Telugu 910 vivek chudamani (telugu) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

॥1 శ్రీహరిః 11 9౮10 ఇఇ ఇగో! (గళ్ల )

ల గాల న[/ స [హ్‌ గో! సూ గాన నై జ గ్‌ ఖ్‌ ను స్ట న లమ మండ?! న న్‌.. కో [3 గ [1 న టు రసం సుం ను ల! శ ము రం స యం... షస టప సా లి ॥ ః య. మ న త / టీ

కం న గా. |

1 11 ప్రెస్‌, గోరఖ్‌ష

॥ శ్రీహరిః ॥ 910 వవక చూడామణి ధి భళి! (ెత్తా) త్వమేవ మాతా చ పితా త్వమేన త్వమేవ బంధుళశ్య సఖా త్వమేవ త్వమేవ విద్యా ద్రవిణం త్వమేవ త్వమేవ సర్వం మమ దేవ దేవ లావా ననననననననననననినిిిియని----------------------ాాాా అనువాదం బులుసు ఉదయభాస్కరమ్‌ గీతాడ్రుస్‌, గోరఖ్‌పూర్‌. 910 ౪71౪ల ౮౧౦౦6౫౧201 ((61౪8౪)_604100_1_001

80045 2/౧8 2/౮౦ 2౪2//20/69 2౯

1. (614 ౧/6౩, 0410006! గ। ౧౮౩1-06 గ2&౧, రంగడ౧ 10. 41, 4-4-1, 01190264 ౧1422, 5061120౧ 8224 1౫/66/4046 € (040) 24758311, 1400. 9291 205498
2. 56064౧06061[4046, గ౧4|౪౫/ 51410౧, ౧|4గ౦౧౧) 110.1, 14100. 9849276712
3. ౪॥8జడ4/4ర62, ౧4|| 51410౧, ౧|ఇగ౦గ౫ [10.6 ]/6౧0/-5600%౧6 గం౧గ౧౧| 2022 2,000 014! 68,000 శ ల1069:₹30 (7౧|గ/ ౧౮౧౦65 ౦0౧|/) గారు భాంక్తా.--273005 ఏం౦0%.6112౧/6౪55.0/3 6112౧/6599000%59[౧00.1౧ ౧1౧166 & ౧౮౦15066 0 : (1112 ౧699, 602101064౯ (2 ౪6౧౫1 0 001౧6 502/40-గజగ/212/2, గం116(412) గ౧౦౧6 : (0551) 2334721, 2331250, 2331251 *60:91120/983.0/ 6-౧౧౭||:000%82169 €౮1140/899.0/9 910 *1౪ల:2 ౧1006జ0201 గౌంం8ై0)_560600_1_820%

నివేదనము

భారతదేశమునందు జన్మించిన త్రిమతాచార్యులలో ఆదిశంకరుడు అ(గ్రగణ్యుడు. క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దమునకు చెందిన శ్రీశంకరాచార్యులు ఆనాటి పాషండ మతముల నన్నింటినీ ఖండించి, అద్వైతమతస్థాపన గావించిరి. 32 సంవత్సరముల వయస్సులోనే సకల వేదవేదాంగములను జౌపాసనపట్టి ప్రస్ట్థానత్రయమునకు విపులముగా భాష్యములను వ్రాసిరి. భారతదేశమునందంతటకు సంచరించి తమ వేదాంతభేరిని మైగించుటయే గాక నాలుగుదిశల యందును మఠములను స్టాపించి, తమ శిష్యులను అచ్చట మఠాధిపతులను గావించిరి. శ్రీఆదిశంకరాచార్యులు అనేక (గ్రంథములను రచించిరి. “బ్రహ్మసత్యం, జగన్మిథ్య, జీవో బ్రహ్మైవనా£_ పరఃొ అను సూక్తి అద్వైత సారాంశము. వీరు జ్ఞానమార్ల (ప్రాశస్త్యమును ప్రతిపాదించిననూ భక్తిమార్గమును గూడ బహుళ ప్రచారమొనర్చిరి. “మోక్షసాధన సామగ్రాం భక్తరీవ గరీయసీ” అని వక్కాణించిరి. భక్తి ప్రబోధములైన పెక్కు ఉత్తమ([గ్రంథములను, స్తోత్రములను రచించిరి.

శ్రీ ఆదిశంకరుల (గ్రంథములన్నింటిలో “వివేకచూడామణి” తలమానికము. సాధన చతుష్టయము, ఆత్మజ్ఞాన మహత్యము, స్ఫూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరముల వివరణము, దేహేం([ద్రియాదుల అనిత్యత్వము, పంచకోశముల వర్షన, ఆత్మస్వరూప నిరూపణము, జీవాత్మ, పరమాత్మల అభేదత్వము “తత్వమసి అను మహావాక్యవివరణము, బ్రహ్మ జగత్తుల ఏకత్వము, జీవన్ముక్తుని లక్షణములు మొదలగునవి ఇందలి ముఖ్యాంశములు.

అద్వైతవేదాంతచర్చనేగాక ఇందలి సాహిత్యసౌరభము కూడ పరమానందదాయకము. పఠించినవారు ఆనందసము[ద్రమున ఓలలాడుదురు. ఇట్టి మహత్‌[గ్రంథమును పాఠకులముందుంచుటకు మేమెంతయో సంతోషించుచున్నాము. సర్వవేదాంతసారమైన ఈ అమృతమును పాఠకులు తనివితీర గ్రోలి తరింతురుగాక!

ఇట్టు (ప్రకాశకులు

టీ విషయ సూచిక ః నివేదనము 3 2, శంకర భగవత్సాదులు గ్గ 3. మంగళాచరణము న! శ బ్రహ్మనిష్టా మహత్త్వము కే4 ర్‌, జ్ఞానప్రాప్తికి ఉపాయము 16 6. అధికారి నిరూపణము 18 గ సాధన చతుష్టయము క్షం 8. గుర్వాశ్రయము - ప్రశ్నవిధి 22 ౦ ఉపదేశ విధానము 25 10. శిష్య ప్రశంస 27 12. స్వప్రయత్నము యొక్క ప్రాధాన్యము 28 13. ఆత్మజ్ఞాన మహత్వము 29 14. _అపరోక్షానుభవము యొక్క అవశ్యకత 30 15. ప్రశ్న విచారము 32 16. స్టూల శరీర వర్షనము 33 17. విషయనింద 35 18. _ దేహాసక్తి నిందనము ౩7 19. స్టూల శరీర విచారము 38 20. దశేంద్రియములు 39 21. అంతఃకరణ చతుష్టయము శీ0 22. పంచప్రాణములు త0 23. సూక్ష్మశరీరము శ1 24, ప్రాణధర్మములు క! 25. అహంకారము శీ3 26. ఆత్మార్థమే ప్రేమ శశ 27. మాయా నిరూపసణము శ్‌

క్‌ 28. రజోగుణము 46 29, తమోగుణము శౌ 30. సత్వ్వగుణము 48 31. కారణ శరీరము శం 32, అనాత్మ నిరూపణము 5్‌0 33, ఆత్మ నిరూపణము ర్‌ 34. అధ్యాసము ర్‌క్త 35. ఆవరణశక్తి - విక్షేపశక్తి 5్‌7 36. బంధ నిరూపణము ద్‌7 37. ఆత్మానాత్మ వివేకము 58 38. _ అన్నమయకోశము 60 39. ప్రాణమయకోశము 64 40. మనోమయకోశము 6కీ 41. _ విజ్జానమయకోశము ౯0 42. ఆత్మకు ఉపాధితోడ సంబంధము లేకుండుట “ర! 43. ముక్తి ఎట్టు కలుగును? గాం 44. ఆత్మ జ్ఞానమే ముక్తికి ఉపాయము గ్ర 45. ఆనందమయ కోశము ౯6 46. ఆత్మ స్వరూప విషయకమగు ప్రశ్న 78. 47. ఆత్మ స్వరూప నిరూపణము గ 48. బ్రహ్మమునకు, జగత్తునకు ఏకత్వము 82 శం, బ్రహ్మ నిరూపణము 8ప్‌ 50, మహావాక్య విచారము 86 51. బ్రహ్మ భావన 89 52, వాసనా పరిత్యాగము 9 53. అధ్యాస నిరాసము 98

6 (కసం విషయము పుట సంఖ్య

5్‌క్తీ, అహంపదార్థ నిరూపణము 102 55, అహంకార నింద 104 56. _ క్రియా, చింతావాసనల పరిత్యాగము 107 57. ప్రమాదనింద 110 58. అసత్తును పరిహసించుట 112 59. _ ఆత్మనిష్ట్రా విధానము 116 60. అధిష్టాన నిరూపణము 119 61. సమాధి నిరూపణము క21 62. వైరాగ్య నిరూపణము 127 63. ధ్యాన విధి 1129 64. ఆత్మ దృష్టి 131 65. ప్రపంచ నివారణము 135 66. ఆత్మ చింతన విధానము 138 67. దృశ్యమును ఉపేక్షించుట 139 68. ఆత్మజ్ఞానమునకు ఫలము క్షశ్ష1 69. _ జీవన్ముక్తుని లక్షణములు 143 70. _ ప్రారబ్దవిచారణము 148 “4. నానాత్మనిషేధము 153 72. _ ఆత్మానుభవము యొక్క ఉపదేశము 155 73. _ బోధోపలబ్ది 158 74. ఉపదేశము యొక్క ఉపసంహారము 169 75, _ శిష్యువకు వీడ్కోలు 184 76. అనుబంధ చతుష్ట్రయమ్‌ 184 77... గ్రంథ ప్రశంస 185 వేదాంత డిండిమము (సంక్షిప్తము) 186

శంకరభగవత్సాదులు

ప్రపంచ దార్శనికులలో శంకర భగవత్సాదులు అ(గ్రణ్యులు. వీరి బీవితచరిత్రను గూర్చిన చిన్న పెద్ద గ్రంథములు ఎన్నియో ప్రచురించబడినవి. వీటిలో చాలా [గ్రంథములు దిగ్విజయ యాత్రకు సంబంధించినవి.

శంకర భగవత్పాదులు దివ్య ప్రతిభా సంపన్నులు. వీరిలో అద్వితీయమగు పాండిత్యము, గంభీర వచనశైలి, కర్మశీలత, అనంతమగు భగవద్భక్తి అపరిమితమగు వైరాగ్యము, అద్భుతమగు యోగైశ్సర్యము మొదలగు అనేక గుణములు అహమహమికతో చేరియున్నవి. వీరి నాలుకపై సాక్షాత్తు సరస్వతియే నాట్యము చేయుచున్నది. ఇందువలననే వీరు 32 సంవత్సరములు వయస్సు వరకే ఎన్నో ఉద్గంథములను రచించిరి. భారతదేశమంతయూ పర్యటించి పలు విరుద్ద మతవాదములను శా(స్తార్రములతో ఖండించిరి. భారతదేశమున నాలుగువైపులా నాలుగు ప్రధాన మఠములను స్ప్టాపించిరి. భారతదేశమంతట సనాతన వైదిక ధర్మధ్వజమును ప్రతిస్టంచిరి. ఇట్టు శంకర భగవత్పాదులవతరించి, మునిగిపోవుచున్న సనాతన ధర్మమును ఉద్ధరించిరి. వారు వెలిగించిన కాంతి రేఖలనే ఈనాడు మనము చూచుచున్నాము. వారు చేసిన ధర్మ సంస్థాపనమును చూచి వారు సాక్షాత్తు కైలాసనాథుడగు శంకరుని అవతారమేనని నమ్మిక యేర్చడును. 'శంకర శృంకర స్పాక్షాతో అను ఆర్యోక్తి కూడా దీనికి ప్రమాణము. కావున అందరు శంకరాచార్యులకు ముందుగా భగవచ్చబ్ధమును వాడుదురు.

శ్రీ శంకర భగవత్సాదులు కేరళ రాష్ట్రంలోని పూర్ణానదీ తీరమున నుండు కాలడీ (గ్రామమున వైశాఖ శుక్ష పంచమీ ఆరా నక్షత్రమున అవతరించిరి. వీరి తండ్రిగారు శివగురువు. తల్లి ఆర్యాంబ. శివ గురువు గొప్పు విద్వాంసులు. ధర్మనిష్టులు. ఆర్యాంబ కూడా పతికి తగిన గుణవతి. చక్కని విదుషీమణి. ధర్మపరాయణ కూడా. కాని ప్రాఢ వయస్సు దాటిననూ వీరికి సంతానము కలుగ లేదు. అంతట ఆ పుణదంపతులు

8 వివేక చూడామణి అత్యంత (శ్రద్దా భక్తులతో శంకర భగవానునే పుత్రునిగా పొందుటకు కఠిన తపోరూపమగు ఉపాసనను చేసిరి. శ్రీ శంకర భగవానుడు వారి ఉపాసనకు (ప్రసన్నులై ప్రత్యక్షమై వారు కోరిన వరము నొసంగిరి. శంకర భగవానుని ఆశీర్వచనముతో శుభ ముహూర్తమున ఆర్యాంబ గర్భము నుండి దివ్య ప్రభావశాలి అమిత తేజశ్ళాలియగు పుత్రుడు ఉదయించెను. ఆ శిశువు పేరు శంకరుడనియే పెట్టిరి.

బాల శంకరుని రూపమున ఒక అనిర్వ్సచనీయమగు ఒక మహావిభూతి అవతరించినది. ఈ శంకరుని బాల్యము నుండియే దీనికి ఆధారము లభించసాగినది. ఒక సంవత్సర 'ప్రాయములోనే బాలశంకరులు తమ మాతృభాషలో తమ అభి'ప్రాయములను అవసరములను ప్రకటించ గలిగిరి. రెండవ సంవత్సరమున తన తల్లి నుండి పురాణాదికముల లోని కథలను వింటూ వాటిని కంఠస్థము చేయసాగెను. మూడవ సంవత్సరమున అతని తండ్రి అతని కేశఖండనాదికమును గావించి దివంగతుడాయెను. అయిదవ సంవత్సరమున ఉపనయనము గావించి గురుకులమునకు అధ్యయనమునకు పంపిరి. 8 సంవత్సరముల వయస్సులోనే వీరు వేదవేదాంతములను వేదాంగములను సంపూర్ణముగా అధ్యయనము గావించి, ఇంటికి తిరిగి వచ్చిరి. వీరి దివ్యము అద్వితీయమగు ప్రతిభాపాటవమును గాంచి వీరి గురుజనులు ఆళ్ళర్యచకితులైరి.

విద్యాభ్యాసము పూర్తి గావించి బాలశంకరులు సన్బ్యాసమును స్వీకరించ నిచ్చగించిరి. కాని అపుడు తల్లిని ఆజ్ఞ అడుగగా తల్లి అనుమతించలేదు. శంకరులు పరమ మాతృ్పభక్తులు. తల్లి మనసును నొప్పించి సన్బ్యాసమును స్వీకరించదలచలేదు. ఒకనాడు తల్లితో కలిసి నదిలో స్నానము చేయుటకు వెళ్లెను. ఆ నదిలో శంకరులను మొసలి పట్టినది. పుత్రుని ఆపదను చూచిన తల్లి దుఃఖముతో తల్లడిల్లినది. ఆ ఆర్తితో హాహాకారము గావించినది. అపుడు శంకరుడు తల్లితో ఇట్లనెను. సన్చ్యాసము స్వీకరించుటకు అనుమతించినచో నన్ను మొసలి విడుచును, అని. అంతట తల్లి వెంటనే అనుమతించినది. అట్లే మొసలి శంకరుని విడిచినది. ఇట్లు తల్లి ఆజ్ఞను పొంది ఇంటి నుండి బయలు వెడలెను. అయితే

వివేక చూడామణి 9 అట్టు బయలుదేరుటకు ముందు తల్లి ఇష్ట ప్రకారము నీ మరణ సమయమున నేను ఇంటిలో ఉందును అని మాట యిచ్చెను.

ఇంటినుండి బయలు వెడలిన శంకరులు నర్మదా తీర ప్రాంతమునకు వెళ్ళి అచట స్వామి గోవింద భగవత్సాదుల నుండి సన్యాస దీక్షను స్వీకరించెను. గురువు శంకరులకు 'భగవత్పూజ్యపాదాచార్యులు' అని నామకరణము గావించిరి. శంకర భగవానులు గురూపదిష్ట మార్గమున సాధనను (ప్రారంభించి అతి త్వరలోనే గొప్ప యోగసిద్దులు మహానుభావులైరి. వారు పొందిన సిద్దితో ప్రసన్నులైన గురువర్యులు కాశీకి వెడలి బ్రహ్మసూత్ర భాష్యమును రచించమని ఆజ్ఞ ఇచ్చిరి. అంతట శంకరులు కాళికి వెళ్ళిరి. కాశికి వెళ్ళిన తరువాత శంకరుల ఖ్యాతి పెరుగసాగినది. (ప్రజలు ఆకర్షించబడి వారి శిష్యత్వమును స్వీకరించసాగిరి. వీరికి ప్రప్రథమ శిష్యులు సనందనులు. వీరికే మొదటి పేరు పద్మపాదులు అని.

శంకర భగవానులు కాశీలో శిష్యులను చదివించటమే కాక (గ్రంథరచన కూడా కొనసాగించిరి. ఒకనాడు కాశీ విశ్వేశ్వరుడు సాక్షాత్కరించి బ్రహ్మసూత్ర భాష్య రచనకు ధర్మప్రచారము చేయుటకు ఆజ్ఞాపించిరి. అంతట శంకరులు బ్రహ్మసూత్ర భాష్యమును రచించిరి. ఒకనాడు ఒక బ్రాహ్మణుడు గంగాతీరమున శంకరుని ఒక సూత్రమునకు అర్ధమును ప్రశ్నించెను. ఆ సూత్రముపై ఆ బ్రాహ్మణునితో 27 దినములు శా'స్తార్ధ విచారము కొనసాగెను. తరువాత ఆ (బ్రాహ్మణుడు సాక్షాత్తు వేదవ్యాస భగవానులే అని శంకరులు తెలిసికొనిరి. అంతట శంకరులు భక్తి పూర్వకముగా వేదవ్యాసులకు ప్రణామము లాచరించిరి. క్షమ నర్ధించిరి. అంతట వేదవ్యాసులు అద్వైత సిద్ధాంతమును (ప్రచారము గావించుటకు ఆజ్ఞ ఇచ్చిరి. అట్టే 10 సంవత్సరముల శంకరుల అల్పాయువును 32 వరకు పెంచిరి. ఈ సంఘటన తరువాత శంకరులు దిగ్యిజయమునకు బయలు దేరిరి.

శంకర భగవత్సాదులు కాశీలో ఉన్న సమయమున అచట నివసించుచున్న వివిధ మతముల వారి వాదములను ఖండించిరి. అచటి నుండి కురుక్నేతమునకు వెళ్ళి ఆట నుండి బదరికాశమమునకు వెడలిరి.

10 వివేక చూడామణి న తత అచట కొన్ని దినములుండి మరికొన్ని (గ్రంథములను రచించిరి. శంకర భగవత్పాదుల రచనలన్ని కాశీలోనో బదరికాశ్రమములోనో రచించినవే. 12 నుండి 16 సంవత్సరముల వయస్సులోనే శంకరులు అన్ని [గ్రంథములను రచించిరి. బదరికాశ్రమము నుండి బయలు దేరిన శంకరులు 'ప్రయాగకు వెడలిరి. అచట వీరికి కుమారిల భట్టు కలిసిరి. కుమారిల భట్టు చెప్పిన దానినిబట్టి వారు ప్రయాగ నుండి మాహిష్మతీ పురమునకు వెడలి, అచట మండన మి(శ్రుల వద్దకు శాస్తార్థ విచారమునకు వెళ్ళిరి. అచట మండన మి(శ్రుల యింటికి తలుపులు పెట్టియుండుటతో తమ యోగ బలముతో ఇంటిలోనికి ప్రవేశించిరి. అచట మండనమి(శ్రులు శ్రాద్దమును ఆచరించుచుండిరి. శా(స్రార్ధ విచారమునకు వచ్చితినని తెలిపిరి. వారిరువురి శా(స్తార్ధ విచారమున మధ్యవర్తినిగా మండన మి[శ్రుల పత్ని విదుషీమణి భారతీదేవి వ్యవహరించినది. చివరికి మండన మి[శ్రులు ఓడిపోయిరి. శంకరాచార్యుల _ శిష్యత్వమును స్వీకరించిరి. వీరే తరువాత సురేశ్చరాచార్యులుగా ప్రసిద్ధి పొందిరి. అట్టు తన భర్త ఓటమిపాలు కాగా పత్ని భారతీదేవి శంకరాచార్యుల వారితో శాస్తార్థ విచారము కొనసాగించెను. కామ శాస్త్ర విషయమున ్రళ్నించెను. దీనికి సమాధానము చెప్పుటకు శంకర భగవత్సాదులు మరణించిన అమరుక మహారాజు శరీరమును యోగబలముతో పరకాయ ప్రవేశ విద్యచే ప్రవేశించి కామశా(స్తమును అభ్యసించిరి. భర్త సన్న్యాసి కాగా భారతి ('బ్రహ్మటప్రాప్తికై సిద్దపడగా శంకరులు ఆమెకు నచ్చచెప్పి శృంగగిరికి గొనిపోయిరి. అచట ఉండి అధ్యాపనము గావించమని అడిగిరి. భారతీదేవి ద్వారా విద్యాభ్యాసము జరిగినందుననే శృంగేరి ద్యారకలలోని శారదామఠములను శిష్య సం('ప్రదాయములను భారతీ సంప్రదాయములుగా ప్రసిద్ది కెక్కినవి. మధ్యభారతమున విజయమును పొందిన శంకర భగవత్పాదులు దక్షిణ దేశమునకు వెడలిరి. మహారాష్టలో శైవులను కాపాలికులను పరాజయము పాలు గావించిరి. ఒక ధూర్త కాపాలికుడు శంకర భగవత్సాదులనే బలినిచ్చుటకు కపటబుద్ధితో వారికి శిష్యునిగా చేరెను. అయితే అతడు శంకరుని బలి ఇచ్చుటకు సిద్దపడగా పద శేపాదాచార్యులు

వివేక చూడామణి 11 అతనిని వధించిరి. బలిచ్చు సమయమున కూడా అనగా కాపాలికుని ఖడ్గము వారి మెడపై నున్న సమయమున కూడా శంకరులు సమాధిలో శాంతముగా కూర్చొనియే యుండిరి.

అటనుండి బయలు దేరి తుంగభద్రా తీరమును చేరి అచట ఒక మందిరమును నిర్మించి అందులో శారదాదేవిని (ప్రతిస్టించిరి. ఇచట స్థాపించిన మఠమునకు శృంగేరి మఠమని పేరు. 'సురేశ్చరాచార్యులు ఈ మఠములోనే ఆచార్యులుగా నియమించబడిరి. ఈ సమయములోనే శంకర భగవత్సాదులు తమ వృద్దమాతకు మృత్యువు సమీపించినదని తెలిసికొని ఇంటికి వెడలిరి. తల్లికి అంత్య సంస్కారములను గావించిరి. తల్లి ఇచ్చాను గుణముగా శంకరులు ప్రార్థించి తల్లిని విష్ణులోకమునకు పంపిరి అని కథ కలదు. అట నుండి శృంగేరి మఠమునకు వెల్లి అటనుండి పూరీకి వెడలి అచట గోవర్దన మఠమును స్ఫ్టాపించి పద్మపాదాచార్యులను ఆ మఠమునకు అధిపతిని గావించిరి. శ్రీ శంకర భగవత్సాదులు చోల పాండ్య రాజుల సహాయముతో దక్షిణ ప్రాంతములోని శాక్త గాణపత కాపాలిక సంప్రదాయములలోని అనాచారములను దూరము చేసిరి. ఈ (ప్రకారము దక్షిణ ప్రాంతము నందంతట ధర్మధ్వజమును ప్రతిష్టించిరి. వేదాంత శాస్త్ర ప్రభావమును ఉద్బాటించిరి. తరువాత ఉత్తర భారతము వైపు దృష్టి సారించిరి. ఉజ్జయినికి వెళ్ళి అచట ఖభైరవుల భీషణ సాధనములను నిలిపి వేసిరి. అచటి నుండి గుజరాత్‌కు వెళ్ళి ద్వారకలో ఒక మఠమును సాపించి అచట తన శిష్యుని హస్తామలకాచార్యులను ఆచార్యులనుగా నియమించిరి. తరువాత గాంగేయ ప్రాంతమున పండితులను పరాజయము పాలు చేసి కాశ్మీర శారదా క్లేత్రమునకు చేరి అచటి పండితులను పరాజితులను చేసి స్తమతమును ప్రతిస్టించిరి. మరల అచటి నుండి అస్సాములోని కామరూపున అచటి శైవులను ఓడించి బదరికాశ్రమమునకు వెళ్ళిరి. అచట జ్యోతిర్మఠమును స్టాపించిరి. ఆ మఠళమునకు తోటకాచార్యుని అధిపతిని గావించిరి. అటనుండి కేదార క్షేత్రమునకు వెడలి అచట కొన్ని దినములుండిన తరువాత (బ్రహైక్యమును పొందిరి.

12 వివేక చూడానుణి

శంకర భగవత్సాదులు సుమారు 272 [గ్రంథములను రచించిరని చెప్పుదురు. కాని ఇవన్నీ వీరే రచించిరనుటకు స్పష్టమైన ఆధారములు లభించుట లేదు. వీరు రచించిన కొన్ని (గ్రంధములు.

బ్రహ్మ సూత్ర భాష్యము, ఉపనిషద్భాష్యము, గీతాభాష్యము, విష్ణు సహస్రనామ భాష్యము, సనత్సు జాతీయ భాష్యము, హస్తామలక భాష్యము, లలితాత్రి+*తీ భాష్యము, వివేక చూడామణి, ప్రబోధసుధాకరము, ఉపదేశ సాహస్రి మొదలగునవి. వివేక చూడామణి :

శంకర భగవత్సాదులు రచించిన [గ్రంథములు చిన్నవి పెద్దవి చాలా ఉన్ననూ. వివేక చూడామణి సాధన, జ్ఞానప్రాప్తి విషయమున అత్యుత్తమమైనది. ఈ (గ్రంథానుసారముగా జీవుడు మనుష్య జన్మను పొంది సంసారమును విడిచి అంతట పరిశుద్దమగు భగవంతుని మాత్రమే చూచుచు, జీవన్ముక్తుడై కైవల్యమును పొందుటే ఉత్తమసిద్ది. ఈ విషయమునే శంకర భగవత్పాదులు గీతాభాష్య (బ్రహ్మసూత్ర భాష్యాది గ్రంథములలో విస్తరించి (ప్రతిపాదించిరి. ఈ స్థితి ఎన్నో జన్మల పుణ్యము లేనిదే లభించజాలదని శంకర భగవత్సాదులు నుడివిరి.

“ముక్తిర్నో శతకోటి జన్మసుకృతై: పుజ్యైర్వినా లభ్యతే” వి.చూ.2

ఈ విషయమునే భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణ భగవానుడు కూడ చెప్పియున్నాడు.

అనేక జన్మసంసిద్దస్తతో యాతి పరాం గతిమ్‌. గీతా 6-45

సాధన దృష్టితో చూచినచో భగవత్కప ద్వారా మోక్షేచ్చ, దానికొరకు ప్రయత్నము, సత్సంగ ప్రాప్తి ఈ మూడు అత్యంత దుర్లభములు. వీటి ద్వారా వివేకము కలిగి, జీవన్ముక్తి లభించును.

దుర్లభం త్రయమే వైతత్‌ దైవానుగహ హేతుకమ్‌ ।

మనుష్యత్వం ముమున్షుత్వం మహా పురుష సంశయ: ॥ 453

వి.చూ.3

వివేక చూడామణి 13 వివేక చూడామణిలో నిత్యసమాధి కొరకు వైరాగ్యమే సర్యోత్కృష్ట సాధనముగా అంగీకరించబడినది. “అత్యంత వైరాగ్యవతస్సమాధిః” అని శంకర భగవత్సాదుల వాక్యము. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణ భగవానులు కూడా ఇదే విషయమును ఉపదేశించిరి. తదా గంతాసి నిర్వేదం శ్రోతవ్యస్య శ్రుతస్యచ । శ్రుతివిప్రతిపన్నా తే యదా స్టాస్యతి నిశ్చలా ॥ సమాధావచలా బుద్ధి; తదా యోగమవాప్పుసి | గీతా 2-52, 53 ఇట్టి విషయము లెన్నియో వివేక చూడామణిలో శంకర భగవత్సాదులు పొందుపరిచిరి. గ్రంథమును పూర్తిగా అధ్యయన మననాదులు చేసిననాడు మాత్రమే (గ్రంథములోని మాధుర్యము, తత్మ్యము అవగతమగును. కావున పాఠకులు మెల్లమెల్లగా (గ్రంథమును మననము చేయుచు ఆనంద రసమును అనుభవింతురు గాత.

/ శ్రీహరి; / . వివేక చూడామణి శ్రీ ఆదిశంకరాచార్య విరచితము నందితాని దిగంతాని యస్యానందాంబుబిందునా | పూర్ణానందం ప్రభుం వందే స్వానందైకస్వరూపిణమ్‌ ॥॥ మంగళాచరణమ్‌

సర్వవేదాంత సిద్దాంతగోచరం తమగోచరమ్‌ । గోవిందం పరమానందం సద్గురుంప్రణతో£ స్మ్యృహమ్‌ 11

అగోచరుడై యుండి కూడ సమస్త వేదాంతమునకు సంబంధించిన సిద్దాంత వాక్యములచేత మాత్రమే తెలియనగువాడు, పరమానంద స్వరూపుడు, సద్గురువునగు గోవిందునకు ప్రణమిల్డుచున్నాను.

బ్రహ్మనివ్రా మహత్త్వము

జంతూనాం నరజన్మ దుర్ల్రభమత: పుంస్త్వం తతో విప్రతా

తస్మాద్వైదికధర్మమార్గపరతా విద్వత్వమస్మాత్సరమ్‌ । ఆత్మానాత్మవివేచనం స్వనుభవో బ్రహ్మాత్మనా సంస్టితి:ః

ముక్తిర్నో శతకోటిజన్మసు కృతైః పుత్యైర్వినాలభ్యతే 12

జీవులకు తొలుత మానవజన్మము ్రాప్తించుటయే దుర్లభము. దాని కంటెను ఆ జీవుడు పురుషుడు అగుటయు, దానికంటెను బ్రాహ్మణుడు అగుటయు, దానికంటెను వైదికధర్మము నాచరించువాడు అగుటయు, దానికంటెను విద్య కలవాడు అగుటయు మటీి దుర్లభము. ఇక ఆత్మానాత్మ వివేకము, చక్కని యనుభూతి, (బ్రహ్మాత్మభావమును పొందియుండుట యనునవి యమైనచో నూరుకోట్ల జన్మలలో చేసికొన్న శుభకర్మముల పరిపక దశ వలన గాని లభ్యము కావు.

వివేక చూడామణి 15 దుర్లభం త్రయమేవైతద్దేవాను[గ్రహహేతుకమ్‌ । మనుష్యత్యం ముమున్షుత్వం మహాపురుషసం[శయ: 13

మానవుడు అగుట, మోక్షాపేక్ష కలవాడగుట, మహాపురుషుల ఆశ్రయము 'ప్రాప్తించుట అను నీ మూడు విషయములును కడు దుర్లభమైనవి. ఇవి దైవానుగ్రహము కారణముగానే (ప్రాప్రించునట్టివి. లబ్బా కథంచిన్నరజన్మ దుర్లభం తత్రాపి పుంస్వం (శ్రుతిపారదర్శనమ్‌ । యః స్వాత్మముక్తా న యతేత మూఢధీః స హ్యాత్మహా స్వం వినిహంత్యసద్లహాత్‌ ॥ 4 అతికష్టము మీద లభించు మానవజన్మమును, అందును కూడ (శుతి (వేద) సిద్దాంత పరిజ్ఞానమును పొందిన పురుషజన్మమును పొందియుండి కూడ మూఢమతియై యెవడు తన యాత్మమ్ముక్తి కొరకు పాటుపడకుండునో అతడు నిశ్చయముగా ఆత్మహత్య చేసికొన్నవాడే యగును. అసత్తునందు ఆసక్తి కలవాడైన కారణమున అతడు తనను తాను నాశము చేసికొన్నవాడు అగును. ఇతః కోన్వస్తి మూఢాత్మా యస్తుస్వార్ధే ప్రమాద్యతి । దుర్లభం మానుషం దేహం ప్రాప్యతత్రాపి పౌరుషమ్‌ ॥ 5 లోకములో జీవులకు మానవశరీరము, పురుషత్వము రెండును మిక్కిలి దుర్లభములైనవి. అట్టివానిని పొందియుండి కూడ స్వార్ధప్రవృత్తికి లోబడి యే మానవుడు ప్రమత్తుడై చరించుచుండునో వానిని మించిన మూఢుడు మజియొకడు ఉండునా? ఉండడు. వదంతు శాస్రాణి యజంతు దేవాన్‌ కుర్వంతు కర్మాణి భజంతు దేవతాః। ఆత్మైక్య్కబోధేన వినా విముక్తిః న సిద్ధ్యృతి బ్రహ్మశతాంతరే£_పి॥ 6

16 వివేక చూడామణి

ఒకడు ఎన్ని శా(స్త్రప్రసంగములనైనను వివరించవచ్చును. ఎందరు దేవతలను ఉద్దేశించి మైనను యజ్ఞవిధుల నాచరింపవచ్చును. ఎన్ని శుభకర్మములైనను చేయవచ్చును. కాని వానికి బ్రహ్మము, ఆత్మయు నొక్కటియే యను జ్ఞానము కలుగనంత వరకు నూర్గురు బ్రహ్మల కాలము గడచినను ముక్తి లభింపదు.

(“చతుర్యుగ సహస్రాణి బ్రహ్మణో దిన ముచ్యతే” అనగా నాలుగువేల యుగముల కాలము బ్రహ్మయొక్క ఆయువులో ఒక్క దినము, అంతియే కాలము రేయి యగుచుండును. ఈ [క్రమమున నూరు ఏండ్లు అయినచో ఒక కల్పముగా బ్రహ్మయొక్క ఆయువగును.) అమృతత్వస్య నా౭౬౬_శాస్తివిత్తేనేత్యేవ హి శ్రుతిః | బ్రవీతి. కర్మణో ముక్తేరహేీతుత్వంస్పుటం యతః ॥ 7

ధనము వలన అమృతత్వము (ముక్తి) ప్రాప్రించునన్న యాశ లేదని (శ్రుతి తెలుపుచున్నది. దీనిని బట్టి ముక్తికి కర్మ కారణము కానేరదనుట స్పష్టమగుచున్నది.

జ్ఞానప్రాప్తికి ఉపాయము అతో విముక్షై ప్రయతేత విద్వాన్‌ సంన్యస్తబాహ్యార్థసుఖస్పృహస్సన్‌ । సంతం మహాంతం సముపేత్య దేశికం తేనోపదిష్టారసమాహితాత్మా ॥ 8 కాబట్టి విద్యాంసుడు అయినవాడు బాహిరములైన భోగములమీద ఇచ్చను వీడవలెను. సాధుపుంగవుడైన గురుదేవు నాశయింపవలెను. అతని చేత నుపదేశింపబడిన విషయమందు సమాహితమైన చిత్తముతో 'ప్రవర్తిల్హుచు ముక్తి కొరకు ప్రయత్నము చేయుచుండవలెను. ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానం మగ్నం సంసారవారిధా | యోగారూఢత్వమాసాద్య సమ్యగ్దర్శననిష్టయా ॥ 9

వివేక చూడామణి 17 నిరంతరమును సత్య (శాశ్వత) వస్తువైన ఆత్మను దర్శించుచు ఉండునట్టి నిష్ట వహించి మానవుడు యోగారూఢత్వమును పొంది, సంసారసముద్రంలో మునిగియున్న తనను తానే సముద్దరించుకొనవలెను. సంన్యస్య సర్వకర్మాణి భవబంధవిముక్తయే । యత్యతాం పండితైర్ధీరైెరాత్మాభ్యాస ఉపస్థితైః ॥ 10 ఆత్మాభ్యాసపరాయణులైనవారు, ధీరులును అయిన పండితులు సమస్తకర్మలను పరిత్యజించి భవబంధములనుండి విముక్తులు అగుటకు ప్రయత్నము చేయవలయును. చిత్తస్య శుద్దయే కర్మ న తువస్తూపలబ్ధయే। వస్తుసిద్ధిర్విచారేణ న కించిత్కర్మకోటిభి: ॥ 11 కర్మాచరణము చిత్తశుద్ది కొరకు ఉద్దేశించబడినది. కాని వస్తూపలబ్ది (ఆత్మవస్తుప్రాప్తి కొరకు కాదు. ఆత్మవస్తువు అన్నది కేవలము విచారణము వలన మాత్రమే ప్రాప్తించును. కాని అది కోట్లకొలది కర్మలను ఆచరించినను సిద్దింపనేరదు. సమ్యగ్విచారతస్పిద్దా రజ్జుతత్వావధారణా । భ్రాంత్యోదితమహాసర్పభయదుఃఖవినాశినీ ॥ 12 (త్రాటిని జూచి సర్పమని (భ్రమించి భయపడుట వలన గలిగిన దుఃఖమును “అది సర్పము కాదు. రజ్జవు' (త్రాడు) అని చక్కగా విచారణ చేత సిద్దింపజేసికొన్న నిశ్చయబుద్ది హరించగలుగును. అర్థ్ధస్య నిశ్చయో దృష్టో విచారేణ హితోక్తితః । న స్నానేన న దానేన ప్రాణాయామ+తేన వా॥ 13 హితకరములైన పలుకుల మూలమున విచారణ చేయుట చేతనే (ఆత్మ) వస్తువు నిశ్చయింపబడుట గమనింపబడినది. కాని స్నానముల వలన, దానముల వలన, వందలకొలదిగా సాగించిన ప్రాణాయామముల వలన ఆ నిశ్చయము సిద్దించుట కలుగదు.

18 వివేక చూడామణి శ లా లా లుల. అధికారి నిరూపణము ” అధికారిణమాశాస్తే ఫలసిద్దిర్విశేషత: । ఉపాయా దేశకాలాద్యాః సంత్యస్మిన్‌ సహకారిణ: ॥ 14 ఈ విషయమున అధికారి (అర్హత కలవాడు) యైనవానికి మాత్రమే విశేషముగా ఫలము సిద్దించుట సంభవమగును. దేశకాలాదులగు ఉపాయములు కూడా ఈ విషయమందు తప్పక సహాయకారులు కాగలవు. అతో విచార: కర్తవ్యో జిజ్ఞాసోరాత్మవస్తున: | సమాసాద్య దయాసింధుం గురుం బ్రహ్మవిదుత్తమమ్‌ ॥ 15 కావున జిజ్ఞాస. కలవాడు బ్రహ్మవేత్తలలో ఉత్తముడు, దయాసము[ద్రుడును అయిన గురువును శరణు పొంది ఆత్మతత్త్యమును విచారము చేయవలయును. మేధావీ పురుషో విద్యానూహాపోహవిచక్షణ:ః । అధికార్యాత్మ విద్యాయా ముక్తలక్షణలక్షితః ॥ 16 బుద్దిమంతుడు, విద్యావంతుడు, తర్కవితర్క చతురత గలవాడును అయిన పురుషుడు మాత్రమే ఆత్మవిద్యను పొందుటకు అధికారి (అర్హుడు) అగును. వివేకినో విరక్తస్య శమాదిగుణశాలిన: । ముముక్షోరవ హి బ్రహ్మజిజ్ఞాసాయోగ్యతా మతా ॥ 17 సదసద్వివేకము గలవాడు, వైరాగ్యము గలవాడు, శమదమాదిషడ్గుణ సంపద గలవాడై మోక్షము నపేక్షించు వానికి మాత్రమే బ్రహ్మజిజ్ఞాసకు సంబంధించిన యర్హత యుండునని భావించబడినది.

వివేక చూడామణి 19 సాధన చతుష్టయము సాధనాన్యత్ర చత్వారి. కథితాని మనీషిభిః | యేషు సత్వ్వేన సన్నిష్టా యదభావే నసిద్ధ్యతి ॥ 18 బుద్దిమంతులచేత జిజ్ఞాసకు నాలుగు సాధనములు తెలుపబడినవి. అవి యున్నప్పుడే సత్యస్వరూపమైన ఆత్మయందు నిష్ట సాధ్యము కాగలదు. అవిలేనినాడు సాధ్యము కాదు. ఆదౌ నిత్యానిత్యవస్తువివేకః పరిగణ్యతే । ఇహాముత్ర ఫలభోగవిరాగస్తదనంతరమ్‌ ॥ 19 శమాదిషట్కసంపత్తిర్ముముక్షుత్వమితి స్పుటమ్‌ । దానిలో నిత్యానిత్యవస్తువివేకము మొదటి సాధనముగా పరిగణింపబడినది. ఇహలోకమునకు, పరలోకమునకు సంబంధించిన సుఖభోగాదులయందు విరక్తి కలుగుట రెండవ సాధనము. శమము, దమము, ఉపరతి, తితిక్ష్ష (శ్రద్ధ, సమాధానము - ఈ యారును షడ్డణసంపదగా పేర్కొనబడినవి. ఈ సంపద మూడవ సాధనము. మోక్షాపేక్ష నాలుగవది. బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్యేత్యేవంరూపోవినిశ్చయ: ॥ 20 సోయం నిత్యానిత్యవస్తువివేకస్పముదాహృత: | (బ్రహ్మము సత్యము (శాశ్వతము) అయినది. జగత్తు మిథ్యయైనది అనునట్టి నిశ్చయ బుద్ధి కలుగటయే 'నిత్యానిత్యవస్తు వివేకము” అనబడును. తద్వైరాగ్యం జుగుప్పా యా దర్శనశ్రవణాదిభి: ॥ 21 దేహాదిబ్రహ్మ _ పర్యంతే హ్యానిత్యే భోగవస్తుని | దర్శనము, శ్రవణము మున్నగు విధుల మూలమున దేహము మొదలగు బ్రహ్మపర్యంతముగా ఉన్న అశాశ్వతములైన భోగ్యపదార్థముల యెడల ఏవగింపు, రోత జనించుటయే వైరాగ్యము అనబడును.

20 వివేక చూడామణి విరజ్య విషయవ్రాతాద్లోషదృష్టా ముహుర్ముహు: ॥ 22 స్వలక్ష్యే _ నియతావస్తా మనసశ్ళమ ఉచ్యతే | విషయముల సమూహమందు మాటికిమాటికి దోషదృక్పథమును ఏర్పరచికొని విరక్తి చెందిన మనస్సు తన లక్ష్యమునందు స్టిరముగా నిలిచిపోవుట 'శమము' అనబడును. విషయేభ్యః పరావర్య్య _ స్థాపనం స్వస్వగోళకే ॥ 23 ఉభయేషామింద్రియాణాం స దమః పరికీర్తితః | బాహ్యానాలంబనం వృత్తేరేషోపరతిరుత్తమూ ॥ 24 కర్మేంద్రియములను, జ్ఞానేంద్రియములను రెండింటిని వానివాని విషయముల నుండి వెనుకకు మరలించి వాని వాని స్వీయ గోళకములందు (పరిధి లేక గడి) నిలుపుట 'దమము” అనబడును. (చిత్ర) వృత్తి బాహ్య విషయములను ఆ(శ్రయింపకుండుట ఉత్తమమైన ఉపరతి యనబడును. సహనం సర్వదుఃఖానామ ప్రతీకారపూర్వకమ్‌ । చింతావిలాపరహితం సా తితిక్షా నిగద్యతే ॥ 25 చింతాశోకములకు లోబడక, యెట్టి ప్రతీకారచర్యకును పాల్పడక యుండుచు సర్వవిధదుఃఖములను సహించుట 'తితిక్షు యనబడును. శాస్త్రస్య గురువాక్యస్య సత్యబుద్ధ్యవధారణమ్‌ | సా శ్రద్దా కథితా సద్భిర్యయా వస్తూపలభ్యతే ॥ 26 శాస్త్రమునందు, గురువాక్యమునందు సత్యబుద్ది (నిజమే అన్న భావన) కలిగియుండుట శ్రద్ద యనబడును. ఆ శ్రద్ధవలననే ఆత్మవస్తువు (ప్రాప్తించును. సర్వదా స్థాపనం బుద్దే: శుద్దే బ్రహ్మణిసర్వథా । తత్సమాధానమిత్యుక్తం న తు చిత్తస్య లాలనమ్‌ ॥ 27 తన బుద్దిని సర్బవిధముల శుద్దబ్రహ్మమునందు సర్వదా స్టిరపరచికొని ఠా యుండుటయే 'సమాధాన'మనబడును. చిత్తమును బుజ్జగించుటయో

వివేక చూడామణి 21 లేక దాని యిచ్చాపూర్తిని సాధించుటయో మాత్రము “సమాధానము కానేరదు. అహంకారాదిదేహాంతాన్‌ బంధానజ్ఞానకల్పితాన్‌ | స్వస్వరూపావబోధేన మోక్తుమిచ్చా ముమున్షుతా ॥ 28

అహంకారము మొదలు దేహము వరకును అజ్ఞానము చేత కల్సించబడిన బంధములు ఎన్ని కలవో వాని నన్నిటిని స్వస్వరూప పరిజ్ఞానము కలుగుటతో పరిత్యజించి వేయవలయు నన్న కాంక్షయే 'ముముక్షుత్వము” (మోక్షాపేక్ష) కలిగియుండుట యనబడును. మందమధ్యమరూపా£_పి _ వైరాగ్యేణ శమాదినా | ప్రసాదేన గురోస్పేయం ప్రవృద్దా సూయతేఫలమ్‌ ॥ 29 ఆ మోక్షాపేక్ష మందగించిన దశలో నున్నది కావచ్చును. వలయునంత తీవ్రమైనది కాక మధ్యమస్థితియందు ఉన్నది కావచ్చును. అది యే దశయందు ఉన్నదైనను వైరాగ్యము చేతను, శమాదిషట్సంపత్తి చేతను వర్షిల్లి, గురుని కృపచేత పెంపొంది ఫలమును ప్రసవించగలుగును. వైరాగ్యం చ ముముక్షుత్వం తీవ్రం యస్య తువిద్యతే । తస్మిన్యేవార్థవంత: స్యుః ఫలనంతళ్ళమాదయ: ॥ 30 ఎవనియందు వైరాగ్యము, మోక్షకాంక్షయు తీవ్రదశయందు ఉండునో వానియందే. శమము మొదలగు గుణములు చరితార్హములును, ఫలవంతములును కాగలవు. ఏతయోర్మందతా యత్ర విరక్తతృ్వముముక్షయో: । మరౌ సలిలవత్తత శమాదేర్భాసమాత్రతా ॥ 31 ఈ వైరాగ్యము, మోక్షకాంక్షయు ఏయెడ మందగించి యుండునో ఆ యెడ శమాదులైన గుణములు కూడ మరుభూమిలో నీటివలె ఆభాసమాత్రముగానే ఉండును. మోక్షకారణ సామ (గ్రాం భక్తిరేవ గరీయసీ । స్వస్వరూపానుసంధానం భక్తిరిత్యభిధీయతే ॥ 32

22 వివేక చూడామణి స్వాత్మతత్వానుసంధానం భక్తిరిత్యపరే జగు;ః |

మోక్షమునకు కారణభూతమైన సామగ్రియందు భక్తియే సర్వశ్రేస్టమైనది. తన నిజరూపమును అనుసంధానము చేయుటయే భక్తియనబడును. తన యాత్మ తత్తమును అనుసంధానము చేయుటయే భక్తియని కొందరు అందురు.

గుర్వాశయము - ప్రశ్చవిధి

ఉక్తసాధనసంపన్న: తత్త్వజిజ్ఞాసురాత్మన: ॥ 33 ఉపసీదేద్గురుం ప్రాజంయస్మాద్పంధవిమోక్షణమ్‌ ।

ఆత్మతత్త్వజిజ్ఞాస గల పురుషుడు ముందు చెప్పబడిన సాధన చతుష్రయసంపదను సమకూర్చుకొని (ప్రాజ్ఞుడు (స్థితప్రజ్ఞుడు) అయిన గురువు చెంతకు జేరవలయును. ఆ గురువు వలననే అతడు భవబంధవిముక్తిని పొందగలుగును. శ్రోత్రియో౭_వృజినో౭౬ కామహతో యో బ్రహ్మవిత్తమ: ॥ 3 బ్రహ్మణ్యుపరతశ్చాంతో నిరింధన ఇవానలః; | అహైతుకదయాసింధుర్చంధురానమతాం సతామ్‌ ॥ 35 తమారాధ్య _ గురుం భక్త్యా ప్రహ్యప్రశ్రయసేవనై: । ప్రసన్నం _ తమనుప్రాప్య ప్పచ్చేజ్ఞాతవ్యమాత్మన: ॥ 36

(శ్రోత్రియుడు, పాపరహితుడు, కోరికలు లేనివాడు, (బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్టుడు, బ్రహ్మనిష్ట గలవాడు. నివురుగప్పిన నిప్పువలె శాంతముగా నుండువాడు. నిర్వ్యాజ దయాసింధువు అగువాడు, ప్రణతులైన (శరణుజొచ్చిన) సజ్జనుల పాలిటి బంధువు అయిన గురువరుని వినయము, ఆనునయమును మీరసేవించి, భక్తితో నారాధించి అతడు ప్రసన్నుడు అయిన మీదట చెంతకు జేరి, తాను తెలియగోరిన విషయమును గూర్చి యీ విధముగా ప్రశ్నింపవలెను.

వివేక చూడామణి 23 స్వామిన్‌ నమస్తే నతలోకబంధో కారుణ్యసింధో పతితం భవాబ్బౌ | మాముద్ధరాత్మీయకటాక్ష దృష్ట్యా బుజ్వ్యా౨_ తికారుణ్యసుధాభివృమ్టా ॥ 37 ఓ కరుణాసముద్రా! ఓ శరణాగతవత్సలా! ఓప్రభూ! మీకు నమస్కారము. సంసార సముద్రంలో పడియున్న నన్ను సరళము, అతితరకరుణామృతమును వర్షించునదియునగు మీ కృపాకటాక్షము చేత ఉద్దరించుడు! దుర్యార సంసారదవాగ్నితప్తం దోధూయమానం దురదృష్టవాతై: | భితం ప్రపన్నం పరిపాహి మృత్యోః శరణ్యమన్యం యదహం న జానే ॥ 38 వారింప శక్యముకాని సంసారపు దావాన్నిచేత దగ్దుడనయినవాడను. దురదృష్టపు “పనుతుఫాను గాలులచేత కంపింపజేయబడినవాడను. భయమునొందినవాడనై మిమ్ము శరణు పొందినవాడను. ఇట్టి నన్ను ఓ గురుదేవా! మృత్యువు బారినుండి రక్షింపుడు! మిమ్ము దప్ప శరణ్యులైనవారిని వేటెవ్వరిని నేను ఎరుగను. శాంతా మహాంతో నివసంతి సంతః వసంతవల్లోకహితం చరంత: । తీర్దాస్స్వ్యయం భిమమహార్షవం జనా నహేతునాన్యానపీ తారయంత: ॥ 39 భయంకరమైన సంసారసము[ద్రమును స్వయముగా తరించినవారై, హతురహితముగా ఇతరులను కూడ తరింపజేయుచున్నవారై శాంతులు, మహాపురుషులును అయిన సాధుజనులు ఎందతో బుతురాజైన వసంతునివలె లోకకళ్యాణము గావించుచు నివసించుచున్నారు.

24 వివేక చూడామణి అయం స్వభావః స్వత ఏవ యత్సర శ్రమాపనోద ప్రవణం మహాత్మనామ్‌ । సుధాంశురేషు స్వయమర్కకర్కశ ప్రభాభితస్తామవతి క్షితిం కిల॥ 40

మహాత్ములైనవారు స్వ్తయముగనే పరుల (శ్రమను తొలగించుటకు పాటుపడుచుందురు. వారి స్వభావమే అట్టిది. సూర్యుని 'ప్రచండకిరణములచేత సంతప్తమైన భూమిని చంద్రదేవుడు స్తయముగనే చల్లబరచి రక్షించుచుండును కదా! బ్రహ్మానందరసానుభూతి కవితైః; పూతైస్సుశీతైస్పితైః

యుష్మద్వాక్కలశోజ్బితై: శ్రుతిసుఖైర్వాక్యామృతైస్పేచయ | సంతప్తం భవతాప దావదహనజ్యాలాభిరేనం ప్రభో

ధన్యాస్తే భవదీక్షణక్షణగతే: పాత్రీకృతాః స్వీక్సృతాః ॥ 41

ప్రభూ! ప్రచండమైన సంసారపు దవాన్నియొక్క జ్యాలలచేత తపించి పోయిన యీ దీనుడను, శరణాగతుడను అయిన నన్ను మీరు మీ (బ్రహ్మానందరసానుభవముతో కూడి పవిత్రములై, బహుశీతలములై, స్వచ్చములైన మీ వాక్కు అనెడు సువర్షకలశమునుండి బహిర్గతములై, (శ్రవణ సుఖకరములైన వాక్యామృతముతోడ స్నాతుని గావింపుడు! (నా తాపమును హరించుడు!) కరుణామృతపూరితమై మీ దృష్టికి క్షణకాలమైన పాత్రులై మీచేత స్వీకరింపబడినవారు ఎంతయు ధన్యులు. కథం తరేయం భవసింధుమేతం

కావా గతిర్మే కతమో౭_స్తుపాయ: । జానే న కించిత్‌ కపయా£వ మాం భోః సంసారదుఃఖక్షతిమాతనుష్వ ॥ 42

నేను ఈ సంసార సముద్రమును ఎట్టు తరింపగలనో? నా

గతియేమగునో? దీనికి ఉపాయము ఏమియో యెరుగరాకున్నది? ప్రభూ!

ఒకింత నాపై దయజూపి నన్ను రక్షింపడు! నా సంసార దుఃఖమును హరింపుడు! ఉపదేశ విధానము తథా వదంతం శరణాగతం స్వం సంసారదావానల తాపతప్తమ్‌ | నిరీక్ష్య కారుణ్యరసార్దదృష్టా దద్యాదభీతిం సహసా మహాత్మా ॥ 43 ఈవిధముగా పలుకుచు తనను శరణు పొందిన ఆ శిష్యుని మహాత్ముడైన గురువు కరుణాపూరిత దృక్కులతో చూచి యతనికి వెంటనే అభయమీయవలయును. విద్యాన్‌ స తస్మా ఉపసత్తిమియుషే ముముక్షవే. సాధు యథోక్తకారణినే | ప్రశాంతచిత్తాయ శమాన్వితాయ తత్తోపదేశం కృపయైవ కుర్యాత్‌ ॥ కక శరణము కోరుచున్నవాడు, మోక్షాపేక్ష కలవాడు, శాంతచిత్తుడు, ఆజ్ఞాకారి, శమదమాది సుగుణ సంపద గలవాడు, సాధుశీలుడు అయిన ఆ శిష్యునకు కృపాపూర్వకముగా గురువు (ఈవిధముగా) ఉపదేశము చేయవలయును. శ్రీగురురువాచ మాబైష్ట విద్వంస్తవ నాస్య్యపాయః సంసారసింధోస్తరణే£. స్యుపాయ: | యేనైవ యాతా యతయో2_స్య పారం తమేవ మార్గం తవ నిర్దిశామి ॥ 45 గురువు పలుకవలయు విధము - “విద్యావంతుడా! భయపడవలదు.

26 వివేక చూడామణి నీకు అపాయము లేదు. సంసారసము[ద్రమును తరించుటకు నీకు ఉపాయమున్నది. ఎందతో యతీశ్చ్వరులు ఏ మార్గమున దీనిని తరించిపోయారో ఆ మార్గమునే నీకు చూపుచున్నాను. అస్తుపాయో మహాన్‌ కశ్చిత్సంసారభయనాశన: । యేన _ తీర్చా భవాంభోధిం పరమానందమాపుసి ॥ 46 సంసారభయమును హరింపగల ఉపాయము ఒకటి యున్నది. దాని సాయమున నీవు ఈ సంసారసము[ద్రమును తరించి పరమానందమును అందుకొనగలవు. వేదాంతార్ధవిచారేణ జాయతే. జ్ఞానముత్తమమ్‌ । తేనాత్యంతికసంసారదు:ఃఖనాశో భవత్యను ॥ శీ వేదాంతవాక్యముల అర్ధవిచారణ చేయుట మూలమున ఉత్తమజ్ఞానము కలుగగలదు. దానివలన మీదుమిక్కిలి సంసార దుఃఖము అంతరించగలదు. శ్రద్దాభక్తిజానయోగాన్ముముక్షో: ముక్రేర్దేతూన్‌ వక్తి సాక్ష్యాద్భుతేర్లీః | ఏతేష్నేవ తిషత్యముష / యో వా ఎతెప్వవ ష్టత్యముష్య మోక్షో£_ విద్యాకల్పితాద్దేహబంధాత్‌ ॥ 48 మోక్షాపేక్ష గలవానికి ముక్తి లభించవలెనన్న అందులకు (శ్రద్ద, భక్తి ధ్యానము, యోగము అనునవి కారణభూతములైనవని ప్రత్యక్షముగా వేదవాక్కు చెప్పుచున్నది. ఈ కారణములందు ఎవడు స్థిరపడియుండునో వానికి అవిద్య (అజ్ఞానము) వలన కల్పితమైన దేహబంధము నుండి విముక్తి లభింపగలదు. అజ్జానయోగాత్పరమాత్మనస్తవ హ్యనాత్మ బంధస్తత ఏవ సంస్పతి:ః । తయోర్వివేకోదితబోధవహ్ని రజ్ఞానకార్యం ప్రదహేతృమూలమ్‌ ॥ 49

వివేక చూడామణి 27 పరమాత్మ స్వరూపుడవైన నీకు అజ్ఞానము కారణముగా ఈ యనాత్మతో డ బంధనము టప్రాప్తించినది. ఆ కారణమున నీకు (జనన మరణ రూపమైన) సంసారము ప్రాప్తమైనది. కాబట్టి ఆత్మ యేది? ఆనాత్మ యేది? అని వివేచనము చేయగా కలిగిన జ్ఞానరూపమైన అగ్ని యా అజ్ఞానము యొక్క కార్యరూపమగు సంసారమును సమూలముగా భస్మము చేసివేయగలదు.” శిష్య ఉవాచ కృపయా శ్రూయతాం స్వామిన్‌ ప్రశ్నో£_యంక్రియతేమయా | తదుత్తరమహం శ్రుత్వా కృతార్థః స్యాం భవన్ముఖాత్‌ ॥ 50 శిష్యుడు - “స్వామీ! దయచేసి యాలకింపుడు. ప్రశ్నించుచున్నాను. దీనికి మీ ద్వారా సమాధానమును ఆలకించి నేను కృతకృత్యుడనయ్యెదను. కో నామ బంధః కథమేష ఆగతః కథం ప్రతిష్టా£ స్య కథం విమోక్షః । కో౭ సావనాత్మా పరమ: క ఆత్మా తయోర్వివేక: కథముతదుచ్యతామ్‌ ॥ 51 బంధనము అనగా నేమి? అది యొట్టు ప్రాప్తించినది? దాని స్థితి యొట్టిది? దానినుండిముక్తి యెట్టు (ప్రాప్తించును? అనాత్మ (ఆత్మకానిది) యననేది? పరమాత్మ యేది? ఆ రెండింటి వివేకమును ఎట్టిది? దయచేసి యీ విషయములను నాకు ఎటిగింపుడు! శిష్య ప్రశంస శ్రీగురురువాచ ధన్యో£-సి కృతకృత్యో౭_సి పావితం తే కులం తయా | యదవిద్యాబంధముక్త్యా బ్రహ్మీభవితుమిచ్చషి ॥ 52 గురువు - “నాయనా! నీవు ధన్యుడవు, నీవు అవిద్యారూపమైన బంధనమునుండి విముక్తిని గాంచి బ్రహ్మభావమును పొందగోరుచున్నావు. ఈకారణముగా నీచేత నీ వంశము పవిత్రము గావింపబడినది.

28 వివేక చూడామణి స్వప్రయత్నము యొక్క ప్రాధాన్యము బుణమోచనకర్తారః పితుస్పంతి సుతాదయ; | బంధమోచనకర్తా తు స్వస్మాదన్యో న కళశ్ళన ॥ 53 తండ్రియొక్క బుణబంధమును తొలగించుటకు తనయులు మున్నగువారు ఉందురు. కాని తన సంసారబంధమును తొలగించుటకు అన్యులు ఎవ్వరును పూనుకొనజాలరు. దానిని నివారించుకొనుటకు ._ తనయంతట తానే పూనుకొనవలయును. (ఎవరి భవబంధములను వారే తొలగించికొనవలయును.) మస్తకన్యస్తభారాదేర్దుఃఖమ న్యైర్నివార్యతే, క్షుధాదికృతదు:ఖం తు వినా స్వేన న కేనచిత్‌ ॥ 5% తలపై నున్న బరువు వలన గలిగిన దుఃఖమును అన్యులు కూడ నివారించగలుగుదురు. కాని యాకలి, దప్పిక మున్నగువాని వలన గలిగిన దుఃఖము మానవుడు తనంత తానే నివారించుకొనవలయును. కాని యన్యులు ఎవ్వరును నివారింపజూలరు. పథ్యమౌషధసేవా చ క్రియతే యేన రోగిణా। ఆరోగ్యసిద్దిర్హ ష్టా£ స్య నాన్యానుష్టితకర్మణా ॥ 55 పథ్యనియమమును పాటించుచు ఎవడు జౌొషధసేవనము చేయునో అతడు ఆరోగ్యమును పొందుటను మనము చూచుచుందుము. కాని యీ విధముగా ఇతరులు చేసిన కర్మల మూలమున ఎవడును ఆరోగ్యమును పొందలేడు. వస్తుస్వరూపం స్ఫుటబోధ చక్షుషా స్వేనైన వేద్యంన నను పండితేన | చంద్రస్వరూపం నిజచన్షు షైవ జ్ఞాతవ్యమన్యైరవగమ్యతే కిమ్‌ ॥ 56 జా

వివేక చూడామణి 29 (ఆవిధముగానే) పండితుడైనవాడు (ఆత్మ) వస్తు స్వరూపమును కూడ తన జ్ఞాననేత్రముతోనే చూడవలయును. తెలిసికొనవలయును. కాని అది అన్యుల వలన సాధ్యమగు పనికాదు. చంద్రుని స్వరూపమును ఎవరైన తన కన్నులతో తాము చూచి తెలిసికొనవలయును. కాని అది యితరుల వలన తెలియ శక్యమగునా? అవిద్యాకామకర్మాది పాశబంధం విమోచితుమ్‌ । కళ్ళక్నుయాద్వినాత్మానం కల్పకోటిశతైరపి ॥ 57 అవిద్య (అజ్ఞానము), కామన (కోరిక), కర్మము మొదలైనవాని వలన గలిగిన బంధనములను తనయంత తానుగా తొలగించి కొనవలయును. కాని నూరు కోట్ల కల్పముల కాలము గడచినను ఆ పని అన్యుల వలన సాధ్యమగునది కాదు. ఆత్మ జ్ఞాన మహత్త్వము న యోగేన న సాంఖ్యేన కర్మణా నో నవిద్యయా। బ్రహ్మాత్మైకత్వబోధేన మోక్షస్పిద్ధ్యృతి నాన్యథా ॥ 58 మోక్షమన్నది యోగమువలన కాని, సాంఖ్యము వలన కాని, కర్మవలన గాని, విద్యవలన గాని సిద్ధించదు. అది కేవలమును ఒక్క బ్రహ్మాత్మైక్యబోధము (బ్రహ్మము, ఆత్మయు ఒక్కటియే యన్న అనుభవపూర్వక జ్ఞానము) వలన మాత్రమే సిద్ధించును. కాని మజియే విధమునను సిద్ధింపదు. వీశాయా. రూపసౌందర్యం తంత్రీవాదనసౌష్టవమ్‌ । ప్రజారంజనమాత్రం తన్న సామ్రాజ్యాయ కల్పతే ॥ 59 వాగ్వైఖరీ శబ్దరరీ _ శాస్తవ్యాఖ్యానకౌశలమ్‌ । వైదుష్యం విదుషాం తద్వద్భుక్తయే న తుముక్తయే ॥ 60 న వీఇయొక్క రూప సౌందర్యమునకు, దాని తీగలను (మైోగించుటలో

30 వివేక చూడామణి 30 నాలా సంపాదించుకొన్న నైపుణ్యమునకును ప్రజలను రంజింపజేయుట మాత్రమే ఫలమగును. కాని దానివలన సామ్రాజ్య మేదియు పప్రాప్తింపనేరదు. అట్టే పండితుల వాక్సాతుర్యము, ధారావాహికముగా మాటలాడగల నేర్చు, శాస్త్ర విషయములను వ్యాఖ్యానింపగల కౌశలము, పాండిత్యము - ఇవియన్నియు భోగమునకు హేతువులు కాగలవు. కాని మోక్షమునకు హేతువులు కాజాలవు. అవిజ్ఞాతే పరే. తత్తే _ శాస్తాధీతిస్తు నిష్ఫలా | విజ్ఞాతే£_పి పరే. తత్తే. _శాస్త్రాధితిస్తు నిష్ఫలా ॥ 61 పరతత్వము తెలియని దశయందును శా(స్త్రాధ్యయనము నిరర్థకమే యగును. తెలిసిన దశయందును నిరర్ధకమే యగును. (తెలియని దశలో శా(స్త్రాధ్యయనమును తగిన విధముగా సార్థకము చేసికొనలేదనియు, తెలిసిన దశలో దానియావశ్యకత యిక లేదనియు భావము). శబ్దజాలం మహారణ్యం చిత్తభమణకారణమ్‌ | అతః ప్రయత్నాజ్ఞాతన్యం తత్ప్వజ్ఞాత్తత్వమాత్మన: 1 62 శబ్దజాలము మహారణ్యము వంటిది. అది చిత్తవిభ్రమమును కలిగించును. కాబట్టి ఒక తత్యవేత్తయైన మహాపురుషుని వలన ప్రయత్నపూర్వకముగా ఆత్మతత్త్యమును ఎరుగవలెను. అజ్ఞ్జానసర్పదష్టస్య బ్రహ్మజ్ఞానౌెషధం వినా | కిము వేదైశ్చు శాస్రైళ్చ కిము మంత్రైఃకిమౌషదై:॥ 63 అజ్ఞానము అను సర్పము చేత కాటు వేయబడినవానికి బ్రహ్మజ్ఞానము అను జొషధము అపెక్షితమగును. కాని వానికి వేదముల వలన, శాస్త్రముల వలన, మంత్రముల వలన, జొషధముల వలన ప్రయోజనమేమి? అపరోక్షానుభవము యొక్క ఆవశ్యకత న గచ్చతి వినా పానం వ్యాధిరెషధశబ్దతః | వినాపరోక్షానుభవం బ్రహ్మశబైైర్న ముచ్యతే 1 64

వివేక చూడామణి 31 జొషధమును సేవించుట మాని "కౌషధము, జౌషదము” అని బౌషధ శబ్దము నుచ్చరించినంత మాత్రమున వ్యాధి నివృత్తము గాదు. అట్టే అపరోక్షానుభవము సిద్ధింపక ముందు నేను బ్రహ్మమును. నేను బ్రహ్మమును." అని పలికినంత మాత్రమున దేహి ముక్తుడు గాడు. అకృత్వా దృశ్యవిలయమజ్ఞాత్వా తత్త్వ్వమాత్మన: | బాహ్యశబ్టెః కుతో ముక్తిరుక్తిమాత్రఫలైర్చృణామ్‌ ॥ 65 దృశ్యమాన మగుచున్న ప్రపంచమును విలయము చేయకయు, ఆత్మతత్త్యమును అవగతము చేసికొనకయు కేవలము ఉచ్చారణమే 'ప్రయోజనముగా గల బాహ్యశబముల వలన మానవులకు ముక్తి ఎట్టు కలుగును? అకృత్వా శత్రుసంహారమగత్వా£_ ఖిలభూశ్రియమ్‌ । రాజా£_హమితి. శబ్బ్దాన్నో రాజా భవితుమర్హతి ॥ 66 సమస్త శత్రుసంహారము గావింపకయు, సమస్త భూమండలగతమైన ఐశ్చర్యమును పొందకయు 'నేను రాజును. నేను రాజును అని' పలికినంత మా[త్రమున ఎవ్వడును రాజు కాజాలడు. ఆప్ప్తోక్తిం ఖననం తథోపరి శిలాద్యుత్కర్శ్ణణం స్వీకృతిం నిక్టేపస్సమపేక్షతే న హి బహిళట్లెస్తు నిర్గచ్చతి । తద్వద్ర హ్మవిదోపదేశనముననధ్యానాదిభిర్లభ్యతే మాయాకార్యతిరోహితంస్వమమలంతత్త్వంనదుర్యుక్తిభి: 167 భూమిలోపల నిక్షిస్రమైయున్న నిధిని పొందవలె నన్న ఒక విశ్శసనీయుడైన వ్యక్తి అక్కడ నిధియున్నదని ముందుగా తెలియజెప్పుటయు, అనంతరము అక్కడ (త్రవ్వుటయు, జాలు మున్నగువానిని తొాలగించుటయు, అపేక్షితమగును, పిమ్మట ఆ ధనమును పొందుట సంభవమగును. కాని వట్టి మాటలచేత అది బహిర్గతము కాదు. ఆ విధముగనే సమస్తమాయామయ (ప్రపంచ విరహితము, నిర్మలమును అయిన

32 వివేక చూడామణి అత్మత్తత్వమును పడయవలెనన్న దానికి కూడ ముందు ఒక బ్రహ్మవేత్తయెన గురువు యొక్క ఉపదేశము, అనంతరము దాని మననము, నిదిధ్యాసనము, (మజీయు మజటియు తలచుట) మున్నగు (ప్రక్రియలను అనుసరించుటయును అపేక్షితములగును. కాని అది వట్టి మాటలతోను కుయుక్తులతోను ప్రాప్తింపనేరదు. తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన భవబంధవిముక్తయే । స్వైరవ యత్న: కర్తవ్యో రోగాదావివ పండితైః ॥ 68 కాబట్టి రోగాదుల నివృత్తి కొరకు ఎట్టు స్వయముగా ప్రవర్తింతుమో అట్టే పండితుడైనవాడు భవబంధములను తొలగించుకొనుటకై తన శక్తిని అంతను వినియోగించి స్తయముగనే ప్రయత్నము చేయవలయును. ప్రశ్న విచారము యస్త్యయా£_.ద్య కృతః ప్రశ్నో వరీయాన్‌శాస్తవిన్మతః। సూత్రప్రాయో _ నిగూఢార్గో జ్ఞాతవ్యశ్చముముక్షుభిః ॥ 69 నీవు వేసిన (ప్రశ్న శాస్త్రవేత్తలు సమ్మతించునట్టిది. సూ(త్రప్రాయము (సంక్షిప్తము) అయినట్టిది. నిగూఢమైన (గంభీరము) అర్ధము కలది. మోక్షాపేక్ష కలవారు ఎరుగదగనిది. శృణుష్వావహితో బ్రహ్మన్‌ యన్మయాసముదీర్యతే । తదేతవృవణాత్ప్సద్యో భవబంధాద్విమోనక్ష్యసే ॥ 70 పండితవరేణ్యా! నేను చెప్పుచున్న దానిని (శ్రద్దగా సావధానచిత్తుడవై యాలకింపుము. దానిని ఆలకించుట వలన నీవు శీఘ్రముగా భవబంధముల నుండి విముక్తి పొందగలవు. మోక్షస్య హేతుః ప్రథమో నిగద్యతే వైరాగ్యమత్యంతమనిత్యవస్తుషు | తతళ్ళమశ్చాపి దమస్తితిక్షా న్యాసః ప్రసక్తాఖిలకర్మణాం భృశమ్‌ ॥ 71

వివేక చూడామణి 33 తతః (శ్రుతిస్తన్మననం సతత్త్వ ధ్యానం చిరం నిత్యనిరంతరం మునేః । తతో౭_నికల్పం పరమేత్య విద్వాన్‌ ఇ హైవ నిర్యాణసుఖం సమృచ్చతి 1 72 అనిత్య వస్తువులయందు అత్యంతవైరాగ్యము కలుగుట మోక్షప్రాప్తికి మొదటి కారణము. అనంతరము శమము, దమము, తితిక్షయు కారణములగును. అటు పిమ్మట మునియైనవాడు శ్రవణము, మననము, చిరకాలపర్యంతము నిత్యము “'నిరంతరముగా ఆత్మతత్యమును ధ్యానము చేయుచుండవలెను. అప్పుడు ఆ పండితుడు ఇహమందే నిర్వికల్పావస్టను పొంది” నిర్యాణసుఖమును పొందగలుగును. యద్బోద్దవ్యం తవేదానీమాత్మానాత్మవివేచనమ్‌ | తదుచ్యతే మయా సమ్యక్షుత్వాత్మన్యవధారయ 173 ఇక నీకు ఆత్మానాత్మ వివేకమును బోధింపవలయును. దానిని ఇప్పుడు నీకు తెలుపుచున్నాను. దానిని ఆలకించి చక్కగా చిత్తములో ధారణము చేయుము! స్థూల శరీర వర్ణనము మజ్జ్ఞాస్థి మేద: సలరక్త చర్మ త్వగాహ్వయైర్జాతుభిరేభిరన్వితమ్‌ । పాదోరువక్షోభుజప్పష్టమస్తకై రంగైరుపాంగైరుపయుక్తమేతత్‌ ॥ 74 అహం మమేతి ప్రథితం శరీరం మోహాస్పదం స్టూలమితీర్యతే బుధైః | మజ్జ, ఆస్థి (ఎముక), మేదస్సు (క్రొవ్వు), మాంసము, రక్తము, చర్మము, త్వక్కు అనబడు ధాతువులు గలిగియుండి, పాదములు, 910 ౪1౪662 ౮౧౦౦61౧201 (౦1484) _౨6060[_2_100%1

34 వివేక చూడామణి తొడలు, వక్షస్థలము, భుజములు, వెన్ను, మస్తకము అనబడు అవయవములు, ఉపాంగములను గలిగియుండి, నేను, నాది యను అహంకారమమకారములకు ఆశ్రయస్థ్టానమై యుండునట్టి దేహమునే పండితులు స్టూలశరీరమని పేర్కొనిరి. నభోనభస్వద్దహనాంబుభూమయ: సూక్ష్మాణి భూతాని భవంతి తాని ॥ 75 పరస్పరాంశైర్మిళితాని భూత్వా స్టూలాని చ స్టూలశరీరహేతవ: । మాత్రాస్తదీయా విషయా భవంతి శబ్దాదయ: పంచ సుఖాయ భోక్తుః: ॥ 76 ఆకాశము, వాయువు, అన్ని, జలము, భూమి - ఇవి సూక్ష్మ భూతములు. వీని యంశములు పరస్పరము సమ్మిళితములై స్ట్రూలరూపము నొంది స్టూలశరీరమునకు కారణము లగుచుండును. వాని తన్మాత్రలే భోక్త (అనుభవించువాడు) అయిన జీవునకు సుఖమును గలిగించునట్టి శబ్దాదివిషయములు అగుచుండును. య ఏషు మూఢా విషయేషు బద్దా రాగోరుపాశేన సదుర్హమేన | ఆయాంతి నిర్యాంత్యథ ఊర్ష్యముచ్చై: స్వకర్మదూతేన జవేన నీతాః ॥ 77 ఈ విషయములందు రాగము అను దుర్రమమైన పాశముచేత ఏ మూఢులు బద్దులయిపోవుదురో వారు తాము చేసికొన్న కర్మము అను దూతచేత వేగముగా _కొనిపోవబడుచు (ఒకప్పుడు) పైపైకి ఉత్తమోత్తమయోనులలోనికి, (మటియొకప్పుడు) క్రిందకు క్రిందకు అధమాధమయోనులలోనికి పోవుచు వచ్చుచునుందురు. 910 *1౪ల& ౮౧౦౦610201 (గలం) _50060%0_2_5920%

వివేక చూడామణి 35 విషయ నింద శబ్దాదిభి; పంచభిరేవ సంచ పంచత్వమాపు:ః స్వగుణేన బద్దాః | కురంగమాతంగపతంగమీన భృంగా నరః పంచభిరంచిత:ః కిమ్‌ ॥ 78 హరిణమునకు శబ్దప్రీతి, ఏనుగునకు స్పర్శట్రీతి, పతంగమునకు (మిడుత) రూపప్రీతి, మీనమునకు (చేప) రసట్రీతి, భృంగమునకు (తుమ్మెద) గంధ'ప్రీతి స్వభావసిద్ధమైనవి. ఈ అయిదు (ప్రాణులును తమతమ స్వభావములను అనుసరించి శబ్దాదులైన అయిదు విషయములందును ఏదియో ఒకదానియందలి ప్రీతిచేతనే బద్దములై మృత్యువు వాత పడిపోవుచున్నవి. అట్టి దశలో అయిదు విషయములయందలి ప్రీతిచేత బద్దుడ్రయున్న మానవుని విషయమున చెప్పవలసినది ఏమున్నది? దోషణ తీవో విషయః కృష్ణసర్పవిషాదపి । విషం నిహంతి భోక్తారం ద్రష్రారంచక్షుషాప్యయమ్‌॥ 79 దోషదృష్టితో చూచినచో విషయము నల్లత్రాచు విషముకంటెను తీవ్రమైనది. విషము తిన్నవాని (ప్రాణములనే హరించును. కాని విషయము కంటితో చూచినవానిని కూడ విడిచిపెట్టదు. విషయాశామహాపాశాద్యో నిముక్తస్సుదుస్త్యజాత్‌ । స ఏవ కల్పతే ముక్ష్యై నాన్యః షట్ఫాస్త్రవేద్యపి ॥ 80 తొలగించికొన శక్యము కానట్టి విషయట్రీతి యను మహాపాశమునుండి విముక్తుడైనవాడు మాత్రమే మోక్షమును పొందగలుగును. కాని తదితరుడు షట్టాస్త్రవేత్త అయినను ముక్తుడు కాజాలడు. ఆపాత వైరాగ్యవతో ముముక్షూన్‌ భవాబ్దిపారం ప్రతియాతుముద్యతాన్‌ ।

36 వివేక చూడామణి ఆశాగ్రహో మజ్జ్ఞయతే£_ంతరాళే విగహ్య కంఠే వినివర్త్య వేగాత్‌ ॥ 81 క్షణిక వైరాగ్యమునకు లోబడి మోక్షాపేక్షతో సంసారసము[ద్రమును తరించిపోవుటకు ఉద్యుక్తులైనవారిని మధ్యమందే ఆశయను మొసలి కంఠముపట్టుకొని వేగముగా వెనుకకు లాగి ముంచివేయును. విషయాఖ్యగ్రహో యస్య _ సువిరక్ష్యసినా హతః । స గచ్చతి. భవాంభోధేః పారంప్రత్యూహవర్దితః ॥ 82 ప్రబలమైన వైరాగ్యమను ఖడ్గముతో విషయవాసనారూపమైన మొసలిని చంపివైచినవాడు మాత్రమే నిర్విఘ్నముగా సంసారసము[ద్రమును తరించి పోవగలుగును. విషమవిషయమార్షెర్గచ్చతో£ నచ్చబుడ్ది: ప్రతిపదమభియాతో మృత్యురప్యేష విద్ది | హితసుజనగురూక్ష్యా గచ్చతః స్వస్యయుక్తా ప్రభవతి. _ ఫలసిద్దిస్స్పత్యమిత్యేవ విద్ది ॥ 83 మలినమైన బుద్ది గలవాడై, విషయములు అను విషముమార్గమునందు పయనించువానిని పదపదమున మృత్యువు వెంబడించుచునే యుండును అన్న మాటను మరువవలదు. అట్లే తన హితమును కోరువారి యొక్కయు, లేక గురువు యొక్కయు ఉపదేశమును అనుసరించియు, తన యుక్తిని అనుసరించియు సాగిపోవు వానికి తప్ప ఫలసిద్ది కలుగునన్న మాట కూడ సత్యమని నమ్మి తలపులో నిలుపుకొనుము. మోక్షస్య కాంక్షా యదివై తవాస్తి త్యజాతిదూరాద్విషయాన్‌ విషం యథా । పీయూషవత్తోషదయాక్షమార్దవ ప్రశాంతిదాంతీర్భజ నిత్యమాదరాత్‌ ॥ 84

వివేక చూడామణి 37 నీకు మోక్షకాంక్ష యున్నదా? అట్టులైన విషయములను విషమువలె పరిహరించివేయుము! తోడనే సంతోషము, దయ, క్షమ (సహనము) సరళస్వభావము, శమము, దమము మొదలైన శుభగుణములను అమృతమును వలె నిత్యము ఆదరముతోడ సేవించుచుండుము! దేహాసక్తినిందనము అనుక్షణం యత్పరిహృత్య కృత్య మనాద్యవిద్యాకృ తబంధమోక్షణమ్‌ 1 దేహః పరార్గోఒయమముష్యపోషణే యస్పజ్జతే స స్వమనేన హంతి ॥ 85 అనాదిమైన అవిద్య చేత కల్పించబడిన బంధనమును వదలించుకొనుటయను పరమక్తర్తవ్యమును వీడి అనుక్షణమును పరార్థమైన (అన్యభోగ్యమైన) యీ శరీరమును పోషించుకొనుటయందే నిమగ్నుడై యుండువాడు (ఆ ప్రవృత్తి చేతనే) స్వయముగా తనను తాను హత్య చేసికొన్నవాడు అగుచున్నాడు. శరీరపోషణార్జీ సన్‌ య ఆత్మానం దిదృక్షతి । గ్రాహం దారుధియా ధృత్వా నదీం తర్తుం సఇచ్చతి ॥ 86 శరీరపోషణమే (ప్రధానలక్ష్యముగా పెట్టుకొని కాలము గడుపుకొనుచు ఆత్మతత్త్యమును పరిశీలింపగోరువాడు కొయ్యపలక యని భ్రమించి మొసలిని పట్టుకొని నదిని తరింపగోరుచున్నవాడు అగుచున్నాడు. మోహ ఏవ మహామృత్యుర్ముముక్షోర్వపురాదిషు మోహో వినిర్దితో _ యేన స ముక్తిపదమర్హతి ॥ 87 శరీరాదులయందు మోహము కలిగియుండుటయే మోక్షాపేక్ష కలవాని పాలిటి పెనుమృత్యువు. ఆ మోహమును జయించినవాడు ఎవడో వాడే ముక్తిని పడయుటకు అర్హుడు.

38 వివేక చూడామణి మోహం జహి మహామృత్యుం దేహదారసుతాదిషు । యం జిత్వా మునయోయాంతి తద్విష్టోః పరమంపదమ్‌ ॥ 88 (కావున) దేహమునందు, దారపుత్రాదులందును ఉన్నవ్యామోహము అను మహామృత్యువును వీడుము! దానిని జయించియే మునులు ఆ శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క పరమపదమును పొందుచున్నారు. స్థూల శరీర విచారము త్వజ్మాంసరుధిరస్మాయుమేదోమజ్ఞాస్టిసంకులమ్‌ | పూర్ణం మూత్రపురీషాభ్యాం స్థూలం నింద్యమిదంవపు: ॥ 89 త్వక్కు, మాంసము, నెత్తురు, నాడులు, మేదస్సు, మజ్జ, ఎముకలు అను ధాతువుల సముదాయముతో నిండియుండి మలమూ(త్రభరితమై యున్న యీ శరీరము స్టూలశరీరము. ఇది నింద్యమైనది. పంచీకృతేభ్యో భూతేభ్య:ః స్టూలేభ్య:ః పూర్వకర్మణా । సముత్పన్నమిదం స్థూలం భోగాయతనమాత్మనః । అవస్థా జాగరస్తస్య _ స్టూలార్ధానుభవో యతః ॥ 90 పంచీకృతములైన స్థ్రూలభూతముల వలన ఉత్పన్నమైన యీ శరీరము ఆత్మకు స్టూలమైన భోగస్టానము. దీని దశ జా(గ్రద్దశ. ఇందే స్థూల పదార్జానుభవము ప్రాప్తించును. బాహ్యేంద్రియై: స్టూలపదార్థసేవాం ప్రకృందనస్యాదివిచిత్రరూపామ్‌ । కరోతి జీవ: స్వయమేతదాత్మనా తస్మాత్రృశస్తిర్వపుషో£_ స్య జాగరే ॥ 91 ఈ స్థూల శరీరముతోడ తాదాత్మమును పొంది (శరీరమే తాననుకొని) జీవుడు మాలలు, చందనము, స్త్రీ మొదలైన వివిధ పదార్థములను

వివేక చూడామణి 39 బాహ్యేంద్రియముల _ ద్వారమున _ సేవించుచుండును. కాబట్టి జా[గ్రదవస్థయందు ఈ (స్టూల) శరీరమునకు (ప్రాధాన్యముండును. సర్యో౭_పి బాహ్యసంసారః పురుషస్య యదాశ్రయః | విద్ధి దేహమిదం స్థూలం _ గృహదృహమేధినః ॥ 92

గృహస్టునకు గృహము ఎట్టిదో జీవునకు స్టూలశరీరము అట్టిది. ఈ స్థూల శరీరమును ఆశ్రయించియున్న కారణముననే జీవునకు బాహ్యజగత్తు ప్రతీయమాన మగుచుండునని తెలియుము. స్టూలస్య సంభవజరామరణాని ధర్మాః

స్థాల్యాదయో బహువిధా; శిశుతాద్యవస్త్థాః | వర్ణాశమాది నియమా బహుధా యమా; స్యుః

పూజా£_ వమానబహుమానముఖా విశేషాః ॥ 93

(ఈ) స్టూలదేహమునకు జననము, వార్టక్యము, మరణము ధర్మములు, స్ట్రూలత్వమును పొందుట మొదలుగా గల ధర్మములు, శైశవము ఆదిగా గల యవస్థలును కూడ ఈ దేహమునకే కలుగుచుండును. అంతియేకాదు. అనేక విధముల వర్ణాశ్రమాది నియమములు, యమములు, పూజ, మానము, _ అవమానము, బహుమానము _ ఆదిగా ఎన్నియో విశేషానుభవములు కూడ దానికే కలుగుచుండును.

దశేంద్రియములు బుద్దీంద్రియాణి శ్రవణం త్వగక్షి

ఘాణం చ జిహ్వా విషయావబోధనాత్‌ । వాక్సొణిపాదం గుదమప్యుపస్థః

కర్మేంద్రియాణి ప్రవణీన కర్మసు ॥ 94

చెవి, త్వక్కు, కన్ను, ముక్కు, నాలుక - ఈ అయిదును విషయజ్ఞానము కలిగించునవి యగుటచే జ్ఞానేంద్రియములు అనబడినవి. అట్టే వాక్కు,

40 వివేక చూడామణి పాణి, పాదము, గుదము (మలద్వ్యారము), ఉపస్థము (మూత్రద్వారము)

• అను నీ అయిదు కర్మ చేయగలవియైన కారణమున కర్మేంద్రియములు అనబడినవి. అంతఃకరణ చతుష్టయము

నిగద్యతే£_౦త:కరణం మనోధీ

రహంకృతిశ్చిత్తిమితి స్వవృత్తిభిః | మనస్తు సంకల్పవికల్పనాదిభి:ః

బుద్దిః పదార్ధాధ్యవసాయధర్మతః ॥ 95 అత్రాభిమానాదహమిత్యహంకృతిః

స్వార్ధానుసంధానగుణేన చిత్తమ్‌ ॥ 96

తన వేరువేరు వృత్తుల కారణముగా మనస్సు, బుద్ది, చిత్తము,

అహంకారము అని నాలుగు విధములుగా అంతఃకరణము పిలువబడుచున్నది. సంకల్ప వికల్పాలతో స్థిరముగా ఉండకున్న దశలో అది మనస్సు అనబడును. పదార్థ నిశ్చయము చేయుదశయందు బుద్దియనబడును. 'అహమ్‌ అహమ్‌” నేను నేను అని యహంకరించిన దశలో అహంకారము అనబడును. తన యిష్టవస్తువును చింతనము చేయుదశలో చిత్తము అనబడును.

పంచ (ప్రాణములు ప్రాణాపానవ్యానోదానసమానా భవత్యసా ప్రాణః । స్వయమేవ వృత్తిభేదాద్వికృతిభేదాత్సువర్లసలిలాదివత్‌ ॥ 97

తన వికారముల మూలమున బంగారము, నీరము మొదలయిన

వానివలె స్వయముగా (ప్రాణమే వృత్తిభేదము కారణముగా (ప్రాణము, అపానము, వ్యానము, ఉదానము, సమానము అని అయిదు విధములుగా పేర్కొనబడుచున్నది. (“హృది ప్రాణోగుదే-పానస్పమానో నాభిసంస్థ్రితః

వివేక చూడామణి 41 ._ = ఉదానః కంఠదేశే తు వ్యానస్పర్వశరీరగః” - అనగా ప్రాణవాయువునకు హృదయము, అపానవాయువునకు గుదము, సమానవాయువునకు నాభియు, ఉదానవాయువునకు కంఠము, వ్యానవాయువునకు సమస్త శరీరమును స్థానములు). ఆర్టీ సూక్ష్మశరీరము వాగాది పంచ శ్రవణాది పంచ ప్రాణాది పంచాభముఖాని సంచ | బుద్ద్యాద్యవిద్యాపి చ కామకర్మణీ పుర్యష్టకం సూక్ష్మశరీరమాహు: ॥ 98 వాక్కు మొదలైన కర్మేంద్రియాల పంచకము, (శ్రవణము మొదలగు జ్ఞానేంద్రియాల పంచకము, ప్రాణాపానాది వాయువుల పంచకము, ఆకాశము మొదలయిన భూతముల పంచకము, బుద్ది ఆదిగా గల అంతఃకరణ చతుష్టయము, అవిద్య, కామము, కర్మ - ఈ యొనిమిదింటిని పుర్యష్టకమందురు. ఈ పుర్యష్టకమే సూక్ష్మ శరీరమనబడును. ఇదం శరీరం శృణు సూక్ష్మసంజితం లింగం త్వపంచీకృతభూతసంభవమ్‌ । సవాసనం కర్మఫలానుభావకం స్వాజ్ఞానతో£_ నాదిరూపాధిరాత్మన: 1 99 ఇది సూక్ష్మశరీరము. దీనిని లింగశరీరమని కూడ అందురు. (స్టూలశరీరము పంచీకృతములైన భూతముల చేత నేర్చడినది కాగా) ఇది పంచీకృతములు కాని భూతముల చేత ఏర్పడినట్టిది. ఇది వాసనలతో కూడియుండి కర్మఫలమును అనుభవింపజేయును. స్వస్వరూప పరిజ్ఞానము లేని కారణముగా ఇది యాత్మకు అనాదియైన ఉపాధియైనది.

42 వివేక చూడామణి స్వప్నో భవత్యత్ర విభక్ష్యవన్థా స్వమాత్రశేషిణ విభాతి యత్ర । స్వప్నే తు బుద్ది; స్వయమేవ జాగ్రత్‌ కాలీిననానావిధవాసనాభి:ః । కర్రాదిభావం ప్రతిపద్య రాజతే యత్ర స్వయంజ్యోతిరయం పరాత్మా ॥ 100 స్వప్నము దీనికి అభివ్యక్తి దశ. ఆ దశలో ఈ సూక్ష్మశరీరమే మిగిలి భాసించుచుండును. స్వయంప్రకాశము, పరాత్మయునగు శుద్ధవైతన్యమే (వేరు వేరు పదార్దాల రూపమున భాసించుచుండగా) బుద్ధి మాత్రము జాగ్రదవస్థలోని వివిధవాసనలతో కూడి కర్చభావము మొదలగు భావములను పొంది భాసించుచుండును. ధీమాత్రకోపాధిరశేష సాక్షీ న లిప్యతే తత్కతకర్మలేశై: | యస్మాదసంగస్తత ఏవ కర్మభిః న లిప్యతే కించిదుపాధినా కృతై: ॥ 101 బుద్ధిమాత్రమే ఉపాధిగా గలిగిన ఆ సర్వసాక్షి ఆ బుద్దిచేత చేయబడిన కర్మలేశములను కూడ తాను అంటదు. కారణము ఏమనగా అది యసంగమైనది. (సంపర్కము లేనిది.) కావున ఉపాధికృతములైన కర్మలు ఈషణ్మాత్రమును దానిని అంటవు. సర్వవ్యాప్పృతికరణం లింగమిదం స్యాచ్చిదాత్మనః పుంసః | వాస్యాదికమివ తక్షస్తనైవాత్మా భవత్యసంగో౭£_యమ్‌ ॥ 102 ఈ లింగశరీరము చిదాత్మ రూపుడైన పురుషునకు సర్వవ్యాపారములను సాధించుటకు కరణము అగునట్టిది (సాధనము అన్నమాట) వ(డ్రంగికి బాడిస సాధనము అయిన విధముగా అన్నమాట. ఆ కారణముననే ఈ యాత్మ సంగరహితమైనది.

వివేక చూడామణి 43 అంధత్వమందత్వపటుత్వధర్మాః సౌగుణ్యవైగుణ్యవశాద్ది చన్షుషః | బాధిర్యమూకత్వముఖాస్తథైవ శ్రోత్రాదిధర్మా న తు వేత్తురాత్మన: ॥ 103 కన్నులు దోషయుక్తములై యున్న దశలో (గ్రుడ్డితనమో, అస్పష్టముగా కానవచ్చుటయో సంభవించుటయు, నిర్హుష్టములైయున్న దశలో స్పష్టముగా చూడగలుగుటయు అనునది నేత్రములకే సంబంధించిన ధర్మములు. అట్రే చెవిటి తనము, మూగతనము మొదలైనవి (శ్రోత్రాదులకే సంబంధించిన ధర్మములు. కాని వానితో సర్వసాక్షియైన ఆత్మకు సంబంధము లేదు. ప్రాణ ధర్మములు ఉచ్చ్యాసనిశ్వాస విజంభణక్షుత్‌ ప్రస్పందనాద్యుత్కమణాదికాః క్రియాః | ప్రాణాదికర్మాణి వదంతి తజ్ఞాః ప్రాణస్య ధర్మావశనాపిపాసే ॥ 104 ఉచ్చాస నిశ్చాసములు, ఆవులింత, తుమ్ము, అదరుట, ఉత్కమించుట మొదలైనవి (ప్రాణాదుల ధర్మములని తత్త్వవేత్తలు చెప్పుదురు. అట్టే క్షుత్సిపాసలు కూడ ప్రాణ ధర్మములే యగును. అహంకారము అంతఃకరణమేతేషు చక్షురాదిషు వర్ష్మణి । అహమిత్యభిమానేన తిష్టణ్యాభాసతేజసా ॥ 105 శరీరములో నేత్రాదులైన యిం(ద్రియాదులందు అంతఃకరణము చిదాభాస తేజస్సుతో పరివ్వామమై 'నేను నేను' అహంకారమును (ప్రకటించుచు నెలకొనియుండును.

గడీ వివేక చూడామణి అహంకారస్స విజ్జేయః కర్తాభోక్తావి భిమాన్యయమ్‌ । సత్తాదిగుణయోగేన చావస్థాత్రయమశ్నుతే ॥ 106 “కర్తను, భోక్తను, నేను-నేను' అను అభిమానమును ప్రకటించు వృత్తి యేదో అదియే అహంకారమనబడును. ఈ యహంకారమే సత్త్వాది గుణముల సంపర్కము వలన మూడు అవస్థలను పొందుచుండును (1. సాత్రికాహంకారము 2. రాజసాహంకారము, 3. తామసాహంకారము) విషయాణామానుకూల్యే సుఖీ దుఃఖీ వనిపర్యయే। సుఖం దుఃఖం చ తద్దర్మః సదానందస్య నాత్మన; 1 107 -ఈ యహంవృత్తి విషయములు అనుకూలించినప్తుడు సుఖమును, (ప్రతికూలించినప్పుడు దుఃఖమును పొందుచుండును. సుఖదుఃఖాలు ఈ యహంకారమునకు సంబంధించిన ధర్మములే కాని నిత్యానంద స్వరూపమైన యాత్మకు సంబంధించినవి కావు. ఆత్మార్ధమే (ప్రేమ ఆత్మార్ధత్వేన హిప్రేయాన్‌ విషయో న స్వతఃప్రియః। స్వత ఏవ హి సర్వేషామాత్మా ప్రియతమోయత: ॥ 108 విషయములు ఆత్మార్ధములైనవి. అనగా ఆత్మ కొరకు ఉద్దిష్టములైనవి. కావుననే అవి ప్రియము అయినవి అగుచున్నవి. కాని సహజముగా వానికి ప్రియత్వము లేదు. కారణము ఏమనగా ఆత్మయే సహజముగా ఎల్లరకును ప్రియమైనది. తత ఆత్మా సదానందో నాస్య దుఃఖం కదాచన । యత్సుషుప్తా నిర్విషయ ఆత్మానందో£నుభూయతే । (శ్రుతిః; ప్రత్యక్షమైతిహ్యమనుమవూనం చ జాగ్రతి ॥ 109 కాబట్టి ఆత్మ సదా ఆనందరూపమైనది. దానికి దుఃఖానుభవము ఎన్నడును లేదు. కావుననే సుషుప్రియందు విషయముల తోడ సంబంధము

వివేక చూడామణి గర్‌ లేకపోయినను ఆత్మానందము అనుభూతమగుచుండును. ఈ విషయమున (శ్రుతిప్రమాణము, ప్రత్యక్షప్రమాణము, ఐతిహ్య (ఇతిహాస) ప్రమాణము, అనుమాన ప్రమాణమును ఉండనే యున్నవికదా! మాయా నిరూపణము అవ్యక్తనామ్నీ పరమేశశక్తి రనాద్యవిద్యా (తిగుణాత్మికా పరా । కార్యానుమేయా సుధియైవ మాయా యయా జగత్సర్వమిదం ప్రసూయతే ॥ 110 అవ్యక్తము అనే పేరుతో వ్యవహరింపబడుచు, త్రిగుణాత్మికయై అనాది అవిద్యగా పరమేశ్వరుని పరాశక్తి యేది కలదో అదియే మాయ. దాని వలననే యీ జగత్తు అంతయు ఆవిర్భవించినది. బుద్దిమంతులైనవారు దీని కార్యమును బట్టి దీనిని అనుమానించి గుర్తింపగలరు. సన్నాప్యసన్నాప్యుభయాత్మికా నో భిన్నాప్యభిన్నాప్యుభయాత్మికా నో । సాంగాప్యనంగాప్యుభయాత్మికా నో మహాద్భుతానిర్వచనీయ రూపా ॥ 111 అది సత్తును కాదు. అసత్తును కాదు. సత్తు అసత్తులు రెండును కాదు. భిన్నమైనదియును గాదు. అభిన్నమైనదియును గాదు.భిన్నము అభిన్నము రెండును అయినదియును గాదు. అది అంగసహితమైనదియును గాదు. అంగరహితమైనదియును గాదు. అదియు, ఇదియు రెండును అయినదియును గాదు, అది పరమాద్భుతమైనది. అనిర్వచనీయమైనది. (ఇట్టిదియని చెప్పనలవికానిది) శుద్దాద్యయబ్రహ్మవిబోధనాశ్యా సర్వభ్రమో _ రజ్ఞువివకతో యథా |

46 వివేక చూడామణి రజస్తమస్పత్వమితి ప్రసిద్దా గుణాస్తదీయాః ప్రథితైస్ప్యకారై: ॥ 112 త్రాటిని జూచి సర్పము అని భ్రమించిన సందర్భమందు అది సర్పము కాదు. త్రాడు అన్న పరిజ్ఞానము కలుగుటతోడనే ముందు కలిగిన సర్పభ్రాంతి నివృత్తమై పోవును. అట్టే అద్వయము, విశుద్దమును అయిన బ్రహ్మ పదార్థము యొక్క పరిజ్ఞానము కలుగుటతోడనే ఆ మహామాయ తొలగిపోవును. దానికి తమతమ కార్యముల మూలమున (ప్రసిద్దిగన్న మూడు గుణములు ఉన్నవి. అవి 1.సత్వగుణము, 2. రజోగుణము, 3.తమోగుణము. రజోగుణము విక్షేపశక్తీ రజస: క్రియాత్మికా యతః ప్రవృత్తి ప్రస్పృతా పురాణీ | రాగాదయో£_ స్యాః ప్రభవంతి నిత్యం దుఃఖాదయో యే మనసో వికారాః ॥ 113 (క్రియారూపమైన విక్షేపశక్తి రజోగుణమునకు సంబంధించినది. దాని వలననే సనాతన కాలమునుండియు సమస్త (క్రియలును సాగుచు వచ్చుచున్నవి. దానివలననే రాగాదులు, దుఃఖాదులును అగు మనోవికారములు ఉత్పన్నము లగుచుండును. కాము: క్రోధో లోభదంభాద్యసూయా 2_హంకారేర్వ్యామత్సరాద్యాస్తు ఘోరా: | ధర్మా ఏతే రాజసాః పుంప్రవృత్తిః యస్మాదేషా తద్రజో బంధహేతు: ॥ 114 కామము, (క్రోధము, లోభము, దంభము, అసూయ, అహంకారము, ఈర్ష్య, మత్సరము మొదలైన ఘోరలక్షణములు అన్నియు రజోగుణము యొక్క ధర్మములు. ఈ రజోగుణములు మూలముననే జీవుడు కర్మలలో

వివేక చూడామణి 47 (ప్రవృత్తుడు అగుచుండును. జీవునకు ఈ రజోగుణమే బంధనహేతువు అగును. తమోగుణము ఏషావృతిర్నామ తమోగుణస్య శక్తిర్యయా వస్వవభాసతే౭_న్యథా । 'సైషా నిదానం పురుషస్య సంస్పతేః విక్షేపశక్తే: ప్రసరస్య హేతు: ॥ 115 ఒక వస్తువును మజియొక వస్తువుగా పప్రతీతమగునట్టు చేయుశక్తి తమోగుణము యొక్క ఆవరణశక్తి. ఇదియే పురుషుని (జనన మరణ రూపమైన) సంసారమునకు ఆదికారణము. విక్షేపశ్తి యొక్క ప్రసారమునకు కారణమగునది కూడ ఇదియే. ప్రజ్ఞావానపి పండితో౭.సి చతురో౭౬ప్యత్యంత సూక్ష్మార్ధదృక్‌ వ్యాలీఢస్తమసా న వేత్తి బహుధా సంబోధితో£పి స్ఫుటమ్‌ । బ్రాంత్యారోపితమేవ సాధు కలయత్యాలంబతే తద్దుణాన్‌ హంతాసౌ ప్రబలా దురంతతమస: శక్తిర్మహత్వావృతిః ॥ 116 ఎంతటి బుద్ధిమంతుడైనను, ఎంతటి పండితుడైనను, ఎంతటి చతురుడైనను, ఎంతటి సూక్ష్మార్హగగ్రహణ సామర్థ్యము కలవాడైనను తమోగుణ(గ్రస్తుడైన పురుషుడు ఒక వస్తువును చూచి దానియందు తాను భభ్రాంతిచేత కల్పించుకొన్న వస్తువునే సత్యమని తలచును. దాని గుణములనే ఆశ్రయించును. కాని 'నాయనా! అది కాదు సత్యము, ఇది" యని ఎన్ని విధముల బోధించినను అతడు చెవిని బెట్టడు. బారా! దురంతమైన తమోగుణమునకు సంబంధించిన యీ మహత్తరమైన ఆవరణశక్తి ఎంత ప్రబలమైనది!

48 వివేక చూడామణి అభావనా వా విపరీతభావనా / ౭_సంభావనా విప్రతిపత్తిరస్యాః । సంసర్గయుక్తం న విముంచతిధ్రువం విక్షేపశక్తి _ క్షపయత్యజస్రమ్‌ ॥ 117 అభావన, విపరీతభావన, అసంభావన, దాని విప్రతిపత్తి - అనునవి యీ తమోగుణము యొక్క శక్తులు. ఇవి యీ గుణము యొక్క ఆవరణశక్తితో సంబంధము గల పురుషుని విడిచిపెట్టగలవు. విక్షేపశక్తి కూడ అతనిని నిరంతరము ఒకింత కూడ నిలుకడ కలుగనీయక విచలితుని జేసివేయుచునే యుండును.

(బ్రహ్మము లేదు అనుభావమును గలిగించునది అభావన. 'నేనే శరీరమును' అను భావన విపరీతభావన. ఏదైన ఉన్నది అనుటలో కలుగు సందేహవృత్తియే అసంభావన. ఉన్నదా? లేదా? అనునట్టి సంశయవృత్తియే విప్రతిపత్తి. ప్రపంచ వ్యవహారమే మాయయొక్క విక్షేపశక్తి) అజ్జానమాలస్యజడత్వనిద్రా

ప్రమాదమూఢత్వముఖాస్తమోగుణా: | ఏతై: ప్రయుక్తో న హి వేత్తి కించిత్‌ నిద్రాలువత్భంభవదేవ తిష్టతి ॥ 118 అజ్ఞానము, అలసత్వము, జడత్వము, నిద్ర, ప్రమత్తత, మూఢత్వము మొదలైనవి తమోగుణలక్షణములు. ఈ లక్షణములు గల పురుషుడు ఏమియు తెలిసికొనజాలడు. అతడు ని(ద్రామత్తుని వలెను, ఒక స్తంభము వలెను జడత్వము వహించివాడైయుండును. సత్త్వగుణము సత్వం విశుద్ధం జలవత్తథాపి తాభ్యాం మిళిత్వా సరణాయ కల్పతే |

వివేక చూడామణి 49 యత్రాత్మబింబ: ప్రతిబింబితస్పన్‌ ప్రకాశయత్యర్క ఇవాఖిలం జడమ్‌ ॥ 119 సత్మ్యగుణము నీటివలె విశుద్దమైనది. అయినను అది రజోగుణముతోను, తమోగుణముతోను గూడి పురుషుని సంసార బంధమునకు కారణము అగుచుండును. ఇందు 'ప్రతిబింబితమై ఆత్మబింబము సూర్యునివలె సమస్తజడ పదార్థములను ్రకాశింపజేయు చుండును. మిశ్రస్య సత్వ్వస్య భవంతి ధర్మా- స్వమానితాద్యా నియనూ యమాద్యాః | శ్రద్దా చ భక్తిశ్చ ముముక్షుతా చ దైవీ. చ _ సంపత్తిరసన్నివృత్తిః ॥ 120 అమానిత్వాదులు, యమనియమాదులు, (శ్రద్ద భక్తి మోక్షాపేక్ష దైవీసంపద అసత్తు అయిన దానిని విడనాడుట 1 ఇవి మి(శమమైన సత్తగుణమునకు సంబంధించిన లక్షణములు (ధర్మాలు. విశుద్దసత్వస్య గుణాః ప్రసాదః స్వాత్మానుభూతి; పరమా ప్రశాంతి: | తృప్తి: ప్రహర్ష పరమాత్మనిష్టా యయా సదానందరసం సమృచ్చతి 1 121 ప్రసన్నత, ఆత్మానుభవము, పరమశాంతి, తృప్తి ప్రహర్షము, పరమాత్మయందు నిష్ట - ఇవి విశుద్దసత్తగుణము యొక్క లక్షణములు. ఈ గుణము వలన ముముక్షువు నిత్యానందరసమును పొందగలుగును. కారణ శరీరము అవ్యక్తమేతత్‌ త్రిగుణ్రైర్నిరుక్తం తత్కారణం నామ శరీరమాత్మన: |

50 వివేక చూడామణి ఆధి ఇ ఆ ఇ కి జ్యో , సుషుప్తిరేతస్య విభక్ష్యవస్తా ప్రలీన సర్వేంద్రియ బుద్ది వృత్తి ॥ 122 ఈ విధముగా త్రిగుణాల నిరూపణము తోడ అవ్వక్తము వర్షింపబడినది. ఇదియే ఆత్మయొక్క కారణ శరీరము. దీని అభివ్యక్తి దశ సుషుప్తి. అందు బుద్దియొక్కయు, ఇంద్రియములు యొక్కయు వృత్తులు అన్నియు విలీనములై పోవును. సర్వప్రకారప్రమితిప్రశాంతి: బీజాత్మనావస్థితిరేవ బుద్దే: | సుషుప్తిరేతస్య కిల ప్రతీతిః కించిన్న వేద్మీతి జగత్రసిద్దిః ॥ 123 ఎందు సర్వవిధముల ప్రమ (జ్ఞానము) శాంతించిపోవునో, బీజరూపముగా బుద్ది నిలిచిపోవునో అది సుషుప్య్యవస్థ. 'నాకు ఏమియు తెలియదు” అను ఉక్తి వలననే అది ప్రతీతమగును. అనాత్మనిరూపణము దేహేంద్రియ ప్రాణమనో£ హమాదయ: సర్వే వికారా నిషయాస్సుఖాదయః | వ్యోమాదిభూతాన్యఖిలం చ విశ్వం అవ్యక్తపర్యంతమిదం హ్యనాత్మా ॥ 124 దేహము, ఇంద్రియాలు, (ప్రాణములు, మనస్సు, అహంకారము మొదలైన వికారాలు అన్నియు, సుఖాదులైన సమస్త విషయములు, అకాశాదులైన సర్వభూతములు, అవ్యక్తపర్యంతముగా గల విశ్చృమంతయు = ఇవి యన్నియు అనాత్మరూపములు. మాయా మాయాకార్యం సర్వం మహదాదిదేహపర్యంతమ్‌ | అసదిదమనాత్మకం త్వం విద్దిమరుమరీచికాకల్పమ్‌ ॥ 125

వివేక చూడామణి 5్‌1 మాయయు, మహత్తత్త్ర్యము మొదలు దేహము పర్యంతముగా నున్న మాయ యొక్క సమస్త కార్యములును మరుభూమిలోని యెండమావివలె అసత్తు, అనాత్మకమును అయినవి యనుటను మరువవలదు. ఆత్మ నిరూపణము అథ తే సంప్రవక్ష్యామి స్వరూపం పరమాత్మనః | యద్విజ్ఞ్జాయ నరో బంధాన్ముక్తు కైవల్య మశ్చుతే 1 126 ఇప్పుడు నీకు పరమాత్మ స్వరూపమును వివరించుచున్నాను. అది విన్న మనుజుడు బంధవిముక్తుడై కైవల్యపదమును పొందును. అస్తి కశ్చిత్వయం నిత్వమహం ప్రత్యయలంబనః । అవస్థాత్రయసాక్షీ సన్‌ _ పంచకోశవిలక్షణ: ॥ 127 అహం (ప్రత్యయానికి ఆలంబనముగా ఏదియో ఒక నిత్యపదార్థము ఉన్నది. అది యవస్థలు మూడింటికిని సాక్షియై యుండుచు పంచకోశములకు అతీతముగా నుండును. యో విజానాతి సకలం జాగ్రత్వప్న సుషుప్తిషు | బుద్దితద్వృత్తి సద్భావ మభావమహమిత్యయమ్‌ ॥ 128 జా(గ్రద్దశు స్వష్పదశ, సుషుప్తిదశ - అను ఈ మూడు దశలయందును అహంభావముతో స్థితుడై బుద్దియొక్కయు, దాని వృత్తులయొక్కయు భావమును, అభావమును (ఉండుటను, లేకపోవుటను) ఎవడు తెలిసి కొనుచుండునో- యః; పశ్యతి స్వయం సర్వంయంన పశ్యతికశ్చన । యశ్చేతయతి బుద్యాదిం న తు యం చేతయత్యయమ్‌ ॥ 129 ఎవడు తాను స్వయముగా సర్వమును చూచుచుండునో, ఎవనిని ఎవ్వడును చూడజాలడో, ఎవడు బుద్ద్వాదులను చైతన్యవంతములను జేయుచుండునో, ఆ బుద్దాదులు ఎవనికి చేతనను గలిగింపజాలవో -

ర్‌2 వివేక చూడామణి యేన విశ్వమిదం వ్యాప్తం యన్న వ్యాస్నోతి కించన । అభారూపమిదం సర్వం యంభాంతమనుభాత్యయమ్‌ ॥ 130 ఎవని చేత ఈ సమస్తవిశ్వమును పరివ్యాప్తమయి యున్నదో, ఎవనిని ఏదియు. పరివ్యాప్తము చేయజాలదో, ఎవడు భాసించిన మీదట ఆఅభాసరూపముగా సమస్తజగత్తును భాసించుచుండునో- యస్య సన్నిధిమాత్రేణ దేహేంద్రియమనోధియ: । విషయేషు స్వకీయేషు వర్తంతే ప్రేరితా ఇవ ॥ 131 ఎవని సన్నిధి మాత్రమున దేహము, ఇంద్రియములు మనస్సు, బుద్ది, _ప్రేరితములైనవానివలె తమ తమ విషయములందు ప్రవర్తిల్లుదుండునో- అహంకారాది. దేహాంతా విషయాశ్చ సుఖాదయః । వేద్యంతే ఘటవద్యేన నిత్యబోధస్వరూపిణా ॥ 132 అహంకారము మొదలు దేహము వరకును ఉన్న సమస్త సుఖాది విషయములను ఏ _ జ్ఞానస్వరూపముద్వారా ఘటతుల్యముగా తెలియవచ్చుచుండునో - . ఏష్లో-ంతరాత్మా పురుషః పురాణో నిరంతరాఖండ సుఖానుభూతి: | సదైకరూప: ప్రతిబోధమాత్రో యేనేషితా వాగసవశ్చరంతి ॥ 133 ఆ యీ ఆఖండానంద స్వరూపుడైన అంతరాత్మయే పురాణ పురుషుడు. అతడు సర్వదా యేకరూపుడు, బోధమాత్రుడు నగువాడు అతని ప్రేరణ చేతనే వాగాదులైన యింద్రియములు, (ప్రాణములు, క్రియయులై చరించుచుండను.

వివేకచూడామణి కి అత్రైవ సత్వాత్మని ధీగుహాయా మవ్యాకృతాకాశ ఉరుప్రకాశః | ఆకాశ ఉచ్చె రవివత్రకాశతే స్వతేజసా విశ్వమిదం ప్రకాశయన్‌ ॥ 134 ఈ సత్తాత్మయందు అనగా బుద్దిరూపమైన గుహయందు ఉన్న అవ్యక్తాకాశమందు ఒక పరమ(ప్రకాశమయమైన యాకాశము సూర్యునివలె తన తేజస్సు చేత సమస్త జగత్తును ప్రకాశింపజేయుచు దేదీస్యమానముగా (ప్రకాశించుచున్నది. జ్ఞాతా నునో£_హంకృతివిక్రియాణాం దేహేంద్రియప్రాణకృతక్రియాణామ్‌ । అయో-గ్నివత్తాననువర్తమానో న చేష్టతే నో వికరోతి కించన ॥ 135 అది మనస్పంబంధమైన, అహంకారగతములైన వికారములను, శరీరము, ఇంద్రియ, 'పప్రాణముల క్రియలను ఎరుగగలదు. కాల్బబడిన యినుమును అనుసరించియుండు నగ్నివలె అది దానిని అనువర్తించు చుండియును కూడ ఇంచుకంతయు కర్మను చేయదు. ఎట్టి వికారమును పొందదు. న జాయతే నో మియతే న వర్హతే న క్రీయతే నో వికరోతి నిత్య: | విలియమానే2_పి వపుష్యముష్మిన్‌ న లీయతే కుంభ ఇవాంబరం స్వయమ్‌ 1 136 అది పుట్టదు. గిట్టదు, పెరుగదు, తరుగదు, ఎట్టి వికారమును పొందదు. అది నిత్యమైనది. శరీరము లయమును పొందినను కడవ పగిలిన పిమ్మట తద్గతమైన యాకాశమువలె లయమును పొందకుండును.

కశ వివేక చూడామణి ప్రకృతి వికృతి భిన్న శ్ళుద్దబోధస్వరూప: సదసదిదమశేషం భాసయన్నిర్విశేషః | విలసతి పరమాత్మా జాగ్రదాదిప్వవస్తా స్వహమహమితి సాక్షాత్‌ సాక్షిరూపేణ బుద్దే; 1 137 ప్రకృతి కంటెను, దాని వికారముల కంటెను భిన్నుడై, శుద్దజ్ఞాన స్వరూపుడైయుండు ఆ నిర్విశేష పరమాత్మ సత్తును, అసత్తును సర్వమును ప్రకాశింపజేయుచు. జా[గ్రదాద్యవస్థ్టలయందు. 'నేను నేను అను అహంభావముచేత సాక్షాత్తు బుద్ధికి సాక్షిగా విరాజిల్లు చుండును. నియమితమనసా త్వం స్వమాత్మానమాత్మ న్యహమహమితి. _ సాక్షాద్విద్ది బుద్దిప్రసాదాత్‌ | జనిమరణతరంగాపారసంసారసింధుం ప్రతర భవన కృతార్గో బ్రహ్మరూపేణ సంస్థః ॥ 138 సంయతచిత్తుడవై నీవు ఈ యాత్మను బుద్ది ప్రసన్నముగా నున్నవేళ 'ఇది నేను” అని నీ యంతఃకరణమునందు ప్రత్యక్షముగా అనుభవమునకు దెచ్చికొనుము. ఈవిధముగా జనన మరణరూపతరంగ సంకులమైన యీ యపార సంసారసము[ద్రమును తరించిపొమ్ము! బ్రహ్మ రూపమందు నెలకొనియుండి కృతార్ధ్ణుడవు కమ్ము. అధ్యాసము అత్రానాత్మన్యహమితి మతిర్భంధ ఏష్లో-స్య పుంసః ప్రాప్తో జ్ఞానాజ్జననమరణ క్రేశసంపాతహేతు: | యేనైవాయం వపురిదమసత్సత్యమిత్యాత్మబుద్ద్యా పుష్యత్యుక్షత్యవతి విషయైస్తంతుభి: కోశకృద్వత్‌ ॥ 139 పురుషునకు ఆత్మ కాని వస్తువులయందు 'అహం= నేను" అను ఆత్మబుద్ది కలుగుటయే జననమరణ రూపములగు క్రేశములను

వివేక చూడామణి 55 గలిగించునదియు, అజ్ఞానము వలన (ప్రాప్రమగునట్టిదియు నగు బంధనము. దీని మూలముగానే జీవుడు అసత్తగు ఈ శరీరమును సత్యమని యొంచి యిందు ఆత్మబుద్ది కలుగగా తంతువులతోడి (దారాలు) పట్టుపురుగువలె దీనిని పోషించుటకు, మార్దనము చేయుటకు, రక్షించుటకును ఇచ్చగించుచున్నాడు. ఆత్మస్మింస్తద్చుద్ది: ప్రభవతి నిమూఢస్య తమసా

వివేకాభావాద్వై స్ఫురతి _భుజగే రజ్ఞుధిషణా | __తతో£_నర్ధవ్రాతో నిపతతి సమాదాతురధిక స్తతోయో౭సద్రాహః స హి భవతి బంధ: శృణు సఖే ॥ 140 విశేష మూఢత్వము గలవానికి తమోగుణము కారణముగానే, అది కాని దానియందు అది యను బుద్ధి కలుగును. వివేకము లేకపోవుటచేతనే రజ్ఞుివునందు సర్పబుద్ది కలుగుచున్నది. ఇట్టి బుద్ధి గలవానిని అనేక విధముల అనర్హములు చుట్టుముట్టును. కాబట్టి ఓమిత్రమా! ఈ అసద్ర్దాహమే (అసత్తును సత్యముగా భావించుటయే) బంధనము. అఖండనిత్యాద్వయబోధశక్త్యా స్ఫురంతమాత్మానమనంతవైభవమ్‌ సమావృణోత్యావృతిశక్తి రేషా తమోమయీ రాహురివార్కబింబమ్‌ 1 14 అఖిండము, నిత్యము, అద్వయము నగు బోధశక్తివలన స్పురించునట్టి అఖండైశ్సర్య సంపన్నమైన యాత్మతత్మ్యమును తమోమయమగు ఆవరణశ్రక్తి సూర్యమండలమును రాహువు (క్రమ్మివేయు విధముగా (క్రమ్మివేయును. తిరోభూతే స్వాత్మన్యమలతరతేజోవతి పుమా ననాత్మానం మోహాదహమితి శరీరం కలయతి । తతః కామక్రోధప్రభృతిభిరముం బంధనగుణి: పరం విక్షేపాఖ్యా రజస ఉరుశక్తిర్యథయతి ॥ 142

56 వివేక చూడామణి

అత్యంత నిర్మలము, తేజోమయము నగు ఆత్మతత్త్యమును తిరోహీతము (అదృశ్యము) కాగా పురుషుడు ఆత్మకంటె భిన్నమైన శరీరమును మోహవశమున నేను నేను' అని భావింప నారంభించును. అప్పుడు రజోగుణసంబంధమైన విక్షేపనామకమగు శక్తి కామ(క్రోధాదులను బంధనహేతువులగు గుణములచేత దానిని వ్యథితుని జేయనారంభించును. మహామోహగ్రాహ (గ్రసన గలితాత్మావగమనో

ధియో నానావస్నాః స్వయమభినయంస్తద్గుణతయా । అపారే సంసారే విషయవిషపూరే జలనిధౌ

నిమజ్ఞూన్మజ్ఞ్యాయం భ్రముతి కుమతి: కుత్పితగతిః ॥ 143

అప్పుడు ఈ జీవుడు కుమతియై, కుత్సితములైన గతులు కలవాడై విషయములను విషముతో నిండియున్న యీ మహాసంసార సము([ద్రమునందు మునుగుచు, తేలుచు మహామోహ మనెడు మొసలి బారికి జిక్కి ఆత్మజ్ఞానమంతరించిపోవగా బుద్ది, గుణములను అభిమానించువాడై తదీయములైన వివిధావస్థ్టలను అభినయించుచు పరిభ్రమించుచుండును. భాను ప్రభాసొజ్జనితా భపంక్తి:

భానుం తిరోధాయ విజ్బంభతే యథా | ఆత్మోదితాహంకృతిరాత్మతత్త్వం తథా తిరోధాయ విజ్బంభతే స్వయమ్‌ ॥ 144

సూర్యుని తేజస్సువలన ఆవిర్భవించిన మేఘపంక్తి యా సూర్యుని (క్రమ్మివేయును. అట్టే ఆత్మనుండి యావిర్భూతమైన యహంకారము ఆ యాత్మనే యాచ్చాదించుచుండును.

వివేక చూడామణి 5 ఆవరణశక్తి - విక్షేపశక్తి

కబళితదిననాథే దుర్దినే సాంద్రమేఘైః:

వ్యథయతి హిమరుంరూవాయురు[గ్రో యథైతాన్‌ | అవిరతతమసాత్మన్యావృతే మూఢబుద్దిం

న్లపయతి బహుదుఃఖైస్తీవవిక్లేప శక్తి ॥ 145

దినమంతయు ఆకాశము మేఘావృతమై యున్నచో ఆ దినము దుర్పినమనబడును. అట్టి దుకినమందు దట్టమైన మేఘములచేత సూర్యుడు ఆచ్చాదితుడైపోయిన వేళ దుస్పహమైన చలితో కూడిన తుఫాను గాలి యెల్లరను పీడించును. అట్లే నిరంతరము బుద్ది తమోగుణాచ్చన్నమైపోయిన వేళ మూఢ పురుషుని విక్షేపశ్తి వివిధములైన వ్యథలను గలిగించి పీడించును. ఏతాభ్యామేన శక్తిభ్యాం బంధ: పుంసస్పమాగతః । యాభ్యాం విమోహితో దేహం మత్వాత్మానంభ్రమత్యయమ్‌ ॥ 146

ఆవరణశక్తి విక్షేపశక్తి యనబడు ఈ రెండు శక్తుల వలననే మానవునకు బంధనము ప్రాప్తించుచుండును. వీనివలననే మోహితుడై యతడు ఈ శరీరమునే ఆత్మగా భావించుకొని సంసారచ[క్రమందు చిక్కుకొని పరిభ్రమించుచుండును.

బంధ నిరూపణము

బీజం సంసృతిభూమిజస్య తు తమో దేహాత్మధీరంకురో

రాగః పల్లనమంబు కర్మ తు వపుః స్కంధో£సవః శాఖికాః | అగ్రాణీంద్రియసంహతిశ్చ విషయా: పుష్పాణి దుఃఖం ఫలం

నానాకర్మసముద్చవం బహువిధం భోక్తా2త్ర జీవః ఖగః ॥ 147

ఈ సంసారమును ఒక మహావృక్షము అని భావించుకొన్నచో దానికి విత్తనము అజ్ఞానము. దేహమునే ఆత్మగా భావించుట అంకురము. అనగా మొలక. రాగము అనగా అనురక్తి ఆకులు. కర్మ నీరము.

క వివకచూుడామలి శరీరము (మ్రాను. ప్రాణములు శాఖలు, ఇం(ద్రియములు అ(గ్రభాగములు అనగా చివుళ్ళు. విషయములు పుష్పములు. దుఃఖమే ఫలము. అదియు నానావిధకర్మల వలన ఆవిర్భవించినది. జీవుడే ఆ ఫలము నారగించుపక్షి, (సంసార వృక్షము అజ్ఞానుల విషయమై యిట్లు వర్షింపడినది. ఈ శ్చ్ఞోకమందు ప్రయోగింపబడిన తు శబ్దము వలన తత్త్యవేత్తలకు నిదియే సతృ్సల వృక్షముగా (క్రింది శ్ఞోకము వలన (గ్రహింపదగును.) “ఆనందమూల గుణపల్లవ తత్తశాకా వేదాంత పుష్ప్రఫలమోక్ష రసాది పూర్ణమ్‌, చేతో విహంగ హరితుంగ తరుం విహాయ సంసారశుష్కవిటపేవద కిం రతో౭సి.” | అజ్జానమూలో£_ యమనాత్మబంధో నైసర్గికో£_. నాదిరనంత ఈరిత: జన్మాప్యయవ్వాధిజరాదిదు:ఖ ప్రవాహపొతం జనయత్యముష్య ॥ 148 అజ్ఞానజనితమైన యీ అనాత్మబంధనము స్వాభావికము, అనాది, అనంతమునైనదని చెప్పబడినది. ఇదియే జీవునకు జనన-మరణ-జరా- వ్యాధిరూపమగు దుఃఖముల '్రవాహమును సృష్టించుచుండును. ఆత్మానాత్మ వివేకము నాస్రైర్న శస్రైరనిలేన వహ్నినా ఛేత్తుం న శక్యో న చ కర్మకోటిభి: । వివేకవిజ్ఞానమహాసినా వినా ధాతు; ప్రసాదేన సితేన మంజునా ॥ 149 ఈ బంధనము విధాత యొక్క విశుద్దమైన కృప వలన ప్రాప్తించిన వివేకము, విజ్ఞానము అనెడు స్వచ్చము, మంజులమునగు మహాఖడ్ల్గములచేత

నివేక చూడామణి 59 పాక చుడమణ గాక మజియే యితర శస్తాస్తములచేత గాని, వాయువు చేతను, వహ్షిచేతను గాని కోటానుకోట్ల కర్మకలాపముల చేత గాని ఖండించుటకు గాని నివర్తింపబేయుటకు గాని సాధ్యము కాదు. శ్రుతిప్రమాతైకమతేః స్వధర్మ

నిష్టా తయైవాత్మవిశుద్దిరస్య । విశుద్దబుద్ధిః పరమాత్మవేదనం తేనైవ సంసారసమూలనాశనమ్‌ ॥ 150

ఎవనికి (శ్రుతి ప్రామాణ్యమందు దృఢమైన నిశ్చయబుద్ది యుండునో వానికే ధర్మ నిష్ట కలుగును. దాని వలననే వానికి చిత్తశుద్ది (ప్రాప్తించును. చిత్తము శుద్దమై యున్నవానికే పరమాత్మ జ్ఞానము కలుగును. ఆ జ్ఞానము వలననే సంసారమను వృక్షము సమూలముగా నశించును. కోశ్రైరన్నమయాద్యైః పంచభిరాత్మా న సంవృతోభాతి ; నిజశక్తిసముత్పన్నై:ః శైవాలపటలైరివాంబు£_ వాపీస్టమ్‌ ॥ 151

అన్నమయకోశము మున్నగు కోశముల చేత నావరింపబడి యుండి యాత్మ, స్వశక్తిచేతనే ఆవిర్భవించిన నాచు మున్నగువాని సమూహము చేత కప్పబడిన నీటివలె పైకి భాసించకుండును. తచ్చెవాలాపనయే సమ్యక్‌ సలిలం ప్రతీయతే శుద్దమ్‌ । తృష్లాసంతాపహరం సద్యః సౌఖ్యప్రదం పరంపుంసః ॥ 152 పంచానామపి కోశానామపవాదే విభాత్యయం శుద్ధః | నిత్యానందైకరస: ప్రత్యగ్రూప: పరస్ప్వ్యయంజ్యోతి: ॥ 153

ఆ నాచు మున్నగువానిని పూర్తిగా తాలగించుటతోడనే మానవుల దప్పిక సంబంధమగు తాపమును హరించి తత్కాలమందే పరమ సుఖమును గలిగింపగల నీరము స్పష్టముగా గోచరింపసాగును. అట్టే అయిదు కోశములును తొలగించబడిన మీదట ఆ శుద్దము, నిత్యానందైకరస స్వరూపము, అంతర్యామి స్వయం'(ప్రకాశమునగు పరమాత్మ భాసించ నారంభించును.

60 వివేక చూడామణి ఆత్మానాత్మవివేకః కర్తవ్యో బంధముక్తయే విదుషా । తేనైవానందీ భవతి స్వం విజాయసచ్చిదానందమ్‌ ॥ 154 బంధవిముక్తిని కోరి విద్యాంసుడైనవాడు ఏది ఆత్మ? ఏది యనాత్మ? అను వివేచనము చేయవలెను. ఆ వివేకము వలననే తనను సచ్చిదానంద రూపునిగా దెలిసికొని యతడు ఆనందమును పొందును. ముంజాదిషీకామివ దృశ్యనర్గాత్‌ ప్రత్యంచమాత్మానమసంగమక్రియమ్‌ | వివిచ్య తత్ర (ప్రవిలాష్య సర్వం తదాత్మనా తిష్టతి యస్ప ముక్తః ॥ 155 ముంజుగడ్డి నుండి యీనెను వేర్పరచు విధముగా అసంగము, అ(క్రియము నగు ఆత్మను (ప్రత్యగాత్మను) దృశ్యవర్గమునుండి వేరుచేసి సర్వమును అందు లయమొనర్శ్భి యొవడు ఆత్మ భావమునందు నెలకొని యుండునో అతడే ముక్తుడు. అన్నమయ కోశము దేహోల_యమన్నభవనో౭_న్నమయస్తు కోశ; చాన్నేన జీవతి వినశ్యతి తద్విహీన: | త్వక్‌ చర్మమాంసరుధిరాస్థిపురీషరాశి ర్నాయం స్వయం భవితుమర్హతి నిత్యశుద్ద:ః ॥ 156 అన్నము వలన ఆవిర్భవించినదగు ఈ శరీరమే అన్నమయకోశము. ఇది అన్నము వలననే జీవించును. అది లేకున్న నశించును. త్వక్కు, చర్మము, మాంసము, రుధిరము, ఎముకలు, మలము మున్నగువాని సమూహమగు నిది నిత్యశుద్దమగు ఆత్మ కాజాలదు. పూర్వం జనేరపి మృతేరపి నాయమస్తి జాతః క్షణం క్షణగుణో£_నియతస్వ్యభావ: |

టావివేకచూడామడి నైకో జడశ్చ ఘటవత్‌ పరిదృశ్యమానః స్వాత్మాకథం భవతి భావవికారవేత్తా ॥ 157 ఇది జననమునకు ముందును లేదు. మృత్యువునకు పరమందును ఉండదు. ఇది క్షణములో పుట్టుకొని వచ్చునట్టిది. క్షణికమైన గుణము గలట్టిది. అస్థిరమైన స్వభావము కలది. అనేక తత్త్యముల సంఘాతమిది. ఇది జడమగునది. ఘటము (కడవ) వలె కానవచ్చునది. ఇది భావవికారములను ఎరుగగల మన యాత్మ ఎట్టు కాగలదు? పాణిపాదాదిమాన్‌ దేహో నాత్మ వ్యంగే£పి జీవనాత్‌ । తత్తచ్చక్తేరనాశాచ్చ న _ నియమో నియామకః ॥ 158 కాలుసేతులు గల యీ శరీరము ఆత్మ కాజాలదు. ఏలయనగా అంగభంగమైనను తన శక్తి నశింపక పురుషుడు సజీవుడుగనే యుండుచున్నాడు. అంతియే కాదు. ఈ శరీరము నియమింపబడునది (శాసింపబడునది) ఏది శాసింపబడునో అది శాసించునట్టిదగు ఆత్మ యెట్లు కాగలదు? దేహతద్ధర్మ తత్కర్మతదవస్టాదిసాక్షిణ: | స్వత _ ఏవ స్వతస్సిద్ధం తద్వైెలక్షణ్యమాత్మన: ॥ 159 దేహమునకు, దాని ధర్మమునకు, కర్మమునకు, దాని యవస్టలకును సాక్షియై యుండునది యగు ఆత్మ దానికంటె (ఆ దేహముకంటె) భిన్నమై వేరుగా ఉండునది యని స్వయముగనే తెల్లమగుచున్నది. శల్యరాశిర్మాంసలిప్తో మలపూర్ణో౭ తికళశ్మల: | కథం భవేదయం _ వేత్తా స్వయమేతద్విలక్షణ: ॥ 160 ఎముకల ్రోవై మాంసపరిస్టతమై, మలపూరితమై, యత్యంత కుత్సితమై యుండునట్టి యీ దేహము తనకంటె భిన్నమై తనను తెలిసికొనగలుగునట్టిది యెట్టు కాగలదు?

62 వివేక చూడామణి త్వజ్మాంస మేదో౭_స్థిపురీషరాశా వహంమతిం మూఢజన:ః కరోతి । విలక్షణం వేత్తి విచారశీలః నిజస్వరూపం పరమార్ధభూతమ్‌ ॥ 161 త్వక్కు, మాంసము, మేదస్సు (క్రొవ్వు), ఎముకలు, మలము అనువాని 'ప్రోవైన యీ శరీరమునందు మూఢజనులు మాత్రమే నేను అను బుద్దిని కల్పించుకొందురు. విచారణశీలుడైన పురుషుడు తన పారమార్థిక స్వరూపుమును దీనికంటె భిన్నమైనదనియే భావించును. దేహో£_ హమిత్యేవ జడస్య బుద్ది ర్లేహే చ జీవే విదుషస్వహంధీః | వివేకవిజానవతో మహాత్మనో బ్రహ్మాహమిత్యేవ మతిస్పదాత్మని 1 162 జడులైన పురుషులకు దేహమందు *“ఈదేహమును నేను' అను అహంబుద్ది కలుగును. ఆ యహం బుద్ధి విద్యావంతునకు జీవుని యందుండును. వివేకము, విజ్ఞానము గల మహాత్మునకు సత్యమైన ఆత్మయందే “నేను బ్రహ్మమును” అను అహంబుద్ది యుండును. అత్రాత్మబుద్దిం త్యజ మూఢబుద్దే త్వజ్మాంసమేదో౭ స్థిపురీషరాశౌ । సర్వాత్మని బ్రహ్మణి నిర్వికల్పే కురుష్వ శాంతిం పరమాం భజస్వ 1 163 ఓరి మూఢుడా! ఈ త్వక్కు, మాంసము, మేదస్సు (క్రొవ్వు), ఎముకలు, మలము మున్నగువాని సమూహమందు ఆత్మబుద్దిని వీడి సర్వాత్ముడైన నిర్వికల్ప్వబ్రహ్మమునందు మాత్రమే ఆత్మబుద్ధ్దిని కలిగియుండి పరమశాంతిని పొందుము!

వివేక చూడామణి 63 నిక చూడామణి ౯ దేహేంద్రియాదావసతి 'భమోదితాం

విద్య్వానహంతాం న జహాతి యావత్‌ | తావన్న తస్యాస్తి విముక్తివార్తా ప్యస్వేష వేదాంతనయాంతదర్శీ ॥ 16% ఎద్వాంసుడైన పురుషుడు అసత్తు అయిన దేహేంద్రియాదికమందు (భ్రాంతిమూలకముగా గల్షిన అహంకార బుద్దిని వీడనంతవరకు అతడు ఎంత వేదాంత సిద్దాంతముల పారమును జూచినవాడైనను, వానికి మోక్షము కలుగునన్న మాటయే లేదు. ఛాయాశరీరే ప్రతిబింబగాత్రే యత్స్వప్నదేహే హ్ప్‌ది కల్ప్సితాంగే | యథాత్మబుద్ధ్దిస్తన నాస్తి కాచిత్‌ జీవచ్చరీరీ చ తథైవ మా౭స్తు ॥ 165 ఛాయా (నీడ రూపంలో ఉన్న) శరరీమందు, (ప్రతిబింబరూప శరీరమునందు, మనస్సులో కల్పించుకొన్న శరీరమునందును నీక్తు ఆత్మబుద్ది ఎట్టు లేదో అట్లే సజీవ శరీరమందు కూడ ఉండరాదు. దేహాత్మధీరీవ నృణామసిద్ధ్యాం

జన్మాదిదు:ఃఖ ప్రభవస్య బీజమ్‌ |; యతస్తతస్త్వ్వం జహి తాం ప్రయత్నాత్‌

త్యక్తే తు చిత్తే న పునర్భవాశా 1 166

ఏల యనగా దేహాత్మ బుద్ధియే అసద్బుద్ది. అదియే మానవులకు

జన్మాది దుఃఖములు గలుగుటకు కారణమగునది. కావున దానిని

ప్రయత్నపూర్వకముగా వదలివేయుము. ఆ బుద్ధి అవగతమైనప్పుడు ఇక పునర్జన్మ కలుగునన్న శంకకు తావుండదు.

64 వివేక చూడామణి నవక చూడామణి 'ప్రాణమయకోశము

కర్మేంద్రియై: పంచభిరంచితో-యం ప్రాణో భవేత్‌ ప్రాణమయస్తు కోశ: । యేనాత్మవానన్నమయో౬_ న్నపూర్లః ప్రవర్తతే£_ సౌ సకలక్రియాసు ॥167 కర్మేంద్రియములు అయిదింటితోడను కూడిన యీ (ప్రాణమే ('ప్రాణమయకోశ మనబడును. దానితో కూడిన యీ అన్నమయకోశము అన్నపూరితమై తృప్ర్తిజెంది సమస్త కార్యములందును (ప్రవర్తిల్లును. నైవాత్మాపి ప్రాణమయో వాయువికారో గంతాగంతా వాయువదంతర్బ్భహిరేషః | యస్మాత్కించిత్‌ క్వాపి న నేత్తీష్టమనిష్టం స్వం వా౭న్యం వా కించన నిత్యంపరతంత్రః ॥ 168 ఈ ప్రాణమయకోశము కూడ ఆత్మకాదు. ఏలయనగా ఇది 'వాయువికారమైనది. వాయువువలెనే వెలికిపోవుచు, లోపలకు వచ్చుచునుండునది. మజియు నిత్యము పరత(ర్రితమైనది. ఇది తన యిష్టమును, అనిష్టమును ఎరుగదు. స్వకీయమును ఎరుగదు. పరకీయమును ఎరుగదు. మనోమయకోశము జ్ఞానేంద్రియాణి చ మనశ్చ మనోమయస్యాాత్‌ కోశో మమాహమితి _ వికల్పహేతు: | సంజ్ఞాదిభఖేదకలనాకలితో బలీయాం స్తత్పూర్వకోశమభిపూర్య విజ్బృంభతే యః ॥ 169 జ్ఞానేంద్రియములు, మనస్సును కూడి మనోమయకోశము అగును.

వివేక చూడామణి 65 విఎక చూడామణి ౦ ఇది నేను, నాది యనునట్టి వస్తువికల్పములకు హేతుభూతమైనది. నామాది భేదముల వలన తెలియవచ్చును. ఇది బహు బలీయమైనది. పూర్వకోశములందు పరివ్యాప్తమై యుండును. పంచేంద్రియైః: పంచభిరేవ హోత్పభిః

ప్రచీయమానో విషయాజ్యధారయా । జాజ్వల్యమానో బహువాసనేంధనై: మనోమయాగ్నిర్హహతి ప్రపంచమ్‌ ॥ 170 పంచేంద్రియములు అను అయిదుగురు హోతలచే, (హోమము చేయువారు) విషయములనెడు నేతి యాహుతుల చేత పెచ్చరిల్లజేయబడి వవిధములగు వాసనలు అను కట్టెలచేత ప్రజ్వరిల్లేయబడునట్టి యీ మనోమయాన్ని సమస్త ప్రపంచమును దగ్హము జేసివేయును. (అనగా ఇం[ద్రియములు వాసనారూపమగు ఇంధనమును వెలిగించి (ప్రకటించిన మనోమయాగ్ని యందు విషయములను ఎప్పుడు హోమము చేయునో అప్పుడు ఈ ప్రపంచము అంతయు లయమైపోవును,) న హ్యస్త్యవిద్యా మనసో౭తిరిక్తా మనోహ్యవిద్యా భవబంధహేతు; । తస్మిన్‌ వినష్టే సకలం వినష్టం విజ్బృంభితే£_స్మిన్‌ సకలం విజ్బృంభతే 11 క్షే71 మనస్సు కంటె భిన్నమైన అవిద్య యేదియును లేదు. మనస్సే భవబంధమునకు హేతుభూతమైన అవిద్య. అది నశించినచో సర్వము నశించి పోవును. అది విజ్బంభించినచో సర్వము ప్రతీయమానము కాసాగును. స్వప్నే౭_ర్ధశూన్యే సృజతి స్వశక్త్యా భోక్రాదివిశ్వం మన ఏవ సర్వమ్‌ । తదైవ జాగ్రత్యపి నో విశేష స్తత్సర్వ మేతన్మనసో విజృంభణమ్‌ ॥ 172 910 ౪1౪612 01౦062%జ)1 (గ౦1౪8)560[100_3£0%4

66 వివేక చూడామణి ఏ పదార్థమును లేని స్వష్టమందు మనస్సే స్వశక్తి చేత భోకృృభోగ్యాది సమస్త వస్తు ప్రపంచమును రచించును. అట్టే జాగ్రద్దశయందు కూడ విశేషము ఏదియు నుండదు. కావున ఈ సర్వమును మనస్సు యొక్క విజృంభణమే. సుషుప్తికాలే మనసి ప్రలీనే నైవాస్తి కించిత్సకలప్రసిద్దేః | అతో మనఃకల్పిత ఏవ పుంసః సంసార ఏతస్య న వస్తుతో౭స్తి ॥ 173 సుషుప్తికాలమందు మనస్సు లీనమైపోవును. ఆకారణమున ఆ సమయమున ఏ ప్రపంచమును ఉండదు అన్న విషయము ఎల్లరును ఎజీగినదే. కావున జీవునకు ఈ సంసారము మనస్సు యొక్క కల్పనా స్వరూపమే యగును. కాని వస్తుతః అది యున్నది కాదు. వాయునా నీయతే. మేఘ: పునస్తేనైవ నీయతే । మనసా కల్పతే బంధో మోక్షస్తేనైన కల్ప్యతే ॥ 174 మేఘము వాయువుచేత కావించబడును. మరల ఆ వాయువు చేతనే కొనిపోబడును. అట్లే మనస్సు బంధమును గల్సించును ఆ మనస్సే మోక్షమును కలుగజేయును. దేహాది సర్వవిషయే పరికల్స్య రాగం బధ్నాతి. తేన పురుషం పశువద్గుణేన । వైరస్యమథత్ర విషవత్సు విధాయ పశ్చాత్‌ ఏనం విమోచయతి. తన్మన _ ఏవ బంధాత్‌ ॥ 175 ఈ మనస్సే దేహాదులగు ఎల్ల విషయములందును రాగమును గల్సించి వాని మూలమున త్రాటితో పశువును వలె పురుషుని బంధించివేయును. పిమ్మట విషతుల్యములగు ఆ విషయములందు విరసత్వమును గలిగించి వానిని బంధవిముక్తుని గావించును. 910 1౪6124 ౮౧౦౦౮2౧201 (౧61026)_560[1080_3_940%

వివేక చూడామణి 67 తస్మాన్మనః కారణమస్య జంతో; బంధస్య మోక్షస్య చ వా విధానే। బంధస్య హేతుర్మలినం రజోగుణై: మోక్షస్య _ శుద్దం విరజస్తమస్కమ్‌ ॥ 176 కాబట్టి జీవునకు బంధమును గాని, మోక్షమును గాని కలిగించుటకు కారణభూతమైనది మనస్సే. రజోగుణము చేత మలినమై యున్న దశలో ఇది బంధనమునకు కారణమగును. రజోగుణ, తమోగుణ విరహితమై శుద్దసత్త గుణమయమైయున్న దశలో మోక్షము గలిగించుటకు కారణభూతమగును. వివేకవైరాగ్యగుణాతిరేకాః శుద్దత్వమాసాద్య మనోవిముక్షై । భవత్యతో బుద్దిమతో మముక్షో స్తాభ్యాం దృఢాభ్యాం భవితవ్యమగ్రే ॥ 177 వివేకము, వైరాగ్యము తీవ్రతరములు కాగా శుద్దత్వమును పొందిన మనస్సు ముక్తికి కారణమగును. కాబట్టి మోక్షాపేక్ష గల బుద్దిమంతుడు తొలుత ఈ రెండింటిని (జ్ఞానవైరాగ్యములను) బలపరచుకొనవలెను. మనో నామ మహావ్యాఘో విషయారణ్యభూమిషు । చరత్యత్ర న గచ్చంతు సాధవో యే ముముక్షవః ॥ 178 మనస్సు అను భయంకరమైన పెద్దపులి విషయముల అరణ్యమునందు సంచారము చేయుచున్నది. మోక్షము నపేక్షించు సాధుజనులారా! ఆ యెడకు వెడలకుడు! మనః ప్రసూతే విషయానశేషాన్‌ స్టూలాత్మనా సూక్ష్మతయా చ భోక్తుః | శరీరవర్ణాశమజాతిభేదాన్‌ గుణక్రియాహేతుఫలాని నిత్యమ్‌ 1 1709

68 వివేక చూడామణి మనస్సే భోక్త కొరకు నిత్యము స్టూలములు, సూక్ష్మములు నగు విషయములను, శరీరము, వర్షము, జాతి మున్నగు భేదములను, గుణము,క్రియ, హేతువు, ఫలము మున్నగువానిని పరికల్పన చేయుచుండును. అసంగచిద్రూపమముం విమోహ్య దేహేంద్రియప్రాణగుతైర్నిబధ్య । అహం మమేతి భమయత్యజస్రం నునః స్వకృత్యేషు ఫలోపభుక్తిషు ॥ 180 అసంగము, చిద్రూపమునగు ఆత్మను మోహింపజేసి, దీనిని దేహము, ఇంద్రియములు, (ప్రాణములు మున్నగు గుణముల చేత బంధించి యామనస్సే వీనిని నేను, నాది యను భావమును గలిగించి స్వకీయములైన కర్మలందు వాని ఫలానుభవములందును తగుల్కొనజేసి (జనన మరణ రూప సంసార చక్రమందు) త్రిప్పుచుండును. అధ్యాసదోషాత్పురుషస్య సంసృతిః అధ్యాసబంధస్వమునైవ కల్సితః | రజస్తమోదోషవతో౭_ వివేకినో జన్మాదిదుఃఖస్య నిదానమేతత్‌ ॥ 181 అధ్యాసదోషము కారణముగానే (అది కాని దానియందు అదియను భావన చేయుట అధ్యాస మనబడును) పురుషునకు జననమరణరూప సంసారము (ప్రాప్రమగుచుండును. ఈయధ్యాస బంధము ఈ మనస్సు చేత కల్పించడబడినదే. రజోగుణ తమోగుణ దోషపూరితుడు, వివేకహీనుడునగు పురుషునకు ఈ అధ్యాసదోషమే జన్మాది దుఃఖములు కలుగుటకు మూల కారణము. అతః _ ప్రాహుర్మనో£_విద్యాం పండితాస్తత్రదర్శిన: యేనైవ భ్రామ్యతే విశ్వం వాయునేవాభమండలమ్‌ ॥ 182

వివేక చూడామణి 69 కావున తత్మ్యద్రష్టలగు పండితులు మనస్సునే అవిద్యయని పేర్కొన్నారు. దాని మూలముననే వాయువుచేత మేఘమండలము వలె ఈ సమస్త విశ్చము త్రిప్పబడుచున్నది. తన్మనశ్నోధనం కార్యం ప్రయత్నేన మముక్షుణా । విశుడ్దే సతి చైతస్మిన్ముక్తి: కరఫలాయతే ॥ 183 మోక్షాపేక్ష గలవాడు ఆ మనస్సును ప్రయత్నపూర్వకముగా శోధించి పరిశుద్దము గావించుకొనవలెను. అది పరిశుద్ధమైన మీదట పురుషునకు ముక్తి కరతలామలకమగును. మోక్షైకసక్త్యా విషయేషు రాగం నిర్మూల్య సంన్యస్య చ సర్వకర్మ | స్యవృద్దయా యః శ్రవణాదినిష్టో రజస్వ్వభావం స ధునోతి బుద్దేః 1 184 మోక్షాపేక్ష గలిగియుండి విషయముల యందలి ప్రీతిని నిర్మూలించుకొని, సర్వకర్మ పరిత్యాగము గావించి శుద్ధమైన (శ్రద్ధ వహించి (శ్రవణాదుల యందు తత్పరుడై యుండువాడు తన బుద్దిని పట్టియున్న రజోగుణమయమైన (చంచలమైన) స్వభావమును నశింపజేసికొన్న వాడగును. మనోమయో నాపి భవేత్సరాత్మా హ్యాద్యంతవత్వాత్పరిణామిభావాత్‌ | దుఃఖాత శకత్వాద్విషయత్వహేతో: ద్రష్టా హి దృశ్యాత్మతయా న దృష్టః ॥ 185 ఆది, అంతమును గలది, పరిణామలక్షణము గలది, దుఃఖాత్మకమైనది, విషయరూపమైనదియు అయిన కారణమున మనోమయకోశము కూడ పరాత్మ కాజాలదు. కారణము ఏమన టద్రష్ట(చూచువాడు) ఎన్నడును దృశ్యరూపమున చూడబడలేడు.

70 వివేక చూడామణి విజ్ఞానమయకోశము బుద్దిర్చుద్ధీంద్రియైస్పార్ధం సవృత్తిః కరృలక్షణ: । విజ్ఞానమయకోశః స్యాత్పుంసః సంసారకారణమ్‌ ॥ 186 జ్ఞానేంద్రియములతోడ వృత్తియుక్తమై యున్న బుద్దియే కర లక్షణముగల విజ్ఞానమయ కోశము. ఇది పురుషుని జననమరణరూప సంసారమునకు కారణమగునట్టిది. అనువ్రజచ్చిత్రృతిబింబశక్తి: విజ్ఞానసంజ్ఞ: ప్రకృతేర్వికారః | జ్ఞాన క్రియావానహమిత్యజ(్రం దేహేంద్రియాదిష్వభిమన్యతే భృశమ్‌ ॥ 187 చిత్తమును, ఇం(ద్రియాదులను అనుగమించునట్టి చేతనము యొక్క ప్రతిబింబశక్తి విజ్ఞానమను పేరు గల ్రకృతిసంబంధమగు వికారము. అది 'నేను జ్ఞానము కలవాడను, (క్రియావంతుడను' అను నట్టి యభిమానమును దేహేంద్రియాదులయందు నిత్యము కలుగజేయుచుండును. అనాదికాలోలి యమహం స్వభావో జీవస్పమస్తవ్యవహారవోఢా । కరోతి కర్మాణ్యపి పూర్వవాసనః పుణ్యాన్యపుణ్యాన్యపి తత్సలాని 1 188 భుంక్తే విచిత్రాస్వపి యోనిషు వ్రజన్‌ ఆయాతి నిర్యాత్యథ ఊర్హ్యమేషః । అస్వైవ విజ్ఞానమయస్య జాగ్రత్‌ స్వష్నాద్యవస్తా సుఖదు:ఖభోగ: ॥ 189

వివేక చూడామణి 71 న త దేహాదినిష్టాశమధర్మకర్మ

గుణాభిమానం సతతం మమేతి । విజ్ఞానకోశోల యమతిప్రకాశః ప్రకృష్టసాన్యిధ్యవశాత్పరాత్మన: । అతో భవత్యేష ఉపాధిరస్య

యదాత్మధీస్స్పంసరతి ('భ్రమేణ ॥ 190

నేను అనునట్టి స్వభావము కల యీ విజ్ఞానమయకోశమే అనాది కాలీనుడగు జీవుడు. ఇతడు లోకసంబంధమగు వ్యవహారములను నిర్వహించువాడు. తన పూర్వవాసనను అనుసరించి యితడు పుణ్యపాపమయములైన కర్మలను ఎన్నిటినో ఆచరించుచు, వాని ఫలములను అనుభవించుచు విచిత్రములైన యోనులయందు పరిభ్రమించుచు ఒకప్పుడు క్రిందకు, మతియొకప్పుడు మీదకు వచ్చుచు పోవుచు నుండును. జా[గ్రదవస్ట్ర స్వప్నావస్థ మున్నగు అవస్థలు, సుఖదుఃఖాది భోగములు, దేహాదులందు ఆత్మాభిమానము, ఆ(శ్రమాదుల ధర్మకర్మములు, గుణములకు సంబంధించిన అభిమానము, మమకారము మున్నగునవి యన్నియు ఈ విజ్ఞానమయకోశమునందే యుండును. ఇది యాత్మకు బహు చేరువగా నున్నది అగుటచేత మిక్కిలి ప్రకాశమయమైనది. కావున ఇది దీని యుపాధి. ఇందు భ్రాంతి వశమున ఆత్మబుద్ది వహించియే యితడు జననమరణ రూపసంసార చక్రమందు తగుల్కొనుచుండును.

ఆత్మకు ఉపాధితోడ సంబంధము లేకుండుట యోఓ౬యం విజ్ఞానమయ: ప్రాణేషు హృది స్ఫురత్వయంజ్యోతిః కూటస్థస్సన్నాత్మా కర్తా భోక్తా భవత్యుపాధిస్థః 1 191

స్వయం ప్రకాశము, విజ్ఞానమయమునై హృదయము లోపల 'ప్రాణములందు స్ఫురించునట్టి తత్త్యము యేది కలదో అది కూటస్టమైన (నిర్వికారమైన) యాత్మయై యుండి కూడ ఉపాధివశమున కర్తయు, భోక్తయునగుచున్నది.

72 వివేక చూడామణి స్వయం పరిచ్చేదముపేత్య బుడ్జ స్తాదాత్యదోషేణ పరం మృషాత్మనః | సర్వాత్మకస్పన్నపి వీక్షతే స్వయం స్వతః పృథక్షేన మృదో ఘటానివ ॥ 192 ఆ పరాత్ముడు మిథ్యాబుద్దిచేత పరిచ్చిన్నుడై దానితోడ ఏకీభవించుటయను దోషము కారణముగా తాను సర్యాత్మకుడై యుండి కూడ మట్టినుండి పుట్టిన కడవయు మట్టియు ఒక్కటియే మైనను భిన్నముగా చూడబడు విధమున తన రూపమే యగుదానిని తనకంటె భిన్నముగా చూచుచున్నాడు. ఉపాధిసంబంధవశాత్సరాత్మా హ్యుపాధిధర్మా ననుభాతి తద్గుణ: । అయోవికారానవికారినహ్నివత్‌ సదైకరూపో౭_పి పరస్ప్యభావాత్‌ ॥ 193 ఆ పరాత్ముడు స్వరూపము చేత సర్వదా ఏకరూపుడు. అయినను ఉపాధితో గల సంబంధము కారణముగా దాని గుణములతోడ గూడియున్నవానివలె ఉండి దాని ధర్మములతోనే ప్రకాశించుచుండును. ఎట్లనగా ఇనుము యొక్క విభిన్న స్వరూపాలలో వ్యాపించిన అవికారియగు నగ్ని వానితో సమానముగనే ప్రకాశించుచుండును. ముక్తి యెట్లు కలుగును? శిష్య ఉవాచ భ్రమేణాప్యన్యథా _ వాస్తు _ జీవభావః పరాత్మనః | తదుపాధేరనాదిత్వాన్నానాదేర్నాశ ఇష్యతే ॥ 194 శిష్యుడు ఇట్లు పలికెను - “గురుదేవా! భ్రాంతి చేత ననుడు లేక వేరు కారణము చేత ననుడు. ఎట్టయిన నేమి? పరమాత్మకు జీవభావము

వివేక చూడామణి 73 ప్రాప్తించినది కదా! దాని యుపాధి యనాదియైనది కదా! అనాదిభైన వస్తువునకు నాశము కలుగనేరదు కదా! అతో£_స్య జీవభావో౭పి నిత్యో భవతిసంస్పతిః | న నివర్తేత తన్మోక్ష; కథం మే శ్రీగురో వద ॥ 195

కాబట్టి యాత్మకు జీవభావము కూడ నిత్యమే యగును. అట్టి దశలో దీనికి జననమరణరూప సంసారచక్రము ఎన్నటికిని నివృత్తమగుట సంభవమే కాదు. అట్టి యెడ దీనికి మోక్షము ఎట్టు కలుగునో సెలవిండు!” ఆత్మ జ్ఞానమే ముక్తికి ఉపాయము శ్రీగురురువాచ సమ్యక్పృష్టం త్వయా విద్వన్‌ సావధానేన తచ్చుణు | ప్రామాణికీ న భవతి భ్రాంత్యా మోహితకల్పనా ॥ 196 గురువు ఇట్టు బదులు పలికెను - “వత్సా! నీవు బహుబుద్దిమంతుడవు. మంచి విషయమును అడిగితివి. సావధానమనస్కుడవై యాలకింపుము. చూడుము! మోహ(గ్రస్తుడైన పురుషుడు (భ్రాంతివశమున జేసికొన్న కల్పన యెన్నడును (ప్రామాణికము గాజాలదు. భ్రాంతిం వినా త్వసంగస్య నిష్క్రాయస్యనిరాకృతేః | న _ ఘటేతార్థసంబంధో నభసో నీలతాదివత్‌ ॥ 197 ఆకాశమునకు నీలత్వాది లక్షణములతోడ సంబంధము భ్రాంతి మూలకమైనది గాక వాస్తవమైనది యొట్టు కాదో అట్టే సంగరహితము, (క్రియారహితము, నిరాకారమునగు ఆత్మకు పదార్థములతోడ సంబంధము కూడ (భ్రాంతిమూలకమైనది కాని వాస్తవికమైనది కాదు. స్వస్య ద్రష్టుర్నిర్లుణస్యాక్రయస్య ప్రత్యగ్పోధానందరూపస్య బుద్దే: |

74 వివేక చూడామణి (భ్రాంత్వా ప్రాప్తో జీవభావో న సత్యో మోహాపాయే నాస్త్యవస్తుస్వభావాత్‌ ॥ 198 సాక్షి గుణరహితము, క్రియారహితము, ్రత్యగ్‌ జ్ఞానానంద స్వరూపమునగు ఆత్మయందు బుద్దియొక్క (భ్రాంతిచేతనే జీవభావము (ప్రాప్తమైనది. అది వాస్తవికమైనది కాదు. ఏలయనగా అది అవస్తురూప మగుటచేత మోహము తొలగిన మీదట స్వాభావికముగానే ఉండదు. యావద్రాంతిస్తావదేవాస్య సత్తా మిథ్యాజ్ఞానోజ్బ ంభితస్య 'ప్రమాదాత్‌ । రజ్ఞాం సర్ఫో భ్రాంతికాలీన ఏవ భ్రాంతేర్నాశే నైవ సర్ఫో౭£_పి తద్వత్‌ ॥ 199 (భ్రాంతి యున్నంతవరకు మాత్రమే రజ్ఞువునందు సర్పము తోచుచుండును. (భ్రాంతి తొలగిపోయిన మీదట ఇకసర్పము గోచరము కాదు. అట్టే భ్రాంతి యున్నంతవరకు మాత్రము ప్రమాదవశమున మిథ్యాజ్ఞానమువలన ప్రకటమైన యీ జీవభావము నిలిచియుండును. అనాదిత్వమవిద్యాయాః కార్యస్యాపి తథేష్యతే । ఉత్సన్నాయాం తు విద్యాయామావిద్యకమనాద్యపి ॥ 200 ప్రబోధే స్వప్నవత్సర్వం సహమూలం _ వినశ్యతి । లోకములో అవిద్యయు, దాని కార్యము జీవభావమునకు అనాదిత్వముగా ఎన్నబడినది. కాని నిద్ర మేలుకొన్న మీదట స్వప్నప్రపంచ మంతయు సమూలముగా ఎట్టు లుప్తమైపోవునో అట్టే జ్ఞానోదయమైన మీదట అవిద్యాజనితమైన జీవభావము అంతరించిపోవును. అనాద్యపీదం నో నిత్యం (ప్రాగభావ ఇతిస్పుటమ్‌ 1 201 అనాదేరపి విధ్వంస: ప్రాగభావస్య వీక్షిత: | ఈ జీవభావము అనాదియైనను (ప్రాగభావమువలె నిత్యము కాదు. ఏలయనగా అనాదిమైన ప్రాగభావము కూడ ధ్వంసమగుట చూడబడినది.

వివేకచూడామణి యద్చ్బుద్ధుపాధిసంబంధాత్సరికల్పిత మాత్మని ॥ 202 జీవత్వం న తతో౭న్యత్తు స్వరూపేణ విలక్షణమ్‌ । సంబంధః స్వాత్మనో బుద్దా మిథ్యాజ్ఞానపురస్సర: ॥ 203 వినివృత్తిర్భ వేత్తస్య సమ్యగ్‌జ్ఞానేన నాన్యథా | బ్రహ్మాత్మైకత్వ విజ్ఞానం సమ్యగ్‌ జ్ఞానం (శుతేర్మతమ్‌ ॥ 204 బుద్దిరూపమైన యుపాధితోడి సంబంధము వలన ఆత్మయందు ఏ జీవభావము పరికల్పితమైనదో అది స్వరూపము (ఆత్మకంటె) కంటె విలక్షణమైనది కాదు. భిన్నమైనది కాదు. బుద్దితోడ ఆత్మకు ఈ సంబంధము మిథ్యాజ్ఞాన మూలకమైనది. ఇది తగిన ఎధముగా జ్ఞానము కలిగినప్పుడే నివృత్తము కాగలదు. కాని మజియొక విధముగా కాదు. బ్రహ్మము, ఆత్మయు ఒక్కటియే అనునట్టి జ్ఞానమే వాస్తవికమైన జ్ఞానము అన్నది శ్రుతి సిద్దాంతము. (కాబట్టి బ్రహ్మాత్మైక్య జ్ఞానము కలుగుట వలన జీవభావము అంతరించును.) తదాత్మానాత్మనోస్పమ్యగ్వివేకేనైవ సిద్ధ్యతి । తతో _ వివేక; _ కర్తవ్య: ప్రత్యగాత్మసదాత్మనోః ॥ 205 ఆత్మ ఏది? అనాత్మ యేది? అనునట్టి వివేకము తగిన విధముగా కలిగినప్పుడే ఆ బ్రహ్మాత్మైక్య జ్ఞానము సిద్ధించును. కావున ప్రత్యగాత్మ, మిథ్యాత్మలను గూర్చి చక్కగా వివేచనము చేయవలెను. జలం పంకవదత్యంతం సంకాసాయే జలం స్ఫుటమ్‌ | యథా భ్యాతి తథాత్మాపి దోషాభావే స్పుటప్రభః 1 206 మిక్కిలిగా బురదతో కూడిన నీరు ఆ బురద [క్రిందకు దిగిపోవుటతో స్వచ్చముగా భాసించును. అట్లే దోషరహితమైనప్పుడు ఆత్మ కూడ స్పష్టముగా ప్రకాశింపనారంభించును.

76 వివేక చూడామణి అసన్నివృత్తౌ తు సదాత్మనా స్పుటం ప్రతీతిరేతస్య _ భవేత్రృతీచః । తతో నిరాసః కరణీయ ఏవా సదాత్మన: సాధ్వహమాదివస్తునః ॥ 207 సత్యమైన ఆత్మను గూర్చి విచారణ చేయగా అసత్తు నివృత్తమైన మీదట ఈ ప్రత్య (అంతరికమైన) గాత్మ స్పష్టముగా ్రతీతము కాసాగును. కావున అహంకారము ఆదిగాగల అసదాత్మలను తగిన విధముగా నిరసించవలెను. అతో నాయం పరాత్మా స్యాద్విజ్జాననముయశబ్దభాక్‌ । వికారిత్వాజ్ఞ్జడత్వాచ్చ పరిచ్చిన్నత్వహేతుత: | దృశ్యత్వాద్వ్యభిచారిత్వాన్నానిత్యో నిత్యో ఇష్యతే 1 208 కావున విజ్ఞానమయము అను శబ్దము చేత పేర్కొనబడునట్టి యీ విజ్ఞానమయకోశము కూడ వికారియు జడమును. పరిచ్చిన్నము, దృశ్యము, వ్యభిచారియు నైన కారణమున పరాత్మ కాజాలాదు. (ఏలయనగా ఇది అనిత్యమైనది.) అనిత్యవస్తువు ఎన్నడును నిత్యము కాజాలదు. ఆనందమయ కోశము ఆనంద ప్రతిబింబచుంబితతనుర్వృ త్తిస్త్రమోజ్బంభితా స్యాదానందమయ: ప్రియాదిగుణక: స్వేష్టారలాభోదయ: | పుణ్యాస్యానుభవే విభాతి కృతినామానందరూపస్వ్వ్యయం భూత్వా నందతి యత్ర సాధు తనుభృన్మాత్రః ప్రయత్నం వినా ॥ 209 ఆనందస్వరూపమగు ఆత్మయొక్క ప్రతిబింబముచేత చుంబితమై తమోగుణము వలన ్రకటమైన వృత్తి ఆనందమయకోశము. అది (ప్రియము, మోదము, (ప్రమోదము) గుణములు మూడింటితోను కూడియున్నది. తన యభీష్టపదార్థము ప్రాప్తమైనప్పుడు పప్రకటమగును. పుణ్యకర్మలు పరిపక్తములు అయినప్పుడు దాని ఫలరూపమగు సుఖమును

వివేక చూడామణి 77 అనుభవించు వేళ భాగ్యశాలులైన పురుషులకు స్వయముగనే యా యానందమయకోశము అనుభూతమగును. తన్మూలమున దేహధారులయిన జీవులు అందరు అ'ప్రయత్నముగనే అమితానందమును పొందుదురు. ఆనందమయ _ కోశస్య _ సుషుప్తా స్పూర్తిరుత్కటా | స్వప్నజాగరయోరీషదిష్టసందర్శనాదినా ॥ 210

ఆనందమయకోశము యొక్క ఉత్కటమైన ప్రతీతి సుషుప్తి దశయందే ప్రాప్తించును. జా[గ్రదవస్థయందు, _ స్వష్నదశయందును కూడ ఇష్టవస్తుదర్శనాదుల మూలమున దాని ప్రతీతి ఒకింత కలుగవచ్చును. వై్వాయమానందమయః: పరాత్మా సోపాధికత్వాత్‌ ్రకృతేర్వికారాత్‌ । కార్యత్వహేతో: సుకృత క్రియాయా వికారసంఘాతసమాహితత్వాత్‌ ॥ 211 ఈ ఆనందమయకోశము కూడ పరాత్మ కాజాలదు. కారణము ఏమనగా అది ఉపాధియుక్తమైనది. ప్రకృతి వికారమైనది. పుణ్యకర్మల (క్రియాస్వరూపమగునది. ప్రకృతి వికారముల సమూహమును (శరీరమును) ఆ(శ్రయించియుండునది. సంచానామపీ కోశానాం నిషేధే యుక్తితః శ్రుతే:ః | తన్నిషేధావధిస్పాక్షీ బోధరూపో2_వశిష్యతే ॥ 212 (శ్రుతికి అనుకూలములైన యుక్తులతో 'ఇది ఆత్మకాదు. ఇదియు కాదు" అని పంచకోశములను నిషేధించుకొనుచు పోగా ఆ నిషేధముల అవధియందు సాక్షియు బోధరూపము నగు ఆత్మ మిగులును. యో౭_యమాత్మా స్వయంజ్యోతి: పంచకోశవిలక్షణ: | అవస్థాత్రయసాక్షీ సన్నిర్వికారో నిరంజన: । సదానంద స్స విజ్టేయః స్వాత్మత్వేన విపశ్చితా ॥ 213

78 వివేక చూడామణి లాస్‌ బాదము

ఈ విధముగా స్వయం'్రకాశమై అన్నమయాది పంచకోశములకన్న భిన్నమై జాగ్రత్‌ స్వప్ట సుషుప్తలనబడు మూడు అవస్థలకును సాక్షియైయుండి కూడ నిర్వికారముగా, నిర్మలముగా నిత్యానంద స్వరూపమై వెలుగొందు నాత్మ యేది కలదో దానినే విద్యాంసుడగువాడు తన వాస్తవికాత్మ యని యెరుగవలెను.”

ఆత్మ స్వరూప విషయకమగు ప్రశ్నము శిష్య ఉవాచ

మిథ్యాత్వేన నిషిద్దేషు కోశేప్వేతేసు పంచసు । సర్వాభావం వినా కించిన్న పశ్యామ్యత్ర హేగురో ।; విజ్టేయం కిము వస్వ్వస్తి స్వాత్మనాత్ర విపశ్చితా ॥ 214

శిష్యుడు ఇట్టు పలికెను - “ఓ గురుదేవా! ఈ పంచకోశములను ఇది మిథ్య. ఇది మిథ్యయని నిషేధించుచూ పోయిన మీదట సర్వాభావము తప్ప నాకు వేటేదియు వ్యక్తమగుట లేదు. అట్టి యెడ బుద్ధిమంతుడు ఏ వస్తువును తన యాత్మ యని గుర్తింపగలుగును?”

ఆత్మ స్వరూప నిరూపణము శ్రీ గురురువాచ

సత్యముక్తం త్వయా విద్వన్‌ నిపుణో-సి విచారణే । అహమాదివికారాస్తే తదభావో£లియమప్యను ॥ 215

గురువు ఇట్టు బదులు చెప్పెను - “ఓయి విద్యావంతుడా! నీవు నిజము చెప్పుచున్నావు? విచారణము చేయుటలో నిపుణుడవు. అహంకారాదులు ఎట్టు నీ వికారములో అట్టే వాని యభావము కూడ వికారమే. సర్వే యేనానుభూయంతే యస్ప్వ్వయంనానుభూయతే! తమాత్మానం వేదితారం విద్ధిబుద్దా సుసూక్ష్మయా ॥ 216

వివేక చూడామణి 79 దేని చేత సర్వము అనుభవింపబడుచున్నదో, ఏది స్వయముగా తాను అనుభవింపబడదో ఆ సర్వసాక్షి యగుదానినే నీయాత్మ యని అతి సూక్ష్మమైన బుద్ధితో ఎరుగుము. తత్సాక్షికం భవేత్తద్యద్యేనానుభూయతే | కస్యాప్యననుభూతార్ధే సాక్షిత్వం నోపయుజ్యతే ॥ 217 ఏది యేది దేనిదేని చేత అనుభవింపబడునో అది యెల్ల దాని సాక్షిత్వమందే సాగుచుండును. అనుభూతము కాని పదార్థము విషయమున ఎవరి (దేని) సాక్షిత్వమునూ ఉపయుక్తము కాదు. అసౌ స్వసాక్షికో భావో యతస్వేనానుభూయతిే | అతః పరం స్వయం సాక్షాత్‌ ప్రత్యగాత్మా నచేతరః ॥ 218 ఈ ఆత్మ తనకు తానే సాక్షి ఏలయనగా ఇది తనంత తానుగానే అనుభూతమగును. కావున దీనికి అతీతముగా సాక్షాత్తు స్వకీయమగు అంతరాత్మ వేరేదియు లేదు. జాగ్రత్వప్నసుషుప్తిషు స్ఫుటతరం యో౭సౌ సముజ్బంభతే ప్రత్యగ్రూపతయా సదాహమహమిత్యంత: స్ఫురన్హైకధా | నానాకారవికారభాగిన ఇమాన్‌ పశ్యన్నహంధీముఖాన్‌ నిత్యానందచిదాత్మనా స్ఫురతి తం విద్ది స్వమేతం హృది ॥ 219 జా(గ్రత్వ్వప్నసుషుప్త్పు లనబడు ఈ మూడు అవస్టలయందును ఏది అంతఃకరణము లోపల సర్వదా 'అహం అహం' (నేను) అను రూపమున అనేక విధముల స్పురించుచు ప్రత్యగ్రూపముగా స్పష్టముగా భాసించు చుండునో, అహంకారమాదిగా (ప్రకృతికి సంబంధించిన నానావిధ వికారములను సాక్షిమాత్రముగా చూచుచు చిదానందరూపముగా స్ఫురించుచుండునో దానినే నీవు నీ యంతఃకరణమందు వెలుగొందు నీయాత్మయని యెటుగుము.

80 వివేక చూడామణి తనల ఘటోదకే బింబితమర్కబింబమ్‌ ఆలోక్య మూఢో రవిమేవ మన్యతే | తథా చిదాభాసముపాధిసంస్థం భ్రాంత్యాహమిత్యేవ జడో£_భిమన్యతే 1 220 కడవలోని నీటియందు ప్రతిబింబితమైన సూర్యుని ప్రతిబింబమును గాంచి మూఢుడగు జనుడు అదియే సూర్యుడని భావించును. అట్టే ఉపాధిగతమైన చిదాభాసమును అజ్ఞానియగు పురుషుడు భ్రాంతివశమున అదియే తన యాత్మయని భావించును. ఘటం జలం తద్గతమర్కబింబం విహాయ సర్వం వినిరీక్షతే£౬ర్క: | తటస్థ ఏకత్రితయావభాసకః స్వయంప్రకాశో విదుషా యథా తథా ॥ 221 దేహం ధియం చిత్రతిబింబమేతం విసృజ్య బుద్దా నిహితం గుహాయామ్‌ । ద్రష్టారమాత్మానమఖండబోధం సర్వప్రకాశం సదసద్విలక్షణమ్‌ ॥ 222 నిత్యం విభుం సర్వగతం సుసూక్ష్మమ్‌ అంతర్చహిళ్ళూున్యమనన్యమాత్మన: | విజ్జాయ సమ్యక్‌ నిజరూపమేతత్‌ పుమాన్‌ విపాప్మా విరజో నివృత్యుః ॥ 223 విద్వాంసుడైన పురుషుడు కడవ, జలము, అందలి ప్రతిబింబము - వీని నన్నిటిని కాదని వీనిని ప్రకాశింపజేయువాడు, వీనికంటె భిన్నముగా నున్నవాడు, స్త్వయం'్రకాశరూపుడు నగు సూర్వునే చూచును. అట్టే దేహము, బుద్ది, చిదాభాసము - అను ఈ మూడింటిని వీడి బుద్దిగుహలో నున్న సాక్షిరూపమగు ఈ యాత్మను అఖండబోధస్వరూపునిగా,

వివేక చూడామణి 81 వసన సర్వప్రకాశకునిగా, సత్తు అసత్తులు రెండింటికంటెను భిన్నమైన వానినిగా, నిత్యునిగా, విభునిగా, సర్వగతునిగా, సూక్ష్మరూపునిగా, బాహ్యాభ్యంతర, భేదరహితునిగా, తనకంటె సర్వవిధముల అభిన్నునిగా, దీనినే (ఈ యాత్మనే) తన నిజరూపముగా నెటిగి పురుషుడు పాపరహితుడు, నిర్మలుడు, అమరుడు అగును. విశోక ఆనందఘనో విపశ్చిత్‌

స్వయం కుతళ్ళ్చిన్న బిభేతి కళ్ళిత్‌ । నాన్యో-స్తి పంథా భవబంధముక్తే: వినా స్వతత్వావగనుం ముముక్షోః ॥ 224 అత్యంత బుద్దిమంతుడగు ఆ పురుషుడు శోకరహితుడు, ఆనందమయస్వరూపుడు అయిన కారణమున ఎన్నడు దేనివలన భయము జెందడు. మోక్షాపేక్ష గల పురుషునకు ఆత్మతత్యజ్ఞానము తప్ప సంసారబంధ విముక్తికి వేటు మార్గము లేదు. బ్రహ్మాభిన్నత్వవిజ్ఞానం భవమోక్షస్య కారణమ్‌ । యేనాద్వితీయమానందం బ్రహ్మ సంపద్య్వతే బుధైః ॥ 225 బ్రహ్మకు, ఆత్మకు నడుమ అభేదజ్ఞానమే భవబంధ విముక్తికి కారణము. దానివలన బుద్ధిమంతుడైన పురుషుడు అద్వితీయానంద స్వరూపమగు (బ్రహ్మపదమును పొందును. బ్రహ్మభూతస్తు సంసృత్సై విద్యాన్నావర్తతే పునః । విజాతవ్యమతః: సమ్య గృృహ్మాభిన్నత్వమాత్మన: 1 226 బ్రహ్మీ భావమును పొందిన మీదట విద్యాంసుడైన పురుషుడు ఇక జననమరణరూపమగు సంసార చక్రములో పడడు. కాబట్టి ఆత్మకు బ్రహ్మము తోడనున్న అభేదమును చక్కగా తెలిసికొనవలెను. సత్యం జ్ఞానమనంతం బ్రహ్మ విశుద్దపరంస్వతస్పిద్ధమ్‌ । నిత్యానందైకరసం ప్రత్యగభిన్నం నిరంతరంజయతి ॥ 227

82 వివేక చూడామణి (బ్రహ్మ సత్యము, జ్ఞానస్వరూపము. అనంతమును అయినది. అది శుద్దము, పరము, స్వతస్సిద్దము, నిత్యము, కేవలమును ఆనంద స్వరూపము, 'ప్రత్యక్కు, (అంతరతమము) అభిన్నము, నిరంతరమును ఉన్నతిశాలియు నగునది. బ్రహ్మమునకు, జగత్తునకు ఏకత్వము సదిదం పరమాద్వైతం స్వస్మాదన్యస్య _ వస్తునో£భావాత్‌ | న హ్యన్యదస్తి కించితమ్యకృరమార్థతత్వ్రబోధే హి ॥ 228 ఈ పరమాద్యైతమే ఒక సత్యపదార్థము. ఏలయనగా ఈ స్వాత్మ పదార్థము కంటె భిన్నమైన వస్తువేదియు లేదు. ఈ పరమార్ధతత్త్యము సమ(గ్రముగా తెలియవచ్చిన మీదట ఇక అన్యపదార్థము ఏదియు నుండదు. యదిదం సకలం విశ్వం నానారూపంప్రతీతనుజ్ఞానాత్‌ । తత్సర్వం బ్రహ్మైవ ప్రత్యస్తాశేషభావనాదోషాత్‌ 1 229 అజ్ఞాన కారణముగా నానావిధములుగా గోచరించుచున్న యీ విశ్వమంతయు సమస్తభావనాదోషరహితమైన (బ్రహ్మమే. అనగా నిర్వికల్ప (బ్రహ్మమే. మృత్కార్యభూతో£_పి మృదో న భిన్నః కుంభో౭_స్తి సర్వత్ర తు మృత్స్వరూపాత్‌ । న కుంభరూపం పృథగస్తి కుంభః కుతో నమృుషాకల్పితనామమాత్రః ॥ 230 మట్టి యొక్క కార్యమైనను కడవ దానికంటె భిన్నమైనది కాదు. ఏలయనగా ఎల్ల వంకలనుండియు మృత్తికా స్వరూపమైన కారణముగా కడవ రూపము మృత్తికంటె భిన్నమైనది కాదు. కాబటి మట్టియందు కల్పితమైన నామమాత్రపు కడవకు వేరుగా సత్తా యెక్కడ ఉన్నది?

వివేక చూడామణి 83 లందు లె కేనాసి మృద్భిన్నతయా స్వరూపం

ఘటస్య సందర్శ్భయితుం న శక్యతే | అతో ఘట: కల్పిత ఏవ మోహాత్‌ వృదేవ సత్యం పరమార్ధభూతమ్‌ ॥ 231 మట్టికంటె భిన్నముగా కడవకు రూపమేదియు లేదు. కావున కడవ యొక్క రూపము అజ్ఞానము చేత కల్పితమైనది. నిజమరయగా సత్యమైనది తత్త్వ్యస్వరూపమగునది మృత్తికయే. సద్రహ్మకార్యం సకలం సదైవ తన్మాత్రమేతన్న తతో£న్యదస్తి | అస్తీతి యో వక్తి న తస్య మోహో వినిర్గతో నిద్రితవత్రృజల్ప: ॥ 232 (అట్లే సద్రహ్మము యొక్క కార్యమగు ఈ సమస్తప్రపంచము సత్స్వరూపమే యగును. ఏలయనగా ఇది యంతయు అదియే. దానికంటె భిన్నమైన దేదియును లేదు. దానికంటె భిన్నమైనది ఏదియో యున్నదను వాని మోహము తొలగలేదన వలయును. అట్టివాని మాట ని(ద్రపోవువాని ప్రేలాపన వంటిది. బ్రహ్మైవేదం విశ్వమిత్యేవ వాణీ శ్రాతీ బ్రూతే౭£ థర్వనిష్టా వరిష్టా । తస్మాదేతదహ్మమాత్రం హి విశ్వం నాధిష్టానాద్భిన్నతారోపితస్య 1 233 ఈ విశ్స్వమంతయు (బ్రహ్మ స్వరూపమే యని శ్రేష్టమైన యథర్వవేదము చెప్పుచున్నది. కాబట్టి యీ విశ్వము బ్రహ్మస్వరూపమాత్రమే. ఏలయనగా ఆరోపితమైన వస్తువునకు అధిష్టానము కంటె భిన్నమైన సత్తా ఉండనే ఉండదు.

84 వివేక చూడామణి శే స సత్యం యది స్యాజ్ఞగదేతదాత్మనో ౭_నంతత్వహానిర్నిగమాప్రమాణతా | అసత్యవాదిత్వమపీశితు: స్యాత్‌ వైతత్రయం సాధు హితం మహాత్మనామ్‌ ॥ 23% ఈ జగత్తు సత్యమే యగుచో ఆత్మయొక్క అనంతత్వమునకు భంగముకలుగును. (శ్రుతి వచనము అ(ప్రామాణికమైపోవును. భగవానునకు (ఈశ్వరునకు) అసత్యవాదదోషము ప్రాప్తించును. ఈ మూడు విషయములును సత్పురుషులకు శుభకరములు, హితకరములును గావు. ఈశ్వరో వస్తుతత్వజ్ఞో న చాహం తేష్వవసితః । న చ మత్‌స్టాని భూతాని న చాహంతేప్వవస్థితః ॥ 235 పరమార్ధము నెజిగిన పరమేశ్చరుడు 'నేను భూతములందును లేను. అవి నాయందును లేవు" అని నిశ్చయము చేసెను. యది. సత్యం భవేద్విశ్వంసుషుస్తావుపలభ్యతామ్‌ | యన్నోపలభ్యతే కించిదతో£ సత్స్వప్పవన్మృషా ॥ 236 విశ్చము సత్యమే యగుచో అది సుషుప్తియందు కూడ (్రతీతము కావలయును. కాని ఆదశలో ఏమియు ప్రతీత మగుటలేదు. కాబట్టి యిది స్వష్నమువలె అసత్తుు మిథ్యయు నగును. అతః పృథక్‌నాస్తి జగత్సరాత్మన: పృథక్రృతితిస్తు మృషా గుణాదివత్‌ | ఆరోపితస్యాస్తి కిమర్ధవత్తా ధిష్టానమాభాతి తథా భ్రమేణ ॥ 237 కావున పరమాత్మ కంటె భిన్నముగా జగత్తు లేనే లేదు. అది భిన్నముగా (ప్రతీతమగుట యన్నది (గుణము కలవాడు, కలది) కంటె గుణము భిన్నముగా 'ప్రతీత మగుటవలె మిథ్యయే యగును. ఆరోపిత వస్తువునకు

వివేక చూడామణి 85 వాస్తవికత్వము ఎట్టు ఉండును. అధిష్టానమే (భ్రాంతి చేత ఆ విధముగా వాస్తవికమైనదానివలె భాసించుచుండును. భ్రాంతస్య యద్యద్రమత:ః ప్రణీతం

బ్రహ్మైవ తత్వద్రజతం హి శుక్తి | ఇదంతయా బ్రహ్మ సదైన రూప్యతే త్వారోపితం బ్రహ్మణి నామమాత్రమ్‌ ॥ 238 భ్రాంతచిత్తునకు (అజ్ఞానికి) అజ్ఞ్జానవశమున ఏమేమి గోచరించినను అది యది యొల్ల బ్రహ్మస్వరూపమే. ముత్తెపు చిప్ప వెండివలె భాసించును కాని అది వెండికాదు. అందు భ్రాంతివశమున గోచరించు వెండి వెండికాదు. ముత్తెపుచిప్పయే. 'ఇదం జగత్‌ (ఇదిజగత్తు) - ఈ మాటలోని “ఇదం (ఇది) రూపమున సదా బ్రహ్మమే పేర్కొనబడును. బ్రహ్మమునందు ఆరోపితమైన (జగత్తు) నామమాత్రమైనదే యగును. బ్రహ్మ నిరూపణము అత: పరం బ్రహ్మ సదద్వితీయం విశుద్ధవిజ్ఞానఘనం నిరంజనమ్‌ । ప్రశాంతమాద్యంతవిహీనమ(క్రియం నిరంతరానందరసస్వరూపమ్‌ ॥ 239 కావున పరబ్రహ్మము సత్తు, అద్వితీయము, శుద్దము, విజ్ఞానఘనము, నిర్మలము, శాంతము, అది అంతములు లేనిది, [క్రియారహితము, సర్వదా ఆనందరస స్వరూపమును అగునది. నిరస్తమాయాకృతసర్వభేదం నిత్యం సుఖం నిష్కలమప్రమేయమ్‌ । అరూపమవ్యక్తమనాఖ్యమవ్యయం జ్యోతిస్స్వృయం కించిదిదం చకాస్తి ॥ 240

86 వివేక చూడామణి

అది మాయాకృతములైన భేదము లేవియు లేనిది. నిత్యము, సుఖస్వరూపము, కలారహితము, ప్రమాణాదులకు అందనిది, అది యేదియో రూపరహితము, _ అవ్యక్తము, నామరహితము, _ అక్షయమునగు జ్యోతిస్ప్రరూపము. అది స్వయంప్రకాశమాన మగునది. జ్ఞాత్సజ్జేయజ్ఞానళూన్యమనంతం నిర్వికల్పకమ్‌ । వ్‌ (వ ఇ కేవలాఖండ చిన్మాత్రం పరం తత్తంవిదుర్చుధాః ॥ 241

పండితులైనవారు ఆ పరతత్త్యమును జ్ఞాత,జ్ఞేయము, జ్ఞానము అను త్రిపుటి లేనిది, అనంతము, నిర్వికల్పము, కేవలము, అఖండ వైతన్యమాత్రముగా గుర్తింతురు అహేయమనుపాదేయం మనోవాచామగోచరమ్‌ । అప్రమేయమనాద్యంతం బ్రహ్మ పూర్ణం మహన్మహః ॥ 242

ఆ (బ్రహ్మము త్యజింపరానిది. [గ్రహింపనూ రానిది. మనోవాక్కులకు అందనిది. అప్రమేయము, ఆద్యంతరహితము, పరిపూర్ణము, మహాతేదోమయమైనది.

మహావాక్య విచారము తత్వం పదాభ్యామభిధీయమానయో: బ్రహ్మాత్మనోశ్ళోధితయోర్యదీత్సమ్‌ | శ్రుత్వా తయోస్తత్ర్రమసీతి సమ్య గేకత్వమేవ ప్రతిపాద్యతే బుధైః ॥ 243

'తత్త్యమసి* (ఛాందోగ్య6/8) మున్నగు వాక్యములలోని 'తత్‌-త్వం' అను పదముల మూలమును శోధించి చెప్పబడిన బ్రహ్మము, ఆత్మ

• రెండును ఒకటియే యని వేదములచేత పర్యాయముగా ఆ రెండింటికిని ఏకత్వమే ప్రతిపాదింపబడినది.

వివేక చూడామణి 87 టాం లూదొలబుల ౧ ఐక్యం యతోర్తక్షితయోర్న వాచ్యయోః;

నిగద్యతే£ న్యోన్యవిరుద్దధర్మిణో: | ఖద్యోతభాన్వోరిన రాజభృత్యయోః కూపాంబురాశ్యోః పరమాణుమేర్యో;: 1 244 సూర్యుడు - మిణుగులు పురుగు, రాజు-సేవకుడు, సము([ద్రము- నూయి, సుమేరు పర్వతము - పరమాణువు వలె పరస్పర విరుద్ధ ధర్మములు కలవానికి ఏకత్వము లక్ష్యార్థమందే చెప్పబడినది. వాచ్యార్థ మందు చెప్పబడలేదు. తయోర్విరోధో£లయముపాధికల్పితో న వాస్తవ; కళ్ళ్చిదుపాధిరేషః | ఈశస్య మాయా మహదాది కారణం జీవస్య కార్యం శృణు పంచకోశమ్‌ ॥ 245 ఆ రెండింటియందును ఈ విరోధము ఉపాధిమూలమున గలిగినది. ఆ ఉపాధి వాస్తవికమైనది ఏమియును గాదు. ఈశ్వరుని ఉపాధి మహత్తత్తాదులకు కారణభూతమైన మాయ. జీవుని ఉపాధి కార్యరూపములగు పంచకోశములు. ఏతావుపాధీ పరజీవయోస్తయోః

సమ్యజ్నిరాసే నపరోన జీవః ।

రాజ్యం నరేంద్రస్య భటస్య ఖేటక

స్తయోరపోహే న భటో న రాజా ॥ 246

ఇవి పరమాత్మ జీవాత్మల ఉపాధులు. వీనిని (ఈరెండింటిని) నిరసించుచు పోయినచో పరమాత్మయు నుండదు. జీవాత్మయు నుండడు. ఎట్లనగా రాజ్యము రాజుయొక్క ఉపాధి. డాలు సైనికుని యుపాధి. ఈ రెండు ఉపాధులను లేనివాడు. ఒకడు రాజును గాడు. యోధుడును గాడు.

88 వివేక చూడామణి నాన అథాత ఆదేశ ఇతి శ్రుతిస్వయం నిషేధతి బ్రహ్మణి కల్పితం ద్వయమ్‌ | (శ్రుతి ప్రమాణానుగృ హాతయుక్ష్యా తయోర్నిరాసః కరణీయ ఏవ ॥ 247 ('బ్రహ్మమందు కల్పితమైన ధ్వైతమును 'అథాత అదేశో నేతి నేతి” (బృహ 2/3/6) అన్న వాక్యమాదిగా (శ్రుతి స్వయముగా నిషేధించుచున్నది. కావున (శ్రుతి ప్రమాణానుకూలమయిన యుక్తిచేత పైన పేర్కొనబడిన ఉపాధులను బాధింపవలసినదే. (కాదని (త్రోసిపుచ్చవలసినదే). నేదం నేదం కల్పితత్వాన్న సత్యం రజ్జా దృష్టవ్యాలవత్స్వప్నవచ్చ | ఇత్చం దృశ్యం సాధుయుక్త్యా వ్యపోహ్య జేయ: పశ్చాదేకభావస్తయోర్య: ॥ 248 రజ్జువునందు గోచరించు సర్పమువలెను, స్వప్నమందు భాసించు ఎవిధ పదార్థములవలెను ఈదృశ్యము కల్పితమైనదైన కారణమున సత్యముకాదు. ఇట్టి ప్రబలమైన యుక్తులతోనే దృశ్యమును నిషేధించుచు పోవగా కడపటి (జీవాత్మ పరమాత్మ సంబంధమగు) ఏకత్వము ఏది మిగిలియుండునో అదియే తెలియదగిన వస్తువు. తతస్తు తౌ లక్షణయా సులక్ష్యా తయోరఖండైకరసత్వసిద్దయే । నాలం జహత్యా న తథా£_ జహత్యా కింతూభయార్జ్థాత్మికటైవ భావ్యమ్‌ ॥ 249 జీవాత్మ పరమాత్మల యఖండైకరసత్వము సిద్ధింపవలెనన్న మహా వాక్యము నందు లక్షణావృత్తిని అనుసరింపవలెను. అప్పుడే వాని పరిజ్ఞానము కలుగును. వాని సమ్యక్పరిజ్ఞానము జహల్లక్షణా వృత్తివలన గాని అజహల్లక్షణా వృత్తి వలన గాని కలుగదు. కాబట్టి యీ యెడ జహల్లక్షణా వృత్తిని ('ప్రయోగింపవలెను.

వివేక చూడామణి 89 స దేవదత్తోలియ మితీహ చైకతా విరుద్దధర్మాంశమపాస్య కథ్యతే | యథా తథా తత్త్వమసీతి వాక్సే విరుద్దధర్మానుభయత్ర హిత్వా ॥ 250 'ఆ దేవదత్తుడు వీడే' అన్న వాక్యములో ('ఆ' అనుటలో పరోక్షత్వము, 'వీడు' అనుటలో అపరోక్షత్వము అను రెండు పరస్పర విరుద్ధ ధర్మాలున్నవి కదా$ ఆ రెండు ధర్మాలను బాధించి దేవదత్తుడుగా ఏకత్వము ఎట్టు ప్రతిపాదింపబడినదో ఆ విధముగనే 'తత్త్యమసి' అను వాక్యములో (తత్‌ పదవాచ్యుడైన యీశ్చరుని యుపాధి 'మాయ, 'త్వమ్‌' పదవాచ్యుడైన జీవుని యుపాధి 'అంతఃకరణము”) ఈ రెండింటి యొక్క పరస్పరవిరుద్ద ధర్మాలను బాధించి (శుద్ధవైతన్యాంశముగా) ఏకత్వము చెప్పబడుచున్నది. సంలక్ష్య చిన్మాత్రతయా సదాత్మనోః అఖండభానః పరిచీయతే. బుధైః: ఏవం మహావాక్యశతేన కథ్యతే బ్రహ్మాత్మనోరైక్యమఖండభావ: ॥ 251 ఈ విధముగా లక్షణావృత్తి సాయమున జీవాత్మ పరమాత్మలకు సంబంధించిన చేతనాంశము ఒక్కటియే యని నిశ్చయము చేసికొని బుద్దిమంతుడగువాడు ఆ రెండింటి యఖండభావమునకు సంబంధించిన పరిచయము (ఆ రెండును ఒక్కటియే యన్న జ్ఞానమును) పొందును. ఈ విధముగనే వందల కొలదిగా మహావాక్యముల చేత బ్రహ్మమునకు, ఆత్మకు ఆఖండభావము, ఏకత్వము స్పష్టముగా చెప్పబడినది. బ్రహ్మ భావన అస్టూలమిత్యేతదసన్నిరస్య సిద్దం స్వతో వ్యోమవదప్రతర్భ్యమ్‌ ।

90 వివేక చూడామణి యతో మృషామాత్ర మిదం ప్రతీతం జహీహి యత్వ్వాత్మతయా గృహీతమ్‌ । బ్రహ్మా-హమిత్యేవ విశుద్దబుడ్ద్యా విద్ధి స్వమాత్మానమఖండబోధమ్‌ 1 252 'అస్టూల మనణ్వహ్రస్త్వమదీర్హమ్‌' అను నీ శ్రుతివాక్యమాదిగా గలవానిచే (బృహ. 3/8/7) అసత్తు, స్టూలత్వము మొదలైన వానిని నిరసించుచు పోవగా కడకు ఆకాశమువలె వ్యాపకమైన అతర్క్య(ఊహమున కందని) వస్తువు స్తయముగనే సిద్ధించును. కాబట్టి ఆత్మ రూపముగా ([గ్రహింపబడిన యీ దేహాదులు ఎల్ల మిథ్యగానే ప్రతీతములగును. వీనియందు ఆత్మభావమును వీడుము. 'నేను బ్రహ్మమును' అనునట్టి శుద్దబుద్దితో ఆఖండబోధ స్వరూపమగు నీ యాత్మను గుర్తింపుము. మృత్కారం సకలం ఘటాది సతతం మృణ్మాత్రమేవాభిత: తద్వత్సజ్ఞనితం సదాత్మకమిదం సన్మాత్రమేవాఖిలమ్‌ । యస్మాన్నాస్తి సతః పరం కిమపి తత్సృత్యం స ఆత్మా స్వయం తస్మాత్తత్వమసి ప్రశాంతమములం బ్రహ్మాద్వయంయత్సరమ్‌ ॥ 253 మృత్తికాకార్యములగు ఘటాదులన్నియు సర్వవిధముల మృత్తికాస్తరూపములే యగును. అట్లే సత్తు వలన ఆవిర్భవించి సత్తుయొక్క రూపమైన యీ జగత్తు అంతయు సత్తు మాత్రమే యగును. ఏలయనగా సత్తుకంటె భిన్నముగా, (దానికి అతీతముగా) నున్న వస్తువు ఏదియును లేనేలేదు. కావున అదియే సత్యము. అదియే ఆత్మ. కాబట్టి శాంతము, నిర్మలము, అద్వితీయము నగు పరబ్రహ్మము ఏది కలదో అది నీవే యగుదువు. నిద్రాకల్పితదేశకాలవిషయజ్ఞాత్రాది సర్వం యథా మిథ్యా తద్వదిహాసి జాగ్రతి జగత్స్వాజ్ఞానకార్యత్వత: । యస్మాదేవమిదం శరీరకరణ ప్రాణాహమాద్యప్యసత్‌ తస్మాత్తత్యమసి ప్రశాంతమమలం బ్రహ్మాద్యయం యత్సరమ్‌ ॥ 25%

వివేక చూడామణి 91 స్వప్నమందు ని(ద్రచే కల్పించబడిన దేశ-కాల-విషయములు, జ్ఞాత ఆదిగా గలది ఎల్ల మిథ్యయే యగును. ఆవిధముగనే జా[గ్రదవస్థయందు కూడ అజ్ఞానముచేత కల్పించబడినది యగుట చేత జగత్తు కూడ మిథ్యయే యగును. ఈవిధముగనే శరీరము, ఇంద్రియములు, ప్రాణములు, అహంకారము ఆదిగా గలవన్నియు గూడ అసత్యములే. కాబట్టి శాంతము, నిర్మలము, అద్వితీయము నగు పరబ్రహ్మము నీవే. (ఈ 254వ శ్టాకము తరువాత “లక్ష్మీనారాయణ ప్రెస్సు, మురాదాబాదు' వారి ప్రతిలో అధికముగా క్రింది శ్లోకమున్నది. యత్ర భ్రాంత్యా కల్పితం తద్వివేకే తత్తన్మాత్రం నైవ తస్మాద్విభిన్నమ్‌ । స్వప్నే నష్టే స్వప్నవిశ్వం విచిత్రం స్వస్మాద్భిన్నం కిన్ను దృష్టం ప్రబోధే ॥ ఎందు ఒక వస్తువు భ్రాంతిచేత కల్పితమగునో అందు అది విచారణము చేసిన మీదట తద్రూపమైనదిగానే ప్రతీతమగును. కాని తద్భిన్నమైనదిగా 'ప్రతీతముగాదు. స్వప్నము సమాప్తమైన వేళ జాగ్రదవస్టయందు ఆ విచిత్రమైన స్వప్న ప్రపంచము తనకంటె భిన్నముగా గోచరించునా? జాతినీతికులగోత్రదూరగం నామరూపగుణదోషవర్దితమ్‌ । దేశకాలనిషయాతివర్తి యత్‌ బ్రహ్మ తత్వమసి భావయాత్మని ॥ 255 జాతి, నీతి, కుల, గోత్రములకు అతీతముగా, నామరూప గుణ దోషరహితమై, దేశ-కాల-వస్తువుకంటె భిన్నముగా నుండు బ్రహ్మమవు నీవే యని నీ యంతఃకరణములో భావన చేయుచుండుము! యత్ప్సరం సకల వాగగోచరం గోచరం విమలబోధచన్షుషః ।

92 వివేక చూడామణి శుద్దచిద్దనమనాదివస్తు యత్‌ బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 256 ప్రకృతికి అతీతమై, వాక్కునకు అందనిదై, నిర్మలమైన జ్ఞానదృష్టికి గోచరించునదియై, శుద్ధము, చిద్ధనము, అనాదియు నగు బ్రహ్మ పదార్ధము ఏది కలదో అది నీవే యని యంతఃకరణములో భావించుకొనుము! షద్భిరూర్మిభిరయోగియోగిహృత్‌ భావితం న కరజైర్విభావితమ్‌ | బుద్యవేద్యమనవద్యభూతి యత్‌ బ్రహ్మ తత్వమసి భావయాత్మని ॥ 257 క్షుత్తు పిపాస మున్నగు షడూర్ములు లేనిది, యోగిజనుల చేత హృదయములందు ధ్యానింపబడునది, _ ఇంద్రియముల చేత (గ్రహింపబడజాలనిది, బుద్దికి అందనిది, మహైశ్వర్యయుక్తమైనదియు నగు (బబ్రహ్మపదార్థ్హమవు నీవే యని మనస్సులో భావించుకొనుము! భ్రాంతికల్పితజగత్కలాశ్రయం స్వ్యాశయం చ సదసద్విలక్షణమ్‌ | నిష్కలం నిరుపమాన మృద్ధిమత్‌ బ్రహ్మ తత్వమసి భావయాత్మని 1 258 (భ్రాంతిచేత కల్పితమైన యీ జగద్రూపమగు కళకు ఆధారమైనది, తనకు తానే యాశ్రయ మగునది, సత్తు, అసత్తు అను రెండింటికంటె భిన్నముగా నుండునది, అవయవరహితము, ఉపమానరహితము, పరమైశ్వర్యసంపన్నము నగు ఆ పరబ్రహ్మమవు నీవే యని చిత్తములో చింతనము చేయుము! జన్మవృద్ధి పరిణత్యపక్షయ వ్యాధినాశనవిహీనమవ్యయమ్‌ ।

_ాాానీవేకచుదామలి విశ్వస్పష్ట్రవనఘాతకారణం బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని । 259 జన్మ, వృద్ధి, పరిణతి (మార్చు) అపక్షయము, వ్యాధి, నాశము నను షడ్వికారములు లేనిది, వినాశ మందనిది, విశ్వము యొక్క సృష్టి స్థితలయమునకు కారణమైనదియు నగు బ్రహ్మమవు నీవే యని నీ మనసులో భావించుకొనుము! అస్తభేదమనపాస్తలక్షణం నిస్తరంగజలరాశినిశ్చలమ్‌ । నిత్వ్యయుక్తమవిభక్తమూర్తి యత్‌ బ్రహ్మ తత్త్వమసి భానయాత్మని ॥ 260 భేదరహితము, పరిణామరహితము, నిస్తరంగ సము([ద్రము వలె నిశ్చలము, నిత్యముక్తము, విభాగరహితమునగు బ్రహ్మమవు నీవే యని మనసులో భావన చేయుము! . ఏకమేవ సదనేకకారణం కారణాంతరనిరాసకారణమ్‌ కార్యకారణవిలక్షణం స్వయం బ్రహ్మ తత్వమసి భావయాత్మని । 261 తాను ఒక్కటియే యైయుండియు అనేకములకు కారణమగునది, అన్యకారణముల నెల్ల నిషేధించుటకు కారణభూత మగునది, తాను మాత్రము కార్యకారణముల రెండింటి కంటెను భిన్నముగా నుండునదియు నగు బ్రహ్మ పదార్థమవు నీవేయని మనములో మననము చేసికొనుము! నిర్వికల్పకమనల్పమక్షరం యతీ్‌క్షరాక్షరవిలక్షణం పరమ్‌ । నిత్య్వమవ్యయసుఖం నిరంజనం బ్రహ్మ తత్వమసి భావయాత్మని ॥ 262

94 వివేక చూడామణి నిర్వికల్పము, మహత్ర్తరము, _నాశరహితమునై క్షరాక్షరములు (శరీరము,జీవుడు) రెండింటికంటెను భిన్నమైనది, నిత్యమై, అవ్యయమై, ఆనందస్వరూపమై, నిష్కలంకమై యొప్పు బ్రహ్మమవు నీవేయని హృదయములో భావించుకొనుము! యద్విభాతి సదనేకధా భ్రమా న్నామరూపగుణ విక్రియాత్మనా | హేమవత్‌ స్వయమవి[క్రియం సదా బ్రహ్మ తత్త్వమసి భానయాత్మని ॥ 263 ఏది సర్వదా సత్తు అయి సువర్షమువలె నిర్వికారముగా నుండియు (భ్రాంతి వశమున (ఆ సువర్ష్శవికారములగు కటక కుండలాదులవలె) నానావిధ నామరూపగుణ వికారముల రూపమున భాసిల్టుచుండునో ఆ బ్రహ్మమునే నీవు అని చిత్తములో చింతనము చేయుము! యచ్చకాస్త్యనపరం పరాత్పరం ప్రత్యగేకరసమాత్మలక్షణమ్‌ | సత్యచిత్సుఖమనంతమవ్యయం బ్రహ్మ తత్వమసి భావయాత్మని ॥ 264 తనకంటె పరమైనది ఏదియు లేనిదై, తానే పరము కంటెను (అవ్యక్తప్రకృతి కంటెను) పరమైనదై, ప్రత్యగ్రూపమై, ఏకరసమై, సర్యాంతరాత్మయై, సచ్చిదానంద స్వరూపమై, అనంతము, అవ్యయమునగు బ్రహ్మ పదార్థము నీవే యని నీ యంతఃకరణములో భావించుకొనుము! ఉక్తమర్థమిమమాత్మని స్వయం భావయ ప్రథితయిుక్తిభిర్దియా | సంశయాదిరహితం కరాంబువత్‌ తేన తత్వనిగమో భవిష్యతి ॥ 265 ముందు చెప్పిన యీ విషయమును నీ బుద్దిచేత (వేదాంత

వివేక చూడామణి 95 సంబంధమగు) ప్రసిద్ధిములగు యుక్తుల మూలమున స్వయముగా మనములో విచారణ మొనర్పుము! అట్టు చేసినచో హస్తగతమైన జలమువలె సంశయవిపర్యయరహితమైన తత్త్యబోధము కలుగును. స్వం బోధమాత్రం పరిశుద్దతత్త్వం

విజాదు సంఘే నృపవచ్చ సైన్యే । తదాత్మనైవాత్మని సర్వదా సితో

విలపయ బ్రహ్మణి దృశ్యజాతమ్‌ ॥ 266

సైన్యము నడుమనున్న మహారాజువలె భూతముల సంఘాతరూపమగు

ఈ శరీరము మధ్యమందు ఉన్న స్వయం'ప్రకాశరూషమైన విశుద్ధ తత్మమును తెలిసికొని సర్వదా తన్మయభావముతో నుండుచు దృశ్యవర్గము నంతను ఆ బ్రహ్మమునందే విలీనము చేయుము! బుద్దా గుహాయాం సదసద్విలక్షణం

బ్రహ్మాస్తి సత్యం పరమద్వితీయమ్‌ । తదాత్మనా యో౭త్ర వసేద్గహాయాం

పునర్న _తస్యాంగగుహాప్రవేశః ॥ 267

సత్తు, అసత్తులకంటె విలక్షణమై, అద్వితీయమై, సత్యమైన యా పరబ్రహ్మము బుద్దిరూపగుహయందు విరాజిల్లుచున్నది. ఈ గుహయందు ఆ పరబ్రహ్మము తోడ ఏకరూపుడై యుండువాడు మరల ఈ శరీర రూపమైన గుహలో ్రవేశింపడు. (అనగా అతడు మరల జన్మను పొందడు)

వాసనా పరిత్యాగము

జ్ఞాతే వస్తున్యపి బలవతి వాసనా£౭.నాదిరేష్రా కర్తా భోక్తాప్యహమితి దృథఢా యాస్య సంసారహేతు; | ప్రత్యస్పృష్ట్రాత్మని నివసతా సా£.పనేయా ప్రయత్నాత్‌ ముక్తిం ప్రాహుస్తదిహ మునయో వాసనాతానవం యత్‌ ॥ 268

95 వివేకచూడామణి ఆత్మ వస్తు పరిజ్ఞానము కలిగినను 'నేను కర్తను, నేను భోక్తను' అనునట్టి రూపములో దృఢముగా నిలిచియుండి (జనన మరణ రూపమగు) సంసారమునకు కారణమైనట్టి ప్రబలమైన అనాదివాసన యేది కలదో దానిని ప్రత్యగ్బృష్టితో (ఆంతరిక దృష్టి ఆత్మ స్వరూపమునందు స్థితుడై యుండి మానవుడు ప్రయత్నపూర్వకముగా తొలగించికొనవలయును. ఏలయనగా లోకములో వాసన క్షీణించుటనే మునులు ముక్తి యని తెలిపినారు. అహం మమేతి యో భావో దేహాక్షాదావనాత్మని | అధ్యాసోలియం నిరస్తవ్యో విదుషాస్వాత్మనిష్టయా । 269 దేహేంద్రియాదులయందు జీవునకు నేను, నాది యను అహంకార, మమకారభావములు ఏవి కలవో దానినే అధ్యాసము అందురు. పండితుడైనవాడు ఆత్మనిష్ట మూలమున ఈ యధ్యాసదోషమును తొలగించికొనవలయును. జ్ఞాత్వా స్వం ప్రత్యగాత్మానం బుద్ది తద్వృత్తిసాక్షిణమ్‌ | సో౭హమిత్యేవ సద్వత్యా£. నాత్మన్యాత్మమతిం జహి । 270 ప్రత్యగాత్మ స్వరూపుడైన తాను తనను బుద్ధికి, దాని వృత్తులకును సాక్షిగా నెటీగి 'అది నేను" (ఆ బ్రహ్మ పదార్థమును నేను) అనునట్టి సమీచీనమైన వృత్తిని అవలంబించి దాని సాయమున అనాత్మవస్తువులందు విస్తరించిన యాత్మబుద్దిని పరిహరింపవలెను. లోకానువర్తనం త్యక్తా త్యక్త్వా దేహానువర్తనమ్‌ | శాస్తానువర్తనం త్యక్త్వా _ స్వాధ్యాసాపనయంకురు ॥ 271 లోకవాసన, దేహవాసన, శాస్త్రవాసన- ఈ మూడింటిని వీడి ఆత్మయందు ఏర్పడిన సంసారసంబంధమైన అధ్యాసమును వీడుము! లోకవాసనయా జంతో; శాస్తవాసనయాపి చ। దేహవాసనయా జ్ఞానం యథావన్నైెవ జాయతే ॥ 272

వివేక చూడామణి 97 లోకవాసన, శాస్త్రవాసన, దేహవాసన - ఈ మూడింటి మూలముగానే జీవునకు కలుగవలసిన విధముగా జ్ఞానము కలుగకుండును. సంసారకారాగృ హమోక్షమిచ్చో: అయోమయం పాదనిబద్ధశ్చంఖలమ్‌ । వదంతి తజ్ఞాం పటువాసనాత్రయం యో£_ స్మాద్విముక్తః సముపైతి ముక్తిమ్‌ ॥ 273 (బ్రహ్మవేత్తలైన పురుషులు ప్రబలమైన యీ వాసనాత్రయమును సంసారమను కారాగారమునుండి విముక్తిని పొందగోరువాని పాదములందు తగిలియున్న యినుపసంకెల యని చెప్పియున్నారు. కాబట్టి దీనినుండి విముక్తి పొందినవాడు మాత్రమే మోక్షమును పొందును. జలాదిసంపర్క వశాత్రభూత దుర్గంధధూతాగరు దివ్యవాసనా | సంఘర్షణేనైన విభాతి సమ్యక్‌ విధూయమానే సతి బాహ్యగంధే ॥ 274 అంతశ్చితానంతదురంతవాసనా ధూలళీవిలిస్తా పదమాత్మవాసనా । ప్రజ్ఞాతి సంఘర్షణతో విశుద్దా ప్రతీయతే చందనగంధవత్సుటా ॥ 275 జలాదుల సంపర్కము కారణముగా(ఏదియో అన్యమైన) దుర్గంధ భూయిష్టమైన పదార్థము చేత ఆచ్చాదితమై లోపల నణగియున్న అగరువు యొక్క దివ్య సుగంధము ఆ పదార్థమును అరుగదీసియో, తోమియో తొలగించిన మీదట మల ఎట్టు స్పష్టముగా బహిర్గతము కాసాగునో అట్టే యంతఃకరణమందు నెలకొన్న తదితరములైన దుష్టవాసనలు అనుధూళిచేత నాచ్చాదితమైయున్న పరమాత్మ వాసన బుద్ధియొక్క తీవ్రసంఘర్షము (ఒరవడి) చేత ఆ యాచ్చాదనము తొలగిపోవగా పరిశుద్రమై చందనగంధమువలె స్పష్టముగా ్రతీతము కాసాగును. 910 1౪7612 ౧౧౦౦62౧201 ((6186)_వ6060%_4_౧౦౧1

98 వివేక చూడామణి త నలు. అనాత్మవాసనాజాలైస్తిరోభూతాత్మవాసనా నిత్యాత్మనిష్టయా తేషాం నాశే భాతి స్వయం స్ఫుటా॥276 (ఆత్మ కాని వాని వాసనలు) అనాత్మ వాసనల చేత ఆత్మ వాసన తిరోహితమై యున్నది. కావున నిరంతరము ఆత్మనిష్ట వహించి యుండుట వలన ఆ యనాత్మవాసనలు నళించుటయు, అప్పుడు ఆత్మ వాసన స్పష్టముగా (ప్రతీతమగుటయు సంభవమగును. యథా యథా ప్రత్యగవస్థితం మనః; తథా తధా ముంచతి బాహ్యవాసనా; | నిశ్ళేషమోక్షే సతి వాసనానాం ఆత్మానుభూతి ప్రతిబంధశూన్యా 1 277 మనస్సు ఎంత యెంతగా అంతర్ముఖమగుచుండునో అంతయంతగా బాహ్యవాసనలను విడనాడుచుండును. వాసనలు నిళ్ళేషముగా ముక్తములైనప్పుడు _ (ప్రతిబంధరహితమైన యాత్మానుభవము కలుగనారంభించును. అధ్యాస నిరాసము స్వాత్మన్యేవ సదా స్థిత్వా మనో నశ్యతి యోగినః | వాసనానాం క్షయశ్చాత:ః స్వాధ్యాసాపనయం _ కురు ॥ 278 (చిత్తవృత్తులను నిరోధించుకొని) నిరంతరము ఆత్మ స్వరూపమునందే స్థితుడై యుండుట వలన యోగియైన వాని మనస్సు నళించును. వాసనలు క్షీణించును. కావున (ఓ సాధకుడా!) నీ యధ్యాస దోషమును నివృత్తమును జేసికొనుము! తమో ద్వాభ్యాం రజస్పత్వాత్సత్వం శుద్దేననశ్యతి। తస్మాత్సత్వమవష్టభ్య స్వాధ్యాసాపషనయం కురు ॥ 279 రజోగుణము, సత్తగుణము - ఈ రెండింటి చేత తమోగుణమును, 910 ౪౫౮౫2 ౧౧౦౦6౮౫౫2౧ (౦1౮24)_560[100_4_820%

వివేక చూడామణి 99 నింక చూడామణి ౨ సత్యగుణము వలన రజోగుణమును, శుద్దసత్త్యము వలన సత్త్యగుణమును నశించును. కావున శుద్ధసత్త్యము నాశ్రయించి నీ యధ్యాసమును విడనాడుము! ప్రారబ్ధం _పుష్యతి వపురితి నిశ్చిత్య నిశ్చల: లైర్యమాలంబ్య యత్నేన _స్వాధ్యాసాపనయంకురు॥ 280

'ప్రారబ్దమే శరీరమును పోష్షించును అని నిశ్చయించికొని నిశ్చల భావముతో ధైర్యము వహించి సప్రయత్నముగా అధ్యాసమును వీడుము! నాహం జీవ; పరం బ్ర హ్మేత్యతద్వ్యావృత్తిపూర్వకమ్‌ | వాసనావేగత; ప్రాప్తస్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 281

నేను జీవుడను కాను, పరబ్రహ్మను అని యీ విధముగా నీలో జీవభావమును నిషేధించికొనుచు వాసనాత్రయము యొక్క తీవ్రత వలన (ప్రాప్తమైన జీవత్వమునకు సంబంధించిన అధ్యాసమును వీడుము! (శ్రుత్యా యుక్ష్యా స్వానుభూత్యాజ్ఞాత్వా సార్వాత్యమాత్మన: | కృచిదాభాసతః ప్రాప్తస్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 282

శ్రుతి చేతను, య్యుక్తిచేతను, స్వానుభవము చేతను ఆత్మయొక్క సర్వ్యాత్మకత్వమును గుర్తించి యెప్పుడో భ్రాంతి వశమున (ప్రాప్తమైన నీ యధ్యాసమును వీడుము! అనాదానవిసర్గాభ్యామీషన్నాస్తి క్రియా మునేః । తదేకనిషయా _ నిత్యం _ స్వాధ్యాసాపనయంకురు ॥ 283

అ

బోధవంతుడైన మునికి ఒక వస్తువు గ్రాహ్యము, త్యాజ్యము కూడ కాని కారణమున కర్తవ్యము ఏదియు నుండదు. కావున నిరంతరముగా ఆత్మనిష్ట వహించి ఆత్మయందు కలిగిన యధ్యాసమును త్యజింపుము. తత్త్వమస్యాది వాక్యోత్స్ధబ్రహ్మాత్మైకత్వబోధత: ।

100 వివేక చూడానుణి 'తత్త్యమసి' (ఛాందోగ్య, 6/8) ఆదిగా గల మహావాక్యముల వలన గలిగిన బ్రహ్మము యొక్కయు, ఆత్మయొక్కయు ఏకత్స పరిజ్ఞానముతో బ్రహ్మము నందు ఆత్మబుద్దిని బలపజచుకొనుటకై నీ యధ్యాసమును తాలగించికొనుము! అహంభావస్య దేహే౭సి శ్‌ నిశ్సేషవిలయావధి | సావధానేన యుక్తాత్మా స్వాధ్యాసాపనయం కురు! ॥ 285 ఈ శరీరమందు కలుగుచున్న 'నేనుి అనునట్టి యహంభావము నిష్టేషముగా సమసిపోవనంత వజకు యుక్తమైన చిత్తముతో సావధానముగా నీ యధ్యాసమును తొలగించికొనుచుండుము! ప్రతీతిర్దీవజగతో: స్వప్నవద్బాతి యావతా । తావన్నిరంతరం విద్వన్‌ స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 286 జీవుడు, జగత్తు - రెండును ఒక స్వప్పమువలె గోచరించునంతవజకు ఓ విద్యాంసుడా! నీయాత్మలో ఏర్పడిన యీ యధ్యాసమును నిరంతమును తాలగించికొనుచునే యుండుము! నిద్రాయా లోకవార్తాయాళ్ళబ్దాదేరపి _ విస్కృతేః | కృచిన్నావసరం దత్వా చింతయాత్మానమాత్మని ॥ 287 నిద్ర, లౌకిక సంభాషణము, శబ్దాదులు - వీనిలో దేనివలనను కూడ ఆత్మను విస్మరించుటకు అవకాశమును కల్సించక నిరంతరము నీయంతఃకరణమందు ఆత్మ చింతనము చేయుచుండుము! మాతాపిత్రోర్మలోద్బూతం మలనమాంసమయంవపు: । త్యక్త్వా చాండాలవద్దూరం బ్రహ్మీభూయ కృతీభవ 1 286 తల్లిదండ్రుల మలము (రేతస్సు) వలన (ప్రాదుర్భవించి మలమాంస భరితమైన యీ శరీరమును చండాలునితో సమానమైనదని యెంచి దూరముగా పరిత్యజించి బ్రహ్మభావమును పొంది కృతకృత్యుడవు కమ్ము!

వివేక చూడామణి 101 ఘటాకాశం మహాకాశ ఇవాత్మానం పరాత్మని । విలాప్యాఖండభావేన తూష్ణీం భవ సదామునే ॥ 289

ఓ మునీ! (ఘటము నళింపగా) ఘటాకాశము మహాకాశములో కలిసిపోవును. అట్టే జీవాత్మను పరమాత్మయందు లయమొనర్చి సర్వదా అఖండ (బ్రహ్మభావము దాల్ఫి మౌనముగా నుండుము! స్వప్రకాశమధివ్యానం స్వయంభూయ _ సదాత్మనా । బ్రహ్మాండపి పిండాండం త్వజతాం మలభాండవత్‌ ॥ 292

జగత్తునకు అధివ్రాతయైన పరబ్రహ్మస్వయంప్రకాశమానుడు. ఆ సత్‌స్వరూపమునందు ఆత్మను లయమొనర్చి, పిండ శరీరము, బ్రహ్మాండము అను ఉపాధులను మలపూరిత భాండమువలె త్యజించుము. చిదాత్మని సదానందే దేహారూఢా మహంధియమ్‌ । నివేశ్య లింగముత్వుజ్య కేవలో భవ సర్వదా 1 291

దేహమందు వ్యాప్తమైయున్న అహంబుద్ధిని నిత్యానంద స్వరూపమగు చిదాత్మయందు ప్రవేశపెట్టి లింగశరీరముపై అభిమానమును వీడి సర్వదా కేవలుడవై (అద్వితీయుడవై) యుండుము! యతైష జగదాభాసో దర్పణాంతఃపురం యథా । తద్రహ్మాహమితి జ్ఞాత్వా కృతకృత్యో భవిష్యసి ॥ 292 అద్దమందు ప్రతిబింబితమైన నగరమువలె ఈ జగత్తు యొక్క ఆభాసము ఎందు కలుగుచున్నదో ఆ బ్రహ్మమును నేనే యని తెలిసికొన్న మీదట నీవు కృతకృత్యుడవు కాగలవు. యత్సత్యభూతం నిజరూపమాద్యం చిదద్వయానందమురూపమక్రియమ్‌ । తదేత్య మిథ్యావపురుత్సృజైతత్‌ శ్రైలూషవద్వేషముపాత్తమాత్మన: ॥ 293

102 వివేక చూడామణి చేతనము, అద్వితీయము, ఆనందస్వరూపము, ని(ష్కియమునగు (బ్రహ్మము సత్యమైనది. నీయొక్క ఆద్య(మౌలిక) స్వరూపమైనది. దానిని పడసి నటునివలె నీవు ధరించిన యీ శరీరము అను వేషమును మిథ్యయని ఎటిగి అందు ఆసక్తిని వీడుము! అహంపదార్థ నిరూపణము సర్వాత్మనా దృశ్యమిదం మృషైన నైవాహమర్థః క్షణికత్వదర్భనాత్‌ । జానామ్యహం సర్వమితి ప్రతీతిః కుతో£_ హమాదేః క్షణికస్య సిద్ద్యేత్‌ 11209 ఈ దృశ్యజగత్తు సర్వవిధముల మిథ్య. దీని క్షణికత్వము కానవచ్చుచునే యున్నది. కావున ఇది అహంపదార్ధము కాదు. కాబట్టి యీ క్షణికమైన అహంకారాదికమునకు 'సర్వము నేనెజుగుదును' అనునట్టి ప్రతీతి ఎట్టు కలుగగలదు? అహం పదార్థస్వహమాది సాక్షీ నిత్యం సుషుష్తావపి భావదర్శనాత్‌ | (బ్రూతే హ్యజో నిత్య ఇతి శుతిస్వ్వయం తత్రృత్యగాత్మా సదసద్విలక్షణ: ॥ 295 అహం పదార్థము అహంకారాదులకు సాక్షి. ఏలయనగా దాని సత్తా (ఉనికి) సుషుప్తి దశలో కూడ గోచరించుచునే యుండును. స్వయముగా శ్రుతి కూడ దానిని 'అజో నిత్యః అని చెప్పుచున్నది. కావున అది (ప్రత్యగాత్మ. సత్తు, అసత్తులకంటె భిన్నమైనది. విలక్షణమైనది. వికారిణాం సర్వవికారవేత్తా నిత్యో£_వికారో భవితుం సమర్హతి |

వివేక చూడామణి 10 మనోరథస్వప్నసుషుప్తిషుస్పుటం పునఃపునర్హృష్టమసత్త్వమేతయో: ॥ 296 అహంకారమాదిగా గల వస్తువుల సమస్త వికారములను ఎయుగువాడు నిత్యము వికారరహితుడుగానే యుండవలయును. మనోరథము, స్వప్నము, సుషుప్తి - ఈ మూడింటియందును ఈ స్టూలసూక్ష్మ శరీరములు రెండింటియొక్క ఆభావము పర్యాయముగా స్పష్టముగా చూడబడినది. (కాబట్టి యివి 'అహం పదార్థమగు ఆత్మ" యెట్టు కాగలవు?) అతోల.భిమానం త్యజ మాంసపిండే పిండాభిమానిన్యపి బుద్దికల్పితే | కాలత్రయాబాధ్యమఖండబోధం జ్ఞాత్వా స్వమాత్మానముపైహి శాంతిమ్‌ ॥ 297 కావున ఈ మాంసపిండమునందు, ఈ బుద్ధిచేత కల్పింపబడి అభిమానవంతుడైన జీవునియందు అహంబిుద్దిని వీడుము! నీ యాత్మను (త్రికాలాబాధితమైనదని అఖండజ్ఞానస్వ్తరూపమని యొతిగి శాంతిని పొందుము. త్యజాభిమానం కులగోత్రనామ రూపాశ్రమేష్వార్థశవాథ్రితేషు । లింగస్య ధర్మానపి కర్ఫతాదీన్‌ త్యక్త్వా భవాఖండసుఖస్వరూప: 1 298 కావున తడితడిగాను, బిడ్డుబిడ్డుగాను ఉండు మాంసపిండమును ఆ(శ్రయించియున్న కులము, గోత్రము, నామము, రూపము, ఆశ్రయము

• వీనిపై అభిమానమును వీడుము! కరృత్వము, భోకృృత్వము ఆదిగా లింగదేహమునకు సంబంధించిన ధర్మముల నన్నిటిని వీడి ఆఖండానంద స్వరూపుడవు కమ్ము!

104 వివేక చూడామణి అహంకార నింద సంత్యన్యే ప్రతిబంధాః పుంసం:సంసారహేతవోదృషాః। తేషామేకం మూలం ప్రథమవికారో భవత్యహంకారః ॥ 299 పురుషునకు ఈ సంసారబంధనము (ప్రాప్తించుటకు కారణభూతములైన ప్రతిబంధములు ఇంకను అనేకములు కలవు. కాని ఆ యన్నిటికిని మూలమైన (ప్రథమ వికారము అహంకారమే. (ఏలయన అన్యములైన అనాత్మభావము లన్నియు దీనినుండియే పుట్టుకొని వచ్చును.) యావత్వ్యాత్స్వస్య సంబంధో£. హంకారేణ దురాత్మనా | తావన్న _ లేశమాత్రాసి _ ముక్తివార్తా విలక్షణా ॥ 300 ఈ దుష్టమైన అహంకారముతోడ ఆత్మకు సంబంధముండునంత వజకు ముకక్తివంటి విలక్షణ విషయము మీద లేశమాత్రమును ఆశపెట్టుకొన నక్కణలేదు. అహంకార[గ్రహాన్ముక్తః స్వరూపముపపద్యతే । చంద్రవద్విమల: పూర్ణః సదానందస్ప్వ్యయం ప్రభః 1 301 అహంకారమను ([గ్రహమునుండి విముక్తుడైన మీదట ఆత్మ చంద్రునివలె నిర్మలము, పూర్ణము, స్వయం'ప్రకాశమునై స్వస్వరూపమును పొందును. యో వా పురే సోళ్లహమితి ప్రతీతో బుద్ధ్యాదిక్టుప్తస్తమసాతిమూఢయా | తస్యైవ నిశ్ళ్శేషతయా వినాశే బ్రహ్మాత్మభావః ప్రతిబంధశూన్య:ః ॥ 302 అజ్ఞానవశమున అత్యంతము మోహితమైన బుద్దిచేత కల్పితమై యీ శరీరమందు 'ఇదియే నేను' అనునట్టి ప్రతీతి యేది కలుగుచున్నదో అది పూర్తిగా నశించిపోయిన మీదట బ్రహ్మమందు బాధారహితముగా ఆత్మభావ మేర్పడును.

వివేక చూడామణి 105 పాటవ బూడముుం ౯౫ బ్రహ్మానందనిధిర్మహాబలవతాహంకారఘోరాహినా

సంవేష్ట్యాత్మని రక్ష్యతే గుణమయైశ్చండై స్పిభిర్మస్తకై: | విజ్ఞానాఖ్యమహాసినా ద్యుతిమతా విచ్చిద్య నీర్మతయం నిర్మూల్యాహిమిమం నిధిం సుఖకరం ధీరో£నుభోక్సుం క్షమః ॥ 303 'బ్రహ్మానందమను పరమధనమును, అహంకారమను మహాభయంకర సర్పము సత్త్యరజస్తమోగుణములను మూడు భయంకరములైన మస్తకములతో పరివేష్టించి మరుగుపరచి యుంచినది. వివేకవంతుడు అయిన పురుషుడు ఎవడైన, అనుభవజ్ఞానము అను తళతళ మెరయు ఖడ్గముతో ఆ మస్తకములను ఖండించివైచి యా సర్పమును నశింపజేయగలుగునేని అతడు పరమానందదాయకమగు ఆ సంపదను అనుభవించగలుగును. యావద్వా యత్కిం చిద్విషదోషస్సూర్తిరస్తిచేద్దేహే ; కథమారోగ్యాయ భవేత్తద్వదహంతా£ పి యోగినో ముక్ష్యై ॥ 30% శరీరమందు విషదోషము ఏ కొంచెము మిగిలియున్నను అది యారోగ్యమునకు (ప్రతిబంధకమే యగును. అట్టే యోగియందు అహంకారము ఏ కొంచెము మిగిలియున్నను అది యాతని ముక్తిమార్గమందు అవరోధమై నిలుచును. అహమో౭_త్యంతనివృత్త్యా తత్భతనానావికల్పసంహృత్యా । ప్రత్యక్తత్వవివేకాదాయమహమస్మీతి విందతే తత్త్యమ్‌ ॥ 305 అహంకారము నిశ్ళేషముగా నివృత్తము కాగా దానివలన ఉద్భవించు వికల్పము లన్నియు నశించిపోయిన మీదట ఆత్మతత్త్య వివేకము కలుగుటయు, తన్మూలమున “ఈ ఆత్మను నేను యనునట్టి తత్మ్యబోధము కలుగుటయు సంభవమగును. అహంకర్తర్యస్మిన్నహమితి మతిం ముంచ సహసా వికారాత్మన్యాత్మప్రతిఫలజుషి స్వస్థితిముషి |

106 వివేక చూడానుణి ననూ. యదధ్యాసాత్రాప్తా జనిమవృుతిజరాదు:ఖబహుళా ప్రతీచశ్చిన్మూర్తేస్తవ సుఖతనో: సంస్పతిరియమ్‌ ॥ 30 వికారాత్మకమై ఆత్మప్రతిబింబయుక్తమై, స్వస్థితిని హరించునట్టి యీ అహంకారియగు దేహాదికమందు '“అహం' 'నేను' అను భావము వీడుము. దీనియందలి యీ అధ్యాసము కారణముగానే ఆనందమూర్తివి, చైతన్యరూపుడవు, ప్రత్యగాత్మవునగు నీకు జననమరణ వార్షక్యాది నానావిధ దుఃఖములతో నిండియున్న యీ సంసారబంధనము ్రాప్తమైనది. సదైకరూపస్య చిదాత్మనో విభోః ఆనందమూర్తేరనవద్యకీర్తే | వైవాన్యథా క్యాస్యవికారిణస్తే వినా£ హమధ్యాసమముష్య సంసృతిః ॥ 307 ఈ యహంకారరూపమగు ఆధ్యాసము లేనివాడు ఏకరూపుడవు, చిదాత్మవు, వ్యాపకుడవు, పవిత్రయశస్కుడవు, అవికారివి, ఆత్మ స్పరూపుడవునగు నీకు ఏవిధముగను కూడ సంసారబంధము ప్రాప్తించదు. తస్మాదహంకారమిమం స్వశత్రుం భోక్తుర్లలే కంటకవత్రృతీతమ్‌ | విచ్చిద్య విజ్ఞానమహాసినా స్పుటం భుంక్షాత్మ సామ్రాజ్యసుఖం యథేష్టమ్‌ ॥ 308 కావున ఓ పండితుడా! భోజనము చేయువాని కంఠములో ముల్లు ఎట్టు బాధించునో అట్టు బాధించునట్టి అహంకారమను నీ శత్రువును ఎజ్ఞానమను మహాఖడ్గముతో ఛేదించి యథేష్టముగా ఆత్మసా[మ్రాజ్యసుఖము ననుభవింపుము! తతో£_ హమాదేర్వినివర్త్య వృత్తిం సంత్యక్తరాగ; పరమార్థలాభాత్‌ |

వివేక చూడామణి 107 పిక చూడామణి ౩౦7 ర ఆ ల తూస్షం సమాస్స్వాత్మసుఖానుభూత్యా పూర్ణాత్మనా బ్రహ్మణి నిర్వికల్ప: ॥ 309 పిమ్మట అహంకారాదులయందు కర్శతభోకతా?ది వృత్తులను క బి యం య తొలగించుకొని పరమాత్మతత్త్రమును పొందుట మూలమున రాగరహితుడవై ఆత్మానందానుభవ పూర్వకముగా పూర్తిగా (బ్రహ్మభావమునందు స్థిరుడవై యుండి నిర్వికల్పుడవై మౌనము వహించి యూరకుండుము! సమూలకృత్తోల పి మహానహం పునః వ్యుల్లేఖిత స్య్యాద్యది చేతసా క్షణమ్‌ । సంజీవ్య విక్షేపశతం కరోతి నభస్వతా ప్రావృషి వారిదో యథా ॥ 310 (ప్రబలమైన యీ అహంకారము మొదలంట నిర్మూలించి వేయబడినను, చిత్తముతోడ సంపర్కము ఒక్క క్షణకాలము ప్రాప్తమైనను చాలును. అది మజల (ప్రకటమై వందలాదిగా ఉత్సాతములను సృష్టించును. వానకాలమందు వాయుసంపర్కము నందిన మేఘమువలె ఉత్సాతములను తెచ్చిపెట్టును. క్రియా, చింతా, వాసనల పరిత్యాగము నిగృహ్య శత్రోరహమో౭౬_ వకాశః కృ్యచిన్నదేయో నిషయానుచింతయా । స ఏవ సంజీవనహేతురస్య ప్రక్షీణజంబీరతరోరివాంబు ॥ 311 ఈ అహంకారరూపశత్రువును ని(గ్రహించివైచికొన్న మీదట విషయ చింతన మూలకముగా దీనికి మజల తలయెొత్తుటకు అవకాశమును ఎన్నడును కల్పింపరాదు. ఏలయనగా క్షీణదళకు చేరిన నిమ్మచెట్టునకు నీరు ఎట్లు పునరుజ్జీవన కారణముగనో అట్టే విషయ చింతనము వ అహంకారము యొక్క పునరుజ్జీవనమునకు కారణమగును.

108 వివేక చూడామణి దేహాత్మనా సంస్థిత ఏవ కామీ నిలక్షణ: కామయితా కథం స్యాత్‌ । అతో£_ర్ధ్థసంధానపరత్వమేవ భేదప్రసక్త్యా భవబంధహేతు: ॥ 312 దేహాత్మబుద్ది కలవాడు ఎవడో వాడే కామి. అనగా కోరికలు గలవాడు. ఆత్మ దేహముతో సంబంధము లేనిది. విలక్షణమైనది. అది కామనలు కలది యొట్టగును? కావున భేదాసక్తికి కారణమగుట చేత విషయచింతనమందు ప్రవర్తిల్లుటయే సంసారబంధమునకు హేతువగును. కార్య ప్రవర్ధనాద్బీజప్రవృద్దిః పరిదృశ్యతే | కార్యనాశాద్చీజనాశస్తస్మాత్కార్యం నిరోధయేత్‌ ॥ 313 కార్యము పెరిగిన కొలదియు బీజము కూడ పెరుగుట కానవచ్చుచున్నది. కార్యము నశించిన బీజము కూడ నళశించిపోవును. కావున కార్యమునే నశింపజేయవలెను. వాసనావృద్ధిత:ః కార్యం కార్యవృద్ద్యా చ వాసనా । వర్ధతే సర్వథా పుంసః సంసారో న నివర్తతే ॥ 314 వాసనావృద్ధివలన కార్యవృద్ధి, కార్యవృద్ధివలన వాసనావృద్దియు సంభవించుచుండును. ఈ విధముగానే మానవుని సంసారబంధనము 'పెరుగుచునే యుండును. కాని ఎంత యత్నించినను తరుగుట కానరాదు. సంసారబంధవిచ్చిత్యై _ తద్దయం ప్రదహేద్యతిః । వాసనావృద్ధిరేతాభ్యాం చింతయా _ క్రియయాబహిః ॥ 315 కావున సంసార బంధవిచ్చేదమును గోరు యతీశ్చరుడు ఈ రెండింటిని నళింపబేసికొనవలెను. విషయములను చింతించుచుండుట వలనను, బాహిరముగా (ప్రకటముగా) ఆచారములో పెట్టుచుండుట వలనను వాసన పెరుగుచుండును,.

వివేక చూడామణి 109 వొక చూడామణి తాభ్యాం ప్రవర్తమానా సా సూతేసంస్పతిమాత్మన: | త్రయాణాం చ క్షయోపాయ; సర్వావస్థాసుసర్వదా ॥ 316 సర్వత్ర సర్వతస్సర్వం బ్రహ్మమాత్రావలోకనమ్‌ | సద్భావవాసనాదార్ట్యాత్తత్రయం లయమశ్నుతే ॥ 317

(చింతనము, బాహ్యక్రియ) ఈ రెండింటి వలననే పెరిగి వాసన ఆత్మకు సంసారరూపబంధమును గలిగించుచుండును. సర్వదా సర్వ్యావస్థల యందును సర్వమును బ్రహ్మస్వరూపముగా చూచుటయే ఆ మూడును క్షయమును పొందుటకు ఉపాయము. ఈ బ్రహ్మమయవాసన బలపడినప్పుడు ఆ మూడును నళించిపోవును.

(క్రియానాశే భవేచ్చింతానాశో_ స్మాద్వాసనాక్షయ: | వాసనప్రక్షయో మోక్ష; సా జీవన్ముక్తిరిష్యతే ॥ 318

(క్రియ నళించిన చింత నశించును. చింత నశించిన వాసనలు క్షీణించును. ఈ వాసనాక్షయము పేరే మోక్షము. దీనినే జీవన్ముక్తి యందురు. సద్వాసనాస్స్ఫూర్తి విజ్బంభణే సతి

హ్యసౌ వీలీనా త్వహమాదివాసనా । అతిప్రకృష్ణా౬.ప్యరుణప్రభాయాం విలియతే. సాధు యథా తమిస్రా ॥ 319 సూర్యప్రకాశ ముదయింపగా ఎంత యంధకారబంధురమైన రాత్రి మైనను సర్వథా నశించిపోవును. అట్టే బ్రహ్మవాసనా స్పూర్తి విజృంభించినప్పుడు ఈ యహంకారాదికములైన వాసనలు అన్నియు లయించిపోవును. తమస్తమ: కార్యమనర్థ జాలం న దృశ్యతే సత్యుదితే దినేశే ।

110 వివేక చూడామణి తథాద్వయానందరసానుభూతౌ నైవాస్తి బంధో న చ దుఃఖగంధ:ః ॥ 320 సూర్యుడు ఉదయించినంతనే అంధకారము, అందు సాగిపోవు (చౌర్యము మున్నగు) అనర్థములును ఎందును కానరాకుండ పోవును. అట్లే యీ అద్వితీయమైన ఆత్మానందరసము అనుభూతమైన వేళ సంసారబంధమును ఉండదు. దుఃఖసంబంధమగు గంధము కూడ ఉండదు. (ప్రమాద నింద దృశ్యం ప్రతీతం ప్రవిలపయన్‌ స్వయం సన్మాత్రమానందఘనం విభావయన్‌ । సమాహితస్సన్‌ బహిరంతరం వా కాలం నయేథాస్పతి కర్మబంధే 1 3౩21 నీ కర్మబంధము ఇంకను అవశిష్టమై యుండెనేని ఈ కానవచ్చు దృశ్య్వమునంతను లయింపజేసికొనుచు బాహ్యాభ్యంతరముల జాగరూకుడవై యుండి, సత్తామాత్రమగు నీ యానందమయ స్వరూపమును చింతనము చేయుచు కాలక్షేపము చేయుము! ప్రమాదో బ్రహ్మనివ్టాయాం న. కర్తవ్య: కదాచన | ప్రమాదో మృత్యురిత్యాహ భగవాన్‌ బ్రహ్మణస్సుత: ॥ 322 బ్రహ్మ విచారము విషయమున ప్రమాదము (అజాగరూకత) చేయరాదు. ఏలయన బ్రహ్మ కుమారుడు (సనత్కుమారుడు) 'ప్రమాదమును మృత్యువని చెప్పెను. న ప్రమాదాదనర్థోి న్యో జ్ఞానినస్ప్వస్వరూపత: | తతో మోహస్తతో£_హంధీస్తతో బంధస్తతో వ్యథా ॥ 323 జ్ఞానియైన పురుషునకు స్వస్వరూపానుసంధానమునందు (ప్రమత్తుడగుట కంటె మించిన అనర్హము వేజొకటి లేదు. ఏలయనగా దీనివలననే

వివేక చూడామణి 111 మోహము కలుగును. ఆ మోహము వలన అహంకారము, దానివలన బంధనము, ఆ బంధనము వలన వ్యథయు కలుగును. విషయాభిముఖం దృష్ట్వా నిద్వాంసమపి విస్కృతి: | విక్లేయతి. ధీదోపైర్యోషా జారమిన ప్రియమ్‌ ॥ 32%

కులటయైన స్త్రీ తనను ప్రేమించు జారపురుషుని చూచి అతని బుద్దిని (భ్రష్టము చేసి అతనిని ఎట్టు పిచ్చివానిని చేసివేయునో అట్టే విషయములందు 'ప్రవర్తిల్హచున్న విద్యాంసుని జూచి ఆత్మ విసృతి యనునది బుద్దిదోషములను గలిగించి భ్రష్టుని జేసివేయును. యథాపకృష్ణం శైవాలం క్షణమాతం న తిష్టతి | అవృణోతి తథా మాయా ప్రాజ్ఞం వా౭పిపరాజ్ముఖమ్‌ ॥ 325

నీటిలోని నాచును ఒకమాజు ఇటునటు తొలగద్రోసినను అది క్షణమాత్రమైన నిలువక మజల యథాప్రకారముగా ఎట్టు నీటిపై 'క్రమ్మివేయునో అట్టె ఆత్మ విచారము చేయని పండితుని కూడ మాయ మజల (క్రమ్మివేయును. లక్ష్య్రచ్యుతం సద్యది చిత్తమీషత్‌

బహిర్ముఖం సన్నిపతేత్తతస్తత: । ప్రమాదతః ప్రచ్యుతకేళి కందుక; సోపానపంక్ష్తౌ పతితో యథా తథా ॥ 326

అజాగరూకత కారణముగా లక్ష్యము దప్పి (చేతినుండి విడివడి) మెట్లమీద పడిన (క్రీడాకందుకము(బంతి) మెట్టుమెట్టుగా (క్రిందివంకకే పతితమగుచు ఎట్టుపోవునో అట్టే చిత్తము తన లక్ష్యమును (బ్రహ్మమును) దొలగి ఏ కొంచెము బహిర్ముఖమైనను అది యవిరామముగా క్రింది దెసకే పడిపోవసాగును. విషయేష్యావిశచ్చేత: సంకల్పయతి. తద్గుణాన్‌ సమ్యకృంకల్పనాత్కామ: కామాత్సుంసఃప్రవర్తనమ్‌ ॥ 327

112 వివేక చూడామణి

విషయములందు తగులుకొన్న చిత్తము వాని గుణములను చింతనము చేయసాగును. ఆ చింతనము నిరంతరముగా సాగినప్పుడు వానియందు కోరిక జనించును. ఆ కోరిక వలన పురుషునకు విషయములందు ప్రవృత్తి గలుగును. తతస్వ్వరూపవిభ్రంశో విభ్రష్టస్తు పతత్యధః | పతితస్య వినా నాశం పునర్నారోహ ఈక్ష్యతే । సంకల్పం వర్ణయేత్తస్మాత్సర్వ్యానర్థస్య కారణమ్‌ ॥ 328.

విషయములందలి (ప్రవృత్తి వలన మానవుడు ఆత్మస్వరూప స్థితి నుండి దిగజాజిపోవును. ఒకమాటు అట్టు పతనము గన్న మీదట అవిరతముగా అథుపతనము సంభవమగును. అట్టు పతితుడైన పురుషునకు నాశమే కాని ఉత్చానస్థితి ఎందును చూడబడలేదు. కాబట్టి సర్యానర్థములకును కారణమైన సంకల్పవృత్తిని విడిచిపెట్టవలెను. అత: ప్రమాదాన్న పరో£_స్తి మృత్యుః

వివేకినో బ్రహ్మవిదస్పమాధా | సమాహితస్పిద్దిముపైతి సమ్యక్‌ సమాహితాత్మా భవ సావధానః ॥ 329

కాబట్టి వివేకవంతుడు, (బ్రహ్మవేత్తయు నగు పురుషునకు సమాధి యందు ప్రమత్తుడగుటను మించిన మృత్యువు మజియొకటి లేదు. సమాహితచిత్తుడైన పురుషుడే పరిపూర్ణమైన యాత్మసిద్దిని పొందగలుగును. కావున జాగరూకత వహించి చిత్తమును సమాహితము (స్థిరము) గావించికొనుము.

అసత్తును పరిహరించుట

జీవతో యస్య కైవల్యం విదేహే స చ కేవల: । యత్కించిత్పశ్యతో భేదం భయం బ్రూతేయజుశ్చుతి:॥ 330

జీవించి. యుండగనే కైవల్యపదము నందిన పురుషునకు

ాాాాావివేకచుడామణి దేహత్యాగానంతరము కూడ ఆ కైవల్యముక్తియే కలుగును. (కాని భేదదృష్టి గలవానికి కలుగదు). ఏలయనగా ఏ కొంచెము భేదదృష్టి కలవాడైనను ఆ పురుషునకు యజుర్వేదము భయమునే చెప్పుచున్నది. యదా కదా వాపి విపశ్చిదేష బ్రహ్మణ్యనంతే£_ప్యణుమాత్రభేదమ్‌ | పశ్యత్యథాముష్య భయం తదైవ యద్వీక్షితం భిన్నతయా ప్రమాదాత్‌ ॥ 331 ఎప్పుడైనను ఈ విద్వాంసుడు అనంతమైన (బ్రహ్మమునందు అణుమాత్రపు భేదదృష్టి వహించినను ఆ క్షణమందే అతనికి భయము ప్రాప్తించును. ఏలయన స్వరూప సంబంధమగు ప్రమాదము కారణముగానే అఖండమైన ఆత్మయందు భేదము ్రతీతమైనది. శ్రుతిస్సృతిన్యాయశతైర్నిషిద్దే దృశ్యే£త్ర యస్వ్వాత్మమతిం కరోతి । ఉపైతి దుఃఖోపరి దుఃఖజాతం నిషిద్దకర్తా స మలిమ్హుచో యథా ॥ 332 (శ్రుతులచేతను, స్మృతులచేతను, ఎన్నియో యుక్తుల చేతను (ఇది యాత్మకాదు, ఇది యాత్మకాదు అని) నిషేధింపబడిన యీ దృశ్యమానములగు దేహాదులయందు ఎవడు ఆత్మబుద్ది చేయునో ఆ నిషిద్దకర్మకు కర్తయైనవాడు చోరునివలె దుఃఖము మీద దుఃఖమును అనుభవించును. సత్యాభిసంధానరతో విముక్తో మహతమాత్మీయముపైతి నిత్యమ్‌ । మిథ్యా. భిసంధానరతస్తు నశ్యేత్‌ దృష్టం తదేతద్యచోరచోరయో: ॥ 333 అద్వితీయ బ్రహ్మ రూపమైన సత్యపదార్థమును అన్వేషించువాడు

114 వివేక చూడామణి

ముక్తుడై తన నిత్యమైన మహత్యమును పొందును. ఇందులకు భిన్నముగా మథ్యయైన దృశ్యపదార్థముల వెంటబడువాడు నాశమును పొందును. ఈ స్థితి ఒక సాధుజనుని, చోరుని విషయమునందు చూడబడినది కూడ,

(సాధుజనుని, చోరుని ప్రసంగము ఛాందోగ్యోపనిషత్తులో (6/16/ 1-2) ఇట్టు వర్షింపబడియున్నది. ఇతడు చోరుడు అని అనుమానింపబడిన వ్యక్తిని రాజపురుషులు తప్తమైన (కాల్బబడిన) పరశువుతో (గండ్రగొడ్డలి) 'ప్రహరింతురు. ఆ వ్యక్తి చౌర్యము చేసి చేయలేదని బొంకుచున్నవాడైనచో ఆ పరశువు చేత అతడు దగ్దుడు ఆగుటయు, పిమ్మట వానిని రాజపురుషులు చంపివేయుటయు సంభవమగును. ఆవ్యక్తి నిజముగానే చౌర్యము చేయక చేయలేదనుచున్నవాడైనచో ఆ పరశువు సత్యముచే సురక్షితుడైయున్న కారణమున వానిని దగ్గ్రము చేయజాలదు. అప్పుడు రాజపురుషులు కూడ వానిని వదిలివేయుదురు.) యతిరసదనుసంధిం బంధహేతుం విహాయ

స్వయమయమహమస్మీత్యాత్మదృష్టైవ _ తిష్టేత్‌ సుఖయతి నను నిష్టా బ్రహ్మణి స్వానుభూత్యా

హరతి పరమవిద్యా కార్యదుః:ఖం ప్రతీతమ్‌ ॥ 33%

బంధహేతువులైన అసత్తు పదార్ధముల వెంటబడుట మాని యతి యగువాడు “ఈ సాక్షాదహ్మ పదార్థమును నేనే అనునట్టి యాత్మ దృష్టియందు స్థిరుడై యుండవలెను. స్వానుభవపూర్వకముగా నుత్సన్నమైన బ్రహ్మనిష్టయే అవిద్యాకార్యముగా ప్రతీయమానమగుచున్న ప్రపంచమునకు సంబంధించిన దుఃఖమును హరించి పరమసుఖమును (ప్రసాదించును. బాహ్యానుసంధిః పరివర్హయేతృలం

దుర్వాసనామేవ తతస్తతో£_ ధికామ్‌ । జ్ఞాత్వా వివేకై: పరిహృత్య బాహ్యం స్వాత్మానుసంధిం విదధీత నిత్యమ్‌ ॥ 335

116 వివేక చూడామణి త వ లుల సుప్తస్య నో జాగరణం న జాగ్రతః స్వపష్నస్తయోర్భిన్నగుణాశయత్వాత్‌ ॥ 338 దేహాదులగు అనాత్మవస్తువులందు ఆసక్తి గలవానికి ముక్తిరాదు. ముక్తుడైనవానికి దేహాదులయందు అభిమాన ముండదు. నిదురించినవానికి జా[గ్రదవన్థానుభవముండదు. జా([గ్రద్దశయందు ఉన్నవానికి నిద్రానుభవముండదు. ఈ రెండు అవస్టలును వేటు వేటు గుణముల నా్యశయించి యుండును. ఆత్మనివ్థా విధానము అంతర్చహి: స్థిరజంగమేషు జ్ఞానాత్మనాధారతయా విలోక్య | త్యక్తాఖిలోపాధిరఖండరూప: పూర్ణాత్మనా యః స్థితి ఏష ముక్తః ॥ 339 స్థావరజంగమ పదార్ధములు ఎన్నికలవో ఆయన్నింటిలోపల వెలుపల వానికి జ్ఞానస్వరూపము చేత తననే ఆధారభూతునిగా చూచికొని ఉపాధులనన్నిటిని వీడి ఆఖండ పరిపూర్ణరూపమున నిలచియుండువాడు ఎవడో అతడు ముక్తుడు. సర్వాత్మనా బంధవిముక్తి హేతు: సర్వాత్మభావన్న పరో£౭_స్పి కశ్చిత్‌ | దృశ్యా£_[గ్రహే సత్యుపపద్యతే£సౌ సర్వాత్మభావో£ స్య సదాత్మనిష్టయా ॥ 340 సర్వ విధముల సంసారబంధ విముక్తి పొందుటకు సర్యాత్మభావము (సర్వమును ఆత్మరూపముగా చూచునట్టి భావము) కన్న మిన్నయని యెన్నదగు హేతువు వేజుగా ఏదియును లేదు. నిరంతరము ఆత్మ నిష్టయందు నిలిచియుండుట వలన దృశ్యము (గ్రహింపబడకున్నప్తుడు (బాధితమైనప్పుడు) ఈ సర్వాత్మభావము సిద్ధించును.

ఆాాాాాాననేకచూడామడి దృశ్యా£.గ్రహణం కథం ను ఘటతే దేహాత్మనా తిస్టతో బాహ్యార్థానుభవ ప్రసక్తమనసస్తత్త త్రియాం కుర్వత: । సన్యస్తాఖిల ధర్మకర్మ విషభైర్నిత్యాత్మనిష్థాపరై స్తత్వజై: కరణీయమాత్మని సదానందేచ్చుభిర్యత్నత: ॥ 341 దేహాత్మబుద్ది కలిగియుండి, మనస్సులో బాహ్యపదార్థములందు ఆసక్తి కలిగియుండి, వాని కొఆకే నిరంతరము పాటుపడుచుండువారికి దృశ్యము గోచరింపకుండుట ఎట్టు సంభవమగును? కాబట్టి నిత్యానందమును కోరు తత్త్యవేత్త ఆ సమస్త ధర్మకర్మములను, విషయములను పరిత్యజించి నిరంతరము ఆత్మనిషష్టయందు తత్సరుడై యుండి తన యాత్మయందు ప్రతీతమగుచున్న యీ దృశ్య ప్రపంచమును ప్రయత్నపూర్వకముగా తాలగించుకొనవలెను. సార్వాత్మ్యసిద్దయే భిక్షోః కృతశ్రవణకర్మణ: | సమాదిం విదధాత్యేషా శాంతోదాంత ఇతిశుతి:ః ॥ ౩42 “శాంతోదాంత ఉపరతస్తితిక్షు:” (బృహ.4/4/23) అన్న యీ శ్రుతి యతీశ్చరునకు వేదాంత[శ్రవణానంతరము సార్వాత్మ్యభావము సిద్దించుటకు సమాధిస్థితిని విధించుచున్నది. ఆరూఢశక్తే రహమో వినాశః కర్తుం న శక్యః సహసా౭పి పండితై: । యే నిర్వికల్పాఖ్యసమాధినిశ్చలా స్తానంతరానంతభవా హి వాసనాః ॥ 343 అహంకారశక్తి అత్యంత పప్రబలమై యుండునంతవరకు ఏ పండితుడును దానిని ఒక్కసారిగా నశింపజేయజాలడు. ఏలయనగా నిర్వికల్ప సమాధి స్థితిని పొందినవారియందు కూడ వాసనలు ఉండుట చూడబడినది. అహంబుద్ధ్యైవ మోహిన్యా యోజయిత్యా£.2_వృతేర్చలాత్‌ । విక్షేపశక్తి: పురుషం _ విక్షేేయతి తద్న్గుతై: ॥ 3క4

118 వివేకచూడామణి _ మోహింపజేయగల శక్తి గలది అహంబుద్ధి. విక్షేపశక్తి తన యావరణ శక్తిని ఆ యహంబుద్దితోడ అనుసంధింపజేసి దాని (అహంబుద్ధియొక్క) గుణములచేత మానువుని విక్షిప్తుని (స్టిరత్వములేని వానినిగా) జేసివేయును. విక్షేపశక్తినిజయో విషమో విధాతుం నిశ్శేషమూనరణ శక్తి నివృత్త్యభావే । దృస్ట్రశ్యయోః స్పుటటపయోజలవద్విభాగే నశ్యేత్తదావరణ మాత్మని చ స్వభావాత్‌ ॥ నిస్స్పంశయేన భవతి ప్రతిబంధశూన్యో విక్లేపణం న హి తథా యది చేన్కృషార్ధే ॥ 3క5 సమ్యగ్వివేకః స్పుటబోధజన్యో విభజ్య దృగృృశ్యపదార్థతత్తమ్‌ । ఛినత్తి మాయాకృతమోహబంధం యస్మాద్విముక్తస్య పునర్న సంసృతి: ॥ 346 ఆవరణశక్తిని పూర్తిగా నివృత్తము చేసికొనక ముందు విక్షేపశక్తి మీద విజయము సాధింపగలుగుట చాలా కష్టము. పాలు, నీరును వలె ద్రష్టయు, దృశ్యమును వేజుపడిపోయినట్టి జ్ఞానము స్పష్టముగా కలిగినప్పుడు ఆత్మయందు ఆవరించియున్న ఆవరణశక్తి తనంతతానే నళించిపోవును. మిథ్యగా కానవచ్చు (ఈ బుద్ధి మున్నగు) పదార్థములందు (ద్రష్ట యొక్కయు, దృశ్యపదార్థముల యొక్కయు స్వరూపములను వేటుపజచి, స్పష్టమైన బోధమునకు కారణమగునట్టిదియు, నిస్సందేహముగా అవరోధ మేదియు లేనట్టిదియునగు వివేకము కలిగెనేని యిక విక్షేపమన్నది యుండదు. ఆ వివేకము మాయాజనితమైన మోహమును కూడ ఖండించి వేయగలదు. ఆ కారణమున ముక్తుడైన పురుషునకు మజల (జనన మరణ రూపమైన)సంసారము టప్రాప్తింపనేరదు.

వివేక చూడామణి 119 పరావరైకత్వ వివేకవహ్ని ర్హహత్యవిద్యాగహనం హ్యశేషమ్‌ । కిం స్యాత్పునస్పంసరణస్య బీజ మద్వెతభానం సముపేయుషో2_ స్య ॥ 347 (బ్రహ్మము యొక్కయు, ఆత్మయొక్కయు ఏకత్వజ్ఞానరూపమగు అగ్ని అవిద్యా (అజ్ఞాన) రూపవనమునంతను కాల్చి భస్మము జేసివేయును. (ఆ అవిద్య పూర్తిగా నశింపగా) జీవునకు అద్వైతభావము సిద్ధించినపుడు మల సంసారము (ప్రాప్తిచుటకు కారణము ఏముండును? ఆవరణస్య నివృత్తి రృవతి చసమ్యక్పదార్థ్ధదర్శనత: । మిథ్యాజ్ఞానవినాశ _ స్తద్విక్షేపజనిత _ దుఃఖనివృత్తిః ॥ 348 సమ్యగ్రీతిగా ఆత్మవస్తు సాక్షాత్కార మయ్యెనేని ఆవరణము తొలగిపోవును. మిథ్యాజ్ఞానము నశించును. విక్షేపజనితమైన దుఃఖము నివృత్తమైపోవును. అధివ్రాన నిరూపణము ఏతత్రితయం దృష్టం సమ్యగ్రజ్ఞు స్వరూపవిజ్ఞానాత్‌ | తస్మాద్వస్తు సతత్త్వం జ్ఞాతవ్యం బంధముక్తయేవిదుషా॥ 349 రజ్ఞావునందు (భ్రాంతిచేత సర్పము ్రతీతమగును. ఆ మిథ్యాప్రతీతి వలననే భయము, కంపము మున్నగు దుఃఖములు కలుగును. దీపాదుల ద్యారా రజ్ఞుస్తరూపము యొక్క యథార్థ పరిజ్ఞానము కలగటంతోనే (రజ్ఞువునందు ఏర్పడిన అజ్ఞానము (ఆవరణము), అజ్ఞానము వలన గలిగిన సర్పము (మలము) సర్ప'ప్రతీతి వలన కలిగిన భయకంపాదులు (విక్షేపము) అను నీ మూడును ఒక్కసారిగా నివృత్తములగుట కానవచ్చుచుండును. అట్లే ఆత్మ స్వరూప జ్ఞానము కలిగిన మీదట ఆత్మయందు ఏర్పడిన అజ్ఞానము, ఆ యజ్ఞానము వలన గలుగు 'ప్రపంచప్రతీతి, దానివలన గలుగు దుఃఖము ఒక్కసారిగా నివృత్తములు

120 వివేక చూడామణి అయిపోవును. కాబట్టి సంసారబంధవిమ్దుక్తకై పండితుడు తత్మసమేతముగా ఆత్మపదార్ధజ్ఞానమును పొందవలెను. అయో౭£_ గ్నియోగాదిన సత్సమన్వయా న్మాత్రాదిరూపేణ విజ్బంభతే ధీః | తత్కార్యమేతద్దితయం యతో మృషా దృష్టం భ్రమస్వప్నమనోరథేషు ॥ 350 అన్నితోడి సంపర్కము వలన ఇనుము (త్రవ్వుగోల, పార మున్నగు) వివిధరూపములను దాల్చుచుండును. అట్టే ఆత్మతోడి సంపర్కము వలన బుద్ధి (శబ్ద - స్పర్శ - రూప - రస - గంధములాదిగా) వివిధ విషయములందు (ప్రకాశించును. ఈ ద్రైతప్రపంచము ఆ బుద్ది యొక్క కార్యమే. కావున ఇది మిథ్యయగును. ఏలయనగా (భ్రాంతియందు, స్వప్నమందు, మనోరథమునందును దీని ప్రతీతి మిథ్యయనుట తెల్లమగును. తతో వికారాః ప్రకృతే రహంముఖా దేహావసానా విషయాశ్ళ సర్వే! క్షణీ-న్యథా భావితయా హ్యమీషా మసత్త్వమాత్మా తు కదాపి నాన్యథా ॥ 351 కావున అహంకారాదిదేహపర్యంతముగా ఎన్ని వికారములు, లేక యొన్ని విషయములున్నవో అవియన్నియు క్షణక్షణపరివర్తన లక్షణము కలవియైన కారణమున అసత్యములైనవి. కాని యాత్మ (ఆవిధముగా) ఎన్నడును మార్పుచెందదు. అది సర్వదా ఏకరసమై యుండును. నిత్యాద్వయాఖండ చిదేకరూపో బుద్ధ్యాదిసాక్షీ సదసద్విలక్షణ: । అహంపద(ప్రత్యయలక్షితార్థ: ప్రత్యకృదానందఘన: పరాత్మా ॥ ౩52

ాాాాాాపనేక చూడామణి 121 అహం పదముయొక్క 'ప్రతీతిచేత లక్షితమగునట్టి యా నిత్యానంద ఘనుడగు పరమాత్మ సర్వదా అద్వితీయుడు. అఖండరూపుడు. వైతన్యస్వరూపుడు. బుద్ద్రాదులకు సాక్షియగువాడు. సత్తు, అసత్తులకంటె భిన్నమైనవాడు. (ప్రత్య[గ్రూపుడు. అనగా అంతరతముడు. ఇత్ధం విపశ్చిత్సృదసద్విభజ్య నిశ్చిత్య తత్వం నిజబోధదృష్టా | జ్ఞాత్వా స్వమాత్మానమఖండబోధం తేభ్యో విముక్త; స్వయమేవ శామ్యతి ॥ 353 విద్యావంతుడైనవాడు ఈవిధముగా సత్తు, అసత్తులను విభజించి తన జ్ఞానదృష్టిచేత తత్షనిశ్చయము జేసికొని అఖండబోధ స్వరూపమగు ఆత్మను గుర్తించి అసత్తు పదార్థముల నుండి విముక్తుడై స్తయముగనే శాంతించును. సమాధి నిరూపణము అజ్జానవిషయ గ్రంథేర్నిశ్ళేషవిలయస్తదా సమాధినాఇ_వికల్సేన యదా£ద్వైతాత్మదర్శనమ్‌ ॥ 35 నిర్వికల్ప సమాధి ద్వారా అద్వైతాత్మ స్వరూపము ఎప్పుడు సాక్షాత్కరించికొనబడునో అప్పుడే అజ్ఞానరూపమగు హృదయ(గ్రంథి సర్వవిధముల నళించిపోవగలుగును. త్వమహమిదమితీయం కల్పనా బుద్దిదోషాత్‌ ప్రభవతి పరమాత్మన్యద్వయే నిర్విశేషే | ప్రవిలసతి సమాధావస్య సర్వో వికల్పో విలయనముపగచ్చేద్వస్తుతత్వావధృత్యా ॥ 355 అద్వితీయుడు, నిర్విశేషుడు అగు పరమాత్మయందు నీవు నేను అనునట్టి కల్పన బుద్దిదోషము వలననే కలుగుచున్నది. ఆ కల్పనయే

122 వివేక చూడామణి సంపూర్ష వికల్ప సమాధియందు అవరోధముగా స్ఫురించును. కాని తత్త్యవస్తువును యథారూపముగా (గ్రహించినప్పుడు అది యంతయు లయించిపోవును. శాంతో దాంత:ః పరముపరతః: క్షాంతియుక్తః సమాధిం కుర్వన్నిత్యం కలయతి యతిః స్వస్య సర్వాత్మభావమ్‌ | తేనావిద్యాతిమిరజనితాన్‌ సాధు దగావికల్పాన్‌ బ్రహ్మాకృత్యా నివసతి సుఖం నిష్కియో నిర్వికల్ప: ॥ 356

యోగియైన పురుషుడు చిత్తశాంతి, ఇం(ద్రియని[గ్రహము, విషయ విరమణము, క్షమాగుణమును కలిగియుండి నిరంతరము సమాధిదశను అభ్యసించును తన సర్యాత్మభావమును అనుభవములోనికి తెచ్చికొనును. తన్మూలమున అవిద్యారూపమైన యంధకారము వలన ఆవిర్భవించిన సమస్త వికల్పములను ధ్వస్తమొనర్చ్భికొని నిష్కియుడు, నిర్వికల్పుడునై ఆనంద పూర్వకముగా (బ్రహ్మాకారవృత్తి వహించియుండును. సమాహితా యే ప్రవిలాప్య బాహ్యం

శ్రోత్రాది చేత: స్వమహం చిదాత్మని | త ఏవ ముక్తా భవపాశబంధై ర్నాన్యే తు పారోక్ష్యకథాభిధాయిన:ః ॥ 357

(శ్రోత్రాదులగు నింద్రియముల సముదాయమును, చిత్తము, అహంకారము అను బాహ్మవస్తువులను ఆత్మయందు లయమొనర్చి సమాధియందు స్థితులై యుండువారే సంసారబంధ విముక్తి గన్నవారు. కేవలము పరోక్ష బ్రహ్మ జ్ఞాన ప్రసంగములు గావించువారు ఎన్నడును విముక్తులు గాజాలరు. ఉపాధి భేదాత్వయమేవ భిద్యతే

చోపాధ్యపోహే స్వయమేవ కేవల: | తస్మాదుపాధేర్విలయాయ విద్వాన్‌

వసేత్సదా£.కల్పసమాధినిష్టయా ॥ 358

వివేక చూడామణి 123 ఉపాధిభేదము వలననే ఆత్మయందు, భేదము ్రతీతమగుచుండును. ఉపాధి లయమైపోయిన మీదట ఆ యాత్మ కేవలము తానే నిలిచి యుండును. కావున ఉపాధిని లయింపజేయుటకు విచారశీలుడైన పురుషుడు సర్వదా నిర్వికల్పసమాధియందు నిలిచియుండవలెను. సతి సక్తో నరో యాతి సద్భావం హ్యేకనిషస్టయా । కీటకో భ్రమరం ధ్యాయన్‌ ్రమరత్వాయ కల్పతే ॥ 359 ఏకా(గ్ర చిత్తముతో నిరంతరము సత్స్వరూపబ్రహ్మమునందు స్థితుడై యుండుట వలన మానవుడు (బబ్రహ్మస్వరూపుడే అయిపోవును. ఎట్లనగా భయముతో (భ్రమరమును ధ్యానించి, కీటకము బ్రమరమే యగుచున్నది. క్రియాంతరాసక్షి మపాస్య కీటకో ధ్యాయన్‌ యథాశిం హ్యళిభావమృచ్చతి । తథైవ యోగీ పరమాత్మతత్వం ధ్యాత్వా సమాయాతి తదేకనిష్టయా ॥ 360 కీటకము అన్యములైన సమస్త్రక్రియలందలి ఆసక్తిని వీడి, కేవలమొక్క (భ్రమరరూపమునే ధ్యానించుచు భ్రమరరూపమును దాల్చుచున్నది. అట్లే యోగి యగువాడు ఏకనిష్ట వహించియుండి పరమాత్మ చింతనము చేయుచునే పరమాత్మ భావమును పొందును. అతీవసూక్ష్మం పరమాత్మతత్వం న స్టూలదృష్ట్యా ప్రతిపత్తుమర్హతి సమాధినా£_ త్యంతసుసూక్ష్మవృత్తా జ్ఞాతవ్యమార్వైరతిశుద్దబుద్దిభి: ॥ 361 పరమాత్మతత్త్వము అత్యంత సూక్ష్మమైనది. దానిని స్టూలదృష్టిచేత ఎవ్వడును పడయలేడు. కావున విశుద్దమైన బుద్ది కలవారు, సత్పురుషులునగువారు దానిని సమాధివలనను, అతిసూక్ష్మవృత్తితోను తెలిసికొనవలసి యున్నది.

124 వివేక చూడామణి యథా సువర్లం పుటపాకశోధితం త్యక్త్వా మలం స్వాత్మగుణం సమృచ్చతి | తథా మనస్ఫత్త్వ రజస్తమోమలం ధ్యానేన సంత్యజ్య సమేతి తత్వమ్‌ ॥ 362 (అగన్నియందు) పుటము వెట్టి శోధింపబడిన బంగారము తనయందు పేరుకొనియున్న మలమును వీడి తన నిజరూపమును పొందును. అట్టే మనస్సు ధ్యానము మూలమున సత్తరజస్తమోగుణముల రూపమున ఉన్న మాలిన్యమును బాసి యాత్మతత్త్యమును పొందును. నిరంతరాభ్యాసవశాత్తదిత్హం పక్వం మనో బ్రహ్మణి లీయతే యదా । తదా సమాధిస్స వికల్పవర్దితః స్వతో£_.ద్వయానందరసానుభావుక;ః 1 363 రేయనక, పగలనక నిరంతరముగా అభ్యాసము చేయుట వలన పరిపకదశ నంది మనస్సు బ్రహ్మమునందు ఎప్పుడు లయమందునో అప్పుడు అద్వితీయమైన (బ్రహ్మానందరసమును అనుభవింపజేయునట్టి నిర్వికల్ప సమాధి స్వయముగనే సిద్ధించును. సమాధినానేన సమస్తవాసనా గ్రంథేర్వినాశోఇఖిల _ కర్మనాశః | అంతర్చహిస్పర్వత ఏవ సర్వదా స్వరూపవిస్స్ఫూర్తిరయత్నత: స్యాత్‌ 1 364 ఈ నిర్వికల్ప సమాధి వలన సమస్త వాసనా[గ్రంథులు నళించిపోవును. వాసనలు నశించుటలో సమస్తకర్మలు నశించును. అప్పుడు లోపల వెలుపల సర్వత్ర నిరంతరము అప్రయత్నముగా స్వరూపస్సూర్తి కలుగ నారంభించును.

వివేక చూడామణి 125 శ్రుతేళ్చతగుణం విద్యాన్మననం మననాదపి । నిదిధ్యాసం లక్షగుణమనంతం _ నిర్వికల్పకమ్‌ ॥ 365

వేదాంత విషయములను కేవలము (శ్రవణము చేసి యూరకుండుట కంటె దానిని మననము చేయుట నూయురెట్టు మేలు. ఆ మననము కంటెను నిదిధ్యాసనము అనగా తన చిత్తమునందు ఆత్మభావనము స్థిరపజచికొనుట లక్షరెట్ట్లు మేలు. ఆ నిదిధ్యాసనము కంటెను నిర్వికల్ప సమాధికి అనంతగుణితమైన మహత్ష్యమున్నది. (దానివలన చిత్తమునందు ఏర్పడిన ఆత్మస్వరూప భావము ఎన్నడును చలింపదు.) నిర్వికల్పక సమాధినా స్పుటం బ్రహ్మతత్వమవగమ్యతే (ధ్రువమ్‌ | నాన్యథా చలతయా మనోగతేః ప్రత్యయాంతరవిమిశితం భవేత్‌ ॥ 366 నిర్వికల్ప సమాధి వలన నిశ్చయముగా (బ్రహ్మతత్సజ్ఞానము స్పష్టముగా గలుగును. అది మజియే విధమునను (ప్రాప్తించదు. ఏలయనగా ఇతర పరిస్టితులందు మనస్సు చంచలమైనదైన కారణమున అందు ఇతరేతరములైన జ్ఞానములు మిళితములగుట సంభవమగును. అతః సమాధత్స్వ యతేంద్రియస్పదా నిరంతరం శాంతమనాః ప్రతీచి । విధ్వంసయ ధ్యాంతమనాద్యవిద్యయా కృతం సదేకత్వవిలోకనేన ॥ 367 కావున సర్వదా ఇం(ద్రియములను అదుపులో నిలిపికొని శాంతమనస్కుడనై ప్రత్యగాత్మయగు బ్రహ్మమునందు చిత్తమును స్థిరపజచికొనుము. సచ్చిదానంద బ్రహ్మముతోడ నీయేకత్వమును కనుగొనుచు అనాదిగా సాగివచ్చు నవిద్యవలన నుత్పన్నమైన అజ్ఞానాంధకారమును నశింపజేసికొనుము.

126 వివేక చూడామణి యోగస్య _ ప్రథమం ద్వారం వాజ్నీరోధో-పరిగ్రహ: | నిరశా చ నిరీహా చ నిత్యమేకాంతశీలతా ॥ 368

వాక్సంయమము, ద్రవ్యమును కూడబెట్టకుండుట, లౌకిక పదార్థములను ఆశింపకుండుట, కోరికలను వీడుట, నిత్యము ఏకాంత వాసము చేయుట

• ఇవి యన్నియు యోగమునకు ప్రథమద్యారములు. ఏకాంతస్టితిరింద్రియోపరమణే హేతుర్హమళశ్ళేతస:

సంరోధే కరణం శమేన విలయం యాయాదహంవాసనా । తేనానందరసానుభూతిరచలా బ్రాహ్మీ సదా యోగిన

స్తస్మా చ్చిత్తనిరోధ ఏవ సతతం కార్యః ప్రయత్నాన్మునేః ॥ 369

ఏకాంతమున ఉండుట ఇం(ద్రియదమనమునకు కారణము. ఇంద్రియ దమనము చిత్తనిరోధమునకు కారణము. చిత్తనిరోధము వలన వాసనానాశనమగును. వాసనానాశము వలన యోగి యగువానికి అచంచలమైన బ్రహ్మానందరసానుభూతి కలుగును. కాబట్టి మునియగువాడు సర్వదా ప్రయత్నపూర్వకముగా చిత్తనిరోధము చేసికొనవలయును. వాచం నియచ్చాత్మని తం నియచ్చ

బుద్దా ధియం యచ్చ చ బుద్దిసాక్షిణి తం చాపి పూర్ణాత్మని నిర్వికల్పే

విలాష్య శాంతిం పరమాం భజస్వ ॥ 370

వాక్కును మనస్సునందు లయింపజేయుము! మనస్సును బుద్రియందు లయింపజేయుము! బుద్ధిని బుద్దిసాక్షియగు ఆత్మయందు, బుద్ధిసాక్షిని (కూటస్టుని) నిర్వికల్పపూర్ణ (బబ్రహ్మమునందును లయింపజేసి పరమ శాంతిని అనుభవింపుము! దేహప్రాణేంద్రియమనోబుద్ద్యాదిభిరుపాధిభి: యైర్యైర్వత్తే: సమాయోగస్తత్రద్భావో౭ స్య యోగినః ॥ 371

వివేక చూడామణి 127 దేహము, (ప్రాణము, ఇంద్రియములు, మనస్సు బుద్ది - అను నీయుపాధులలో దేని దేనితో యోగియొక్క చిత్తవృత్తి సంయోగమును పొందునో దానిదాని భావమునే అతడు పొందును. తన్నివృత్త్యా మునే సృమ్యకృర్వ్యోపరమణం సుఖమ్‌ । సందృశ్యతే సదానందరసానుభవవిప్లవః ॥ 372 మునియగువాని చిత్తము ఈ యెల్ల యుపాధులనుండియు నివృత్తమైనప్పుడు అతనికి పూర్తిగా ఉపరమణ సుఖము స్పష్టముగా గోచరింపనారంభించును. దానివలన అతని చిత్తమందు సచ్చిదానంద రసానుభవము వెల్లివిరియును. వైరాగ్య నిరూపణము అంతస్తాగో బహిస్త్యాగో విరక్తస్యైవ యుజ్యతే | త్యజత్యంతర్చహిస్త్పంగం విరక్తస్తు ముముక్షయా ॥ 373 విరక్తుడైన పురుషుడు బాహ్యముగాను, అంతరికముగాను కూడ త్యాగము చేయుట యుక్తము. విరక్తుడైనవాడు మోక్షమును పొందు కోరికతో సంగమును బాహ్యముగాను, అంతరికముగాను కూడ త్యజించివేయును. బహిస్తు విషయై స్పంగం తథాంతరహమాదిభి;ః | విరక్త ఏవ శక్నోతి త్యక్తుం బ్రహ్మణి నిష్టితః ॥ 37% ఇంద్రియములకు విషయములతోడి బాహ్య సంపర్కమును, అహంకారము మున్నగువానితోడ ఆంతరిక సంపర్కమును - ఈ రెండింటిని బ్రహ్మనిష్ట గల విరక్త పురుషుడు మాత్రమే త్యజింపగలడు. వైరాగ్యబోధౌ పురుషస్య పక్షివత్‌ పక్షౌ విజానీహి విచక్షణ త్వమ్‌ ।

128 వివేక చూడామణి విముక్తిసౌాధాగ్రతలాధిరోహణం తాభ్యాం వినా నాన్యతరేణ సిద్ధ్యతి ॥ 375 ఓ పండితుడా! వైరాగ్యము, జ్ఞానము అనునవి పక్షికి రెండు టెక్కలవలె మోక్షమును కాంక్షించువానికి రెండు టెక్కలగును. ఆ రెండింటిలోను ఏ ఒక్కటి లేకపోయినను మిగిలిన ఒక్క టెక్కతో మోక్షసాధపుటట్టాలిక మీదకు అధిరోహింపగలుగుట సంభవము కాదు. (అనగా మోక్షమును పొందవలెనన్న జ్ఞానవైరాగ్యములు రెండును అపేక్షితములే యగును,) అత్యంత వైరాగ్యవత స్పమాధిః సమాహితస్యైవ దృఢప్రబోధః | ప్రబుద్దతత్వస్య హి బంధముక్తిః ముక్తాత్మనో నిత్యసుఖానుభూతి: ॥ 376 మీదు మిక్కిలి వైరాగ్యము గలవానికే సమాధిస్టితి (ప్రాప్తించును. ఆ స్పితిని పొందినవానికే దృఢమైన జ్ఞానము కలుగును. దృఢమైన జ్ఞానము గలవానికే సంసారబంధ విముక్తి కలుగును. అట్టు సంసారబంధవిముుక్తిని గన్నవానికే నిత్యానందానుభవము ప్రాప్తించును. వైరాగ్యాన్న పరం సుఖస్య జనకం పశ్యామి వశ్యాత్మన: తచ్చేచ్చుద్ధతరాత్మబోధసహితం స్వారాజ్యసామ్రాజ్యధుక్‌ | ఏతద్ద్వారమజ స్రముక్తియువతేర్య స్మాత్వమస్మాత్పరం సర్వత్రాస్సహయా సదాత్మని సదా ప్రజ్ఞాం కురు శ్రేయసే ॥ 377 బితేంద్రియుడైన పురుషునకు వైరాగ్యముకన్న మించి సుఖము నివ్వగలది యేదియు నాకు గానరాదు. ఆ వైరాగ్యము విశుద్రమైన యాత్మ జ్ఞానముతో కూడినది అయ్యెనేని విద్యసా'మ్రాజ్య సుఖమును ఈయగలది యగును. ఇది నిరంతరమును తెజచి యుంచబడు ముక్తికాంతయొక్క ద్వారము. కావున ఓ వత్సా! నీవు నీ కల్యాణము కొజకు ఎల్లవంకలనుండియు ఇచ్చారహితుడవై సర్వదా సచ్చిదానందపరటబ్రహ్మమునందే బుద్దిని స్థిరప అచుకొనుము!

వివేక చూడామణి 129

ఆశాం ఛింధి విషోపమేషు విషయేప్వేషైన మృత్యోః సృతి స్యక్సా జాతికులా శ్రమేష్వభిమతిం ముంచాతిదూరాత్రియాః | దేహాదావసతి త్యజాత్మధిషణాం ప్రజ్ఞాం కురుష్వాత్మని త్వం ద్రష్టాస్యమలో౭సీ నిర్చయపరం బ్రహ్మా౭సీ యద్వస్తుతః ॥ 378

విషయములు విషమువంటివి. వానిమీద ఆశను వీడుము! ఏలయనగా ఇది (స్వరూప విస్కృతి రూపమగు) మృత్యువునకు మార్గము. జాతి, కులము, ఆశ్రమము మున్నగువానిమీద అభిమానమును వీడి దూరమునుండియే కర్మలకు ఒక నమస్కారము చేయుము! దేహాదులగు అసత్తు పదార్థములందు ఆత్మబుద్ధిని మానుము! ఆ యాత్మయందు అహంబుద్ధి గలిగియుండుము! ఏలయనగా నీవు సర్వద్రష్టవు. మలరహితుడువు. ద్వైతరహితుడవు నగు పరబ్రహ్మవు.

ధ్యానవిధి

లక్ష్యే బ్రహ్మణి మానసం దృఢతరం సంస్థాప్య బాహ్యేంద్రియం

స్వస్థానే వినివేశ్య నిశ్చలతనుశ్చోపేక్ష్య దేహస్థితిమ్‌ । బ్రహ్మాత్మైక్యముపేత్య తన్మయతయా చాఖండవృత్త్యా£_ నిశం

బ్రహ్మానందరసం పీబాత్మని ముదా శూన్యైః కీమన్యైర్ర్రమై: ॥ ౩79

చిత్తమును దృఢముగా నిజలక్ష్యమైన బ్రహ్మమునందు నిలిపి, బాహేర్రదియములను వాని విషయములనుండి మజులించి, వానివాని స్థానములందు స్థిరపఆచికొనుము! శరీరమును నిశ్చలముగా నిలిపికొనుము! దాని స్థితిని గూర్చి తలపవలదు. ఈవిధముగా బ్రహ్మమును ఆత్మను ఏకము గావించి తన్మయత్వము వహించి అఖండముగా అహర్నిశమును మానసికముగా ఆనందపూర్వకముగా (బ్రహ్మానందరసమును (గ్రోలుము! పొల్టు విషయముల వలన ('ప్రయోజనమేమి? అనాత్మచింతనం త్యక్త్వా కళ్మలం దుఃఖకారణమ్‌ । చింతయాత్మానమానందరూపం యన్ముక్తికారణమ్‌ ॥ 380 910 ౪1౪612 ౮61౦064202021 (61380) _౨ల౦100_౨_౬|011

130 వివేక చూడామణి దుఃఖమునకు కారణభూత మగునదియు, మోహరూపమైనదియునగు అనాత్మ చింతనమును మాని ఆనందస్వరూపమైన యాత్మ చింతనము చేయుము! అది సాక్షాత్తు ముక్తికి హేతువైనది. ఏష స్వయంజ్యోతిరశేష సాక్షీ విజ్ఞానకోశే విలసత్యజ(స్రమ్‌ । లక్ష్యం విధాయైనమసద్విలక్షణ మఖండవృత్తాత్మతయానుభావయ ॥ 381 స్వయం'్రకాశమై, సర్వసాక్షియై, అనిత్యపదార్థము లన్నిటికన్న భిన్నమైనదై నిరంతరము విజ్ఞానమయకోశమునందు విరాజిల్హుచుండు నీ పరమాత్మనే లక్ష్యముగా చేసికొని దీనినే అఖండవృత్తితో (తైలధారవలె) ఆత్మభావముతోడ చింతనము చేయుము! ఎతమచ్చినయా వృత్తా ప్రత్యయాంతరశూన్యయా । ఉల్లేఖయన్‌ విజానీయాత్‌ స్వస్వరూపతయాస్సుటమ్‌ ॥ 382 ఇతర (ప్రతీతులు ఏవియు లేని విధమును అఖండవృత్తితో ఈ ఒక్క దానినే చింతనము చేయుచు యోగి యగువాడు దీనినే స్వస్వరూపమగా స్పష్టముగా గుర్తింపవలెను. అత్రాత్మత్యం దృథీకుర్వన్నహమాదిషు సంత్యజన్‌ । ఉదాసీనతయా తేషు తిస్టేద్దటపటాదివత్‌ ॥ 383 ఈ విధముగా ఈ పరమాత్మయందు ఆత్మభావమును బలపటజుచి కొనుచు అహంకారాదులందు ఆత్మబుద్దిని మానుచు, వాని యెడల శరీరముకంటె భిన్నములైన ఘటపటాదుల యెడటను వలె ఉదాసీనత వహించియుండవలెను.

వివేక చూడామణి 131 ల చు ఆత్మదృష్టి

విశుద్ధమంత:ఃకరణం స్వరూపే నివేశ్య సాక్షిణ్యవబోధమాత్రే | శనైశ్ళనైర్నిశ్చలతాముపానయన్‌ పూర్ణం స్వమేవానువిలోకయేత్తత: ॥ 38% సర్వసాక్షి జ్ఞానస్వరూపము నగు ఆత్మయందు తన శుద్ద చిత్తమును లగ్జమొనర్భ్చి క్రమక్రమముగా నిశ్చలత్వమును సాధించుకొనుచు కడపట సర్వత్ర తననే నిండియున్నట్టు దర్శింపవలెను. దేహేంద్రియప్రాణమనో£_హమాదిభిః స్వాజ్ఞానక్టు ప్రైరఖిలైరుపాధిభి: | విముక్తమూాత్మానమఖండరూపం పూర్ణం మహాకాశమివావలోకయేత్‌ ॥ 385 తన యజ్ఞానము చేత కల్పితములైన దేహము, ఇంద్రియములు, (ప్రాణములు, మనస్సు, అహంకారము ఆదిగా గల యెల్ల యుపాధులను లేనిదై యఖండమైనదిగ ఆత్మను మహాకాశమువలె సర్వత్ర నిండియున్నట్టు చూడవలెను. ఘటకలశకుసూలసూచిముఖ్యై ర్లగనముపాధిశతైర్విముక్తమేకమ్‌ । భవతి న వివిధం తథైవ శుద్ధం సరమహమాది విముక్తమేకమేవ ॥ 386 ఘటము, కలశము, ధాన్యపు గాదె, సూది మున్నగు వందల కొలది ఉపాధులు ఏవియులేనిదై ఆకాశము సర్వదా ఒక్కటిగనే యుండును. ఉపాధులు అనేకములైన కారణమున 'అది యనేకము కాదు. అట్లే అహంకారాదులగు ఉపాధులు ఏవియు లేక పరమాత్మ ఒక్కడే అయి ఉండును.

132 వివేక చూడామణి బ్రహ్మాదిస్తంబపర్యంతా మృషామాత్రా ఉపాధయ: | తతః పూర్ణం స్వమాత్మానం పశ్యేదేకాత్మనా స్థితమ్‌ ॥ 387

బ్రహ్మము మొదలు స్తంబము (తృణము) వజకును గల ఉపాధులెల్ల మిథ్యయే. కావున తనను సర్వదా ఒక్కటియై యుండు పరిపూర్ణమైన ఆత్మ స్వరూపముగా చూచికొనవలెను. యత్ర భ్రాంత్యా కల్పితం యద్వివేకే

తత్తన్మాత్రం నైవ తస్మాద్విభిన్నమ్‌ | భ్రాంతేర్నాశే భ్రాంతిదృష్టాహితత్వం రజ్ఞ్జుస్తద్వద్విశ్వమాత్మ స్వరూపమ్‌ ॥ 388

ఎక్కడ అనగా ఏ యాధారమునందు ఏ వస్తువు భ్రాంతి చేత కల్పితమగునో ఆ యాధారమునకు సంబంధించిన సమ్యగ్‌జ్ఞానము కలిగిన మీదట ఆ కల్పితవస్తువు తద్రూపమైనదిగా నిశ్చితమగును. అది దానికంటె భిన్నమైనది కానేకాదు. (భ్రాంతివశమున రజ్ఞువునందు ప్రతీతమైన సర్పము ఆ (భ్రాంతి యంతరించిన మీదట రజ్జురూపముగానే ప్రత్యక్షమగును. అట్లే అజ్ఞాన మంతరించిన మీదట సమస్త విశ్వము ఆత్మ స్వరూపముగానే తెలియవచ్చును. స్వయం బ్రహ్మా స్వయం విష్ణుః స్వయమింద్రః స్వయంశివ: | స్వయం విశ్వమిదం సర్వం స్వస్మాదన్యన్న కించన ॥ 389

స్వయముగా ఆత్మయే బ్రహ్మ. అదియేవిష్టువు. అదియే యింద్రుడు. అదియే శివుడు. ఈ సమస్త విశ్వమును అదియే. ఆత్మకన్న భిన్నమైనది ఏదియును లేదు. అంతః స్వయం చాపి బహిః స్వయం చ

స్వయం పురస్తాత్‌ స్వయమేవ పశ్చాత్‌ | స్వయం హ్యువాచ్యాం స్వయమపు్యుదీచ్యాం

తథోపరిష్టాత్‌ స్వయమప్యధస్తాత్‌ 1 390

వివేక చుదామణి స లోపల నున్నదియు తానే. వెలుపల న్నునదియు తానే. ముందు ఉన్నదియు తానే. వెనుక నున్నదియు తానే. కుడివంక నున్నదియు తానే. ఎడమవంక నున్నదియు తానే. ఉపరిభాగమున ఉన్నదియు తానే. క్రింది భాగమున ఉన్నదియు తానే. తరంగ* ఖనభ్రమబుద్చుదాది సర్వం స్వరూపేణ జలం యథా తథా । చిదేవ దేహాద్యహమంతమేతత్‌ సర్వం చిదేవైకరసం విశుద్దమ్‌ ॥ 391 కెరటము, నురుగు, సుడి, బుడగ మొదలైనవాని రూపమున ఉన్నది యెల్ల ఎట్టు జలమే యగునో అట్లే దేహము మొదలు అహంకారపర్యంతముగా ఉన్న యీ విశ్ళమంతయు అభఖిండశుద్ధ చైతన్యమగు ఆత్మయే యగును. సదేవేదం సర్వం జగదవగతం వాజ్మనసయో:ః సతో౭_న్యన్నాస్తేవ ప్రకృతిపరసీమ్ని స్థితవత: | పృథక్‌ కిం మృత్నాయాః కలశఘటకుంభాద్యవగతం వదత్వ్యేష భ్రాంతస్వమహమితి మాయామదిరయా ॥ 392 మనస్సు ద్యారా, వాక్కు ద్వారా ప్రతీతమగుచున్న యీ జగత్తు అంతయు సత్తుయొక్క స్వరూపమే. ప్రకృతికి అతీతమై యుండు ఆత్మస్వరూపమందు స్టిరపడియుండువాడు ఎవడో వాని దృష్టిలో సత్తుకంటె భిన్నమైనది ఏదియును లేదు. ఘటము, కలశము, కుంభము మున్నగునవి యెల్ల మృత్తిక కన్న భిన్నమైనది యగునా? మాయ యను మదిరచేత నున్మత్తుడైన కారణముననే మానవుడు 'నీవు-నేను' అను భేదబుద్ధి పూర్వకములైన పలుకులు పలుకుచున్నాడు. క్రియాసమభిహారేణ యత్ర నాన్యదితి శ్రుతిః; బ్రవీతి ద్వైతరాహిత్యం మిథ్యాధ్యాసనివృత్తయే ॥ 393

134 వివేక చూడామణి నక త

కార్యరూపమగు ద్వైతమును ఉపసంహరించుచు “ఎందు మథి యేదియును చూడడో” అనునట్టి యద్వైతపరమైన శ్రుతి. మిథ్యా అధ్యాసనివృత్తి కొకు పర్యాయముగా ద్వైతము యొక్క అభావమునే తెలుపుచున్నది.

(యత్ర నాన్యత్పశ్యతి నాన్యచ్చృణోతి నాన్యద్విజానాతి స భూమా' (ఛాందోగ్య. 7/24/10) ఇది అద్వైతపరమైన శ్రుతి.) ఆకాశవన్నిర్మల నిర్వికల్ప

నిస్సీమ నిష్పందన నిర్వికారమ్‌ | అంతర్చహిళ్ళూన్య మనన్యమద్వయం

స్వయం పరంబ్రహ్మ కిమస్తి బోధ్యమ్‌ ॥ 39క్ష

ఏ పరబ్రహ్మము స్వయముగా ఆకాశమువలె నిర్మలము, నిర్వికల్పము, నిస్సీమము, నిశ్చలము, నిర్వికారము, లోపల, వెలుపల, ఎల్లవంకల శూన్యము, అనన్యము, అద్వితీయము నైనదో అది జ్ఞానమునకు విషయమగునా? (తెలిసికొన సాధ్యమగునా?) వక్తవ్యం కిము విద్యతే£_త్ర బహుధా బ్రహ్మైవ జీనస్వ్వయం

బ్ర హ్మైతజ్జ్ఞగదాతతం ను సకలం బ్రహ్మాద్వితీయం శ్రుతేః | బ్రహ్మైవాహమితి ప్రబుద్ధమతయః సంత్యక్తబాహ్యాః స్ఫుటమ్‌

బ్రహ్మోభూయ వసంతి సంతతచిదానందాత్మనైవ ధ్రువమ్‌ ॥ 395

ఈ విషయమునందు అధికముగా చెప్పవలసినది ఏమున్నది? జీవుడు స్వయముగా (బ్రహ్మమే. (బ్రహ్మమే యీ సమస్త జగద్రూపమున విస్తరించియున్నది. ఏలయనగా బ్రహ్మము అద్వితీయమైనదని (శ్రుతి చెప్పుచున్నది. 'నేను బ్రహ్మమునే' అనునటి బోధము గలవారు బాహ్యవిషయములను సర్వవిధముల పరిత్యజించి. సర్వదా బ్రహ్మభావముతోను, సచ్చిదానంద స్వరూపముతోనే స్టితులై యుందురనుట నిశ్చయము.

వివేక చూడామణి జహీ మలమయకోశేల_ హంధియోత్థాపితాశాం ప్రసభమనిలకల్పే. లింగదేహే£పి పశ్చాత్‌ | నిగమగదితకీర్తిం నిత్యమానందమూర్తిం స్వయమితి పరిచయ బ్రహ్మరూపేణ తిప్ట! ॥ 396 ఈ మలమయమైన కోశమునందు ఆహంబుద్ది వలన గలిగిన యాస్తక్తిని వీడుము. అటుమీదట వాయురూపమైన లింగదేహమునందు కూడ దానిని దృఢముగా విడనాడుము. వేదముల చేత వర్షింపబడు కీర్తి గలదగు ఆ యానందస్వరూపబ్రహ్మమునే స్వస్వరూపముగా నెటిగి సర్వదా (బ్రహ్మరూపమైన స్థిరుడవై యుండుము. శవాకారం యావద్భజతి మనుజస్తావదశుచిః పరేభ్యః స్వాత్‌క్షేశో జననమరణవ్వ్యాధినిలయ: । యదాత్మానం శుద్ధం కలయతి శివాకారమచలం తదా తేభ్యో ముక్తో భవతి హి తదాహ శ్రుతిరపి ॥ 397 మానవుడు ఈ శవతుల్యమైన శరీరమునందు ఎంతవజకు ఆసక్తుడై యుండునో అంతవజకు అతడు అత్యంతము అపవిత్రుడై యుండును అంతవణకు జననమరణ వ్యాధులకు ఆశ్రయన్థానమై యతడు పరులవలన అత్యంత క్లేశమును భరింపవలసిన వాడగును. కాని యతడు కల్యాణ స్వరూపము, అచలము, శుద్దమునగు తన యాత్మను ఎప్పుడు సాక్షాత్కరించికొనుచో అప్పుడు సమస్తక్షేశ్రముల నుండియు విముక్తిని పొందును.

(ప్రపంచ నివారణము స్వాత్మన్యారోపితాశేషాభాస వస్తునిరాసత: | స్వయమేవ _ పరంబ్రహ్మ పూర్ణమద్వయమక్రియమ్‌ ॥ 398

తన యాత్మయందు ఆరోపింపబడిన సమస్తకల్పిత వస్తువులను నిరసించివైచిన మీదట మనుష్యుడు స్వయముగా అద్వితీయుడు, (క్రియారహితుడు నగు పరబ్రహ్మమే అగును.

136 వివేక చూడామణి సమాహితాయాం సతి చిత్తవృత్తౌ పరాత్మని బ్రహ్మణే నిర్వికల్వే | న దృశ్యతే కశ్చిదయం వికల్ప: ప్రజల్పమాత్రః పరిశిష్యతే తతః ॥ 39 నిర్వికల్పపరమాత్మ యగు పరబ్రహ్మమునందు చిత్తము స్టిరపడిపోయిన మీదట ఈ దృశ్యమైన వికల్పము ఎందును కానరాదు. అప్పుడు ఇది ప్రజల్పమాత్రముగా (వాగాడంబరముగా) నుండిపోవును. అసత్కల్పో వికల్ఫోలి యం విశ్వమిత్యేకవస్తుని | నిర్వికారే నిరాకారే నిర్విశేషే భిదా కుతః ॥ 400 ఆ ఒకవస్తువగు బ్రహ్మమునందు ఈ (ప్రపంచము మిథ్యావస్తువుగా కల్పితమైనది మాత్రమే. కాకున్న నిర్వికారము, నిర్విశషము అగు వస్తువునందు భేదమెటనుండి వచ్చినది? ద్రష్ట్రదర్శనదృశ్యాది భావళూన్యైకవస్తుని | నిర్వికారే - నిరాకారే నిర్విశేషే భిదాకుత:ః ॥ 401 (ద్రష్ట దృశ్యము, దర్శనము అను బేధములు ఏవియు లేనిదై, నిర్వికారమై, నిరాకారమై, నిర్విశేషమైన ఏకవస్తువునందు భేదము ఎచ్చటనుండి వచ్చినది? కల్పార్లవ ఇవాత్యంత పరిపూరైకవస్తుని । ఠా అద్వితీయే పరే తత్తే నిర్విశేషే భిదాకుతః: ॥ 402 నిర్చికారము, నిరాకారము, నిర్విశేషము, ప్రళయకాలసము(ద్రమువలే అత్యంత పరిపూర్ణమైన యేకపదార్థ్హమందు భేదమెటనుండి వచ్చినది? తేజసీవ తమో యత్ర ప్రలీనం భ్రాంతికారణమ్‌ । అద్వితీయే పరే తత్తే నిర్విశేషే భిదాకుతః ॥ 403 ('ప్రకాశమందు అధికారము లయించిపోవు విధముగా దేనియందు (భ్రాంతిమూలకమైన అజ్ఞానము లయించిపోవునో ఆ యద్వితీయము, నిర్విశేషమునైన పరతత్మ్యమునందు భేదము ఏ యెడనుండి వచ్చునది?

ాాాలాాావీవేకచూదామడి ఏకాత్మకే పరే తత్తే భేదవార్తా కథం భవేత్‌! సుషుస్తా. _సుఖమాత్రాయాం భేద: కేనావలోకితః: ॥ 404 ఏకాత్మకము, అద్వితీయము నగు పరతత్త్యమందు భేదప్రసంగము ఎట్టు పొసగును? కేవలము సుఖరూపమగు సుషుప్తియందు భేదమును గన్నవాడు ఎవడు? న హ్యస్తి విశ్వం పరతత్తబోధాత్‌ సదాత్మని బ్రహ్మణి నిర్వికల్పే | కాలత్రయే నాప్యహిరీక్షితో గుణే న హ్యంబుబిందుర్కుగతృష్ణికాయామ్‌ ॥ 405 పరతత్త్యము బోధపడిన మీదట సత్తు స్వరూపముగా గల నిర్వికల్ప పరబ్రహ్మమునందు విశ్చమన్నది యెందును కానరాదు. త్రికాలములందు ఎందైన ఎవ్వడైన ఎన్నడైన రజ్జువునందు సర్పమును, ఎండమావియందు నీటి బిందువులు జూచెనా? లేదు. మాయామాత్రమిదం ద్వైతమద్వైతం పరమార్ధత; | ఇతి. (బూతే. (శ్రుతిస్సాక్షాత్సుషుప్తావననుభూయతే ॥ 406 ద్వైతమన్నది మాయామాత్రమైనది. నిజరూపముగా ఉన్నది అద్వైతమే. ఇట్టిదే సుషుప్రియందు కలుగునట్టి యనుభవము కూడ అని సాక్షాత్తు (శ్రుతి చెప్పుచున్నది. అనన్యత్వమధిష్థానాదారోప్యస్య నిరీక్షితమ్‌ । పండితై _ రజ్జిసర్సాదౌ వికల్పో భ్రాంతిజీవనః ॥ 407 రజ్ఞా - సర్పములు మున్నగువానియందు బుద్ధిమంతులైన పురుషులు ఆరోపింపబడిన వస్తువునకు అధిష్టానముతోడ అభేదమును స్పష్టముగా గాంచిరి. కావుననే (బ్రహ్మమునందు ఆధ్యాసితమైన యీ ప్రపంచ రూపమగు) వికల్పము అజ్ఞానజన్యమైన (భ్రాంతి కారణముననే జీవించియున్నది.

138 వివేక చూడామణి ఆత్మ చింతన విధానము

చిత్తమూలో వికల్యోలయం చిత్తాభావే నకశ్ళన । అతశ్చిత్తం సమాధేహి ప్రత్యగ్రూపే పరాత్మని ॥ 408

ఈ వికల్పము చిత్తమూలకమైనది. చిత్తము లేనప్పుడు దీని నామ రూపములు కూడ ఉండవు. కాబట్టి చిత్తమును ప్రత్యక్షైతన్యరూపమైన ఆత్మయందు స్థిరపణచికొనుమ! కిమపి సతతబోధం కేవలానందరూపం

నిరుపమమతివేలం _ నిత్యముక్తం నిరీహమ్‌ | నిరవధి గగనాభం నిష్కలం నిర్వికల్పం

హృది కలయతి విద్వాన్‌ బ్రహ్మ పూర్ణం సమాధా ॥ 409

నిత్యబోధ స్వరూపము, కేవలానందరూపము, ఉపమానరహితము, కాలాతీతము, నిత్యముక్తము, ఇచ్చారహితము, గగనమువలె అనవధికము, కలారహితము, నిర్వికల్పము నగు ఏదియో (అనిర్వచనీయమైన) పూర్ణపరబ్రహ్మమును పండితులైనవారు సమాధిదశయందు తమ యంత: కరణములో సాక్షాత్తు అనుభవములోనికి తెచ్చికొందురు. ప్రకృతివికృతిశూన్యం భావనాతితభావం

సమరసమసమానం మానసంబంధదూరమ్‌ । నిగమవచనసిద్దం నిత్య్వమస్మత్ర్రసిద్దం

ఠా ల

హృది కలయతి విద్వాన్‌ బ్రహ్మపూర్ణం సమాధా ॥ 410

కార్యకారణ రహితము, మానవుల భావనకు అందనిది, సమరసమైనది, ఉపమానరహితమైనది, ప్రమాణములకు అతీతమైనది, వేద వాక్యములచేత సిద్దించునది, నిత్యమైనది, అస్మద్‌ (నేను అను) రూపమున ్రసిద్దమైనదియు నగు పూర్ణబ్రహ్మమును పండితులు సమాధి దచశయందు తమ యంతః కరణములో అనుభవమునకు దెచ్చికొందురు.

వివేక చూడామణి 139 అజరమమరమస్తాభాస వస్తుస్వరూపం స్తిమిత _ సలిలరాశి _ ప్రఖ్యమాఖ్యా విహీనమ్‌ | శమితగుణవికారం శాశ్వతం శాంతమేకం హృది కలయతి విద్వాన్‌ బ్రహ్మ పూర్ణం సమాధా ॥ 11 జరామరణాలు లేనిది, ఆభాసము లేనిది, వస్తుస్తరూపమగునది, అలలులేని ప్రశాంత సముద్రము వంటిది, నామరూపరహితమైనది, గుణవికారములు లేనిది, నిత్యము, శాంతము, అద్ద తియము నైనదియు నగు పూర్మబ్రహ్మమును పండితులు సమాధ్యవస్థల్‌ హృదయమునందు (ప్రత్యక్షముగా అనుభవింతురు. సమాహితాంత:కరణ: స్వరూపే నిలోకయాత్మానమఖండవైభవమ్‌ | విచ్చింధి బంధం భవగంధగలధథధితం యత్నేన పుంస్వం సఫలీకురుష్వు ॥ 412 స్వస్వరూపమందు చిత్తమును స్థిరపజచికొని అఖండైశ్చర్యసంపన్నమైన యాత్మను సాక్షాత్కరించికొనుము. సంసారపు వాసనలు గల బంధనమును ఖండించివేయుము! ప్రయత్నపూర్వకముగా _ నీమానవజన్మమును సఫలమొనర్చికొనుము! సర్యోపాధివినిర్ముక్తం సచ్చిదానందమద్వయమ్‌ భావయాత్మానమాత్మస్థం న భూయః కల్పసే-ధ్వనే ॥ క13 ఏ యుపాధులనను లేనిదై అద్వితీయమై, సచ్చిదానంద స్వరూపమై నీ యంతఃకరణమందు నెలకొని యున్న యాత్మను చింతనము చేయుచుండుము! అట్లయిన సంసారచక్రమందు పడకుందువు. దృశ్యమును ఉపేక్షించుట ఛాయేవ పుంస: పరిదృశ్యమాన మాభాసరూపేణ ఫలానుభూత్యా ।

140 వివేక చూడామణి శరీరమారాచ్చవవన్నిరస్తం పునర్న సంధత్త ఇదం మహాత్మా ॥ 414 మౌనవుని యొక్క నీడవలె కేవలము ఆభాసరూపముగా గానవచ్చు ఈ శరీరమును, దీని ఫలమును గూర్చి ఆలోచించి శవమునువలె నిరసించివైచిన మీదట, మహాత్ములైనవారు దీనిని మరల స్వీకరింపరు. సతతవిమలబోధానందరూపం సమేత్య త్యజ జడమలరూపోపాధిమేతం సుదూరే | అథ పునరపి నైష స్మర్యతాం వాంతవస్తు స్మరణ _ విషయభూతం కల్పతే కుత్సవాయ ॥ క15 నిత్యము, నిర్మలము, చిదానందమయమునగు నీ స్వరూపమును పడసి ఈ మలరూపము, జడమునగు ఉపాధిని దూరము నుండియే సర్వవిధముల పరిత్యజించివేయుము! ఇక మటల దానిని ఎన్నడును తలపనైన తలపవలదు. ఏలయనగా వమనము చేయబడిన పదార్థమును తలచికొన్న, జుగుప్పును గలిగించి మనస్సును పాడుచేయును. సమూల మేతత్పరిదహ్య వహ్షా సదాత్మని బ్రహ్మణి నిర్వికల్పే | తతః స్వయం నిత్యవిశుద్దబోధా నందాత్మనా తిష్టతి విద్వరిష్టః ॥ 416 విచారణ చేయువారిలో (శ్రేష్టులగు మహాత్ములు ఈ స్టూలము, సూక్ష్మమునగు ప్రపంచము నెల్ల దీనికి మూలకారణమగు మాయతో సహితముగా నిర్వికల్పము, సత్తురూపమునగు బ్రహ్మాగ్నియందు భస్మము గావించి తాము నిత్యము, విశుద్దమునగు బోధానందస్వరూపముతో స్థిరత్వము నందియుందురు. ప్రారబ్బసూత్ర[గ్రథితం శరీరం ప్రయాతు వా తిషసఘఓు. గోరివ స్రక్‌ |

వివేక చూడామణి 141

న తత్పున; పశ్యతి తత్తవేత్తా

౭౨.౭ నందాత్మని బ్రహ్మణి _ లీనవృత్తి: ॥ 417

గోవు తన మెడలో నున్న దండ ఉన్నదా? పడిపోయినదా? అన్న విషయము మిద తలపును నిలుపనైన నిలుపదు. ఆ విధముగనే ప్రారబ్దపు సూత్రమందు కూర్చబడిన యీ శరీరము నిలచుగాక! నిలువకుండుగాక! ఆనంద స్వరూపమగు బ్రహ్మమునందు లీనమైన చిత్తవృత్తి గల తత్వవేత్త యిక దీని వంకకు చూడనైన చూడడు. అఖండానందమాత్మానం విజ్హాయ స్వస్వరూపతః । కిమిచ్చన్‌ కస్య వా హేతోర్టేహం పుష్ణాతితత్త్వవిత్‌ ॥ 418

ఆఖండానంద స్వరూపమగు ఆత్మయే స్వస్వరూపమని తెలిపికొన్న మీదట తత్త్వవేత్త యగువాడు ఇక ఏ కోరికతో, ఏ కారణమున ఈ శరీరమును పోషించును?

ఆత్మజ్ఞానమునకు ఫలము

సంసిద్దస్య ఫలం త్వేతజ్జీవన్ముక్తస్య యోగిన; | బహిరంతస్పదానందరసాస్వాదనమాత్మని 1 4&19

తగిన విధముగా ఆత్మజ్ఞానమందు సిద్ధినిగన్న జీవన్ముక్తుడైన యోగికి తన యాత్మకు చెందిన నిత్యానందరసమును లోపల, వెలుపల నిరంతరము ఆస్వాదించుచుండుటయే ఫలము. వైరాగ్యస్య ఫలం బోధో బోధస్యోపరతి: ఫలమ్‌ । స్వానందానుభవాచ్చాంతిరే పైవోపరతే: ఫలమ్‌ ॥ 420

వైరాగ్యమునకు ఫలము బోధము. బోధమునకు ఫలము ఉపరతి. అనగా విషయముల యెడల జౌాదాసీన్యము. ఆ యుపరతికి ఆత్మానందాను భవముతో చిత్తశాంతిని పొందుటయే ఫలము.

142 వివేక చూడామణి యద్యుత్తరోత్తరాభావ:ః పూర్వపూర్వం తునిష్పలమ్‌ | నివృత్తిః పరమాతృప్తిరానందో£_నుపమ: స్మృతః ॥ 421

వెనుక వెనుక వస్తువులు (ప్రాప్తింపకున్న ముందు ముందు ఎనయదగిన విషయములు నిరర్థకములగును. అనగా ఆత్మశాంతి లేక యుపరతియు, ఉపరతి లేక బోధము, బోధము లేక వైరాగ్యము నిష్ఫలములని భావము. విషయముల నుండి నివర్తిల్లటయే పరమతృప్తి, అదియే సాక్షాత్తు అనుపమానమైన యానందము. దృష్టదు:ఖేష్వనుద్వేగో విద్యాయాః ప్రస్తుతంఫలమ్‌ । యత్కృతం భభ్రాంతివేలాయాం నానాకర్మజుగుప్పితమ్‌ । పశ్చాన్నరో వివేకేన తత్కథం _ కర్తుమర్హతి ॥ 422

ప్రారబ్ధవశమున ప్రాప్తించిన దుఃఖముల చేత విచలితుడు కాకుండుటయే ఆత్మజ్ఞానమునకు మొదటి ఫలము. (భ్రాంతి కాలమందు మనుజుడు జుగుప్పాకరములైన పనులు ఎన్నియో చేయును. కాని జ్ఞానము కలిగిన పిదప అతడు అట్టి పనులను వివేక పూర్వకముగా ఎట్టు చేయ గలుగును? విద్యాఫలం స్యాదసతో నివృత్తిః

ప్రవృత్తిరజ్ఞానవలం _ తదీక్షితమ్‌ | తజ్ఞాజయోర్యన్కృ గతృష్లికాదౌ నో చేద్విదో దృష్టఫలం కిమస్మాత్‌ ॥ 423

విద్యకు అసత్తునుండి నివర్తిల్హట ఫలము. అవిద్యకు అసత్తుయందు ప్రవర్తిల్హ్లుట ఫలము. ఈ రెండు ఫలములు జ్ఞానికి, అజ్ఞానికి మృగ తృమ్షాదులయందు కలుగు ప్రతీతులయందు దానిని తెలిసికొన్న లేక తెలిసికొనని వారంయందు చూడబడినవి. అట్టు కానివాడు (మూఢునకు వలె పండితునకు కూడ అసత్తు పదార్థములందు ప్రవృత్తి యున్నచో) ఇక విద్యకు ప్రత్యక్ష ఫలము ఏమి కలిగినది?

వివేక చూడామణి 143 అజ్ఞ్జానహృదయ [గ్రంథేర్వినాశో యద్యశేషత: । అనిచ్చోర్విషయ: కిన్ను ప్రవృత్తేః కారణం స్వత: ॥ 424

అజ్ఞాన హృదయ(గ్రంథి సర్వవిధముల నశించిన మీదట ఆ ఇచ్చా రహితుడైన పురుషునకు సాంసారిక విషయములు స్వతః।ప్రవృత్తికి కారణభూతములగునా? వాసనానుదయో భోగ్యే వైరాగ్యస్య _ పరో౭_వధిః | అహంభావోదయాభానో బోధస్య పరమో౭_వధిః | లీనవృత్తేరనుత్పత్తిర్మర్యాదోపరతేస్తు సా॥ 425

భోగ్య వస్తువుల యెడల వాసన కలుగకుండుటయే వైరాగ్యమునకు పరమావధి. చిత్తమునందు ఏ విధముగను అహంకారము ఉదయింప కుండుటయే బోధమునకు పరమావధి. లీనమైపోయిన వృత్తులు మజల తల యొత్తకుండుటయే బోధమునకు పరమావధి. లీనమైపోయిన వృత్తులు మటల తల యొత్తకుండుటయే ఉపరతికి చరమసీమ.

జీవన్ముక్తుని లక్షణములు

బ్రహ్మాకారతయా సదా స్థితతయా నిర్ముక్తబాహ్యార్థధీ

రన్యావేదిత భోగ్యభోగకలనో నిద్రాళువద్పాలవత్‌ । స్వష్నాలోకితలోకవజ్జ్ఞగదిదం పశ్యన్‌ క్వ చిల్లబ్దధి

రాస్తే కశ్చిదనంతపుణ్యఫలభుగ్దన్య:ః స మాన్యోభువి ॥ 426

బ్రహ్మాకార వృత్తితో స్థితుడైయున్న కారణమున ఎవని బుద్ది విషయముల దిక్కునుండి నివర్తిల్రిపోయినదో, ఎవడు నిద్రాగతునివలెను, బాలకునివలెను అన్యులు నివేదించిన భోగ్యపదార్థములనే సేవించునో, ఎవడు తన బుద్ధి విషయముల మీదకు పోయినప్పుడు ఈ ప్రపంచమును స్వప్నతుల్యముగా జూచునో ఆ యనంత పుణ్యఫలమును అనుభవించునట్టి యే జ్ఞానియగు మహాపురుషుడో ఈ పుడమిపై ధన్యుడు, మాననీయుడు నగును.

1* వివేకచూడామణి స్థితప్రజ్లో యతిరయం యస్పదా£.£ నందమళ్నుతే | బ్రహ్మణ్యేవ విలినాత్మా నిర్వికారో వినిష్కియ: ॥ 427 పరబ్రహ్మమునందు చిత్తమును లయింపజేసి వికారాదులను, క్రియలను వీడి సర్వదా ఆనందరూపపరబ్రహ్మమునందు నిమగ్నుడై యుండువాడు స్థితప్రజ్ఞుడనబడును. బ్రహ్మాత్మనోః శోధితయోరేకభావావగాహినీ । నిర్వికల్సా చ చిన్మాత్రా వృత్తిః ప్రజ్జేతి కథ్యతే | సుస్థితా సా భవేద్యస్య జీనన్నుక్తః స ఉచ్యతే ॥ 428 ('తత్తమసి' ఆదిగా గల మహావాక్యముల చేత) శోధింపబడి బ్రహ్మమునకు, ఆత్మకును గల యేకత్వమును స్వీకరించునట్టి వికల్పరహితమైన చిత్తవృత్తిని (ప్రజ్ఞ యందురు. ఎవనియందు ఈ చిన్మాత్రవృత్తి స్థిరపడిపోవునో అతడే జీవన్ముక్తుడనబడును. యస్య స్థితా భవేత్రజ్ఞా యస్యానందో నిరంతరః | ప్రపంచో విస్యృతప్రాయః స జీవన్ముక్త ఇప్యతే ॥ 429 స్థిరమైన ప్రజ్ఞ గలవాడు, నిరంతరమును ఆత్మానందము ననుభవించుచున్నవాడు, (ప్రపంచమును విస్టృత'ప్రాయము గావించికొన్నవాడును అగు పురుషుడు జీవన్ముక్తుడనబడును. లీనధీరపి జాగర్తి యో జాగ్రద్ధర్మవర్షితః | బోధో నిర్వాసనో యస్య స _జీవన్ముక్త ఇష్యతే ॥ 430 చిత్తవృత్తులు లయించియున్నను ఎవడు జాగృతుడై యుండుచూ, జా(గ్రద్దశకు సంబంధించిన ధర్మములు లేనివాడై యుండునో, ఎవని బోధము సర్వవిధముల వాసనావిరహితము అయిపోయెనో ఆ పురుషుడు జీవన్ముక్తుడనబడును. ('చిత్తవృత్తులు లయించి యున్నను జాగృతుడై యుండువాడు" అన్నదాని భావము ఇది - సమస్తదృళ్య పదార్థములను నిషేధించి అతని చిత్తము

వివేక చూడామణి 145 న న నిరంతరమును బ్రహ్మమునందు లీనమై యున్నను అతడు ని(ద్రించినవానివలె సంజ్ఞాశూన్యుడు కాజాలడు. ఎల్ల కార్యములను యథాపూర్వకముగా _ నిర్వర్తించుచునే యుండును. కాని యట్లు అతడుసర్వవ్యవహారసాధన చేయుచున్నను వానిని స్వ్పష్నతుల్యములని యెంచికొన్నవాడగుటచేత అతనికి ఇతర పురుషులకు వలె దృశ్యపదార్థములందు ఆసక్తి యుండదు. కాబట్టి వస్తుస్టితిని అరయగా అతడు జా[గ్రద్దశా ధర్మములు లేనివాడేయగును.) శాంతసంసారకలన; కలావానపీ నిష్కల: | యస్పచిత్తో౭పి నిశ్చింత: స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే ॥ 431 ఎవని సంసారవాసన శాంతించిపోయెనో, ఎవడు కలావంతుడై యుండియు కలారహితుడో అనగా వ్యవహారదృష్టిలో పైకి వికారములు కలవాడుగా కానవచ్చుచున్నను ఎవడు సర్వదా నిర్వికారస్వరూపుడై యుండునో, ఎవడు చిత్తము గలిగియుండియు చింతలు లేనివాడై యుండునో అట్టి పురుషుడు జీవన్ముక్తుడనబడును. వర్తమానే£_పి దేహే£_స్మిన్‌ ఛాయావదనువర్తిని । అహంతామమతా£_భానో జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్‌ ॥ 432 (ప్రారబ్బము సమాప్తమగునంత వజకు నీడవలె సర్వదా వెంట నుండునట్టి యీ శరీరము ఉన్నను కూడా ఇందు అహంకార మమకారములు లేక యుండుట జీవన్ముక్తుని లక్షణము. అతీతాననుసంధానం భవిష్యదవిచారణమ్‌ । బౌదాసీన్యమపి ప్రాప్తే జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్‌ ॥ 33 గతించిన విషయములను తలపకుండుట, భావిని గూర్చి ఆలోచించకుండుట యీ గుణదోషమయమైన ప్రపంచమందు సర్వత్ర సమదృష్టి గలిగియుండుట జీవన్ముక్తుని లక్షణము. గుణదోషవిశిప్టే2_స్మిన్‌ స్వభావేన విలక్షణే | సర్వత్ర _సమదర్శిత్వం జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్‌ ॥ 43%

146 వివేక చూడామణి నన తన యాత్మ స్వరూపమునకన్న భిన్నముగా నున్న యీ గుణదోష మయమైన ప్రపంచమందు సర్వత్ర సమదృష్టి గలిగియుండుట జీవన్ముక్తుని లక్షణము. ఇష్టానిష్టార్థసం ప్రాప్తా సమదర్శితయాత్మని । ఉభయత్రావికారిత్వం జీవన్ముక్తస్య _ లక్షణమ్‌ ॥ 435 ఇష్టవస్తువు, అనిష్టవస్తువు - ఏది ప్రాప్తించినను సమానభావము కలిగియున్న కారణమున ఆ రెండు దశలయందును చిత్తములో ఎట్టి వికారమును కలుగకయుండుట జీవన్ముక్త పురుషుని లక్షణము. బ్రహ్మానందరసాస్వాదాసక్త చితతయా యతేః । అంతర్చహిరవిజ్ఞానం జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్‌ ॥ 436 (బ్రహ్మానందరసాస్వాదమునందు చిత్తము ఆసక్తిగొనియున్న కారణమున బాహ్యవస్తువులయొక్క, ఆంతరిక వస్తువులయొక్క పరిజ్ఞానము ఏమియు లేకుండుట జీవన్ముక్తుడైన యతి లక్షణము. దేహేంద్రియాదౌ కర్తవ్యే మమాహంభావవర్దిత: । బౌదాసీన్యేన యస్తిస్టేత్స జీవన్ముక్తలక్షణ: ॥ 437 దేహము, ఇంద్రియములు మున్నగువానియందును, కర్తవ్యమందును ఎవడు మమకారమును, అహంకారమును లేకయుండునో, ఉదాసీనత వహించునో ఆ పురుషుడు జీవన్ముక్త లక్షణము గలవాడగును. విజాత ఆత్మనో యస్య బ్రహ్మభావ: శ్రుతేర్చలాత్‌ । భవబంధవినిర్ముక్తస్ప జీవన్ముక్తలక్షణ: ॥ 438 ఎవడు (శ్రుతి ప్రమాణముల మూలమున తన యాత్మయొక్క (బ్రహ్మత్వమును తెలిసికొనెనో, ఎవడు సంసారబంధరహితుడై యుండునో ఆ పురుషుడు జీవన్ముక్త లక్షణము గలవాడు. దేహేంద్రియేష్వహంభావ ఇదం భావస్తదన్యకే | యస్య నో భవతః క్వాపి స జీవన్ముక్త ఇష్యతే ॥ 439

వివేక చూడామణి 147 ఎవనికి దేహేం[ద్రియాదులయందు అహంభావమును, అన్యవస్తువులందు ఇదం (ఇది యను) భావమును లేవో అతడు జీవన్ముక్తుడని తలపబడును. న ప్రత్యగృహ్మణోర్చేదం కదా౭_పి బ్రహ్మసర్గయోః । ప్రజ్ఞయా యో విజానాతి స జీవన్ముక్త ఇష్యతే ॥ 440 గంభీరముగా తత్త్యపరిశీలనము చేయగల తన బుద్దిచేత ఆత్మకు, బ్రహ్మమునకు నడుమ, బ్రహ్మకు సృష్టికి (సంసారము లేక ప్రపంచము) నడుమ ఎవడు భేదమును చూడడో ఆ పురుషుడు జీవన్ముక్తుడు అనబడును. సాధుభిః పూజ్యమానే£_స్మిన్‌ పీడ్యమానే£_పి 'దుర్దనైః | సమభావో భవేద్యస్య స జీవన్ముక్త ఇపష్యతే ॥ 441 సజ్జనులచేత ఈ శరీరము సత్కరింపబడినప్పుడు, దుర్దనుల చేత పీడింపబడినప్పుడు - రెండు దశలయందును ఎవని చిత్తము సమభావము వహించియుండునో అతడు జీవన్ముక్తుడని తలపబడును. యత్ర ప్రవిష్టా విషయాః పరేరితా నదీప్రవాహా ఇవ వారిరాశౌ | లీనంతి సన్మాత్రతయా న విక్రియా ముత్రాదయంత్యేష యతిర్విముక్తః ॥ 442 సముద్రములో కలిసిపోయిన నదీప్రవాహములు సము(ద్రరూపమునే ధరించును. అట్టే యితరులచేత సిద్దము చేయబడిన విషయములు ఆత్మస్వరూపములుగా 'ప్రతీతములు అగుట మూలమున ఎవని చిత్తమునందు ఎట్టి క్షోభమును ఉదయింపకుండునో ఆ యతిశ్రేష్టుడు జీవన్ముక్తుడు. విజ్హాతబహ్మతత్వస్య యథాపూర్వం న సంస్పతి: | అస్తిచన్న స విజ్ఞాత బ్రహ్మభావో బహిర్ముఖ: ॥ క4&3

148 వివేక చూడామణి బ్రహ్మ తత్త్యమును ఎజిగిన పండితునకు పూర్వమందువలె సంసారమునందు ఆసక్తియుండదు. అట్టు గాక యింకను ఆసక్తి యుండెనేని వానిని సంసారియే యనియు, వానికి బ్రహ్మతత్త్యజ్ఞానము కలుగలేదనియు భావింపవలెను. ప్రాచీనవాసనావేగాదసౌ సంసరతీతి. చేత్‌ న సదేకత్వ _ విజ్ఞానాన్మందీ భవతి. వాసనా ॥ కకక పూర్వవాసనా (ప్రాబల్యము కారణముగా మరల అతనికి సంసారమునందు ప్రవృత్తి కలుగవచ్చునందువా? అట్టి విషయము ఏదియును లేదు. ఏలయన్న బ్రహ్మముయొక్క ఏకత్వ పరిజ్ఞానము వలన వానిలోని వాసన క్షీణించిపోవగలదు. అత్యంత కాముకస్యాసి వృత్తి; కుంఠతిమూతరి । తథైవ బ్రహ్మణి జ్జాతే పూర్ణానందే మనీషిణ; ॥ 445 అత్యంతకాముకుడైనవాని కామ'్రవృత్తి కూడ తల్లిని జాడగా నశించిపోవును. అట్లే పూర్ణానంద స్వరూపుడైన (బ్రహ్మమును తెలిసికొన్న మీదట పండితుడైనవానికి సంసారమునందు (ప్రవృత్తి కలుగనేరదు. ప్రారబ్ధ విచారణము నిదిధ్యాసనశీలస్య బాహ్యప్రత్యయ ఈక్ష్యతే | బ్రవీతి శ్రుతిరేతస్య _ ప్రారబ్దం ఫలదర్భనాత్‌ ॥ క46 నిదిధ్యాసనమందు అనగా ఆత్మ చింతనమందు నిమగ్నుడైన పురుషునకు బాహ్యపదార్థముల ప్రతీతి కలుగుచుండుట చూడబడినది. ఫలభోగము కానవచ్చుటచేత (శ్రుతి దానిని అతని ప్రారబ్దమని చెప్పుచున్నది. సుఖాద్యనుభవో యావత్తాన శ్రారబ్ధమిష్యతే | ఫలోదయ: క్రియాపూర్వో నిష్కియో న హికుత్రచిత్‌॥ 447 (యుక్తిచేత గూడ) సుఖదుఃఖాదుల అనుభవము ఫలభోగము

వివేక చూడామణి 149 ఉండునంతవటుకు (ప్రారబ్బము ఉన్నదని భావింపబడును. ఏలయనగా ఫలభోగము క్రియాపూర్వకమై యుండును. ముందు కర్మలేనిచో ఫలము గలుగదు. అహం బ్రహ్మేతి విజ్ఞానాత్‌ కల్పకోటి శతార్జితమ్‌ । సంచితం విలయం యాతిప్రబోధాత్స్వప్నకర్మవత్‌ ॥ 448

మేలుకొన్న మీదట స్వప్షగతములైన కర్మలు అంతరించిపోవు విధముగా 'నేను బ్రహ్మమును" అన్న జ్ఞానము కలిగినంతనే శతకోటికల్పముల నుండియు కూడబెట్టబడిన కర్మలు అన్నియు అంతరించిపోవును. యత్కృతం స్వష్నవేలాయాం పుణ్యంవా పాపముల్బణమ్‌ | సుప్తోత్టితస్య కిం తత్వ్యాత్‌ స్వర్గాయ నరకాయవా॥ కశ9 అలి గ్రా మీ స్వష్నదశయందు చేయబడిన మహామహాపుణ్యములు గాని, పాపములు గాని మేలుకొన్నమీదట స్వర్గప్రాప్తికి గాని, నరకప్రాప్తికి గాని కారణభూతములుగాగలవా? స్వమసంగముదాసీనం పరిజ్హాదు నభో యథా । న శ్రిష్యతే యతిః కించిత్‌ కదాచిద్భావికర్మభి: ॥ 450 ఆకాశమువలె తనను సంగరహితునిగాను, ఉదాసీనునిగాను (అనుభవపూర్వకముగా) తెలిసికొన్న యతీశ్వరుడు రాబోవునట్టి యే కర్మముచేతను ఒకింతయు లిప్పుడు కాడు. న నభో ఘటయోగేన సురాగంధేన లిప్యతే । తథాత్మోపాధియోగేన తద్ధర్మైర్నైవ లిప్యతే ॥ 451 కడవతోడి సంపర్కము వలన అందున్న మద్యము యొక్క గంధముచేత ఆకాశము లిప్తము గాదు.అట్లే ఉపాధి సంబంధముచేత ఆత్మ కూడ ఉపాధి ధర్మములను అంటకుండును.

150 వివేక చూడామణి లాడ లా లుల. జ్ఞానోదయాత్పురారబ్దం కర్మ _ జ్ఞానాన్న నశ్యతి । అదత్త్వా సఫలం లక్ష్యముద్దిశ్యోత్సుష్టబాణవత్‌ ॥ 452 వ్యాఘ్రబుద్ద్యా వినిర్ముక్తో బాణః పశ్చాత్తుగోమతా | న తిష్టతి ఛినత్తేవ లక్ష్యం _ వేగేన నిర్భరమ్‌ ॥ 453

లక్ష్యము వంకకు విడువడిన బాణమువలె జ్ఞానము కలుగుటకు పూర్వమందు ఆరంభించబడిన కర్మ ఫలమును ఈయక మానదు. అది జ్ఞానము వలన నశింపదు. వ్యాఘ్రమని (భ్రమించి గోవు దిక్కుగా ప్రయోగింపబడిన బాణము పిమ్మట అది పులి కాదు గోవు అన్న జ్ఞానము కలిగినను మధ్యలో నిలిపివయబడజాలదు. వెంటనే లక్ష్యమును ఛేదించి తీరును. ప్రారబ్దం బలవత్తరం ఖలు విదాం భోగేన తస్య క్షయః

సమ్యగ్‌ జ్ఞానహుతాశనేన విలయ: _ ప్రాకృంచితాగామినామ్‌ । బ్రహ్మాత్మైక్యమవేక్ష్య తన్మయతయా యే సర్వదా సంస్థితా

స్తేషాం తత్రితయం న హి క్వచిదపి బ్రహ్మైవ తే నిర్గుణమ్‌ ॥ 45కీ

పండితుడైనవాని ప్రారబ్బము అవశ్యము ్రబలమైనది యగును. అనుభవించుట వలననే అది క్షయము నందును. పూర్వసంచితములైనవి, ముందు జరగనున్నవియు నగు కర్మలు మాత్రము తత్త్వజ్ఞానాన్నిచే క్షయమునాందును. కానిబ్రహ్మమునకు, ఆత్మకును సంబంధించిన ఏకత్వమును దెలిసికొని సర్వదా ఆ భావమునందే నిలిచియుండువారి దృష్టిలో అవి అనగా ఆగామి, సంచితము, (ప్రారబ్బము రూపమున ఉన్న మూడు విధముల కర్మలును కూడ లేనివే యగును. అట్టివారు సాక్షాత్తు నిర్గుణ పరబ్రహ్మములా? యని యెన్నదగినవారు. ఉపాధితాదాత్మ విహీన కేవల

బ్రహ్మాత్మనైవాత్మని తిష్టతో మునేః | ప్రారబ్బసద్భావకథా న యుక్తా

స్వష్పార్థసంబంధకథేవ జా(గ్రతః ॥ శీ5్‌5

వివేక చూడామణి 151 ఉపాధి సంబంధమును వీడి కేవలము బ్రహ్మాత్మభావముతో స్వస్వరూపమునందు స్థితుడై యుండు ముని'శ్రేష్టుని ప్రారబ్ద కర్మముల స్థితి స్వ్పప్నదృష్టములైన పదార్థములతోడ మేలుకొన్న మీదట పురుషునకు ఎట్టి సంబంధము ఉండునో అట్టిది యని యెన్నదగును. న హి ప్రబుద్ద్ధః ప్రతిభాసదేహే దేహోపయోగిన్యపి చ ప్రపంచే | కరోత్యహంతా మమతామిదంతాం కింతు స్వయం తిస్టతి జాగరేణ ॥ 456 స్వప్నదశనుండి మేలుకొన్న పురుషుడు ఆ స్వప్నమందలి ప్రాతిభాసిక దేహము, ఆ దేహమునకు ఉపయుక్తమైన స్వప్న ప్రపంచములయందు అహంకారమును (నేను అను కరృభావమును), మమకారమును (నాదియును భావము) ఇదంభావమును (ఇది యను భావమును) పాటించడు. అతడు కేవలము జా([గ్రద్భావమునే వహించి యుండును. న తస్య మిథ్యార్థసమర్థనేచ్చా న సంగ్రహస్తజ్జగతో£_పి దృష్టః తత్రానువృత్తిర్యది చేన్సషార్డే న నిదయా ముక్త ఇతీష్యతే ధ్రువమ్‌ ॥ 457 అతనికి మిథ్యా పదార్థములను సమర్థింపవలె నన్న యిచ్చయునుండదు. అతని కడ సాంసారిక పదార్థముల సం[గ్రహమును ఉండదు. (కానరాదు.) అట్లు కాక అతనికి ఇంకను మిథ్యాపదార్థములందు ప్రవృత్తి మిగిలియుండెనేని నిశ్చయముగా వాని మోహని'ద్ర తాలగలేదనియే తలపవలయును. తద్వత్సరే బ్రహ్మణి వర్తనూన: సదాత్మనా తిష్టతి నాన్యదీక్షతే! సృృతిర్యథా స్వప్ప్నవిలోకితాకి తథా విద; ప్రాశనమోచనాదౌ ॥ 458

152 వివేక చూడామణి ఆ విధముగానే సర్వదా బ్రహ్మభావమందు నిలిచియుండువాడు ఆ (బ్రహ్మరూపముతోనే స్థితుడై యుండును. అతడు బ్రహ్మమును దక్క అన్యము ఏదియును చూడడు. స్వప్నదృష్టములైన పదార్థములు తలపునకు వచ్చువిధముగా పండితుడైనవాని భోజనము చేయుట, వీడుట మున్నగు (క్రియలు స్వాభావికముగా వానియంతట అవి సాగిపోవును. కర్మణా నిర్మితో దేహః ప్రారబ్ధం తస్య కల్వ్యతామ్‌ | నానాదేరాత్మనో యుక్తం నైవాత్మా కర్మనిర్మితః ॥ 459 శరీరము కర్మలచేత నిర్మితమైనది. కావున (ప్రారబ్బము కూడ దానిదే యని భావింపవలెను. ఆ (ప్రారబ్దము అనాదియైన ఆత్మకు చెందినది అని తలచుట యుక్తముకాదు. ఏలయనగా ఆత్మ కర్మనిర్మితమైనది కాదు. అజో నిత్య ఇతి (బ్రూతే శ్రుతిరేషాత్వమోఘవాక్‌ | తదాత్మనా తిష్టతో£_ స్య కుతః ప్రారబ్బకల్పనా ॥ ఉ60 యథార్థమును వివరించునట్టి శ్రుతి ఆత్మ జన్మరహితమైనదని, నిత్యమైనదని, అనాది యని వక్కాణించుచున్నది. అట్టియెడ సర్వదా ఆయాత్మ స్వరూపముతోనే స్థితుడై యుండు పండితుని (ప్రారబ్బకర్మలు మిగిలియుండునన్న కల్పనయైనను ఎట్టు చేయవచ్చును? ప్రారబ్దం సిద్ధ్యతి తదా యదా దేహాత్మనా స్థితిః | దేహాత్మభావో నైవేష్టః ప్రారబ్దం త్యజ్యతామత: ॥ 461 దేహమందు ఆత్మభావము ఉండునంత వటకు మాత్రము ప్రారబ్దము సిద్దమగుచుండును. ముముక్షువునకు దేహాత్మభావము ఇష్టము కాదు. కాబట్టి (ప్రారబ్ద దశను కూడ విడిచిపెట్టవలెను. శరీరస్యాపి _ ప్రారబ్దకల్పనా భ్రాంతిరవ హి! అధ్యస్తస్య _ కుతస్సత్త్యమసత్త్వస్య _ కుతో జనిః। అజాతస్య కుతో నాశః ప్రారబ్బమసత:ఃకుత:ః ॥ 463

వివేక చూడామణి 153 నిజమరయగా శరీరమునకు కూడ ప్రారబ్దభావన (భ్రాంతియే యగును. ఏలయనగా అది స్వయముగా అధ్యస్త (భ్రాంతిచేత కల్పిత) మైనది. అధ్యస్త వస్తువునకు సత్తా(అస్తిత్వము) ఎక్కడ నుండును అస్తిత్వమే లేనిదానికి జన్మము మాత్రము ఎటనుండి వచ్చినది? జన్మమే లేనిదానికి నాశము ఎట్టు కలుగును? ఈ విధముగా ఏది సర్వవిధముల ఉనికిలేనిదో దానికి 'ప్రారబ్బము ఎట్టు కలుగును? జ్ఞానేనాజ్ఞానకార్యస్య సమూలస్య లయో యది । తిషస్భ్య్రయం కథం దేహ ఇతి శంకావతోజడాన్‌ । సమాధాతుం బాహ్యదృష్ట్యా ప్రారబ్దం వదతి[శ్రుతిః ॥ 463 న తు దేహాది సత్యత్వ బోధనాయ విపశ్చితామ్‌ । యతః శ్రుతేరభిప్రాయః పరమార్దెకగోచర: ॥ 46క్ష జ్ఞానము వలన అజ్ఞానము సమూలముగా నశించినప్పుడు జ్ఞానికి ఈ స్టూలదేహము ఎట్టు నిలుచును అని శంకించునట్టి మూఢులను సమాధానపఅచుటకై శ్రుతి బాహ్యదృష్టితో దానికి కారణము 'ప్రారబ్దమని చెప్పుచున్నది. అది పండితునకు దేహాదులు సత్యములని బోధించుటకు అట్టు చెప్పుటలేదు ఏలయనగా కేవలమొక్క పరమార్ధవస్తువును వివరించుట మాత్రమే ([శ్రుతియొక్క అభిప్రాయము. నానాత్మ నిషేధము పరిపూర్ణమనాద్యంతమప్రమేయమవి క్రియమ్‌ | ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానా£స్తికించన ॥ క65 నిజమరయగా సర్వత్ర పరిపూర్ణము ఆదిరహితము, అంతరహితము, అ్రమేయము, వికారరహితము, ఏకము, అద్వితీయమునగు బ్రహ్మమే నిండియున్నది. అందువేజుగా నానాపదార్థజాతము (సమూహము) ఏదియును లేదు.

154 వివేక చూడామణి సద్వనం చిద్ద నం నిత్య్వమానందఘనమ క్రియమ్‌ | ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానాస్పి కించన ॥ 466 ఘనీభవించిన సత్తు చిత్తు ఆనందము ఏది కలదో ఆ నిత్యము, ఏకము, క్రియారహితము, అద్వితీయమునగు బ్రహ్మము ఒక్కటియే సత్యవస్తువు, అందు నానా పదార్థసముదాయము ఏదియును లేదు. ప్రత్యగేకరసం పూర్ణమనంతం సర్వతోముఖమ్‌ | ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానా౭_స్పి కించన ॥ 467 అంతరాత్మయు, ఏకరసము, పరిపూర్ణము, _ అనంతము, సర్వవ్యాపకమునగు అద్వితీయ బ్రహ్మము ఒక్కటియే యున్నది. అందు నానాపదార్థసముదాయము ఏదియును లేదు. అహేయమనుపాదేయ మనాధేయమనాశ్రయమ్‌ । ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మనేహ నానా౭_స్తి కించన ॥ 468 విడువలసినది కానిది, ([గ్రహించవలసినది కానిది, ఎందును ఉంచుటకు శక్యము కానిది, ఇతరమైన ఆధారము ఏదియు లేనిది, అద్వితీయమైనదియు నగు బ్రహ్మము ఒక్కటియే సత్యమైనది. అందు నానాపదార్థ సముదాయము ఏదియును లేదు. నిర్గుణం నిష్కలం సూక్ష్మం నిర్వికల్పం నిరంజనమ్‌ । ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మనేహ నానా£స్తి కించన ॥ 469 గుణరహితమై, కలారహితమై, సూక్ష్మమై, నిర్వికల్పమై, నిర్మలమై యొప్పునట్టి అద్వితీయ (బ్రహ్మపదార్థము ఒక్కటియే సత్యమై యున్నది. అందు నానాపదార్థజాతము ఏదియును లేదు. అనిరూప్యస్వరూపం యన్మనోవాచామగోచరమ్‌ । ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మనేహ నానా౭_స్తి కించన ॥ 470 వర్షింపనలవి గాని రూపము గలది, మనస్సునకు, వాక్కునకు గోచరము

వివేక చూడామణి 155 కానట్టిది, అద్వితీయమైనదియు నగు బ్రహ్మము ఒక్కటియే యున్నది. అందు నానావిధవస్తు సముదాయము ఏదియును లేదు. సతృమృద్దం స్వతస్పిద్ధం శుద్దం బుద్ధమనీదృశమ్‌ | ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మనేహ నానా౭్షస్తి కించన ॥ 471

సత్యమై, వైభవసంపన్నమై, స్వతస్సిద్ధమై, శుద్ధమై, జ్ఞానస్వరూపమై, ఉపమానరహితమై యొప్పునొకే ఒక అద్వితీయబ్రహ్మము ఉన్నది. అదియే సత్యమైనది. అందు నానాపదార్థ సముదాయము ఏదియును లేదు. ఆత్మానుభవము యొక్క ఉపదేశము నిరస్తరాగా నిరపాస్తభోగాః శాంతాస్సుదాంతా యతయో మహాంత; । విజాయు తత్వం పరమేతదంతే ప్రాప్తాః పరాం _ నిర్పతిమాత్మయోగాత్‌ ॥ 472 ఎవరికి ఏ వస్తువునందును రాగవృత్తి లేకుండునో, భోగాపేక్ష కూడ శాంతించిపోయెనో, చిత్తము శాంతించి ఇంద్రియములు ఉపరతములయ్యెనో అట్టి మహాత్ములైన సన్యాసులు మాత్రము యీ పరమతత్త్యమును దెలిసికొని కడపట ఈ అధ్యాత్మయోగము ద్వారా పరమశాంతిని పొందియున్నారు. భవానపీదం పరతత్వ మాత్మన: స్వరూపమానంద ఘనం విచార్య | విధూయ మోహం స్వమనః ప్రకల్పితం ముక్త _ కృతార్జో. భవతు ప్రబుద్ధ: ॥ 473 కావున ఓ వత్సా! నీవు కూడ ఆత్మయొక్క యీ పరమతత్త్యమును, ఆనందఘన స్వరూపమును విచారము చేయుచు నీ మనస్సులో కల్పితమైన మోహమును వీడి ముక్తుడవు కమ్ము! ఈ విధముగా అజ్ఞాననిద్ర నుండి మేల్కొని కృతకృత్యుడవుగమ్ము!

155 వివేకచూడామణి సమాధినా సాధు వినిశ్చలాత్మనా పశ్యాత్మతత్వం స్పుటబోధచక్షుషా । నిస్సంశయం సమ్యగవేక్షితశ్ళే మృతః పదార్గో న _ పునర్వికల్ప్యతే ॥ 74 సమాధిమూలమున చక్కగా నిశ్చలత్వము వెలసిన చిత్తము, ప్రస్ఫుటములైన జ్ఞాననేత్రములును గలిగియుండి యాత్మతత్త్యమును అవలోకింపుము! ఏలయనగా విన్నయట్టి పదార్థము చక్కగా చూడబడుట సంభవమయ్యెనేని దాని విషయమున ఇక ఎట్టి సంశయమునకును తావుండదు. స్వస్యావిద్యాబంధసంబంధమోక్షాత్‌ సత్యజ్ఞానానందరూపాత్మలబ్దౌ | శాస్తం యుక్తిర్రేశికోక్తిః ప్రమాణం చాంతస్పిద్దా స్వానుభూతి:ః 'ప్రమాణమ్‌ ॥ 475 స్వకీయమైన అజ్ఞ్జానరూపమైన బంధనముతోడి సంబంధము తెగిపోవుట వలన ఏ సచ్చిదానందరూపమగు ఆత్మ ప్రాప్తించుట సంభవమగునో అందు శాస్త్రము, య్యుక్తి గురువాక్యమ, అంతఃకరణమునందు సిద్దించునట్టి స్వకీయమైన అనుభవమును (ప్రమాణములగును. బంధో మోక్షశ్చ తృప్పిళ్చ చింతారోగ్య న్షుధాదయః । స్వేనైవ వేద్యా యజ్ఞానం పరేషామానుమానికమ్‌ ॥ 476 బంధనము, మోక్షము (విడుదల) తృప్తి, చింత, ఆరోగ్యము, ఆకలి మొదలైనవి స్తయముగనే తెలియదగినవి. వాని విషయమున ఇతరులకు కలుగు జ్ఞానము కేవలము అనుమాన పూర్వకమైనది. తటస్థితా బోధయంతి గురవః శశ్రతయో యథా । ప్రజ్ఞయైన తరీద్విద్వానీశ్వరానుగృహీతయా ॥ 477

వివేక చూడామణి 157

(శుతివలె గురువులు కూడ (బ్రహ్మమును గూర్చి కేవలము తటస్టులు గానే బోధ మొనరింతురు. కాబట్టి పండితుడైనవాడు ఈశ్వరాను (గ్రహపాత్రమైన బుద్దిచేత (దానిని ప్రత్యక్షముగా అనుభవములోనికి తెచ్చికొని)ి ఈ సంసారమును తరించిపోవలెను.

(ప్రత్యక్షముగా బ్రహ్మమును ఎవ్వడును నిరూపింపజాలడు. ఏలయనగా అది శబ్దశక్తికి అతీతమైనది. శబ్దము అంతవణకు చేరజాలదు. తద్గతమైన జ్ఞానము లక్షణావృత్తి చేతనే సాధ్యమగును. కావున బ్రహ్మ సాక్షాత్కారమును పొందగోరువాడు దాని యుపాధి రూపమందున్న యీ సమస్త ప్రపంచమును నిషేధింపవలయును. ఏలయనగా ఇదియే దాని స్వరూపమును ఆచ్చాదించియున్నది. కాని దృశ్య నిషేధమన్నది అందు మిథ్యా భావన కలుగనిదే సంభవము కాదు. అట్టి బుద్ధి శిష్యునకు ఈశ్వరకృపా 'ప్రభావముననే ప్రాప్తించును. కాబట్టి జ్ఞానము కలుగుటకు శాస్త్రముల కృపవలె, గురుని కృపవలె, భగవత్కప కూడ అత్యంతావశ్యకమైనది). స్వానుభూత్యా స్వయం జ్ఞాత్వా స్వమాత్మాన మఖండితమ్‌ । సంసిద్ధః ససుఖం తిస్టేన్నిర్వికల్ఫాత్మనాత్మని 1 478

స్వానుభవము చేత పురుషుడు స్వయముగా ఆత్మను దెలిసికొని సిద్దుడై నిర్వికల్ప భావముతో ఆనందపూర్వకముగా సర్వదా ఆత్మస్థితుడై యుండవలెను. వేదాంతసిద్దాంత నిరుక్తిరేషా

బ్రహ్మైవ జీవ స్పకలం జగచ్చ | అభఖిండరూపస్లితిరీవ మోక్షో

ఢ

“జీవుడు, సమస్త జగత్తును కేవలము (బ్రహ్మమే. అద్వితీయమైన ఆ బ్రహ్మమునందు అఖిండరూపమున నెలకొని యుండుటయు మోక్షము (బ్రహ్మము అద్వితీయమైనది యనుటకు (శ్రుతులే ప్రమాణము . వేదాంత సిద్దాంతము తెలుపుచున్న మాట.

156 వివేక చూడామణి బోధోపలబ్బి ఇతి గురువచన్వామృతి ప్రమాణాత్‌ పరమవగమ్య సతత్త్వమాత్మయుక్ష్యా | ప్రశమితకరణస్పమాహితాత్మా క్వ్యచిదచలాకృతిరాత్మనిస్టితో-భూత్‌ ॥ 480 ఈ విధముగా (శ్రుతిప్రమాణయుక్తమైన గురువచనములను, తన యుక్తులను సహాయకములుగా (గ్రహించి పరమాత్మతత్త్యమును (గ్రహించి చిత్తమును, ఇంద్రియములను శమించిపోవునట్టు చేసికొని (భాగ్యశాలియైన) యే శిష్యుడో నిశ్చలవృత్తితో ఆత్మస్వరూపమందు స్థితుడై యుండుట సంభవమయ్యెను. కంచిత్కాలం సమాధాయ పరే బ్రహ్మణి మానసమ్‌ । వ్యుత్సాయ పరమానందాదిదం వచన మబ్రవీత్‌ ॥ 481 అట్టు ఆ శిష్యుడు కొంత తడవు చిత్తమును పరబ్రహ్మమునందు సమాహితము గావించియుండి, పిమ్మట ఆ పరమానందమయదశ నుండి వెలికివచ్చి గురువుతో నిట్టు పలికెను. బుద్దిర్వినష్టా గలితా ప్రవృత్తిః బ్రహ్మాత్మనో రేకతయా౭_ధిగత్యా | ఇదంన జానే£_ప్యనిదం న జానే కిం వా కియద్వా సుఖమస్యపారమ్‌ ॥ 482 “అహో! బ్రహ్మముయొక్కయు, ఆత్మయొక్కయు ఏకత్స పరిజ్ఞానము కలుగుటతోడనే ఒక్కుమ్మడిగా నా బుద్ది యంతరించిపోయినది. ప్రవృత్తి యెల్ల తొాలగిపోయినది. నాకు ఇప్పుడు ఇది యనబడు (ప్రత్యక్ష వస్తువుయొక్క పరిజ్ఞానమును లేదు. అది యనబడు (అప్రత్యక్షు వస్తువుయొక్క పరిజ్ఞానము లేదు. అపారమైన ఆ యానందము ఎట్టిది? ఎంతటిది? అన్న విషయమును కూడ నేను ఎరుగను.

వివేక చూడానుణి 159 వాచా వక్తుమళక్యమేవ మనసా మంతుంనవా శక్య తే స్వానందానృు తపూరపూరితపర బ్రహ్మాంబుధేర్వైభవమ్‌ । అంభోరాశివిశీర్ణవార్షికశిలాభావం భజన్మే మనో యస్యాంశాంశలవే విలీనమధునా£_£ నందాత్మనానిర్వృతమ్‌ ॥ 483 సముద్రములో పడి కరిగిపోయిన వడగల్ల దశను పొందినదై నామనస్సు ఏ యానందామృత సముద్రము యొక్క ఏకాంశాంశమందు లీనమై యిప్పుడు అమితానంద రూపమున స్థితి నందియున్నదో ఆ యానందమనెడు అమృత(ప్రవాహముతో నిండియున్న పరబ్రహ్మ సముద్రముయొక్క వైభవము మాటలతో వర్షింప నలవి కానిది. మనస్సుతో మననము చేయ సాధ్యము కానిది. క గతం కేన వా నీతం కుత్ర లీనమిదంజగత్‌ | అధునైన మయాదృష్టం నాస్తి కింమహదద్భుతమ్‌ 1 48కీ ఈ లోకమంతయు ఏమైపోయినది? ఎందుపోయినది? ఎవరు కొనిపోయిరి? ఇది యెందు లీనమైపోయింది? ఇంతవజకు ఏ లోకమును నేను చూచుచుంటినో అది యిప్పుడు ఎందును కానరాకున్నది? అహో! ఏమి యాశ్ళర్యము? కిం హేయం కిముపాదేయం కిమన్యత్కింవిలక్షణమ్‌ । అఖండానందపీయూషపూరే బ్రహ్మమహార్లవే ॥ 485 ఈ అఖండానందామృతమయమైన బ్రహ్మ అనే మహాసముద్రమందు ఏ వస్తువు త్యాజ్యమైనది? ఏది (గ్రాహ్యమైనది? ఏది సాధారణమైనది? ఏది విలక్షణమైనది? న కించదత్ర పశ్యామి న శృణోమి నవేద్య్యహమ్‌ స్వాత్మనైవ సదానందరూపేణాస్మి విలక్షణ: ॥ 486 నాకు ఇక్కడ ఏదియు కానవచ్చుటలేదు. వినవచ్చుట లేదు. ఏదియు తెలియవచ్చుట లేదు. నేను నా నిత్యానంద స్వరూపమైన ఆత్మయందు

160 వివేక చూడామణి లాస్‌ ఎ బూదొవుు స్థితుడనై నా పూర్వావస్థకన్న భిన్నముగా సర్వవిధముల విలక్షణుడను అయిపోయితిని. నమో నమస్తే గురవే మహాత్మనే విముక్తసంగాయ సదుత్తమాయ । నిత్యాద్వయానందరస స్వరూపిణే భూమ్నే సదా£పారదయా£౦బుధామ్నే ॥ 487 యత్కటాక్ష శశిసాంద్ర చంద్రికా - పాతధూత భనతాపజ(శమ:; | (ప్రాపవానహమభఖండవైభవా - నందమాత్మ పదమక్షయం క్షణాత్‌ ॥ 488 ఎవని కృపాకటాక్షమనెడు చంద్రుని సాంద్రమైన చంద్రిక (వెన్నెల) ... తోడి సంపర్కము కారణముగా నా సంసారతాపజన్యమైన (శ్రమము అంతయు అంతరించిపోవగా క్షణములో నేను అఖండైశ్సర్యమయము, = ఆనందమయము, అక్షయము నగు ఆత్మపదమును పొందగలిగితినో ఆ సంగములేనివాడు, సాధుపుంగవుడు, నిత్యుడు, అద్వితీయానందరస స్వరూపుడు, మహానుభావుడు, నిత్యము అపారదయాసముద్రుడై యుండువాడు. మహాత్ముడు నగు గురుదేవునకు మజీియు మజియు నమస్కారము. ధన్యో2 హం కృతకృత్యో౭ హం విముక్తోః_హం£. భవగ్రహాత్‌ | నిత్యానందస్వరూపో౭౬హం పూర్ణోఓిహం తదనుగ్రహాత్‌ ॥ 489 ఆ గురుదేవుని కృపవలన నేడు నేను ధన్యుడనైతిని. కృతకృత్యుడనైతిని. సంసారబంధ విముక్తుడనైతిని. నిత్యానంద స్వరూపుడను, పరిపూర్జ్చుడను అయితిని. అసంగో£ హమనంగో£. హమలింగో£. హమభంగురః | ప్రశాంతో£ హమనంతో£_ హమతాంతో£_హం చిరంతన: ॥ 490

వివేక చూడామణి 161 నేను సంగము లేనివాడను, అశరీరుడను. లింగ (శరీర) రహితుడను. క్షయము లేని వాడను. పరమశాంతుడను. అనంతుడను. అతాంతుడను (నిరీహుడను). పురాతనుడను. అకర్తాలి హమభోక్తాహమవికారో£ హమ[క్రియ: శుద్దబోధ స్వరూపో౭£_హం కేవలో£.హం సదాశివ; ॥ 491 నేను కర్తను కాను. భోక్తను కాను. వికారములు గలవాడను కాను. క్రియలేనివాడను. శుద్రజ్ఞానస్వరూపుడను. కేవలుడను. కల్యాణస్వరూపుడను. ద్రష్టుః శ్రోతుర్వక్తు: కర్తుర్చోక్తుర్విభిన్న ఏవాహమ్‌ । నిత్యనిరంతరనిష్కియనిస్సీమాసంగబోధాత్మా ॥ క్ష92 ద్రష్ట శ్రోత, వక్త, కర్త భోక్త - ఈ యెల్లరకంటెను భిన్నమైనవాడను. నేను నిత్యుడను. నిరంతరుడను. (క్రియావిరహితుడను. సీమలు లేనివాడను. సంగరహితుడను. పూర్ణబోధ స్వరూపుడను. నాహమిదం నాహమదో£_ప్యుభయోరవభాసకం పరంశుద్దమ్‌ । బాహ్యాభ్యంతరశూన్యం పూర్ణం బ్రహ్మాద్వితీయమేవాహమ్‌ ॥ శ93 నేను ఇదియును కాదు. అదియును కాదు. ఈ రెండింటిని (స్థూల సూక్ష్మ జగత్తులను) ్రకాశింపజేయునట్టిది, బాహ్యాభ్యంతర శూన్యమైనది, పూర్ణము, అద్వితీయము, శుద్దమునైనదియు నగు పరబ్రహ్మమును. నిరుపమమనాదితత్తం త్వమహమిదమద ఇతి కల్పనా దూరమ్‌ | నిత్యానందైకరసం సత్యం బ్రహ్మాద్వితీయమేవాహమ్‌ ॥ క్ష9క్ష ఉపమానరహితమై, అనాదితత్త్యమై, నీవు, నేను, ఇది, అది - మున్నగు కల్పనలకు దూరమైనదియునగు ఆ నిత్యానందైకరసస్వరూపము, సత్యము, అద్వితీయము నగు పరబ్రహ్మమును నేనే. నారాయణోల_హం నరకాంతకో£. హం పురాంతకోల_హం పురుష్ణోలి హమీశః । 910 7614 ౧౧౦౦౮1౧201 (౦16286)560(108_6£8011 -

162 వివేక చూడామణి అభఖండబోధో£. హమ శేషసాక్షీ నిరిశ్వరో£_.హం నిరహం చ నిర్మమ: ॥ 495 నేను నారాయణుడను. నరకాసురుని అంతమొందించినవాడను. త్రిపురాసురుని సంహరించినవాడను. పరమపురుషుడను. ఈశ్చరుడను. నేను అఖండబోధస్వరూపుడను. సర్వసాక్షిని, స్వతంత్రుడను. అహంకార మమకారములు లేనివాడను. (ఈ వర్షనమంతయు శుద్దమైన ఆత్మతత్మ్యము పరబ్రహ్మ పరమాత్మకంటె భిన్నమైనది కాదు అన్న వియమును ప్రతిపాదించుటకు ఉద్దిష్టమైనది.) సర్వేషు భూతేష్వహమేవ సంస్థితో జ్ఞానాత్మనాంతర్చహిరాశ్రయస్సన్‌ భోక్తా చ భోగ్యం స్వయమేవ సర్వం యద్యత్సృథగ్ర్రృష్టమిదంతయా పురా ॥ 496 జ్ఞానస్వరూపముతో సర్వాశ్రయభూతుడనై సమస్తప్రాణుల బాహ్యాభ్యంతరములయందు నేనే స్టితుడనైయున్నాను. ఇంతకు ముందు ఏయే పదార్థములు ఇదం వృత్తి ద్వారా (ఇది ఇది యనుట) భిన్నభిన్నముగా గుర్తింపబడినవో అందు భోక్తము భోగ్యమును సర్వమును నేనే. మయ్యఖండసుఖాంభోదౌ బహుధా విశ్వవిచయ: | ఉత్పద్యంతే విలీయంతే మాయామారుతవిభ్రమాత్‌ ॥ 497 అఖండానందసముద్రస్వరూపుడనైన నాయందు మాయ యను వాయువుయొక్క వేగము చేత నానావిధములైన విశ్వతరంగములు ఉత్పన్నములు అగుచున్నవి. అంతరించుచున్నవి. స్టూలాదిభావా మయి కల్పితా భ్రమా దారోపితానుస్పురణేన లోకైః | కాలే యథా కల్పకవత్సరాయ నర్వ్యాదయో నిష్కలనిర్వికల్పే ॥ 498 910 11762 ౧౧౦౦6౫౫201 ౧61౪8౬౪)_560గ00_6_820%

వివేక చూడామణి 163 (నిజమరయగా) నిష్కలము, నిర్వికల్పమునైన కాలమునందు స్వరూపముగా కల్పము, సంవత్సరము, (ఉత్తర దక్షిణ) అయనములు, బుతువులు మున్నగు విభాగము ఏదియును లేదు. అట్లే జనులు ('భ్రాంతివశమున కేవల స్ఫురణ మాత్రముగానే ఆరోపించి నాయందు స్థూల సూక్ష్మాది భేదభావములను కల్ప్సించియున్నారు. ఆరోపితం నాశయదూషకం భవే త్కదా£.పి మూఢైర్మతిదోషదూషితై: | నార్టీకరోత్యూషరభూమిభాగం మరీచికావారి మహాప్రవాహ: ॥ 499 బుద్దిదోషదూషితులైన అజ్ఞ్జానులచేత ఆరోపింపబడిన వస్తువు తన యా(శశయమును కలుషితము చేయజాలదు. ఎట్లనగా ఎండమావులయందు (భ్రాంతిచే) గోచరించు మహాజలప్రవాహము తనకు ఆశశయభూతమైన చవిటినేలను(కొంచెమైనను) తడుపగలదా? లేదు. ఆకాశవల్తేపవిదూరగో£_ హం ఆదిత్యవద్దాస్య విలక్షణో£_హమ్‌ | అహార్యవన్నిత్య వినిశ్చలో£_హం అంభోధివత్సారవివర్పితో£ హమ్‌ ॥ 500 నేను ఆకాశమువలె నిర్లేపుడను. సూర్యునివలె అ్రకాశ్యుడను. ('ప్రకాశింపబడనివాడు). పర్వతమువలె నిత్యము చలింపనివాడను. సము([ద్రమువలె పారము లేనివాడను. న మే దేహేన సంబంధో మేఘేనేవ విహాయస; | అతః కుతో మే తద్దర్మా జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్రయః ॥ 501 మేఘమునకు ఆకాశముతోడ సంబంధము లేదు. అట్లే నాకు శరీరముతోడ సంబంధములేదు. ఇక ఈ శరీరము యొక్క ధర్మములైన జా([గ్రత్స్వప్న సుషుస్తులు నాలో ఎట్టు ఉండును?

164 వివేక చూడామణి ఉపాధిరాయాతి స ఏవ గచ్చతి స ఏవ కర్మాణి కరోతి. భుంక్తే స ఏవ జీర్యన్మియతే సదా£హం కులాద్రివన్నిశ్చల ఏన సంస్థితః ॥ 502 ఉపాధి వచ్చుచుండును. పోవుచుండును. అదియే కర్మలు చేయుచుండును. వాని ఫలమును అనుభవించుచుండును. వృద్దావస్థ రాగా అదియే మరణించును.నేను మాత్రము నిత్యము కులపర్వతమువలె చలింపకుందును. న మే ప్రవృత్తిర్ణ చ మే నివృత్తి: సదైకరూపస్య నిరంశకస్య | ఏకాత్మకో యో నిబిడో నిరంతరో న్యోమేవ పూర్ణః స కథం ను చేష్టతే ॥ 503 సర్వదా ఏకరసరూపుడను, అవయవరహితుడను అగు నాకు ఏ విషయమందు (ప్రవృత్తియును లేదు. నివృత్తియును లేదు. నిరంతరమును ఏకరూపము ఘనీభావలక్షణము కలిగియుండి ఆకాశమువలె పూర్ణముగా నుండు తత్త్యము ఎట్టు చేష్టింపగలుగును? పుణ్యాని పాపాని నిరింద్రియస్య నిశ్చేతసో నిర్వికృతేర్చ్షిరాకృతే: | కుతో మమాఖండ సుఖానుభూతే ర్భూతేహ్యనన్వాగతమిత్యపి శ్రుతిః ॥ 50% ఇంద్రియములు, చిత్తము, వికారము, ఆకారము లేకయు అఖండానంద స్వరూపుడనై యుండు నాకు పాపపుణ్యములు ఎట్టు కలుగును? 'అనన్వాగతం పుణ్యేనానన్వాగతం పాపేన (బృహ. 4/3/22) ఈ (శ్రుతి కూడ ఈ మాటనే చెప్పుచున్నది.

వివేక చూడామణి 165 ఛాయయా స్పష్టముష్షం వా శీతం వాసుష్టుదుష్టు వా। న స్పృశత్యేవ యత్కించిత్సురుషం తద్విలక్షణమ్‌ ॥ 505 న సాక్షిణం సాక్ష్యధర్మాః సంస్పృశంతివిలక్షణమ్‌ | అవికార ముదాసీనం గృహధర్మాః ్రదీపవత్‌ ॥ 506 వేడికాని, చలికాని, మంచికాని, చెడుకాని - ఏ వస్తువు ఛాయచేత స్పృశింపబడినను అది యా ఛాయకంటె భిన్నముగా నున్న పురుషుని స్పృశించజాలదు. గృహమును ్రకాశింపజేయు దీపము మీద ఆ గృహము యొక్క సౌందర్యము కాని మాలిన్యము కాని అట్టి ధర్మములు ఏవియు ఎట్టి ప్రభావమును చూపజాలవు. అట్టే శరీరాది దృశ్య పదార్ధముల ధర్మములు ఆ శరీరము కంటె భిన్నముగా సాక్షియై యుండు నాత్మను కొద్దిగానైన తాకలేవు. ఏలయనగా అది వికారములు లేనిది. ఉదాసీనమైనది. రవేర్యథా కర్మణి సాక్షిభావః నహ్నేర్యథా వాయసి దాహకత్వమ్‌ | రజ్ఞోర్యథాల.2£_ రోపితవస్తుసంగ స్తథైవ కూటస్థ చిదాత్మనో మే ॥ 507 మానవులకర్మలకు సూర్యుని సొక్షిభావము ఉన్న విధముగా, ఇనుమును కాల్చుటలో అగ్నికి దాహకత్వము ఉన్న విధముగా ఆరోపితములైన సర్సాదులతోడ రజ్ఞువునకు సంబంధమున్న విధముగా, కూటస్టుడను, చేతనాత్మ స్వరూపుడను అగు నాకు విషయములయందు సాక్షిభావ మున్నది. (అనగా అతని ప్రవృత్తులు చేయబడునవి కాక స్వభావసిద్ధమైనవి యెట్టు అగుచున్నవో అట్లే ఆత్మయొక్క సాక్షిభావము కూడ స్వాభావికమైనది. కాని అది దాని [క్రియ (కర్ముకాదు. కర్తా౭పి వా కారయితా£_పి నాహం భోక్తాపి వా భోజయితా£_పీ నాహమ్‌ । ద్రష్టా£పి వా దర్శయితా£.పి నాహం సోళలియం స్వయంజ్యోతిరనీదృగాత్మా ॥ 508

166 వివేక చూడామణి నేను చేయువాడను గాను, చేయించువాడను గాను. అనుభవించు వాడను గాను, అఆనుభవింపజేయువాడను గాను. చూచువాడనుగాను, చూపించువాడను గాను. నేను సర్వవిలక్షణమై యుండు స్త్వయంప్రకాశమగు ఆత్మను. చలత్యుపాధా ప్రతిబింబలౌల్య మౌపాధికం మూఢధియో నయంతి । స్వబింబభూతం రవివద్వినిష్కాయం కర్తాస్మి భోక్తాస్మి హతో£_స్మి హేతి ॥ 509 ఉపాధి చంచలము కాగా (జలరూపమైన ఉపాధి ఆ యుపాధి గతమైన ప్రతిబింబము యొక్క చాంచల్యమును మూఢజనులు బింబభూతుడైన సూర్యుని మీద ఆరోపింతురు. అట్లే వారు సూర్యునివలె నిష్కాయమైన ఆత్మయందు (చిత్తచాంచల్యమును ఆరోపించి) నేను కర్తను, నేను భోక్తను, అయ్యో! చచ్చితిని అని ఏమేమో పలుకుచుందురు. జలేవాపి స్థలే. వాపి లుఠత్వేష జడాత్మకః | నాహం _ విలిపష్యే _ తద్దర్మైర్హటధర్మైర్నభో యథా ॥ 510 కడవయొక్క ధర్మములతో ఆకాశమునకు సంబంధముండదు.అట్లే యీ జడశరీరము నీటిలోనో, నేలమీదనో ఎందైనను దొరలుచుండును గాక! నేను దాని ధర్మముల చేత లిప్పుడను కాను. కరృత్వ భోకృత్వ ఖలతృ్వ్యమత్తతా జడత్వబద్ధత్వవిముక్తతాదయ: । బుద్దేర్వికల్సా న తు సంతి వస్తుతః స్వస్మిన్‌ పరే బ్రహ్మణి కేవలే£_ద్వయే ॥ 511 కరృత్తము, భోక్రృత్వము, దుష్టత్వము, ఉన్మత్తత, జడత్వము, బంధనము, మోక్షము - ఇవి యన్నియు, బుద్ధియొక్క కల్పనలు, ఇవి కేవలమై, ప్రకృత్యాదులకు అతీతమై, అద్వితీయమై, బ్రహ్మస్వరూషమైన స్యాత్మయందు లేవు,

వివేక చూడామణి 167 సంతు వికారాః ప్రకృతేరశధా శతధా సహస్రధావాపి । కిం మే£_సంగచితేస్తైర్న ఘనః క్వచిదంబరం స్పృశతి ॥ 512 'ప్రకృతియందు పదులు, వందలు, వేలుగా వికారములు ఉండిన నుండుగాక! వానితోడ సంగరహిత చేతనాత్మనగు నాకు సంబంధమేమి? మేఘము ఎన్నడును ఆకాశమును తాకజాలదు. అవ్యక్తాది స్టూలపర్యంతమేత ద్విశ్వం య(త్రాభాసమాత్రం ప్రతీతమ్‌ | వ్యోమప్రఖ్యం సూక్ష్మమాద్యంతహీనం బ్రహ్మాద్వైతం యత్తదేవాహమస్మి ॥ 513 అవ్యక్తము మొదలు స్టూలములైన భూతముల వజకును గల యీ విశ్వమంతయు ఎందు ఆభాసమాత్రముగా ప్రతీతమగుచుండునో, ఏది ఆకాశమువలె సూక్ష్మమై, ఆద్యంతరహితమైన అద్రైతపరబ్రహ్మమో అదియే నేను. (నా స్వరూపము). సర్వాధారం సర్వవస్తుప్రకాశం సర్యాకాశం సర్వగం సర్వశూన్యమ్‌ | నిత్యం శుద్ధం నిశ్చలం నిర్వికల్పం బ్రహ్మాద్వైతం యత్తదేవాహమస్మి ॥ 514 సర్వమునకు ఆధారభూతమై, సమస్తవస్తువులను (ప్రకాశింపజేయునదియై, సర్వరూపమై, సర్వవ్యాపియై, సర్వరహితమై, నిత్యమై, శుద్దమై, నిశ్చలమై, వికల్పరహితమైన ఆ యద్వితీయ పరబ్రహ్మమును నేనే ఆయి యున్నాను. యత్రృత్యస్తాశేషమూయా విశేషం ప్రత్యగ్రూపం ప్రత్యయాగమ్యమానమ్‌ । సత్యజ్ఞానానంతమానందరూపం బ్రహ్మాద్వైతం యత్తదేవాహమస్మి ॥ 515

168 వివేక చూడామణి నం గాందాలుల మాయాసంబంధమగు భేదములు ఏవియు లేనిది, అంతరాత్మ స్వరూపమగునది, ప్రత్యక్షముగా 'ప్రతీతికి అందనిది, అనంతమైనది, సచ్చిదానంద స్వరూపమగునదియునగు అద్వెతబ్రహ్మము ఏది కలదో అది నేనే అయియున్నాను. నిష్క్రియో౭ స్మ్యవికారో౭౬స్మి నిష్కలో౭స్మి _ నిరాకృతిః | నిర్వికల్పో౭_స్మి నిత్యో౬స్మి నిరాలంబో౭ స్మి నిరయః ॥ 516 నేను క్రియారహితుడను. వికారరహితుడను. కలారహితుడను. ఆకారరహితుడను. వికల్పరహెతుడను. నిత్యుడను నిరాలంబుడను. అద్వితీయుడను. సర్వాత్మకో£హం సర్యో౭_హం సర్వాతీతో౭ హమద్వయ: । కేవలాఖండబోధో£. హమానందోల£.హం నిరంతరః ॥ 517 నేను సర్వాత్మస్వరూపుడను. సర్వరూపుడను. సర్వాతీతుడను. అద్వితీయుడను. కేవలుడను. అఖండజ్ఞానస్వరూపుడను. నిరంతరానంద స్వరూపుడను. స్వారాజ్య సామ్రాజ్య విభూతిరేషా భవత్కపాశీ మహిమ ప్రసాదాత్‌ | ప్రాప్తా మయా శ్రీగురవే మహాత్మనే నమో నమస్తే£స్తు పునర్నమో౭స్తు ॥ 518 ఓ గురుదేవా! మీ కృపామహిమయొక్క (ప్రసాదము వలన నాకు ఈ స్వారాజ్యసా'మాజ్య విభూతి ప్రాప్తించినది. మహాత్ములగు మీకు నేను మాటికి మాటికి నమస్కరించుచున్నాను. మహాస్వప్నే మాయా కృతజని జరామృత్యుగహనే భ్రమంతం క్షిశ్యంతం బహుళతరతాపైరనుదినమ్‌ । అహంకార వ్యాఘ్రవ్యథధితమిమమత్యంత కృపయా ప్రబోధ్య ప్రస్వాపాత్పరమవితవాన్మామసి గురో ॥ 519

వివేక చూడామణి 169 నేను మాయచేత జన్మజరామరణాల మూలముగా అత్యంతము మహాభయంకర స్వప్నమందు పరిభ్రమించుచు దినదినము నానావిధ తాపములతో సంతాపము చెందుచున్నను. ఓ గురుదేవా! అహంకార వ్యాఘ్రముచేత అత్యంతము పీడితుడనై దీనుడనైయున్న నన్ను (మోహ) నిద్రనుండి మేల్కొలిపి మీరు నాకు మహారక్షణమును కల్పించితిరి. నమస్తస్మై సదేకస్మై కస్మై చిన్మహసే నమః | యదేతద్విశ్వరూపేణ రాజతే గురురాజ తే ॥ 520 ఓ గురురాజా! ఏదియో విలక్షణమైన మీ యా మహాతేజస్సునకు నమస్కారము. మీ యా తేజస్సు కేవలమై యుండియు సత్తుయొక్క స్వరూపమై యుండియు విశ్వము రూపమున విరాజిల్హచున్నయది.” ఉపదేశము యొక్క ఉపసంహారము ఇతి నతమవలోక్య శిష్యవర్యం సమధిగతాత్మసుఖం ప్రబుద్ధతత్తమ్‌ | ప్రముదితహృుదయ: స దేశికేంద్రః పునరిదమాహ వచః పరం మహాత్మా ॥ 521 ఈ విధముగా ఆత్మానందమును, తత్తప్రబోధమును పడసి తనకు 'ప్రణమిల్టుచున్న శిష్యశేఖరుని గాంచి మహాత్ముడైన గురుదేవుడు అత్యంత ప్రసన్నచిత్తముతో ఈ విధముగా 'శ్రేసఘ్రచనములు పలుకసాగెను. బ్రహ్మ ప్రత్యయసంతతిర్దగదతో బ్రహ్మైవ సత్సర్వతః పశ్యాధ్యాత్మదృశా ప్రశాంతమనసా సర్వాస్వవస్థాస్వపి | రూపాదన్యదవేక్షితుం కిమభితశ్చన్షుష్మతాం విద్యతే తద్వద్రహ్మవిదస్సతః కిమపరంబుద్దేర్విహారాస్పదమ్‌ ॥ 522 “వత్సా! ఈ లోకమంతయు (బ్రహ్మప్రతీతి యొక్క (ప్రవాహమే. కావున ఇది సర్వవిధముల సత్యస్వరూపమగు (బ్రహ్మమే. నీ యాధ్యాత్మిక దృష్టి చేత శాంతచిత్తుడవై సర్వావస్థ్టలయందును ఈ విధముగనే

170 వివేక చూడామణి చూచుచుండుము! కన్నులున్న వానికి నాలుగు వంకల చూచుటకు రూపము దక్క అన్యము ఏమియుండును? అట్టే బ్రహ్మజ్ఞానికి బుద్దికి విషయముగా సత్యస్వరూపమగు బ్రహ్మము దక్క అన్యమేమియుండును? కస్తాం పరానందరసానుభూతిం ఉత్సృజ్య శూన్యేషు రమేత విద్వాన్‌ । చంద్రే మహాహ్లాదిని దీస్యమానే చిత్రేందుమాలోకయితుం క ఇచ్చేత్‌ ॥ 523 ఆ పరమానందరసానుభవమును మాని, పొల్టు విషయములందు ఏ బుద్దిమంతుడు ఆనందించును? పరమానంద సంధాయకుడై చంద్రుడు పూర్ణుడై ప్రకాశించుచుండగా అతనిని కాదని చిత్తరువునందు లిఖింపబడిన చంద్రుని చూచుటకు ఎవడు ఇచ్చగించును? అసత్పదార్థానుభవే న కించిత్‌ నహ్యస్తి తృప్తిర్న చ దుఃఖహాని; । తదద్వయానందరసానుభూత్యా తృప్తస్సుఖం తిష్ట సదాత్మనిష్టయా ॥ 524 సత్తు కానట్టి పదార్థముల అనుభవము వలన తృప్తియు గలుగదు. దుఃఖమును నశళింపదు. కాబట్టి అద్వయానందరసమును అనుభవించుట వలన తృప్తిజెంది, సత్యమైన ఆత్మనిష్ట వహించి సుఖముగా నుండుము! స్వమేవ సర్వథా పశ్యన్‌ మన్యమాన:ః స్వమద్వయమ్‌ । స్వానందమనుభుంజాన: కాలం నయ మహామతే! ॥ 525 ఓయి మహామతీ! ఎల్లవంకల నిన్నే చూచికొనుచు, అద్వితీయునిగా నిన్నే భావించికొనుచు ఆత్మానందమును అనుభవించుచు కాలమును గడుపుము. అఖండబోధాత్మని నిర్వికల్పే వికల్పనం వ్యోమ్ని పురఃప్రకల్పనమ్‌ ।

విచేక చూడామణి 171 (అనకకానాలనాకానానననా తననన నలిన నానన ననన నతని ననా నొ ననా ననన ననననమమె. తడద్యయావండమయాత్మవా పదా శాంతం పరమేత్య భజపష; మౌవమ్‌ & 526 అభిండడ్డానస్త కూపము, వకళ్దారహెతము ము ఆత్మయందు వివశాము ఉండుట యున్నది. ఆకాశమందు వగర కలవముతో తుల్నమైనది. కాబట్టి ఆద్వితియము, ఆనందమయము వను ఆత్మరూపమున స్థితుచనై పరమశాంతిని పాంది మౌనము వేంపుము. తూష్టీ మవస్తా పరమోపశాంతి- న! హా ర్చుడైరసత్పల్న వికల' హేతో: | బ్రహ్మాత్మనా బ్రహ్మవిదో మహాత్మనో యత్రాద్యయానంద సుఖం నిరంతరమ్‌ ॥ 527 మహాత్ముడైన బ్రహ్మవేత్తయందలి మిథ్యావికల్పములకు హేతుభూతమైన బుద్దికి బ్రహ్మభావముతో మౌనము వహించుటయే పరమోపశాంతి యగును. ఆ దశయందు నిరంతరము అద్వయానందరసానుభూతి గలుగుచుండును. నాస్తి నిర్యాసనాన్మానాత్ప్సరం సుఖకృదుత్తమమ్‌ | విజాతాత్మస్వరూపస్య స్వానందరసపాయిన: ॥ 528 ఆత్మ స్వరూపమును తెలిసికొని స్వానందరసపానము చేయుపురుషునకు వాసనారహితమైన మౌనము కన్న అధికముగా ఉత్తము సుఖము ప్రసాదించునది వేరు ఏదియును లేదు. గచ్చంస్తిష్టన్నుపవిశన్‌ శయానో వాన్యథాపి వా। యథేచ్చయా. _ వసేద్విద్వానాత్మారామస్సదా మునిః ॥ 529 వెడలుచు, నిలుచుచు, కూర్చుండుచు, పరుండుచు, మేల్కొనుచు మరియే పని చేయుచున్న దశయందైనను నిరంతరము ఆత్మయందు ఆనందించుచు స్వేచ్చగా ఉండవలెను. న దేశకాలాసన దిగ్యమాది లక్ష్యాద్య పేక్షా ప్రతిబద్దవృత్తేః |

172 వివేక చూడామణి సంసిద్దతత్వస్య మహాత్మనో£స్తి స్వవేదనే కా నియమాద్యపేక్షా ॥ 530 ఎవనికి చిత్తవృత్తి నిరంతరము ఆత్మ స్వరూపమందు లగ్నమై యుండునో, ఎవనికి ఆత్మతత్త్యము సిద్ధించిపోయెనో ఆ మహాపురుషునకు దేశము, కాలము, ఆసనము, దిక్కు, యమము, నియమము మున్నగు వాని యావళ్యకత యేదియు నుండదు.స్వస్వరూపమును తెలిసికొన్న మీదట ఇక యమనియమాదుల అపేక్ష యేల? ఘటోఇయమితి విజ్ఞాతుం యమః కోన్వపేక్ష్యతే | వినా ప్రమాణసుష్టుత్వం యస్మిన్సతి పదార్ధధీః ॥ 531 'ఇది కడవ' అని తెలిసికొనుటకు వస్తుజ్ఞానమును గలిగించునట్టి ప్రమాణ సౌష్టవము తప్పవేజుగా ఏ నియమము అపేక్షితమగును? ఏదియును అపేక్షితము కాదని భావము. అయమాత్మా నిత్యసిద్ద: ప్రమాణే సతి భాసతే । న దేశం నాపి వా కాలంన శుద్దిం వా£_ప్యపేక్షతే ॥ 532 ఆత్మ నిత్యసిద్దమైనది, ప్రమాణము లభించుటతో భాసించును. (తన ప్రతీతికై) అది దేశము, కాలము, శుద్ది మున్నగువానిని ఆపేక్షింపదు. దేవదత్తో£. హమిత్యేతద్విజ్ఞానం నిరపేక్షకమ్‌ । తద్వద్మహ్మవిదో౭_ప్యస్య . బ్రహ్మాహమితి వేదనమ్‌ ॥ 533 నేను దేవదత్తుడను”' అను జ్ఞానము కలుగుటకు ఏ నియమమును ఎట్టు అపేక్షితము కాదో అట్లే బ్రహ్మవేత్త యైనవానికి నేను బ్రహ్మమును' అను జ్ఞానము ఎట్టి నియమాపేక్షయు లేకయే కలుగును. భానునేవ జగత్సర్వం భాసతే యస్య తేజసా । ఆనాత్మకమసత్తుచ్చం కిం ను తస్యావభాసకమ్‌ ॥ 534 సూర్యుని వలన లోకమంతయు ప్రకాశించు విధముగా దేని ప్రకాశము చేత సత్తుకానివి, తుచ్చమైనవియు నగు అనాత్మ పదార్ధములు అన్నియు భాసించుచుండునో దానిని ప్రకాళింపజేయునది వేజుగా ఏది యుండును? శ నే

వివేక చూడామణి 173 నన తపన వేదశాస్త్రపురాణాని భూతాని సకలాన్యపి | యేనార్ధవంతి తం కిం ను విజ్ఞాతారం ప్రకాశయేత్‌ ॥ 535

వేదశాస్త్ర పురాణాలు, సమస్త _భూతములును దేనిచేత 'ప్రయోజనవంతములు అగుచున్నవో ఆ సర్వసాక్షియగు పరమాత్మను వేలుగా ఎవ్వరు ప్రకాశింపజేయుదురు? ఏష స్వయంజ్యోతిరనంతశక్తి రాత్మా£.ప్రమేయ _ స్పకలానుభూతి: । యమేవ విజ్ఞాయ విముక్తబంధో జయత్యయం బ్రహ్మవిదుత్తమోత్తనుః ॥ 536 (సర్వసాక్షియగు) నీ యాత్మ స్తయం్రకాశము, అనంతశక్తి యుక్తము, అ(ప్రమేయము, సర్వానుభవస్వరూపము నగునది. దీనినే తెలిసికొన్న మీదట (బ్రహ్మవేత్తలలో సర్వ(శ్రేష్టుడైన మహాత్ముడుసంసార బంధము నుండి విముక్తుడై ధన్యుడగును. న ఖిద్యతే నో విషయై:ః ప్రమోదతే న సజ్జతే నా£పి విరజ్యతే చ । స్వస్మిన్‌ సదా క్రీడతి నందతి స్వయం నిరంతరానందరసేన తృప్తః ॥ 537 విషయముల వలన అతడు దుఃఖించడు, సంతోషించడు. అందు ఆసక్తిని వహింపడు. విరక్తిని వహింపడు. అతడు నిరంతరము ఆత్మానందముతో తృస్తుడై స్వయముగా తనలో తాను క్రీడించుచు ఆనందము నందుచుండును. నక్షుధాం దేహవ్యథాం త్యక్త్వా బాలఃక్రీడతి వస్తుని । తథైవ విద్వాన్‌ రమతే. నిర్మమో _ నిరహంసుఖీ ॥ 538 ఆకలిని, దేహబాధను కూడ విస్మరించి బాలకుడు ఆటవస్తువుతో అడుకొనుచు కాలము వెళ్లబుచ్చును. అట్టే అహంకారమమకారరహితుడై పండితుడు అగువాడు తన యాత్మయందే క్రీడించుచుండును.

174 వివేక చూడామణి చింతాళూన్యమదైన్యభైక్షమశనం పొనం సరిద్వారిషు స్వాతంత్రేణ. నిరంకుశా స్థితిరభీర్నిద్రా శ్మశానేవనే | వస్త్రం క్షాళన శోషణాదిరహితం దిగ్యాస్తు శయ్యా మహీ సంచారో నిగమాంతవీథిషు విదాం క్రీడా పరేబ్రహ్మణి॥ 539 బ్రహ్మవేత్తమైన విద్యావంతునకు చింతావిరహితము, దైన్యశూన్యమును అయిన భిక్షాన్నమే భోజనము. నదులలోని నీరే పానమగును. అతని స్థితి స్వతం[త్రతా పూర్వకము, నిరంకుశము (స్వేచ్చాపూర్వకమును) అయి యుండును. అతనికి ఎట్టి భయమును ఉండదు. వనమునందో, శ్మృశానమందో సుఖముగా నిద్రించును. ఉదుకుట, ఆరబెట్టుటలతో పనిలేని దిక్కులే వస్త్రములగును. (దిగంబరత్వమన్నమాట) పుడమియే శయ్యయగును. అతని రాకపోకలు వేదాంతవీథులలో సాగుచుండును. అతని (క్రీడ పరబ్రహ్మమునందు జరుగును. విమానమాలంబ్య శరీరమేతత్‌ భునక్ష్యశేషాన్‌ విషయానుపస్థితాన్‌ । పరేచ్చయా బాలవదాత్మవేత్తా యో£_వ్యక్తలింగో£. ననుషక్తబాహ్య: ॥ 540 ఆత్మజ్ఞానియైన యా మహాపురుషుడు ఈ శరీరము అను విమానము నందు ఉండి (సర్యాభిమానవిరహితమైన తన శరీరము నాశ్రయించి యుండి) పరులచేత సిద్దము చేయబడిన సమస్త విషయములను బాలకుని వలె అనుభవించును. కాని వస్తుస్టితిని అరయగా అతడు ్రకటమైన చిహ్నములు ఏవియు లేక బాహ్య విషయములందు ఆసక్తి లేకయు ఉండును. దిగంబరో వాపి చ సాంబరో వా త్వగంబరో వాపి చిదంబరస్థ: | ఉన్మత్తవద్వాపి చ బాలవద్వా పిశాచవద్వాపి చరత్యవన్వ్యామ్‌ ॥ 5క1

వివేక చూడామణి 175 చైతన్యమే వస్త్రముగా గలిగిన యా మహాభాగ్యశాలియైన పురుషుడు వస్త్రహీనుడుగనో, వస్త్రసహితుడుగనో, మృగచర్మాదులు దాల్చిన వాడుగనో ఉండి ఉన్మత్తునివలెను, బాలకునివలెను, లేక పిశాచాదులవలెను స్వేచ్చానుకూలముగా భూమండలమందు చరించుచుండును. కామాన్నీ కామరూపీ సంశ్చరత్యేకచరో మునిః | స్వాత్మనైవ సదా తుష్టః స్వయం సర్మాత్మనా స్థితః ॥ 542 స్వయముగా సర్వాత్మాభావము నందియుండి తన యాత్మయందే తుష్టుడై యుండునట్టి యా ముని ఇచ్చానుసారముగా అన్నమును (గ్రహించును. ఇచ్చవచ్చిన రూపమును దాల్ఫి చరించుచుండును. కృచిన్నూఢో విద్వాన్‌ క్వచిదపి మహారాజవిభవః । క్వచిద్భాంతఃసౌమ్య;: కృచిదజగరాచారకలిత: । కృచిత్‌పాత్రీ భూతః కృచిదవనమతః: క్వాపష్యవిదితః । చరత్యేవం ప్రొజ్జః; సతతపరమానందసుఖితః ॥ 543 బ్రహ్మవేత్తమైన మహాపురుషుడు ఒకచోట మూఢుడుగా, మజియొక చోట పండితుడుగా, వేజొాకచోట మహారాజవైభవము గలవాడుగా గానవచ్చును. అతడు ఒకచోట (భ్రాంతుడుగా, మతియొక చోట శాంతుడుగా, వేజొకచోట కొండచిలువవలె నిశ్చలముగా పడియుండియు గోచరించును. ఈవిధముగా నిరంతరము పరమానందమగ్నుడై యుండు పండితుడు ఒకచోట సమ్మానితుడై, మజియొక చోట అవమానితుడై, వేజొకచోట అజ్ఞ్జాతముగా అలక్షితగతిలై చరించును. నిర్ధనో£_పి సదా తుష్టో£ప్యసహాయో మహాబలః । నిత్యతృష్తో£_ప్యభుంజానో£ప్యసమః _ సమదర్శన: । 54క అతడు నిర్దనుడై యుండియు సర్వదా సంతుష్టుడై, అసహాయుడై యుండియు మహాబలశాలియై,భోజనము చేయకున్నను నిత్యతృస్తుడై, విషమముగా చరించుచున్నను సమదృష్టి గలవాడైయుండును.

అపి కుర్వన్నకుర్వ్యాణశ్చాభోక్తా ఫలభోగ్యసి | శరీర్యప్యశరీర్యేష పరిచ్చిన్నో2_పి సర్వగః ॥ 545 ఆ మహానుభావుడు సర్వము చేయుచుండియు, చేయనివాడే యగును. సర్వఫలమును అనుభవించుచున్నను అనుభవించనివాడేయగును.శరీరము గలిగియుండియు లేనివాడేయగును. పరిచ్చిన్నుడైయుండియు సర్వవ్యాపియే యగును. అశరీరం సదా సంతమిమం బ్రహ్మమిదం కృచిత్‌ । ప్రియాప్రియే న స్పశత స్తథైవ చ శుభాశుభే ॥ 546 సర్వదా అశరీరభావమందు ఉండుట వలన ఈ (బ్రహ్మవేత్తను (ప్రియముగాని, అప్రియముగాని, శుభముకాని, అశుభము కాని స్ప్పృశింపనేరవు. స్టూలాదిసంబంధవతో£._ భిమానిన: సుఖం చ దుఃఖం చ శుభాశుభే చ। విధ్వస్తబంధస్య సదాత్మనో మునేః కుతశ్శుభం వాప్యశుభం ఫలం వా॥ 547 ఏ దేహాభిమానికి స్టూలసూక్ష్మాది దేహములతో సంబంధముండునో వానికే సుఖదుఃఖములు, శుభాశుభములు కలుగుచుండును. ఎవనికి దేహాదులతోడ బంధము తెగిపోయెనో ఆ సత్స్వరూపుడగు మునికి శుభాశుభ ఫలములు ఎట్లు (ప్రాప్తించును? తమసా గ్రస్తవద్బానాదగగ్రస్తో౭-పి రవిర్దనైః | (గ్రస్త ఇత్యుచ్యతే భ్రాంత్యా హ్యజ్ఞాత్వా వస్తులక్షణమ్‌ ॥ 548 తద్వద్దేహాదిబంధేభ్యో విముక్తం బ్రహ్మవిత్తమమ్‌ । పశ్యంతి దేహివన్మూఢాః: శరీరాభాసదర్శనాత్‌ ॥ 549 వాస్తవిక విషయమును ఎటుగని కారణమున సూర్యుడు రాహు(గ్రస్తుడు

వివేక చూడామణి 17/7 కాకపోయినను (గ్రస్తునివలె కానవచ్చుటచేత (భ్రాంతివశమున జనులు అతనిని రాహు(గ్రస్తుడనియే చెప్పుచుందురు. అట్టే దేహాది బంధనముల నుండి విడిపోయిన (బ్రహ్మవేత్త ఆభాసమాత్రముగా శరీరము గలవాడుగా కానవచ్చుటచేత అజ్ఞానులు అతనిని దేహము గలవాడనియే భావింతురు. అహినిర్యయనీవాయం ముక్తదేహస్తు _ తిస్టతి | ఇతస్తతశ్చాల్యమానో యత్కించిత్రాణవాయునా ॥ 550

-ఈ ముక్తపురుషుని శరీరము సర్పముయొక్క కుబుసమువలె (ప్రాణవాయువు మూలమున ఒకింత ఇటునటు చలించుచు పడియుండును. (వానియందు కర్శత్వాభిమానము పూర్తిగా లుప్తమైపోవుట కారణముగా వాస్తవముగా (క్రియయేదియు జరుగదు.) ప్రోతసా నీయతే దారు యథా నిమ్నోన్నతస్థలమ్‌ | దైవేన నీయతే దేహో యథాకాలోపభుక్తిషు ॥ 551

జల'ప్రవాహవశమున కొయ్య నిమ్నోన్నత'ప్రదేశములకు కొనిపోవబడును. అట్టే దైవవశముననే అతని శరీరము సమయానుకూలముగా భోగములను పొందుచుండును. ప్రారబ్బకర్మపరికల్పితవాసనాభి:

సంసారివచ్చరతి. _ భుక్తిషు ముక్తదేహః; | సిద్ద: స్వయం వసతి సాక్షివదత్ర తూప్లీం

చక్రస్య మూలమివ కల్పవికల్పశూన్య; ॥ 552

ముక్తుడైనవాని శరీరము ప్రారబ్బముచేత కల్పింపబడిన వాసనల ద్వారా సంసారియైన పురుషుని వలె నానావిధములైన భోగములను అనుభవించును. సిద్ద పురుషుడు కుమ్మరి చక్రపు మూలములవలె సంకల్పవికల్పములు లేక సాక్షిభావముతో మౌనము వహించియుండును. నైవేంద్రియాణి విషయేషు నియుంక్త ఏష నైవోపయుంక్త ఉపదర్శనలక్షణస్థ:

178 వివేక చూడామణి తనన నైవ క్రియాఫలమపీషదపేక్షతే స స్వానందసాంద్రరసపానసుమత్తచిత: ॥ 553 బ్రహ్మవేత్తమైన పురుషుడు ఆతిసాంద్రమైన ఆత్మానందరసమును పానము చేయుటవలన మత్తిల్రి సాక్షిభూతుడై యుండి యిం(ద్రియములను విషయములందు ్రవర్తిల్లను జేయడు. వానినుండి తొలగింపనుజేయుడు. అతడు తన కర్మల ఫలమువంకకు దృష్టినైనను సారించడు. లక్ష్యాలక్ష్యగతిం త్యక్త్వా యస్తిష్టేత్కేనలాత్మనా | శివ ఏవ స్వయం సాక్షాదయం బ్రహ్మవిదుత్తమః ॥ 55% లక్ష్యదృష్టిని అలక్ష్యదృష్టిని రెండింటిని కూడ వీడి కేవలమొక్క యాత్మస్వరూపముతోనే ఎవడు స్థితుడైయుండునో అట్టి యా ('బ్రహ్మవిద్వరిష్టుడైన మహాపురుషుడు సాక్షాత్తు శివుడే యగును.(అనగా అన్యవస్తువులేని కారణమున ఎవనికి లక్ష్యము ((ప్రాప్త్రవ్యము) ఏదియు నుండదో, ఎవడు జడునివలెను, నిద్రాగతునివలెను జ్ఞానశూన్యుడై కూడ ఉండడో అట్టి పురుషుడే (శ్రేష్ర్రముడైన ఆత్మనిష్టుడగును.) జీవన్నేవ సదా ముక్తః; కృతార్ణో బ్రహ్మవిత్తమ: । ఉపాధినాశాద్ర హ్మైవ సన్‌ బ్రహ్మాప్యేతినిర్షయమ్‌ ॥ 555 ఇట్టి బ్రహ్మజ్ఞాని సజీవుడై యుండికూడ సర్వదా ముక్తుడు, కృతార్జుడు నయి యుండును.శరీరరూపమగు ఉపాధి నళించుటతో అతడు (బ్రహ్మభావమందు స్టితుడై యుండియే అద్వితీయ (బ్రహ్మమునందు లయము నందును. శైలూష్లో వేషసద్భావాభావయోశ్చ యథా పుమాన్‌ । తథైవ బ్రహ్మవిట్చేస్ట్ర సదా బ్రహ్మైవ నాపరః ॥ 556 నటుడు అగువాడు విచిత్రవేషధారణము చేసినను పురుషుడే, ఏ వేషమును లేనప్పుడును పురుషుడే. అట్టే ('బ్రహ్మవేత్త యైనవాడు ఉపాధి కలిగియున్ననప్పుడును (బ్రహ్మమే. లేని యప్పుడును సర్వదా (బ్రహ్మస్వరూపమే యగును. కాని వేటు ఏమియును గాడు.

వివేక చూడామణి 179 యత్ర క్వాసి విశీర్ణం సత్పర్ణమివతరోర్వపు:పతనాత్‌ | బ్రహ్మీభూతస్య యతేః ప్రాగేవ హి తచ్చిదగ్నినాదగ్ధమ్‌ ॥ 557

చెట్టునుండి అందందు రాలిన యెండుటాకులవలె (బ్రహ్మభావము నందిన యతియొక్క శరీరము ఎందైనను రాలిపోవును గాక! అది ముందుగనే చైతన్యాన్ని చేత దగ్ధ్రమైయుండును. సదాత్మని బ్రహ్మణి తిష్టతో మునేః పూర్ణాద్వయానంద మయాత్మనా సదా । న దేశకాలాద్యుచిత ప్రతీక్షా త్వజ్మాంసవిట్పిండవిసర్దనాయ ॥ 558 సత్తుయొక్క స్వరూపమగు (బ్రహ్మమునందు సర్వదా పరిపూర్మము, అద్వితీయమునగు ఆనందస్వరూపముతో స్థితుడై యుండు మునికి త్వక్కు, మాంసము, మలమూ(త్రముల పిండమైన శరీరమును విసర్దించుటకు ఉత్తమదేశకాలాదులకై ప్రతీక్షకాని తదపేక్ష కాని యుండదు. దేహస్య మోక్షో నో మోక్షో న దండస్యకమండలోః। అవిద్యాహృదయ[గ్రంథిమోక్షో మోక్ష యతస్తతః ॥ 559 ఏలయనగా హృదయమందలి అవిద్యారూప([గ్రంథి నశించుటయే మోక్షమని చెప్పుదురు. కావున దేహత్యాగమును మోక్షము గాదు. దండకమండలు పరిత్యాగమును మోక్షము గాదు. కుల్యాయామథ నద్యాం వా శివక్షేతే-పి చత్వరే । పర్షం పతతి చేత్తేన తరోః కిం నుశుభాశుభమ్‌ ॥ 560 "చెట్టునుండి రాలిన పండుటాకు కాలువలో పడిననేమి? నదిలో పడిననేమి? శివక్షేత్రమందు పడిననేమి? ఏదేని వేదికమీద పడిననేమి? దానివలన వృక్షమునకు కలుగు హాని లాభములేమి?

180 వివేక చూడామణి పత్రస్య పుష్పస్య ఫలస్య నాశవత్‌ దేహేంద్రియప్రాణధియాం వినాశః । వైవాత్మన:ః స్వస్య సదాత్మకస్యా నందాకృతేర్వృక్షవదస్తి చైషః ॥ 561 వృక్షము యొక్క ఆకులు, పూవులు, ఫలములను వలె జీవుని దేహము, ఇంద్రియములు, ప్రాణములు, బుద్ది మున్నగునవి నశించును. కాని స్వయముగా సదానందస్వరూపమగు ఆత్మ నాశమును పొందదు. అది వృక్షమువలె చలనము లేక నిలిచియుండును. ప్రజ్ఞానఘన ఇత్మాత్మలక్షణం సత్యసూచకమ్‌ | అనూద్యౌపాధికస్యైవ కథయంతి. వినాశనమ్‌ ॥ 562 'ప్రజ్ఞ్హానఘనము' అనబడు ఈ యాత్మయొక్క లక్షణము సత్యమును సూచించునది యని విజ్ఞులు అనువాదము (వర్షనము) చేసి ఉపాధి కల్పితవస్తువునకే వినాశనమును దెలిపిరి. అవినాశీ వా అరే£_ యమాత్మేతి (శ్రుతిరాత్మన;: | ప్రబ్రవీత్యవినాశిత్వం వినశ్యత్సు _ వికారిషు ॥ 563 “అవినాశీ వాఅరే2_యమాత్మానుచ్చిత్తిధర్మా” (బృహ. 4/5/14) “అరే! ఈ యాత్మ అవినాశి' యని (శ్రుతి కూడ వికారవంతములైన దేహాదులు నశించిన మీదట ఆత్మ వినాశములేనిదై నిలుచుటను ప్రతిపాదించుచున్నది. పాషాణ వృక్షతృణధాన్యకటాంబరాద్యా దగ్దా భవంతి హి మృదేవ యథా తథైవ । దేహేంద్రియాసుమనఆది సమస్తదృశ్యం జ్ఞానాన్ని _ దగ్గముపయాతి పరాత్మభావమ్‌ ॥ 56% రాయి, చెట్టు, గడ్డిపరక, అన్నము, పొట్టు, బట్టలు మున్నగునవి యొల్ల ద్టములై మట్టియగును. అట్లే దేహము, ఇం(ద్రియములు, (ప్రాణములు,

వివేక చూడామణి 181 పే మనస్సు మొదలైనవి యెల్ల దృశ్యపదార్థములును జ్ఞానాగ్ని చేత దగ్ధములై పరమాత్మ స్వరూపములుగా పరిణతము లగును. విలక్షణం యథా ధ్వాంతం లీయతే భానుతేజసి | తథైవ సకలం దృశ్యం బ్రహ్మణి ప్రవిలీయతే ॥ 565

సూర్యుడు ్రకాశింపగా అతని ప్రకాశమందు తద్భిన్న లక్షణముగల అంధకారమెల్ల లీనమైపోవును. అట్టే దృశ్యప్రపంచమంతయు జ్ఞానము ఉదయించినంతనే (బ్రహ్మమునందు లీనమైపోవును. ఘటే నే యథా వ్యోమ న్యోమైవ భవతి స్పుటమ్‌ | తథైనోపాధివిలయే బ్రహ్మైవ బ్రహ్మవిత్వయమ్‌ ॥ 566 కడవ విచ్చిన్నమైనప్పుడు అందలి యాకాశము (ఘటాకాశము) మహాకాశమైపోవును. అట్లే ఉపాధి లయమైనప్పుడు బ్రహ్మవేత్ర స్వయముగా (బ్రహ్మమే మైపోవును. క్షీరం శ్షీరే యథా లిప్తం తైలం తైలే జలం జలే । సంయుక్తమేకతాం యాతి తథాత్మన్యాత్మవిన్మునిః ॥ 567 పాలలో కలిసి పాలు, నూనెలో కలిసి నూనెయు, నీటిలో కలిసి నీరును ఏకమైపోవు విధమున ఆత్మజ్ఞానియైన ముని ఆత్మయందు లీనమైనప్పుడు ఆత్మస్వరూపుడే యైపోవును. ఏవం విదేహక్రైవల్యం సన్మాత్రత్వమఖండితమ్‌ । బ్రహ్మభావం ప్రపద్యెష యతిర్నావర్తతే పునః ॥ 568 అఖండసత్తామాత్రమున స్థితుడై యుండుటయే విదేహకైవల్యము. ఈ విధముగా బ్రహ్మభావమును పొంది యతివర్యుడు మజల సంసారచ(క్రమునందు చిక్కుకొనడు. సదాత్మైకత్వ విజ్ఞానదగ్దావిద్యాదివర్మణ: | అముష్య బ్రహ్మభూతత్వాద్రహ్మణ:; కుత ఉద్భవ; ॥ 569

12 వివేకచూడామణి

బ్రహ్మము యొక్కయు, ఆత్మయొక్కయు ఏకత్స పరిజ్ఞాన రూపమగు అన్నిచేత అవిద్యాజన్యములైన _ శరీరాదులుగా ఉన్న ఉపాధి దగ్దమైపోయినమీదట ఈ (బ్రహ్మవేత్త బ్రహ్మరూపుడే అయిపోవును.అట్టి యెడ (బ్రహ్మకు పునర్దన్మము ఎట్టు సంభవమగును? మాయాక్హుప్తా బంధమోక్ష న స్త్వ వస్తుతః । యథా రజ్జ్హై నిష్క్రియాయాం సర్సాభాసవినిర్షమౌ ॥ 570

బంధనము, మోక్షము అనునవి మాయ చేత కల్పితములైనవి. నిజమరయగా అవి యాత్మయందు లేవు. రజ్ఞవునందు సర్పప్రతీతి కలుగుటయు, కలుగకుండుటయు (భ్రాంతిమాత్రములు.కాని నిజమరయగా అవి యందు లేవు. ఆవృతేస్స్పదసత్తాభ్యాం వక్తత్యే బంధమోక్షణే । నావృతిర్ర హ్మణః: కాచిదన్యాభావాదనావృతమ్‌ | యద్యస్త్యద్వైతహానిః స్యాద్వైతం నో సహతే శ్రుతిః ॥ 571

అజ్ఞానము యొక్క ఆవరణశక్తి ఉండుటను, లేకుండుటను బట్టియే వరుసగా బంధము, మోక్షము చెప్పబడినవి. కాని బ్రహ్మమునకు ఏ యావరణమును ఉండదు. ఏలయనగా బ్రహ్మముకన్న భిన్నమైన వస్తువు ఏదియును లేనేలేదు. కాబట్టి ఆది యావరణరహితమే యగును. (బ్రహ్మమునకు కూడ ఆవరణము ఉన్నదనుటను సమ్మతించినచో అద్వైతము సిద్ధింపదు. ద్వైతమును (శ్రుతి సమ్మతింపదు. బంధం చ మోక్షం చ మృషైవన మూఢా

బుద్దేర్ణణం వస్తుని కల్పయంతి। దృగావృతిం మేఘకృతా యథా రవౌ యతో£_ద్వయాసంగ చిదేకమక్షరమ్‌ ॥ 572

బంధము, మోక్షము అనునవి రెండును బుద్రియొక్క గుణములు, మేఘముల మూలమున దృష్టి నిరోధింపబడినప్పుడు సూర్యుడు ఆచ్చన్నుడైనట్టు చెప్పబడుచున్నది. అట్టే మూఢులు వ్యర్థముగా తమ

వివేక చూడామణి 183 కల్పనను ఆత్మతత్త్యమందు చేయుచున్నారు. ఏలయనగా (బ్రహ్మము సర్వదా అద్వితీయము, సంగరహితము, చైతన్య స్వరూపము, ఏకము, నాశనములేనిదిగా నైనది. అస్తితి ప్రత్యయో యశ్చ నాస్తితి వస్తుని। బుద్దేరన గుణావేతౌ న తు నిత్యస్య వస్తునః ॥ 573

పదార్థము ఉండుట లేకుండుట అన్నట్టి జ్ఞానము బుద్దియొక్క గుణమే. కాని నిత్యవస్తువైన ఆత్మది కాదు. అతస్తా మాయయా క్డుస్తా బంధమోక్షా నచాత్మని । నిష్కలే నిష్కియే శాంతే నిరవద్యే నిరంజనే | అద్వితీయే పరే తత్తే వ్యోమవత్కల్పనా కుతః ॥ 57% కావున ఆత్మయందు ఈ బంధమోక్షములు అనబడునట్టివి రెండును మాయ చేత కల్పింబడినవి. కాని నిజముగా ఉన్నవికావు. ఏలయనగా ఆకాశమువలె అవయవరహితము, క్రియారహితము, శాంతము, నిర్మలము, నిరంజనము, అద్వితీయమును అగు పరతత్త్యమందు కల్పన యొట్టు సాధ్యమగును? న నిరోధో న చోత్పత్తిర బద్ద న చ సాధకః। న ముమున్షుర్నవై _ ముక్త ఇత్యేషా పరమార్ధతా ॥ 575 కాబట్టి (సారాంశముగా చెప్పవలసిన వాస్తవికమైన) పరమార్థ వాక్యము ఇదియే - నిజమరయగా దేనికిని నాశమును లేదు. ఉత్పత్తియును లేదు. బంధమును లేదు. సాధకుడును లేడు. మోక్షమును గోరువాడును లేడు. ముక్తుడును లేడు. సకల నిగమచూడాస్వాంతసిద్దాంతరూపం పరమిదమతిగుహ్యం దర్శితం తే మయాద్య | అపగతకలిదోషం కామనిర్ముక్తబుద్దిం స్వసుతవదసకృత్తాం భావయిత్వా ముముక్షుమ్‌ ॥ 576

184 నివేక చూడామణి ఓ వత్సా! కఠలిదోషములు ఏవియు లేనివాడవు, కామనారహితుడను, మోగక్షాసేక్ష గలవాడవు నగు నిన్ను నాపుత్రునిగా భావించి నేను అనేకమార్డు సర్వశాస్త్రముల యొక్కయు సాొరశిరోమణి యనదగు ఈ అత్యంత గుహ్యమైన సరమ సిద్ధాంతమును నీ ముందు ్రకటించితిని.” శిష్యునకు వీడ్కోలు ఇతి శ్రుత్వా గురోర్వార్యం ప్రశయేణరృతానతి: | స తేన సమనుజ్ఞాతో యయా నిర్ముక్త్షబంధనః ॥ 577 గురుదేవుడనిన యీ సలుకుల నాలకించి శిష్యుడు అత్యంతనమ్రతతో అతనికి ప్రణనుల్లి సంసొారబంధమునుండి ఏముక్తుడ్డై అతన సెలవు గొని వెడలిసోయెను. గురుదేవం సదానందసింభౌ నిర్మగ్శమానసః | పొవయని వసుధాం సర్వాం నిచచారనిరంతరమ్‌ ॥ 578 గురువర్యుడు రూడ సచ్చిదానంద సముద్రమున నమగ్దమ్రైన మానసముతో సమస్తభూవుండలమును పొవనము గొనించుచు గఇందందు చరింపసొగెను. అనుబంధ చతుష్టయమ్‌ ఇత్యాచార్యస్య _ శిష్యస్య సందవాదేనాత్మ లక్షణమ్‌ | నిరూపితం ముముద్దూణాం సుఖబోధోపపత్తయే ॥ 579 ర విధముగా గురుశిష్య సంభాషణ రూపమున మోగ్షాసేగ్ష కలనారికి సుగమముగా బోధసడుటక్రై ర యాత్మ జ్ఞాననీరూపణము చేయబడినది. (ఈ+ శ్లోకములో శంకారాచార్యులవారు (గ్రంథము యొక్క అనుబంధ చతుస్టయమును వివరించిరి. 68 (గ్రంథమునకు అధికారి మోక్షాపేగ్ష గల పురుషుడు, విషయము ఆత్మజ్ఞానము. సంబంధము నిరూప్య నిరూపక సంబంధము. మోక్షమును గోరుకొనువారికి ఆత్మజ్ఞానము సిద్దించుట ప్రయోజనము.)

వివేక చూడామణి 185 హితమిమముపదేశమా[ద్రియంతాం విహితనిరస్తసమస్తచిత్తదోషా;ః । భవసుఖవిరతాః ప్రశాంతచిత్తాః (శ్రుతిరసికా యతయో ముముక్షవో యే ॥ 580 వేదాంత విహితములైన (శ్రవణాదుల మూలమున ఎవరి చిత్తదోషములు ఎల్ల నివృత్తములు అయ్యెనో, ఎవరు సంసార సుఖము నెడల విరక్తులై, శాంతచిత్తులై, శ్రుతిరహస్యములను ఎజుగుటయందు అభిరుచి గలవారై, మోక్షాపేక్ష కలవారై యుందురో అట్టి యతిజనులు ఈ హితకరమైన ఉపదేశమును ఆదరించెదరు గాక! (గ్రంథ ప్రశంస సంసారాధ్వని తాపభానుకిరణ ప్రోద్చ్భూ తదాహవ్యథా ఖిన్నానాం జలకొంక్షయా మరుభువి శ్రాంత్యా పరిభ్రామ్యతామ్‌ | అత్యాసన్నసుధాంబుధి సుఖకరం బ్రహ్మాద్య్వయం దర్శ్భయం తేషా శంకరభారతీ విజయతే నిర్వాణసందాయినీ ॥ 581 సంసార మార్గమందు (గలుగు) నానావిధములైన క్షేశములనెడు సూర్యకిరణముల చేత గలిగిన తాపపు వ్యథచేత పీడితులై జలాపేక్షతో మరుభూమియందు ఇందందు తిరుగాడుచు అలసి సొలసియున్న పురుషులకు, మిక్కిలి చేరువగా అద్వితీయ బ్రహ్మమనెడు పరమానందదాయకమైన అమృత _ సముద్రము _జూపునట్టి శ్రీశంకరాచార్యవర్యుల నిర్వాణదాయకమైన వాణి నిరంతరము విజయవంతమై వెలయును గాక! / శ్రీమత్తరమహంన పరి(వ్రాజకాచార్య గోవిందభగవత్పూబ్వపాద శిష్య శ్రీమచ్చంకర భగవత్కృత వివేక చూడామణి సమాప్తము ॥

ఆదిశంకరుల వేదాంత డిండిమము (సంక్షిపషము)

వేదాన్త డిణ్జిమా స్తత్వం ఏక ముద్వోషయన్తి యత్‌ | ఆస్తాం పురస్తాత్‌ తత్తేడో దక్షిణామూర్తి సంజ్జితమ్‌ ॥ 1

ఏ అద్వయ సత్తాస్వరూపమును గూర్చి వేదాంత డిండిమము పలుకుచున్నదో, అట్ట దక్షిణామూర్తి సంజ్ఞకమగు ఆ జ్యోతి నాకు ప్రత్యక్షమగుగాక! ఆత్మానాత్మ పదార్థా ద్వౌ భోకృృ భోగ్యత్వ లక్షణా । బ్రహ్మై వాత్మాన దేహాదిః: ఇతి వేదాన్త డిణ్హీమ: ॥ 2

ఆత్మ అనియు, అనాత్మ అనియు రెండు పదార్థములు గలవు. ఒకటి భోక్త, రెండవది భో గ్యము. బ్రహ్మమే ఆత్మ. దేహాదులు ఆత్మ కానేరవు అని వేదాంత డిండిమము 'ప్రకటించుచున్నది. జ్ఞానాజ్ఞానే పదార్తా ద్వౌ ఆత్మనో ముక్తి బనదౌ । క్‌ ౯ యఖ అబాధి వో జ్ఞానాన్ముక్తి ర్నిబన్గో£న్యాత్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్హీమ: ॥ 3

జ్ఞానమనియు, అజ్జానమనియు రెండు పదార్ధములు గలవు. జ్ఞానము మోక్షమును, అజ్ఞానము బంధమును అందించుచున్నవి. ఇదియే వేదాంత డిండిమము ప్రకటించినది. సుఖ దుఃఖే పదార్జౌ ద్వౌ ప్రియ విప్రియ కారకే । సుఖం బ్రహ్మ జగద్దు;ఃఖం ఇతి వేదాన్త డిణ్హీమ: ॥ 4

సుఖమనియు, దుఃఖమనియు రెండు పదార్ధములు గలవు. సుఖము ప్రియమును, దుఃఖము అప్రియమును కల్షించును. (బ్రహ్మమే సుఖమనియు, జగత్తు దుఃఖమనియు (గ్రహించమని వేదాంతభేరి 'మోగుచున్నది. సమిష్టి వ్యష్టిరూపా ద్వౌ పదార్హౌ సర్వసమ్మతాౌ । సమిష్టి రీశ్వరో వ్యష్టి జీవో వేదాన్త డిణ్హిమ: ॥ 5

__ాలాలవేదాంత డిండిమము 187 సమిష్టి అనియు, వ్యష్టి అనియు సర్వసమ్మతములైన పదార్థములు రెండు గలవు. సమిష్టి ఈశ్వరుడు, వ్యష్టి జీవుడు అని వేదాంత డిండిమము (మోగించినది. జ్ఞాన కర్మ పదార్థా ద్వౌ వస్తు కర్రాత్మతన్రకా । జ్ఞానా న్మోక్షో న కర్మభ్యః ఇతి వేదాన్త డిణ్జీిమ:॥ 6 జ్ఞానమనియు, కర్మ అనియు రెండు పదార్థములు గలవు. ఒకటి వస్తుతం[త్రము, రెండవది కరృతం[త్రము, జ్ఞానము వలననే మోక్షము కలుగును. కర్మవలన కాదు అని వేదాంతభేరి (మైోగుచున్నది. శ్రోతవ్యా£. శ్రావ్యరూపౌ ద్వౌ పదార్థా సుఖదు:ఖదౌ | శ్రోతవ్యం (బ్రహ్మ నై వాన్యత్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్డీమ: ॥ 7 శ్రోతవ్యము, అశ్రావ్యము అని రెండు పదార్థములు గలవు. ఒకటి సుఖమును, రెండవది దుఃఖమును ఒనగూర్చును. బ్రహ్మమును గూర్చియే వినవలయును, అన్యము లేవియును వినకూడనివి అని వేదాంత డిండిమము చాటినది. చిన్నా చిన్యు పదార్థా ద్వౌ వితశ్రాన్తి (శాన్సి దాయకా । చిన్యం బ్రహ్మపరం నాన్యత్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్జీమ: ॥ 8 చింతించదగినది, చింతించదగనిది అని రెండు పదార్థములు గలవు. ఒకటి విశ్రాంతిని (ప్రసాదించగా, రెండవది (శ్రాంతిని అందించును. చింతించదగినది పరబ్రహ్మమే కాని అన్యము కానేరదు అని వేదాంత డిండిమము ఘోషించుచున్నది. ధ్యేయాధ్యేయ పదార్దౌ ద్వౌ ధీ సమా ధ్యసమాధిదౌ । ధ్యాతవ్యం బ్రహ్మ నై వాన్యత్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్హీమ: ॥ 9 ధ్యానింపదగినది, ధ్యానింపదగనిది అని రెండు పదార్ధములు కలవు. ఒకటి సమాధిని కలిగించగా, రెండవది అసమాధిని కలిగించును. (బ్రహ్మ

మొక్కటియే ధ్యానించదగినది. అన్యమైన దేదియును కాదు అని వేదాంత

భేరి మైోగించుచున్నది.

యోగినో భోగినో వా£_పి త్యాగినో రాగిణో2.పి చ।

జ్ఞానాన్మోక్షో న సన్హేహ: ఇతి వేదాన్త డిణ్జినము: ॥ 10 యోగివైనను, భోగివైనను, త్యాగివైనను, రాగివైనను, ఎవ్వరైనను జ్ఞానముచే

మోక్షము నొందుదురు. ఈ విషయమున సంశయము అనవసరము

అని వేదాంత డిండిమము చాటిచెప్పినది.

న వర్ణాశ్ర్య్ర సంకేత: న కర్మోపాసనాదిభి: |

బ్రహ్మజ్ఞానం వినా మోక్ష; ఇతి వేదాన్త డిణ్హీను: ॥ 11 వర్ణాశ్రమ సంకేతములుగాని, కర్మోపాసనలుగాని మోక్షము ననుగ్రహించ

లేవు. బ్రహ్మజ్ఞానము తప్ప మరొక విధముగ ముక్తి లభించదు అని

వేదాంతభేరి ('మైోగుచున్నది.

అసత్య స్సర్వ సంసారో రసాభాసాది దూషితః |

ఉపేక్షో బ్రహ్మ విజ్జేయం ఇతి వేదాన్త డిణ్దీమ: ॥ 12 సమస్తమైన సంసారము అసత్యము. రసాభాసాది దోషములతో

కూడియున్నది. దానిని ఉపేక్షించి బ్రహ్మనే ఎజుగుము అని వేదాంతభేరి

మైోగుచున్నది.

వృథాక్రియా వృథాలాపాన్‌ వృథావాదాన్‌ మనోరథాన్‌ |

త్యక్వైకం బ్రహ్మ విజ్హేయం ఇతి వేదాన్త డిణ్జీమ: ॥ 13 వ్యర్థక్రియలను, వ్యర్థప్రసంగాలను, శుష్కవాదములను, కోరికలను

పరిత్యజించి బ్రహ్మము నొక్కదానినే తెలుసుకొనవలెను అని వేదాంతభేరి

('మైగుచున్నది.

స్థితో బ్రహ్మాత్మనా జీవో బ్రహ్మ జీవాత్మనా స్థితమ్‌ |

ఇతి సమృశ్యతాం ముక్తి: ఇతి వేదాన్త డిణ్జిము: ॥ 14

వేదాంత డిండిమము 189 నా లర్‌ జీవుడే బ్రహ్మము, బ్రహ్మమే జీవుడు. అనగా చక్కగా అవలోకించు వారికే ముక్తి లభించునని వేదాంత డిండిమము చాటినది. జీవో బ్రహ్మాత్మనా జ్లేయో జ్ఞేయం జీవాత్మనా పరమ్‌ | ముక్తి స్త దైక్య విజ్ఞానాత్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్లీమ: ॥ 15 జీవుని బ్రహ్మముగాను, జ్లేయవస్తువే జీవుడనియు తెలుసుకొనవలెను. జీవబ్రహ్మల ఐక్యవిజ్ఞానమే ముక్తి యనబడుచున్నది అని వేదాంత డిండిమము ఘోషించుచుననది. సర్వాత్మనా పరం బ్రహ్మ శ్రోతురాత్మతయా స్టితమ్‌ | నాయాసస్తత్వ విజ్ఞప్తా ఇతి వేదాన్త డిణ్హిమ: ॥ 16 పరమాత్మ, సర్వాత్మరూపు డైనందున (శ్రోతయొక్క ఆత్మగానే తెలియుచున్నాడు. అందుచేత బోధించుటయందు ఆయాసము లేదు అని వేదాంత డిండిమము ఉద్దోషించినది. ఐహికం చాముష్మికం చ తాపాన్తం కర్మ సంచయమ్‌ । త్యక్త్వా బ్రహ్మైవ విజ్జేయం ఇతి వేదాన్త డిణ్హిమః ॥ 17 ఐహిక, ఆముష్మిక సుఖములను వాంఛించి మానవు డాచరించు కర్మలన్నియు పరితాపము నందించేవిగానే ఉన్నవి. వీటిని విడిచిపెట్టి బ్రహ్మము నొక్కదానినే తెలుసుకొనవలెను అని వేదాంత డిండిమము తెల్పినది. అద్వెత ద్వెతవాదౌ ద్వౌ సూక్ష్మస్తూల దశాం గతౌ । అద్వెత వాదా న్మోక్షస్వ్య్యాత్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్హీమ: ॥ 18 అద్వైతము, ద్వైతము అని రెండు వాదములు గలవు. ఒకటి సూక్ష్మము, రెండవది స్టూలము. అద్వైతవాదము వలననే ముక్తి లభించును అని వేదాంత డిండిమము ప్రకటించినది. కర్మిణో _ వినివర్రన్తే నివర్తన్తే ఉపాసకాః | జ్ఞాననో న నివర్తన్తే ఇతి వేదాన్త డిణ్తిమ: ॥ 19

190 వేదాంత డిండిమము కర్మాచరణమున మునుగువారు తిరిగి ఈ లోకమునకు అరుదెంచుచున్నారు.. ఉపాసనతో తేలియాడువారు మజల జన్మించుచున్నారు. జ్ఞానులు మాత్రము తిరిగి జన్మించరు అని వేదాంత భేరి 'మైగుచున్నది. పరోక్షాణ_సతృలం కర్మ జ్ఞానం ప్రత్యక్ష సతృలమ్‌ | జ్ఞానమేవా౭_భ్యసే త్తస్యాత్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్హిమః ॥ 20 కర్మలవలన లభించు ఫలములు ఎక్కడో, ఎప్పుడో లభించును. పైగా అవి అనిత్యములు, జ్ఞానమువలన లభించు ఫలము ఇప్పుడే, ఇక్కడే లభించును. పైగా జ్ఞానఫలము నిత్యమైనది. కనుక జ్ఞానమునే అభ్యసింపవలెను అని వేదాంత డిండిమము ఘోషించుచున్నది. వృథాశ్రమో౭యం విదుషాం వృథా౭యం కర్మిణాం శ్రమః | యది న బ్రహ్మ విజ్ఞానం ఇతి వేదాన్త డిణ్ణినుః ॥ 21 (బ్రహ్మజ్ఞానము ప్రాప్తించనిచో పండితుల వైదుష్యము, కర్మిష్టుల కర్మాచరణము సర్వమూ నిష్పులమే కదా! అని వేదాంతభేరి తెలుపుచున్నది. అలం యాగై రలం యోగైః అలం భుక్త రలం ధనైః । పరస్మిన్‌ బ్రహ్మణి జ్ఞాతే ఇతి వేదాన డిణిమః ॥ 22 క్‌ తాలి య పరబ్రహ్మము నెరిగిన వానికి యాగమువలన, యోగమువలన, భుక్తివలన, ధనము వలన ప్రయోజనమేమి? అని వేదాంతభేరి మైోగుచున్నది. అలం వేదై రలం శాస్తం అలం సృృతి పురాణకై:ః । పరమాత్మని విజ్ఞాతే ఇతి వేదాన్త డిణ్తిను: ॥ 23 పరబ్రహ్మమును (గ్రహించిన వానికి వేద, శాస్త స్మృతి, పురాణాదుల వలన ప్రయోజన మేమి? అని వేదాంతభేరి మైోగుచున్నది. నర్భ్చా న యజుషార్థో౭స్తి న సామ్నార్గో౭స్తి కళ్ళన | జ్జాతే బ్రహ్మాత్మ విజ్ఞానే ఇతి వేదాన్త డిజ్హీమ: ॥ 24

వేదాంత డిండిమము 191 తలలను నున నషా ునకషును నాను నానా ల నకుాలులన. బ్రహ్మజ్ఞానము లభించినవాడు బుగ్యజుస్సామ వేదములద్యారా సాధించదగినది ఏమియును ఉండదు అని వేదాంతభేరి మైోగుచున్నది. కర్మాణి చిత్తశుద్ధ్యర్థం ఐకాగ్ర్యార్థ ముపాసనా। మోక్ష్టార్ధం బ్రహ్మవిజ్ఞానం ఇతి వేదాన్త డిణ్లీమః ॥ 25 చిత్తశుద్ధికి కర్మలును, ఏకా[గ్రత కొరకు ఉపాసనయును విధింపబడినవి. బ్రహ్మజ్ఞాన మొక్కటియే మోక్షమును 'ప్రసాదించగలదు అని వేదాంత డిండిమము స్పష్టీకరించినది. సంచితాగామి కర్మాణి దహ్యన్తే జ్ఞాన వహ్నినా! ప్రారబ్బానుభవా న్మోక్షః ఇతి వేదాన్త డిణ్ణిమః ॥ 26 సంచిత, ఆగామి కర్మలు జ్ఞాన మనెడి అగ్నిచేత దహించబడుచున్నవి. ప్రారబ్బమును అనుభవించగనే మోక్షము ప్రాప్తించుచున్నది. ఇదియే వేదాంత డిండిమము తెలుపుచున్నది. న పుణ్యకర్మణా వృద్ది న హానిః పాపకర్మణా । నిత్యాసజ్ఞాత్మ నిష్టానాం ఇతి వేదాన్త డీణ్డిమ: ॥ 27 సదా ఆత్మనిష్ట యందుండు వారికి పుణ్యకర్మల వలన వృద్దిలేదు. పాపకర్మలవలన హాని కలుగదు అని వేదాంతభేరి (మైోగుచున్నది. బుద్దిపూర్వా౭_బుద్దిపూర్వ కృతానాం పాప కర్మణామ్‌ । ప్రాయశ్చిత్త మహో జ్ఞానమ్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్జిమ: ॥ 28 తెలిసియో, తెలియకనో చేసిన పాపకర్మలకు ఆహా! బ్రహ్మజ్ఞానము ప్రాయశ్చిత్త మగుచున్నది గదా! అని వేదాంత డిండిమము ఉద్దోషించినది. దృగ్భృశ్యాతా పదార్లా ద్వౌ పరస్పర విలక్షణా । దృగ్భహ్మ దృశ్యం మాయా స్యాత్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్జీమ: 1 29 దృక్‌, దృశ్యములని రెండు పదార్థములు గలవు. అందు దృక్కు బ్రహ్మము, దృశ్యము మాయ అని వేదాంతభేరి (మైగుచున్నది.

192 వేదాంత డిండిమము వేత అవిద్యోపాధికో జీవో మాయోపాధిక ఈశ్వరః | మాయా౭_విద్యా గుణాతీత: ఇతి వేదాన్త డిణ్జిమ: ॥ 30 అవిద్యను ఉపాధిగా కలిగినవాడు జీవుడు. మాయను ఉపాధిగా కలిగినవాడు ఈశ్వరుడు. ఈ రెండింటికి అతీతమైనది (బ్రహ్మము అని వేదాంతభేరి 'మైోగుచున్నది. సాకారం చ నిరాకారం నిర్ష్ణణం చ గుణాత్మకమ్‌ | తత్వం తత్పరమం బ్రహ్మ ఇతి వేదాన్త డిణ్జిమ: ॥ 31 పరమాత్మ స్వరూపము సాకారమును, నిరాకారమును, నిర్గుణమును సగుణమును గూడ అయివున్నది అని వేదాంత డిండిమము స్పష్టపరచినది. ద్విజత్వం విధ్యనుష్టానాత్‌ విప్రత్వం వేదపాఠత: । బ్రహ్మణ్యం బ్రహ్మవిజ్ఞానాత్‌ ఇతి వేదాన్త డిణ్దేమ: ॥ ౩2 విధి నియమాలను పాటించువారు ద్విజులు, వేదమును పఠించువారు విప్రులు, బ్రహ్మజ్ఞానమును బడసినవారు బ్రాహ్మణులు అని వేదాంతభేరి ('మైగుచున్నది. సర్వాత్మనా స్థితం బ్రహ్మ సర్వం బ్రహ్మాత్మనా స్టితమ్‌ । న కార్యం కారణా ద్భిన్నం ఇతి వేదాన్త డిణ్తిమ: ॥ 33 కార్యము కారణముకంటే భిన్నముకాదు. అందుచేత సమస్తము నందును బ్రహ్మమే స్థిరముగా యున్నది. అలాగే సమస్తము (బ్రహ్మమునందే యున్నది అని వేదాంత డిండిమము ్రకటించినది. సత్తా స్ఫురణ సౌఖ్యాని భాసన్తే సర్వ వస్తుషు। తస్మా ద్రహ్మమయం సర్వం ఇతి వేదాన్త డిణ్తిమ: ॥ 3% సమస్త వస్తువులు అస్తి భాతి, ప్రియ రూపములై భాసించుచున్నవి. కనుక సమస్తము బ్రహ్మమయమే అని వేదాంతభేరి ('మైోగుచున్నది.