడే కావ్యరంగులు ఏ దేవశిల్పి కుంచెనుంచి జాల్వారిన రంగులుగాన్నో ఏ దేవి గండరక్షులొలికినవిగానో అనిపించాయి అందుకే భావకవి _ “స్పాంగారు సంజ మొయిలు రంగారు కావి హొయలు ఏ దేవ శిల్చి కుంచె చిత్కెనొ ఏ దేవి గండ రక్సు లొల్కెనో?* 12 అని పాడుకొన్నాడు అనందోళ్సాహంశో, తూరుపుకొండపై ఉదయించే సూర్యుడు ఆకర్షణని వెదజల్లుతూ వుండగా ఆ ఆకర్షణకి అనురక్తు దైన భావకవి తన ముద్దరాలితో సూర్యునికి అర్హ్య పాతని అనె షు షు తీసుకొని స్వాగతం వలకమన్నాడు ఆత్మీయతా భావంతో, నూర్యుజ్జి మితునిగా, ం లు చెలికానిగా భావించి ఆత్మీయతని _పదర్శిస్తూ స్వాగతం పలకడం భావకవి ేమ ఆ తక్వాన్న్‌ వ్యక్తం చేస్తూ వుంది. ఈ (కింది సంక్షుల్లో = “అరుణడుద యించు నదిగొ దోహనరమ్ము మోహనమ్మయి వీశెంచు ముద్దరాల రంగ వలిక నర్ష్య పాతంమ్ము (దాల్చి ళం ఖు ఎ సవితృనకు వచి యింపృమా స్వాగతమ్ము "13 ఆని అంటూ సంధ్యారాగ రేఖల్ని తిలకించిన భావకవి హృదయం అపురూపమెన య్‌ కల్సన కౌవించింది. (పకృతి సహజమైన సంధ్యా కాంతుల్లో సంట చేలు శీ ఆలరా రుళూ వుండటాన్ని మనోజ్ఞంగా బావకవి హృదయానికి హత్ర్తకోనేలా వర్తిసూ _ “నందె ముత్తైదువ సరిగ వలిపంబు ణం వరి వెన్ను పాపలు పట్టి లాగంగ, వాత్సల్యమునం బైకి వంగెనో యనంగ ఇెంగావి నీగులు చేలపే నలమె”!4 కి యూ అంటూ కవి ఆత్మీయతా ముద్రతో ఒక సజీవమైన (పకృతి దృళ్యాన్ని చ్విత్రీకరిం చాడు లౌలి సంధ్యా సమయంలో, నన నవ లాడుతూ వెలుగొందుతూన్న నన సంధ్యనీ భావకవి అమితంగా (పేమించటం వల్ల వెల్లునల్లై జాల్వారుతున్న కొంకి పుంజాల హృదయాందోళ

71 నాన్ని అణచి ళొంతిని కలుగ కజేసేవిగా, సంతోషాన్ని రేకెళ్మించేవిగా అగు పించాయి, అందుకే _ “నా జీదన పాంగణమ్మె నన్యోదయ నాట్యళాల: నవ హృదయ విహాయసమ్మె నవ సంధ్యరాగ డోలః”!5్‌ అని తన జీవితాన్ని ఒక సుందరమైన సంధ్యతో పోల్చుకొంటున్నాడు ”ఆనందాతి శయంతో. ఆ సంధ్యని చిరస్పాయిగా నిలిచి పొమ్మంటూ (ప్రాధేయపడ్డాడు, థఖ ౧ ఇంతగా భావకవి _పక్సతిని ["పేమిందాడు కాబశ్లు భావకవి హృదయానికి పకృతి అంత ఆహ్లాదాన్ని కలిగించింది, అతని కవిత్వంలో ఆత్మీయతని డాల్వార్చింది, ఉషస్సులోని తొలి వెలుగులతో, సాయం సంధ్యలోని. లేత వెలుతురుతో తాను సంతరించుకొన్న కావి రంగుల వస్త్రాలతో ప్రకృతి భావకవి హృదయానికి ఉచ్నే జాన్నీ, ఉల్లాసాన్ని కలుగబేసింది, తొలి మలి సంధ్యల సౌందర్యానికి భావకవి నంకోషపడుతూ. ఆశ్చర్య చకితుడయ్యాడు. అటవంటి రమణీయమైన సంధ్యోషన్సులు తన కొర కేనా? ఇంకెవరి కొరకై నా నొాఅన్న అనుమానం 'శేశక్తగా ఆ చక్కదనాల్ని నింపుకొన్న సంధ్యోషస్సుల్ని *మెరిసే తారలు తిరిగే గొహములు నంధ్యోషస్సుల చక్కందనములు సన్య వయనస్సులు సరసాంధస్సులు ఈశ్వర దత్తము లెన్నరికో!” 16 అంటూ అనుమానాన్ని వ్యక్తం చేళాడు. చెట్టూ _ చేమ: భావకవి మనసుకు నచ్చింది కేవలం భూమీ, అకాశం, కొండ్క కోన సంధ్యోషస్సులే కాదు, పచ్చని పరువాన్ని పులుము కొన్న ప్రకృతికూడా. భూమిపై ని పచ్చని గరిక నుంచి ఏపుగా 'పెరిగిన మహా వృక్షం వరకూ వున్న (పకృతి భావకవిని రంజింపజేసింది, గడ్డి పరక మోసులెత్తటం విన్వ్యయంగా తోచింది, (దాక లతలు సంపిళ్ళను అల్లు కోనటం సంతోషాన్ని నింపింది,

72 జారిష్మవక్కగా మొలకెత్తిపున్న గడ్డిని చూసిన భాదకవి దాని (కొత్త కాంతులు, 'మెతృందనల హృకయాన్ని కదిలించగా = *దారి కోవల (కేవ దానరారు గరిక। యెంత మెత్తం దన మిగురొత్త సీవు మొన్నగా(గురిసిన యుత్యాల జడికీ మురిపాల గుణురువై "పెరుగు చున్నావె?” !7 అని (సళ్నొ ప్వూరకంగా పరామర్శించ కుండా పుండలేక పోయాడు. కాలవళంలో మోడువారిన గున్నమావి చిగుతించి పృష్పించటాన్ని చూసిన భావకవి మససు ఆదిఇచ్చే తీయవి వాసనలతోనూ, పండ్లలోని మాదుర్యం తోనూ తడిసింది; అలాంటి 'వాసనా భరిపమైన హృదయాన్ని మామిడిచెట్టు అలరింప జేసింది. అతని నూబల సంపద దాని మోసులెత్తే చిగురాకుళ్లో వున్నదంటూ . “చూచు కొలంది వింత లగుచున్‌ మనమున్‌ గరగించి నన్నుగబే శేచందొడంగె నీదు నును రెమ్మల కై వడ్‌ మోసులెత్తు వా చా చతురత్వ మంతయు రసాలను: నాపయింజూప్ప వుంచగే సీ"చివురాకు తళ్కుులున్సు నీ పువు గుత్తుల కుల్కు నవ్వులున్‌” 18 మౌమిడి కొమ్మల్ని, చివురించిన రెమ్మల్ని. పూల గుత్తుల పరిమళాన్ని కొనియా డాడు, అలా కొవియాడటంతో సంతృత్తుడు కాలేదు. ప్రకృతి సౌభాగ్యానంతా నింపుకొని వున్న ఆ మామిడి చెట్టును ఆ సౌందర్య సౌభాగ్యాన్నంతా తన కివమని కోరాడు. ఆకుల సందుల్లో నిండివున్న తళుకులు, మకరంద మాధుర్యం, మామిడి పండ్త మిసిమి తనకు కావాలంటూ _ “తలిరాకు జాంపమ్ము తళుకు నిగ్గులు నాదు నేతు యుగమ్ము నిండనిమ్ము పూదేనియల చొక్కప్పందీపు రుచులు వాగ్విలననంబునకు లభింప విమ్ము తళుకు బంగరు. చాయగల పండ్రమిసిమి. శరీరమ్మునకు నానరింప నిమ్ము. పూవు గుళ్తుల కన్ము- కాపులు నా

73 యూర్చు గాలితో నై క్యమ్ము గాంచనిమ్ము ప్రకృతి సౌభాగ్య మంతయు రాశియైన విధమునన్‌ దోచు చుంటివి, వెదకి వెదకి యీ సరికి లభభ్యమయ్యెను పాసవాధి దేవత యటంచు నిన్ను నర్జించు చుంటి”!9 అని స్వార్థాన్ని [వకటించాడు. కవి (పకృతినంకా తనదిగా భావించటంతో దాని సౌందర్యం తనకు కావాలన్న కోరిక పొడ చూపింది. ఆకోర్కెలో కవి వ్యక్తి త్వం, సౌందర్య కాంత, పకృతి (సియక్యం నిండీ వంగి ఆశ్మా్మశయశ్వాన్ని (పకటిస్తూవుంది. కేవలం భావకవి చెట్టూ చేమల్ని 'చూపినస్పుడే కాకుండా వాటి సమూహాల్ని వింపకొన్న తోటల్ని చూసినప్పుడు కూడా ఆనందాన్నే అనుభవించాడు: ఆ అనం దాన్ని ఆత్నా శయత్వంతోనే జాల్వార్చాడు. ఆందుకే = “కోట నవనవ లోన వెలగు సీడల పొత్తు కెలిసి పాలింతు”20 అన్నాడు నవనవలాడుతూన్న తోట ఏటిదరిలో వుండటంవల్ల పరమ రామణీయ కంగా వుంకే భావకవి సంతోషాన్ని నింపుకొన్నాడు. ఆ సంతోషంలో హృద్య మైన భావం జాల్వారింది. ఆ భావాన్ని _ “ఏటి కడుపున దాగి తోట నిదరోయింది "ఆలనా" నా సొదకు “షాలని యను కొంటి"21 అని రాగతనంతో బావనా మగ్నమైన హృదయాన్ని ఆవిష్కరించాడు. సుమసౌరభాలు ః భావకవత్వంలో పూలకీ, వాటి పరిమళాలకూ నింగీ నేల కంపే, కొండా కోన కంపే, సంధ్యారాగం కంటే, చెట్టూచేమల కంపే అధిక (పాధాన్యంపుంది. వివిధమైన రంగులతో అలరారుకూ, వివిధ రకాలైన సువా సనల్ని వెదజల్లుతూ గుబులు కల్గించే పరువాన్ని నింపుకొన్న పూల గుద్చాఎ

క్‌.

భావకవికి నునోరంజితా లయ్యాయి. వాటి సువాసనలు మత్తుని కవిగిందాయి, వాటీని అంటి పెట్టకొని రమ్మని తిరిగే వలప్ప తేంట్లు వింత సోయగాల్ని వెద జల్లాయి పూలకున్న వ్యాప్తిని వివరిస్తూ భావకవి సమస్త సృష్టి పువుళల్ని అందంగా తరుముకొనివుంది. మరి తుమ్మెద ఎందుకు పూలపాట పాడటం లేదో అంటూ (పళ్నిస్తున్నాడు అంత సౌందర్యాన్ని, సౌకుమార్యాన్ని కలిగిన పూలు తమ సుగంద భరితమైన వాసనల్ని ఆకాశంలోన్తూ భూమ్మీదన్తూ గారిలోనూ, చివరకు మానవ హృదయంలోనూ తళుకులు వెదజల్లుతూ ఎంతో మనోజ్ఞంగా వుండగా కేటి వలపు పాటను పాడక పోవటం విస్మయం కలిగించింది, ఆవిస్మయంతో భావకవి తుమ్యెద పూలపాట ఏల పాడదో అంటూ

“*ఆకసమ్మున పూవులే యందంగించె,

వసుధ కడుపున పూవులే పవ్వశించె

ఆలయమన్మున పూపవులే యాటలాడె,

ఏల పాడదు తుమ్మెద పూలపాట?

పవను కౌగిటి పూవులే సవదరించె,

హృదయమందున పువ్వులే రేకులెత్తె,

శోట తోపల పువ్వులే తొలకరించె,

ఏల పాడదు తుమ్మెద పూలపాటః”22 అంటూ పూలపై తనకున్న మక్కువను, పూలకున్న విశ్వ వ్యాప్తిని కమ్మని మాటల్లో సూచించి తన ఆత్మీయతని (పదర్శించుకొన్నాడు,

పూలను పుష్పింస చేయటంలో పూలమొక్క_లకు, తీవలకు అమితమైన

ఆనందం అని భావకవి భావన, కుసుమించటం కారణంగా చూతలతిక పులకించి పోతూవుంది, పుష్పించటం నెపంగా గొజ్జగి నవ్వుతూవుంద, పూలను సంతో షంతో విప్పారిన ముథాల్లా భావించే భావకవి భావంలో వాటి సంకోషంతోపాటు ఆనందోత్సాహాలతో నిండిన కవి హృదయం ధ్వనిస్తూ వుంది, ఈ (క్రింది పంక్తుల్లో.

“పులకించె జూచితే పుష్పఛ్ళలంబున

శోభాయమానమై చూత లలిక

పూసియించె జూచితే.కుసుము శైతవమున

జగ్గు. నిగ్గెన గొజ్జింగి 'మోక”23

75 పారిణాతాలు, కనక రళ్నాల్టు చామంతులూ భూమిమై రాలుతూ దండవ్వై శేలుతూ, అందాల్లై విచ్చుకొంటూ వుండగా సౌందర్యాన్ని తిలకించిన భావకనికి "పూవళ్లపాట" పాడాలవిపించింది. కాను గాకుండా ఇంకెవరైనా ఆపాట పాడితే ఆ సుమ సౌరభాల్ని ఆభా_జిస్తూ పాట మాధుర్యానికి చొక్కి పోతూ వుండి సోవా లని భావకవి ఉదిలాటం, ఆ ఉబిలాటింకో = “పాడవే పాడవే పూవుల్ల పాట పందిళ్ళ పూసినా పారిజాతాలు రాసుల్లై మళ్ళలో రాలేటి చోట రావెళ్ళ తెచ్చేటి కనక రత్నాలు గాలిలో దండలై తేలేట్‌ చోట అచ్చు చామంతులు విచ్చేటి చోట పాడవే పాడవే బంగారు తల్లి భూమిపై రాలేటీ పూవుల్లపాట”24 అంటూ తన్మయత్వంలోకి జారిపోయాడు భావకవి. తన్మయత్వంలోకి జారిపో యిన భావకవికి తన నెచ్చెలి గుర్తుకొచ్చింది. తనకు ఆత్యంత (పీయమైన చెలికి (పేమ కానుకగా పుష్పాల్నే సమర్పించు కోవాలన్న కాంకరేకెత్తింది. అందుకే తనకూ, ఆమెకూ ఇస్టమైన సంపంగేను, మళ్లెను తీసుకవెళ్ళి తన (ప్రేయసితో _ “ఇది సంసంగ పూవు ఇది మల్లె పూప్ప ఏది కావలెనే? చెలియాః!"25 అంటూ రెండింటినీ చూపించాడు. భావకవి లాంటిదే ఆయన చెలియకూడా, ఆమె దేనినీ వదులుకోదు, రెండూ కావాలంటుందేమో. 'వకృతిలోని రామణ్తీయకళని సమకూర్చుతూ. పూలు వికసించటమే కాకుండా, వాటి సువాసనల్ని గాలిలో వ్యాపింపడేస్తూ పుంఢటింవల్లి భాఫకవి నునను పులకించి. ఆనందాన్నే వింపకొంది,. పూలగాలి పొలాలపై వీస్తూ భానకవిని

76 కదిలింపగా శశీరమంతా పులకించి వలవు మొలకెత్తింది, ఆ సంతోషంలో హృద యంలోసి భాధని నివారింప చేసుకోడానికి కోయిల పాటని వింటూ సంతోషాన్ని నింప్తుకో మంటూ తన మ్యికుదైన కృషీవళలుసి కోరుతూ భావకవి _ *పూలగాలి బౌలముమైని వీకెంచె, వలపు మొలచి యొడలు పులకరింప, దునసు కోతలెల్ల మానిపో6 గోయిల గూడి పాడు మొక్క కొత్తపాట" 26 అని అడిగాడు. ఇలా అడగటం భావకవి సహృదయతని,. మి్యిితుని యెడలగల అనురాగాన్ని ప్రకృతి పియత్వాన్ని వ్యక్త ంచేస్తూ ఆత్మాాశయతని కలిగివుంది. ఇటువంటి సొకుమార్యాన్ని, సౌందర్యాన్ని, సువాసనల్ని పూలలో ఆస్వా దించిన భావకవికి తన సుకుమారమైన బతుకు ఒక సుమ జన్మగా భాసించింది. ఆ భావంతోనే భావకవి వాసనల్ని వెదజల్లే సోయగం, వీడిపోనటునంటి తీయని సొఖ్యం క్షణికమైనాలేక సగమైనా సరే విచారించనంటూ *ఈసుమ జన్మ మెట్లో ఘటియిల్లేను నా కొకనాటి పాటిదై. వాసనలీను సోయగము వాయని తీయని పోడుముల్‌ క్షణంబో, సగమో విచార పడటో, సయిసన్‌ _విడివడ్డ నాయెదన్‌ 'మోనులు వారు నూతన మనోరథ, మామవి వేడి టొంగులన్‌। 27 అని సంతృప్త డయ్యాడు, (వకృతిలో శాదాత్మ్యం పొందే అంశం ఇక్కడ పువ్వుల పకంగా వ్యక్తృమై కవి చిత్త వృత్తిని సూచిస్తూపుంది ఇలాభావకవి సుమ సౌరభాల విషయంలో కూడా తన అభిరుచుల్నీ (సకటించుకుంటూ నంతోషాన్ని న్యక్తపరచి ఆత్మాశయత్వాన్ని అభివ్యక్తం చేశాడు, మలయ మారుతం ; పూల సౌరభాల్ని చల్లదనాన్ని నింపుకొన్న భావకవి మన నుకు నెమ్మది కలుగజేస్తూ, శళిమను పోగొట్టా, పీచే పిల్ల తెమ్మెరలన్నా ఆసక్తే మలయ్యాడ్రి నుంచి చల్లదనాన్ని, తాను పయనించే (ప్రాంతాల్లోని పూలసుగంధాన్ని మోనుకొచ్చే మలయ మారుతం కవికి ఎన్నో సువాసనల్నీ, ఎంతో చల్లదనాన్ని

70 నింపింది. ఆ మధరమైన హాయిని అనుభవించిన భావకవి తన కవితన్లో మలయ మారుత (ససక్షి తీసుక రాకుండా వుండలేక పోయాడు. తన చెలితో మురళీ గానాన్న్వీ, చిన్ని కృష్ణుని సౌబగునూ (పళంసిస్తూ భావకవి _ “మలయ పవనుకౌగిలిలోనె పులకరించి హోాయిగా6 గంఠ మెత్తు [పాయంపు వం? విశ్వ మోహను జిలివిలి పెదపులంటి యవశయై పోయి యేమి చేయంగ లేదు; "28 అని మలయ మారుతంలో సంతోషాన్ని అనుభవించి హాయిగా కంఠం ఎత్తే (ప్రాయంలో పున్న వంశని, దాని మాధుర్యాన్ని కొనియాడాడు ఆనందంతో, ఎవరో తీయని పొట పాడగా ధావకవి ఆపాట మాధుర్యాన్ని అనుభవించి అ”దలి మాధుర్యానికి చిక్కిపోయి ఆ మాధుర్యాన్ని తనదిగా చేసుకొని మన ముందుంచుతూ _ “మంచ మలయా నిలోర్మికొ మాలికలను లలిత సుకుమార మధుర బాల స్వరంబు నెత్సి. పొడితి వేమేమొ హృదయ కమల వికసనోధ్చోధకంబగు వింత గీత29 అన్నాడు. ముందుగా వీస్తూ వున్న మలయ మారుతాల మాలికలను లలితమూ, సుకుమారమూ అయినటువంటి మధురమైన బాలస్వరంతో ఏవో పాటలు పాడగా హృదయ కమలం వికసించింది అనటం భావకవి పొందిన అనుభూతిని, ఆ అను భూతిమాధుర్యాన్ని సూచిన్తూ పుండి మలయమారుత మనోజ్జత్వం, అహ్లాద కారి త్వం (పస్తావిత మైంది. భాన కవి మనుసును పులకరింప చేసి ఆనందాన్ని అనుభవింప చేసింది కేవలం మలయ మారుతమే కాదు. అల్లనల్లన వీచే" పిల్ల తెమ్మెరలు, చిరుగాలి కెరటాలు కూడా భావకవి మననును గిలిగింతలు పెట్టాయి, మధుమాసం రావటాన్ని వివరిస్తూ భావ "కవి _ అవల “విరి సరుల తోడు నలరుందెమ్మెరలతోడ అల్లనల్లన మధుమాస మరుదుదెంచె '30

ఇ 78 అంటూ. పిల్ల తెమ్మెరల (ప్రస్తావన తీసుక వచ్చాడు. చిగురు కొమ్మలతోనూ, కోకిలలతోనూ, కమ్మ పుట్పొళ్ళతోనూ, తుమ్మెదలతోనూ, పూల గుత్తులతోనూ, పిల్లగాలులతోనూ నిత్యోత్సవంగా వచ్చే మధుమాసంలో తన సంతోషాన్ని వింగడించి చూపాడు. మలయ మారుళాన్ని, పిల్ల తెమ్మెరలనూ (ప్రస్తావించి అందులోని మాభు ర్యాన్ని కూడా కవి వివరించాడు, వాటిని అనుభవించి ఆ అనుభవాన్ని తనదిగా మనకు పంచటం భావ కవి హృదయాన్ని ఆపిష్కతిస్తూ వుంది, చల్లగా వీచె పిల్ల తెమ్మెర మలయ మారుతాల చల్లదనాన్ని అనుభవించిన భావ కవి ౨ “ఎంత చక్కని గాలి, యెంత చల్లిని గాలిః ఎంత కాలం బాయె ఈ సౌఖ్యమునుగాంచిః మైమరచి పోవలయు మంద మారుతములో' అని తాను అనుభవించిన సుఖాన్ని వివరిస్తూ మైమరచి పోయాడు, ఆ 'మైమర పులో భావ కవి హృదయం వ్యక్తమౌతూ ఆత్మాాశయత్వాన్నే _పకటిస్తూ వుంది. జాబిల్లి = పండు వెన్నెల ; సుమ సౌరభాలూ, తుమ్మెద యుంకారాలు భావ కవి మనసును సంతోష సరచినంతగా జాబిల్లి, పండు వెన్నెల అందలి కోమ లత్వం అహ్హాద కారిత్వం కూడా ఆనందాన్ని కలిగించాయి, దూది పింజల్లాంటి మబ్బుల వేనక దాగుకూ డోబూదు లాడుతూ మత్తుగోల్చే తెల్లని వెన్నెలల్ని వెదజల్లే చంద్రుడు భావ కవికి మితుండు. రాత్సి వినీలాకాంశంలోకి చూసే భావ కవి హృదయం చందుజ్ణి చూడగా పున్నమి నాటి కడలి వలె పొంగులు వారింది. ఆననిమత్తులో చైతన్య పంతమైన లోకం అనంద పరవళమై వుండగా పొడవాటిలొద్దుగ కొమ్మల్లో, ఉయ్యలలూగుతున్న చందుడు భావ కవి మనసుతో ఉయ్యల లూగాడు, “పొడవాటి లొద్దుగ కొమ్మలనూంగెడి బున్నమ చందురుడుయ్యెలలు; ఆమసి మత్తునచై తన్య లోకము ఆనంద పరవళమై సౌగియు”32 అనడం భావ కవి సంతోష అతిశయాన్నే (పకటించింది, అటువంటి సంతో షంలో భాన కవికి నిద్దర రాలేదు. ఆ నిదుర లేని తనంలో ఎవో అస్పష్ట భావాలు

79 మదిలో గుబులుకుంటూ ఉండగా వాటిని అణచుకోజూచాడు. కానీ లాభం లేక పోయింది వెన్నెలని చూడగానే అవి మళ్ళీ పొటల (ప్రవాహంలా 'పెళ్లుబికి వస్తు న్నాయి సిళాలోకనంలో. తెల్లగా నెలవంక తేలిపోతూ వంశే మదిలోని భావాలు పొంగులు వారగా = “తెల్లగా నెలివంక తేలి పోళోంది _ చల్లగా నా ఊహ మెల్లగా థధావొల నల్లి బిల్లిగ సాటి లఅల్లతో పుందిః అస్పష్ట భావాలు డం అణచు కొన్నా గాని పండు వెన్నెల జూచీ పాడుతున్నాయి"33 ఆంటూ తన హృదయంలో వెన్నెలని చూసి అణగారి వుందని భావాల్ని మన ముందు వుంచు తున్నాడు. అలా ఉంచటంలో వెన్నెల కలిగించే చల్లదనం ఆందు లోని హాయిస్‌ అనుభవించే భావ కవి హృదయం మనకు ప్యక్తమవుతూపుంది. పిండార బోసిన వెన్నెల్లో విహరించడ మం'పే భావ కవికి ఎంతో ఇష్టం, అందునా వెన్నెట్లో పడన పయనమంశే ఇక చెప్పనవసరం లేదు, నిండు పున్న మిలో పడవలో (యేయసితో వయాణం చేస్తూ వంశే ఇక ఆ అనందానికి అవధులుండవ్వ, అందుకే భావ కవి ఆ అవధుల్లేని సంతోషాంబుధిలో శేలియా డుతూ తన (వేయసితో ఎ “మెన్నెలంపే పాట "'3ంత మన సప్తతాదొః పాట సాగే తలికి పయన మే మొతాదొః

తి0 ఆపలేని యెంకి ఈ పడవ యినురు షాడ లేనే యెంకి పదములీ రొదలో134 అంటూ పయనం సాగించాడు. భాన కవి తెలి మబ్బు కేక బొటుకో దాగి పృన్న చందు్దీ చూసి ముచ్చట సడడం, వెన్నెలని ఆస్వొదించటంలో నే కాకుండా ఆ వెన్నెల్లో ఒక అంళమై వుండి పోవాలని కాంకీంచి ఆ కాంక్షలో ఆనందాన్నే నింప్పకొన్నాడు. అకాళం నీలి సరస్సులో నిండు వెన్నెలల్ని కురిపిస్తూ రాజ హంసవలె విహరిస్తూ వుంచే భావ కవిమవసు ఊగిస లారింది. శన సహజ (పవృత్తితో ఆకొాళంలో చందునిక్కి మబ్బుకీ (సణయ భావాన్ని అంటగట్టి అఆరాటపడ్డాడు, అందుకే కోయిల నేస్తంతో = “వెన్నెలల చందు) దెళ్లెడ విరియజల్లి పలప్ప కలిమిని మోమెల్ల ఇలువు గుల్క మోహమున మొగిలు గయ మోము ముద్దు గానెడు చండము గాంచె కోకిలమ్మ”3ెస్‌ ఆంటూ తసద్ధతోషాన్నితనమితు డైన కోయిలతో ఎంచుకొంటున్నాడు భావకవి, విండు విండుజావినీ స్తీ పండు వెన్నెలనూ అనుభాంచన భావ కవి ప్యృాదయా నంచానికి సాద్దు పోయాయి. అటువంటి ౭ ఛధుల్లేని అఆనందాతిశయంతో వెలికి వచ్చే కసరచసలకూ. చందునికీ _ *షడ కలశంబుతో సుధలి నించుకయించుక జొలువార్చి యం బుదముల నెండి దారుబన భోంతర సీమల జల చలగా శఛ్‌రి ల! కదులుచు దేలునో రజని కాంతుడ! నాదు పునీత భావన పదములు గూడ నీసిత శుభస్మిత శ్‌కర 'సేచితమ్ములే! "36

81 అంటూ అభేద6 కూడా చెప్పటం జరిగింది ఛావ కవిత్వంలో. ఇలా చెప్పటం వల్ల కవి, వ్యక్తిత్వం (వకృతి అంశాలతో వివరించటమే కాకుండా కవి రచనల తీయం దనమూ, చల్లదనమూ, అందులోని ఆనందమూ వివరించే అనకాశం కలిగి ఆత్మా [గయత (పదర్శితమైంది. సాగర సంగితం: భూమిపై వర్షించే వర్షాన్నంతా నింపకొని _పవహించే సెల యేళ్ళు భావకవిని పరవళ్ళు తొక్కిందాయి. కొండన్లోంచి దుమికే "సెలయేళ్ళలోని మధురనాదాలు భావకవి మదిని గిలిగింతలు "పెట్టాయి. అటువంటి సెలయేళ్ళు బయళ్ళలో మందంగా వరుగులు తీసి తమ ,పియుడై న సముుదుజ్జి చేరుకొని అతని బిగికౌగిలిలో సుఖించాయి. అంకటి సుఖాన్ని అనుభవించిన సముద్రం ఆకాళానికి ఎగిసి పడింది, నీల వర్ణం కలిగి తోతైన, గంథీరమైన సము[ద్రం అప్పుడప్పుడూ ఆకాళానికి ఎగిసి పడుతూ మధురమైన శబ్దాల్ని చేసింది. అఆ అలల విన్యాసొల్ని. జల తరంగాల్ని, సాగర సంగీతాన్ని విన్న భావకవి మనసు కడలిలా ఉప్పొంగి ఆపొంగులోంచి వెలువడిన కవిత రంగులు సృలుముకొని మరీ వెలికురి కింది. ర్యాతి నిశ్శబ్దంగా వుండగా సముద్శి ఘోష ఆకాళం (తోవల్లో శద్దిం చేస్తూ వుండగా, కవి ఏకాంతంలో సముద నినాదంలోని అర్థాన్ని మాతం ఆల కిస్తూ వుండిపోయాడు. నిశ్చలమైన రాతిలో సమ్ముదం అలజడి భావకవి ఒంటరి తనానికి ఆకర్షణీయంగా కనిపించింది. అందుకే ఆ నన్వడులను వింటూ రాత్రి కూడా నిదుర సోక అశ్లే సాగర సంగీతంతో ' కాలం గడపాలని ఆందాడుం కాబళ్లే ఎ “నిశి నిళ్శబ్దత మున్గె వార్నిధి మహా నిధ్యానముల్‌ మాత మా కసప్పం [దోవల మోత 'పె.ైడిని నా యెద మాాతమంబుది నీనా దార్ధమ్ము లాలించెడిన్‌”37 అన్నాడుం- భావకవి పరమాత్మ చింతనతో మునిగి మధుర భక్తితత్వాన్ని నింపుకొని తన విభుని కోసం నిరీక్షిస్తూ వుండగా గాంభీర్యాన్ని నింపుకొన్న సముదం ఆనం దాన్నే పంచింది, తన మేన్తూ తనకన్నూ గప్పి ఇంద్రజాలం చేసి కనుమరుగై

62 వెళ్లిన (సియుడు తస కంట బడకుండా ఎలా దాక్కోగలడు అని (పల్నిస్తూ సము[ద గర్భంలో దాగియున్న దివ్య దీసికిలు ఎన్నో దీవిస్తూ వుండగా అన్వేషణ సాగించాదు-భావకవి, సము(ద గంలీరతతో దాగియున్న దివ్యమైన. దీపికా కాంతితో ఆనందదగా, అనురాగంతో తన నాధుని మధుర భక్తి తత్వంతో వెదుక్కోవబంలో కూడా సముద్శం ఆఫ్లాదాన్నే నింపింది భావకవి మదిలో ఈ విషయూన్నే _ “సంక్సీర సోగర = గర్బ్చుంబునందు దివ్య దీపికలెన్నో _.దీపించుచుండ నా మేను మజపించి _ నాకన్నుఃగప్పి యుండ జాలముచేసి _ యేగిన విభుడు నా కంటం బడకుండ _ నను జూడ కుండ గొంటియై యెందుడాం = గునో? చూతుగాక”88 ఆంటూ తన ఆత్మా ళయక్వాన్నే (పకటించుకొన్నాడు. భాచకవి-.సమ్ముదంలో పడే వాన చినుకుల్ని చూసినప్పుడు కూడా ఆనం దాన్నే అమభవించి తన అనందాన్ని ఆల్మీయతతో పతిబించించాడు. అమృత మధురాలై నటువంటి వర్షపు చినుకులు సముద్రంలో లేస్తూ పడుతూన్న కెరటాలకు వెక్కిరింపు కలిగిన్తూ వుండగా, సమస్త (ప్రకృతి ఆనంద వాహినిపై తేలూతూ వృందని వర్షంలో సమ్యుదాన్ని చూసి కవిపొందిన అనుభూతి, అనుభవ మాధు ర్యాన్ని మనకందిస్తూ జు “అమృత మధురమ్ములై న పర్షాంబు కణము న్‌ య లబ్ది విలయోర్మికల కుపహార మొసంగి కలికి మెరుపు రాగమ్ము కమ్ము కొనంగ పకృతి ఆనంద 'వాపొవిపైనిం దేలు"39 అంటూ కన సంతోషాన్నే కొకుండా (పకృతి పొందిన సంతోషాన్నికూడా భావకవి పొందు పరచడం ఆత్మ్యాశయక్వాన్నే కలిగివుంది. ఇక్కడ' భావకవి (కటించిన అత్యా_శ్రయత్వం తన విషయాల్నే గాక ఇతర విషయాల్ని చెవ్పటంలో కూడా వ్యక్నం చేయటం గమనార్త ౦, వలో ల్‌ో

63 కోయిలలు _ వలపు కూజితాలు ; (పకృతి తన పరమ రామణీయకతతో భాన కవిని వశం చేసుకొంది. అటువంటి పరమ రామణీయకమైన అంళాల్లో భావకవిని ఇంకా నళపరచుకొన్నచి కోకిలలూ వాటి వలపు కూజితాలు, కొమ్మల్లో కూర్చొని చిగురాకును తింటూ గొంఠు నగరెక్కగా ఆ వగరు మాధుర్యంతో కోకిలలు వింత పాటల్ని పాడాయి. ఆపాటలు, వాటి తీయదనమూ భావకవిని అప్ష్హాద పరిచాయి, ఆ పులకింతలలో భావకవి కోకిల పాటల్లోని అనందాన్ని, (పణయం ఒలికేమధుర భావాల్ని అర్ధం చేసుకొని ఉక్కిరి బిక్కిరయ్యాడు. ఆ అనందంతో భావకవి కోకి అను ఇంకా పాొడముంటూ _ “పాడవే, కోకిలా, పాడచే, యింపుగా పాఠిణముల్‌ హాయిచే పరవళ మ్మొందగా పాట పాడవె తీయగా, కోకిలా! పాట పొడవె తీయగాః:"40 అన్నాడు. కూ అంళకే అనే స్వభావం గల కోయిల ఇంకా ఇంకా కూసింది. ఆ టాత మలయ మారుతంలోని మృదు మధురమైన వీచికోల్లోని మధుర రాగాన్ని నీంపు కొనేలా వుండాలని భావకవి ఆశ. ఈ ఆశలో భావకవి హృదయ సుకుమా రం భావకవి ఆత్మీయతా వుండి ఆక్కా(శయత్వాన్ని కలిగివుంది, ఈ విషయాన్నే భావకవి హృద్యంగా _ “మలయ మారుత మృదు _ మధుర వీచికల నమ్మృత. వల్లిక నాట్య = మాడు చునుండె దులయ నూరుళ మృదు _ మధుర రాగమున బాడవే కోకిలా = పాడవే పదము; '*41 అన్నాడు. భావకవి సణయ మొలికే కోకిల, స్వరాన్ని వింటున్నప్పుడు చెలి ఎడబాటు స్ఫురణకు వచ్చింది? చెలి దూరంగా వుండగా "తన సహానాసమూ తన సందడి ఎవ్వరో అనుకొంటూ వుండగా మళ్ళీ కొమ్మల్లో. కోరుల నేనంటూ. కూనిళదిం అది కుహూ కుహూ రావాలు చేస్తూవుంపే భావకచ్ళి ఆనందాన్నే అనుభపొంచాడు, ఆ అనుభవాన్ని ఇ

వ కొమ్మలో కోయిలా, "కో" యంటదే రాగ తనమో యేమొ, బాగుదోగేరుగదే, కొమ్మలో కోయిలా, "కో" యంటదేః తరిమి తరిమేళాను తిరిగి “కోకో' యండి అతించె ఆటగా పాడిందె పాటగా" 42 అని తన సంతోషంతో మిళితం చేశాడు చెలి చేరువలో బేకపోయినా కోయిల గితంలో సంతోషన్ని తాను అడిందె ఆటగా పాడిందె పాటగా నింపుకొన్నాడు భావికవి కోయిల కలస్వరంలో అవ్యక్త మాధుర్యాల్ని చవిచూళాడు. కాబట్టీ పొరలు కూడా విచ్చుకోని మొగ్గలు పరిమళాల్ని వెదజల్లుతూ వుండగా బాల భాష లాగా అవ్యక్త మైనటువంటి మాధురీ పారళ్య సంపీణఐనం కుమ్మరించేదిగాం వల పింప జేశేదిగా మైమపరపించేదిగా కోయిల గొంతు వినిపించింది. అనందాన్ని నింపింది, ఆ ఆనందాన్నే భావకవి మనతోటి పంచుకొంటూ _ “పొరలు పగులని మొగ్గలు పరిమళింప, బాల భాషల పగిది నవ్యక్ష్న మాధు రీ ధురీణ సారళ్య సంపీణమ్ము [కుమ్మరించెడు పీగితి కోకిలంబ* 43 అన్నాడు, భావకవి (పకృతిలోని విషయాల్లో కోయిల కల కూచితంలో సైతం తన మౌససిక అవస్థను బట్టి ఆసందాన్నినింప్పకొన్నాడు. భావకవికి కాను సంతోషంతో వుంపే అన్నీ సంతోషంగా వున్నాయనిపించాయి. అలాగే కోయిల వలప్ప కూజి తాలు కూడా. ఆవలప్ప కూజితాల్లో భావకవి (సణయ భావం (పకటిత మై ఆత్మా [(శయత్వాన్నే నింప్పకొని వుంది మయూరం = నాట్యవిన్యాసం : భావకవికి కాల్పనీక చపంచంతో పాటు వాస విక పపంచమూ సంతోషాన్ని నింపింది. (ప్రకృతి కాంత ఫొత్తిళ్లలో అణగి మణగి వుండి ఆనందోత్సాహాలతో కూనే కోయిలల, పురివిస్పి నాట్యాలాడి ముద్దులు కురిపించే నెమళ్ళు భావకవిని ఆకట్టుకొన్నాయి,

85 మేఘానృత మైన ఆకళాన్ని చూసినపుడు మేఘం శబ్దాలు చేస్తూ వున్న

పుడు నెమష్ళ ఆనందంతో నాట్యాలు చేస్తాయి. ఆ నాట్యాన్ని చూసిన కవి హృద యం స్పందించింది. ఆనందంతో ఆ స్పందననికూడా భావకవి కవిత్వంలో విగిం చాడు, ఆ బిగింపులో భావకవి ఆత్మీయతాముద ము వత మైంది, వర్షంలో ప్పరి విప్పుకొని నాట్యం చేస్తున్న మయూరాలు భావకవికి =

“సీత బల బర పుల

చేతసములు”44” న గా కనిపించాయి. వాటి ఆనందంతో పాటు భావకవీ ఆనందాన్ని నింప్పకొన్నాడు. వాటి సాట్యవిన్యాసాలలో ఎన్నోో నృత్య భంగిమల్ని తిలకించి పృలకించాడు,

పర్షాగమంలో భావకవి తనను గురించి గాక తనలా బాధపడే పష మన సుని అర్థం చేసుకొని వాటికి తనలాగే ఆనందాన్ని నింపమనడంలో కూడా కవి ఆత్మీయతే (పతిబింబిస్తూ ఆత్మాశయత్వాన్ని కలిగివుంది. ఆడవికోనల్లో వర్షం కోసం వేచి వున్నటువంటి నెమలి కన్నెల కడుపష్పకోతల్ని మాన్సి, వాటి దాహాన్ని తీర్చి వాటికి చల్లని వెన్నెలలు కురిపించామంటూ భావకవి = “ఆడవి కోనలలోన నీకై యెడరు వేచిన నెమలి కన్నెల కడుపు కోతల మాన్ని, దాహము

లుడిపి పజప్పము చల్ల వెన్నెల! 45 అంటూన్నాడు. ఇలా అనడం నిస్వార్థంతో కాదు, కొంత స్వార్థంతో నే, మయు రాలు సంకోషంగా వుంళే తనూ సంతోషాన్ని నింపకోవచ్చన్న భావంతోభావకవి ఇక్కడ తనమనోగత భావాల్ని వ్యక్తం చేయటం అత్మాశయత్వంతోనే. వర్షం _ వసంతరాగం భావకవి పకృతిలోవి మదురమైన విషయాల్ని వివ రించటంతో నే ఎక్కువ కాలం గడిపాడు, తనకు నచ్చిన విషయాల్ని తనవై న భావా లతో ఆవిష్కరించాడు. (ప్రకృతిలోని చెట్టు చేమలూ, పక్షులు, సముద్రం, ఆకొ శం వీటన్నిటితోపాటు వాటిని అంటిపెట్టుకొన్న బుతుచక౦ం కూడా భావకవి రచ నళ్లో ఆంతరంగిక మితత్వాన్ని ్నసకటించింది, బుతువుల్నిబక్షై (సకృతి నూరు శుంది కాబట్టి భావకవికి స్రికృళిలో మార్చుల్ని తీసుకవచ్చే బుళువులు కూడా ఆకర్షితాలయ్యాయ్యి

86 బుతురాగంలోపున్న ఆరుబుతుపుల్లోనూ. వసంతమే భావకదిని ఎక్కవ అక్షగ్తించింది. అందుకే ఆతని-కవికా గానంతో వసంత బుతువు వర్షం అధి ఫ్‌ ఇర ల కంగా. కనిపిస్తాయి. వర్షం లేక పోతే వసంతం లేను. కాబభే వర్షం, వసంతం భావకవి హృదయంలో గూడుకట్టుకొని వెల్లివిరిశాయి, దటమెన మబ్బులతో నిండిన ఆకాళం అన్నా, ఆవశంలో తళుక్కున 'మెరిసే మదపన్నా. ఇందంధను సృన్నా, వర్షపు చినుకన్నా. భావక వికు ఇష్టం. జడిగ్సా కుండపోతగా వర్షం కురిస్తే మరీ సంబరబడిపోళాడు, సుకుమార హృదయం చి అమాయక (పవృత్తీ భాన కవికి బాల్య చాపల్యాన్ని ప్రసాదించి, ఆ బాల్యచాప ల్యంతో. భావ కవి చిటపట కురిసే చినుకుల్లో, బుసబున పొంగే నురగల్లో, జలజలపారే వాగుల్లో ఉత్సాహంతో గంతులేళాడు, ఆనందాన్ని మనల్నీ పంచు కోముంటూ _ "రపిక హృదయము లోలలాడే మసుప్ప దినములు వరలివచ్చెను, మిసిమి మబ్బులు | వేలుమేలిమి ముసుగుతోనాకసము విచ్చెను? ఉరుము లులిమెడి గర్జనమ్ముల 'మెరుపు తీవలమ్టేలవింపుము మురిసియాడేడు వాద చినుకుల సరసగానము లాలకింప్ప*46 అన్నాడు, నసంతం వర్షం కన్నా భావకవిని అధికంగా ఆనందింపజేసింది, బుతు రాజైన వసంతం వికసించిన పువ్వులతోన్తూ కోయిలల పరువపు రాగాలతోనూ కన్నుల పండువుగా వుంటే భావ కవి సంతోషాతిశయాన్ని పొందాడు, సకల సౌభాగ్యాల్ని తీసుకవచ్చే వసంతానికి స్వాగతం పలుకుతూ “"మొరడు మా?కుల. జిగురాకు మొలవంజేసి, మూక కొకిలంగలకంఠళముగ నొనర్చి

వో

సుప్రసన్న (ప్రభాత విస్ఫూర్షితోడ

సుమధుర విహఎగ కలకూజితములతోడ

సురుచిరారామవర లకాతరుల తోడ

సురభికోత్చుల్ల కుపుమమంజీరాలతోడ

సరసి జీమోద కసార సమితితోడ

సలలిత శ్యా మళాద్యలస్థలులతోడ

సదమలాళాచిశావకాశములతోడ

సకలజీనోత్సవంబుగా స్వర్షమబు

లవనినలరించు నివ్వసంతాంకమున' 47 మనుసు డొరికే వుంటుందా? అని (వళ్నిస్తూన్నాడు భావకవి, మలయమారుతా లతో, పూల గుత్తులతో, జంజుమ్మంటూ విహారం సల్చే తేటి నమూహంతో, సుదుధుర మనోజ్ఞమైన వనంతలోని తీయధనాన్ని భావకవి అస్వాపించి ఆ ఆస్వాద నామధుర్యాన్ని మనముందుంచాదు,

పుడమి యవ్వనంతో మురిసిపోయ్‌ట్లు నూతన కాశ్మీర రుచులు వెదజల్లగా

కొమ్మకొమ్మన్నా ఆకు ఆకునా, చివురు చివురునా వసంతం అందగిస్తూ వుంకే భావ కవి హృదయమూ కుసుమించింది. ఆ కుసుమ వరాగాల్ని వెదజల్లుతూ భావకవి _

"తరుణ కుసుమ శథాసూతఏధారితగుచు

ముదురు లేతల భేదములొదవ నీక

నిఖిల తరుజగతికిని సింధించినావు

సహృదయరాగ రంజినమంటూ”" 48 వసంత వికాసాన్ని కొనియాడాడు,

భావకవి _పకృతిని చూసి సంతోషాన్నేగాదు ఆత్మాశయదధోరణిలో (వక

టించింది తాను దుఃకాన్ని అనుభివించినప్పడు, (ప్రకృతిలోకి వరుగెత్తి ఓదార్పు పొందినప్పుడు కూడా ఆత్మ్యాశయకీతినే ఆశ్రయించి తన భావాల్ని (ప్రకటింభాడు. అంతేకాదు _సకృతికి బాధకలిగినా తను బాధవడిపోతూ తన బాధను ఆత్మాశ్రయ రోరణిలోనే వెల్లడించుకొన్నాడు వెరిగా,

898 (యేమ వైఫల్యం పొంది భగ్నహృడియంతో ఒంటరితనాన్ని ఆనుభవిస్తూ సతమతమవుతున్న భావకవి హృదయానికి | పకృతే ఆశంయమిచ్చేదిగాా ఓదార్చే విగా కనిపించింది. అందువల్ల భావకవి బాధలన్నీ మ9ిచి పకృతి సొాందక్యంో లీనం కావాళలనుకొని సంఘాన్ని బహిష్కరించి తన సుథాన్ని చూసుకొన్నాడు, కష్టాల్లో వున్న భావకవి - “మొక్కిన కొలంది. గాలితో ందొక్కుచున్న యా కఠిన లోక మెల్లి దిహిష్క్టృతమ్మ్యు; రండుచిమ్మటలార! ఈ రాతి వేళ వావలెనె పొడుకొను మీలె నాకు సఖులు" 49 అంటూ తసలాగే [పకృతీ రోదిస్తూందనుకొ న్నాడు. ఆణగి మునిగి వుండే కొద్దీ ఇంకా అణగతొ9క్కాలని చూసే లోకాన్ని వెలివేసిన కవికి ర్యాతివేళ చిమ్ముటల పాటలు బాధాలగధిత న్వరాలయ్యాయి. అ స్వరాల్ని వినిపిస్తున్న చిమ్మటలు తన వంటివే అని వాటిని సఖుబుగా భావించి బాధోపళమనాన్ని పొందాడు, సంఘాన్ని వదిలివేసిన కవికి సకృతి అంకాలు మిత్రశుల్యమయ్యాయి. బాధల్లో ముంచే ఈ లోకాన్ని మరచిపోవడానికి భావకవి (పకృతిలో లీనం కొవా లను కొన్నాడు. అందుకే _ "ఆకులో అకున్నై పూవులో పూవునై కొమ్మలో కొమ్మన్రై నునువేత రెమ్మనైై ఈ యడవి దాగిపోనా? ఎనక్లైన నిచటనే యాగిపోనా? గలగళలమని వీచు చిరుగాలిలో కెరటమై జలజలని పారుసెలపాటలో కేటనైై ఈ యడవి దాగి పోనాః50 అంటూ అడివిలో ఆకలీ, దాహం, వంకా చింతా లేకుండా పుండిపోవాలని తాష్మత యపర్ధాడు. ఆ తాప్యతయంలో కవి మనోవృ్తి (దర్శింప బడింది. సుకునూర హృదయం గలవాడై న భావకవి తన చుట్టూ వాధలుండటం గమనించి అవి

౭9 మానవ మాశులు తీర్చలేనివని (గహించాడు. అందుకే సౌందర్వకాంత్షతో (పకృతివైపు మళ్ళాడు, (పకృతిలోని సౌందర్యానికి, కోమలతళ్వానికి, ఓదార్చే గుజానికి సంతుష్టి చెంది అందువరో మునిగిపోయి (పకృతితో అంతన్షీనమై తన బాభలక్కు తనని వాధపెక్టై లోకానికి చదూరంంగా పుండి సంతోషాన్ని అనుభవించా లనుకొన్న ఆక్మాగతభావాల్ని వెలిబుచ్చాడు. దుఃఖ భారంతో అడవిలోకి వెళ్ళి దాక్కున్న భావకవికి ఊరట కలిగినా మళ్ళీ (పకృతి గతమైన అంళాలే భాధను కలిగించాయి, కొమ్మపైన కూర్చొన్న కోయిలలు వళిప్ప జల్లుల్లో తడుస్తూ గొంతుకలు సవరించాయి. ఆ సవకంపుల్లో వాటి పేమ భావాలు (పకటితమయ్యాయి. (కృతి జన్యాలూ పరమరమ్య్యాలూ అయిన భావాలతో కోకిలలు వణయ మొల్కేేలా పలకరించుకొంటుం'పే భావకవి మనసు కలుక్కుమంచి, చీకూ చింవా లేని కోకిలలు వలప్పకూజితాలు కవి మన సుని బాధించాయి. కానీ భావకవి తన ((పేయసిని తన (పేమకు అడ్డువడ్డ సం ఘాన్ని విధిని మరచిపోవడం కోసం _ “పాడవే కోకిలా! పాడవే యింపుగాః పొొణముల్‌ హాయిచే పరవశమ్మొందగా, "51 ఆంటూ కోయిలల గాన మాధుర్యంలోకి జారిపోయాడు. ఇక్కడకూడా కఏిమాన సిక సంకోభమే వ్యక్తం చేయబడి తిరిగి ప్రకృతి గతమైన కోయిల స్వరంలోని గానమౌధుర్యంతో ఊరటచేందటం వివరింపబిడి స్రకృతితోటి సంబంధంలో భావ కవి ఆత్మాశథియధోరణ్‌ (వకటితమయ్యింది కొమ్మ చిగురించినా, పూలుప్పష్పించినా, కోయిల గొంతుక సవరించుకొన్నా తనకోసమే అని భావించిన భావకవి విసీలాకాశంతో పాలపుంతని వెదజల్లుతూ విరబూసిన పున్నమి కూడా తనదే అనుకొన్నాడు. ఆ పున్నమి కవికోనం ఒక “కుమారిక” ను తెచ్చింది. మళ్ళీ ఆమెలేకుండా ఒక్క'పే వచ్చింది పూర్ణిమా అప్పుడు కవి పున్నమి వెలుతురును చూసి సంతోషించక మెరియై పున్నమితో ఈన భాదను పికటించుకొన్నాడు, ఎడతెరిపిలేకుండా వెన్నెలను కురిపిస్తున్న పుష్య పూర్ణిమను చూస్తూ భావకవి _

90

“వచ్చుచు నుండు ముందు

ననివార్య విధంబున పూర్ణిమానిశర్‌

ముచ్చటమీర లోకము (పమోదము నొందు

యధావిధంబుగన్‌, అచ్చపు మోదసారదుగు

నావెం గతించుట చేత చందిఏకల్‌ చిచ్చులమాస్కె

నాహృదయ సీమ దహియించుచునుండునే కదాః:”52 అని బాదపర్గాడు. వెన్నెల ఆహ్హవకరమైందే అయినా "ప్రేయసి వియోగంతో భాధ

చి రా గా పడుతున్న కవికి ఆమె లేని ఒంటరితనం తనని పిండుతుండగా వెన్నెల వడి తన హృదయ సీమల్ని దహిస్తున్నట్లనిపించింది సృష్టి యావత్తు పుష్యపూర్హిమ వెన్నెల వెల్లువలో మోద భోగ్యమై వుండగా ధావకవి హృదయం మాతం దుఃశాగ్నిలో కాలుతూ విమలహూర్ణిమ న్యాళయించి కొంతకు కొంత ఊరటపొంవింది, భావకవి త్వంలో స్వకీయమైన (పణయ భావాల్ని పికటించుకోవటం వల్ల వస్తుగతంగా వ్యక్తమైన వెన్నెల వంటి పకృతి అంళాలు కూడా కవి వ్యక్షిత్వంలో ఆత్మా యంగా ఊరటకలిగించేవిగా వెలువడ్డాయి. దారుణమైన జీవితపు టెడారిలో తీరని పిపాసతో దారీతెన్నూ లేక గాలి

లాగా సంచరిస్తూ వున్న భావ కవికి లోకం ఓదార్పు కలిగించకపోగా (ప్రకృతి కూడా అదేస్థితిలో కనిపించింది. అటువంటి స్థితిలో తామ అశ మించిన (పకృతి సయితం భయపెట్టగా ఏడుస్తూ నే (బతుకు గడపాలని నిశ్చ బుంచుకొన్నాడు భావకవి...

*ఏకడల మిన్కుమను చుక్కయేనిలేని

యీనభము కృంగి కూలిపోయెడి విధాన

కొరుమబ్బులె కాదు, చీకటులేకాదు,

క్రృమ్ముకొనవిమ్ము, కరడుగట్టనిమ్ము”53 అని ఆంటూ తనకు హృదయం పుండేంతవరకు తాను ఆశంయించిన ప్రకృతి కూడా తనను చిన్నచూపు చూసినా భయపడకుండా దుఃఖభారంతో ఆత్మ స్టైర్యంతో (చితకు సొగించాలనుకొన్నాడు,

భావకవి ప్రకృతిని చూసి సంతోసాన్ని అనుభవించినపుడు, కవి మాన

పిక వ్యధకు గురైనపుడు, లోక నిరాళానిస్పృహల్ని వెదజల్లినప్పుడు, జీవితం

91 వ్యధాసంభరితమైనప్పుడు (పకృతిలోక పరుగుకెత్తడం, ఓదార్చు పొందటం లోని ఆక్మాశయత్వాన్ని గురించి ఇంతవరకు చర్చించడం, ఇక పికృతికి కష్టం కలిగినప్పుడు ఆ కష్టం తనదిగా థావించి బాదపడటం లోని ఆత్మా_శయత్వాన్ని వివరిస్తాను. భావ కవి (పకృతి గత అంళాల్ని (పేమిస్తూ (పక్నతికీ తనకూ విడదీయ లేని సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకొన్నాడు. కాబట్టి సకృతిగత మైన అంళాల్ని తల్లిగాను, ఇల్లాలిగానూ, 'స్నేహితునిగానూ , నచ్చెలిగానూ,దై వంగానూ ,బావించి ఆరాదించటా, నికి అలవాటు పద్డాదు. ఆ ఆరాధనాతత్వంలో మునిగిన థావకవికి తన చుట్టూవున్న, తనకు ఆత్మీయమైన (పకృతిరో చీమ చిటుక్కుమన్నా బాధామయంగా తోచింది. (శకృతికి ఏదై నా ఆపద సఎభవిస్తే తనకు అపద కలిగినట్లు బాదపడ్డాడు, ఆ అప దవల్ల (పకృతికి కలిగే బాధస్‌ తన బాధగా స్వీకరించి మదన పడ్డాడు. కొచుల్లో లేత చిగురుల్ని మేస్తూ ఓగరూ పొగరూ నిండిన గొంతుకతో

కూ యని బాసే కోకిలకు సంభవించటోయే. ఆపదను ఊహించిన కవి దాధతో కోయిలను హెచ్చరిక చేశాడు. ఆ హెచ్చరికలో బాధామిళితమైన కవి హృదయం కనిపిస్తూ పుండి, అత్మా్యశయత్వాన్ని వ్యక్షృం చేసింది. గానమాధుర్యాన్ని ఒలి కించే వాలికి (ప్రాణాలు సైతం లెక్కలేదేమో అన్న ద్యాసలో కోయిల మధుర గానం చేస్తూ వుందేమో అనుకొంటూ ధావకవి _

“వెన్నకన్నను మృదువగు కొన్ననలను

మెక్కి కొమ్మాని గున్నపై నెక్కి పంచ

మ స్వరంబున నవ్యక్షమధుర గాన

మును వానర్చెదు, కోకిలా! వెనుదిరిగి

చేరుననేయున్న హాని వీకింప వేమి?

గానలో లత్వమున6 బాొంణమైన విదువ

దలతువా యేమి? గాన (ప్రియులకు దేశ

కాలములు లేనిమాట నిక్కమ్ము సేసి5శి అన్నాడు, ఇలా అనటంలో కోకిల గాన మాధుర్యాన్ని కొనియాడటంతో బాటు దానికి సంభ వించబోయే ఆపదని కూడా వెల్లడిచేస్తూ తన బాధిని _పకటించాడు. మాధుర్యం

92 ఒలికించే కోయిలకు కలిగే బాధని కవి తనదిగా (గ్రహించి బాధపర్డాడు. బోయ వాడు కోకిల వెనుక దాగి వింటిదెబ్బతో కోయిలను కూల్చడాలికి పయత్నంచేస్తూ వుండగా కవి ఆ హానిని కోకిలకు తెలుపుతూ, తస భావాల్ని ఇక్కడ ఆత్మాాశయ ధోరణిలో |పకటించాడు. ఇలాగే పకృతి సహజమైన చం్యద్యగహణజాన్ని చూడటోతూ. భావకవి చంగదునికి జరగబోయే ఆపదని తలచుకొని చంటదునికే హెద్చరికచేస్తూ = “మంచిరోజు కాదోయి, చందమామా మంచిదారి కాదోయి చందమామా ఇం్యదంనసు విమానాన చందమామ యెచటికంత తొందరగా, బొయ్యేవోయ్‌, ముందుకీడు తెలియదేమొ?"55 అని (పళ్నించాడు. అంతటితో ఆగక చంద్రుని అమాయకుడైన భావకవి ఏమో అన్న భావంతో *కవిలా గున్నావు' అంటూ ముందూ వెనకా ఆలోచించకుండా త్వర పడుతున్నావన్నాడు. చరం్మదుని భావకవి తనతోనే పోల్చుకోవటంలో కొంత ఆక్మా[శయత్వమే ఉంది. (పకృతినైళం చందునికి కలగబోయే ఆపదకు మొనం వహించించని భావించిన భావకవి చందమామను అనలు శానేవద్దు అంటూ _ "రాబోకు రాటోకురా చందమామా; రొహువు పొంచున్నాడురా తోవలోన। ఆకొక్క-మైనాను అల్లాడకున్నాది మబ్బుల్ల పై నేదో మాయకప్పేసింది 1రావోకు॥ తెల్లన్ని నీకాంతి నల్లనయ్యేనురా। చల్లన్ని న్‌మోము సన్నగిల్లేనురాః ॥రాటోకు॥

93 పరమ రాకాసిరా పాపిస్టి రాహుపు మిత్తిలా నినుబట్టి మింగబొయ్యేనురా। 56 4రాటోకు॥ అని అన్నాడు, (పకృతి సహజమైన థాధగొలి'పే (సతి కదలికకు భావకవి చలించి పోవటం. వాధపడటం ఇక్కడ చెప్పటం జరిగింది, ఇటువంటి స్ధితి కవి సుకు మార మనస్తత్వాన్ని ఆమాయకళత్వాన్ని (పకటి స్తూ ఆత్మా_శయత్వాన్ని కలిగివుంది. భావకవి సుఖదుఃథాత్మకమైన విషయాలకు మాష[తమే (ప్రకృతిని ఆశ యించి అత్మాశయ ధోరణుల్ని న్యక్ష్తం చెయ్యటమే కాకుండా పూర్వజన్మ వాస నల్నిి పరమాత్మ తత్త్వాన్నీ _పకృతికి ఆపాదించటంలో కూడా ఆక్మా(శయక్వాన్నే పకటించాడు, “దారికోవల (కేమ దనరారు గటిక యెంత మెత్తందనమెంకటి (పోరి యెంత (కొత్తందనమిగురొత్త సీవు మొన్నగా6 గురిసిన ముత్యాల జడికి మురిపాల గుబురువై పెరుగుచున్నావె? ఏను నీవై తివో యెవిరికిదెలియ ముందు గతించిన పృట్టువులందు ఈవు నేనాధునో యెవరజుంగుదురు రాబోవు జన్మాలరాకి పోకలకు" 57 అని గఅిక మొలవెత్తటం చూసి సంతోష పడుతూ ముందు వెనుకటి జన్మాల్లో ఇద్దరూ దైవ నృష్టిలో ఒకే అవుతారమో అవి భావించాడు. ఇక్కడ కవి (ప్రకృతికి తనకు అభేదాన్ని _ప్రకటించుకొంటున్నాడు. దైవ "సృష్టిలోనే కాక భాన కవి దృష్టిలో కూడా తనూ, గడ్డిపరకా ఒకే అంశాలు అన్న తాత్త్విక దృక్పధాన్ని ఆత్మాశ్రయ రీతిలో వెల్లడించుకొన్నాడు,

రట భావకవి దృష్టిలో (కృతిగత మైన అంళాలకు తనకు ఎలా తేడా లేదో అలాగే (పకృతి ఆంళాలకు భగవంతునికీ కూడా తేడా లేదన్న థాపమే. పొడ చూపింది. సృష్టిలోని నకి అణువులోనూ కాల్పనిక కివుల్లాగా భగవంతుని స్వరూ పాన్ని దర్శించటం భావకవిత్వం అయింది. ఆ తత్వం కూడా ఆక్మాశయంగానే వెలికి వచ్చింది. “స్తుఖము ఫొలమునందు (వాసుకుని యెవరు పుట్టిరో వారికి నసంతముసుమనోజ్ఞి మైనగానిమ్ము “నాకునీవన్న' మేను జలధరించును ఓయి ఆషాఢ జలద; నిను మదీయ గిరాంబీధి విలిపి శైవ సాంధ్య తాండవ నూప్పర స్వూనయి లొలుక చేసితిని 58 అని ఆషాడ మేఘాల్ని మససులో ఉంచుకొని శివుని తాండవ నూపుర స్వనంగా దాని శబ్దాన్ని భావించాడు. ఇక్కడ (పకృతి గత మైన అంళాల్లోకి భావకవి అంత ర్ముఖుడై పరమాత్మ తత్వాన్ని దర్శించి ఆ దర్శించిన సౌభాగ్యాన్ని అత్మాశయ ధోరణిలో (పకటించటం ద్యోశకమొతూవుంది (ప్రణయం ఆత్మాశయత్వం ఏ బ్రావకవిత్వం అంతా ముఖ్యంగా [పణయ భాననామయంగానే సాగింది. భావకవిత్వం అంయే పణయ కవిత్వం అని అనిపిం చేలా భావి కవిత్వంలో (ప్రణయం గూడుక్ట్టుకొంది. దేవతల శృంగారాంళాల్నో, రాజుల (సణయ సంఘటనల్నో, చారిత్రకవ్యక్తుల (“పేమ కధల్నో అలవాలంగా తీసుకొని అలరారిన |పావీన కవిత్వమంతా వస్త్వాశ్యంయంగానే వెలువడింది. కౌల్చనిక కవుల సం్యపదాయానుసారం వెలువడిన భావకివిత్వంలో (పణ యం అఆత్మాశ్యయంగా సాగింది. పాళ్చాత్య కవుల ఆపేమతత్వం, ఊహా(పేయసీ సృష్టి, పలాయనవాచం, విషాద మాధురి మొదలైన అఆంకాలు (ప్రణయ కవిత్వం లో నూతనంగా పొడచూపా మి, ఆందువల్ల భావకవిత్వంలో _పణయం కొత్త పుణతవు తొక్కుతూ ఆత్మాళ్యయత్వంలో వెలువడింది, అట్లని భావ కవిత్వంలోని (పణయమంతా ఆత్మాాశయ "పద్దతిలో కానసా ౧౬ గిందని చెప్పడానికి వీల్లేదు. (ప్రాచీన కాన్య పద్ధతుల్ని అనుసరిస్తూ రాయపోలు,

రిక్‌

అబ్యూరి, దుప్వూరి, వెంకట పార్వతీశ్వరుల వంటి భావకవులు (పజయ కవిళ్వాన్ని వస్తాశధియ పద్ధతిలోనూ రచించారు. అందువల్ల భావకవిత్వంలో [ప్రణయం కొంత వస్త్వాశ్యయంగానూ మరికొంత ఆత్మాశయంగానూ కొనసాగినట్లు కని పిస్తుంది.

ముందుగా (పాచీన కవితా పద్దకతుల్ని ఆ్యశయించి వనస్త్యాశ్రయంగా వెలు వడిన (వణయ కవిత్వాన్ని గూర్చి విస్తావించి అటు తరువాత అక్మా_శయ పద్ద తుర్లో వెలికుకిన పణయ కవిత్వాన్ని గూర్చి విపలీకరిస్తాను.

భావకవిత్వంలో వస్తువుకు (పాధాన్యతలేదు అంత మా[శాన భావకవిత్వం అంతా వస్తు రహితంకాదు. రాయ(ప్రొలు వారి తృణజకంకణంలో కవి అభ్మిపా యాలే పాతల ముఖంగా న్యక్తమయ్యాయి. అందులో ఒక చిన్న కఠ, ₹౭ండు పాాఠతబన్నాయు. దాఫ్ని కేవలం ఆత్మా(శ యకావ్యం అనడానికి వీల్లేదు. కాబాట్ట్‌ భావకవిత్వంలో వస్త్వాశ9ియ రీతికి చెందిన కావ్యంగా దాన్ని 'పేర్కొనవచ్భా!ః అన్న నారాయణరెడ్డి అభ్మిపాయం పకారం రెండుమూడు పాకలుండి, [(వణయేతి వృత్త (ప్రదానమైన భావకవిత్వం వస్త్యాాశయ రీతిలో సడచిన కవిత్వం అనీ చెప్పవచ్చు.

ఇక్కడ ఇంకో విషయంకూడా గుర్కించాలి. ,తృణకంకణంలో కవి అభి (పామూలే ప్యాళల ముఖంగా బిహిర్గతమయ్యాయి. అనటంచేత ఇక్కడ ఆత్మా (శభయత్వం చోటుచేసుకొంది అని అనుకోడానికి అవకాశంలేదు. కారణం కవి స్వీయానుభూతులు కాక కవి అభ్మిపాయాలట మాతమే ఇక్కడ పాృాతలముఖంగా చెప్పటం వల్లి వస్తాష్యశయ పద్దతే ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. కవి స్వీయానుభూతు లకు, అభ్మిపాయాలకు చాలా వ్యత్యాసంపుంది. కవి అమలిన శృంగారాన్ని తన (సజయ కవిత్వంలో ఇవర పాతల ద్వారా వ్యక్తం చేయ్యటం శన అభ్మిపాయాల్ని (పకటించుకోటం కోసమే. _పణయానికి పేమకు సంబంధించిన కవి అను భూళులు కవి ఆభ్మిపాయాలకం పే భిన్నంగా పుండి (పకటితమైనప్పుడు అత్మ్యాశయ త్వాన్ని కలిగి పుంటాయి, అం'పే కవి ఆభ్మిష్రాయాలు వేరు. అనుభవాలు, అను భూతులు వేరు. కవి అనుభవాలు అనుభూతులు కూడా పాతల ముఖంగా కాక కవి తనకుతానే వెర్సిగా _పకిటించుకొన్నప్పుడు అవి ఆత్మాశ్రయాలౌశాయి,

56

భాప కవిత్వంలో (పణయేకి వృత్తాలు కలిగిన రచనల్లో రాయ పోలు వారి “తృణకంకణం”" “కష్టకమలొ “స్వప్నకుమారము", “అబ్బూరి వారి మల్లికాంబ", 'వెంకటపార్వూతీశ్వరుల “జలమాలిక", దువ్వూరి రామిరెడ్డి "కడపటి వీడ్కోలు", కాళ్ళకూరి గోపాలరావు “స్నానఘట్టము", విశ్వనాథ సత్యనారాయణ “కిన్నెరసాని పాటలు", “కోకిలమ్మ పెళ్ళి వంటి రచనలు వస్త్వాశియ ధోరణిలో నడిచాయి, ఇవన్నీ తృణకంకణంలోలాగే చిన్నచిన్న ఇతి వృత్తాలతోను, లెండుమూడు ప్యాతల [పాముఖ్యంతోనూ నస్తాళంయంగా కొనసాగాయి.

తృణకంకణంలో ఒకనాటి (యేయసీ (ప్రియులు తిరిగి కలుసుకొన్న తరు వాత (పేయసికి వివాహమైన సంగతి (పియుడు తెలుసుకొని అప్పుడే రచించిన తృణకంకణొన్ని ఆమె చేతికి తొడిగి తమ "స్నేహం కలయిక లేకుండానే అపూర్వ 'మెందని చెప్పి “సౌదరీ అని సంబోధించి వీడ్కోలు చెప్తాడు, ఆమెకూడా వలప్ప టుంగరాన్ని అతని (వేలికి తొడిగి తమ (పేమళాళ్వతమైందని, మరువరానిదని ఇెప్పివిడిపోతుంది. ఇక్కడ (ప్రేయసీ (ప్రియుల రెండు పాత్రలుగా, వాలి పవిత మైన (ప్రణయ వృత్తాంతమే ఇతి వృత్తంగా తీసుకొని రాయ్మపోలు వస్త్వాాశయ కావ్యంగా దీనిని తీర్చిదిద్దారు

“కష్టకమల*లో కూడా రెండుమూడు ప్మాతలతో చిన్న కధతో కావ్యం రూపు సంతరించుకొంది. కమల, పూర్ణ్మ కుమారులు అనువారి మధ్య ఇతివృత్తం 'పెంపొందింది. కమల, కుమారులు చిన్నప్పటినుంచీ స్నేహితులు. కుమారుడు విద్యాభ్యాసం కోసం పట్టణానికి వెళ్ళి కమలపై స్నేహభావాన్ని (“పేమగా మార్చు కొని ఆమెకు ఉత్తరం (వాయగా ఆశ్చర్యపడుతుంది? ఉయ్యాల ఊగుతూ దైవ నళొత్తు కమల మరణిస్తుంది, ఇక్కడ సోదర సోదరీ భావం వున్నచోట [ప్రణయ పనికిరాదను విషయాన్ని చెప్పడానికి ఈ ఇతివృన్హాన్ని రాయ్యసోలు వారు స్వీక రించారు, ఈ రచన వస్త్వాశయంగావే కొనసాగినట్లు స్పష్టం.

“స్వస్నకుమారము” (ప్రణయేతి నృత్వప్రాధన్యమే అయినా ఇందులో స్వస్నవృత్తాంతము వివరింపబడి వస్త్వాశంయతని కలిగివుంది, ఒక యువకుడు రాత్రి స్వప్నంలో కనిపించిన సుందరిని చూసి మోహించితన మోహాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు. ఆసుందరి అకనికి మధుపాత నందిస్తుంది. అయినా యువకుడు సంతృప్పి చెందడు, మళ్ళీ మోహభావాన్ని (పకటించగా సుందరి అతనికి పరిశుద్ధ మైన పేమ సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తుంది,

87

ఇలాగే అబ్బూరి వారి “మల్లి కాంబ"రో కూడా ఇతివృత్త నిర్వహణ మేవుండి నస్త్వాశరియతే కన్పిస్తుంది, వివాహితయైన మల్లిక దగ్గర కమల తన (పియుని దగ్గర నుండి వచ్చే ఉత్తరాలను దాస్తూ వుంటుంది, అవి మల్లిక భర్తకంట బడ తాయి ఆతడు వాటిని కన భార్యకె (వాసినవని ఖ్రమించి ఆమె మరణానికి కారక డౌతాడు తరువాత వాన్తవాన్నెరిగి బాధపడతాడు. ఇక్కడ కూడా మూడు పాత అతో, ఒక చిన్న కథతో పణయ (పధానంగా కావ్యం తీర్చదిద్ధబడి వస్త్వా_శయ తనే కలిగివుంది.

వెంకట పార్వతీశ్వరులు “జలజమాలిక*ట్లో సాహసియైన యువకునికి తమ కుమార్తెనిచ్చి వివహం చేయకూడదని భావించి అన్నపూర్ణను ఆమె తల్లిదయ్శిడులు *ేరొకరినికిచ్చి వివాహం చేయకానికి నిశ్చయం చేస్తారు. ఆ సందింధం కుదరదు, తరువాత అన్నహ్లర్హను ముందటి (పియుడై న చంద- శేఖరునికి ఇవ్వడానికి ప్రయ త్నించగా ఆతని తండి9 యిష్టసడడు, చివరకు అన్న పూర్ణమరణిస్తుంది. ఇలా “జలజమాలికి" కూడా కొన్ని పాతఠిలకోచిన్న ఇతి దృత్తంతో 'ప్రయస్కీషియుల వివాహ విషయం (ప్రస్తావితమై వస్త్వాశృయంగానే కన్చిస్తుంది,

కాళ్ళకూరి గోపాలరావు *“ప్నానఘట్టం" వీటికి భిన్నమైంది. *న్సంద్రరి నాయికా సౌందర్యాన్ని “దళిష్టలు" సందర్శించటం వివరింపబడి, నాయికయైన *సొందర్సి"ని నాయకుడైన “దుష్టలు” చూడటం ఆన్యవాజ్యంతో (వణయభావాన్ని పరిపస్ట్రం చేస్తూవుంది.

విశ్వనాధ “కిన్నెరసానిపాటలు” వస్త్వాశంయంగానే కొనసాగాయి. వీరి కిన్నెరసాని పాటల్లో నాయిక “కిన్నెర... ఒక నది, దాని దగ్గర వున్న కొండే నాయకుడు. ఇందలి ఇతిన్నత్తం వసుచరిత%లోని ఇుకిమతి, కోలాహలుల (ప్రణయ ఇతివృత్తాన్ని పోలి వస్తాశళయంగా కొనసాగింది. కిన్నెరకు అత్త "పెళ్లే ఇబ్బం చుణు కష్టంకాగా భర్తతో విన్నవించుకొంటంది. భర్త అత్నను ఏమీ అనకపోగా కిన్నెర ఆవేశంతో అడవులవెంట పరుగులు తీసి అతని కౌగిట్లో (పవాహ రూనం దాబస్తుంది, భర్న విలపించి విలపించి శల అవుతాడు. ఈ విషయం (ప్రతిపాద నలో “కిన్నెరసాని పాటొల్లో వస్తాశ్రయమే చోటుచేసుకుంది. విశ్వనాథ "కోకి అమ్మ పెళ్ల” కూడా ఇలాగే వస్త్వాశ్యంయత్వాన్నే కలిగివుంది, ఇందులో పకృతి గతమైన అంశాలకి పెళ్ళి చేయటం నూతనత్వం, గానమాధుర్యాల్ని ఒలికించే

93

“క్రోకిలమ్మ "కు సువాసనల్ని వెదజల్లే “పూ లరాజా”కు అచివంతా తోంణాలణుకాగా వివాహ౦ జరుగుతుంది, ఇక్కుచకూడా ప్రణయభావమే ప్రతిపాదితమైన వస్తా శరియ రచనే కనిసిస్తుంది. .

ఇలా న్వల్పమెన ఇతివృత్తంతో, పరిమితమైన పాఠిలతో, అమలిన శృంగారతత్వంతో “ప్రేయసీ పొొయుల ఎడబాటును చితించటంతోపాటు కొన్ని సందర్బాల్లో వివాహ పర్యవసానంగా ప్రిణయోన్ని వర్తించటంతో పిజయ కవి త్వం పా9చీన కవిత్వ పోకడళల్న అంటిపెస్తకొని వస్తాశంయంగా కొనసాగిందిగా కనిపిస్తుంది,

ఇకభావ భావకవిత్వంలో వస్త్వాశత్తియంగా రాకుండా కేవలం అత్మాక్యియ ధోరణిలో కొనసాగిన స్రణయ కవిత్వాన్ని గూర్చి వివరిస్తారు.

భావకవుల ప్రణయ కవిత్వం వస్తాశంయంగా కొనసాగినా అధికభాగం ఆక్క్మాశంయంగానే ప్రవహించింది. భావకవిత్వంకలో ఆత్మాశ్యియంగా జాల్వారిన ప్రణయ కవిళ్వాన్ని ఈ కింది అంళాలుగా వింగడించి పరిశీలించవచ్చు. (ప్రజయ తత్వం : _ భావకవుల (పణయ విషయంలో ఒక నూతనమైన పద్దతిని అశ9్తియించారు. స్త్రీ పరువముల మధ్య పిణయ భావం కంపే ఎలాంటి కమ వాంఛలు లేని స్నేహమే ముఖ్యమని భావించారు, ఈ విషయాన్ని దృష్టితో వుంచు కొనే రాయ్యుపోలు ఆత్మాశ్రయ ధోరణిలో రచనలు చేయకపోయినా కాల్బనిక కవితా సంపిధాథ్రాన్ని కలిగి వున్న పిణయ కవిత్వాన్ని రచించి వాకకవులకు మార్గదర్శకుడయ్యాడు. కృష్ణళాస్త్రి "ప్రేయసీ వియోగంతో. కంర దిప్నంగా విలపించి, విలపించి ఆత్మాశ్యయ ధోరణిలో _పణయ కవిత్వాన్ని రచించి "ఆత్మా (శయ _పేమకవితకు ఆద్యుడు*5? గా నిలిచాడు, కృష్ణళాస్తి తరువాత ఆత్మ్యాశయ వద్దతిలో _(పణయ కవిత్వాన్ని రచించినవారిలో బసవరాజు, వెంకట పార్వతీశ్వర కవులు అబ్బూరి, నాయన్మి వేదుల, నండూరి, మనల్లవరపు, విశ్వనాథ, “పేర్కొన దగినవారు. వీరుకూడా కృష్ణళాస్త్రిలాగే (పేయసీ వియోగంతో కృంగిపోయి దుఃఖ భారంతో [పణయ. గీతాల్ని ఆలపించారు.

(వేనతళ్వాన్ని, సౌందర్య కాంక్షని, భక్తిభావాన్ని, దేశభక్తిని నింపుకొని రచనలు చేసిన భావకవి (పణయానికే అ్యగతాంబూలం. ఇచ్చాడు, (యేమ (పణ

రం యం్క ఇవి రెండే బావకనికి ముఖ్యం అనిపించాయి. అందువల్ల పొచీన కవుల్లో నంలోగ శృంగారం కంటే సొౌందర్యదృష్టిని ఆత్మగుణ సౌందర్యాన్ని, ఉదాత్త (వణయాన్ని దృష్టిలో వుంచుకొని భావకవి | పసణయ కవితలల్లాడు. ఆతని (వజయ కవిత్వంలో (పకి పొదికమైన (పణయ తత్వం విలక్షణంగా వుంది, కలయికని గాక ఎడబాటును కోరుకొనేదిగ్తా ఆ ఎడబాటులోని దుఃథాన్నే ఆనందంగా స్వ్‌క రించి అనుభపించేదిగా వుంది, అంతేగాక భావ కపులు (నజయం ఎందుకు? అలి (వళ్నించుకొని తమ (ప్రణయ తక్వాన్ని 'పక్కతి సహజమైన (వవృత్తిగా చ్కితీక రెంచారు, జన్మసాఫల్యం పొందాలంయే భావకవి కాసింతైనా వలపు రుచి తెలుసు కోవాలన్నాడు సమ స్త సుఖాల కఎకే కాసింత వలప్ప కలిగి ఆ వలపు ఫలించక పోతే దుఃవించడంలోనే సంతృప్తి, సంతోషం పుందని అభ్మిపాయపరుతూ ఆ ఆభ పాయాన్ని_ “వలపెరుంగక (బతికి కలికి మురిసే కంక వలచి విఫలమ్మొంది విలపింప మేలురాః ఇెలి వలప్ప లేనివీ కలిమి కొల్బనెః వినుము, వలపు తీగనె జీవ ఫలము కాయునురా? (యేమ కంపే ఎక్కు "వే ముందిరా ఎల్ల కావ్య పదవుల కన్న ((పేమయెక్కువరా। ర్రగ్ర అనీ ఆంటూ (వపణయాన్నే జీవితంలో అన్నింటి కన్నా ముఖ్య మైంచిగానూ, ఉ త్తమమైంపిగానూ మే_ల్తరమైందిగానూ భావించాడు, ఈ భావనలో కవి ఆత్మగత భావాలే ఇతరులకోసం కౌకుండా భావకవి తనకోనమే చెవ్చుకున్నట్లు అత్మాాశయ ధోరణిని వెలిబుచ్చాడు, సొమాజిక స్థితి గతుల్ని గూర్చి పట్టించుకోకుండా

100 భావకవి (పేను కవిత్వం వైపు మొగ్గు చూపటానికి (పేమ అన్నింటి కన్నా గొప్పది అనే దృఢవిశ్వాసం కలిగే ఆత్మ్మపభోధం కావించుకోవటం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

భావకవి అటువంటి _పణయాల్ని్మి _పేమను గూర్చి చెప్తా. ఇపకృతిగత అంళాలెంత సహజమో మానవునిలో ("పేమ భావం, వణయబావాం అంత సహజ మంటూ,

“సౌరభములేలచిమ్ము బుష్వనజంబు?

చందికల నేల వెదజల్లు జందమామ;

ఏలసలిలం:ల పాటు; గాడ్పేల వీసరు?

ఏల నా హృదయంబు (పేమించునిన్ను;"6! ఆని తన భావాన్ని _పకటించాడు. పూలెందుకు సువాసల్ని వెదజల్లుశాయోో చంద మామ వెన్నెలనెందుకు కురిపిస్తుందో, నీరెందుకు పారుతుందో, గాలెందుకు వీస్తుందో, అందుకే హృదయం కూడా (సేమిస్తుంది అన్న భావం భావకవి [పేమ దృక్పధాన్ని చాటుతూ ఆత్మా్యశయత్వాన్ని కలిగివుంది.

[పకృతి సహజమైన ఈ ("పేమ భావం భావ కవినే కాక [పపంచాన్నంతా ముంచి వేసేదిగా అనిపించింది, అందుకే (యేమళోనే ఈ లోకం పట్టిందో, లేక (సేమే లోకంలో జవ్మించిందేమో లేక (పేమే లోకమయ మయ్యిందేమో అని భావకవి అభ్మిపాయ పర్షాడు. తనూ, తనతోటి భావకవులూ ఇలా (యేమకు 1పాధాన్యాన్ని ఇవటాన్ని వీళాల దృక్పథంతో "పేర్కొన్నాడు. అందుకే ఆత్మా (శయ రీతిలోనే పేమ తళ్వాన్ని గూర్చి భావకవి.

“ఏమయిన నేమి కొంచెమూహించి చూడ (శేమమయుడీశ్వరుడ్డు సృష్టి (పేమనమయము [యేమ మయులెల్ల జీవులు [పేమ యొకపె పావనంబై నదని టోధపడుచునుండె'62 అని విశ్వ వాప్తమైన అంశంగా _పేమనిి, (పేమ తత్వాన్ని తన అనుభం ద్వారా పేర్కొన్నాడు,

101 ఇంతేకాదు చెట్టు మొగ్గ తొడగటం, మొగ్గవికసించటం పూలు సౌరభాన్ని వెదజ , న్లిటం వలపు గుబుల్కొనటం_ఇవన్నీకూడా | పేనుకొల కేఅని కంఠోక్తిగా చాటాడు. భావకవి (పేమ విషయంతో ఎటువంటి ఆభ్నిపాయాన్ని వెలిబుచ్చాడో వణయం విషయంలో కూడా అదే అభ్మిప్రాయాన్ని సకటించాడు. భావ కవి దృష్టిలో పేమ, యణజయం ఒకే ఆంళాలుగా భాసించాయి. భావ కవుల (పణయం అమలిన మైంది, పవితంమైంద్‌ కాబట్టి (యేమకు, [పణమానిక భేదం లేకుండా పోయింది వాళ్ళ దృష్టలో. అందుకే జగమంకా (పేమమయంగానూ లోకమంకా (సణయ మయ 'మెందిగానూ అగుపించింది అలా అని పించటంలో భావ కవి,_ “బిణయమే లోకమై పర గిన చోట6 బ్విణయ శకుంతదం - పతులమై మనము (వణయశీలామృత = రస తరంగ ముల బిణయ డోలా పరం _ పరల మధ్యమున (ట్రణయాన దోగుచు( _ ద్రిణయ గీతములం బ్ర)ిణయంబు పల్లవిం _ వంగందాడుకొ నుచు( బరిణయ రూపానంద . భాగ్యంబుంగాంచి ప్రణయ శాననమున€౬ _ బిణయ రాజ్యంబు పాలింతమి కరమ్ము"63 అంటూ భావ కవి (వణయ మాధుర్యంలో తేలి యాడుతూ _పణయ రాజ్య పరి పాలన కావించాలనుకోవటం భావ కవి (పణయ తత్వాన్ని వ్యక్త పరుస్తూ అక్కా శళియతని కలిగింవిగా పుంది. (పేయసీ సొక్షక్కారం ;. భావ కవుల (ప్రణయానికి ఆలంబన మైన "ప్రేయసీ సృష్టి కొంత వాస్తవికతని, మరికొంత అవాస్తవికతని సంతరించుకొని జరిగింది. హృదయేశ్వరిలోని తల్లా వజ్ఞల నాయిక్క సొభద్యని (ప్రణయయ్యాతలోని నాయని వత్సల వాస్తవాన్ని సింప్పకొన్న కవికి పరచయంపున్న నాయికలు. కృష్ణళాత్రి ఊర్వశి, అడవిబాపి రాజు శళిక్షళ్ళ లౌకిక వాసనల కత్రీతమైన ఊహా ప్రేయసులు, విశ్వనాథ కిన్నెర సండూరి ఎంకి కవుల వైయక్తిక జీవితంలో వ్‌ ం సృష్టించుకొని వారికో తమ వలప్పను శోకటించా సోలో. శా వము ఫా సీ (46 కలయ ॥? క తమమాయాయనన త

102 ఇలా భావ కప్పలు తాము నిత్యమూ చూస్తూ పరిచయం కలిగిన తరుణు లన్నో లేక ఇహ లోక సొందర్యాన్నంతా (పోగు చేసి ఒక సుందరాక్చకిగా నిర్మిం చుకొన్న బప్పరూవ సౌందర్య రాసుల్నో, లేక ఊహాధిక్యంలో, (పాబీన తత్వంతో మనో ఫలకంపై చిత్సించుకొన్న దివ్యాంగనలనో (టేయసులుగా భావించటంతో వారు అనేక రూపాలుగా భావ కవ్పలకు దర్శన మిచ్చారు. ఆయా కవి సుకుషూర మనసస్నత్వాన్ని బట్టీ ఆయా కవి కోరుకొనే సౌందర్యాన్ని బట్టి భావ కవుల (పేయసి వారి అభిరుచులకు అనుగుణంగా సాఖెత్కరించింది. భావ కవులు జాము దర్శించిన (పేయసీ సొందర్యాన్ని, అమె గుణగణాల్ని వర్ణించ టంలో ఆత్మాాశయత్వమే పాదులు దన్నుకొంది. భావ కవుల్లో (పేమ కవిశ్వానికి మకుటం పెట్టిన కృష్ణళాస్త్రి _పేయసి అలౌ

కిక గంధాన్ని పులుముకొన్న ఊర్వః, ఆమే రూప్ప శేఖభల్ని హోన భావాలను కవి మనోహరంగా భావించాడు, ఆ భావాన్నే మన ముందుంచాడా, ఆమే “పాణము నకును, గవాణమౌ (ప్రాణకాంత"65్‌ గా కవికి కనిపించింది. అంతేకాదు ఫొవకవికి ఎన్నో (పకృతి అంకాలబుగా ఆమ దర్శన మిచ్చింది. కృష్ణ శాస్త్రీ తాను భావించి సాతెత్కరింప చేసుకొన్న ఊర్వశిని.

“సీవు తొలి పొద్దు నును మంచు శీవ సొనవు

సీవ్లు వర్షా శరత్తుల నివిడి సంగ

మమున బౌదమిన సంద్యాకుమారి, వీవు

తిమిర నిశ్వాసముల మౌసి కుములు శర్వ

తీవియోగ కపోల పాళి కవ నీవె,

సీస విట్టూర్చు, సీవె కన్నీరు, విశ్వ

"వేదనా మూల్య భాగమీవె నిజమ్ము

నేగ ళమ్మార పాడు కొనిన య$థాత

శోక గీతమ్ములందీవె శోక గిత్రివి

ఊర్వశీ (పేయసీ।*66 అని ఆత్మీయతా ముదతో (పకటిందాడు కృష్ణశాస్త్రి ఊర్నశ | పకృతి అంశాలతో ఫోసించింది. అంతేకాక కవి వేదనలోనూ, నిట్దార్పులోనూ, కన్నీరులోనూ, కోక గతంలోనూ అమె కనిపీంచింది, ఇలా రన పైన తనకు నచ్చిన విషయాలతో కృష్ణళాస్త్రు తన (ప్రేయసిని టొహ చేయటం అత్మాశయత్వమే,

103 నండూరికి అని (పేయసి ఐన ఎంకి పళ్లేటూరి పడుచు పిల్లలా సాక్షొత్క రించింది, ఆమె అమాయకురాలు పూర్వజన్మ వాసనలు ఆమెకేమి తెలియపు. రాజోయ్‌ జన్మలో ఎలావుంటామో అంజే (పియుని మాటలకు బెంబేలు పడి ఫోతుంది, నండూరి ఎంకి స్వచ్భమైన ప్రేమను మూట గట్టుకొని అడవి మళ్లైలా వరిమళాల్ని వెద జెల్లేదిగా కనిపించింది అంతే కాదు నండూరి వారి అభిరుచులకు, అభ్మిపాయాలకు అనుగుణంగా రూపు సంతరించుకొని __ “మెళ్ళో పూసల 'పేరు తల్లో పూవు్చల సేరు కిళ్ళెత్తితే సాలు కనకాధి 'సేకాలుః "657 చేసేదిగా కనిపించి అటువంటి ఎంకి వంటి పిల్ల లేడోయి అవి అనిపించేలా సాక్షత్కరించింది, ఇంకా ఎంకి సౌందర్యం పల్లీ యుల అందాన్నే సంతరించుకొని_ ళం "సెక్క-టి సిన్నీ మచ్చు 'సెపితే సాలదు అచ్చః వొక్కనవ్వే యేలు వొచ్చర. వొయిడూరాలు"68 గా రామోరింటిక్షైనొ రంగు శెచ్చే షిల్లగ్మా నండూరి గుండెను నమిలి మింగిన పిల్లగా కనిపించింది, ఈ ఎంకి సాఖిక్కారంలో వళ్లై పడతి రూప సౌందర్యం నండూరి వారికి నచ్చిన రీతిలో చితితమై కవి వ్యక్తిగత అభిరుచిన చాటిచెప్పుతూ ఆక్మా(శయత్వాన్ని కలిగివుంది. నాయకునికి "ప్రేయసికి. “త్రింభువ నమ్ములలో రసోద్టీపనమ్ము వెల్లి విరి యించు ప్రణయ రోొపిణి" గానూ. “అమృతమునకు మాధుర్యమ్ము లలమించు కలశ వారాశి గానూ,70 స్వర్గ భావమ్మునందు విష్ఫారి దిన్య ళోభలడరించు నిర్మల జ్యోతి”! గానూ సాకెత్కరించింది, మల్ల వరపు "ప్రేయసీ సాఇ్షెక్కారంలో కూడా కవి మనోగత భావాలే చెప్పబడి ఆత్యాశ్యయతని కలిగి వృన్నాయి. ఆయన (ప్రేయసి మంచు కన్నీటి తావర వదనంతో (పియ సఖిగా,72 *దుస్పష శోకలోక రాజ్టిగా'73.. “ఆమాయిక

104 బాలగ్యా?4. మధుర గాన జీవి'”5 సాక్షాత్కరించింది, అంతే వాదు “తారాకోచు లాంగి76 గానూ, “తేజోస్నిగ్ధదేహ77గానూ. సారత్కరించి __ “ధువనాలందలి సుందరోజ్వల థ్రీలూ కవనంలో కలగీతమంజు భావాలూ నవమందాకిని శీత వాత సోతాలు78 తళుక్కుమని స్ఫురింపజేసింది ఆమె ఒక దివ్యాంగనగా చికించబడింది. ఇలా భావ కవికి నచ్చిన విషయాలతో తన ప్రేయసిని భావించి అఖి నర్షీచటం వల్ల “ప్రేయసీ సాక్షొక్కారంలో భావ కవులు ఆత్మాశ్రయళ్వాన్నే అశ్యియించిన రచసలను వెలువరించారు, సంయోగ సుఖం ఏ పికృతి గతమైన అంళాలెంత సహజమో షమ. కూడా ఆంతా సహజం అనుకొన్న భావ కవులు తమ 'షేయసులతో కలసి నుఖిం చాలని అరాటపర్గారు. స్వచ్చందంగా తాము షేమించే 'షేయసుల కోసం, వారి నమాగమం కోసం ఉవ్విళ్ళూరారు. భావ కవీ అతని "ప్రేయసీ కలిసి “పువ్వుతో తావిల్కా తావితో తలిపులా, "కోకిలా గొంతులా, గొంతులో కోర్కెలా! "7 వెన్నెలా వెన్నెలా వెన్నలో వెలుగులాగొ “నింగిలో నీడలా నీడలో నిదరలా”79 వుండిపోవాలని కలిని సుఖించాలని కోరుకొన్నారు. ఇలా కోరుకోవటమే కాదు, తమ కోరికలన్నీ మరచి ఒకరి కోసం ఇంకొకరు జన్మాల జన్మాల యాతి సాగించాలని ఉదిలాట పడ్డాడు. ఇలా ఉదిలాడ పడ్డంలో భావ కవి [వణయంపై, పేయసిపై మ్‌ వుండే మక్కువ వ్యక్తమొతూ పంది. భావ కవి హృదయాన్ని పట్టి ఇస్తూ వుంది చూడండి... “ర్ట గ్రిక్రల్ర నెల్ల మరచి నాకొరకు నీవు నీ కొరకు నేను, తొలి వేగు బోకరాలు పూలజతవోలె, ఈ సుధాపూరమందు తేలిపోదము , జన్మవిన్మా లయాతం*80 భావ కవీ తన “ప్రేయసీ కలిసి సంయోగ సుఖాన్ని పొందుతున్నపుడు అమితమైన అనందాన్ని అనుభవించినట్లు భావ కవి అభిప్రొాయపడుతూ ___

105 “కలువ రేకులనీకన్నుగవ గరగంగ్క ఈతరుణు చేత మిందు కళాతరళము, చలువనెలవగు నీ యురశ్శ్ళయ్యనొరగి, ఈ యువకుమారు తాపమ్ము లిగురు సమ్ము*8! అని అంటూ “ఈనవొదిత కాలతీరాన మనకు నమరె....సుఖము"82 అన్నాడు, ఆంతే కాకుండా తలపులు, తడబాటులు లేకుండా తన నేలుకోమని (పేయపిని అభ్యర్థించటం కవి ఆత్మభావాన్నే (పకటించేదిగా వుంది ఈ భావాలను భావకవి చాలా చక్కగా ఆత్మాశయరీతిలోం “ఆలసింపకు (పియతమా। అలరనసీయు మీ 85ష నేశల యౌవనాశయన్ము తలప్పలిక నేల సంశయతాసిత ములు? తడబడి నికేల జంచలాతింక చింత? శ్రీ చరణ పూజనాయ త్తశీలు నితని వీ శుభముహూ ర్తమున నేలుకో శుభాంగి"83 అని.కోరుకొన్నాడు. కాను _పేమించే ప్రేయసిని తనతోకూడా రమ్మంటూ (ప్రకృతిలోని రమ ణీయమైన (పదేళాలకు వెళ్ళి సుఖీంచాలనుకొన్నాడు, షమ పూరితమైన హృద యంతో తన చెలితో ఎట చూసినా ఎవరూ లేని (పదేళాల్లో మలి సంధ్యలో తిరిగి పచ్చిస గోవులకు పాలు పితికే దాకా సుఖించాలనుకొన్నాడు, లేత మనసుల్ని తడిచేసే చెట్ల మాటున కొమ్మలు ఆకుల్లాగా వీపు వీపు అన్ని మాటాపలుకూ లేకుండా కూర్చోవాలనుకొన్నాడు. అందుకే తన "ప్రేయసితో. “ప్టేంయసి లేచిరమ్ము చీవురించిన మాస్వల (కింద శీతలద్భాయలలోన మౌవస సవవసంత శుభోదయమయ్యె, న వ్వుచున్‌ చేయికింజేయంజేర్చి "పెజచింతనలన్‌ మణపించు రాగముల్‌ దీయుచు వాసనల్పరెమళించెడు చోటులయందు జోవగన్‌ "8

106 అని ఆరాటం చెందాడు, ఇతని ఆరాటంలో "ప్రేయసీ సందర్శనం, ప్రేయసీ సామీష్యంలో పొందే ఆనందం వుండి ఆ భావకవి ఆత్మీయళతని నింపుకొంది. ఆంతేకాదు కవికి నచ్చిన సన్నివేళాలగా. చివురించిన చెట్లూ, శీతలద్భాయయ యౌవన నవవసంత శుభోదయం , సపెరచింతనలు మరచి పోవటం, చేయికిచేయి జేర్చి వాననలు పరిమళించే చోట్లలో విహరించటఏ. కనిపిస్తూవుండ్‌ ఆత్యాశయ శ్వాన్ని నింపుకొన్నాయి.

భావకవికి (పపంచంలోని అన్ని విషయాలకం కే “సమ "ప్రేయసి (వఢా నం ఆయ్యాయి. అందువల్లే తన "ప్రేయసితో కలిని తిరగటం, మాట్లాడుతూ వుండిపోవడం , ఒకర్నొకరు చూసుకుంటూ వుండటం వంటి విషయాలే మాధుర్య మనిపించాయి. అంతకు మించిన ఇహలోక సౌఖ్యం లేదని అభ్మిపాయసడ్డాడు, ఈ అభ్మిపాయా న్నే భాడకవి ఆనేక సందర్చాలల్లో ఆక్మాశరియంగా. (పకటించు కొన్నాడు.

"ప్రేయసి సామీపా్యన్నే దివ్య భాగ్యంగా భావకవి భావించడం అతనకి లౌకిక విషయాలతో మళేమీ సని లేదనే చాటి చెప్తున్నాయి. తన నమీపం లోవున్న పేయసకో భావ కివి తన ధృఢవిళ్వాసాన్ని ఆత్మగుణాన్నీ వివరిస్తూ హేమ మణీరత్నగణాలు, బుత్తెప్పు సరుల్తూ సార్వభౌమ భోగములూ ఎందుకు అని (పించాడు. తను ఏ ప్రేయసినై తే సర్వంగా బభావించాడో, ఏ (వేయసినై తే మనసారా. (సేమించాడో ఆమెతో కల్లిసి వలప్ష బాటల్లో తుళ్ళింతలు ఒం కేరోజు నెలల త్తరగల్న నురుగుల అంచుల్ని చూస్తూ ప్రీతితో “సవిమల (పేమ సామా)జ్య పట్టభద్ర భాగ్య” 5 ్లును పొంది సుఖథించాలని మాత్రమే ఆశించారు, ఇలా 'ష్పేయసి సమీపంలో ఉండి పోవటం అక్కడే సుఖాల్ని అనుభవించటం భావకివి మనోభావాన్ని (పకటించేదిగా అత్నాశృయత్వాన్నే కలిగి వుం,

తన చెంతనే వున్న "ప్రేయసితో అచ్చటా ముచ్చటా తీర్చుకోవటం కోసం ఆరాట పడిన సందర్భాత్లో కాడా భావ కవి ఆత్మ్మాశయంగానే భావ [పకి టన చేళాడు. ఎంకి ఎవరని లోకమెపుదైై నా కదిపితే వెలుగు సీడల వైపు వేలు చూపించాలనుకున్న భాదకవి ఆమె తోటి సుథాల్ని అనుభవించాడు. (పేయసి ఒడిలో ఆనందంతో పొక్కిపోతూ, ఆమె ఊసుల్నే నెమరు వేస్తూ నంతోష సాగరంలో ఓలలాడాడు, ఆ ఓలలొడడంలోని ఆనందాన్ని, అనుభవాన్ని భావకవి మనకందిస్తూ య

10/7 *“యొన్నాని "సెప్పేడి యెంకి ముచ్చట్లు? యేటి సెస్పేది నా యెంకీ ముచ్చట్లు ౧౧ దొడ్డిదోవకెళ్లై తొంగి సూడంగానే తోట కాడే వుండు త్వరగొస్త నంటాది కోడిగూసేసరికి కొంపకెల్లాలి నీ కోసరమె సెప్పతాను కోపమొద్దంటాది"86 ఆంటూ భావకవి (పేయసీ సంయోగంలోని మాధుర్యాన్ని వివరించాడు. ఇలా భాద కవితనకు సాక్షాత్కరించి సమీసంలో వుండి పోయిన (ప్రేయసితో అనుభ వించిన సువావ్ని పొందిన ఆనందాన్ని వివరించటంలో తన ఉత్సాహ పూరిక మైన హృదయాన్ని ఆవిష్కరించారు. వియోగ దుఃఖం ఏ; భావకవి తనకు నచ్చిన తనకు (వత్యకమైన (పేయసితో ఎల్ల కాలమూ సుఖించలేడు, జీవితమంతా ఆమె మధురమైన మాటలతోనూ, సుందరమైన (వవృత్తితోనూ, (పవర్తనలతోనూ గడచి పోతుందని ఆశపడ్డాడు, కానీ కాల్యపవాహం వారి మధ్య ఒక అడ్థు తెరను నిలపింది. ఆ అడ్డుతెర సంఘమే అముంది. విధి నిర్వహణ కూడా ఆ నుథాన్ని క్షణకాలం వరకే వుంచింది. ఈ విషయాన్నే భావకవి చక్కని ఆత్మాాశయ రీతిలో _ "ఆతి మనోహరమూ ర్తివై మధ్యపీధి దోచినంత నీకై చేయిదాచుకేల? శాాంవణ శ్యామల (కూర జలదపటిల మాయమైతే సౌధామిసీ, మమతేగొలిపి'87 అని నివేదించుకొన్నాడు. తాను ఏ 'పే్రేయసై తే సర్వస్వంగా భావించాడో, ఏ పేయసి ఆజన్మాంతం తనతు తోడునీడగా పుంటుందని అనుకొన్నాడో, ఆలాంటి (సేయసి తనను ఎడ జాయటంతో భావకవి హృదయం ముక్కలైంది, (సేయసీ వియోగంలో భావకవి ఎనలేని దుఃఖాన్ని అనుభివించాడు, ఇటువంటి స్థితికిభావ కవి తట్టుకోలేక విల

1086 విలాడాడు, ఈవిలాసమే భావకవి [పణయ కవిత్వంలో అధికంగా చోటుచేసుకొని ఆత్మాశ్రయ మార్గాన్నే (ప్రవహించింది. "ప్రేయసీ వియోగంలోని బాధని ఆత్మగ తంగా వెళల్లిడించుకొన్నాడు. కణిక కాలం మా[తమే కనిపించి మాధుక్యాన్ని నింపిన స్త్రేయసి మూయం కాగాతన శేంయసికోసం భావకవి _ “పేేయసీ ప్రేయసీ (పియుడనే ప్రేయసీ వేయి కన్నులు దాల్చి వెదకుచున్నా నే'88 అంటూ అన్వేషణ (ప్రారంభించాడు, ఆ అన్వేషణ వల్ల లాభం లేక పోయింది. దుఃఖమే మిగిలింది, అప్పటి భావ కవి స్థితి హృదయ విదారక మైంది ఆమె లేదన్మి రాదని దృఢంగా విశ్వసించిన భావ కవికి ఆ అలోచనే భరించరానిదై ంది, అట్లీ స్థితిలో కవిలోకం వైపు చూళాడు, లోకం నుంచి కవికి ఆవరణ లభించక సోవదిమే కొక, 'వెరివానిగా జమకట్ట బడ్డాడు. అప్పుడు భానకవి తన బాధా త్మీన తని చెలికే నివేదించుకొనడం కోసం అంతర్ముఖత్వంతో ఆత్మాశ్రయ పద్దతిని అనలంవించాడు, “సీకను చూపు చీకటుల నీడల నాయెద నిల్వ లేదు, సే రాకలిగొన్న నా (బతుకు నందు త్వదీయ మనోజ్ఞ హోసరే కా కమనీయ కాంతిసుధ కొల్వలు కట్టగ లేడు, కొనియే మో కలగున్‌ మనమ్ము వలపుందమకమ్మున నిస్షలంచినన్‌ :”8 ఆని అంటూ తన 'ప్రేయని కనుచూప్త చీకట్లు తనపై _పసరించక పోయినా, తన ఆకలిగొన్న [బతుకులో ఆమె హాసరేఖ (పసరించకపోయినా నలపు తమకంలో ఆమెను తలచుకొం శేచాలు అనిర్వచనీయమైన అనుభవాన్ని “ పొందుకున్నానంటూ సంతోషించడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ ఈ సంతోషాన్ని కూడా భావకవి పొందలేక పోయాడు. “ప్రేయసి ఎడదాటు తీవుతల్తో "ప్రేయసి దూరంగా కాగా భావకవికి తన బతుకంతా దుఃఖ సాగరంలో మునిగిపోయిందిగా

109

అన్‌ పించింది, ఇలా అనీ పించటాన్ని కూడా థావ కవి ఆక్మాశ్యయరీతిలో నే ఇప్పాడు, "ప్రేయసి వియోగ దుఃఖంలో కృంగి పోతున్న భావ కవికి దిశలు పుల కించగా. నిదుర రాకపోగ్కా పొదల మాటున దాగి పున్నట్లు పేయసి “హృదయ దళనదారుణములై న నగ్న గీతమ్ములు"90 పాడగా

*నా విరహ గంధ గీతి కన్వయము జేప్ప

శిరసు లెత్తుచు నున్నవి చిగురు పొదలు

నవ్వు చున్నవి కడల నందప్ప సందె

కావిరంగుల రంగైన మోవి విరిచె”?! అంటూ (పకృతి సైతం తనతో పాటుబాధపడుతూ పుందని అభ్మిపాయసడ్డాకు ఈఅభిపాయం కవి హృదయాన్ని వెల్లడిస్తూ ఉంది. ఆహ్మాశ్యయతనే కలిగి వుంది

ధావ కవి విరహ వ్యధతో భాధసడటమే కాకుండా మింటికీ మంటికీ

ఏక ధాటిగా విలపించాడు, వెక్కి వెక్కి ఏడ్చాడు. ఎడబాటు తనకే కాకుండా (పేయసికి హూడా భాధనే కలిగిన్తూందని అనుకొన్నాడు. అందుకే __

“"ఒక్కటొక్క" టె కన్నీటి చుక్కలొలుక

నేడ్వలేక యేడ్వలేక యేడ్చుచుంటి,

నెచ్చెలీ. యేనెలుంగుద్యు సీవు గూడ

నొక్కమాతు గాటంప్ప నిట్టూర్పు విడుతు

తెలియరాని తెలుపలేని తీక్ణతాప

మెదియొ లోలోన విన్ను వేగించునేమొ; 792 అంటూ ఎడతెగ నటువంటి తన జీవిత యాత౦ిను ఇలా సాగించలేక, ఏడ్వలేక, ఏడుస్తూ బతకలేక కృశించి పోతున్నానవి భాధ పచ్చాడు. ఇలా (ప్రేయసీ ఎడ బాటుతో వాధ పడుతున్న కవికి జీవితం చేకటి మయంగా తోచింది. ఆ చీకటి లోనే దాగిపోవాలని భావకవి శాపతంియపడటం అతని మానసిక స్థితిని చి త్తప వృత్తిని వ్యక్తం చేస్తూ వుండి ఆత్మాశ్రయంగా కొనసాగింపి, చీకటి (బతుకైన తన సితిని తెల్చుతూ భావకవి _

యఖ “రేయి కడుప్పన బీఠట్‌ ఛాయవోళె శమసు 'టెడద దివాంధ గతము విధాన

110 సూర రావాన్‌ వలవంత శేకరీతి నా విషాదమ్ములో దాంగినాండ నేనె,"93 అంటూ తన విషాదంలో తానే దాగి పోయాడు? నవ దుఃఖంతో. బాధపడు తున్న భావకవి తన విషాదంలో తాను దాక్కోవటమే కాకుందా తన మరణ శయ్యను. కానే వరచుకోజూళాడు.. దీనికంతా కారణం భరించరాని (పేయసీ వియోగ, భార మేవదలి పోనటవంటి తనఅవసానవాంఛ నురణమేకాగా భావకవి. ప్పన్సు మరణించు చున్నాను; ....... నా మరణశయ్య పఅచుకొన్నాను నేనె; నేనె నాకు వీడ్కోలును విన్నించినాను। నేనె నా పయి వాలినా. నేనె జాలి నెద నెదగదించినాను, రోదించినాను94 అంటూ ళోకాతీశయ హృదయ థారంతో మరణ సన్నద్దుడయ్యాడు. ఇలా తన దుఃఖాన్ని, దుఃఖ తీవితని మరణావస్టని భావ కవి వ్యక్తం చెయ్యటం వల్లి వియోగ దుఃఖంలో అత్మాశయత్వమే అంచులు తీరి కన్నీటి రూపంలో (పవ హించింది. విషాధ మాధుర్యం ; వియోగ దుఃఖాన్ని అనుభవించిన భావ కవి హృదయం కరుడు గట్టింది,ఆ కరుడు గట్టిన హృదయానికి విషాచమే మాధుర్యాల్ని ఒలికించే "విగా అగుపించింది. తినగ తినగ వేయు తియ్యగా వున్నశ్సు భావ కవికి ఆవేదనే మధురమనిపించింది, అందుకే వియోగ దుఃఖంలో మునిగి తేలుతూ వుండి పోయిన భావ కవి విషాదంలో నే సుఖాల్ని అనుభవించడానికి ఉద్యుక్తు డయ్యాడు. భరింపరాని వియోగ దుఃఖంలో భాధ పడిన భావ కవిస్థితి పలాయనం. వైప్ప, మరణం వపు మొగ్గు చూపంది. ఆందుకే దుఃఖమయమైన వాస్తవ జగత్తు నుంచి దూరతీరాలకు, రహ స్తీరాబకు ఎగిరిపోవాలని సంకల్పించుకొన్నాడు, ఆందుకే చందువితోను, సంధ్యాసమీరంతోనూ తన నెచ్చటి కై నా ఎత్తుకొని పొమ్మన్నాడు. కొసీ ఇవేవీ ఆతని కోర్కెను నెర వేర్చ చేక పోయ్యాయి. అందువల్ల చివరి [నయత్నంగా మరణించడానికి కూడా సంసిద్దుడయ్యాడు. ఇది కూడా నెర వేరలేదు

111 అటువంటి స్థితిలోనే మనో నిబ్బరంతో కష్టాల్నే ఎదుర్కొంటూ దుఃఖాన్నే ఆశ యించి బతుకు గడపాలనీ నిశ్చయిందుకొన్నాడు. ఇటువంటి స్దితిలో దుఃఖాన్ని, విషాదాన్ని ఆనందంతో స్వీకరించటం, మాధుర్యంగా భావించటం కంటే గత్యం శరం లేకపోయింది అందుకే _ “నాకు నిశ్వాస తాళ వృంతాలు కలవ, నాకుంగన్నీటి సరుల దొంతరలు కలవు, నా కమూల్య మపూర్వ మానంద మొనంగు నిరుపమ నిళాంత దుఃఖంపు నిధులు కలవు . ఎవ్వరనసి యెంతురో నన్ను? %5 అంటూ తనకున్నటు వంటి సంపద యేంటో వివరించి సగర్వంగా చెప్పుకొన్నాడు. “నిశ్వాస తాళవృంతాల్లుి “కన్నీటి సరుల దొంతరలు,” *దుఃఖంప్ప నిధులు తన కశున్నటువంటి సాధాగ్యాలుగా సేర్కానటంతో భావ కవి వియోగ దుఃఖం పల్ల (ప్రాప్పించిన విషాదమే నంపదగా భావించినట్లు తెలుస్తూవుంది. అంతే కాకుండా అతని ఆత్మ స్టైర్యాన్ని కూడా (ప్రకిబింబిస్తూపుండి ఆక్మాాశయత్త్వాన్నే కలిగివుంది. ఇటువంటి ఆత్మ స్టైెర్యమే కవికి ఏడుస్తూ కూడా బ్వితుగీడ్చ గలగజానికి చేయూకళ నిచ్చింది. అందుకే ఆకాశం ళుంగి కూలి పోయే విధంగా చీకట్లు ముసిర్సినా, కరడు గట్టినా సరే వలప్ప తీపి ఎరుగనటువంటి లోకం రాతి గుండెతో. నిషులు కురిపించినా సరే “హృదయమున్నంత వరకు నా యేమ కాంక్ష బతికి యున్నంత వరకే బితుకుచుందూ95 అని నిబ్బరంగా జీవించ దలిచాడు. ఇలాంటి గుండెనిబ్బరంతో తనన్గు కానే నం టోధింగుకొంటూ చీకుచింతల మానుమంటూ

• వెక్కియేడ్తు వదేల? ధిక్కరింపుము కోక కర్కళా వేదనల నో కవీ। ఓక వీ:

112

అవి ఓదార్భు కొన్నాడు. ఇలాంటి ఓదార్చు కవి ఇతరుల కోసం కవి 'పయిసీ వియోగంతోనూ,. విరహ తావంతోనొ, లోకం చూపే అనాదరంతోనూ బాధ పడుతూన్న తనకోసం చెవ్వుకోరట ఆక్మాశ్రయళ్వాన్ని ఆ్యశయించి వెలికురి కిందిగా జాల్వారింది ఇటువంటి శృతిలో థావ కవి తనకువానే అమృత మొలికించే [పయత్నం చేస్తూ విషాదాన్ని మాధుర్యంగా మలచుకొని ఆనందాన్ని నింప్పకో జూదాడు. కాబ్టే

*"ఆశలన్నియు భగ్నంబులగు కొలంది

సలుస నొక రోదనపు సడి సన్నన్దైన

జీవనము న్వస్న కూన్యమై పోవు కొలది

జాడ విడలోత నొక దుబ్బునసీడకై న

"ప్రేమ దాహిన నెడర తపించు కొలది

అమృత మొలకింళా స్మిత సయనాంచలములి98 అంటూ తన భావాల్ని ఆవిష్కరించాడు, ఇటువంటి సతి భావ కవికీ కలగటం వల్ల సంతోషాంబుధిలో మునిగి పోయినట్లు సంతృషప్క్‌ చెందొడు. తాత్విక గమ్యం: తనదంటూ ఒక లోకాన్నీ, తనకంటూ ఒకపే'యసినీ సృష్టిం చుకొన్తి ఆ 'స్రేయసినే సాకిత్నరించుకొని ఆమె సంయోగంలోనూ, ఆమె నియో గంలోనూ సంతోషించి సుఖించిన భావకవికీ ప్రణయ విషయంలో ఉదాత్తత ఏర్ప డింది. రాయగా రాయగా మెరుగులు తేరుతుందన్నట్లు భావ కవి హృదయం ఆతోచనలణు మెరుగులు శేరాయి. ఎన్నో కష్ట నిష్టురాలకి గురై బాధని అనుభవిం చిన భావన కవికి విషాదంమాధుర్యం అనిసించింపి, అంతే కాదు తనను ఎడబోసిన "'పేేయసి వియోగాన్ని వియోగంగా భావించక శ్రేయసి తనతోనే ఉందనే నమ్మకం ఏర్పడింది, చుట్టూ వున్న షఫకృతిలో ఆమే రూసం [వతిఫలించి, అటువంటీ (సతి ఫలం భొవ కవీని ఇహలోకాల్ని దాటి తాత్విక సీమల్లోకి తీసుకెళ్ళింది. తన 'పేయసి (పకృతిలో భాసిస్తూ సృష్టి కర్తలైన భగనంతుని అంకాల్లో దర్శన మిచ్చింది, ఇలా అనిపించబంతో భావ కవి (ప్రణయం తాత్విక గమ్యాన్ని చేరుకొంది. ఇటు వంటి స్టితీని కూడా భావన కవి ఆక్మా్యశయంగానే వ్యక్తం చేభాడు. ప్రేయసీ వియోగాన్ని, విషాధ మాధుర్యాన్ని అనుభవించిన భావ కవిం

113 “వాలునీ కనురెప్పల జాలి చూపు లల్ల దిగ జాటీ దిగ జాజీ అమరనాథ కంర మూలా నుమ దళాలు గాగ గగన వాహిసి సీరజాళినీ పక్షసీల నాట్యములుగ్క తారా తోరణములు గాగ “కలుగునా నాకు నీ వియోగమ్ము సకియ'"?9 అంటూ పరమాత్మ చింతన వైష మొగ్గు చూపాడు. స్ర్వియసీ కను రెప్పల జాలి చూప్పలు మెల్ల మెల్లగ దిగజారి అమర నాధుని కంరమాలలో వేలాడే సుమదళాలయ్యాయి. అనటం ప్రేయసి ద్వారా పారమార్థిక చింతనని అలవర్చుకోవటాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ వుంది, కవి భావాన్ని (ప్రకటిస్తూ వుండి. ఇటువంటి దృష్టి అలవరచుకొన్న భావ కవికి తన "ప్రేయసి “ప్రేయసిగా కాక దివ్యత్వాన్ని సంతరించుకొన్న చేవతగా అనిపించింది. అటువంటి దేవి కోసం తస జీవన్ముక్తి కోసం భావ కవి ఆరాట పడిపోతూ. "మరణ దేవకవో, సుభా మధుర విధుర జీపి శాంతినో, ప్రేమైక జీవ కళవో విలయ సౌందర్య ధ్యాతివో, విశ్వగాన మోహినివోో యిహ దుఃఖ తమోని యతివో ఎవతవైన సరే .. అం అం న. లం ంంం (పేమ్మపసన్న మైన యద్వంద్వ కాంతి సీమాంతరమున శాళర్థాత సుషుప్తి ముంచి (పళాంతు జేయ "షేయసీ! హ్రేయసీ! దయసేయు మిప్పడె!00 అంటూ ఇహలోక సంబంధమైన సంతృషప్పికోసం, “ప్ర్వయసి పొందుకోసం కొక జీవన్ముక్షికోసం ఉబిలాట పడటం భావకవి మాససిక సరిపర్తనని, మోకసాధన3 అభిలాషని వ్యక్తంచేస్తూ ఆత్మాాశ యత్వాన్నే కలిగివుంది. తాత్విక గమ్యాన్ని చేరుకో వటంకోనమే భావకవి చేసిన (స్రయత్నమే ఐలీయమైందై చివరకు తన్నొకస్తీగా భావించుకొని తనప్రాణ నాయకుడైన భిగనంకునితో ఐక్యం కొనటం కోసం

114 త్రూట పడటంగా రూపొందింది ఈ వి్షయాన్ని భక్తి-ఆత్మాాశయం అనే అంళం (క్రింద తరువాత్‌ వివరిస్తాను . ఈ అధ్యాయంలో ఇంత పరకు భావ కవిత్వంలో సరానమైన పకృతి కవిత్వంలోనూ, (ప్రజయ కవిత్వంలోనూ విభిన్న రీతుల్లో దర్శనమిచ్చే ఆత్మా యత్వాన్ని గూర్చి చర్చించటం జరిగింది, అంతే కౌకుండా (పకృతి వణయంలో అణుమా(తంగా చోటుచేసుకొన్న వస్తు పాంధాన్యమైన భావ కవిశ్వాన్ని కూడా స్పృశించటం జరిగింది, ఇక ఈ అధ్యాయంలో భావ కవిత్వ శాఖరైన భక్తి, దేశభక్తి స్మృతి కవి త్వంలో చోటుచేసుకొన్న ఆత్మా [శ యక్వాన్నిగూర్చి తెల సుకొ నే (పసయత్నం చేద్దాం. భక్తి-ఆక్కా శ యవ్వం వ పాళచీన కాలంనుంచీ భక్తి తత్వం కావ్యాల్లో వెల్ల శొశూనే వుంది ప్రొచీన కాలంలో వచ్చిన భక్సి తత్వం కొంత ఆత్మా్యశయతని (్రదల్యంచినా పుఠాకొల్లోనూ, మాహత్మ్య కావ్యాల్లోనూ భక్తి వస్త్యాశయంగా నే కొనసాగింది, (ప్రాచీన కవిత్వంలో శివకవులు భక్తితత్వాన్ని _సతిపాఏించే కావ్యాలు “పెక్కు రచించారు.అఆవన్నీ వస్త్వాశయంగానే వెలిశాయి, తరువాత వచ్చిన భక్తి కావ్యాలన్నీ నస్త్వాధిక్థత నే కలిగివున్నాయి. ఆధునిక కాలంలో వెలువడిన భక్తి కవిత్వం దీనికి భిన్నంగా అక్కా శయ పద్ధతిని సంతరించుకొంది, ప్రాచీన కవుఎు భృక్తిమార్గంలో నవ విధాలైన భక్తి తత్వాన్ని ప్ర3పాదెంచ టంకోసం అనేక మండి భక్తుల కధల్ని, భగవంతుని మహిమల్ని కొనియాడుతూ , క్షేత మాహావ్యాన్ని, స్థలమాహాత్మ్యాల్ని, తీర్ధ మాహాత్మ్యాల్ని వివరించారు దాంతో కేవలం కవుల వైయక్తిక భక్తి భావానికంటే భక్తి పూరిత హృదయుల కథలు భిగవంతుని లీలలు, కావ్యాన్లో ఇతివృత్తాలయ్యాయి, అధునిక కాలంలో ఈ పద్ధి తిలో మూద్చు వచ్చింది

కష్టనిష్టూరాలకి గురైన ఆధునిక కవి తన టోధల్ని, భగవంతునితో నేరుగా ని వేదించుకొనే పద్ధ3ి అలవాటు పడ్దాడు, శతక కప్పలు, సంకీ రృనాచార్యులు భి విషయంలో తకవద్ధతినే ఆశర్పియిందారు, ఈ విషయాన్ని ఇదివరకే వివరించాను ఈ స్థితిలో నవ్య కవి తన దోషాల్ని తానే స్వయంగా ఎత్తిచూప్పుకొ టూ భగవం తుని కరుణా కటాక్షం కోసం తహతహాలాడాడు, * ఆ తహతహతో అత్మ [పషెళ నం చేసుకొంటూ భగవంతుని గుణగణాల్ని బౌదార్యాన్ని కొనియాడుతూ భగవంతు

115

నిపై తనకున్న భజక్తిభావాల్ని (పదల్శించుకొన్నాడొ. ఇలా చేయటం వల్ల వస్తా శంయ పద్ధతితో కొనసాగుతూ పుండ్‌న భక్తి వావ [పకటన ఆత్మాశయళ్వాన్ని సంతరించుకొంది.

ఆధునిక కవిత్వంలో ఆత్మాాశయ పద్ధతిలో కొనసాగిన భ క్తి భావకవుల్లో శిండు పాయలై ప్రవహించింది, ఒకటి శివతర మైన భక్త్యా వేశం కాగా మరొకటి విస్తు సంబందిమైన భక్తి తత్వంతో క్నూడుకొన్నవి శనపరమైన థిక్ర్యావేశంలో భావ కవులు వుని నాట్యాన్ని, ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని కీర్తిస్తూ భవ బంధాలనుంచి ముక్తిని (వసాదించమని ఆత్మార్పణ కావించుకొన్నారు, విష్ణు సందింధమైన భక్తి తత్వంలో అలాగాక తమొొక గోపికగానో, “పేయసిగానో భావించుకొంటూ భగ వంతుని (ప్రణయ నాయకునిగా ఛావించి కరుణతో తమని స్వీకరింపమని మధుర భక్తిని వెల్లడి చేసుకొన్నారు తమ తమ తప్పిదాల్ని ధగవంతునికి _నివేదిస్తూ పాన పంక్షిలం నుంచి తమని రక్షింపమని భగవంతుణ్ణి దీనాతి దీనంగా కన్నీరు నున్నీరు కాగా (పార్టించారు. దాంతో ముందటి సాంప్రదాయక భక్తిలోన్‌ ఆరా ధనా తశ్వానికి తోడుగా ఆత్మార్పణా తత్వం వెల్లడ్డై భావ కవులభక్రి కవిత్వంలో ఆల్మాశయత్వం పొంగులు వారింది.

అట్లని భావ కవుల భక్తి తత్వం అంతా ఆత్మా్మశయరీతిలోనే కొనసాగిం దనడానికి వీలు బేదు అధికంగా ఆక్మా[శయతని నింపకొన్మిపవహించింది, ముందు భావ కవుల కలంనుంచి జాల్వారిన భక్తి తత్వంలోని వస్త్వా_శయకని రేఖామాత్రంగా పరిశీలించి ఆపైన ఆక్మాాశయత్వంతో పెల్లువికిన భక్తి తత్వాన్ని గూర్చి ఆలోచిద్దాం,

భయంకరాకారుడైై తాండవం చేస్తున్న శివుజ్ణీ ఆయన రూపాన్ని కొంత మంది, భావ కప్పలు భక్తితో కీర్తించారు. ఆ శివఛక్స్యుపాసనలో హృదయాంత ర్లతమైన దిన్య ళద్తిని కాక శివుని బాహ్యాకారాన్ని, నాట్యవిన్యాసాల్ని కొనియా డారు, ఇటువంటి సందర్భాల్లో భావ కవుల శివసంబంధమైన భక్తి భగవంతుని రూపురేథా విలాసాలు, మహిమల కొనియాడడంతో వస్త్వాశ్రాయంగా కొనసా గింది, ఇలాగే తన వ్యక్తిత్వాన్ని విన్మరించి, . గోపాలుని గోపికా దృష్టితోనూ, “ప్రేయసీ దృష్టితోనూ కాకుండా స్తామాన్య భక్వుని దృష్టితో దర్శించిన నందర్భా ల్లోని వైష్ణవ భక్తి కూడా వస్త్వాళర్టయంగానే కొన్నసాగింది, శ్రీకృష్ణుని బాల్య

116 పేలల్ని అవకారఘట్లాల్ని స్మరించి ధావ కవుల భక్తి మార్గంలో వస్తాధిక్యమే వుంది, “చంద్భమకుటము జటాజూటము సాంద్యొ సీలపు జదలపాపట సురిగి పోతున్నాయ్‌; చక్కనీ మువ్వన్నె చర్మము అక్కళించిన పొట్లపైని అంటి యుండీ అంట కున్నాదోయ్‌" 101 అని “+నర్యాతి (ప్రభను భక్త్యావేశంతో గానం చేసిన భావకవి భగవత్సంబంధ మైన ఆత్మీయతా ముదుకు నోచుకొన్న భక్తి తత్వంకంకే భగవంతునీ వస్తువు లను గూర్చి (పళంన చేన్తూ వస్త్వ్యాశియత్వంతో కూడుకొన్న భక్తినీ స్రదర్శిం వాడు, చంద్రమకుటం, జటాజూటం, మువ్వన్నెచర్మ౦, ఇవన్నీ శివుడు ధరించే ఆభరణాలు వస్త్రాలూనూ, వీటిని కొనియాడటంతో భగవద్వస్తు సంబంధమైన భక్షికత్వాన్ని (ప్రదర్శించిన వాడయ్యాడు. భావకవి ఇందులో వచ్వ్వాళశ్యియమే ధ్వనిస్తూఉండి, “ఏమని పొడితివో గోపాల కృష్ణా ఏమని పొడితినో భామలు పదియారువేలు పరవళలై సొక్కిసొల బృందావనమా సందమయముగా యమునా నదిలో నమృళము పౌంగగ ఏమని సాడిశివో

11/7 గోపాల కృష్ణా ఏమని పాడితివోః" 102

అని భావ కవీ అనడం ఛ్రీకృష్ణున లీలను గూర్చి జేసిన గానం అయ్యింది, ఇందులో పదహారువేలమంది గోపికలతో శ్రీకృష్ణుడు బృందావనంలోనూ, యము నానది ఒడ్డునా విహరించిన ఉదంత | పస్తావనలో వస్త్వాశృంయతని కలిగిందిగా వుంది ఇంతేగాక గీతగోవిందంలోలాగ రాధాకృష్ణుల, గోపీకృష్ణుల పాత చిత్రణ, మసస్తత్వ నిరూపణతో కొనసాగిన భక్తి కవిత్వం కూడా వప్వ్వాశయ పద్ధతి లోనే కొనసాగింది. విశ్వనాధ శృంగారవీధి ఈ కోవకు చెందినదే!03,

ఇక.థాన కన్సరభక్త్‌ కవిత్వంలో _పతివింిస్తూవున్న ఆత్మాశంయ కవితా రీతిని పరింలిద్దాం, _సేమ్మ (ఘూయలోక జలధున్లో మువిగితేలి దుఃథాన్నే నింపుకొన్న థావికపుల దృష్ట బలీయమైన ధిగవచ్చింకనలో నిండారిఎవి, బాధ లతో సతమక యౌతూవున్న ఈ లోకానికి పరమాత్మే వృీశ్రైక గమ్యం అని థావించాడు భగవంతుడే సర్వం అని నమ్ముతూ తన దోషాల్ని, తన బాధల్ని, తనకష్టనష్టాల్ని భగవంతునికే నివేదించుకొంటూ. ఆత్మపిక్షైళనం గావించు కన్నాడు. ఇలా వ్యక్తిగతమైన లోపాల్ని వెల్లడిచేస్తూ ఆరాధనా తత్వంతోనూ, ఆత్మార్భణా తత్వంతోనూ రూపు సంతరించుకొన్న భావకవుల భక్తి ఆత్మాశ9) యంగా వెలికురికింది ఇలా ఆత్మాశంయంగా 'వెలికురికిన భావకవుల భి భగవం తుని గూర్చిన నిరంతర చింతసతోనూ 8వభక్రి పారవళ్యంతోన్తూ విష్ణుప్రీతి _ మధుర భక్తి తత్వంతోనూ, భగవదైక్య ఆరాటంతోనూ అలరారింది. ఈ విష యాల్ని వింగడించి పరిశీలిద్దాం. నిరంతర చింతన ; దుఃఖపూరిత హృదయంతో జీవిశాన్ని ఎదుర్కొంటూ వున్న భావ కవి మనసు భగవంతుని గూర్చిన నిరంతర చింతనలో సంతోషాన్ని నింప్పకోజూసింది, భగవంతునికై చేసే అన్వేషణలో దారీ తెన్నూ కానకున్నా సరే కంర మెత్తి పిలిస్తే భగవంతుడే తన 'సేవకుల్ని పంపి ఆదరిస్తాడనే ఆత్మ విశ్వా సం (ప్రబలింది, అందునల్ల భావ కవి భగవంతుని చింతనలో ఎల్లకాలం కాలం గడప విశ్చయించు కొన్నాడు. ఆదృష్టితోనే భావకవి.

“ఏ మహా చిత్తవృత్సీ చిత్తము చెనసియన్న నిఖిల జగము జిదానంద నిలయమగునొ

118 యట్టి సుఖబీవితాలంబైమయిి మైన సంతుష్టి నిరంతంబు నాశుయింకు” 104 +నంి నమస్త జగానికీ చిదాసందాన్ని (ప్రసాదించే చిత్తవతిని అవలంనిందాడు, ఇక్కడ భగవంతుని స్వరూపం పైన కాక బిగవదంళపై నిరంతర చింతన కలిగి వండే తత్వంతో పాటు కవి చితృవృత్సీ (పదర్శితమై ఆత్మా_శయత్వం కసిపిన్తూ పుంది. ఇటువంటి నిరంతర చింతనలో మునిగిపోయిన భక్తుడై న భావ కవికి భగ వంతుని రూపం సుందరమైందిగానూ, భగవంతు. "పేరు వీనులకు విందుగానూ భగవంతుని జాడలు. సౌఖ్యమైనవిగానూ, భగవంతుని లీలలతనువు పులకరింప చేసేవిగానూ అనిపించాయి, నిరంతర చింతనా మగ్నమైన భావకవి పరమాత్మ చింతనలో ఆనందాన్ని అనుభవించాడు, తన నంతలన్నీ మరిచిపోయాడు, భగ వంతుని ఆరాధనలో పారవళ్యం పొందాడు, ఈ విషయాన్నే చక్కని ఆత్మాశయ ధోరణిలో భావకవికి (పకటించుకొన్నాడు. తను నిరంతరం చింతన చేసే భగవ త్స్వరూపాన్ని తన కళ్ళ ముందే శేజరిల్లుతూ వుండమంటూ "పణయ పూర్ణ హృదయడవై భాసమాన దేహుడవై దేవః నా కనులయెదుట తేజరిల్లు యెస్పటిట్లు* 105 ణు గా ఆనిప్రాదేయ పడ్డాడు, ఈ పాధేయతలో భావకవి అకుంఠిత మై భక్షితత్వం, సరమాత్మ సన్నిధిలోనే కాలం గడప నిళృయించుకోవడం వెల్లడై ఆత్మాశయ త్వమే (పతిబించికమైంది కొవకవి భగవతుంని గూర్చిన నిరంతర చింతననేగాక నిత్యసేవనికూడా జరపాలని ఆరాట పడ్డాడు. భగవంతునికి చేసుకొనే మనవిలో తాను ఇహలోక జీవితంలో బంధీకృతుడయ్యాడని కాళ్ళు చేతులక్కు సం కెచ్ళున్నాయని (గహించా నిం *సీపాదాలకు నిళ్య 'సీవనే నెట్లు చేతునో సెలవిమ్మా?

119

సీనామాంకిత దిద్య గితములు

ఎట్లు పాదుదును సెలవిన్మూ*106 అంటూ నిరంతర భగవత్‌ చింతనా మగ్నుదు కావడానికి చశయత్నం చేస్తున్నాడు. ఇక్కడకూడా భగవంతుని గూర్చిభక్తుడు చేయదలచుకున్న నిత్యసేవ, భగవంతుని “పేరా అంకితమెన దివగీతాల గానం చెయ్యడము కవివ్య క్తిగత మైన ఆఅంళాలై ఆత్మా(శయత్వ్నాన్నే 89గి వన్నాయి శివ భక్తి పారవళ్యం ; భావ కవిత్వంలో భ కి తత్వం రెండు పాయవై (సవ హించిందని ఇదివరకే "పేర్కొన్నాను. భారతీయ మత దృక్పథాన్ని అనుసరించే భావ కవిత్వంలో శివభక్తి పాఠకవశ్యం. వైష్ణవ భక్తి తశ్వం ఫలపదంగా వర్ణి ల్లాయి ఈ రెంబు రకాలై నళక్తి తత్వాల్లో భావ కవిత్వం కొంత నస్తాఃశయంతో పొటు ఆత్మా(శయత్వాన్ని కలిగి పుందిం

భగవంకుడొక్కడే ఆయినా ఆదివ్య స్వరూపని తమకు ఇష్టమైన ఆకారాలతో భావంచుకొని ధ్యానించి తన్మయత్వం చెందారు భావకపులు. అట వంటి స్వరూ పాలలో శివుడు విష్ణువు (ప్రాతినిధ్యం వహించారు, శివుని రూప విలాసాలతో పాటు శవతత్వాన్నే కొనియాడుతూ భావకప్పలు ఆత్మ(పక్షళనం కావించుకొని భక్తి పొరవళ్యం పొందారు, ఈ స్థితి చక్కని ఆత్మ వ్వక్రీకరజతో పొంగులు వారి (యవహించింది, అందువల్ల శివభక్తి పారవశ్యంలో ఆక్మా(శయత్యం పాదులుదన్ను కొంది, ముల్లోకాలు భరింపరాని అనందంఠో మునిగి వుండగా (వతి దెనసాంతం

లోనూ నిత్య నూతన తాండవ నృత్యకేశి అవధరించే నటరాజును మదిని తలచు కొంటూ భావకవి పారవళ్యాన్ని పొందాడు, ఆపారవళ్యంతో శివునిలో కూడా కలసి పాడి అఆగాలంటూ అభిలషించాడు. ఆ అఖిలాష వెట్టిగా తోచింది. లజ్జ విడిచి శివునిపై భక్తి దాహాంతోం

'ఆటతోపాటళో నేర్చినట్టు దేవ

ఏనుకూడ నీవలె నటియింపనిమ్ము

ఎడతెగని యా[తనెట్లు సాగించు వజకు।

ఎట్లొసీ దర్శనము సాధించువణకు; "107

120 అంటూ (ప్రాధేయపడ్డాడు. ఇలా భక్తుడు ధగవంతుని లీలకు ముగ్గుడై తన మనో భావాల్ని (సకటించు కోవటం ఆత్మాాశయత్వాన్ని కలిగివుంది. ఇక్కడ భగవంతు నితో సామీప్యాన్నీ, సామ్యాన్నీ పొందాలన్న భక్తుని హృదయం వ్య క్తమై తన జీవిత యతని భగవంతునిలా ఆటలతోనూ, పాటలతోనూ గడపాలనుకోవటం భావ కవి శివభక్తి పొరవళ్యాన్ని వ్యక్తం చేస్తూవుంది. శివభక్తి పారవళ్యాన్ని పొందడమే గాక భావకవి తనను కరుణించి పాలించ మంటూ శివుణ్జీ వేశుకోవడం కూడా జరిగింది. ఈ వేడికోలుకూడా ఆత్మ వ్యక్తీ కరణతో ఆశ్మాశయళ్వాన్నే నింపుకొంది. భావకవి శివభక్తి పారవశ్యంతో. “చుక్కలు తిరిగే హిమాదిపై ఆ వాకము చేసే గొరీళా . విన్నావయ్యా నామసవొక్కటి విన్నవించనా గొరీళశా!” 108 అంటూ పోరంభించి తన మనవిని వునికి విన్నవించుకో మొదలెట్టాడు. శిపుని శరసు పూవుగా వున్నటువంటి ఆంాళగంగాఎలం, చెమ్మచేత తడిసినట్టి పుణ్య భూమిలో పుట్టి శివుని పాదాలనెడ ఎర్రనైన కమల మకరందాన్ని తనివి తీదావాగా నంటూ శివునికి తనకూవున్న సంబింధాన్ని వ్యక్తం చేసుకొన్నాడు, అంతే కాకుండా సృష్టి మరుగులో తళతళ మెరిసే కాంతుల్ని చూస్తూ కాలాన్నీ, చిక్కుల్నీ దాటి కడిలే దిన్య తేజస్సును దర్శించానని "పేర్కొన్నాడు. అటు తరువాత_ “యక్షులు పాడే హిమానది మీద కొలువుండే ఓ గొరీళా విన్నాపయ్యా నా మనవిష్పుడు పాలింజెదవా గౌరీళాా”* 109 అంటూధిగవంతునిపాద 'సేవలోనూ. దివ్యగీతాలాపనములోనూ కాలం గడపడా నికి మార్గం ఏదో చెలపమంటూ వేడుకొన్నాడు, ఇలా భగవంతుని భక్షుడు శవ భక్తీ పారవళ్యంతో 'సేవించాలనుకొనడంలో కవి దృఢసంకల్పం . అకుంఠిత దీక్ష, ఆత్మార్పణా తత్వర్య అరోధనాతత్వం చోటు చేసుకొని అత్మీయళా ముద్రను సంతరించుకొంది,

121 విష్ణుష్సితి - మధుర భక్తి ; శ౩వసంబంధమైన భక్తి - విషయంలోనే గాకా భావ కపులు వైష్ణవ భక్తి విషయంరోనూ అత్మాాశయ ధోరణినే ప్రదర్శించారు. విష్ణు సంబంధమైన కథలు, భక్తుల చ౭[తల విషయం మినహయించి విష్ణుప్కితితో ్రీకుష్ణునివై గల తమ భావాన్ని ప్పిదర్శించటంలో భావకవులు ఆత్మా శయత్వాన్నే (దకటిందారు. భావ కవి విష్తువుపైగల (పీతితో. "ఒంటిగా నుయ్యాలలూగితివా నాముద్దు కృష్ణాః చు ళా జంటగా సను పిల్వదగదోయీి!" 119 అంటూ భగవంతునితో కలిసి ఉయ్యాల లూగాలని సంబర పడ్డాడు. "ఇక్కడ విస్తాపుకు సంబంధించిన బాల్య వీలల్ని స్మృతికి చెచ్చుకొంటూ అంతకంమె మహా (వళయంలో వటపతంింపై తేలియాడిన విస్ణుపుకు జంటగాతను , 'పుండి వుంటే బాగుండేదేమో అనుకొంటూ భావకవి తన విష్ణు భక్తిని పదర్శించుకొన్నాడు. భాపకవి దృష్టితో భగవంతుడు శృంగార నాయకుడు ఆ నాయకుని ముందు తనుష్రేయసిగా నిలుచుని హృదయ నాభునికి కానుకలు, కట్నాలు సమర్పించు కొంటూ చివరకు సర్వస్వమూ అర్పించుకోవాలని కోరుకొన్నాడు. అంతేకొదు భావకవి తనను తాను గోపికగనో, రాధికగనో భావించ్తుకొని ఈన పాంణ నాథుడైన (శ్రీకృష్ణుని వెదకడం, కానరాకపోగా కృష్ణవియోగంలో 'దహించుకొనిపోతూ వియోగ స్లితితళో తన బాధల్ని. మధుర వేదనాశీలాలై న అంళాల్ని గానం చేళాడు. థు మలు భగవంతుని పృరుషుడుగా భావించి తన్నాక స్త్రీగా భావించుకొంటూ భావ కవి భగవంతుకై చేసిన అన్వేషణలో ఆత్మార్పనా తత్వమూ, ఆరాధనాతత్వమూ చోటు చేసుకొని ఆత్మాాశయంగా వెలికురికింది. ఇటంవంటి స్థితే మధుర భక్నిగా (వకటిత మయ్యింది. ఇలాంటితత్వమే. పా్రొచీన కవిత్వంలో పదకవిత్వంలోనూ వుందన్న విషయం, ఇదివరకే (ప్రస్తావించాడు ఆధునిక కవిత్వంరో మధుర భ కితో కూడుకొన్న ఆత్మాశయకీతి వెంకట పార్వతీశ్వరుల “ఏకాంత సేవ” లో అాలి ఆధికంగా దర్శనమిస్తూ చుండి. బో మ _ వ్‌ 6 ము భాన కవికి "ప్రేయసి తత్యంతో పరచ్భూత్రజ్షోస్య్య ద్రూప్రమైస ను. వాలని ఆరాటం. కానీ సిగ్గు అక్తొచ్చింది , జీ స్టట్య్‌ తలో. | ల 1 ఉట టల నటీ టై టు లట పా.

122 “అన్యం బెరుగని యసహోయనాట మనసు నిల్బగ లేనిమానిసి నాట( బేమ దాపగ లేని (ేయసి నొట నెదురునున్నట్టి ప్రొణేకునిన్ను6 గౌగిలింతమటన్న కౌతుహలమున దరిచేరవచ్చుకే తప్పుగా దలచి దీనురాలిని నన్ను దిగనాడి చనుట (పియముగా దోచెనే _పేమ స్వరూప'!!! అని ప్రేమ స్వరూపుడైన హృదయనాథుని పళ్నించాడు. ఇక్కడ (ప్రేయసీ (వియులమధ్య (ప్రణయ భావంలాగే భక్సుడు, భగవంతుని మధ్య భక్తి ధానం ఆత్మ గతంగా బహిర్గత మైంది. _పియుని కౌగిలియకోవాలన్న ముగ్గ హృదయంతో (పేభుస్‌ పడే ఆరాటం, ఆ ఆరాటంలో ప్రదర్శితమైన సిగ్గు కవి వ్యక్తిత్వాన్ని భక్తి తత్వంతో వదర్శిస్తూ ఆత్మాశయత్వాన్ని కలిగిపుంది. పరమాత్మనే (పియునిగా భావించి సర్వమూ అర్చించి (బతుకుసా గిస్తువ్న భావకవిని భగవంతుడు స్వీకరించకపోగ్యా చివర విరహాగ్ని ఎదలో రగుల్కౌాంది ఆతని మృదు హృదయం దహీంచిపోయింది. అయినా తనంతకుతాను భగవంతునికి సమర్చించు కొన్న [పేమ పూరిత హృదయాన్ని వెనుదీసుకోకుండా. “నాదు.జీవికకావ్యమేనాడు నీకు నంకితముజేసి కొంటి నాయంత నేను నాట్సీ పేమాక్ష్తరములు కన్నీటం గడిగి చెరపివేయ నాకరమానె జీవితేశః” [12 అన్‌ అంటూ తన దృడమైన భక్తి తత్వాన్ని ఆత్మాశయ ధోరణిలోనే (ప్రకటించు కొన్నాడు, తాను అమితంగా (సేమించే భగవంతుని ఎట్లా భావించాలో. తెలుసు కోలేక వంగివంగి శరసువాల్చి ఆయన పాదాల చెంత కృంగి పోయాడు, ఇటువంటి స్థితిలో కూడా భావ కవికి తన పాపాలూ, దోషాలూ కనిపిం తాయ. ప్తాఫముతో వ్రింగినహృదయంతో భగవంతుని తాకితే తన హృదయం ముక్కలౌతుందనీ భయసరడ్డకు, అందుకే,

123 “అనలేను అనలేను అధరామృతమును నాథా। (పాణదానమిచ్చి కాపబాధల పోగొట్టుసీదు [వణయామృతమానలేని భాగ్య హీనురాలదేవః విలువలేన్సు, నిలువలేను నిన్ను గొగిలింప లేను "'సేంయ పవి మ్మగు నీ హృదయమ్మును దాకినంత పాపమునిండిన నాయెడ (చయ్యకాను గాదె నాథాః'!!3 అంటూ న్యాకుల మనస్కుడై వాపోయాడు, భావకవి మధుర బక్తి తత్వంతో పారవళ్యంచెందతూ ఒక్కోసారి తన తప్పిదాన్ని గుర్తించినా ఒక్కోసారి దాన్ని సమర్థించుకోజూదాడు, (పణయనాధునిపై వలప్పగొని ఆ నలవంతలో సోలిపోవ డమే భక్తుని అభీష్టం. అందుకే _ “కన్నార నాథుని గాంచకయున్న క్షణమైన గడుపంగ జాలని నేను (శ్రీళజనావనుకొల్పు = సేవింప కున్న నిమిషమైన నిల్వ _ నేరని నేను"! 14 “సీంమ గేతాలలో వ్రియుని 'పేరెత్సి గద్గద నర్వమును గాంచుటకం౦ం టె విశ్వదరుందై న - విజ్ఞానమయుని దేల గన్నులలోన 'దేల్చుట కంపె దాసిచేసినయట్టి త'ప్పేల గలదొ? ఆనతిమ్మని స్వామి _ నడుగుదుగాని* ! 15 అని [పణయైక నాథుడ్డైన భగవంతుని అన్ని విషయాలు అడిగి తెలుసుకోవాలను కొన్నాడు. ఇలా భావకవి భగవంతుని పణయ దృష్టితో చూడటంవల్ల ('పీయసీ (పియుల మధ్య పుండే (పేను భావ వన్యక్తికరణములాగే ఆత్మాశయం జాల్వా రింది, భక్తి పూరిత హృదయంతో ఖఇగవంతుని ఆశ్రయించిన (పేమ భక్తుడికి భగవత్స్యరూసంలోనే కొకుండా ఆయన వస్తువులమీద కూడా మక్కున పెరిగింది,

124 అలో మక్కువని పెంచుకొన్నవాటిలో వేణువు (ప్రధానమైంది. (పియుకైన భగ వంతుడు వేణువు ఊదితే దాలు ఆ వేణుగాన మాధుర్యాన్ని భరించలేని తత్వం ఏర్పడింది, ఆ తత్వంతో నెచ్చెలికాడైన భగవంతుని_ *“మోయింప కోయ్‌ మురళి మోయింప కోయ్‌ కృష్ణ తీయ తేనియ బరువు మోయలేదీ [బతుకు

• మోయింప కోయ్‌మురళి మోయింప కోయ్‌ కృష్ట"*116 అని (ప్రారేయ పడ్డాడు. ఆగాన మాధుర్యం అటువంటిది ఎక్కడ వున్నా పట్టి పిలుస్తుంది, పరవళింపజేస్తుంది ఆ పిలప్పలో పారవశ్యంలో జన్మజన్మాంతర వాసనలు పొడ సూపుకాయి. భగవంతునికీ, భక్తునికీ మధ్యవున్న బంధాన్ని గుర్తు కుతెస్తుంది, అప్పటి భగవంతుని ఆ పిలుప్పకు భక్తుడు తాళలేక పోతాడు. ఈ స్థితే ఇక్కడ కనిపిస్తూవుంది, బానకవి భక్తి భావాన్ని |పదర్శిస్తూ ఆత్మా శయత్వాన్ని నింప్పకొని వుంది , భగవంతునికే గాక్ర భగవత్సంబంధమైన వేణుగానానికి కూడా ముగ్దుడై తన్మ యత్వం పొంది భావకవి "ఆదివ్య అనుభూతులలో తానొక్కడే కాకుండా సమ స్త సృష్టే పులకించి పోతూవుందని భావించాడు. ఆ అనుభూతి తాలూకు మాఘర్యం ఈన జన్మస్తాఫల్యం పొందినదనుకొన్నాడు. ఆందుకే, “హృదయములు 'పేేనుచే నేక మైన లీల, క్రతిలోన వేణువు లీనమయ్యె, విళ్వమెల్లను నిండిన సేమరాగ మట్టు సీరాగమెల్లర నావహించెం ఒక్క పరి కోకిలమ్మటు, లొక్కసారి గరుడ గంధర్వ కిన్నరీగాన ఫణతి == నీపొట మమునూపె నార కృష్ణ'!17 ణా

125 అంటూ తచౌక్కడేకొక నమస్త సృష్టీ ఆవేణుగాన మాధుర్యంతో సౌక్కిసోలిం దని భావించాడు, ఇలా భావించటంలో భావకవి వేణుగానంతో శానొక్కడే. పార వశ్యం చెందటం అటుంచి ఇతర పాణుళ సమస్త సృష్టి పారవళ్యాన్ని కూడా తనకాపాదించుకొని చెప్పటంవల్ల అత్మా శయత్వమ తొంగి చూస్తూ వుంది. భగవ దైక్య ఆరాటం ఏ భగవంతుని _పణయ భావంతో సేవించినప్పటికీ భక్తుని ఆరాటం చల్లారలేదు భక్తి పారవశ్యంలో భగవంతుని కొలిచి నప్పటికీభక్తుని మససు ఊరట జె.దలేదు. చివరకు భగవంతునిలో ఐక్యంకావాలని భక్తుడు తాప (తయ పడ్డాడు పరమాక్మతో జీవాత్మ ఏకం కావకు తోపీ తనబాధలు తన కిష్ణాలు తనదుఃఖమూ పరిసమా ప్త మౌతుంచని భక్తుడైన భావకవి భావించాడు. ఇలా ధావించటం వల్ల భగవంతునిలో బక్యంకావటం కోసం అనేక పయత్తాలు చేళాడు ఈ (పయత్నాల్నిన్యక్తం చేయటంలో కూడా భావకివిభ క్తి ఆత్మాశ్యయంగానే వెలువడింది. ఖనినింతునిచేరుకొని ఆయనలో లీనం కావాలన్నఆరాటం భావకవి హృద

యఃలో పొడచూపగా అధికమైన ఉత్కంర అతని మనసులో రాపాడింది, మబ్బు శోటూడ్‌న్‌ బీకిట్లు కిమ్ముకొనకి మునుపే అనువమాన మైన [1వణయాతిధేయంతో పార దెరచిన తన హృదయ కవాటంలోకి భగవంతుని ఆహ్వానించాడు, భావకవి, ఈ ఆహ్వానంలో భగవంతునిలో ఐక్యం కావాలన్న ఉత్కంఠ అధికంగా కనిపిస్తుంది. హృదియ పీరంలోని పుష్పాలువాడి పోతూ పుండగా, హారతికునుకుతూ పుండగా ఒంటరిగా బాధల్ని ఎలా ఓర్చుకోగలనంటూ థావకవి' భగవంచునితో _

"ఏమి దోషంబు దలచి నన్నీవియోగ

శోకిమున ముంచీ బాధింప జూచెదీవు?

చెప్పరాదొక్కొ ఇటకురానొప్పతేని

వెదికి కొనివత్తు నేనె నీపదము జేర” [118 అన్నాడు, ఇక్కడ కూడా భగవంతునితో భక్తుడు ఐక్యం కావాలనే తాస్యతయం భావకవి ఆత్మగతమైందిగా వుండి ఆత్మా శయతనే కలిగివుంది,

సౌందర్య రైక జీఏయైన - భావకవి భగవంతుని నన్నిధానంలో తప్ప

ఇంకెక్కడ క్షణమైనా నిలువలేననుకొన్నాడు, భగవ్నదెక్యమే కాకున్నా ఆయన పాదాల మంజీర నిస్వనాలైనా తన జీవిత శూన్యమార్గంలో మోగితే చాలను కొన్నాడు. ఈవిషయాన్ని కూడా భావ,కవి ఆత్మా్యశశయ' రీతిలోనే వెలిబుచ్చాడు,

126 *పవిధాస సౌందర్యం 'సైక జీవి నిలుప నేరుళు నిట నొక్కి నిముసమేని మామకీన జీవితకూన్యమార్గముల త్వ గీయ పాదమంజణీర ముల్‌ మోోయకున్న"”! 1, భావకవి భగవంతునితో ఐక్యం కావాలనే తాష్యతయంచో, పాసే భగవం తునితో కూడా కలిసి శృతి కలిపి పాడనిశ్చయించుకోవటం లోకూడా అత్మాాశయ త్వమే వుంది బాగా శుష్కించిన తన గళంలో భగవంతుని కరుణారసామృత థ్రీవిభవాన్ని నింపి మధురింపు మని భగవంతుని వేడుకోవటంలో భక్తి పూరిత మైన తత్వమే వుండి భగవంతుని సాన్నిర్యాన్ని పొందడంలోనిపరితప్త హృద యాన్ని బయలు పరుస్తూ వుంది. ఈ భావాన్ని భావకవి రమజీయంగా *ఏ విధినైన పాడుమనియే వచియించువని యేని "పింమమై సీవే రచించి నాకు కరుణించిన నీ(పణయార్జు గీతికల్‌ గావున నావిశష్క్టత గళమ్య్మున నీ కరుణారసామృత (శ్రీ విభవమ్ము నింపి మధురింప్తము నేశ్రుతింగల్పి పాడెదన్‌” !20 అంటూ చక్కని ఆక్క్మా(ళయ రీతిలోనే వ్యక్తం చేళాడు, భావకవి తన్నాక పూజాకుసుమంగా భావించుకొంటూ భగవంతుని పాదాల చెంత చేరాలనే శాస్యతయాన్ని కూడా వక్తీకరించాడు. ఇలా న్య క్షం చెయ్యటం కూడా ఆక్మా(శ్రయ రీతినే నింపకొంది. విచ్చినటువంటీ 'రేకులు "వాడిపోతాయో, తొడిమ వీడి ధూశిలో, పడుతుందో తేనెల సౌనలు తీరిపోళాయోో ఏమో అని భగవంతుణ్ణి తనను స్వీకరించమంటూ “కోసుకొనుము యీకోమల కుసుమము కోరి విరిసె నీకోసమే స్వామీః తేనెల సొనలు తీరక మునుపే తీయని వలప్పలు పూయక మునుపే కోసుకొనుము యీ కోమల కునుమము కోరి విరెసె సీకోసమే స్వామీ” 121

127 అని విన్నవించుకొన్నాడు, ఈ విన్నపంలో భగవదైక్య ఆరాటంతో కూడుకొన్న భావకవి హృదయమే వక్తదొతూపుంది, ఆత్మాాశయతని నింపుకొంది. ఇలా భావకవిత్వంలో భక్తి విషయంలో కూడా ఆక్మాాశయతే. బలీయంగా దర్శనమి స్తూవుంది. ఇలా భావకివిత్వంలో భక్తి విషయంలో అత్మాశయత్వం బలీయంగా వుండటానికి కవిమానసిక (పవృత్తే కారణం, కవి (ప్రణయ భావంతో ఆరాధనాభావంతో , ఆక్మార్బణా తత్వంతో భగవంతుని "ప్రేమించటం వల్లి భక్తి వ్యక్తి గతమైన అంశలగానే వెం వడింది. దేశభక్తి . ఆత్మ్మాశయత్వం £. భావ కవిత్వం కాలం నొటికి (10801040) భారతదేశం పారతంత్యంతో సతమతమౌతూ వుండేది. పాణ్బత్యుల పరిపాలనలో ధారత దేశ పజ చాలా ఇబ్బందులకు గుం య్యారు. అటువంటి పరిస్థితుల్లో భాన కవల చళదొన్న్యాన్నిం చాటిచెప్పత్తూ దానికి పట్టిన దుస్థితిని (ప్రకటిస్తూ (ప్రజల్లో వాం లస వాంక్షను రేకెత్తించడానికి రచనలు చేశారు. పాం రంత్యం౯ో మగ్గిపోయిన (ప్రజల్లో దేశంపై (ప్రక, గౌరవం బల పస్దాయి ఆకారణంతోనే కామీ ఏమి పోగొట్టు కొన్నారో తెబసుకోగలిగారు, ర్‌ప్పలూ ఇద్బిందులకు గురికావటం మూలకంగో వారి గుండెలను ఒరసుకోంటూ దేశభక్తి కవిత్వం (ప్రవహించిండి. నలిగిన హృదయాలను ఒరసుకొంటూ (సవ హ్‌ంచిన దేశభక్తి కవిత్వం కూడా (పకృతి, (వణయం, భక్తీ మొదలైన అంళొల్లో లాగే క్రవి ఆత్మీయతాము[దను నింపుకొని వెలువడింది. చిలకమ ర్తి రాయ్మపోలు గురజాడ, వేదుల, కాటూర్కి దువ్వూర్శి తుమ్మల జాషువా ,గరిమెళ్ళసత్యనారాయణ, వేటూరి కివరామళొస్తీ చెన్నాాపగడ భానుమూర్తి, మంగిపూడి వెంకటళర్మ, ముట్నూరి వెంకటసుబ్బారాయుడు. బలజేపల్లి అమ్మీ కౌంత కవి మొద అెన ఆధునిక కవులు దేశభక్తి కవిత్వాన్ని రచించారు, వాళ్ళంతా దేశాన్ని దైవంగా, జాతీయతనే మతంగా మార్చుకొన్న ఆదర్శ జీవులు, తను సర్వ స్వాన్ని దేశం కోళం, జాతికోసం అర్పించి రచనలు చేశారు, తల్లిని. చెల్లిని, భార్యనూ ఎలా (సేమించారో అలాగే దేశాన్నీ (ప్రేమించారు, *శ్రీలు పొంగిన జీవగడ్డయి పాలు పాటిన భాగ్య సీమయి వా్రాలినది ఈ భరత ఖండము భక్తి పాడర తమ్ముడా' 22

128

అంటూ దేశ సౌభాగ్యాన్ని గానం చేశారు థానకవులు, అంతేకాకుండా -

“ఏదేశ మేగినా, ఎందు రాలిడినా

ఏ పీఠమెక్కినా, ఎవ్వరేమనిన

పొగడరా సీతల్లి భూమి భారతిని

నిలుపరా నీడాతి నిండు గౌరవము" 123 ఆంటూ దేశసొభాగ్యంతో పాట, జాతిసీ దాని బొన్నత్యాన్న్‌ గర్వంగా చెప్పు కొంటూ జాతీయ సమైక్యతని నోరారా కీర్తించాడు “జననీ జన్మ భూమిశ్చ న్వర్గా దప్‌ గరీయసి” అన్న పాఏచీనససూ క్రిని అనుసరిస్తూ జాతీయతా భావంనుంచి పుట్టిస దేశ భక్తి ఆధునికారధ్భ కవిత్వంలో రెండుపాయలుగా ప్రవహించింది. "ఇందులో ఒకటి భారత జాతీయతని నింపుకొన్నది కాగా వేరొకటి ఆంధా౨భిమా నాన్ని సంపుకొన్ఫది అయింది. ఈ రెండుకోవలకు చెందిన దేశభక్తి కొంత వస్తా? శయంగానూ, మరికొంత అత్మాాశయంగానూ వెలువడింది.

(వకృతి కవిత్వంలోనూ, (వణయ కవిత్వంలోనూ, భి కవిత్వంలోనూ, ఇదివరకే వివరించినట్లూ కొంత వస్త్వాశరయం పున్నశ్లే దేశభక్తి కవిత్వంలో కూడా వస్త్వాశ్వయం వుంది. భారత జాతీయతని, ఆంధాభిమానాన్ని (ప్రకటించిన కొందరు కపులు పురాణ (పసిద్ధం అయిన ఇతివృత్తాల్నో, చారిత౦0క ఇతివృత్తాల్నో ఆధారంగా తీసుకొని దేశభక్తిని (వబోధించే గేయాలు రచించారు. ఇటువంటి రచనలు వస్త్వ్యాశయ రీతిలో కొనసాగాయి. దుప్వూరి రామిరెడ్డి, కరుణశ్రీ, "కమ్మల సీతారోమమూర్డి, మొదలై న వారు భారత జాతీయతని వస్తాశయకీతి నో పాదర్శించారు! 24, “చిశ్వనాథవారి “అంధక స్తి ఆంధ్రాభిమానాన్ని వకటిస్తూ వస్త్వాాశయ పద్ధతిలో కొనసాగిన రచన!25.

రాణా పతాపసింహూ చరిత, శవభారతం నంటి రచనలు భావ కివిత్వక లం నాటికి మును'పే భారతజాతీయతని నింపుకొని వెలువడ్డాయి, భావ కవిత్వకాలంలో కొన్ని ఖండకావ్యాలు, మరికొన్ని ఖండికలు వస్త్వా_శయ రీతిలోభారత జాతీయతని (పకటీస్తూ వెలువడ్డాయి. దువ్వూరిరా మిరెడ్డి *దౌొంపడి సందేశము” కరుణశ్రీ “ధను రృంగము” 'పెనుమర్డి వెంకటరత్నం “దీపావళినాడు” ' వంటి ఖండ _ కావ్యాల్లో పొరాణీక, చార్మితిక, వస్తువులను స్వీకరించి భారతజాతీయకను (పజోధించారు. ఇటువంటి రచనలు ఈ కాలంలో చాలా వెలువడ్డాయి. ఇలాగే ఆంధ్ర దేళాభి

129 మానాన్ని రేకెత్తించే. గేయాలు. వస్త్వ్యాశ్రయరీతిలో వెలికురికాయి.. కొడాలి “హంపీక్షేతము" జీ. జె, సోమయాజి “రామచందు)ని హంపీయాత9" ఇంద గంటీ హనుమచ్చాస్త్రి దికొరామయి' , శ్రీనివాస సోదరుల “ఓరుగల్లు కోట” పుట్టపర్తి నారాయణచార్యుల “పెనుగొంకలక్ష్మీ వంటి రచనలు ఆంధ్ర, దేళా భిదూనాన్ని చాటుతూ వస్త్వాశంయంగా కొనసాగిన రచనలని చెప్పవచ్చు. పూర్వ వైభవాన్ని చాటి చెప్పే దేశాభినవూన రచసలుకూడా ఆకాలం నాటీ

రాజధానుల, నగరాల, (పభుపుల వివరాలను వెల్లడిచేసేవిగా వుంటూ వస్త్వా్యళ యంగానే కొనఫా.నాయి. అంకేకాకుండా ప్రటోధగేయాఎ రూడా వప్వాశంయకనే కలిగి వున్నా-ఎ దేశభక్తి (ప్రజల్లో దేకె త్తించటం కోసం భావకపులు వారి సమరాఠిక కవల డేశదక్తి వృబోధగేయాన్నె రచించారు. ఇవి కవి వ్వ క్త్‌గత థావాఐను కొరమందా దేశంకోసం స్రజలు చేయవ అసస వ్యాగాలకు తిమగుబాట్లకు నందింధించిన వివరాలతో కొనఫాగ్గా మి, ఇటువంటి రచనమకూడా వస్త్యాశ్వయ తని కలగి పున్నాయి. డీనిక్‌ భిన్నంగా భారత దేళభిమాన కవిత్వంతోనూ ఆంధ డేశాధిమాన కివిత్వంలోనూ ఆత్మా_శయత్వం వుంది. భారత దేళాభిమానం : కొంతమంది భావకపుల్సు' వారి' సమకాలికులు రచించిన దేశభక్తి ఒవిత్వంలో వారి హృదయంనుండి 'పెల్లువికిన ఆత్మాభిమానం అధికంగా వుండి ఆత్మీయతని నింపుకొంది, కొంత మంది కవులు దేళాన్ని శరీరంకంకే, పాణం కంశే అధికంగా "ప్రేమించారు. ఆ [పేమకీ వతతో తమ దేశంపై గల గొరవ భావాన్ని. భక్తి భావాన్నీ (పకటించుకొన్నారు. మంగిపూడి 'వెంకటశర్మ భావక విత్వంలోని ఆక్మా్యశయ రీతిచేత (పభావితుడై _

“నా మూకృదేశమూ, నాప్రొణ (పదమా

నానాకలోకమా, నా కపఃఫలము

నాప్రొణములకన్న, నామేనికన్న

సతి గాఢముగ నిన్ను నాత్మ 'ప్రేమింతు” 126 అని భారత దేశంపై తనకున్న అభిమానాన్ని అనురాగ పూరిత హృదయంతో వ్యక్తం చేళాడు, తనకు ప్రాణపదమైన మాతృదేశాన్ని అతిగాఢంగా "ప్రేమిస్తాను అని అనడం, కవిఆక్మా_శయతకు. నిదర్శసం. భావకపులు మాతృదేశ సౌభాగ్యం కోనం, జాళిసౌభాగ్యం కోసం, పొణాల్ని వైతం అర్బించాలని" భావించారు, ఛావ కవితా సం్యపదాయాల్ని అలవరుచుకొన్న అయ్యపు వెంకట కృష్ణయ్య- -

130 “నాజాతి కోసమై నా హక్కుకోసమై 'పాణాన్ని తృణముగా పణముబెట్టిస్తాను కుటిల రాజ్యాంగాన్ని కూల్చి వేస్తాను సామా9జ్యవాదాన్ని సదమం చేస్తాను! 27 అంటూ స్వదేశం సైనా స్వజాతిపైనా తనకున్న మక్కువకొద్దీ ప్రాణానికి నష్టం కలిగినా లెక్క చేయక పోరాడ సాహసించాడు. ఈ సాహసంతో ఆత్మాభిమానం, దేశభక్తి పెనసగొన్న కవి హృదయం బహిర్గత మౌతూవుండి; ఆత్మాాశయకనే కథిగి వుంది, పారతంత్యుం నుంచి దేశనూతను విము క్రి చేసుకోనటం కోసం భావ కని ఇనయ్యితిని పేమళోనూ, గారవంతోనూ "కాకుండో భక్తి భావంతో పూజింప దొడగాడు. ఆ పూజ్మదవ్యాలు, వెలలేసివి. _ప్రాజాన్న్స్‌ ధనాన్నీ నూనాన్నీ, పూజా పుష్పాలుగా అర్పించాడు ఆరాధనా తత్వంతో. భారతజాతికి భారతమాత పై వున్న భక్తి భావం చాలాగొప్పది అని చాటి చెప్పటానికి ఆత్మా[శయ రీతిలో కవి “కోటి గొంతులు పారతం(త్యో చ్చాట జయగీతముల పాడుచు నాకెదము నీ కేతకనమునా నా దిగంతములన్‌ పాాంణధమానముల పూశ్లా [వసవములుగా సీ మహోజ్జ్వల పొడ పీరిక నుంతునుమ్మ” 128 అన్నాడు. భావకవి ఇక్కడ భారత జాతి నర్వస్వాన్నీ కానుగా భావించి దేళశభ క్తి నంతా తనవిగా అనుభవించి ఆక్మాశయ రీతిలోనే (పకటించాడు. సహజమైన దేశభక్తి తత్వంతో కాటూరి మాతృస్తువం చేస్తూ పారతం (త్యుంలో (మగ్గిపోతున్న దేశ మాతకు సకల నంపదలు: సమక గ్‌ అద్యష్టం కళ సొచ్చి పారతంగత్యం. తొ లగిపోవాలని కొండీస్తూం

131 *...ధారత మాతను యనవ రతము తలచి, బుణమును దీర్చగా తరలి రండు జనని దుఃఖమ్ము మాన్చని జన్మమేలః'!29 అంటూ దేశథ క్తి పూరి హృదయంతో దేశమాకతనయుల్ని మేల్కొల్పుతున్నాడు, ఇలాంటి ఛావంతోనే దేశభక్తి నిండిన హృదయంతో ఇంకో కవి భారత మాత వైభవాన్ని, సరిహద్దు పొొంతాల్ని కొనియాడుతూ ఉల నిను జూచి విచ్చంది. బెట్టుమనుచు అన్నీ దిక్కులు యాచించు చున్నవమ్మ బకమతంబు గల్లి సిన్ననుభవించు కొజత పూరింపవే మాకు భరత మాళా' [30 ఆంటూ చక్కని ఆత్మాశయకని జాల్వార్నాడు. భారత జాత -కంశటీకీ ఎక్టైక (సపతినిధిగా తన్ను భావించుకొని ఈ కవి తమలో కొరవడిన ఐకమత్యాన్ని (ప్రసా దించమని ధారత మాతను వేడుకొన్నాడు. ఈ వేగికోలులో కవితత్మీయక (పకి వింబిస్తూవుంద, దేశ సౌభాగ్యాన్ని కొనియాడుతూ "ఇంకొక థానకని_ “పుడమి చేతియకు గొప్పున మన్తెపూదండ వొలుక గఠీ మాజన్మ భూమి 'ఫొరత ధ్యతి ఎంత చక్కని తల్లివే, రాజివే! ఎల్లమూములకు, సీపు, ముక్కారు వరటచేలు మితిలేసి తొక్కములు మూళ్లునిధులు చక్కసనగ, పూదోటలు-మాతల్లి సౌభాగ్యవతివినీవు చిక్కులన్న్‌ వెదకినా నీవంటి దేశమేదీ పుడమిపై "131 అవీ కన మనోఖావా న్ని సకటించాడు, ఇక్కడా కవి ఆత్మీయతే వెల్లడ్డై అశ్మా (శయంగానే ఈకవిత వెలికరికొందిగా అగుపిస్తుంది, సౌభాగ్యాన్ని నింపుకొన్న భారతి మాతోని- భావళవి చక్కన ఆత్మశోయ్‌ రీతిలో ఒకే ఒక. కోరిక కోరుకున్నాడు, ఆ కోరకతిల్లేని తనయుడు బువ్వకోసం టఆుతిమాలు కున్నట్లుంది చూడండి

132 “ఆరని మంటగా (బతుకు నందు రగుల్కొను చున్నదొక్క కే కోరిక్క నీ కృపావనికి కోకిలనైై కొనియాడుకొందు మం దార సుమారుణ ద్యుతి వితాసముగొచ్చెడి వీ మనోహరా కారముతో మధూదయ వికాసము నింపుము తల్లి; నాయెడన్‌ * 132 ఆంధ్ర దేశాఖిమానం ఏ భావ కవి భారతదేశాన్ని. బారత దేశ సౌభాగ్యాన్ని కొనియాగడడంతో పాళీ తనకు ఆతినన్నిహితమైన తెలుగు నేలను కూడా లక్తి తత్వంతో కొనియాడాడు. ఒకిప్పటి తెలుగుదేశం వైభవాన్ని తలపోసి తలపొసి కుమిలిపోయాడు సుకుమార మనస్కుడై న భావకవి. గతించిన తెలుగుదేశ సంప చల్ని [పళంసిస్తూ, అనాటి తెలుగు వీరుల శౌర్య పర్మాకమాల్ని స్మరిస్తూ అప్పట్లో కాను జన్మించనందుకు చింతించాడు, ఈ చింతలో బాధ్యగధితమైన ఆకలి హృన యం, కవి ఆవేదనా _ప్రస్ఫుట మయ్యాయి. __ *షాట్రవీ పృళంమ్ము కోటకొద్ముల మీ6ంద! దెలుగు.యజెండా నర్తించునాండు ఢిల్లీశు నెదచెండిన జెల్లువిలుకొం్యడు సవలక్షలోరుగల్‌ గవియునాడు రాచూరు కదనమందే చితక్‌తళమంచు. దెలుగు జోదుల క త్తి తిరుగునాడు ఆర చోళపాండ్యసీమలం దెల్లు సరళార్హ పసుపు సూయాణమై (పాకునాండు చూచి సంతోష భారంబు యోచి శరము నూంచు-భాగ్యంగునకు నింత నోంచలేక యేల పృట్టితిని పూడినీ యేటి (బతుకు కటికటి దాటి పోయే బంగారు యుగము" 133 అంటూ భావకవి గతకాలంలోని వై భవాన్ని తలపోసుకొంటూ ఆంతర్ముఖుపై తాను పోగొట్టుకొన్నని ఏమిటో తెలసుకొవి, ఆ సుఖసంతోషాలకు తాను నోచుకోలేక పోవడంతో తన పుట్టుక కూడా వృధా అయింది అంటూ తన్ను తాన్నుఅసహ్‌్య్యాంచు కొన్నాడు,

1233

తెలుగునాట జాల్వాలిన మాధుర్యుమే తన నోట తీయని మాటలు పలికిస్తు న్నాయని భావకవి ఆహఓువంటి తెలుగు తల్లి 9 కాల్చిన తన కన్నులు అ జీముళ్యూ లౌజాయని భావించుకొంటూ ___

“తెనుగు తల్లీ నీకు జోహారు దేశమాకా నీకు జేజేలు నినుజూచి నినుబాడి నిను గొల్బువేళనా కనులాణిముత్యాల గనులుగా నగునహో” తెనుగు తల్లీ నీకు జోహారు 'దేశమాతా సీకు జేజేలు సీపాల జుంటి తేనియ చేటరో నోస్త చీపక్నరినమాసువారసపూరమో యొట నాపల్కులీ తీయనకు నోంచి విశ్వ వాణీపుపంచ ప్రళశంసాపూరిక ములామొ' | 34 నని పేర్కొన్నాడు. ఈ గానంలో కూడా మిక్కుటమైన ఆంధాాభిమానమే ఆకా (శయరీకి5ో వెల్లడయింది. తెలుగు తల్లి తీయందనాలు కేవలం కవి పలుకుల మాధుర్యం వరకే కాకుండా పపంచం అంతటా (పళంసకు నోచుకొన్నాయని కవి పొంగారిన హృదయంతో సౌొక్కిపోయాడు. అంతటి మాధుర్యం. కెలుగు థాషలో వుంది కాబస్హే తెలుగు కవితకు అతులిత మాధురీ మహిమ చేకూరిందని థావించోడు.

“కృతజ్ఞళాబద్ధమైన దెందముతో, కభక్తిసంపన్నమైన కై మోడ్పుతో.... నాంధి భారతా చరణపీఠికపై నొక పూజాప్పష్పము' 135 సమర్చీంచుకొంటూ భావ కవి సాధించిన తపస్ఫిద్ధితో ఎ

“తెలుగుందేవకలెల్ల వచ్చి నిడు (టోల్‌ దీర్థమ్ముగా సూజెనా

తెజగుం గొల్వున కాటపట్టయిన యీ దేశమ్ములో సాధ్వియొ

తలి జన్మించిన గడ్డలో జయజయధ్వానమ్ములం గంటీనా

తొలి నోముల్‌ ఫలియించె నేడు పిళృపాదుల్‌ పెంచుధర్మంబులున్‌* [36 ఆంటూ హృదయం నుండి పొంగి పొరలి థాల్వారిన రసోదిక్త భావనాశిల్పాన్ని; మనముందుంచాడు.

134

ఆంధ్రమాత కంర సీమలో కాంతినుఎతంగా ఉద్దీఎంచే కృష్ణ, గౌతమి, తుంగభ(ద్రలను వాటిపై వున్న మక్కువను (పదర్శిస్తూ రాయ[పో ల-

“తేటల్‌ దేరెడు కాంచిబూరములనుడ్దీపించు ముత్యాల ము

'ప్పేటల్‌వోలె ద్వాదీయకంరమున శోధింబుల్‌ నిగారించు. చే

నాటన్‌ జీవన ళోషణల్‌ గవిన కృష్ణాగౌతమీ భ్యదలన

గాటంప్పుందమి(దా్రొపువారమిదె కాంక్షెడీరపూంధిదనీ* 137 అన్నాడు. ఈ పద్యంలో కూడా భావకివి హృదయం ఆంధిమాతపైె గల అని మానం వెల్లడవుతూవుండి ఆతక్యాశయత్వమే ద్విగుణీకృత మయ్యింది

భారతదేశం పైనా, ₹ెలుగు నేలప్టైనా తమకున్న అభిమానంకొడ్దీ గానం చేసిన భావకవుల రచన్లో ఆక్యాాశయం ఇలా (పఏబింబిస్తూ వంది. దేశనాయ కులు మరణించినప్పుడు వారి వియోగంతో కుమిలి కిన్నీరుకార్చిన కపుల రచనల్లో కూడా ఆత్మాాశయత్వ మే పాదులు దన్నుకొంది ఈ విషయం స్మ్యృతికవిత (కిందికి వస్తుంది. కాబట్టి దాని ప్పస్తావన స్మృతి అక్మాాశయత్వం అనే ఫిర్షికకించి పరిశీలిదాం.

౧ స్మృతి _ఆత్మాశయత్వం ; ధావకవిత్వంలో స్మృతికవిత్వం పాఠ్శాత్య సాపొత్య (పభావాల్ని పులుకముకొంది దీన్సే ఆంగ్లంలో “ఎలిజీ' అని వ్యవహరిస్తున్నారు. ఎవరైనా దగ్గరి బంధువుల్లో ఆత్యీయులో శాశ్వతంగా ఎడబాసినవుడు కవి వారి ఎడవాటుతో పొందిన బాధని కవికురూపంలో వెల్లడించుకొంకే ఆడి స్మృతి కవి తగా+పేర్కొన బడుతూ వుంది.

ఈ స్మృతి కవితా లక్షణాలు [ప్రాచీన కవిత్వంలో పన్నష టికీ. ఆంత స్పష్టంగా అవి స్మృతి గీతాలుగా రూప్ప సంతరించుకోలేదు. థ్రీనాదదు, "పెద్దన వంటి కవులు చెప్పిన చాటుపుల్లో ఈ స్కృతి కవితా లక్షబాట కనిదిసున్నాయి.

ళ్‌ అతి స్మృతి కవిత థావకవిత కాలం నాటికి ఒక కవితా శాఖగా పరిపుష్షమెంది, టల

బాగా కళిసిమెఐసి, కష్టసుఖాల్ని అనుభవించిన భార్కో భరో,ప్పుతుడో, ప్యుతికో, బంధువుతో మితుంలో లేక గౌరవ (ప్రపత్తులు సంపాదించుకొన్న చేశ నాయకుడో చురణించినప్పుడు వారిని అధికంగా పేమించేవారికి గౌరవించేవారికి భరింపరాని దుఃఖం కటలు తె*౨చుక వహిస్తుంది. ఆబాధలో ద.గిని వారి

యట్‌ తో వాలి

135

ఈలుపులతో కొవ్య రచనకు పూనుకొన్న కవుల రచనల్లో వారిరువురి మధ్య బలీ యంగా వున్న _పేమ కరణంగా ఆత్మీయతా ముద్రతో ఆ రచన జాల్వారుతుందిం క్షణికమైన _పేయసీ వియోగానికే తల్లిడిల్లి పోయిన భావకవుల హృదయం వారి బంధుమిళుల్ని కోల్పోయినప్పుడు బాధతో మూళ్ళింది. అటువంటి స్టితిలో ఆత్మ (పకటన చేసుకొంటూ భావకవులు తమ బాధనంతా కవిత్వంగా మలిచారు. ఇలా వెలువడిన స్మృతి కవిత్వ-లో (ప్రకృతి, ప్రణయం, భక్తి, దేశభకి కవిత్వంలో లాగే ఆక్మాశయత్వం గూదుకట్టుకొంది.

స్మృతి కవిత్వం ఆంతా ఆత్మాశంయత్వాన్నే సూటికి సూరపాళ్ళూ నింప్ప కొని (ప్రవహించింది. 1 పకృతిని వస్త్వాశంయ పద్ధతిలో అన్యాపదేశంగా చ్నితించ వచ్చు, (పజయాన్ని కూడా వస్తుగతంగా (ప్రకటించవచ్చు. భిక్సీన్సి, దేశభక్తిని అఫ్లే దెల్లదిచేయవచ్చు, కనీ తన సాంత బంధువులో ,మి్మితులో ఎడబాసినపుడు తలిగే దుఃఖాన్ని, ఆవేదనని వస్త్వాశియంగా వ్యక్తం చేయడానికి వీలుండదు అప్పుల ఎదిణాటు గుండెకోత. ఆ గుం డెకోతని (పణా?కా బద్ధంగా వ్యక్తృం చేయ డానికి వీ. ండదు ఒకవేళ అలా వ్య కంచేసినా ఆభాస అవుతుంది. అందువల్ల స్మృతి కవిత్వం భావ కవిత్వశా ఖల్లో స్వచ్భందమైన అత్మా(శయత కుదాహరణగా నిలుస్తుంపె

తల్లి గానీ, ఈండింగానీ, ధార్యగాసీ, భర్షగానీ, విడ్దగానీ, మిికుడుగాన్మీ ఈనకు (పీతిప్మాతుడై న _పియతమ దేశనాయకుడుగాన్‌ మరణీంచినప్పడు ఆమరణ వార్త బాధపెళ్లుది కవి హృదయాన్ని, మరణవార్తాశరాఘాతానికి కవిగుండె గాయ మప్పతుంది. అగాయం నుంచి బాధారుధిరం ప్రవహిస్తుంది, అటువంటి బాధా గధిత హృదయం నుంచి వెలవడటంచేత స్మి కవిత్వంతో ఆత్మా శయత్వమే అధికంగా పుంటుంది, ఇక్కడ కల్పనకుకాస్కీ ఊహాధి క్యతకుగానీ, వర్ణనలకు గానీ తావుండదు, ఎడదాసిన వ్యక్తి జొన్నత్యాన్నో, అతని హృదయాన్నో కొని యాడేదిగా వుండి స్మృతి బాధామిశితమై వుంటుంది, అంతేకాకుండా మరణించిన వ్యక్షి లేకపోవటంవల్ల కవి జీవితంలో ' ఏర్పడిన లోట్టు “పేరుకపోయిన. చీకటి స్మృతి కవితలో _పకటింపదిడుతుంది. అందువల్లే స్మృతి కవిత ఆక్మా[శ్రయం గానే వెలువడింది.

భావకవుళల్లో రాయ్మపోలు, నాయని; బసవరాజు, దువ్వూరి అబ్బూరి, తల్లా వజ్ఞల, విశ్వనాథ వంటివారు బంధు మితు9ల ఛాశ్వతఎడబోటు తీవ్రతతో కుమిలి

136 పోయి తమ. భాధవి స్మృతి గీతాలుగా ఆత్మాాశయ రోరణిలో వెలిబుచ్చారు, “నాయని నూతృగితాలు", “విషాద మోహనం", విశ్వనాధ “వరలక్ష్మీ తిశతి' “భాపకవితాయుగంలో వచ్చిన స్మృతి కావ్యాలు వీరి స్మృతి కవిత్వంలో ఆవేదన అకాశాన్నంటింది. దువ్వూరి “భగ్నహృదయం'" కూడా చక్కని స్కృ3 కాద్యమే. కొవ్యాలే కాకుండా ఈ కోవకు చెందిన ఖండికలు కూడా 'పెక్కువెలళాయి. ఇవన్నీ దాదాపు ఆత్మాశ్రయ రచనల. న్మృతి కవిత్వాన్ని, సతీన్మృతి, సుతాడికస్మృతి. అప్పన్మృతి మితస్మృతి, 'దేశనాయిక-స్కృతి అని వింగడించవచ్చు. కవికి వున్న సపేమ, పరిచయం, వల్ల ఏర్పడిన ఆత్మబాంధప్యం వారి లేమికి పగచి విలవిల్లాడటంతో పలురకాలై న స్మృతి కవితలు అత్మాాశయంగా వెలికురికాయి. వీటిని పరిశీలిద్దాం. సతిస్కృతి ; అగ్నిసాక్షిగా వివాహమాడి, _పేమించిన ఇల్లాలి మరణానికి విల పించిన విలాపమే నకిస్కృతిగా వెలువడింది. జీవిత భాగస్వామినియై తన జీవితా విక్‌ వెన్నెలను, వెన్నపూసవంటి కోమలశ్వాన్ని పపాదించి ఆదరించే భార్య మర ఇంపట్ల భావకవి ఎనలేని సానుభూతిని చూపాడు. ఆసొనుభూతిలో కవి అర్ధాంగి కలిసి అనుభవించిన జీవిత అనుభవాలు, వాటి తాలూకు మధురస్మృతులు కవి హృదయంలో గుబులుకున్నాయి. అటువంటి జీవిత మాధుర్యాల చవులు ఆమె శాశ్వతమైన ఎడబాటుతో భావకవికి సుదూరమయ్యాయి. అట్టి స్థితిలో దుఃఖం 'పెల్లువికి వచ్చింది, అనివార్యమైన దుఃఖావేళశంతో భావకవి - “నా (ప్రియురాలి కంరము కౌగలించ నిం డీకరమ్ములు లాగటోకుండీరు నాయర్థ తనువు వెంటనె పడ.కొననిండు ఈ శుది సుఖమ్ము నను బౌందనిండుమీరు* 138 అంటూ. భార్యా వియోగంతో విలవిల్లాడి పోతూవున్న హృదయాన్ని బయట పెట్టాడు. దువ్వూరి తన అర్థాంగి మరణానికి భగ్న హృదయుడైై ప్రియా వియో గాన్ని చాటుకొన్నాడు. భార్యా వియోగంలో ఈ భావకవికి మునుపు కన్నుల పండువుగా వుండిన వస్తువులన్నీ వెల వెల బోయి కనిపించాయి. ప్రకృతి కూడా

137

విషాద ఛాయల్ని పుటముకున్నట్లయింది. హృదయ మంజూసషను తన చేతిలో వుంచి తాళపు చెవిని తన భార్య చేతిలో దాచు కొన్నదవి భావిస్తూ దుఃఖ జలధిలో మునిగి

“ఉప్పుళలోపింప మిగతవి యుండిగూడ

జవియు సారంబు కొఅవడు సాదకిమున;

మనసు గలసిన యిల్లాలు మటీగి ఫోవ

నన్నియుండియు లేనట్టు అయ్యె నాకు! 139 అంటూ తన స్థితిని దయనీయంగా వ్యక్షృంచేశాడు, ఇలా కవి పొంగారుతూవున్న దుఃఖాన్ని హస్తవ స్థితిగతుల్ని బాధా మిళిశంగా పొందుపరచాము. అందువల్లే సతీ స్మృతి విషయంలో బరియమైన ఆత్మాాశయత్వమే. దర్శన మిష్తూవుంది.

వాలాంకుప్ప వెంకటరావు తన సతీ విర్మాణంతో వ్రాసిన “విరహ సంగ తము అనే స్మృళి కవిక కూడా -ఆక్మాశయంగానే కొనసాగింది. భార్యా వియో గంలో ఆమె స్మృతులు జ్ఞైప్పికీరాగా కన్నుల్ని కడవెడు వీళ్ళతో కడుగుచున్నా నంటూ దుఃఖ తీవ*తని (పకటించుకొన్నాడు, సుఠాదిక స్మృతి; ధార్యాభర్తల మధ్య ఎంత అన్యోన్యం, (పేమ్మ ఆత్మీయకా వుంటుందో అంఠళ ఆత్మీయతే తమ పిల్లల విషయాల్లోనూ వుంటుంది. అందువల్ల థార్య ఎడవాసినప్పుడే కాకుండా తన బిడ్ణబు ఎడబాసినప్పుడు కూడా భావకవి హృద యం బావురుమన్నది. ఆ విలాపంలో కూడా పిల్లలకు తనకూ పున్న విడదీయ రాని అనుబంధం ఎవరో, బలవంతాన తెంచినట్టు భావకవి థావించాడు. పృకుడో, లేక ప్యుతికో మరణించిన సందర్భాల్లో భావకవి స్మృతి గీతాల్ని కరుణ రస పూరి తంగా జాల్వార్భాడు,. ఈలాంటి "సందర్భాల్లో వెలువడిన కవిత్వంకూడా కవి హృదయానికి అద్దం సృప్రేదిగా వుండి ఆత్మాశయకతనే కలిగివుంది, భార్య తన జీవితంలో సగపాలు పంచుకొనేది, కొంతకాలం తనతో గడిపి

తనపు దాలిస్తే భార్యా విషయంలో కవి కుమిలిపోయాడు. కానీ బిడ్డల విషయంలో అలా కాక భవిష్యత్తులోని తన ఆశలన్ని వారిపైన పెట్టుకొని జీవిస్తున్న భావకవికి వీర్ధల.వియోగం కడుపు కోతగా పరిణమించింది ఆ కగుప్పకోళకు గురైన భావ కవికి' భవిష్యత్తు చీకటిమయంగా 'ళనిపించింది, దువ్వూరి *4కు వియోగము" అనే

138 ఖండికలో తన విడ్డ పసికందుగా వున్నప్పుడే కను మూనినందుకు | పగాఢంగా విలపించాడు “పూవు రాలిన ణిలణు పింది పూపయైన నంటుకొని యుండునన్న వేరాననుంటి: మృళ్యునిళ్వాస పవనంబు రేగి సుడిసి భావి ఫలమును గసుగందు బైకివిసిర” 140 అని అంటూ పసికందు మరణానికి వాపోయాడు. బసవరాజు చిట్టిళల్లి మంగళ్యపద మరణించటంతో కత్తి వాదరకు వారి గుండె గాయమైనశ్లైంది. కోయిలొకసారి కూసిపోయినట్లు, పండొకటి చేతిలోపడి జారిపోయినట్లు, 'మెరుపొకటి 'మెరిసిపోయినట్లు పాపాయి పోయిందని కవి భాధ వడుతూ _ “నా మంగళ(పదాః నా చిన్ని తల్లీః మరువ లేక నిన్ను మా కన్న తల్లీ? ఉదయాన సూర్యుడీ వదన కాంతులలో చింగారు సీమేని చాయళలే గందు? పడమట సూర్యుండు కుంగేటి నేళా సందెకాంతులు కళ్ళపండగౌ వేళా వికసించి నవ్వేటి వీర పువ్వులలో చిరునప్వు సీమోమె చూసి మురిసేను:” 141 ఆంటూ బసవరాజు తన ఆలోచనని వెళ్ళటోనుకొన్నాడు, ఇలా తన భావాల్ని (సకటించుకొంటూ వెళ్ళి చివరకు “వేదాదిి శిఖరాన వెలిగున్న జ్యోతి మినుకు మినుకునుని కాసేపు కునికి పోయిందని" 142 చెప్పి “కాపుర మొచ్చిన కన్ని పాపాయి యిళ్లా కాళీజేసి వెళ్ళిపోయాడు: * 143 అని త్మీనమైన దుఃఖ ఉద్వేగంతో కుమిలి పోయాడు, ఈ పంక్కుల్లో కవితన (దికుకెలా భూన్యం అయిపోయిందీ సూచిస్తూ అత్మగతిని _పకటించుకొన్నాడు.

139 శశువియోగంలో కవి హృదయం బాధపడటమే కాకుండా ఉన్మత్తతని కూడా నింస్ప కొంది. మరణళోకంలో మునిగిపొయిన భావకవికి మరణించిన వారికి ఆకలీదప్పులు వుంటాయన్న (భ్రమ కలిగింది. తనను వీడిపోయిన తన చిట్టితల్లికి ఆకలీ దప్పులు తీర్చమని ([ప్రాధేయపడుతూ కడుప్ప తీపితో _ “రుదభూమి నేకాకిగ నిదించెడు మమ్ముగన్న మంగళప౦దను నిదా భంగమొదవకుండ గాచి కరుణామృత ధారలనా కలిదిప్పుల థాధ దీర్చి చల్లనైన జోల పాడి మెల్ల మెల్ల జోకొట్టుము” 144 అంటూ (ప్రాధేయ పడ్డాడు. ఈ (ప్రాధేయకలో కన్న విక్ష కోసం తల్లడిల్లే కవి హృదయం దహిర్గ్ణతమౌతూ ఆత్మాశ్రయతే వెల్లడైంది. ఆప్తన్మృతి ; _థావకవి స్కృతి గీతాల్లో భార్యాబిడ్డల విషయంలోనే కాకుండా తల్లీ తంగడీ, సోదరీ సోదరుల వంటి ఆత్మీయుల విషయంలో కూడా ఆత్మా[శ్రయతనే పొదుగుకొంది తన జీవితంలో భాగం పంచుకోక పోయినా తన జీవితంలో అండ దండగా వుంటూ తన జీవితానికి బాటను చూపెట్టిన తల్లీ తండ్రీ, తనతో రక్తం వంచుకపుట్టిన సోదరీ పోదరుల ఎడబాటు కూడా భావకవిని కలవరం పెట్టింది. ఇటు వంటి అప్తులపైన రచించిన ళోక గీతాల్లో కవి ఆత్మీయతా భావమే అధికంగావుంపి. నవమాసాలు మోసి, కవి, పాల బువ్వల గోరుముద్దలు తినిపించి పెంచ్చి 'పెద్దచెసిన మాతృమూర్తి పరమపదించగా దిక్కులేని స్థితిలో భావకవి కొట్టుమిట్టా జాడు, తల్లిని దూరం చేసిన దైవాన్ని సైతం లెక్కచేయకుండా “ఎవ్వడా కూర కర్మఠ డెవడు; నీల జలదనిర్యుక్తళ్లై 85 శర్వరీ వ శాంళ నులవొటు పడిన నిళాంతమందు అకట సట్టింట దీసమ్ము నార్చినాడు" 145

140 అంటూ తన జీవితంలో చీకటి అలము కొందన్నాడు. తల్లి ఎక్కడికో దేవపూజ కోసం పండూ, పూలు-,మూట గట్టుక పోయిందని అమాయకంగా ఆలోచిస్తూ సీకో కూడా-కొంగు- పట్టుకొని రాలేక- కన్నీటి టొట్లు ,రాజన్తూ సున్నానని తన అసమర్థతని చాటుకొన్నాడు. గతించిన తల్లి "తిరిగి వస్తుందని ఎనురు చూసి “నీవు రావైతి వేల తల్లీ; అని పంచుకొని “ఇంక నా జీవితమ్ము నీ స్మృతికి చెక్క బిడిన యొక శాసనమ్మయి వరలు నటవె చిన్నినీ విగ్తిహము (సతిష్టితము నాదు నసంతరంగము నీకు దేవ్యాలయమ్ముః' 1456 ఆంటూ తన చిన్ననాటి తల్లి తోటి స్మృతుల్ని గుండెల నిండా నింపుకొన్నవి మన ముందు పంచాడు, హృదయంలో తల్లీ కొడుకుల-ఆత్మీయక. తల్లి ఎడబాటుతో కవి ఆవేదనా వ్యక్తం అపుతూ వున్నాయి. సెనుమరి వెంకటరత్నం, కొడాల సుబ్బారావు భావ కవిళా సంపదా యంతో రచించిన నూతృన్మృతి గీతాల్లో ఇలాగే ఆక్మాళియత్వమే (పతివిందిన్తూ వుంది, బసవరాజు అప్పారావు తల్లీ తండి ఒకరై పెంచిన తనను కన్న తంగ మరణించగా దుఃఖపూరిత హృదయంతో “పితృన్మృళి" అనే కవిత రచించాడు, ఈకవితలో తన తరడి9్‌ ఆత్మకి కాంతిని (ససాదించమంటూ భగవంతుణ్ణి వేడు కొంటాడు, ఈ వేడికోలులో "భగవంతుజ్డి *ఆత్మనాధు” అని సంబోధిస్తూ తన విన్నపాన్ని విన్నవించుకొన్నాడు; ఈ విన్నపంలో ఆత్మా శయతే తొంగి చూస్తూ వుంది చూడండి. “తల్లియును దండియును గూడ తానె యొచు (సాణఖముల కన్న నెక్కుడు. (పాణము గను నన్నుగాచి పెంచిన నాదు..కన్న తండి యాత్మకు నొసంగు కాంతి. నొత్ర్మైక నాథః” 147 ఆప్పుల్మూ ఆత్మీయులూ అయిన, తల్లీ తం్యడీ? శాళ్ళళు వియోగానికే కాక ఒకే రక్తం పంచుక పుట్టిన సోదరీ. సోదరుల విషయంలో 1పకటించిన నంతాసం

141 కూడా గుండెల్ని స్పృశిస్తూ ప్రవహించింది, దువ్వూరి తన చెల్లి మరణించగా గాఢమైన పరిశాపంతో _ “చెల్లెలా సీవు స్వర్గమ్ము జేరి కొన్ని వత్స్పరంబులు గడచియు (బికృతియందు నీదు చిహ్నాంబు లెల్లెడ నింపినావె" 147 అని తన చుట్టూ వున్న (పకృతి కదలికల్లో అమె రూపాన్ని చూడ గలిగాడు శాశ్వతంగా ఎడబాసిన ఆప్తుల ఉనికి వారి భౌతిక కాయం కదలి పోవటంతో సమసి పోనీకుండా ఆత్మ సందింధాన్ని _పకృతితో ముడివేసి ఆత్మాశయ ధోర జీలో కాల్పనిక సంప్రదాయంతో వెలిబుచ్చాడు. ఇలాగే అబ్బూరి తన సోదరుని మరణానికి చింతాకాాంతుడైై సోదర స్మృతిలో ఇ సీ స్వాంత వ్రైర్మల్య సంస్మరణమ్ము విడక సీ మధుర కేజో రూప సీమల దలంచి నీవు మొదలు సెట్టిన యక్షరా వళులను గూర్చి యల్లెద"149 ఆని అంటూ తన సోదరుని మరణానికి దుఃఖిన్తూ అతను లేకపోయినా. అతని ఆశయాలను మరచి పోకుండా నెర వేర్చడంలో మునిగి పోవడానికి ఉద్యుక్షుడవు తూవున్న తన స్థితిని పకటించి ఆత్మాశరియకనే న్యక్తం చేళాడు. మితి స్మృతీ; రక్ష సందింధులైన బంధుపుల విషయంలో ఎలాంటి (పేమను చవిచూశాడో అలాంటి (పేమే భావ కవికి మిళుల విషయంలోనూ అనుభూత మైండి. తల్లీ, తండీ9, భార్యా బిడ్డలు, సోదరీ సోదరుల కన్నా దగ్గరి వాడుగా నిజమైన స్నేహితుడు మెలగటం వల్ల కవికి మితుంనిప్పై కూడా ఎనలేని వొత్చ ల్యం, (పేమ భావం పెనగొన్నాయి, సంసార విషయాల్లోనే కాక సాహితీ సాహి త్యంలో కూడా కలిసి మెలిసి తిరిగే "స్నేహితుడు ఎవరి హృదయాన్న్నెనా చూర గొంటాడు. అటువంటి మిత్రుడు దూరమైతే కలిగే భాధ తీవ్ర స్థాయిలో వుంటుంది,

142 ఇటునంటి సందర్భాల్లోనే (వకిటించిన కవితల్లో కూడా. మితుుఐపై గల కవి వాత్సల్యం, అతని ఎడబాటులో కవి పొందిన బాధ తీవ స్టాయివోనే ప్రకటిక మయ్యాయి. ఇలాంటి కవి విలాపాళలు కూడా ఆత్మా(శయంగానే పున్నాయి బనవరాజు తన మ్మితుడు దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య మరణించినప్పుడు ఆ మరణ వార్ష విని ఏిగ్భాంంతుదై. య "ఈనాటియీ నేస్త మే జన్మకో తిరిగి కన్నీళ్ళు గారవకే కడుపు చెరువయేనే” [50 ఆంటూ తన దుఃఖ తీవ్రతని సపకటించినాడు, మిశుంన మరణవార్త వినగానే చెవులు గింగురు పోయాయట. ఎంతచించుకొన్నా గొంతు పెగళ్లేదది. అటువంటి స్టితిలో *ఏలా బాడే00క యమునాకళ్యాణ్మి మా లీలా మానవుడు గోపాలుడు లేడాయెః”!5! అని వగచాడు. యమునా కళ్యాణి రాగం తన మితుుడికి అభిమాన మైందీ కావటం చేత ఇక తాను ఆ రాగంలో పాడటం వల్ల ఫలితం వుండదని వాపోటవం మిత్యనికి, తనకు గల సన్నిహిత సంబంధాన్ని వ్యక్తం చేస్తూవుంది. కవి మనో భావాల్ని (పకటిస్తూ వుంది దేశనాయక న్మృతి ; _దేళాథిమాన హృదయం గల భావ కవికి దేశంలోని సకల సంపదలపైవా మక్కువ ఎక్కువుగా వున్నళ్లు ఆ దేశాన్ని సమర్థవంతంగా, సతి నియమాలకు కట్టుబడి పరిపాలన సాగించిన జాతినేతల వైన్మా స్వార్ధరహితంగా తమ సర్వస్వాన్ని దేశం కోసం అర్చించిన జాతి పితలపైనా మక్కువవి చూపారు. ఇలా తమ జీవితంలో (పళి భానంతులైన దేశ నాయకుల్ని మిక సమానులుగా, దైవ సమానులుగా భావించి వారిని 'పేమించారు, ఈ కారణంగా బంధుమికులతో ఎలాంటి పరిచయం, సంబంధ బాధవ్యాలుంటాయో అలాంటి పరిచయాలు నందింధ బాంధవ్యాలు దేశ నాయకుల విషయంలోనూ భావ కవుల “పంచుకొన్నారు, అటువంటీ దేశనాయకులు హరాత్తుగా మరణించినపుడు వారి శాశ్వత మైన _ ఎడబాటు భావ కవి గుండెల్ని గాయ పరచింది, స్మృతి గీతాలు (వాయించింది.

143 వాటిలో కవి ఆక్మీయత కంపే దేశనాయకుని గుణగణాల (న క్తే అధికంగా వుంది. అందువల్ల దేశనాయకులను గూర్చి, రాజకీయ నాయకులను గూర్చీ. వెలు వడిన స్మృతి కవితలు నస్త్వా_శయతని కలిగివుండేవిగా కనిపిస్తాయి. కానీ కొన్ని సందర్భాల్లో 'దేశనాయకువివై కవికున్న మక్కువ కొద్దీ, అధిక సరిచయం కొడి వ వియోగ దుఃఖం అక్మాాశయంగా వెలికురికిన సందర్బాలు లేక పోలేదు. గాంధీజీ నిర్యాణానికి దుఃఖిస్తూ తుమ్మల "అమరణ్యోతి' అనే ఖండికలో “పూవుల తెప్పపై 6 గదలి పోయితినా యమునా తరంగిణీ పావన రాజ ఘట్టమున భౌతిక దేహము(గొల్బుకొంటివా సీ వప్పరస్థి చందనవనీ శకలమ్ముల చూచియమెనా దావురుమంచు నీదుచితి సజ్జల సోకముపొంగెనా (పభూ1152 అంటూ విలాప త్మీవతని వ్యక్షృం చేశాడు, మహాత్ముని దివ్యస్మృతిని *ళాంతి ఛూర,!53 అంటూ వాపోయాడు, రవీందుగిని అస్తమయానికి చించిస్తూ రాయ్ముపోలు పకృతి సర్వం స్తద్దమె జాట్‌ అజాత అావిటై మె పో-. నట్లు భావించాడు, “ఎదియొ చైతన్య వై కల్వమొదవనోపు; కాక తెగుకెట్లు లమ్బత గీతా కలాప వయ కళా పాంణ పూరణమయిన నీరుదివన్య తను వంశలత గురుదేవ్వ నేడు'!54 అంటూ వైతన్యం వైకల్యం పొంద బోతూ బాధ పడ్డాడు, దేశమాత ముద్దు బిడ్డగా పొందిన చిత్తరంజన్‌ దాస్‌ మరణించగా అయన ఎడబాటుకు దుఃఖిస్తూ

• నాదు హృదయ వీధి మరిత భావాంచలములను న్మ్త విహృతి నెఅప్ప సీకైన నామ కన్నీటి కాన" 145 అంటూ తసకు (పీతి పాాతమైన దేశనాయకుడు నురణించగా; అతని పట్ల తన హృదయంలోని శోకాన్ని కన్నీటి కాన్మగా వెలిబుచ్చాడు దేళసేవ, సాహితీసేవ చేసి తనువు చాలించిన విశ్వదాత కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు సంతుల్ని గూర్చి తుమ్మల “తరలినాడా మాతృదాస్య పారచ్చేద కౌళల్యమును గన్న కర్మయోగి

144 తెలుగు వెట్లుల కొణకు రాతిందివమ్ము రక్తమును ధారవోసిన రాచవిడ్డ యస్తమించెనె నాగేశ్వరాభిధుండు దేశమున శకెవ్వడీ లోటు తీర్చునకట:* 156 అని విలపించాడు. ఈ విలాసంలో విశ్వదాత కీర్తి (పతిష్టలు గానం చేయటం, అంతటి సమర్టుని లోటుకు కుమిలి పోవడం కనిపిస్తూంది. స్మృతి కవిత్వంలో ఇంత వరకు చేసిన పరిశీలనలో అత్యంత ఆత్మీయుల విషయంలో ఆక్మాశయత్వం బలీయంగానూ, తన జీవితంలో కొంత పరిమితంతో పరిచయం వున్న మి్యిళులు దేశనాయకుల విషయంలో ఆత్మాశయత్వం కొంత తక్కువగానూ భావ కవులు (పదర్శించినట్లు వెల్లడయింది, ("పేయసీ నిర్యాణ సందర్భంలో (వాసిన సణయ, వియోగగీకాల్లో ఆత్మాాశయం బలీయంగాపున్నా అవిన్మృతి గీకాల పరిగణన లోనికి రావు, అవి విషాద రేఖల్ని పులుముకొన్న (శణయ గీతాలవుకాయి ఈఆధ్యాయంలో ఇంత వరకు భావ కవిత్వంలో చోటు చేసుకొన్న ఆత్మా(శయత్వాన్ని గూర్చి వివరించటం జరిగింది. భాద కవిత్వంలో ళాఖలైన పకృతి కవిత్వం, (పణయ కవిత్వం. భక్తి కవిత్వం, దేశభక్తి కవిత్వంస్మృతి కవిత్వంలో ఆత్మాశయత్వం ఎల్యాపతిబింబించిందో పరిశీలించటం జరిగింది. సరమ రామణీయకతని నింపుకొని చూపరులకు (పకృతి ఎలాంటి ఉ త్తేజాన్ని కలిగిస్తుందో అలాంటి ఉత్తేజాన్నే భావకవి పకృతి దర్శనంలో పొందాదు ఆ ఆనందాన్ని అనుభవించిన భావకవి ఆ అనుభవాన్ని కవితగా మలచుకోవటం వల్ల భావ కవి మనో భావాలు కవిత్వంలో స్వకీయ అనుభవాలగా, అనుభవ మాధుర్యాలుగా నిబిడీ కృత మయ్యాయి. అంతేకాకుండా కవి పొందిన దుఃఖం కూడా (పకృతి పరంగానే వెల్లడైంది, తన దుఃఖాల్ని పకృతితో కలసి పంచు కొన్నాడు. కవి (పకృతి కష్టనష్టాల్ని కూడా గమనించి తనవిగా భావించి కవిత లల్లాడు. ఈ కారణాల చేత భానకవి తన చిగురుటాకుల కలంతో (ప్రకృతి మాత పయ్యెదపై రచించిన (సకృతి కవిత్వంలో ఆత్మాశ్యయత్వం పొంగారింది.

145

[ప్రణయం కవి స్వకీయ మైన ఆహ్లాదాన్నీ, దుఃథాన్ని వ్వక్తం చెయ్యటం వల్ల ఆత్మాాశయతనే కలిగిందిగా వెలువడింది. భావ కవి తనకు నచ్చిన, కాను మెచ్చిన సొందర్యరాసికి తన మనసును అంకితం చేళాడు. ఆచెలితోటి తన (స్రణయ భావాల్ని తేనె నిరా నింపుకొన్న తన కలంతోటి వెలువరించాడు, కవికీ, చెలికీ మధ్య ఉన్న (నేమ పారవళ్యం్క వలప్ప లోతుళ్లోని మాధుర్యం, నంయోగం లోని తీయందనం ఇవన్నీ భొవ కవి హృదయపు టంచుల్ని స్పృశిస్తూ వెలికురికిన కారణంగా కవి అత్మీయతన్మి అనురాగాన్ని వ్యక్తం చేశాయి.

(వణయ కవిత్వంలో చెలి ఎడబాటులో కవి పొందిన అవేదన, పరికాపం, విలాపం ఇవన్నీ భావకవి బాధా (గధిత హృదయాన్నే వ్యక్తం చేశాయి. ఎంతో సంతోషాన్ని నింపుకొందామని చెలితో స్నేహం చెయ్యగా విధో, సంఘమో అడ్డు వచ్చి తన కలలు ॥ధిలమైనప్పుడు కవి హృదయం బావురుమంది, అందులో భావ దుఃథాతశయంతో వెలువరించిన కవి హృదయమే బహిర్షతమయింది. అందువల్ల (పణయ కవిత్వంలో భావకవి వెలువరించిన సంతోషం కాన్కీ దుఃఖం కానీ, విష్తా దంవానీ కవి స్వకీయమైన అనుభవాల్ని కలిగి ఆత్మాశియతనే నింప్పకొంది,

భక్షి కవిత్వ విషయంలో కూడా భావకవి స్వకీయమైన అనుభవాల్ని, మనో ఛావాల్ని వ్యక్తం చేళాడు, జీవితంలో చతజయ మాధుర్యంలో సొక్కిసోలి అలిసి పోయి ఎడబాటులో కృంగి కృశించిన భావకవికి భగవంతుని చింతన, తాత్విక గమ్యం అలవడింది. ఏకాకి తనాన్ని అనుభవిస్తూ శేషజీవితాన్ని గడపడానికి ధావ కవిని కూడా భగవంతుని సాన్నిధ్యమే అవసరమైంది, భగవంతుని చూడాలన్న తాసత్పియంతో, భిగవంతుని గూర్చిన నిరంతర చింతనతో భావకవి భక్తిభావం ఆలరారింది భావకవి భగవంతుని చేరుకోలేక పోవటానికి తనను తాను సిందించు. కొంటాడు. తను సంపూర్తిగా పతనం కొక ముందే తనను రక్షించి, తనలో ఐక్యం చేసుకోదముంటూ భగవంతుని (పాధేయపడతాడు. ఆ (ప్రాధేయతలో కావ కవి దృఢ సంకల్పంతో కూడుకొన్న భక్తిపాదులు దన్నుకొని ఆళ్మా(శయతనే (సదర్శించింది,

పరపీడన (కింద (మగ్గి పోతూవున్న భావకవికి స్వాతం్యత్య కాంత పెరి గింది, వినీలాకాశ వీధుల్లో స్వేచ్చగా రెక్కలు సాచి విహరించే పక్షిలాగా భావ

146 కవి స్వాతం్యర్యాన్ని విరసింవాడు అదుకోసం తన హృదయాన్ని నింపిన దేళ బిక్సి గేయాలు రచించాడు భావకవి భారతదేశంపైనా, తెజగు నేలపైనా తనకున్న మక్కువను చాటడంచేత దేశభక్షి కవిత్వంకూడా కొంతవరకు ఆత్మా శయంగానే కొనసొగింది,

స్మృతి కవిత్వం _పణయ కవిత్వంలాగే వ్యక్తిగతమైన కవి జీవితానికి సంబంధించింది కావటం మూలంగా స్మృతి కవితకూడా ఆత్మా(శయంగానే 'వెలు వడ్డాయి. భార్యాబిడ్డలూ అఆప్పలో, మితుంలో, 'డేళాధినతలో మరణించినప్పుడు కవి హృదయం గాయమైంది, ఆగాయం నుంచి వెలికురికిన బాఛారుధిరం కవి వారి ఎడబాటులో పొందిన దుఃభాతిశయాన్నే వెల్లడిచేసింది. ఈ కారణంగా కవికీ మరణించిన వ్యక్తికీ మధ్యనవున్న సంబంధ బాంధవ్యాలకోపాటు, కుమిలి కృళిం చిన కవి హృదయం స్మృతి గీళాన్లో కన్పిస్తుంది. అందువల్లే స్మృతి కవిత్వంకూడా అత్మాశయతనే | పదర్శించేదిగా చెప్పవచ్చు,

ఈ సరిశీలనవ్యల్ల ప్రకృతి కవిత్యం, (పణయ కవిత్వం, బక్తి కవిత్వం, దేశ భక్తి కవిత్వం, స్మృతి కవిత్వం_ఈ భానకవిత్వ కాఖన్లో (సణయ కవిత్వంలోనూ, స్మృతి కవిత్వంలోనూ అఆత్మ(శయత్వం అధికంగా గూడుకట్టుకొన్నట్లు తెలుస్తూ వుంది. 1పణయం, స్మృతి తరువాత భక్తి విషయంలో ప్రకృతి, దేశభక్తి కంకే కూడా అధికమైన ఆత్మా, శయతవుంది. ప్రకృతి, దేశభక్సి ఈ రెండూ కవికి సాధా రణమైన అంళాలు కావటంవల్ల పీటిలో మిగిలిన వాటికంటే ఆత్మా శయత తక్కు. వగా వున్నట్లు తెలుస్తుంది.

భావకవికి | పణయం, స్మృతి అతి సన్నిహితమైనవి కావటం వల్ల వీటి 'రెంటీలో అధికంగా కవి హృదయం (పతిబింబించింది. భిక్తీ చరమదశళటో భావ కవికి జీవిత శేషాన్ని గడసటం కోసం అవసరమైంది, అందునల్లే భక్తి ఆత్మా (శయత్వంలో మాడవ స్థానాన్ని ఆక౦మించింది. ప్వికృతి తన సహజమైన రామ జీయకతళో భావకవిని అలరించటం మూలంగా ప్రకృతి భావకవి రచనళ్లో కవి హృదయాన్ని [వతివింబించే నాల్లన ఆంశళమైంది.

భావకవి స్రకృతిక్కి (పణయానికే అగ౦తాంబూలం ఇచ్చేవాడు కావటంవల్ల

ఓ ళం

147

ణంగా భావకవి రచనన్లో ఆత్మాాశయకతని కొంచెంగా నింపుకొని చేశభక్ని కవి త్వం ఐదవ స్థానాన్ని కలిగివుంది.

ధావకవిత్వంలో ఇంకో ముఖ్యమైన శాఖవుంది, అది సంఘ సంస్కరణ కవిత్వం. ఇందులో ఆత్మాాశయతక అసలు లేదని ఇదివరకే "పేర్కొన్నాను, అభ్యుదయ కవిత్వంకోలాగా సంఘసంస్కరణ కవిత్వంలో కవి దృష్టి సంఘం పెనా, డాని నంస్క ర్తపైనా వుంటుంది, ఆ కారణంగా కవి ఆలోచనలు, అభ్మిప్రా యాలు, థావాలకంటపే సాంఘిక అవసరాలు, సాంఘిక(శేయస్సు మొదలెన

మ్‌

అంళాలు ఇందు (ప్రాధాన్యం వహిస్తాయి. (పచార గీకాల్లాగానో. (వబోధ గీతాల్లా గానో సంఘసంస్కరణ కవిత్వం వెలిసింది ఈ కారణంగా భావక కవిత్వంలోని శాఖే అయినప్పటికీ సంఘ సంస్కరణ కవిత్వం కవీని కాక నంఘాన్ని (పతి బింబించేదిగా వంది. వమై్యాశంయతని నీంప్పకొంది.

తరువాతి (ప్రకరణంలో కాల్పనిక కవితా (ప్రభావంతో రచనలు చేస్తూవచ్చిన అభ్యుదయ కవుల రచనల్లోని ఆత్మా(శయకతని పరిశీలిద్దాం. సాంఘిక (పయోజ నాన్నీ. కమ్యూనిష్టు దృక్పధాన్నీ, మూనవళా వాదాన్ని దృష్టిలో వుంచుకొని అభ్యు దయ కవులు రచనలు చేసినా అంతకు మును'పే తెలుగుకవిత్వాన్ని దాదాపు మూడు దళాబ్దాలపాటు (సభావితం చేసిన భావకవిత్వం యొక్క (ప్రథధావం వారిపైన లేక పోలేదు, అభ్యుదయ కవుల తొలి రచనల్లోన్తూ ఆధునిక కవితా సం[సదాయా లకు అనుకూలంగా అనుభూతి తత్వాన్ని నింప్పకొని రచనలు చేస్తూ వున్న మరి కొందరి అభ్యుదయ కపుల రచనల్లోనూ వుండే అక్మాశయశ్వాన్ని అభ్యుదయ (1 నో కపులు _ ఆత్మాశయత్వం అన్న తరువాతి (ప్రకరణంలో పరిశీలిద్దాం,

ఉదాహృత సూచికలు

1. సోమసుందర్‌, ఆవంత్స. కృష్ణళాస్త్రి కవిశాత్య. పు, ౪4.
2. నారాయణరెడ్డి సి. ఆధునవికాంధి కవిత్వము సంప్రదాయములు = (వమయోగములు, పు 300, ర్‌ రామకృష్ణరావు. అబ్బూరి. 'పధివీ వయశంస. శ. _ రామకృష్ణారావు, అబ్బూరి. పృధివీ [పశంస, ర్‌, రామిరెడ్డి, దువ్వూరి, కృషీవలుడు, పృ॥,7, 6, వెంకట పార్వతీశ్వర కవులు న్మతము కాన్యకుసునూవళి, దిత్వీయభాగము, పు. 57.
3. కృష్ణళాస్తీ దేవులపల్లి, స్వేచ్భాగానము- కృష్ణపక్షం, కృష్ణికాస్తి కృతులు, పు. 76,
4. సుబ్బారావు, సంఢూ3, కో,కో,కో. యెంకిపాటలు. పు.62, శి. మల్లవరపు. నవాలోకము, కళ్యాణ కింకిణి. పు,88, 10 బాపిరాజు, పిలుపు, వైతాళికులు, పు, 48,
5. బాపిరాజు ॥ః పు. 48,
6. మల్లవరపు. పశ్న_కళ్ళాణ కింకిణ్సి పు. 18. 18, కాటూరి వేగుబోక, పన్నీటిజల్లు, పు,47. కేక దువ్వూరి, భవిష్యద్దర్శనము, వైతాళికులు పు, 27.
7. మళల్లవరవు. సంధ్యా, కళ్యాణ కింకిణ్‌, పు, 18. 168, రాయ్మపోలు, కావ్యావతారము. వనమాల, పు, 88. | దువ్వూరి. గజిక, వై కాళికులు, పు, 200%,
8. పింగళి, కాటూరి రసాలము, తొలకరి, పు. 209. ఫు ॥ః 99 ఆ ప్ప, 80 20, నండూరి, సీడలు._యెంకిపాటలు, పృ. 40. ౨1. నండూరి, రాగతనం యొంకిపాటలు, పృ, 620,
9. రాయ్యపోలు, మధుమాఠి, అభినవ కవిత, పు, 182
10. వెంకటపార్వతీశ్వర కవులు. ఆనందమందిరము, కావ్యకుసునూవళి, పు, 60.
11. రామకృష్ణారావు, అబ్బూరి పూవుల్లపాట్క ఊహాగానము ఇతరకృతుటు, ప్ప. 1085,

149

25, బసవరాజు. ఏదికావలెనే, బసవరాజు అప్పారావు గీతాలు, పృ, 40.

వరి దువ్వూరి. కృషీవలుడు, పు, 12,

27, దేదుల కాంక్ష, వైతాళికులు, పు, 28.

2 కృష్ణళాస్తీ, అన్వేషణము కృష్ణపక్షము, కృష్ణళాస్తి కృతులు, పృ. 20,

లలి, కృష్ణశాస్త్రి. అతనిపాట. న కళ వు. 28.

80. వెంకటపార్వతీశ్వర కవులు, కావ్యగితము, కావ్యకుసుమావళి. ద్వితీయ భాగము, పు 12,

81. తల్లావజ్బ ల వకుళ మౌళిక, వైతాళికులు ప్ప, 111.

82. దువ్వూరి, ఆమని నిషా. వైకాళికుల్డు పు 87.

$8. మల్లవరపు. నిశాలోచన, మధుకీల, పుటలు 14,15,

84, నండూరి, పడవ. యెంకిపాటలు, పు, 87,

8న ఐబఐపవరాజు, కోయిల, బసవరాజు అప్పారావు గీకాలు, పు. 108,

88. మల్లవరపు, పున్నమి. మధుకీల, ప్ప,70.

89. మల్లవరపు, ఒకరేఎి, మధుకీల్మ పు, 41,

88, వెంకటపార్వతీశ్వర కవులు ఏకాంత సేవ, పు. 28,

88, నాయని. సాకత్కారమ్ము సౌభ్యదుని (పణయయాత. పు, 47,

40. బసవరాజు, కోకిల బసవరాజు అప్పరావు, గికాలు. పు.4.

41. వెంకటపార్వతీశ్వర కవులు, ఏకాంతసేవ, పృ. 68

42, నండూరి, కోయిల వైతాళికులు, పు, 127,

శీర. రాయ పోలు కోయిల. అభినవకవితృ పు. 160.

శశీ, మల్లవరపు, నవవర్షా, కళ్యాణకింకిణి, పు. లి,

45, అబ్బూరి, వర్షాగమము. వైతాళికులు పృ, 218,

46. అబ్బూరి. వర్షాగమము. వైతాళికులు, పు,218,219.

47. వెంకట పార్వతీశ్వరకవులు. నసంతాంకము కాన్యకుసుమావఃి, ద్వితీయభాగము , పు. 102.

శీర్రిం రాయ్యపోలు, వసంత వికాసము, అభినవకవిత, పృ. 180.

48. వేదుల, దీపావళినాడు. వైతాళికులు. పు, 220.

49. కృష్ణళాస్రీ. కృష్ణవక్షము. కృష్ణళాస్త్రి కృతులు. పు. 1.

50. బసవరాజు, కోకిల బసవరాజు అప్పారావు, గీతాలు, పు, 4

150

ర్‌లం తల్లానజ్ఞల, పుష్యపూర్చిమ, వైతాళికులు, పు. 248

గ$. వేదుల. ఆళాంతి, వైతాళికులు, పృ, 245

54. పింగళి. కాటూరి. కోకిల,తొలకరి, పు.

55. బసవరాజు, హెచ్చరిక్క బసవరాజు అప్పారావు గీతాలు. 3. 10

56. బసవరాజు, చంద్యగహణమను, బనవరాజు అప్పారావు గితాలు. పు,ళ్తి 10

57. దువ్వూరి. గటిక, వైతాళికులు, ప్ప, 20,

58. విశ్వనాథ. నీవు-నేను. వైతాళికులు, పు. 201.

59. సోమసుందర్‌, కృష్ణశాస్త్రి కవిశాత్మ. పు. 54

60. బసవరాజు, (సేమకత్త్వ్వము, వైళాికుల, పు. 88, 87.

61. కృష్ణళాస్తి, ఏ ల(పేమింతు? కృష్ణపక్షము, కృష్ణళాస్తికృతులు, పు. 18.

62. వేంకటపార్వతీశ్వర కవులు (పేమ, కావ్యకుసుమూవళి, ద్వితీయభాగ ము; పృ 19.

63. వేంకటపార్వతీళ్వర కవులు ఏకాంత సేన, పు. 20.

64. నారాయణ రెడ్డి, సి. ఆధునికార్యధ కవిత్వము, సంప్రదాయములు [ప్రయోగములు ప్ప. 816

65. కృష్ణళాస్తి, _పాణకాంత, కృష్ణపక్షము. కృష్ణళాస్తిం కృతులు, పు. 82

66. కృష్ణళాన్ని), ఊర్వ$ి. కృష్ణళాన్నిం, కృతులు, పు. 112

67. నండూర్కి నమిలి మింగిన నాయెంకి. యెంకిపాటలు, పు. 12

08, క్ర కథ ళల పు. 12

69. నాయని. సీవు_నేను, నాయనిసుబ్బారాపు కృతులు, పు, 61

70. 99 ౪% ః న్న

71. క9 ళం 0 ౯9

72. మల్లవరపు, మధుకీల్క పృటలు. 61, 64, 78, 82.

74, ఠి 44 ॥1

75, తి శక ॥2

76. మల్లవరపు స్త్రీ కల్యాణి కింకిణ్‌ పు. 1.

77, న

78 మళల్లివరప్ప. కళ్యాణ -కింకీణ్సి సి

1561

70 బాపిరాజు, ఒకరికొకరు, వైళాళికలు, పు 58,54

80. వేదుల యాత, దీపావళి, పు. 16

81. మల్లవరప్పు శుభలేఖ, మధుకీల, పు, 19

కల... ౫ పు 18

88. ఇం *ం పు, 10

89. అబ్బూరి, రాపుపాట, వైతాళికులు, పృ 4%, ౧0

90. కృష్ణళాస్ని) దివ్యభాగ్యము, కృష్ణపక్షము కృష్ణళాస్తింకృతులు, పు, 28

91. నండూరి. యెంకిముచ్చట్లు, యొంకిపాటలు, పు శ.

92. కృష్ణశాస్తి. ఆరనిదివ్వెం కృష్ణపక్షము, కృష్ణళాస్తి కృతులు పృ, 88

88- కృష్ణశాస్తిం (పేయసి. కృష్ణపతమ్ము కృష్ణళాస్తింకృతులు, పు, 85

89. కృష్ణశాస్త్రిం ఊర్వసి, కృష్ణళాస్త్రికృళులు, పు, 128, 124

00 రాచయ్యుపోలు పిలుపు, జడకుచ్చులుు పు, 8?

ఫ్‌, 89 89 పృ; తీ.

రి కృష్ణళాత్రి. నేనాకండ, కృష్ణవక్షమ్ము కృష్ణళాస్తి కృతులు, పు, 52.

$3. కృష్ణశాస్రి, (ప్రవానము. కృిష్టళాస్తి కృతులు. పు, 104.

రథ 3% జ ॥9 వు, 105,

95. కృష్ణళాత్రు, కృష్ణపక్షము, కృష్ణళాస్రి కృతులు. 58.

96. వేదుల. అళాంతి దీపావళి, వు, 40,

$7. మల్లవరపు నవాలోకము, కళ్యాణ కింకిణ, పు, 82,

08, వేదుల గగీశ ములు; దీపావళి. పు, 59,

ఠి, కృష్ణళాత్రి- ఊర్వుళి, కృష్ణళాస్రి. కృతులు, పు, 185,

100. వేదుల, ఆహ్వానము దీపావళి పు, 66, 57,

101, కవికొండల. శివరాత పభ. వైతాళికులు, ప్ప, 261,

102, బసవరాజు. గోపాలకృష్ణుడు. బసవరాజు అప్పారావు గీశాలు, పు. 9,

108. నారాయణరెడి సి. ఆధునికాంధి కవిత్వము, సంప్రదాయములు (వయోగ

ములు పు, 441, 104 వేంకటపార్వతీశ్వర కవులు, సంతుష్టి, కావ్యాకుసునూవళ?, ద్వితీయ భాగము, ప్ప. 55, నా మం

105. బసవరాజు, పాడు సిగ్గు విసవరాజ్ణ న్‌ న (/ కాగ | ( శీర న ల మ స్ట శ్ర ఎముంలాలనుి ల్ల

152 106 దీకీతులు, మనవి. వైతాళికులు, పు 255, 107 కృష్ణకాన్తి. ఊర్వ॥ః, కృష్ణశాస్త్రి కృతుబు. 141. 108. దీక్షితులు, మనని వైతాళికులు, పు 256, 108. శ ః0 పు, 2560. 110. బసవరాజు. వటపత్రశాయి. బసవరాజు అప్పారావు గీతాలు, పు, 25. 111, చేంకిట పార్వతీశ్వరులు. ఏకాంత సేవ. పు, 9, 10. 112. వేదుల, అంకితమ్ము దీపావళి, పు. 07. 118 బసవరాజు. కాంచలేను। కాంచలేను బసరాజు అప్పారావు గీతాలు. పు.8 114. వేంకటపార్వతీశ్వరులు, ఏకాంతసేవ. పు 88. 116. వేంకట పార్వతీళశ్వరకవులు. ఏకాంత సేవ. 3. 36. 116. కృష్ణళావ్తు. నేటిరేయి. వైతాళికులు. పృ. 128, 117. బసవరాజు. మురశళీకృష్ణుడు. బసవరాజు అప్పారాపు గికాలు, పు, 89. 118. వేదుల. ఉక్కంర, వైతాళికులు, పు, 260. 110, కృష్ణళన్తి. ఊర్వశి కృష్ణళాస్తి కృతురు, పు, 140. 120. వేదుల. ఆళాగానము. దీపావళి, పు, ౪, 121. వేదుల నీ కోసమే. దీపావళి, పు. 101. 122. రాయ్మ పోలు, దేశభ క్రి, ఆంధ్యావళి, పు, 10, 128 = ఇం క పు, 10. ] 24, నారాయణ రెడ్డి, సి, ఆధునికాంధ కవిత్వము, సంప్రదాయములు _ సయోగములు. పుటలు, 885; 8864. |లిల్‌, ॥ం $9 128. సుబ్బారెడ్డి, మద్దూరి, తెలుగులో జాతీయోద్యమ కవిత్వంలో ఉదాహ్బతం. పు, 101, 127, ॥ కః కా * పు, 2609. 128. వేదుల. జయగితి, దీపావళి. పు, 4 129, కాటూరి. నూతృ స్తవ ము. జాతీయ గిళాలు, వు, 86. 180, జాఘవా. భరతమాత, జొతీయ గీతాలు. పృ. 89. 18 [యాలో మూళ్ళభూమిిక్షాతీయ గీతాలు, పృ, 11, బగ మాహి వీళ్ళ నీకల పు, 48. (7 + . స 1 ర [గి నై

153 139. తుమ్మల. అనుకాపము, రాష్ట్రగానమ్ము పు.85్‌ 134. తుమ్మల, జోహారు, రాష్ట్ర గానము. పు, 11. 13న, తుమ్మల, తపస్సిద్ధి, పజిగపంట, పు,.180. 106. కం 99 శక పు 181, 187. రాయప్రోలు ఆంధ్రమాత. జడకుచ్చులు, పు, 8. 108 విశ్వనాధ. వరలక్ష్మీ తిశతి, పు. 8. 189. దువ్వూరి. (సియావియోగము. భగ్నహృదయము, కవికోకిల (గంథానళి. ద్వితీయభాగమ్ము పృ. 205. 140 _ దువ్వూరి, శశువియోగము. కవికోకిల్యగంథావళి. మొదటిభాగము. 141. బసవరాజు,నిర్యాణము. బసవరాజు అప్పారావు గీతాలు. పు. 77, 78, 112, బనవరాజు, జీర్తం జీర్ణం. దిసవరాజు అప్పారావు గీశాలు,పు.8 1కి క? ౫9 కః 8కి పు, 74, 144. బసవరాజు, కడుపుతీపి, ఐసవరాజు అప్పారావు గీతాలు, పు. 76. 145. నాయని, మాతృగీకాలు నోయని సుబ్బారావు కృతులు, పు, 185. 146, ౪9 శం ॥ం % పు, 141. 147 ఐసవరాజు పితృన్మృతి, బసవరాజు అప్పారావు గీతాలు, పు, 108, 148. దువ్వూరి. కవికోకిల (గ్రంథావళి, ద్వితీయభాగము, పు, 80 140. అబ్బూరి, ఉహాగానము ఇతరకృతులు. పు. 709, 80. 150. బనవరాజు యమునా సౌంత్వనము బసవరాజు అప్పారావు గీకాలు.పు,8£, 151. కం 99 కం పు, 81 152. తుమ్మల, అమరజ్యోతి. జొతీయగికాలు, పు. 4786. 158. కవికొండల. ఆహాకారనుయ్యెలోకము. జూతీయగికాలు, పృ, 580. 154. రాయ్యసోలు. రవీందుని అస్త్వమయము. వనమాల, ప్ప, 68,54. 1556- నాయని, సాగర సంగీతం, మాత్ఫృగీకాలు, పు. 49, 156. తుమ్మల, పఠీగపంట, పు, 118.

(. అభ్యుదయకవులు -- అత్మాశయత్వం

భావ కవిత్వ మహోద్యమం తరువాత తెలుగు కవిత్వాన్ని (పథాఎతం చేసిన కవిత్వోద్యమం అభ్యుదయ కవిత్వోద్యమం. ఇది వరకే (పస్తావంచినట్లు దిగంబర కవిత్వం, విప్లద కవిత్వం _ ఇవి శెందూ అభ్యుదయ కివిత్వ ఉద్యమంలో విలీనం అయ్య్యేవే కాబట్టి వాటి (పస్తావన పత్యేకంగా చెయ్యావ్చిన అవసరం లేదు. అంకేకాదు, ఇవి రెండూ అభ్యుదయ కవిత్వ ఉద్యమం నుండి వేరుపడి కవిత్వ ఉద్యమాలుగా కొనసాగాయి అందువల్ల వొటిపై కౌల్పనిక కవితా సంపు దాయ (ప్రభావం కొనీ, భావ కవిళా సంపుదాయ (పథధావం కానీబేదు. ఈ కారణం చేత అవి వస్త్వాశంయంగా నే కొనసాగి అభ్యుదయ కవిత్వంరో వి$నం అయ్యే విగా వున్నాయి కానీ అభ్యుదయ కదల కవిత్వం అలావాదు. [పావంభ దశరో ఆభ్యుదయ కవులు జేసిన రచనల్లో ఆత్మా్యశయత్వం స్పంది. ఈ అత్మా్య(శ్రయత్వం వున్న రచనలు అభ్యుదయ కవిత్వం కిందికి క భావ కవిత్వంలో చేరుతాయి, అందుకని ఈ _పకరణానికి అభ్యుదయ కవిత్వం _ ఆత్మా_శయత[0 అనికాక అభ్యుదయ కవులు _ ఆక్మాశయత్వం అని'పేరు పెట్టటం జరిగింది.

తెలుగులో అభ్యుదయ కవిత్వోద్యమం థావకవితర్వలా కాళ ఒక అంళానిక్‌ కట్టబడి ఉద్యమించింది మార్క్స్‌ సిద్ధాంతాల్ని (వతిపొదిస్తూ, కమ్యూనిస్టు దృక్‌ ఛంతో నూతన సమాజ పృనర్నిర్మాణమే |పధాన ఆశయంగా అభ్యుదయ కవితో ద్యమం వెలువడింది. అందువల్ల భావకవిత్వంలోలాగ అధ్యుదయ కవిత్వంలో కవికి "స్వేచ్చ లేక పోయింది సర్వమానవ [శ్రేయస్సును కోరుతూ అభ్యుదయ కవిసమాజ పునరుద్ధరణ కోసం తస కవిత్వాన్ని పరిమితం చేసుకొన్నాడు. ఆకలీ, బాధలూ, రోగాలచేత పీడికులవుతున్న (పజాసీకం [శ్రేయస్సుకు తన కవిత్వాన్ని నిరేకిం చాడు. వారి చుట్టూవున్న సామాజిక పరిస్థితుల్ని, కులమత వై షమ్యాల్ని, మానవ జీవితాల్ని వివరించి సానుభూతిని కలిగించడానికి తన కవిత నుధ్ధే[ంచాడు,

అందువల్ల అభ్యుదయ కవిత్వంలో పురాణ పదబంధ కవిత్వాల్లో లాగవస్తు నిర్జేశం రచనకు పూర్వమే జరిగింది, ఆ వస్తు నిర్ధైేళశకత్వాన్ని తుచ. తప్పకుండా ఆచరించే (పయత్నం అధ్యుదయ కవి చేళాడు అటువంటి ఆతని రచనల వస్తా శ్రియ పద్ధతిలో కొనసాగాయి,

155

శేషేంద్ర శర్మ కవిసేన మేనిపెస్టోలో అభ్యుదయ కవివ్వానికి కొంతవరకు దోహదకారిగా వున్న విప్లవం ఆక్మా_శయమన్నాడు విష్త్లవం ఆత్మా(శశయమైనప్పడు విప్లవాన్ని అశయించిన అభ్యుదయ కవిత్వం కొంతవరకు, విష్షవ కవిత్వం, పూర్తి గాను ఆత్మా[శయాలవ్వాలి, వాస్తవానికి భావకవిక్వంలాగా అభ్యుదయ ,దిగంబర విప్లవ కవితలు అక్మా_శయాలుకావు. వస్త్వాశయాలు, “భక్తి, (సేమ,కో9థము, భోకద్య కరుణ,ఇత్యాదులన్నీ అత్మాాశయాలే! అనిపేర్కొంటూ (కోథాన్ని ఆశ యించిన విప్లవం కూడా ఆక్మాళశయమే అని 'పేర్కొన్నాడు. ఈ అభిపాయాన్ని

ఒకింత పరిశీలించాలి. ఇక్కడ భక్తి, ప్రేమం శోకం, కరుణ వీటికం టే భిన్నమైందిగా కోంధం కనిపిస్తుంది. ఈర్చ్యాద్వేషాలు, కోంధం, ఇవన్నీ ఆత్మ సంబంధాలే అయినా భక్తి "సషేమల్లో వున్నట్టి ఆత్మీయతా భావం వీటిలో కనిపించదు. ఈర్ష్యద్వేషం, కో9ధం ఇవన్నీ వ్య క్తీనుండి సాన్నిహిత్యాన్నికాక ఎడబాటును కోరతాయి. అలాగే విష్ణవం కూడా అందువల్ల ఈ భావాల్లో హృదయానికి దగ్గరి సంబధం కాక దూరపు సంబం ఛాన్ని కోరుకోవటం కనిపిస్తుంది. కాబకైే వీటిల్లో ఆత్మాశృయత్వం _ కనింపిచదు, ఈర్ష్య, జ్వేషం, కో9ధం ఇలాంటి అమానుష (ప్రవృత్తులు లేక మానవులచే అనాదరింపబడే పృవృత్తుణ, హృదయ నంబంధాలై నప్పటికీ రచనలో వాటి ఉద్దేశం వేరు విప్లవాన్ని ప్రబోధించ డానికే కోధం అభ్యుదయ కవిత్వంలోన్య్మూవిప్లన కవి త్వంలోనూ చోటుచేసుకొంది ఇక్కడ కోంధం మానసికమైన అంశమై అది ఆవిర్భ వించేవిషయంలొ హృదయానికి సంబంధించిందే అవుతుంది, కానీ ఆచరణ విష యంలోకో9ధం ఇతరుల్ని విష్లవోన్ముఖుల్ని చేయడానికి విష్ణవ కవిత్వంలో రేకెత్తి నట్లుగా కనిపిస్తుంవి కానీ "పేమ, భక్తి మొదలైన వాటిలోని భావాలు అంపే పేమ భాపం భ క్రిభావం వంటివి కేవలం కవియొక్క_ ఆత్మీయమైన అంళాల్హై తనకున్న అనురాగాన్ని భక్తివి (ప్రకటించుకోవడం కోసం వెలువడ్డాయి కాబిట్టి విప్లవాన్ని ఆశ యించివున్న కోధంతో పోల్చిచూస్తే ఈ భావాలన్నీ హృదయ సంబధాలే అమినో (పేమకి, భక్తికి వున్నంత ఆత్మీయగుణం, ఆదరణీయగుణం కోరిధానిక్తి ఈర్ష్యా 'ద్వేషాలకి లేవు. కాబట్టి ఆవి పర్యాశయాలవ్పకాయి. వాటిని ఆ్యశయించి వెలు వడిన కవిత్వం కూడా పర్మ్శాశయ కవిత్వం అవుతుంది. అభ్యుదయ, దిగందిర, విష్ణవ కవిత్వాలు ఇలాంటివే. ఒక్క భావకవిత్వంలోనూ. థావకవిశాఛాయలున్న కొంతమంది అభ్యుదయ కవుల రచసన్లోనూ ఈ ఆత్మాాశయం బలీయంగా వుంది,

156 అధ్యుదయ కవులు తాజ్‌మహాల్‌ నిర్మాణానికి రాళ్ళ మోసిన కూలీలను, పీధిన అడుక్కోడానికి కూడా శక్తిలేని “భిక్షు వర్షీయసి"ని కూటికోసం, కూలి కోసం పట్టణంలో (బతుకు సౌగిద్దామని తల్లి మాట పెడచెవిని పెట్టి వచ్చిన బాట సారినీ" గుమాస్తాలనీ, మధ్యతరగతి (వజల్ని కావ్యవస్తువుచగా స్వీకరించి రచ నళు చేళారు. వారు ఎన్నుకొన్న కావ్యవస్తుపుని గూర్చి చెప్పి పారకుల సాను భూతిని, అభ్యుదయ కవులు ఆశించారు ఆఅసానుభూతి నుంచి వారికి మేలుచే కూరేళ్లు తద్ద్వారా వారి భవిష్యత్తు వెలుగుముయనుయేట్లు కోరుకున్నారు. ఇక్కడ సమాజంలో దుస్థితిని ఎదుర్కొంటున్న వాళ్ళని. వారిజీవిత విధానాల్నిం వారినే దోచుకొంటూ విలాసంగా జీవిస్తున్న వాళ్ళని గూర్చి విపులీకలిస్తూ అందరికీ అన గతమయ్యేలా చెప్పటమే అభ్యుదయ కవి ఆశయం. అందువల్ల అయా విషయ వర్ణనలకు సంబంధించిన అంళాల వివరణలతో అభ్యుదయ కవిత్వం వస్తా యమైంది. అభ్యుదయ కవి ఒకవేళ భావకవిత్వంలో లాగా ఉత్తమ పురుష సర్వ నామం "నేను" వాడినా దానిని మనం అత్మాశయధోరణిని వ్యక్తం చేసే "నేను'గా (భమించటానికి అవకాశంలేదు, అభ్యుదయ కవి “నేను” కవియొక్క వ్యక్తిగత భావాలక్కు ఆత్మ వ్య క్తీకరణకోసం వాడిందిగా గాక సమిష్టి గతమైన సమాజాన్ని ఉద్దేకించిందిగా గహించాలి. ఈ సందర్భంలో కె వి రమణారెన్ట గాతి మాటలు స్ఫురణకు తెచ్చుకోవాలి. “శ్రీశ్రీ” వాడిన నేనులో సమాజ జీవులైన మనం వచ్చిచేరి. ఆత్మాాశయతనుంచి తప్పించి నూతన దార్మితక మహాళక్షులు జగన్నాద రథచకా9ల వెంట నడిపించాయి,'2 అనడం అభ్యుదయ కవిత్వం వస్త్వాాశయంగా వెలువడింది అని చెప్పడంగా వుంది. అభ్యుదయ కవిత్వం భౌతిక పునాదులమైన నిర్మించబడి సొమాజిక (శ్రేయస్సు కుపకరించే సౌధం. అందువల్ల భౌతికమైన విషయపాాధాన్యం _ కలిగి అభ్యుదయు కవిత్వం వస్త్వాశయంగానే కొనసాగింది, దిగంబర, విష్ణవ కవిత్వాలు కూడా ఇటువంటి సామాజిక (శేయస్సునే కోరుకున్నందున పామాజిక వాన్తన స్థితిగతుల్ని చిితించటానికే పరిమితమయ్యాయి. అందువల్ల దిగంబర విష్ణవ కవి త్వాలు కూడా వస్త్వా_శయంగానే నిర్వహింపబడ్డాయి.

157/

ఆభ్యుదయ కవిత్వం పెట్టుబడి దారీ వ్యవస్తపైనా, బూర్జువావ్యన_స్షపెనా, పాలకుల పాలితులను పీడించే విధానం పైనా ధ్వజ మెత్సిన కవిత్వ ఉద్యమం, అంతేగాక వర్షసంఘర్షణని, విప్లవ (పజోధాన్ని, వీరగాధా కధనాన్ని, సమసమాజ నిర్మాణాన్ని మానవకా వాదాన్ని ఇతివృత్తాలుగా స్వీకరించి వాటినన్నిటినీ దృష్టిలో చంచుక్తొనివాటి సాధన్నకై పాటుపడింది అందువల్ల ఈ అంశాలన్నీ అభ్యుదయ వివిక్వ లక్షణ్యాలె అభ్యుదయ కవిత్వం వస్త్వాశయంగా వెలువడడానికి దోహదం ఆకతాయి.

కానీ కాల్చనిక కవికా సం్మ్యసదాయ (వవావంతో రచనలు చేసిన అభ్యు దయ కవుల కొన్ని రచనలు ఏరాజకీయ ఉద్యమానికీ, ఎలాంటి విష్తవ _ప్రటోధా నికి కట్టుబడకుందా, _పబయం (పకృతి స్మృతి (ప్రాధాన్యాలుగా వెలువడ్డాయి. అటువంటి రచనత్లో కొంత అఆత్మా(శయత్వం అభ్యుదయ కవివాయుగంలో దర్శన మిస్తుంది.

చికి అధ్యాయంలో అభ్యుదయ కవులుగా (వసిద్ధిపొందినా కాల్చ్బనిక కవితా సం్యపదామంతోన్తూ భావ కివికా (వభావంతోనూ అక్మా(శయత్వంతోనో లేక్త ఇటీవలి కాలం థావకవితా సంబఏమైన అనుకూతి తత్వంతోనో చేసిన రచనల్ని వింగడించి పరిశీలిద్దాం.

అభ్యుదయ కవిత్వ యుగంలో (శ్రీశ్రీ. నారాయణబాబు, శిష్టా, పురిసండా పరాఖి, (పొరంభకులుగా (పసిద్ధి పొందగా. తిలక్‌, సోమసుందర్‌, ఆరు.ద్య దాశ రధ్కి నారాయణరెడ్డి, కుంద్పుర్తి, శేషేంద్ర మొదలైన వారు అభ్యుదయ కవిత్వ (శచారకులుగా (పసిద్ధి పొందారు. వారి రచనల్లో కొన్ని సందర్బాల్లో అభ్యుదయ కవిత్వంతో పాటభావకవితా నం్యపదాయం తొంగి చూసింది. వీళ్ళలో ముఖ్యంగా థ్రీఖీ తొలినాళ్ళ రచనలు భావకవిక్శాపభావాన్నే కలిగిపున్నాయి, తిలక్‌ దాశ రథి, నారాయణ రెడ్డి 'కేషేయ్యదలు పూర్తిగా భావ, అభ్యుదయ కవులుగా దర్శనమి స్తారు. సోమసుందర్‌, కుందుర్తి రచనల్లో అభ్యుదయ దృక్పధంతో కూడుకున్న వస్త్వా్యశయమే అధికంగావుంది. వీరి కొన్ని రచనలు ఇందుకు అసవాదాలు, శ్రీథీ మొదలు శేషేంద)ుల వరకూ ఉన్న అభ్యుదయ కవుల రచనల్లోని ఆత్మా (శ్రయత్వాన్ని పరిశీలిద్దాం భీథీ : థీథీ తొలినాటి రచన అయిన “ప్రభవి సంకలనం (పకృతి గీతాల తోను (పణయ గీకాలతోనూ, నింగిపుంది, భావ కవుల్లాగే శ్రీశ్రీ పాఠ౦రంభపు

158 యవ్వనంలో (ప్రకృతిలో లీనమై (ప్రణయ జలధితో ఓలలాడాలనుకున్నాడు కాబగ్తే- “ఆ మహోన్నత దివ్య వృక్షాగమందు నూత్న చైతన్య రాగ సన్నుతములగుచు( గదలి యాడెడు (పతిసంఘముల నడుమ నేను సైతమొక్కాకునై యెనయుదేని”3 అని అంటూ అన్ని ఆకుల్లాగా జీవించినంత కాలం జీవించి చివరకు రాలిపడి పోయే కాలంలో పాంథ జనుల (తొక్కిళ్ళలో సు9క్కి పోకుండా- “గాలి యొసగెడు కొత్తజెక్కల ధరించ్చి ఆఅతినివాఘాటముగ విహాిమూఫ పదాల నెబుక పడరాని యెచటికో ఎగిసిపోదు! 4 అని ప్వేచ్భాాపవృత్తినే కోరుకొన్నాడు. అంతేకాక భావకవుల్లాగే ఆకాళంలో ఒంబటరియై సంచరించే మేఘాన్ని చూసి తనహ మేఘానికీ వున్న చంచలక్వాన్ని పురస్కరించుకొని. “ఓ వలాహక శకలమా। నీవుకూడా నావలె దరిభిమించుచున్నావదేల?” ఆని మేఘశకలాల్ని (పళ్నించాడు. ఈ సందర్చాలో (శ్రీశ్రీ భావకవికాసం్యపదాయ ధారతో సతమతమౌతూ (ప్రకృృత్సి గతమైన అంశాల్లో అంతర్ముఖుడై తన భావాల్ని వెలువరించటం వ్యకృమౌళూంది. కేవలం (క్సతికి సంబంధించిన భావాల్లో నేగాక వణయ భావాల విషయం లోనూ శ్రీశ్రీ పభవలో పాదులుదన్నుకొన్న ఆక్మాళశయత్వమే వెల్లడి చేయ బడింది. (షేయసీ విమోగంలో వేదనాభరిత జీవికాన్ని గడుపుతూ తన చీకటి బ9తుకు బాధను వెళ్ళటోసుకున్న కృష్ణళాస్తి లాగే శ్రీశ్రీ. “అక్క-టా। ఈ నియోగాగ్ని యతిశయించి కాల్చెడిని మామకీనాంగ కములనెల్లః కాజుచున్న యసంతాళ్రకణములందు స్నానమొనరింతు. దాపపిశాంతి కొకు; 6

159 అంటూ అంతమే లేనట్టి విరహాంబభు రాళతలో మునిగిపోతూ దానిని మధించి అనంతమైన సుఖసురాస్వాధు రసాన్ని పొందాలని కప్యతయ వడాడు. ఇలా ణి *పభవ'లో అీథీ రచించిన పిక్సతి గీతాల్లోనూ, (పజయ గివాల్లోనూ భావ కవిత్వం నాటి కాల్పనిక సంప్రదాయంతో (సతిబింబించే ఆత్మాటశ యక్వం స్పష్టంగా క న్చిస్తుంది. శ్రీశ్రీ తన కవి మిత్రులు చని పోయిన సందర్భంలో చెప్పిన కవితల్లో

కూడా అత్మాాశయధోరణి _పవహించింది. “భావ దూరతీరాలకు చేరువుగా విహ రిస్తూ, జీవనాడి స్పందించే రుధిర మధువు అందించే యువ కవి లోక [పతినీధి, సవ భావామృత రసధువి, కవికా సతి నొసట నిత్యరస గంగాధర తిలకంగా” వెలుగొందిన తిలక్‌ మరణానికి విలపిస్తూ-

“గాలి మూగదయి పోయింది

పాట బూడిదయి పోయింది

వయస్సు సగం తీరక ముందే

అంతరించిన [వడాకవి

నధిన్సు సగం చేరక ముందే

అస్తమించిన (సభారవి

మరి కనిపించడా?ొతి అంటూ వృక్షాన్ని పక్తుల్ని, “చెప్పండగరాః మీరైనా” అని (ప్రశ్నించాడు, (“పేమ, ప్రకృతి విషయంలోనే కాక స్మృతి కవిత్వ విషయంలో కూడా శ్రీశ్రీ ఆత్మా శయ పద్దతినే ఆశ్రయించి రచన కావించినట్లు తెలుస్తూంది,

లి ళం. అవ్‌ (శ్రీశ్రీ మార్క్సిస్టు దృక్పధంతో చేసిన మిగిలిన రచనలన్నీ వస్త్వాశ్యయంగా చెలువద్దాయి. థీశ్రీ “మహాప్రస్థానం”, “ఖడ్గనృష్టి”, “లిమక్కులు", *వ్వురో (పస్థానం”లు ప్పూర్తి అభ్యుదయ దృక్పథంలో కూడుకొని వస్త్వాళధియంగా వెలు వడాయి. మ.

తిలక్‌ , శ్రీశ్రీ తరువాత భావ కవితా సంప్రదాయంతో ఆత్మాళశ్రయంగా రచనలు చేసిన వాడు దేవర కొండ బాల గంగాధర తిలక్‌, అమృతం కురిసిన

160 ర్యాతిపీరికలో కుందుర్తి తిలకొసు భావ కవిశానూ, అధ్యుదయ కదిగానూ పేక్కొ న్నాడు. దీనికి కారణం అయన కవిత్వంలో జాల్వార్చిన అకుఘూతికో కూడు కొన్న ఆత్మాశయక్వమే తిలక్‌ తన్నుతాను అనుభూతి వాదిగా "పేర్కొన్నాడు. అందుకే కవిక్వుం అంతరాంకర జో్యోతిస్పీమల్ని బహిర్గతం చెయ్యాల”ని కోరు కొన్నాడు, తిలక్‌ కూడా భావ కపల్లాగే స్వేవ్భాపొయుడయ్యాడు. ఆ స్వేచ్చ తన కోసమే కాకుండా తనలో నుఖించాల్సిన తన [ప్రేయసికి కూడా కావాలని. “ఒక్కసారి యిల్లు విడిచి ఉం ఉత్సోహంగా రా చెలీ, కొంచెం 'సీప స్వప్నంళోకి గోర్వంకల రెక్కలతో ఎరిగిపోదా మన్నీ మరిచి” 10 అంటూ తన కోర్కెని వెల్లడించాడు ఇక్కడ తిలక్‌ స్టితి భావ కవుల ్వతిలాడే వుంది. లోకంలోని భాధామయ జీవుల ఆవేదన, రొటీన్‌ అలవామైన జీవిత విధా నం ఇవన్నీ భాధామయంగా తోచగా ఊహా పక్షిలు తొడుక్కొని ఎక్కడికో ఎగిరి పోయి సుఖించాలనుకొన్నాడు. తిలక్ష్‌ (పణయ కవిత్వంలో ఆంగ్ల కాల్పనిక కవుల పూర్వ భావ కవుల (వథావం ఉండటం చేత పణయ కవిత్వాన్ని వాళ్ళననుసరిస్తూ ఆత్మాశ్రూయంగా చెప్పాడు. తిలక్‌ కావ్య ఖండికల్లో ఎక్కడా వర్ణనా బాహుళ్యం కనిపించదు, సుఖాన్ని చెప్పేటప్పుడుకాని, దుఃథాన్ని చెప్పేటప్పుడు వాని, భ క్తినివెప్పేటప్పుడు కాని ఆక్మాశయ రీతిలోనే చెప్పాడు. తను చెప్పే (పతి విషయాన్నీ అంతర్వ్యు ఖుడ్లై అంతరాంతర జో్యోతిస్పీమల్ని తరచి చూసి మరి చెప్పాడు. ఆందుకే ఆతని కవిత్వంలో అక్కాశర౦యత్వం అధికంగా చోటు చేసుకొంది. తిలక్‌ _(సణయ కవిత్వ విషయంలో భావ కవుల్లాగా అందరాని ఊహా 'ప్రియసుల కోసం అర్వులు చాచలేదు. తనతో వుండే _పేయనీ మాధుర్యాన్ని అనుభవించి ఆ అనుభవాన్ని భదంగా గుండెలోతుల్లో దాచుకొన్నాడు, అప్పుడ ప్పుడూ ఆ అనుభూతి తాలూకు జ్ఞాపకాలు స్ఫురణకు వచ్చినప్పుడు సంతోషంతో

161

పొంగిపోయాడు, బాధతో కుమిలి పొయ్యాడు. ఎప్పుడో కాను (సీయసితో కలిపి వున్నప్పుడు ఆమె పాడిన తీయని పాటని కాను పొందిన అనుభూతిని గుర్తుకు తెచ్చుకొంటూ తిలక్‌ =

“నువ్వు లేవు నీపాట పుంది .... ...

సిగ్గిలిన సోగ కళ్ళతో మళ్లెపూల వాల్డడతో నువ్వు పాడినపాట

నా గుండెల దగ్గర తడలడుతూ! 1 వుంది అనడం ఆక్మాశ్రయ రీతిని వ్యక్తంచేస్తుంది ఈ వచనగేయంలో ఎప్పుడో తన (పేయసి పాడిన పాటను ఆ సన్నివేశాన్ని ఆమె వియోగంలో ప్కృతికి తెచ్చుకొని తన హృదయం లోతుల్లోని తీవతని ఆత్మాశయ రీతిలో వెల్లడిచేశాడు.

ఏ కారణం చేతనో దూరమైన (పేయసి వియోగంతో భాధపడుళున్న కవి హృదయంలో చీకటి అలముకొంది. అప్పుడతనికి తన ("ప్రేయసి “కార్వర్నీపియ* గా సాక్షెళ్కరించింది కృష్ణశాస్త్రి (ప్రేయసిలాగా. అలాంటి స్థితిలో తిలక్‌ |

“రావె నల్లనిదాన నా మనసులో రాపాడు ళోకాకృతీ

వేచేల్‌ _చుక్క సరాల దాల్చికొను నావింతైన యిల్లాల; ని

(ద్రావేశమ్ము లోకమెల్ల జడా భూతమ్మయ్యు మేల్కొన్ననా

ఆవాసమ్ము రహన్య మిచ్చుటకు నేకాంతమ్ముగా రాచెలీ:” 12 అంటూ తన మనసులోరాపాడే ళోకాకృతినే _పేయసిగా భావించాడు. ఆ చీకటి రాజ్ఞితో నిశీధి మధ్యలో వైతం నిద్రపోకుండా మానిని ఊర్చులవాడి సూదుల్ని లోనికి (గుచ్చి వెలుతుర్ని చూడాలని తహతహలాడాడు,

తిలక్‌ అత్మాా శయ ఢోరణిలో పాడదలచిన పాట నర్భమందే ఆగిపోగా

తన (ప్రణయానికి అడ్డువచ్చిన విధిని థావకప్పల్లాగే నిందించటం (ప్రారంభించాడు. వ్యాకుల మనస్కుడై న తిలక్‌

“ఓరి; ఈ సౌఖ్య జీవ మహాత్పవమ్ము

జగతి 'పెద్ద పండుగగ జేయగ దలంన

నెంత విష కిల్చిషోగం నాగేం్యదు చేత

(బతుకునే కజసించి సంబర పడితి' !3

162 అం నిందిస్తూ తీయగా గడపవలసిన జీవితంలో చిచ్చు రగిల్బాడ అ9 వాపో యాడు. భావకవుల్లాగే _పజయ 8విత్వాన్ని ఆత్మాాశయ ధోరణిలో రచించిన తిలక్‌ దృష్టి కమంగా _“పేయసినుంచి పరమాత్మ వైపు మళ్ళింది ఆ పరమాత్ముని స్వరూపమే నిత్యం అని తెలుసుకో గలిగింది. అందుకే అచ్చం భావకవి లాగే తిలక్‌, "ఏ పరమాత్మ మీ యెడద నింతకు నిండినడో... .. *.. దాపయి ఆడి పోవు హర నాట్య పద ధ్వని | మో యునాత్మలో' 4 అని అంటూ పరమాత్మ స్వరూపాన్ని నింపకొన్న తన హృదయంలో శివుని నాట్య విన్యాసంలోవి పాద తాకిడులు వినిపిస్తూ సున్నాయని అంతర్ముఖక్వాన్ని 'తుదర్శించాడు, నెమ్మదిగా తన హృదయంలోకి తొంగి చూసుకొంటూ, అటి వంటి స్థితిలో అతని మాట పాటయ్యింది. మనసు 8ఖరమమ్యుంది. అకాడ నుంచి చూస్తే కైలాసం కనిపించింది కవికి, అ దివ్య దర్శనంతో _ “మాట పాటయ్యె మనసు +ఖరమయ్యె ఎక్కియెక్కి ఎంత యెత్తుకేని కలయజూడ నది కైలాసమే నయ్యె లోచనముల దివ్యలోచులెసగె' 15 స కవి లని ఆక్మాశ్రయత్వంతో తన మనోగత భావాన్ని చక్కగా వ్యక్నంచేళాదు, ఆంతర్ముఖుడు కాందే ఇలాంటి భావాల రావు ఇక్కడ కవి మాటపాటయ్యిందని, మనసు *€ఖర మయ్యిందని అంటూ కలయజూడగా అది తై లాసమ మ్యుందన్నారు. అం'పే మాటలోనే దివ్యత్వాన్ని అంతర్ముఖుడై దర్శించాడన్న భావం ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది. తాను దర్శించిన ఆ దివ్యత్వాన్ని ఆత్మగతంగా వెల్లడించుకొన్నాడు, కానీ తాను దర్శించిన ఆదివ్యత్వం వల్ల (ప్రయోజనం లేక పోయింది. కార ణం ఆ భగవంతుడు ఎంతకూ కడుణించలేదు. ఈ విషయాన్నే తిలక్‌ “స్వామిః ఎంత మహాగ మౌర్యమొకా ఈత పస్సుః జీవమే సమిధగా వై చినాను కాని వేచి విసిగియన్న కాచి యస్న యెడద _నణమైన జేయక వెడలినావుి !6 అని అంటూ తన బాధా తీవ్రతని ఆత్మా(శయత్వంతోనే నింపుకుని _పకటిందాడుం ఎంతో కాలంగా జీవికాన్ని సమిధగాజేసి భగవంళునికి అర్చించి క౯చుకొని వుండగా

169 హృదయంలో కనీసం గాయమైనా చెయ్యకుండా పోయాసేమిటని జాధా మిళిత హృదయంళో భగవంతుని (ఫక్నిస్తున్నాడు ఇక్కడ (పకటించిన భక్తిభావంలో కూడా తిలక్‌ ఆశంయించిన అక్మాశయత్వ'మే ఉజ్జ్వలంగా (పకాశిస్తూపుంది. భావకవికా సువాసనల్ని సింప్పకొన్న తిలక్ష్‌ కవిత్వంలో (పణయానిదే అధి

పక్యం అయినా స్కి కవితలుకూడా రెండు మూడు రచించాడు వాటిన్లో న్మెహూ పె రచించిన స్మృతి కవిత ఎక్కువ ఆత్మీయతా ముదని సంతరించుకొనివుంది, తిలక్‌ న్యెహూ మరణానికి విలిపిస్తూ =

"ఈ హరాత్పరిణామంలో

ఎంత అర్థ విహీనమై పోయింది సర్వం

ఎంతగా కుంగి *కో' యని విలపించింది నా హృదయంి 17 అంటూ తొను త్మీవస్థాయిలో పొందిన ఆలోచనను అనుభూతి పరంగా వ్యక్తం చేళాడు. న్యెహా మరణించగా అ స్మ్కృతినుంచి ఎలా పారిపోగలనంటూ, ఆ దుఃఖాన్ని ఎలా మరచి పోగలనంటూ తన త్వీవనమైన వాధని వ్యక్తం చేయటంలో అఆనుభూతి పరమైన ఆక్మా_శయత్వమే గూడుగట్టుకొంది.

తిలక్‌ కలంనుంచి వెలువడిన *“వబాతము.సంధ్య", “అమృతం కురిసిన ర్మాతి", *గోరువంకలు" (అమ్ముదిత రచనలో ఈ కోవకు చెందిన ఆత్మాాశయ త్వమే (పణయంలోనూ, భక్షిలోనూ అధికంగా వుంది. సోమసుందర్‌ ; ఆధునిక కవిత్వంలోకి “వడ్రాయుధం'తో (ప్రవేశించిన అభ్యు దయ కవి ఆవంత్స సోమసుందర్‌, *కాహళి", మిణుగురులు", *అనలకిరీటం”, "వెన్నెలలో కోనసీమి వంటి కవితా సంపుటాలను, “కాక, “మేఘరంజని", వంటి కావ్యాలను రచించిన సోమసుందర్‌ కవిత అభ్యుదయ కవిత్వానికే అంకిత మఘ్యుంది. పూర్తిగా అభ్యుదయ దృక్పథంతో రచనలు చేయడంవల్ల ఈయన కవిత్వమంళా వస్తు ముఖంగానే కొనసాగింది. కొన్ని సందర్భాల్లో ప్రకృతి వెల్లడి చేసేటప్పుడు మాతం అత్మా_శయత్వం కనిపిస్తుంది. ఏదో ఒక అనిర్వచ సీయమైన ఆలౌకిక శబ్దాన్ని విన్న కవి “నిన్న రాతి వివ్నా నొక స్వర్ణలోక పొధాంతర

164 నువత్‌ చలత్‌ నాన తంత్రీస్వర మధులహలిని....' !8 అంటూ ఆ విన్న శబ్దం “గానమో, కంగితమో-స్వర వాహినియో, గాంధర్వమొ .-.. పింఛ మౌళి వేణురవకొ...."19 అని అంతర్ముఖుదై (పచ్నించుకొంటున్నాడు. ఇక్కడ సోమసుందర్‌ కవికా వ్యాసంగం అంతర్ముఖత్వం వల్ల సిద్ధించింది. కవి విన్న శద్దాన్ని విన్నళ్షే ఉపేక్షించి వుంకే ఈ కవితలేదు. కానీ కవియైన వాడు అలా ఉపేక్షీంచడు. ఆ వినిపింవిన స్వరమాధుర్యాన్ని అనుభవించి ఆనండించి దీని పుజ్బక పూక్వోత్సరాలను గురించి ఆరాతీస్తాడు అలా ఆరాతీయటం కోసం అన్వేషణ (పారంభమపుతుంది ఆ అన్వేషణ హృదయ సీమల్ని తరచి చూసేడిగా పంపే ఆత్మాాశయ మవుతుంది. ఆతత్వమే ఇక్కడ దర్శనమిస్తూపుంది, ఇలాగే సోమసుందర్‌ కవిత మరికొన్ని సందర్భాల్లో ఆత్మాాశయరీతిని అనుసరించి వెలువడింది, కవి తనని, తన రచనట (ప్రసవించే వాతావరణాన్ని గురించి, తన సంచారాలను గురించి చెప్తూ జా “నా రాత బల్ల చేయెత్తి పిలిస్తే వెళ్ళి దగ్గర కూర్చున్నాను నింపాదిగా నిమిరాను నన్ను నేను ఒలక బోసుకొంటున్నాన్సు నాదారినేనే చీల్చుకొంటున్నాను ఏరులై వాగులై (వవహిస్తున్నాను, నా నడక ముళ్ళ తుప్పల కొండల్లోంచి కాదు, తెల్లని మైదానాలలోంచి.. . ఆకు వచ్చని ఆనందాలతోటి. . ఎర్వని స్వప్నాల నుంచి, ..”20 అంటూ తన కవిళా వ్యక్తిత్వాన్ని (పదర్శిస్తున్నాడు. ఇక్కడ కవి తన వ్యక్తిత్వాన్ని ఆత్మాాళయ ధోరణిలోనే (ప్రకటించాడు. కవి స్వేచ్చా |పవృత్సి కలవాడు. అతడు ఎన్ని రమణీయ (ప్రదేశాల్లైనా సందర్శించవచ్చు. భయాన్ని గొలిపే ఎంతటి (సమౌద (పాంతాల్వైనా చూడవచ్చు అటువంటి ఆతని సంచార సందర్శనాల్లో అతను నింపుకున్న అనుభవాన్ని, అనుభూతిని కవితగా మలచుకోవచ్చు. ఆ దృష్టితో సోమసుందర్‌ తన సంచారాల్ని గూర్చి చెప్తా తనను తానే చీల్చుకొని ఏరులై వాగులై (_పవపాస్తున్నానన్నాడు అంతేకాదు తన నడక తెల్లని మైదానా

105 ల్లోనూ, ఆకువచ్చని ఆనంధాల్లోను కొనసాగుతుందని తన మనోగత భావాల్ని, తన సౌందర్య కాంక్షని ఇక్కడ అత్మ్యాశయరీతిలో బహిర్గతం చేళాడు, కుందుర్చి . వనచనకవికా పితామహుడుగా "పేరుపొందిన కుందుర్ని ఆంజనేయులు రచనల్లో సోమసుందర్‌ కవితల్లోలాగే ఎక్కడో కొన్ని సందర్భాల్లో ఆత్మా శయత కనిపిస్తుంది, మిగిలిన రచనలన్నీ వస్త్వా్యాశయ పద్ధతిలోనే కొనసాగాయి. కుందుర్తి వచన కవిత్వ మహోద్యమాన్ని బహుముఖంగా విస్తరింపజేసి కవిత్వం కథా (ప్రధానంగా పుండాలని బలీయంగా విశ్వసించి దానిని ఆచరించి చూపాడు, అందువల్ల ఈయన రచనలన్నీ వస్తుగతంగానే వెలిళాయి. కుందురి వచన కవిత్వంలో *నయాగరా, "తెలంగాణ", *ఆశి, “యుగేయుగే”, "నగరంలో వాన”, *మాతృగీక౦' , *ఇదీనా దేశంి వంటి కవితా సంకలనాలతోపాటు *శిత్స ఏమిటికి' పంటి వచస కవితా నాటికలసి కూడా రచిందాడు. ఇవన్ని దాదాపు వస్త్వాశంయాలే కానీ వస్తు బాహుక్యాన్ని కవిత్వంలో నిర్ఞేంచిన వాడై నప్పటికి కుందుర్ని

కొన్న రచనలు అత్మాశయంగానే వస్తు నిరపేక్షతో కొససాగాయి.. కుందుర్నికి కవిత్వంవైన ఒక విశ్వాసం వుంది. ఆ విశ్వాసాన్ని (పకటిస్తూ=

“అనందం గట్టు తెగి _పవహిస్తున్నప్పుడు

అందులో యాదకుండా ఆగదు నా మనస్సు

కుకు పందిరిలో పూసిన ఆళశలనూ, ఆశయాలనూ

కోసుకునే కోర్కెల్ని విరమించుకోలేదు కవిత*2! అంటూ ఆనంద పూరితమైన వృూదయంతో జీవిక పందిరిలో పూసిన ఆశలను, ఆశయాలనూ కోసుకొనే కోర్కెల్ని విరమించుకో లేదు తన_కవిత అన్నాడు. ఇక్కడ సంతోషం హృదయ సంబంధం. ఆళలూ, ఆశయాలూ హృదయసం ఐం ఛాలే, తన మనోగత భావాల్ని ధృఢమైన విళ్యాసాస్ని _పకటించటంలో కుందుర్తి ఆళ్మాాశయత్వాన్నే అనుసరించాడు. ఇలాంటి మనోగత భావాల్ని వెల్లడి చేయంట లోనే కాక పకృతి అంళాల్ని కవిత్వీకకించటంలోకూడా కుందుడ్డి ఆత్మ్యాళశయ ధోరణినే ఆకయించాడు, 'వక్యతిని తిలకించి పృలకించి పోయే. 'ఖావ కవిల్తాగే

166 కందురి. నాగారున సాగరాన్ని చూసినపుడు పొందిన సంతోషాన్ని ఆత్మగతం అనాది ణి లా గానే శకటించుకొన్నాడు, “వతి చెట్టూ, పతిగుట్టా నవ్వుతూ పలకరించినట్లు నా వేస్ప చూసింది పంట పండని వీడు సైతం వ న క్ష సి 922 పచ్చి గద్దతో స్వాగతప తివాసీ వేసింది అని కవితాను చూసిన సుందర (పపంచం అనుభూతిళలోకి మునిగిపోయి ఆనం దాన్ని నింపుకున్న హృదయంలో (పకృతి సౌందర్యం అంతా తనదిగా భావించాడు, కుందుర్తి మార్క్సిజంచేత పూర్తిగా (పధావితుడైనా క్తి విశ్వాసొలు లేని వాడు కాదు. అందుకే భగవంతునిపై భర్త్యావేశంతో భగపంతుని రథంతన యింటి ముందు ఎందుకు ఆగిందో అంటూ అఆక్మాాశయ ధోరణిలో (పళ్నిస్తూ = “స్వామీ! సి రథమ్మిట్టి విశ్వాస హీను గృహము ముంగిట నేల యాగిసదొవాని ఈయెడద పూర్వ జన్మ స్మృతుల జలలు పొంగినవి కేరునకు వారుపోసినట్లు”23 అన్నాడు ఈ జన్మలో తనకు భగవంతునిపై న విశ్వాసం లేకున్నా పూర్వజన్మ వాసనా ఫలితంగా భగవంతుని రథం తన ముంగిట వాలటంచేత తనహృదయం ఉప్పొంగి పోయిందంటూ ఆత్మభావ (పకటన కావించుకొన్నాడు. ఇలాంటి కొన్ని సందర్భాల్ని మినహాయిస్తే కుందుర్ని మరెక్కడా. ఆత్మా త్రయ రీతిని అనుసరించిన వాడుగా కనిపించడు చచన కవిత్వాన్ని కథానిర్వహ ణక్కు కమ్యూనిష్టు సిద్ధాంతాల (పచారానిక్కి కష్టజీవుల సమస్యల పరిష్కారానికి వినియోగించాలనుకొన్న కుందుర్హి రచనలన్నీ వస్తు నిర్వహణతో కొనసాగాయి తన ఆశయాలనీ, ఆళోచనలీ, కవిత్వీకరించాలనుకున్న _పయత్నంలో ఆయన మనోభావాలు కాక దృఢ సంకల్పంతో కూడుకున్న చిత్తవృత్సి కవితల్లో (పతివిం బించటంచేక ఇతని రచనన్లో ఆత్మాశయక్వం అధికంగా చోటుచేసుకోలేదు. ఆర్నుద న. "త్వమేవాహం'తో తెలుగు కవుల్లో ఒక స్థానాన్ని సంపాదించుకొన్న ఆర్ముద రచనల్లోకూడా ఆత్మా(శయత్వం కంజే వస్తాశ్యయత్వమే ఎక్కువగా

167 పొడచూపింది. *సిసీవాలి", *ఎంచిన పద్యాలు, “ఇంటింటి పద్యాలు" “గాయాలూ గేయాలు” *కూనలమ్మ పదాలు” వంటి రచనలు చాలా అఆరుద కలం నుంచి వెలు వడ్డాయి. ఇసనన్నీ దాదాపు వస్త్వాశ్శయంగా నే కొనసాగాయి అర్ముద సోమసుందర్‌ కుందుర్తులలాగా అభ్యుదయ దృక్పదంకో రచనలు చేయటంవల్ల వస్త్వాధిక్యానికి అవకాశం ఏర్పడింది, కమ్యూనిస్టు చృక్పధంతో సామ్యవాద సిద్ధాంతాల్ని , వర్షపోరాటాన్ని

చ్యితించటంతోనూ, దేశభిక్సిని (స్రటోధించటంలోనూ,. ఆర్యుద రచనలు ఆత్మా (శయళ్వాన్ని అధికంగా కలిగి శ్రీక వస్తా_ాశయకతనే కలిగి వున్నాయి, కానీ ఆరు[ద (పణయ కవిత్వవిషయంలో మాతం కొన్ని కవితలు అత్మాశయ ధోరణిలో కొన సాగాయి తన (పేను తత్వాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ ఆరుది =

“(పేయసీ సీ కొరకు నారక్న మెలుగెత్సి

యుప్పొంగి పాదంగ మొదలాడు

బాస్ప్సధారల "పెరుగు వేదనాలతలపై

విరియ బూచిన వేడినిట్టూర్పులే నీదు

చీకట్లు కురులతో సింగార మొలకించు”24 నంటూ వైచి(ీ ప్రియత్వం తో కూడుకున్న భావాన్ని ఆత్మగతంగానే జాల్వా ర్బాడు, (పేయసికోనం కాను ఆరాటిపడటాన్ని తన రక్తమే ఉప్పొంగి _పేయ సివి ఎలుగెత్తి పిలుస్తుందన్నాడు. అంతేకాదు (పేయసీ వియోగంలో తానెంత బాధపడుతున్నదీ ఆవగతం చెయ్యడానికి భావ వైచితితో బాస్పధారలలో పెరిగి నటువంటి వేదనాలత కుసుమించిన నిట్టూర్చుల పృష్పాల్నే అమె చీకటి కురుల్లో తురుమదలచాడు. ఈ (పణయ భావం ఆత్మా శయత్వంతో కూడుకొని ఆరుది సహజవై చితి పిొయత్వాన్ని (పకటించేదిగా వుంది,

ఆర్ముద తన (పేయసిక్‌ తనకూ మధ్యవున్న ఎడబాటును విధి (దష్టమైన ఒక కాటుగా భావిస్తూ “ఎడబాటం కాటుకు బాధపడుతూ భాన కవిలాగా - “సీవు లేనంత మాత్రాన గుండె పగిలి ఒక్క సారిగ మరణించటోను

168 నిన్ను తలపోసుకొనుచు బతికి శతణక్షణ మరణమ్ము పొందెదను నేను*25 అంటూ (పేయసీ ఎడబాటు తీక్షతతో ఒక్కసారిగా మరణిస్తే బావ అలిపించదు కాబట్టి బాధపడాలనే ఉద్దేశంతో క్షణకణమూ మరణాన్ని పొందుతూ బాధపడు తుంటానవి తన బాధని (ప్రకటించాడు. ఇలాంటి సందర్నాళ్లో మాత్రమే ఆర్ముద ఆత్మాశరియకత్త్వాన్ని అనుసరించిన వాడుగా దర్శనమిస్తాడు అతని కవితల్లో, దాశరథి; ఆఘిక కవుగ్లో సవ్యసాచిక్వం వహించి కవిత్వం (వొస్తూ తన వ్యక్తిత్వాన్ని సంతరించుకున్న కవి దాశరథి. అధ్యుదయ దృక్పథంతో తెలంగాణా పోరాటంలో పాల్లౌని, నిజాం బూజును దులపటానికి కృషిచేసిన దాశరథి రచన లన్ని ఇతర అభ్యుదయ కవుల్లాగే వస్త్వాశంయంగా నే కొనసాగా ౨. అభ్యుదయ దృక్పధంతో దాశరథి “అగ్నిధార” "కురిపించి “రుద్రవీణ"ను మీటి “అమృతశాభిషేకం” చేసుకొన్నాడు. అమృతాభిషి క్తుడెన కవి దాశరథి *మహాం ధోోదయాన్ని" “కవితా పుస్పకం'గా వెలువరించాడు, అంధకారంలో కూరుకపో తున్న మానవ సమాజం కోసం '*తిమిరంతో సమరం" జరిపి కాంతి కవాటాన్ని తెరిచాడు. అభ్యుదయ కవితా దృక్పధంతో కవిళా వెళ్లువని (సవహింప జేసిన దాశరథి భావ కవితా సంప్రదాయాన్ని జీర్షించుకొన్నవాడు కావటంచేత బుతు వర్జనల విష యంలో ఆక్క్మా_శయాత్వాన్ని ఈన కవిత్వంతో నింపుకొన్నాడు భావకవులు తాము సృష్టించుకొన్న ఉహా (యపేయసితో అనురాగం పంచుకొని, ఆమె ఎడబొటులో విలపించగా దాశరథి భిన్న బుతువుల్లో భిన్న భంగుల్లో దర్శనమిచ్చే బుతురాజ్ఞినే (ప్రేయసిగా భావించి పృణయ కవిత్వాన్ని రచించాడు. ఇటువంటి కవితల్లోనూ, భక్తిభావాన్ని ప్రకటించే కవితల్లోనూ దాళరథి రచనన్లో ఆత్మాశృయత్వం కొంత ఆధిక్యతని సంతరించుకుంది. మిగిలిన సందర్భాల్లో కాంతి పియత్వంతోనూ. మానవతా వాదంతోనూ కూడుకొని దాశరథి కవిత వస్త్వ్వాశంయంగా కొనసాగింది, “ఓ వాసంత కుమారి। సీ పెదవులం దూరెన్‌ మరందాంబు ధా రావాఃపూరము: త్రావినాడ ప్పడిసి శృన్‌, చెంబులన్స్‌ బిందెలన్‌,

169

రావే, నా హృదయంపు సైకత ధరా

రంగాన పొంగారి శో

భావాల్లభ్యము నగ్గలింపుము; మధు

టఖాతిక స్వామినీ:”26 అని వసంత బుతురాజ్డిని మధు్యుపభాతిక స్వామినిగా భావించి అధరామృత ధారను శోలింపేయసికి మళ్ళీ మళ్ళీ అహ్వానం పలుకుతున్నాడు. బుతు రాజ్ఞినే కాకుండా శాంతిని కూడా "ప్రేమ భావంతో చూళాడు దాశరథి, ఆ (పేమ భావం హృదయం నుంచి జాల్వారేడిగా వుంటూ దాశరథి కవితావ్య క్రిత్వాన్ని వెల్లడి చేసేదిగా "వుంది, శాంతి తోటి తన సలప్పను వ్యక్తం చేస్తూ -

“మనడదొ వి-త (పేమః మధుమానమున్‌ పికమేమిపొడినన్‌, వనమున నేమి పూచినను పట్టదు. నీ హృదయాంగణమ్ము పం చనుగల గున్నమావికడు చక్కని పండ్లనొసంగె, వాని చెం తను మనమేకమై _పసణయ నాట్యము సేయుదమె ల్లి వేళలన్‌ "27

అన్నాడు. ఇక్కడ (పకృతి గతమైన అంళాలు కాక శాంతి దేవత హృదయంలో ఫలించిన గున్నమావి చెంత చేరి ఎల్లప్పుడూ (పణయ నాట్యాలు చేయాలని కోరు కొంటున్నాడు. ఇందులో (పకృతినే కాదు ళాంతిని కూడా (వణయదేవతగా భావించి ఆరాధించేతత్వం శాంతి (వియశ్వాన్ని కటించేదిగా పుండి ఆత్మాశయ తని కలిగి వుంది.

దాశరథి రచనల్లో (పకృతి గతమైన ఆంళాల్ని _పేమతో చూడటంలో నే కాక భగవంతునిపై వుండే భక్తి థావాన్ని (పకటించటం లో కూడా ఆత్మ్మాశయ త్వమే గూడుకట్టుకొంది దాశరథి భ క్రితత్వంలో శివపరమైన భక్తే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది తన భక్తిభావాన్ని దాళరథి కివస్తుకితోనో, శవుని వ్వ క్తిత్వాన్ని కొని యాడటంతోనో వెల్లడించుకొన్నాడు, భగవంతుని చేరుకోవటం కోసం ఆరాట పడుతూ దాశరథి =

“సిపరుదెంచువా! శిమణీ మయదివ్యజటా, విలాపి, స్వా మీ; వలమాన పశ్చిమ సమీర కుమారములూడ్చి వేసెనా పూవులతోటనంత యును, మొక్కలు బిక్కమొగాలు వేసె;ల జ్ఞావళతన్‌ విసమిత వొసంగె;-నినున్‌ గయి సేయు కెట్లురాః 28

1/70 అంటూ డాశరథి తన జీవిత సర్వస్వాన్నీ పళ్చిమ సమీరకుదూరాఎలి వూడ్చి వేసే యంటూ లజ్ఞావళంతో, వినమితతో భగవంతుని,పొందుట ఎట్లంటూ ప్రాధేయ పడ్డాడు. ఇలా దాశరథి కవిత్వంలో కూడా (పకృతి గతమైన అంళాల్ని (పేను భావంతో దర్శించటంలోొ నూ (పణయ భావాల్ని (పదర్శించటంలోనూ, భక్రితత్తాన్ని వెల్లడి చేయటంలోనూ భావకవితా (పభావంతో ఆత్మాశయత్వమే _పవహించింది, నారాయణరెడ్డి ఏ సంప్రదాయ (ప్రయోగాల్ని జీర్లించుకొని రచనలు చేస్తూ లబ్దిపు తిష్టుడైన కవి సి, నారాయణ కరెడ్డి ఈయన కవితా వసంతం నిండా ఎన్నోకుసు మాలు సుమించాయి. *జలపాతరితో (ప్రారంభమైన “నారాయణ వెడ్డి గేయాలు” “మృత్యువు నుంచి వరకు ఈ సుమాల సుగంధ పరిమళాలను జెదజల్లా ఎ. “వురోహరివిల్ల”, “*మంటలూ , మానవుడూ, మఖాడఖి", మనీషిచిలకొ “ఇంటిపేరు చైతన్యం” మొదలైన కవితా సంప్పటాలు అభ్యుదయ దృక్పధంతో రచింసబడ్డవి “నాగార్జున సాగరం” “కర్పూర వసంతరాయల' మొదలై నవి గేయ కావ్యాలు, పుంఖాను పృంభఖంగా వెలువడిన ఈయన కవితా సంకలనాల్లో “నారాయణ రెడ్డి గేయాల్లో? సు, మృత్యువు నుంచిలోను కొంత ఆత్మా(శయత్వం కనిపి నుంది, ఈ రచనల్లో నారాయణరెడ్డి కొంత వరకు భావ కవితా ఛాయల్ని నింపు కున్నట్లనిపిస్తా డు, అందువల్లే ఆక్మాశశయరీతిలో అవి జాల్వారాయి, ఇటీవల వత్సికల్లో వస్తున్న కొన్ని కవితలు ఆక్మా్యశయంగానే వెలనడుతున్నాయి, నారాయణరెడ్డి “పకృతిలోవి _ప్రణయనిని దర్శించి _పకృతినీ పణయాధి దేవతగా .రూపు సంతలింప జేయాలని (పార్ధనాగీతం రచించాడు (_పకృతిలో వున్న అంళాలే తన _పేయసి సౌందర్యంగా రూప్ప దిద్దుకోవాలని ఆళించే భావకవిలా నారాయణరెడ్డి కొన్ని సందర్భాల్లో కనిపిస్తాడు. ఇలా ఆ$౦చటంలో నారాయణ శెడ్డి మనోభావాలు (పతిబింబించే కవిత్వం అక్మాశయతనే వింపకొన్నదిగా వుంది. "పకృతి ముందు చేతులెత్తి ప్రొర్టింతును కడసారిగ

171 నా రమణిక బదులుగ ఆ కారం ధరియించాలని' 29 అని నారాయణ రెడ్డి అన్నాడు, భావన కవులందరిలాగే నారాయణరెడ్డి విషయంలో కూడా [పక్సతి తన సరమ రమజణీయకతతో కవి హృదయాన్ని చూరగొనింది. ఆ సౌందర్య తత్వాన్ని నింపుకున్న హృదయంతో నారాయణరెడ్డి (పకృతిలోని అంకాలకి ముగ్దుడె తన రమణికి బదులు (సకృతే ఆకారం వహించి తన ముందు (పత్యక్షం కావాలను కొంటున్నాడు. ఇటువంటి (పకృతి పీతితో, సౌందర్య కాంక్షతో వలపు నింపుకున్న నారాయణరెడ్డి క్షణ కాలమైనా ఏకాంతాన్ని భరించలేక పోతాడు. తన 'కొమినీమణి” చూపులతో గుంచెలో పొగలు రేపి చిరునవ్వుతోనే చిచ్చు రగిల్బగా - "ఎటుల పైతును నేను చటుల విరహాగ్నులను ఎటుల ఈదుదును నేను “హేమంత రాజ్రలను”30 అంటూ. విరహాగ్ని తీవ్రతని [_వకటించుకొన్నాడు ఆత్మాశ్రయ ధోరణిలో. ఇక్కడ నారాయణరెడ్డి హృదయ సుకుమారంతో అచ్చం భావకవిలాగే విలపిం చటం గమనించాల్సిన అంశం. (వక్పాళతి నరళకొ తన సౌంచర్యంళో నింపుకున్న పేయసి ఊహా చేలాంచలాల వెంట నారాయణరెడ్డి పరుగులు శ్‌స్తూ = *భువిని నందన.వన ముగ మార్చు ఆమనీః కవి హృదిని పలికించు గంధర్వ భామినీ1” అంటాడు.3+ అభ్యుదయ దృక్పథాన్ని అలవరచుకోన్న నారాయణరెడ్డి 'కచిత్వంలో పైన 'పేర్కొాన్న (వణజయం, (వకృతి వంటింభావ కవిత్వ 'అంళాల్ని వివరించటం ఆక్కా శ9యక్వాన్ని నింపు కుంది.

12 ఇటీవల వస్తున్న రచనల్లో నారాయణరెడ్డి అనుభూతిని అవ్బృతి చేసి మన కళ్ళ ముందు నిలబెప్టే [పయత్నం కనిపిస్తూపుంది ఈ అనుభూతి తశ్వంతో కూడు కున్న రచనల్లో అక్మాాశయత్వం దిలీయంగా వుంది ఎన్వుడో ఒంటరికనంవో చిక్కు కన్న కవి కలం _ “ఒంటరితనం కురుస్తున్నది నామీద ఆడుగుకదిచితే బురద బురదగా. చీకటి ఇంతకాలం ఏ గుహలో గుడ్లు పెట్టిందో ఇప్పుడు నా నెత్తిలో పిల్లచ్ని పెడుతున్న ఉబుసుపోసి ఒంటరతశనం ఒంటిమీద కురిసింది చాలక”32 అంటూ ఆక్నాాశయత్వంలో ముంచబడి పృటలపై నల్లని ఆశతరాల్ని జొల్వార్చింది. మనిషిని అమితంగా బంధించేవి (సణయం భ క్రి మొదలెన అంళాలే అయినా లాట వు ఒక్కోసారి ఒంటరికనం అమితంగా వేధిస్తుంది. అటువంటి వేదనకు గురైన కవి మనసునుంచి ఒంటరితనంలోని వేదన ఇక్కడ కషిత్వ రూపం దాల్చింది. ఎంతో కాలంగా గుహలకి పరిమితమైన ఒంటరితనం చీకటి ఉన్నట్లుండి. ఒక్కసాలిగా కవివైకినచ్చి కురియగా. ఉలుసుపోని ఒంటరితనాన్ని అనుభవిస్తూన్న కవి ఆ ఆనుభవావ్నీ ఆత్మా_శయధోరణిలో ఇక్కడ (వస్తావించాదు. షా మరికొన్ని సందర్భాల్లో కూడా నారాయణ రెడ్డి అనుభూతిపర మైన కవిత్వంలో అత్మాళయత్వమే చోటుబేనుకుందీ. స్వేద్దానర్త్సనమైన హృదయం (. మొ గలవాడై సమ్ముదం ఒడ్డున విహరిన్తున్న కవికి సముద్రం ఒడ్డుతో ఆడుకోవాలని పించింది, నిర్మలంగా ఎగిసి వచ్చే చిన్న సీటి ఆల నమ్ముదం ఒడ్డును 'వాగా టొ ణె క తడిచేసి వెళ్ళగానే మనకు ఏదో అక్కడ (వాయాలనిపిస్తుంది. సాహాన్యంగా మన "ఫేకు కానీ. మనకు పొియమైనవారి "పేళ్లనుకానీ అక్కడ వొాాయాలనుకుంటాం. ఇదేచిక్తనృ డితో నారాయణరెడ్డి _ “సముద్యం ఆంచున సంతకంచేస్తున్నాను

173

చెరిపేస్తున్నాయి తెల్లగురాాలు

నురగల డెక్కలతో”33 అసటం అందంగా పుంది

ఇలాంటి అనుభూతి తత్వంలోకి మునిగిపోతూనే నారాయణరెడ్డి కిటికీ వై

ఒక కవిత వ్రళాడు ఇందులొ కటికీకి, తనూ తన రచనకూ వున్న నందింధాన్ని పకటిస్తూ =

“పభవించే రచనకు

'(ససవం హక్కు కిటికీ దే

(నవించిన ఆ !$ళువుపై

చచురణ హక్కు ఉభయులదే,

ఏదైనా ఏమైనా

గది చెరలో ఉన్ననారు

విచ్చుకున్న కిటికీ

విశ్వాత్మకు పరిచయం లీటీ"34 అన్నాడు. కిటికీలోంచి బయటకు చూస్తే సువిశాల సపంచం కనిపిస్తుంది. ఈ విషయాన్ని అంతర్ముఖుడై మధించిన నారాయణ రెడ్డి తాత్విక దృక్పథాన్ని ఇక్కడ హృదయసంబంధంగా (ప్రకటిస్తున్నాడు. మామూలు కిటికీ కాకుండా ఆత్మ గత మైన కిటికీ తెరిస్తే విశ్వాత్మ పరిచయం కలుగుతుంది అనే విషయాన్ని పారమాత్మిక చింళనతో నారాయణరెడ్డి ఆక్మ్మాశయంగా సూచించాడు,

అనుభూతి మాధుర్యాన్ని చవిచూసిస కవి హృదయం నుండి వెబవడే ఇలొంటి రచనల్లోనూ, (పేమ భావాన్ని ప్రకటించే సందర్భంలోని, (పకృతి పుల కింత త్యీవతల్ని వేలెత్తి చూపే సన్నివేశాల్లోనూ నారాయణరెడ్డి కవిత ఆత్మా అవీ ళం 0

యంగా వెలువడింది. మిగిలిన సందర్భాల్లో ఆభ్యుదయదృక్పథాన్ని చాటి చెప్పే దిగా వుంది ఈయన కవిత్వం వస్తు (ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి పర్యాశయ కవితగా జాల్వారింది, "శేషేందళర్మ ; *కవిసేని ఉద్యమంతో నవ్య కవిత్వ మహోద్యమాన్ని మరో మజిలీకి చేర్చడానికి (ప్రయత్నిస్తున్న కవి శేషేంద్ర, ఇతర అభ్యుదయ కవుల్లాగే

1/4 'శీషేయద కవిత్వంలో (వకృతి, యపణయం వంటి విషయాల్ని 1(వకటిం చేటప్పుడు ఆత్మాశ్యయత్వం కవిత్వం నిండారింది.

“గొరిల్లా “నాదేశం నా పజలు” , “మందేసూర్యుడు' మొదలైనవి అభ్యు దయ దృక్పధంతో వెలువడిన శేషేం్యద రచనలు. “శేషజ్యోత్స" “నీరైపారి పోయింది” *“సముుదం నాపేరు" *_పేమలేఖలు' వంటి రచనలు కాల్పనిక కవితా ధోరణిలో వెలికులికిన రచనలు. కాల్బనిక కవితా ధోరణిలో వెలువడ్డ ఈయన రచనలు అత్మా(శయరీతిలో నడిచాయి, *కవిత్వం ఊహ కాదనీ, కవిత్వం అను భూతి" అని3క దృఢంగా విశ్వసించే 'శీషేందు రచనలు ఆత్మా(శయంగా కొన సాగాయి. అనుభూతి వున్నచోట ఆత్మా శయం దిలీయంగా పంటుంది కాబట్టి ఈయస రచనల్లో ఆ స్థితే వ్యక్తమౌతూంది

కవిత్వంలో వస్త్వాశయ, ఆక్మ్మాశయ విభాగం ఆళాస్త్రీయమైంది అని "పేర్కొన్న శే షేర్యదరచనలు దాదాపు సగభాగం అనుభూతి తత్వంతో కూడుకున్న ఆత్మాశయ ధోరణిలోనే కొనసాగాయి. "క్రియనూఊహనూ ఐక్యం చేయడమే జీవన ధర్మంగా ఊపిలి పీల్చే కవి*36 శేషేంద్రశర్మ కావటంచేత ఈయన అను భాతి అంతా వాస్తవం నుంచి సంతరించుకోబడ్డదే. ఊహాధిక్యం కంశే. జీవిత ఆనుభవంలోని అనుభూతి కే 'శేషేంద ఎక్కువ (ప్రాధాన్యం ఇచ్చే కవిగా కని పిస్తాడు.

ఒకనాడు ఎంతో ఉత్సాహంగా, ఎంతో ఆనందంగా తన యపేయసితో కలిసి సుఖ సంతోషాల్ని మూటగట్టుకొన్న శేషేర్మద అమె లేని స్టితికి కృంగిపోతూ ఆమె అనుభూతుల్లోకి, స్కృతిలోనే కూరకుపోయి _

“స్మృతులు మధ్య ఇంకా తిరుగుతున్న దైనిక స్వరూపాళ్లో నిన్నుచూళాను నా మార్గాల్లో సీవు విడిపోయిన అడుగులునా కణాలకు బంగారపు మంటలు అంటిస్తున్నామి.

సివు ఉన్నప్పుడు వాలేదానివి నా గుండెమీద

ఒక దండలా

సీవు ఇప్పుడు లేవు

కానీ వాలుతున్నావు ఒక కొండలా*37

175 ఆంటూ గతించిన వైభవాన్ని గుర్తు కుతెచ్చుకుంటూ _పేయసిలేని ఎడబాటు తీవ తను అక్మా(శయ ధోరణిలో వ్యక్తంచేశాడు, ఆమె లేకపోవటం ఆయస తజాలు మండుతున్నాయి. ఆ మంటలు అందమైన మంటలు. ఆమె ఉంయే సుకుమారంగా (వాలేడు పష్పాలతో అల్లిన ఒక దండలా, కానీ ఆమె ఇప్పుడు బేదు ఆమె లేకపోవటంతో గుండె భారమైంది దుఃఖంతో. అందుకే అంటున్నాడు భారంగా ఒకి కొండలా వాలుతున్నావని ఎంతో సంతోషాన్ని పంచివ తన (ప్రేయసి పెదవులతో తన పాదాల్ని

అంకితంచేస్తూ వెళ్ళిపోగా భాధ్యాాగధిత హృదయంతో బాధపడుతున్న శేషేం్యదకి ఆమె శార్వరీ సుందరిగా సొక్షత్కరించింది. అందుకే బావకవుల్లాగే దుఃఖభారంతో ఆత్మ (పకటనా భావంతో నిన్ను ళార్వరిని (“పేమించినట్లు (“పేమిస్తానంటూ ఆకా శరియచ్వాన్ని తన కవిత్వంలో పొందుపరచాడు. కవి *“విడరలోయల్లో'కి. జారి పోతూ తన చుట్టూ అలముకున్న దట్టమైన చీకటిలో తన పీయసిని అప్పరూప సౌందర్యం వెదజల్లేశార్వరిలా భావిస్తూ =

*ఓ విషాదంతో నిండిన ప్యాళాః నిన్ను

చీకటితో నిండిన కార్వరిలా (పేమిస్తాను

జీవన సమర౦లో అలసివచ్చి

తారల వెలుతురు కలిపిన నీ తిమిరంలో

స్నానం చేస్తాను" 38 అంటూ తాను తన (“పీయసితో కలిసి తిరిగిన రోజుల్లో ఆమె సమర్చించిన మధుర కణాల దండల్ని ప్రోగుచేసుకొని మరీ అభూతి పారవళ్యంలోకి జారిపొవడానికి చయత్నం చేళాడు ఒక స్వప్నంలా ఒక్‌ స్వర్ణంలా,

కవి కర్మ కావ్యరచన. అందుకు అలవాలమైనవి అందమైన, మనోజ్ఞమైన

భావాలు కవి హృదయం చుట్టూవున్న పికృతిని చూస్తే పులకిస్తుంది, ఆప్పుల కింపు నుంచి ఎన్నో (పకంపనలు హృదయంలో 'శేకెత్సి ఊహామరుత్తులు తొడు క్కొంని "స్వేచ్చగా విహరిస్తూంటాయి. కవి అలా విహరించే మనోహరమైన థొవా లను అక్షరాల్లో విగించి లోకంవైకి వదులుతుంటాడు.. కని థావనా లోకంలోకి అలాంట్‌ అందమైన భావాలు ఎందుకొస్తున్నాయో అనుమానం కొద్దీ శేషీర్టద అంతర్ముఖుదై ఇ

176 “ఎందుకువస్తున్నాయి ఈ అందమైన భావాలు నిశ్శద్ది బంధురమైసన నా మందిరంలోకి = ఈ అందాల అతిథులకు ఏ ఆతిథ్యం ఇవ్వగలను: వెన్నెల బాటలు విడిచి వచ్చిన అప్పరసల గుంపుల్లా వస్తున్నాయి ద్వారాల్లేని ద్వార బంధాన్లేని ఈ మందిరంలోకి" 39 ఆంటూ తనను తానే (పళ్నించుకొంటున్నాదు ఇక్కడ 5వి అంతర్ముఖ్యుడె ఆత్మా శయ పద్ధతిలో తనలోకి వచ్చే భావాలు ఏకారణంగా వస్తున్నాయో (పట్నంచుకొని సమాధానం దొరక్క వాటిని తనేం చేయాలో తెలసువాబిట్టి = “సీలాకాళంలో తెలిమబ్బులైై పొండి సాగరాల్లో నావల తెరచాపలై పొండి దూర తీరాలకు తరలిపోయీ పవనాల్లై బౌండి పటి గులాబీ తోటల్లో ఉషస్సులై పొండి'40 అని ళాపిస్తున్నాడు, భావాల్ని తనకు నచ్చే విధంగా ఆవిష్కరించే హక్కు కవి కుంది, అందుకే ఇక్కడ పుంథానుప్పంథాలుగా వచ్చే భావాల్ని ఈ లోక సౌంద ర్యానికి పతీకలై పొండని ఆదేశించాడు. ఇక్కడ కవి అంతర్ముఖ్నుడె ఆలోచించే తీర్కు అందమైన భావుకత వ్యక్తం చేయబడి అత్మాాశయతనే _పతిబింబిస్తూ వుంది 'శేషేందకవిత,

'శేషేంద్రకవిత్వంలో ఇలాంటి అనుభూతి తత్వంతో “ేరుక పోయిన పాల మీగడల్లాంటి భావాలు ఎన్నో చోటుచేసుకొని ఆత్మా శయత్వాన్ని (వకటించేవిగా వున్నాయి,

ఇంతవరకు శ్రీశ్రీ, మొదలు శేషేంద్రశర్మ వరకు వున్న అభ్యుదయ కవుల కవిత్వంలో కాల్చ్పనిక కవితా సం్యపదాయంతోనూ, భావకవికా (ప్రభావం తోనూ గూడుగట్టుకొన్న ఆత్మాశ్రయ కవిత్వాన్ని గూర్చి వివరించటం జరిగింది, ఇందులో శ్రీ(శ్రీ, తిలక్‌. సోమసుందర్‌ అరుద్శ, దాశరథి, నారాయణ కెడ్డీ, కుందుర్ని, శేషేంద)ల కవిత్వాలు మాత్రమే (ప్రస్తావింపదిడ్దాయి. నారాయణబాబు

177

శా, పృరిపండా పరాఖి, భావకవిత్వం వై తిరుగుబాటు తనంతో అభ్యుదయ కవి తానికి (పారంభ వాక్యాలు పలికారు, వీరి రచనల్లో కాల్పనిక కవితా సంపదా యం కానీ, భావకవిత్య పరిమళాలు గాని _పసరించలేదు. కేవలం భావకవిత్వం పె (పయోగ వాద దృష్టితో [ప్రయోగ వాదులుగా మ్కాతమే (ససిర్దీ పొందారు అందు వల్ల వీరి రచనల్ని పరిశీలించటం జరగలేదు. శ్రీ శ్రీ అభ్యుదయ కవిళ్వానికి నారా యజణబాబు మొదవైన వా3లాగా _పారంభకుడె నప్పటికీ తొలి దశలో కాల్పనిక కవికా సం్యపదాయంతోన్తూ భావకవితా (సభావంతోనూ రచనలు చెయ్యటం వల్ల ఆయన కవిత్తాన్ని కొంత వింగడించి చూపాల్సిన అవసరం వచ్చింది అభ్యుదయ కవుళఇగా | పసిద్ది పొందిన మిగిలిన వారి కవితా వ్యక్తిత్వం కొంత భావ కవితా ధోరణుల్చి, అధికంగా అభ్యుదయ కవిళా దృక్పధాన్ని కలిగివుండటంచేత సోమ సుందర్‌ మొదలుకొని శేషేం్య్రదళర్మ వరకు వున్న అభ్యుదయకవుల్ని పరిశీ లించాను.

బైరాగి దిగందిర కవులు, విప్లవ కవులు కేవలం అభ్యుదయ దృక్పథం తోను, విప్లవ వావాలతోనూ వస్తాశరియంగా రచనలు చేసిన వారవటం చేత వారి కవిశుంలో ఆత్మా శయత్వం చోటు జీసుకోలేదు.

రాబోదీ (వకరణంలో ఆక్మా(శయత్వం -వల్ల కలిగిన ఫలితాలను, [పయో జనాలను, వాటితోపాటు వాటిల్లిన నష్టాలను (అనర్షాలనుు చర్చించే | పయత్నం చేస్తాను, కవిత్యంలో ఆక్మాళశియత్వ మ్‌ స్తవల్నీ గూర్చి న నేవి తూంలోనుంచి నేటి కవిత్యంలో వరకూ చర్చించటం జరిగిన తర్వాత ఆ చర్చిం చిన ఆత్మా శంయత్వం వల్ల కవిళ్వానికి , లేక వ్యక్పులకూ నేక సమాజానికి సమ కూరిన పుయోజనాలను వాటిల్లిన అనర్థాలను గూర్చిన చర్చ అవసరం కాబట్టి శఛరువాశి నకరణంలో ఆ విషయ పసృస్తావన చేస్తాను,

ఉదాహృత సూచికలు 1, శేషేంచశర్మ గుంటూరు. కవిసేన మేనిసెన్టో పు 147. 2, రమణారెడ్డి, కె.వి. శ్రీశ్రీ. వినిపించిన భువనఘోష, ఆందప్మతిక (దిన్స 81 మే, 1082, పు, 4. 8. థీథీ స్వేచ్చ, భవ, పు, 128. 5. శ్రీశ్రీ. మేఘ శకలము, (ప్రభవ, పృ. 18. 6. థీథీ- వియోగళాంతి (ప్రభవ. పు. 82, “7, అీథీ. జవాబు రాని (ప్రశ్న. సృజన. నవంబరు. 1068. 8. కః *9 కః నవంబరు, 1866 9. ఆంజనేయులు, కుందుర్ని, అన్ఫుతం కురిసినర్మాతి (పీరిక్సి పు 5. 10. తిలక్‌ దేవరకొండ బాలగంగాధర. స్వేవ్భావిహారం,. అమృతం కురిసిన రాతి, పృ, 127, 128, 11. తిలక్‌ దేవరకొండ బాలగంగాధర. నువ్వులేవు నీ పాట వుంది. అమృతం కురిసిన రాతి పు, 1£0, 19. తిలక్‌, చేవరకొండ బాలగంగాధర. ళార్వర్శీపియ్మ భారతి, అక్టోబరు, 100%, వు, 1. 18, తిలక్‌, దేవరకొండ బాలగంగాధర, విధి[పసక్తి, (పభాతము సంధ్య, ప 50, 14 తిలక్‌, దేపరకొండ బాలగంగాధర, దీక్ష, భారతి, డిశెంబరు, 1046, ప్ప, 505, 15. తిలక్‌, దేవరకొండ చాలగంగాధర, గోరువంకలు (కవితాసంకలనం) వాాతపితి, 18. తిలక్‌, దేవరకొండ బాలగంగాధర ఆహుతి, (వభాతము సంధ్య,పు [1 17. _ తిలక్ష్‌, దేవరకొండ బాలగంగాధర. నె్యహూ. అమృతం కురిసినర్యాతి. పు, 56. 18. సోమసుందర్‌, ఆవంత్స. మృత్యుంజయ స్మృత్యంజలి, వెన్నెలలోకోన సీమ. పు, 81.

1/9 18. సోమసుందర్‌, ఆవంక్స. మృత్యుంజయ, స్మృంత్యజలి. వెన్నెలలో కోనసీమ, పు, $1. 20 _ సోమసుందిర్‌ ఆవంత్స, ఎ్యరని స్వప్నం, అభ్యుదయ్మ జనవరి, 1978, పు 8. 21. ఆంజనేయులు కుందుర్తి, వెలుగులోనికి వెడుతున్నాను. యుగేయుగే. కుందుర్తి కృతులు పు. 2706. 22. ఆంజనేయులు, కుంచుర్తి, నాగార్జున పాగరానికి నా యాత, నగరంలో వాన, కుందుర్ని కృతులు. పు. 118, 419. 20. ఆంజనేయులు కుందుర్ని, నగరంలో వాన, కుందుర్తి కృతులు, ప్ప 887, 24 _ అఆర్ముద, ఒకటో (యసేమగీత౦, గాయాలుఎగేయాలు, పు, 8. 25. ఆర్ముద, ఎడబాటు. గాయాలు=గేయాలు. ప్ప, $4 26, దాశరధి, వాసంతిక అగ్నిధార, దాశరథి కవిత. పు, 88, 27. దాశరథి, ళాంతి, కవితా పుష్పకం. దాశరథి కవిత. పు, 889. వి దాశరధి, స్వామిపూజ, ర్ముదవీణ దాశరథి కవిత, పృ, 121. 2%, నారాయణరెడ్డి సి (ప్రకృతిలోని వణయిని, నారాయణరెడ్డి గేయాఎ. ణం 6ఉ పు, 18. 80. నారాయణరెడ్డి, సి. వింతవిరహిణి, నారాయణ రెడ్డి గేయాలు, పు. £7. 81. నారాయణరెడ్డి. సి. మాధవహేల, నారాయణ రెడ్డీగేయాలు, పు, 18, 82, నారాయణరెడ్డి, సి. మతిల్రస్‌ ఒంటరితనం, మృత్యువు నుంచీ, పు 28 శకి. నారాయణరెడ్డి, సి సముద్రం అంచున సంతకం మృత్యువు నుంచి, ప, 88. $క. నారాయణరెడ్డి, సి. కిటికీ జయంతి, భారతి, మే, 10888. పు, 8, 8న. శేషేయదళర్మ, గుంటూరు. (పేమలేఖలు, ఉహోద్దాతం, పు $. 86. ౪ ఠం ఃా పు, 18. 87, శం శః పుం 46. 88, "2 నిదురలోయల్లోో శేషజ్యోత్స్న్న. పు, 52 ల! 88, ఖి అందాల అతిథులు, శేషజ్యోత్స్న్నం పు, 55, 40, 6? శం పు, 55.

77. ఆత్మా శయత్వం = ఫలితాలు, ప్రయోజనాలు ఆధునికాం్యధ కవిత్వంలో చోటుచేసుకున్న ఆత్యాశయ 5వఏిడా రీతుల్ని వివరించటం జరిగింది, భావ కవిత్వంలో వివిధ అంళాల్లో (వతిదింబిండచే ఆత్యా శయక్వాన్ని గురించీ, అభ్యువయ కవుల్లో కాల్పనిక కవితా సం పదాయ విభా వంతో నిండివున్న ఆత్మా శయత్వాన్ని గురించీ ముందటి (పకరణాళ్లో చర్చించటం జరిగింది.

ఈ అధ్యాయంలో [ప్రాచీనకాలం నుంచీ వస్తుగళంగా సాగిన రచనలపై (పయోగవాదంగా ఆక్మాశయత్వం రూపుదాల్బటం వల్ల కలిగిన ఫలితాలను, (వయోజనాలను గురించి చర్చిస్తాను. ఏ (పయోగమైనా ఫలితాలతోపాటు, (పయో జనాలు (అనర్థాలు నష్టాలు'కలిగిపుంటంది. కాబట్టి కేవలం ఆడ్మా(శయత్వం అధు నిక కవిత్వానికి చేకూర్చిన ప్రియోజనాల్నే కాక నష్టాల్ని (అనర్జాల్ని॥ గురించి కూడా నిస్పక్షపాత దృష్టితో పరిశీలించాల్సిన అవసరం పరిశోధనలలో ముఖ్యం గనుక ఈ అధ్యాయాన్ని అందుకుద్దిష్ణం చేళ్తున్నాను.

అధునిక కవిత్వంలో ఆత్యాశయత్వం చోటుచేసుకోవటం వల్ల చాలా మార్పులు వచ్చాయి. వాటినన్నింటినీ ఈ (క్రింది అంళాలుగా వింగడించి పరిశీ లిద్దాం, చేకూరిన (వయోజనాలు ; ఆధునికాంధి కవిత్వంలో ముందు నుంచీ వస్తున్న కవికా సంపదాయాలమీద (సయోగాలు చేయటంవల్లా, పాళ్చాత్య కవిశా నంప దాయం ఆధునిక కవుల్ని (పభావితుల్ని చేయటంవల్ల తెలుగు క్షవిత్వం కొత్త ఆందాల్ని సంతరించుకుంది. తద్వారా కవిత్వానికి చాలా సంయోజనాలు చేకూ రాయి, అవి కేవలం కవిత్వ వికాసానికేకాక కవుల విశాల దృక్పథాన్ని, విస్తృత పరిధివి సూచించేవిగా వున్నాయి. తొలుత _ వాటిని పరిశీలించి తరువాత వాటిల్లిన నష్టాలను గురించి చూద్దాం విళాల టృొక్సథం ; కవి ఆత్మాశయ ధోరణిలో అంతర్ముఖుడై తనను తాను మధించుకోవడం వల్ల కవికి వ్యక్తిగత స్వేచ్చ లభించింది. కేవల పురాణ ఇతి నృళ్తాల్లో. రాజుల చరిత్రలో గాక కవికి నచ్చిన ప్వతి చిన్న విషయాన్ని ఇతి వృత్తంగా స్వీకరించాడు. దీంతో కవికి విశాల దృక్పథం ఏర్పడి ఆది కవిత్వం

181 లతొనూ (పదర్శింపదిడింది గడ్డిపరక మొదలుకొని హిమవత్పర్వతం వరకూపున్న ఆంళాళ్ని భావించి కవి తన భావనా నూధుర్యాన్ని కవిత్వంలో రంగరించాడు. పరమాత్మ చింతనలో భక్త్యా వేశ పూరితుడూ అయ్యాడు. దీనివల్ల తెలుగు కవి అవటె! రం త్వంలో ఆధునిక కాలంలో స్మకియా బాహుళ్యం ఏర్పడింది.

(పకృతి, (ప్రణయం, భక్తి, దేశభకి, స్మృతి, సంఘసంస్కరణ మొద వైనవి (ప(కియారూపంలో కవిత్వంగా రూప్పనంతరించుకొన్నాయి, ఇన్నింటి విషయాల్లో కవిస్వానుభవాన్ని (పకటించడంవల్ల కవి మనో _సపంచతో (ప్రతిబిం బించే అంళాల్ని, తద్ద్వారాకవి సృజనాత్మకతన్హి అతని వ్యక్తిత్వాన్ని అంచనా చేయడానికి వీలై ౦ది. పైర్వకవుల కంటే ఎక్కువ స్వేచ్చని (వదర్శించిన ఆరు నికి కవి విశాల దృక్పిధం అవగత మైంది,

కవి హృదయంలో అంతకు మునుపు బలీయంగా పొచులుదన్నకొన్న సంకుచితత్వం పోయి వస్తు విషయంతోపాటు ఛందోవిషయంతోనూ నూతన (పయోగాలు చేయటంవల్ల కొత్త కివికా రీతుల ఆవిర్భావం జరిగింది. ఛందోబద్ధ మైన వృళ్తాలకి బదులు, మ్మాత్రాఛభందస్సు, వచన కవిత్వ వాహికగా రూపొందింది. గేయ (పాళాన్యం ; ఆకత్నాాశయ ధోరణిని పుణికి పుచ్చుకొన్న భావకవి _

“గుండె గొంతుక లోన కొట్లాడుతాదీ

కూకొండనీదురా కూసింత సేప్పః'! అని అనటంవల్ల కవి హృదయంలోని థావ త్మీవతవి పురస్కరించుకొని నూతన మార్గాల్ని అన్వేషిస్తూ కవిత్వం బహిర్గత మైంది. దానివల్ల ఒక తూగు, జకఊాప్పు, ఒక విసురును సంతరించుకొని లయాన్వితంగా గేయ (పాధాన్యంతో కవిత పెల్లి వికి (వవహించింది,

దాదాపు భావకవిత్వం అంతాగేయ పద్దతిలోనే కొనసాగింది, కిన్నెరోసోని

పాటలు, వకుళమాల, యెంకిపాటలు, శకళ మొదలైన రచనలు ఆయా కవుల వైయక్తిక భావతీ(వతని (వదర్శించేవిగా వుండి గేయకృతులుగా వెలువడ్డాయి. కృష్ణపక్షము, (పవానము, ఊర్వశి. హృదయేశ్వర్మి దీపావళి, ఊహాగానము, వంటి పద్యగేయ మిశ 9ను రచనలు వెలువడ్డాయి,2

192 ఇఖండకాన్య (ప్రక్రియ: భావకవిక్వంలో కవికి ఆత్మే (పధానం ౫వటం వల్లి న ఆత్మలో (పతిబించించే అంకాల్నే కవి 3విళా బద్ధం చేళాడు, అందుకో తన అత్మీయతని నింపాడు. తన మనసునే [ప్రమాణం ౫. తన వావ తీీడతని అలంబ నంగా తీసుకొని కవి ఆత్మ్యాశయ పద్ధతిలో రచనలు చేయటంపెల్ల కవితంటలో సంకీప్తత ఏర్పడింది. కవి చెప్పే విషయాలు కవికి నచ్చేవిగా పుండి విపులంగా కాక సూత్క్మరూపంలో హృదయాకర్షకంగా చెప్పబడ్డాయి. అందువల్ల రచనల నిడివి తగ్గింది. అనవసరమైన పదజాలం, వర్ణన, సంఘటనలు వదలి వేయబశి లఘు రచనలు వెలువడ్డా *. “అనుభూతి కావ్యవస్తువు వావడంపల్ల కావ్య స్వరూ పంలో కతిగిన ఒక ముఖ్యమైన మార్చు _- ఖండవవ్యం రావడం”3 అన్న వెల్చేరు నారాయణరావు అభ్మిపాయం ఈ సందర్భంలో నమవించ దగిండి, తెలుగు కవిత్వంలో ఈ విధమైన మార్పు గావటంవల్ల ఖండకావ్యప్యకియ ఆవిర్భవించింది కవి హృదయానుభూతికి, ['పేరణ మేరకు చిన్నచిన్న కావ్యాల వెలువడ్డాయి. (ప్రజలు త్వరిత జీవిత విధానానికి అలదాటు పడవంచేత ఓపిక కొరవడి మహాకావ్య పరనం తగ్గి ఖండకావ్య (ప్రక్రియపై మక్కుూవిని (పదర్శిం చారు. డీంతో ఖండకావ్య (ప్రక్రియ తెలుగు కవిత్వంలో సుస్థిరంగా నాటుకుంది, అంతేకాక ప్మతికలు కూడా కొంతవరకు ఈ ప్రక్రియ సుస్థిరత్వానికి దోహదం చేళాయి. ఏది ఏమైనప్పటికీ ఖండకావ్య ప్రక్రియ వెలు వడటానికి ఆత్మాశయత్వం కొంతవరకు దోహదం చేసింది వస్తు (ప్రాధాన్యం ఇతివృత్త నిర్వహణం మొద వైన అంళా లకు ఖండ కావ్య ఆవిర్భావంతో స్వస్తిచెప్పబడి 'మేల్వర మైన కవిత్వం ఎలువిడటానికి ఆన్మా [శ్రయత్వం దోహదం చేపింది. కవికి ఇష్టమైన అభిప్రాయాలని, కవికి నచ్చిన విషయాలని కావ్యగతం చేస్తూ విసుగు జనించని తీరులో కవిత్వం చెప్పే తీరు (వదిలింది వర్ణనల తిరస్కారం ; కవి అంతర్ముఖుడె పికృతిలో లీనమై భౌతిక అంళా అకి కొక ఆంతరిళ అంళాలకు ఎక్కువ (ప్రాధాన్యం ఇచ్చి నవ్యక విశ్వాన్ని 'వెలార్చు డానికుద్యుక్తుడయ్యాడు. దీనివల్ల బాహ్యాగతవిషయాలు విస్మరించబడి వర్ణనల తిరస్కారం జరిగింది,

163

(ప్రాచీన కాలం నుంచీ వస్తున్ని వర్ణనా బాహుళ్యం భావకివిత్వంలోనూ తరువాత వ్యాప్పిలోకి వచ్చిన కవిత్వాల్లోనూ, (కమేప్‌ తగ్గింది ఆవదింధాల్లో నాయకా నాయికల (పేమోద్దీపనకు అష్టాదశ వర్దనలు విపులంగా వర్తింపబడేవి, (బంధాల్లో వాటి ఉనికి ప్రదింద లక్షణాల్లో ఒక దానిని నిర్వర్తించటం కోనమే జరిగిఎది.

కాల్పనిక కవితా సంసదాయంతో భావకవి భావనా పిపంచంలో (పకృతి వర్ణన లకు (పాధాన్యం ఇవ్వబడటం కాక వాటితో తాదాత్మ్యం పొంవి ఆకులో ఆపగా, హావుతలో వూవగా కవి లీనం కావడానికి భయళత్నించాడు. అంతేకాక తన సుఖాన్న్‌, దుఃథాన్నీ (పకృతిలో చూసుకొని (పకృతితో పాలుపంచుకొన్నాడు. దాఫివల్ల కవిత్వంలో వర్ణనల తిరస్కరింపబడ్డాయి. కోకిల కూసినా పూపుపరి దుళాగ్ని ఎదజల్లినా, సెలఏరు రొద చేసినా, వెన్నెల చల్లదనాన్ని పంచినా అవి ఇతరుల కోసం కికి తనకోసమే నని భావకవి భావించాడు, పికృతిగత ఆంళా లన్నింటినీ తనవిగా చేసుకొని ఆత్మీయతా ముదుతో రచనల చేళాడు. అందువల్ల కవిత్వంలో బాహ్య స్వరూపమైన (ప్రకృతికి గాక కవి వ్యక్తిత్వంతో దర్శనమిచ్చే ఆంకరిక (పక్సృితికి పా9ధాన్యం హెచ్చింది అలంకార నికసనం ఏ ఆధునిక కవిత్వంలో అత్మాశ్యయంవల్ల అనవసర వర్ష లతోపాటు అళంకార బంధుకతకూడా తగ్గిపోయింది. కవిచెప్పే భావాలు సూటిగా హృదయానికి హ త్తుకొనేవిగా వుండటంవల్ల ఉపమానాలు, ఉపమావాచకాలి, ఊహోవిళశయాలు, అధునిక కవిక్వంలో ఆవళ్యకం అనిపించలేదు.

భావకవితం ఊహల ఉిక్రీివంగా వెలువడినప్పటికీ కేవలంఊహా (షేయసీ సృష్టికి, దివ్యలోక విహారాంకి పరిమిత మైంది. ఆలోకాల పసక్తి 'పాబల్యం వహించలేదు. అర్జాలంకారాలు కానీ శబ్దలంకారాలు కానీ నవ్య కవిత్వానికి ఊపిరి పొయ్యలేమ కవి హృదయాన్ని (వకటించడానికి ఆవసర మైన ఊహాచ్చితాలు, భావ చికాలు పదచ్వితాల్ను ఆత్మాశియంవల్ల ఆధునిక కవిత్వంలో అలరారాయి. అందు వల్ల అలంకార (ప్రాముఖ్యంతో రచనలు వెలువడలేదు. దానివల్ల నవ్య కవిత్వా నికి ఆత్మాశయకారణంగా అలంకార నిరసనం సమభారింది. - సుకుమార పదజాలం : నవ్యకవుల కవిత్వం ఆత్మాశ్రంయంవల్ల వస్తు విషయం లోనూ, భావ విషయంలోనూ ,కొత్స పోకడల్ని సంతరించుకొన్నళ్లే శైలి విష

184

యంలో కూడా కొత్తదనాన్ని సంతరిందుకొంది. సంసుల్బుత పడా, దీరసమా సాలు, మారుమూల పదాల, అననసరపదాలణు, నవ్య కసిత్వంలో వచ్చి చేంలేదు. వాటి స్టానే ఆధునిక కవిత్వానికీ ఆధునిక కవుల థావాలకీ అనుకూలమైన అవసర మైన సాధన సామ్యగితోపాటు సుకుమార పదజాలం _సయుక్ష మెంది.

నవ్య కవి సుకుమార హృదయంలో రేకెత్తిన భావాలు అతి సుకుమార మైనపీ, అత్మ సంబంధిమైనవీ, మంజుల మెనవీ సునిశతతశ్వాన్ని పిదర్శించేవి కావటంవల్ల ఆ భావాల కనుకూలమైన పదాలు నవ్యకవిత్వంలో చోటు చేసు కున్నాయి. ఆ సుకుమార పదజాలంతో నవ్యకవులు సన్నపోగారు పనితనాన్ని ప్శిదర్శించారు

పుకృతి గతమైన, పొిణయ గతమైవ అంళాళ్ని ధావకివి ఆత్మాశ్రయ పద్ధతిలో గానం చేయటంనల్ల ఆ కోవకు చెందిన సుకుమూర పదశాలం కావ్యగత మెంధి, “నల్లమబ్బుల నింగి “చిరుగాలి కెరటం" *నునుబేత రెక్కలు", “ముద్దు కోయిల” సీలినీడ” “పిణయ జీవనం” “వజయ మధరిమ' “పేమసెన్నిధి' “వలప్ప తొందర'4 దంటి పదాలు పదబంధాలు కావ్యగతం వెయ్యబడ్డా మి.

ఈ పదజాలం సన్యకవి మనోభావాలకి అనుగుణంగా. అసుకూలమైన వాతా వరణాన్ని చితిించేదిగాను, పరిత మనసులోకి దూసుకుపోయి. కవి పొందిన మాధుర్యాన్నో, దుఃథాన్నో అనుభవింపజేసేదిగాసూ వుంటూ [పత్యేకతని సంత రించుకుంది, సౌందర్య కాంక్ష ; సవ్యకవులు తాము చెప్పదలచుకున్న అంళాల్ని తమ హృద యపు కొలబద్దలతో కొలిచి చెప్పటంవల్ల వ్యక్తిగత మైన సొందర్య కాంక్ష నివ్య కవిత్వంలో జాల్వారింది, దాదాప భావకవులంతా (పకృతినీ, |పఐయాన్నీ సాంద ర్యకాండతోనే చవిచూళారు, ఈలోకంలో వాళ్ళు ఆశించిన సౌందర్యం లభింవకి పోతే ఊహా విహంగాలు తొడుక్కొని విహోయస పథాల సంచరించి అన్వేషణ సాగించారు, అందువల్ల సౌందర్య కాంక్ష నవ్యకవిత్వంలో కపుల హృ్‌దయాలే కొలబద్లగా విస్ఫృతరూపం దాల్చింది,

ది తాఖీ

(ప్రాచీన కవుల్లో (పకృతి రామణీయకతని మనోజ్ఞంగా వర్షించటలో ఈ సౌందర్య కాండీ కనిపిస్తున్నా అది వ్యక్తిగత మైందిగా గాక కొన్ని నియమాలకి

185 కిష్టంబడి 'పేర్కొన్నదిగా కనిపిస్తుంది. అది విధి నిర్వహణలో కల్పింపబడింది. అంతెకాక ఆలోచనా సంబంధమైంది. నవ్యకపుల్లో చోటుచేసుకొన్న స్తాందర్య కౌంక్ష అలాంటిదికాక వ్యక్తిగత మైంది. న్వప్యయోజనాన్ని ఆశించింది. కళాత్మక హృదయంతో భావకపులు ఆశించిన అపురూప సౌందర్యం ప్రకృతి పరంగానూ త్‌

(సజయ పరంగానూ (పకటింవబడింది. అది నవ్య కవిత్వానికి నూతన ళోభని- సమభార్చింది, అమలిన శృంగార (పీతి: (పతి నవ్య కవీ తనదైన (పత్యేకతతో తనకు నచ్చిన సౌందర్యాన్ని ఆత్య సందర్శనం ద్వారా దల్శించి పులకించి పోయాదు. హృద యాన్నే _పమాజంగా (గహించి కవిత్వం (వాయటం వల్ల (పేయసీ పియుల మధ్య హృదయపాన్నిహిత్యాన్నే కోరుకొన్నారు. అందువల్ల _వణయ కవిత్వంలో శరీర సంబంధమైన కాంక్ష కాక అమలిన శృంగారం పఠిపోషింపబడింది.

సవ్య కవిత్వంలో ఆత్మాశరియత్వంవల్లి (పాచీన కవిత్వంఠోని అనభ్యకర 'మెన అంగాంగ వర్తనా బాహూళ్యంకాక నూతన కాంతుల్ని సంతరించుకొన్న శ్రీ రా ళా పృరుసుల (పేమధావం, త్యాగ గుణం మొదలైన అంళాలు కావ్యగతం చేయ బడాయి. పారకునిలో శృంగార పరింగా ఉదాత్సితని రేకెత్తించడానికి అమలిన

ళా ం తావావ్‌

శృంగార | పతిపాదన దోహదం చేసింది కామపాశంలో చిక్కుకొని కన్నూ మిన్నూ వనని యువక హృదయాలను ఈతత్తంకొంత అదుపులోకి తెచ్చే (పయత్నం చేసింది.

కేవలం అత్మాశ్యయత్వంతో భావకవులు (పదర్శించిన అమలిన శృంగారం అంచుట దేలి (ప్రవహించి నిర్మలమైన సరష్ఫైనిలిచి మాలిన్యం లేని మమత నొలికించే శేదారాలెన్నంటినో వసవించింది. వాధావగతం ; భావకవి ఆత్మాశం్యియత్వం కవిత్వంలో అలవడటంతో తనలోకి తాను తొంగి చూడటమే కాక తనలాంటి ప్రకృతిని, మానవ పివృత్తుల్ని చూడ టం నేర్చు కొన్నాడు, విశాల దృక్పధంతో స్సష్టి 'శమాన్న్వి భగవంళుని లీలల్ని అర్ధం చేసుకోవటం వల్ల ఇతరుల సుఖదుఃఖాలు తనవిగా భావించుకొన్నాడు,

పూబాల తన సౌందర్యాన్ని పీడినా, నింగిలోని చందమామను మబ్బు మాటున దాగినా, "సెలఏటి పాట ఆగినా, కోయిల గానం తీయకపోయినొ కవి

186 వాటిలో భావర చూసి తనదిగా ధావింవాడు. అంతేకాదు అందకు విలపించాడు కూడా, కేవలం (పకృతి విషయంవో నేర మానవుల విషయంలో హనా ఈ భావాన్నే (పదర్శించాడు. ఇదే తరువాతి కలంలో సాంఘిక దృష ఆలవడ్డానికి దోహదం చేసిందేమో కవికీ ఆక్మాశయత్వం వల్లి తన బాధంజశేీ ఏమిటే తెలుసుకోవటంతో పాటు ఇతరుల బాధలకి కూడా చలించిపోయే మనస్తత్వాన్ని అలవరుచుకొన్నాడు అంతేకాక సంఘం కేసి ఒక సారి దృష్టి సాలించగా తనేకాక పపంచం అంతా బాధామయంగా పున్నట్లనిపించింది. ఇదికొంత వ్యక్తీ మనోవికాసానికి, మానసిక పరిణామానికి దోహదం చేసి అభ్యుదయ దృక్పథాన్సి కలిగించింది భక్తి భావ ఉమ్ముఖం . కాల్చసనిక కవితా _పథావాసక్‌ లోనై (పకృతి పియ త్వాన్ని, వపణజయకత్వాన్ని, సౌందర్య కాంక్షని. శ్రీయసే "వాజ్యతని, ఆమళలిన శృంగారతత్వాన్ని, పిళాల దృక్పథాన్ని అలవరుచుకొన్న నవ్యకవి వాటికోసం ఆరాటపడి అవిలభించకపోవటంతో ఒక దారీతెచ్నూ కానని స్టితి నో భగవంతు? వైపు మొగ్గుదూపాడు, జీవితమం'ే లౌకిక విషయాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం కాదు సరమాత్మతో ఐక్యం అవడానికి చేయవలసిన (పయత్నమేమని తేలుసు కోగలిగాడు, అటువంటి స్టికతో ఆత్మార్పణా తత్వంలోనూ ఆరాధనా తత్వంళోనూ నవ్యకవి భక్తి భావ ఉన్ముఖుడయ్యాడు. ఈ తత్వం మానవ మానసిక పరిసక్న తస్‌ సూచిస్తుంది. భారతీయ తాత్విక దృక్పథమూ ఈ అంళాన్నే | పతిపొదిస్తూంది కవి ఆత్మాశ్యయుడై కవితలల్లటం నిరాశా నిస్పహలకు లోనైన కివి ఆ స్టితినుంచి బయట సడగావికి భక్తి భావాన్ని అలవర్చుకొన్నాడు భగవంతుం ఛన్నిధీలొ తన హృదయాన్ని అందులోని దావానలాన్ని బయటపెట్టి ఆబాధనుంచి తన్ను రక్షీంచి ముక్తిని (_పసాదించమని వేడుకొంటూ ము క్‌ మార్ల అన్వేషణలో జీవితం సాగించాడు. లా ల ఇలా ఆధునికాంధి)ి కవిత్వంలో ఆత్మా(శయత్వం బహుముఖంగా విస్త రిల్లటం నల్ల మానవుల మానసిక (పవృత్తులలో నేగాక కవిత్వ విషయంలోనూ అనేక మార్పులు వచ్చి వ్యక్తి వికాసంతోపాటు కవికా వికానమూ జరిగింది.

187

ఇక నవ్య కవిత్వంలో ఆత్మాశ్శియత్వం వల్ల వన్చిన నషాలను గూరి వస్తావిపదు ల్‌ ౦ శ్ర వన్చిన నష్ట ్స వాటిల్లిన సష్టాలు (అనర్జాలు వ ఆధునిక కవిత్వంలో ఆత్మా[శయత్వం వ్యక్తి త్వాన్న్‌ అనునరించి వచ్చి నందువల్ల కొన్ని దుష్ఫలితాలు కూడా సంభవించాయి, కేవలం పెన 'పేర్కొన్న ఫలికాలు |[సయోజనాలే కాక్ష సమాజ్ళానికి. వ్వ క్తివికాసా నికి ఆటంకాలైన అంళాలు కొలదిగా మాత్రమే కవిత్వంలో ఆత్మా [శయత్వం నల్లి వాటిల్లాయని చెప్పవచ్చు. అలవడిన అస్పస్టత , ఆక్మాశయత్వం వల్ల కవిత్వంలో సమిష్టివాదం కాక వ్యక్తివాదం అందరికీ బలపడింది. అందువల్ల కవికి [పామాణికమైన విషయాలు అందరికీ (పామాణికాలుగా థాసించలీదు, అంతే కాక కోవితూంలో ఒక అఆయోమ యస్థిత్సి అర్హంకానితత్వం, వ్య క్తివాదంవల్లే సంభవించింది. కవే నిరంకుశత్వంలతో తన భావాల్ని తన (పమాణాల్ని, తన వ్యక్తిత్వ విలువల్ని కవిత్వంలో (పదర్శిం చటం వల్ల ఇలాంటి స్టద్ధిత ఏర్పడింది. దీనివల్ల నవ్య కవిత్వంతో పాటు తన కవలు విమర్శకి గురి ఆయ్యారు

కావ్య వస్తుపుకు కవి భావానికీ ఉన్న సంబంధాన్ని నున్నితంగా వ్యక్తం కావాడానికి వదిలేసి దాన్నిన్పష్టంగా అవును కాదు అని బెప్పకుండా వుండడం భావ కవిత్వ వద్ధతి. కొన్ని భావాల్ని అలా ఊహకి వదిలెయ్యాలి. మాటల్లోకి తెప్తేచాలు అవి దెబ్బ తింటాయి అనేది భావ కవిత్వం తరహాక్‌ కావటంతో అన్పప్షత, అయో మయిస్థితి, అర్ధంగాని తత్వం నవ్యకవిత్వంలో చోటు చేసుకొంది. ఈ అన్పష్టతే భావకవిత్వం క్షీణోన్ముఖం కావదానికి దోహదం చేసింది, కొరవడిన సామాజిక స్పృహ , కవిత్వంలో ఆత్మాశయత్వం -వల్ల కేవలం వ్యక్తి వాదమే చోటుచేసుకోవడం వల్ల సామాజిక దృక్పధం కుంటు పడింది, ఎంత చూసినా కవివ్న క్తిగతమైన _పణయాన్నో , (పక్సతి సీకినోో భక్తికావొన్నో చితించడమే (పధానంగా నవ్యక విత్వం వెలువడింది. అసలు నవ్యకవిత్వం అంయ్యేపణయ కవిత్వమే అన్నంతగా 'పేరుబడింది. దీనివల్ల వ్యక్తి వాదమూ, కళకళకోసమే అనేతత్వమూ సాహిత్యంలో ఏర్పడింది కళ _పయోజనాన్ని ౨6 చేదిగా వుండాలన్న వాదం వెనక బడింది

186 పరిశీలకుల పరిశోధకుల దృష్టలో ఆఅవ్మాశయత్వం సాంఫఏ పయోజ నాన్ని ఆసించేదికాదు అంనువల్ల ఆత్మా] యమైన నవ్య కవిత్వం (ప్రజలకు ప్పూరర్తిగా దూర'మె పోయిందని అనిపించుకొంది అంచేకాక ఆవిఎక సమావాన్ని ౫ది్యపతి ' బింబించేదిగా కాకుండా ఆధునిక సమాజంతో ఏ వ్యక్తికో సంబంధించిని కొన్ని అంశాల్ని మాతుమే 'పతిబింబించేదిగా కొనసాగింది. సాహటాత్యం సమాశడానికి అద్దంలాంటిది అది సంఘాన్ని (పతిబింబించాచి. నవ్య కవిత్వం అలాకాక సమాజానికి. వాస్తవచితంణకి అతి దూరంగా పుండి పోయింది, దాంతో నవ్య కవిత్వంపైన తిరుగుదాటు వచ్చి ఆక్కాశయమైన భఛావ కవిత్వం తీణించింది, ఇలా ఆక్మాశయం వల్ల నవ్య కవిత్వంరో పలితాలు _సయోజనాలు చేకూ రడంతో పాటు ఒకటి. ర0డు నష్టాలు కూడా వాటిల్తాయి.. చశి ఆత్మాాశయ కవిత్వం కేవలం సామాజికి స్పృహ విషయంలో ఆదరి శేయమైంది కొక పోయినా మిగిలిన విషయాల్లో కవిత్వానికి నవ్యగుణాల్ని పసావించింది. సౌందర్య చృష్టిని, పేమ భావాన్ని పరితల హృదయల్లో శేకెత్తింప జేసి సమాజపరమైన దావట్నంచి కొంతవరకు విముక్కుర్ని చేసి సంతోషాన్ని నింపింది పరితచ్నె ఆవోచింపణే సింది. ఆలోచనే ఉత్తమమైన పద్ధతుల్లో కొనసాగిశే వాంఘిక (శ్రేయస్సుకు దోహదం చేసేదిగా ఉపకరిస్తుంది. ఉదాహృత సూచికలు

1. సుద్చారాపు, సండూరి. ఎంకిపాటలు, పు 2. £, నారాయణరెడ్డి, సి. ఆధునికాం్యధ కవిత్వం - సం్యపదాయములు _ (ప్రయోగములు, పు, 471. శ్మీ _నారాయణరావు, వెల్చేరు తెలుగులో కవితా విప్లవాల స్వరూసం,పు. 128. 4, కృష్ణళత్తి, దేవులపల్లి. కృష్ణవకంనుంచి. గ, నారాయణరావు, వెల్చేరు, తెంగులో కవితా విప్లవాల స్వరూపం. పు,182

ఉపయ్యుక్త (గంథాలు తెటగు ; అస్పలస్వామి, పురిపండా ఏ సారస్వత వ్యాసములు, 4వ సంపుటం, ఆంధపదేళ్‌ సాహిత్య, అకాడమీ కళాభవన్‌ ; సైఫాబాద్‌ "హైదరాబాదు. ద్వితీయ ముద్శ్గణ ; 1080. అమశేంది ; థావ వీణ, రాధాపల్లి కేషన్స్స్‌ & నల్సైను 10 అడ్డరోడ్డు, బాడీసేట, గుంటూరు, ఫిిబవరి, 19007. ఆర్వీయార్‌ సాహిత్య తత్వం యుగసాహితి, 8/588, హోమస్‌ పేట, (ఫొద్దుటూరు, (వథమ మ్యదణ - 1800, కాంతి కవాటం థి మహాంధి 'శచురణలు, 00.సి, వెంకటాచలముదలి వీధి, మైలాపూర్‌ 9 మద్యొాసు ఆక్సీ (పథమ ముద్రణ = 1074, గోపాల క్రిష్ణారావు, కె. ; ఆంధ్ర శతక వికాసము ఆంగ్యధ సారస్వత వరిషళ్తు, తిలక్‌ రోడ్డు హైదరాబాదు, 1870,

190 చంద్రశేఖరరావు, మద్దూరి, వ చందం వ్యాసాలు. విశాలాంధ్ర) వచురణాలయం, విజయనాడ = వ 1874. ఇన్నయ్య, జిం 1! క కృష్ణశాస్త్రి జీవితం _ సాహిత్యం భాస్క-ర చౌదరి, చి, | సమతా పబ్లి కేషన్స్‌, 201 1.86/1, జైర్‌ఖానా వీధి, చిత్తూరు, 1981, దొరస్వామిశర్మ, రావూరి 2 తెలుగులో తిట్టు కవిత్వం, యం, శేషాచలం అంద్‌ కో; మదాాసు, (సథమముదొణ = 19008. నరసింహం, కె. వి. ఆర్‌ ః ఆధునికొంధ్యి కవితా సమీక్ష, గంగాధర పబ్లి కేషన్స్‌, విజయవాడ.2, .. (వథమ ముదుణం1882. నారాయణరాపు, వెల్చేరు ; తెలుగు కవితా విప్లవాల స్వరూసం, విళాలాంధ) (ప్రచురణాలయం, విజయవాడ _ 4 [(వథమ ముద్రణ-1878. నారాయణరెడ్డి, సి, ఏ ఆధునికాంధ్ర) కవిత్వం. సం[పదాయములు- యమయోగములు ఆంధ్యపదేశ్‌ బుక్‌ డిస్ట్రిబ్యూటర్స్‌ , సికిం్మదానాద్‌, ద్వితీయ ముద్రణ = 1877,

191 [పభాకరళాస్రి, వేటూరి ; చాటువద్యుమణ్‌ మంజిరి, ద్వితీయభాగము, (పథమ సంపుటం, థ్రీ 1పభాకర పరిశోధక మండలి (షదురణ, మణిమంజలి ముక్త్యాల (కృష్ణా]. మూడవ మ్ముదణ, 1852, (వభాకరళాస్త్రీ వేటూరి ; శృంగార శ్రీనాథము, ఆంధ్ర (గ్రంథాలయ (థెవ్‌ లిమిపెడ్‌. చెజవాడ, 1028. బుద్దదేవ వసూ ; రవీంద్ర వ్యాసావళి, ద్వితీయ సంపుటం, సాహిత్య అకాడెమీ 1062, యువభారతి ; కవితా అహర్పి క్హ్‌ కింగ్స్‌ వే, సికింధాబాద్‌. = 8, 1076, యువభారతి ; చై తన్యలహరి ఫ్‌ కింగ్స్‌ వే, సికిందాబాద్‌. =-8, 1972. యువభారతి ; మహతి, గ, కింగ్బొ వే సికింథదాబాద్‌ -8 1072. రంగనాథాఛార్యుల్పు కె,కె(సర్మి ఏ ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో విభిన్న. దోరణులు,

192 ఆంధి) సారస్వత పరిషత్తు, తిలక్‌ రోడ్డు, హైదరాబాద్‌. రమణా రెడ్డి కె.పి. ; మహోదయం, విశాలాంధి పబ్లిషింగ్‌ హొస్‌, విజయవాడ -2£ 1000 రామకృష్ణ, మిరియాల ః అీఠలీ కవిత్వంవస్తుపు సంవిధానం, లక్ష్మిదేవి 104-298, కాకినాడం, ప్రదమ ముదణ-1080, రామచందా) రెడ్డి రాచమల్లు ; సారస్వత వివేచన, విశాలాంధి పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, విజయవాడ =! రామారావు, దేవులపల్లి ; సారస్వత నవనీతము, ఆంధ్ర) సారస్వత పరిషత్తు దొగ్గుల కుంట, హైదరాబాదు. రామిరెడ్డి దుప్వూరి. ; కవికోకిల (గంథావళి.& వ్యాసములు, కవికోకిల గంంధమాల, నెలూరు, వ! అరవ ముదణ-106. రామ్మోహన్‌, సాచుం ; సాహిత్యావలోకనం; విళాలాంధ్భ) పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, విజయవాడ-క, ద్వితీయ ముదణ.1978. లమ్మీకాంతం, పింగళి ; ఆంధిసాహిత్య చర్మిత, అంధళ్మిసదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ, కళాభవన్‌ , 'వైఫావాద్‌, హైదరాబాద్‌, తృతీయ ముద్శణ,

193 లక్ష్మీకాంతం, పింగళి ; సాహిత్య శిల్ప సమీక్ష, ర్య్వాలిటీ పబ్లిషర్స్‌, రామమందిరం వీధి, విజయవాడ_?, నాల్గవ ముదణ_1$81. శ వీర భదారావు, కొత్తపల్లి వ తెలుగు సాహిత్యం పై ఇంగ్లీషు [వభావముః రచయిత పాకల్లీ అఫ్‌ ఆడ్స్‌, ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం, బె టబ గం డిల్లీ-4, మ! 1960. వెంకట సుబ్బయ్య, గొర్పపొటి $ తెలుగుసాహీత్యం తీరు తెన్నులు. (వసాద్‌ పభ్గికేషన్స, ఏలూరు. వెంకటావధాని, దివాకర్ల ఏ సాహిత్య సోపానములు, ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు, తిలక్ర్ష రోడ్‌, హైదరాబాద్‌, నాలవ ముదుణ- 1078, ్‌ శేషేంద్ర శర్మ, గుంటూరు. | కవిసేన మేనిసెస్టో, ఇండియన్‌, లాంగ్వేజస్‌ఫోరం, జ్ఞాన్‌ వాగ్‌ “ఫేలస్‌, గోషామహల్‌, హైదరాబాద్‌, (పదమముదొణి- 1977. (శ్రీ కాంత శర్మ, ఇంద్రగంటి. : సాహిత్య పరిచయాలు, నవోదయ పల్లి షర్పొ, భాం విజయవాడ.2, 1070. సత్యనారాయణ, యండమూరి, ; ఉషః కిరణాలు, ఉ త్తమ సాహితి, పున్నమ్మతోట, అవాలి

194

విజయవాడ,

(వ్రఠమము[దణ- 1060. సుదర్శనం, ఆర్‌, యస్‌, ఖ్‌ సాహిత్యంలో దృక్పరాలు,

నవోదయ ప్లిషర్స్‌,

ఏలూర్‌ రోడ్డు విజయవాడ, సుబ్బారెడ్డి, మద్దూరి వ తెలుగులో జాతీయోద్యమ కవిత్వం,

రాగసుధా _పచురణలు,

తిరుపతి-౨,

(పధమ ముదణ-10862. సుబ్బారెడ్డి, యం ఏ సాహిత్య వివేచన,

యూనివర్సిటీ బుక్‌ సెంటర్‌,

(ప్రకాశం రోడ్డు, తిరుపతి,

1074, సుబిహ్మణ్యం, జి.వి ఏ శ్రథమాంధి మహాపురాణము.

ప్రబంధ కథా మూలము,

(శ్రీవాణి పచురణము,

శ్రీవాణి, 1.8.702/105 నల్లకుంట,

'హైదరాబాదు.44,

[(పథమము[దణ-]1878. సుుదిహ్మణ్యం, జివి. (సం :; సమాలోచనం,

(ఆధునికాంధ్ర) సాహిత థ్‌ (వక్రియలపై

సమీక్ష

అంధ ప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడెమీ,

కళాభవన్‌, సైఫాబాద్‌, హైదరాబాద్‌ ,

(ఫథమ ముదుణ.1880.

195 సోమసుందర్‌, ఆవంత్స ? కృష్ణ కవికాత్య. యం. శేషాచలం అండ్‌ కో, మచిలీ పట్టణం, -సికిందాబాద్‌ స్ఫూర్తి శ్రీ 2 స్ఫూర్తి శ్రీ వ్యాసావళి, "రెండవ భాగము, విపంచికా (వచురణలు, ఎ.సి కాలేజ్‌, గుంటూరు, 1000, నావ్యాలు = కవితా సంపుటాలు : అన్నమయ్య, తాళ్ళపాక ? కాళ్ళపాక అన్నమయ్య శృగారసంకీ ర్తనలు, సంపుటం = 18, తి.తి. దేవస్థానం, తిరుపతి. అన్నమాచార్యులు, తాళ్ళపాక ; తాళ్ళపాక సాహిత్యము _ ఆధ్యాత్మిక సంకీర్తనలు (సంపుటము 1), తతి, దేవస్థానములు తిరుపతి, 19880. అప్పల స్వామ్మి పురిపండా (సం): సారంగపాణి పదములు, ప్రాచీన (గంఖథావళి, సరన్వతీ పవర్‌ పెన్స్‌ రాజమహేంద్ర వరమ్ము, 1060. అప్పారావు, బసవరాజు ఏ బిసవరాజు అప్పారావ్పు నీశాలు దేశ కవితా మండలి, బెజవాడ, ద్వితీయ ముద్రణము-1 045, ఆంజనేయులు, కుందుర్తి 2 కుందుర్తి కృతులు, ఎం,ఎస్‌,.19, మలక్‌పేట కాలన్మీ హైదరాబాదు-86, (థథమ మ్ముదణ-187/0,

196 కృష్ణశాత్రి. దేవులపల్లి వ ్రీదేష అపల్లి కృష్ణళాస్తి కృతులు, (కృష్ణపతము ప్రవాస, ఊర్వశి) రౌతు చం్యదయ్య అండ్‌ సన్స్‌ రౌతు బుక్‌ డిపో, రాజమహేం[ద వరము, ఆరవ ము[దణ...!867. గంగప్ప, ఏస్‌ (సం) ఏ సారంగపాణి పద సాహిత్యం, శశీ (పచురణలు, సి-78 (శ్రీనివాసనగర్‌ గుంటూరు, తిలక్‌, దేవరకొండ బాలగంగాధక; అమృతం కురిసిన రతి, విశాలాంధ్ర) పన్లిషింగ్‌ హౌస్‌, విజయవాడ.2, ద్వితీయముదణ- 10172. దాశరథి ; తిమిరంతో సమరం, మహాం(ధ్ర (పచురణలు, 00-సి, వేంకటాచల ముదలి వీధి, మైలాపూర్‌, మ్మదాసు._!, ద్వితీయ ము[దణము_18?5, ధూర్జటి, శ కాళహ స్తీశ్వర శతకము, భక్తిరస శత కములు, కివ సంపుటము, వావిళ్ళరామస్వామి ళాస్త్రులు అండ్‌ సన్ఫు, ఇన్నప్పరి, 1028, శీషస్పకవి ; నరసింహ శతకము, భక్తిరస శతకములు, శివ సంపుటము, వావిళ్ళరామస్వామి

1977

శాస్త్రులు అండ్‌ సన్ఫు,

ఇన్నపరి.

ముద్దు కృష్ణ వ వైతాళికులు,

విశాలాంధ్ర) పల్లిషింగ్‌ హౌస్‌

విజయవాడ - 4.

0వ ముద౦ణ, ఎ 1578 రాఘవ శర్మ, గురజాడ. (సం) ; జాతీయ గీకాలు,

ఆంధ్రి [వదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ,

కళాభవన్‌, సైఫాబాద్‌,

హైదరాబాద్‌, శామకృష్ణారావు, అబ్బూరి ; ఊపహాగానము_ఇతరక్సతులు్సు

కర, సాధువాస్వానీమార్డ్‌ ,

న్యూఢిల్లీ ఎర్‌

(ధమ ము(దణ 1878. రామి క్తి, దువ్వూరి, వ కృషీవలుడు,

కవికోకిల పన్లి కేషన్స్‌,

క్‌వ సంస్కారణమ్ము

లక్ష్మీకాంతం, పింగళి | తొలకరి _ వెంక'కేుశ్వర రావు, కాటూరి తివేజీ పబ్లిషర్స్‌,

మచిలీ పట్టణం, విశ్వేశ్వర రావు, మల్లవరపు _ :, కళ్యాణ కింకిణ

సవ్య సాహిత్య పరిషత్తు,

గుంటూరు 10880, విశ్వేశ్వరరావు, మల్లవరపు ; మధు కీల,

నవ్య సాహిత్య పరిషత్తు,

198 రాజన్‌ ఎలక్ట్రిక్‌ ప్రెస్‌, రాజదుహేంద నరము, (పరమ ముద్రణ ఎ|లికిగా వెంకట సొర్వతీశ్వర కవులు ఏకాంత సేవ, ఆంర్శిసచారిశీ లిమి'పెడ్‌, కాకినాడ, 1008. వెంకట పార్వతీశ్వర కవులు ; క్షావ్య కుసుమావ?,. ద్వితీయ భాగము, (ఛథమ సంపుటి, ఆంధ (వచారణీ లిమిటెవ్‌, కాకినాడ. వెంకట సుబ్బారావు, నండూరి ; యొంకి పాటలు, ఉదయ భాస్కర పబ్లిషర్స్‌. మెయిన్‌ లోర్డ్‌, విజయవాడ. వెంకటేశ్వర రావు, కాటూరి ; పన్నీటిజల్లు, వెంకటేశ్వర రావు, కాటూరి. ; పౌలున్త్య హృదయము : గుడిగంటలు, (తివేజీ పల్లిషర్స్‌, మచిలీపట్టణం, శసళంకర శాస్త్ర, తల్లావజ్ఞల : హృదయేశ్వరి, , సాహితీ సమితి,. రేపల్లె, ద్వితీయ ముదణ 1054, శేషేందు శర్మ, గుంటూరు. : రక లేఖ, ఇండియన్‌ లాంగ్వేజస్‌ ఫోర్‌, క్లాన్‌బాగ్‌ పాలెస్‌, గోషామహల్‌, ాదరాదాదు, శేషేందళర్య, గుంటూరు వ్‌ శేష జ్యోత్స్న, ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ బుక్‌ డిస్ట్రి బ్యూటర్స్‌,

199 8287, _ రాష్ట్రపతి రోడ్‌, సికిం(దావాద్‌, (వధమ. ముద్రణ _1972, సత్యనారాయణ, విశ్వనాథ ఏ గిరికుమారుని 'పేేమగితాలు, (శ్రీ వరలక్ష్మీ ముదశాల్క విజయవాడ, 1958. సత్యనారాయణ, వేదుల ఏ దీపావళి తి వేణీ పబ్లిషర్స్‌, మచిలీనట్టణము, క యణ 4న కూర్చు, 1857. సీతాపతి గిడుగు (సం) వ చ్యేతయ్య పదములు, కుబేర ప్రింటర్స్‌ లిమికెడ్‌, మదాసుఐ2ి, 195%. సేశారామమూ ర్తి చౌదరి, తుమ్మల : పథీగ పంట, యనమలకుదురు, విజయవాడ, 1052. సుబ్బారావు, నాయని, ఏ నాయని సుబ్బారావు కృతులు, సంకిలిత సంపుటి అజంకా పింటర్స్‌, సికిందరాబాదు, =. ఛ్రథమ ముుదణ _1058, సుబ్బారావు, నాయని : మాతృగితాల్లు: న్వత౦ం్యత భారతీ (శ్రచురణములు, నరసర్తావుషేట, "రెండవ నుద్తిణ _-1048. సుబ్బారావు, న్నాయని ; సొళ్యని'(పణయ యాత, సర్వోదయ 1వచురణలు,

200 నరసరావుపేట, ద్వితీయ ము(దణ ఎ1$050. సుబ్బారావు, రాయపోోచి.. ; కావ్య కుండిక - షస్ట్యద్ది సొర్తిముదుణముం లలిత కుటీరము, మాశేడుపల్లి, సికిందరాబాదు, (వధమ ముదుణము 1838. సుబ్బారావు, రాయపోలు ఏ జడకుచ్చులు, ఆంధ (గ్రంథాలయ ము_దాకరశాల, బెజవాడ, 10205. సుబ్బారావు, రాయపోలు ॥ వనమాల, విశ్వజననీ (గంధావళి, ది ఓరియంటల్‌ పల్గిషింగ్‌ కంపేనీ, మదాసు . తెనాలి, ప్రథమ ముదణ =|లి|1. ఇంగ్లీషు ;

టెంం%2, 6.34 వ గరం 02060 0281041101 6౭౦౧ల ౧౪౧0616906, 0౫1016 ౧)౪౮910” 1658. 10160గ.

౨85% అ౦ళ్వ12; ఏ 202102 వ0లట్యూ: ౧1౦24210 ౮౪1౯- 6215, 10౧1 ౧14౪061 10 1116 వాంం0ం0ఓ 017అం10/ 220ల 920100, నగజటుంం0 214 00, షళరే., 286 ల ంగం! 206, 1016408, ౩.0.4,

, వంంరంం64 19071.

అ “వ ఉ 10640020 01 102207 గౌంట05

106120 300% 00.

201 36, 6. ౮2౧౧2౪8౭01 1206, 6౪ వం11), 19777, 110% 5. ఏ గౌరం ౩౮6 ౦£ కపెం600/ 2064 6 56 ౦0 01410150, 206౯ 206 ౯2061 3 ౧6౭61 500216, 1006401, కెం0010666 197/5. వ స ఏ చెంగ20601500 మెరం015166766 60102012 ౫1610” 1635. ంళ 70116 206 మం౧6401% ఆ?7?6, వౌ, వ గ16 2001601260 0 06ట్రాం 0౫౪౦1౯64 ౬1767310 పి9653, ఉ&0060 10056, కం౧601%, క965. గళం, స. 206 = ₹ం1643 7021 - 006 ౯610646, 21012764 640711 (66) గారం సడంంయట!1201 వ0653 కేలరే., 100601 206 తె29108్ర54016, 1972. ంల28 ౮౩౫౧20 ఫి 004286 206 2206అగ6006, ఏల6105 1 2 14ం20/ 67011601. 661214 £40%వాుంయు 2064 0౦,146్తు 3, ంయ1602 50666 షంగ601, ఇ.08 ాతేంంం, 21111209 63 ఏ తుం 0006004101 10 ళం టర? 0 1166120016, " 66౭౦186 ౮. [2౧22 2౧6 6౦. పశేరే. 101401, మెంంలం466 1958. 6% ₹.2. ఏ శాం 296 ఏట16 10 9ంంటాం 2౦01011112, సెళ్ష్‌21 00 ల్న చైట112 1ంక్షాన్త 01640ష4ోర0, నము... వెంచ64, 5208 + గారం కో సర మరమంటా చీతా యు ( క్ష ల్సి ణం ౧% క్‌ ోస్ట్యు క,

202

2009 20201110, *ంగగ01, ౧౮౦౧౧6౦౦౮1, చం 001 - 14.

మ వ న చెంగ200101500 206 6118100, గాం గౌ2616[00 08 001ల|686 226 ₹ంక649 706 11 శం 10007122 6౦౪౫౦1, 64౭౫9666 ౮౧1౪ఆ౩10/ వ653, 6202101686 : 00601,

కంర, ం0ల%1 న [6 ౮6 *0106 0 ౯661108 5064169 10 2081130 ెం120010 ౨ం6ట/. 7106౯ 22౧64 206, 24, 655611 500276. 1ఒ0%౧640గ.

న్‌ంంట ₹111స03%, 5 వ 176 ఉ&ంం౧?౦2౦165 0 1106020" 110190, 601116 30015, పం 0గేం 1072,

వ్‌ఏ2గా, 2ర్సా/ ; ౨1000720 0* సె[60205/ 266005 0 612౪ - ౩411 3001 6౦. 6 సంగం 1072,

5౦00, మరుల! వ 06 1౦92010 సెశ్‌ం౪7600606 10 92101 పింం ఊ&10%102164 (౦౧512016 2164 0౦ 1€6 1014100, 1909.

చంద్యష్లూ?, ఎలవర్డి న తెలుగులో స్మృతి కవిత్వం, లఘుసిద్ధాంత వ్యాసం, శ్రీ వేంక కేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం, తిరుపతి. 1070.

203

చంద్యా౭ెడ్డి కె, ; ఆరుద కవికా పరిశీలన, లఘుసిద్ధాంత వ్యాసం, (శ్రీ వేంక పేశ్వర విశ్వవిద్వాలయం్క తిరుపతి, 1980.

ఇన్నకేశవ రెడ్డి, జి. ఏ ది లిరిక్‌ ఇన్‌ మాడరన్‌ పొయిటీి, సిద్దాంత గంంధం, ఉస్మానియా

9 |

విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాదు. 1070.

భ కవత్సల 'ెర్తి ఎస్‌. : స్వాతం్యకానంతర కవిత్వం ఒకవరిశీలన

అవల మ!

సిద్ధాంత (గంధం మధుర్రై కొమరాజు విశ్వవిద్యాలయం, మధురై, 1070.

వ్యాసాలు న్‌

అప్ప లనరశింహం, దేవులపల్లి , ఆంధ) వాజ్యయమున ఆంగ్లసారస్వత పో9ంద్పలము, భారత్కి మార్చి, 1924.

అమరేరద, బుదివొదులు = హృదయవాదులు, ఆం(ధపష్మ్యభ దినపష్మతిక

యె

28 "సెప్టెంబరు, 1880.

అమళలేంది _ వ్య క్తిత్వం_కవిత్వం, ఆంధ్యసభ దినప్యతిక సెప్టెంబరు, 1080,

అంగీరస _ సంప్రదాయ సాహిత్మి భారతి, భారతి, జనవరి, 1874.

కాంతారావు, టి.యల్‌, = అధునిక కవిత్వంపై నారాయణబాబు అభ్మిపాయాలు భారత్సి జూలై 181/0.

కుటుంబరాయళర్మ, భొడ్డ్గపాటి _ కవితలో పరిణామము; అఖిరుచిలో సర్వసమ్మతి, భారతి, జనవరి, 1048.

= కవితాభిరుచి పరిణామము, భారతి

మార్చి 1940.

204 కుటుంబరాయళర్మ దొడ్డపాటి. _ రసభావ కదిత్సము ధారతి, జూలై 1840 +” విమరకివిత్సయ, ఖారతి ఏ్యపిల్మ్‌ 1841. కృష్ణశర్మ, దేశరాజు _ నవ్య కవితా తత్వము, భారతి ఏపిల్‌, 1850, గంగాధరం, నూతలపాటి _ దిగంబర కవిత దాని స్టానం, ఢారశి, అక్టోబర్‌, 180) జగన్నాథరావు, కటికి నేని అధునిక అంధ కవిత్వము (సింహావరోకనము). భారతి, మే, 1810, శా,రాం నాయనివారి (ప్రణయ సూక్తం కారతి, మార్చి, 190800. తిరుమలరావు, సర్దేశాయి. _ కృృష్టళాస్త్రి రొమాంటిసిసమ్‌ (చర్చావేదిక) భారతి, ఫిబ్రవరి, 1077, న రొమాంటిసినవ్‌, భారతి, సెఫెందరు. 1077. నరసింహశాస్త్రి నోరి _ అరవై యేండ్ల ఆంధ్ర) సాహిత్యంలో నిలిచేది? వూ. న. భారతి జనవరి, ఫిబ్రవరి, నూర్చి, 19071, నోరాయణరాపు, రంగినేని _ శతకాల్లో ఆత్మా్యశయత్వం, నెలవంక, సాహిత్యనార్షిక సంచిక్క [988, పున్నయ్య శాస్త్ర, భారతుల _ _ భావకవిత్వము, ధారతి, జనవరి, 1088 మందేశ్వర రావు, వడలి _ క్లాసిక్‌, రొమాంటిక్‌, భారతి, ఫ్మిబవరి 1879. రమణారెడ్డి, 3.వి. = శ్రీథీ వినిపించిన భువన ఘోప, ఆంధ్ర (పభ దినష్యతిక్క, 8! మే, 1081, రాజగోపాల రావు, దామోదర _ తెలుగు కవిత్వంలోని కొం త్త దనం, భారతి సఫర్‌, 1040, రామకోటి శాస్త్రీ కేతవరపు _ = కవిత్వము _ కాన్యవస్తుపు - కాన్యకథ, భారతి, ష్యోపిల్స్‌ 1871

205 రాదుకోటి శాస్తి కేతవరపు ఎ థావకవిత్వ విచారము, విమర్శిని, పరిశోధన ప్మతిక్క తెలుగువిభోగము, స్నాతకోత్తర విద్యాకేం్యద్రము, వరంగల్లు, జనవరి, 1876. రామ మోహనరావు , జి = దిసవరాజు “ఎలిజీలు", భారతి, మార్చి, 1808 రామలింగం, డి. = కాల్చనిక కవితకు కలికి తురాయి. కృష్ణశాస్త్రి కవిత్వం, భారత్మి ఏపిల్‌ 1980 రామలింగేశ్వర రావు, తుమ్మలపల్లి. ఈనాటి సాహిత్యంలో స్థితిగతులు, థారతి, మే 1966. లక్ష్మీనారాయణ, గంగిశెట్టి = ఈనాటి కవిత, థారతి, జనవరి, 1875. లీలారామమోహనరావు, కొడవంటి- అనుభూతి కవిత్వం భారతి ఫిబ్రవరి, 1082 విశ్వనాథళా స్త్రి, నరిసషెెల్ల అ ఆధునికాంధ వాజ్యయమున భావము థావగీతాములు, భారతి, ఏపిల్‌, 19048. కః ఆంగ్భధవాజ్బయమున రొమాన్సు, భారతి, జ్ధూలె, 1048. వీర రాఘవాచార్యులు కొండూరు - కవి హృదయమ్ము భారతి. సెప్టెంబర్‌ 1889. 'వెంకటసుబ్బరామయ్యు, గౌరావర్షుల. నేటితెలుగు కవిత్వప్పు పోకడలు, భారతి, జనవరి, 1046. వెంకట హనునమంత రావు, పిల్లలమళ్లి. అభినవ కవిత, భారతి, జనవరి, 1846. ఛి ంత శివరామళాస్త్రి. వేలూరి | ఇంటీ పనిపక్తు లలో ఆత్మ, భారతి, జనవరి, న్‌ యే బలీ కీ0ిం శే ఉక్త పటి క క ౧ వా (శ్రీరాం, "కె, న్‌. అ ఇంగ్షీసు రొమాంటిక్‌ కవులు, ః *ఖ్ఞాహాత్రో షస టరు, 856. ఖ ల సత్యనారాయణ, విళ్టవా = బిరికల్‌ షొయి(టి, భారతి, అక్టోబర్‌, 1080

206 సుంద రేశ్వర రాపు, _ కృష్ణళొత్రి - 1918. భారతి, మే, 19080, సుపసన్నాచార్య, కోవెల ల నవ్యకవిత్వారంభము విమర్శిని. పరిశోధన పత్రిక, జనవరి, 1876. సుబ్బారావు, రాయపోోలు _ అభినవాం్యధ కవి పండిత సమ్మేశనము (అంధ్యకోపన్యాసము భారత్తి ఫి(బవరి, 1084. సురభి _ (యవాసం - ఊర్వశి. భారతి, నవంబర్‌ 1952. సో దుసుందర్‌, _ సమాజ హృదయం, సాగరం. కవిత్వం ఒక జీవనది. ఆంగధ్యసభ దినపతిక 1 జూన్‌, 1080, “హీమానీ" _ భావవైశష్ట్యత. భారతి అక్టోబర్‌ 1880. సంప్రదించిన వ్యక్తు లు; చండీ దాస్‌, వడ్డెర _ లెక్చరర్‌, డిపార్టుమెంట్‌ ఆఫ్‌ ఫిలాసఫీ ్రీవేంకకేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం, తిరుపతి, రామకోటి శాస్త్రి, కేకవరస్త _ - రీడర్‌, తెలుగు శాఖ, కాకతీయ. విశ్వవిద్యా లయం, వరంగల్లు. ళం జ ఆ గమ గ ఎట ఆ పలు టు అం కో ఆ కొర్ర తై కంకి ఇసి య స్త

ఆకులో ఆకున్వై

పూవులో పూపునై

కొమ్మలో కొమ్మనై

'స్టస్య్రళ్ళక్ష శెమ్మవై

ఈ.యడిషీ దాగిపోనా?

ఎటులై నా నిచటనే యాగిపోనా? = కృష్ణశాస్ట్రి

0001000004 01110410 44(40ట40104ట40ం. .. 7 560 012142వలయజ? | సఖ _ ఈరచయితవే ౧ అచ్చయినవి న 'హేముంతహసంతిక - . ౨... (వచన కవితా సంచ్పట్రి భావక వులు.భక్తికత్వం + ' ॥ ౧. వచన కవిత్వంకుందు గి పాక 1 సమాచారాల చేరవేత మరయ పాతి కేయత్వం . ॥ ఖ - స్త (| . అచ్చుకు సిద్ధంగా | రణగొణధ్వనులు (కావ్యం) - తిలక్‌ కవిత్రా తత్వం | జీవిత రేఖలు (కవితలు ? / . (బతుకు. సందడులు (కవితలు) లై + .