Telugu 25 years Telugu Samskruthika Rangam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

న గ ౨0౦ ] సన /రఘువో. ఇమ నీ 13వవ

జవ పొల్రి ంళ్ళ తెలుగు సాంస్కృతిక రంగం (వ్యాససంపుటి) నంపొాదొవడు మద్ధ్దాళిరఘురా మ్‌ కై, సస ఆక్‌ధియేటన్స్‌ (వచుర్‌ ఇ 2.2.647/158, సెంటల్‌ ఎళ్సైజ్‌ కాలనీ హైదరాబాదు. 11ే8ి ఫోను 'నెం. 708818

డా. మంగళంపల్లి వొాలమురశీకృష్ణ అధ్యాశలు ఆం(ధ్యపదేశ్‌ నంకిత అకాడమి. అఫీినందనలు

“పాతిశేళ్ళలో తెలుగు సాంస్కృతిక రంగం” లో నంగీత పరంగా ఒక వరకమైన కాలమనే చెప్పాలి.

కాల చ్మక పరిభమణంలో ఒక్కొక్కప్పుడు ఒక్కొక్క విషయంలో విచితమైన పరిణామాలు చెంది కొన్నికొన్ని వరిణామా లకు కారణ పేాతుకమైన కాలంగా కొంతకాలాన్ని క్షూపక చివ్నాంగా భవిష్యత్తులో నిలిచిపోయేటట్లు రూపొందుతుంది.

కొత్త సంవదాయ్రాల నృష్టికి అనుకూలమై అనేక గాన మూర్తుల ఆదర్శ జీవితాలకు-నిలయమై జనావళిలో నంగితావగావా నకు మంచికాలమై - సంగితానికి 'తెలుగుకుగల అవినాభావ నంబంధ మును ఇతరులకు నైతం తెలియజప్పే విషయంలో మార్గదర్శకమైన కాలం గడిచిన పాతికేళ్ళు కాలం,

సంగీత (సష్ట్రలకు ఒకవిధంగా కష్టమైన కాలం (కొత్త నృష్టని అర్టం చేసుకొనేంతవరకూ ఆసృష్షిని అపార్టం చేసుకోవడం విమర్శించ డం సంప్రదాయమే పదాన్ని “ఇపి' గా వాడడం (ప్రజలకు ఏమీ అర్ధంగాని స్థితిలో వుంచడం కొంతకాలం జరిగి, జరిగి, ఆవైన అర్ధం చేసుకోబడి ఆ సృష్టిని (గహించి (నష్టలను గణనీయులుగా "పేర్కొం టారు. ఆసనమయాననికి ఆ(సష్టలలో కొందరు వుండవచ్చు, లేకపోవచ్చు. వువ్నా వృద్ధులె పోయివుండవచ్చు. అది న్వకీయమైన విషయం. పరమా వఖీ శాళ్వతం. గడచిన పాతికేళ్ళు నంగీత చరితను సృష్టించిన మంచి శాలం,.

యం, నొాలమరళీకృష్ణ

(వజానటి కళాభారతి శ్రీమతి జమున న! శలు ఆధ్యవదేళ్‌ నాటక అశాడమి కిన్నెర ఆర్ట్‌ థియేటర్సు వారు “పాతికేళ్ళ ెలుగు సాంస్కృతిక రంగం" వె గోష్టి నిర్వహించి, ఆ గోష్టిలో సేకరించిన ప్యళా లను, పుస్తక రూపంలో తీస్తున్నందుకు చారి 5 ఛపికి అభినందిస్తున్నాను. వమన 4ఉ_లి-8ల

పద్మథ్రీ, కళావూర్మ

డాఃసి. నారాయణ రెడ్డి

ఎం వ , విహచ్‌.డిం,డి.లిట్‌.

అధ్యవడు అభికార భాషాసంఘం: అభినందన రోజురోజుకూ రాజకీయ కలుషితమవుళూన్న నమాజంలో సాంస్త బ్రతిక మూల్యాల పునరుజ్జీవనం ఎంతో అవసరంగా వుంటి. ఈ సత్యాన్ని గుర్తించివ కిన్నెర ఆర్ట్‌ థియేటర్సు 'పారికేళ్ళ "తెలుగు సాంస్కృతిక రఠగం" అనే సదస్సును నిర్వహించింది. అందులోని ఉపన్యాసాలను ఈ సంపుటిగా (వచురించి సంస్ట్యుతి (పియులకు అంచిస్తున్నందుకు అభినందిస్తున్నాను. నీ నారాయణ రెడ్డీ

వూవూట

ఆంధ్మవరేశ్‌ మవానీయమైన సాంస్కృతిక సంపదకు నిలయం, (పాచీన కాలంనుంచీ. తెలుగుసీమ. ఒకో నాగరికళా నిలయంగా విరాజిల్లుకూనే వచ్చింది ఒకనాటి ెలుగువారి సాంస్కృతిక కాంతి "కేఖలు ఈనాటికిగూడ (పపంచమంతా విస్త రించియున్నాయి.

తెలుగువారి నందరినీ ఒక్కటి. శేస్తూ ఏర్పడ్డ ఆంధ్యపదేళ్‌ అవతరించి ఇరవై అయిదేళ్ళు పూర్తి చేసుకున్న నందర్భంగా సాహిత్మి సాంన్క్భృతిక రంగాలలో సాథించిన (పగతిని చర్చించి, పురోభివృద్ధిని నమీకించాలనే ఉచ్దేక్యంతో మా కిన్నెర తరపున “పాతికేళ్ళ "తెలుగు సాంన్క్బృతిక రంగం" వె 168--10-615 సిటీ ఇాఖ (గంధాలయములో గోష్టి కార్య[ళమము నిర్వహిం చాము,

సాహితి, సాంన్కృృతిక రంగాలలోని, వివిధ (వ్యకియలలో నిమ్ణాతులను వారు వారి (వళ్యేక రంగంలో సాలించిన (వగతిని గూర్చి వివరించమని కోరిన వెంటనే. ఎంతో ఉత్సాహంగా ముందుకు వచ్చి తమ అమూల్య అభిప్రాయాలను వెలిబుచ్చారు,

ఈ (గంధంలోని వ్యాసాలు చటివిన తరువాత (వముఖలందరూ వారి వారి రంగాలలో త పరిళోధన చేసారా అనే అళ్ళర్యం వేస్తుంది. ఒక్కొక్క వ్యానం చదువుతుంచు ఆ రంగంవై థీసీస్‌ చదువుగున్నట్టు అనిపిస్తుంది. మనం సాభించిన (పగతి కళ్ళకు కట్టినట్లు కనిపించి మనన్సును కదలించి వేస్తుంది.

రాజులు, రాజాస్టలు అంతకించి యజలే (వభువులుగా నిలబడ్డ ఈ సమాజంలో ఇంత తక్కువ కాలంలో (వజల సవాకారంతో కళా రంగం ఇంత ముందంజ 'వేసిందంకు మనం నిజంగా సాంస్కృతిక వివ్ల వాన్ని సాథించామనటంలో అతిశయో కి లేదు,

ఈ పాతికేళ్ళ (వగతి మరువలేనివి. మరపు రానిది. ఎంచువల నంచ యివి ముందు ముందు నిక్మించబళో మె కళావాఠ్యాలకు పునావి కనుక, అందుకు సమకాలీములమైన మకందరం గర్వించాలి.

అతి శక్కువ సమయంలోనే మానుండి “పాతికేళ్లు తెలుగు సాంస్కృతిక రంగం" మె (గంధాన్ని మీ ముందుకు. తీనుకొని వచ్చాము. దిన్ని మీరు తప్పక ఆదరిస్తారని, అనుకొంటున్నాను.

యం వి నారాయణరావు అధ్యాఖలు కిన్నెర ఆర్ట్‌ థియేటర్స్‌.

వురో మె ట్టు

సాహితీ (ప్రియుల ఆదళాభిమానాలతో, ఇప్పటివరకు కిన్నెర" పబ్లి "శేమన్స్‌ తరఫున పడు పు_న్తకాలు విడుదల చేసి మీ అందరి మన్న నలు పొందాము.

(కిందటి సంవత్సరము (వభుత్వమువారు భారీఎత్తున రాష్ట్ర రజతోత్సవాలను జరిపారు. ఆ సందర్భంగా (పభుత్వ నవాకారంతో “పాతికేళ్ళ తెలుగు సాంస్కృతిక రంగం” వై నదన్సు నిర్వహిస్తే బాగుంటుందనే ఆలోచన కల్లింలి. వెటనే మా అధ్యతులు శ్రీ ఎం. వి. నారాయణరావుగార్ని, సాంస్కృతిక శాఖామాత్యులు (శీ భాట్టం (శీరామమూ గ్తిగార్ని అడిగాను. వెంటనే వారు తమ ఆమో చాన్ని శెలిపారు. అంతేగాకుండా శీ భాట్టం (శీరామమూ ర్తిగారు (వళభుత్వ నవాయము శచేస్తాననే మాటిచ్చి, గోష్టి కార్య(కమానికి ఆర్థిక సహాయాలు చేసారు.

నా మ్మితులైన గంగి శెట్టి లత్మీనారాయణగార్ని కలిసి గోష్టిలో పాల్గొనే వారి పేర్లు వారు ఏఏ రంగాలలో ప్మతాలు సమ ర్పించాలోనని నం(పవీంచి, ఆ చాధ్యతనంతా వారిమీదుంచాను. అను కొన్నట్లుగా ( లమ్మ్భీనారాయణ అధ్వరస్టంలో 18-10-81, సిటి శాభా (గఈధాలయములో గోపష్టిని విజయవంతంగా నిర్వహించాము

ఉదయపు కార్య కమానికి మా అఆధ్యకులు శీ ఎం. ఏవి, నారా యణరావుగారు అధ్యవమత వహించగా, సాంస్కృతిక శాఖామాత్యులు (శ్రీ భాట్టం (శీరామమూ ర్రిగారు (పారంభోతృవము చేసారు. సాయంత్రపు కారస్ట్యక మానికి (శ్రీ కె. వి. భాన్మరరావుగారు అధ్య తత వహించగా, నాటి చిన్నతరవో వర్మిశమల ళాభామాత్యులు (శ "కేశఠవరావుగారు ముగింపు (ప్రసంగం చేసారు చాలామంది వక్తలు గోష్టిళలోని పసంగాలను ఒక పుస్తక రూపంగా తీసుకొ స్తే బాగుం టుందని సలహా ఇచ్చారు. వారి సలహా మేరకు ఒక పుస్తక రూవంలో 'శవటానికి (ప్రారంభించి (ప్రముఖుల అభ్మిపాయాలన్ని కలిపి, ప్పువ్లక రూపంలో పెట్టి ఈనాడు మీ ముందుంచుతున్నాము.

ఈ పుస్తకము మీ ముందుకి రావటానికి బాధ్యతలు తీసు కొన్న శ. లమ్మీనారాయణకు వ్యతాలను ఇచ్చిన [పముఖులకు అభినందన లంటించిన డా. మంగళంపల్లి బాలమురళీక ఏవ్వగార్కి డా నటరాజ రామకృష్ట గార్లకు “8న్నెర* కృతజ్ఞతలు. ఆలాగే

కోరగానే ముఖచి్యతం వేసిచ్చిన మ్మ్‌ులు ళీ చంటదకి కృతజ్ఞ్ఞతలు- మీ అందరి సవాకారం ఈ (“ధు (వచారానికి లభిస్తుందని ఆశిన్తున్నూము, మద్దా? రఘురాం తార్యూటో ర్య

అచ్న జల్‌ _ నృత్యరంగంలో సంపదాయు (పాచుర్వ్యం ఆా/్రీమకి నుమతీ తొళల్‌ భారతచేళశం కళలకు పుట్టిల్లు ఎన్నో విదాలుగా (పగతి సాధించిన అమెరికా, రష్యా వంటి విదేశాల లోకూడా మన భారతీయ సంస్కృతికి కళలకు అతి గారవ్యపదమైన సానం వుందనడంలో నుబేవాం లేమ. మానవుడు జీననోపాభీకి ఎన్నోగంటలు పర్మిళమించిన తరువాత కోరుకునేవి వ్మిశాంతి, మనోవికానం మనస్సుకు ఉల్లాసాన్ని కలిగించేవి సాంస్కృతిక ఇకార్భకలాపాలు. ధనసహాయంతో నిత్య జీవి తావఫరాలను పొందవచ్చును కాశి, మనమఘ్సుకు ఆన్లోదం కలిగించేవి మొతం లలితకళలు.- అటువంటి కళాసివ చేసి (ప్రగతిని సాలించిన కళాళాములు పొందే అముభూత్తి అనుభవ పూర్వకంగానే అలును కోవాలి. ఆందుకే ఏకళాకారునికై నా నంఘంలో ఒక (వళ్యేకత గుర్తింపు కలుగుతుంటె. ఆ నకి మన దేళానికి స్చాతంత్యం వచ్చినతరువాత రాష్ట్రిస్థాయిలి (పాంతీయ కళలను, సంస్కృతిని పునరుద్ధింవ చేయడానికి ఎంతో కృషి జరుగుతోంటి. అ౫(ధదేళం కూడా ఈపాతిక సువక్స రాలలో సాన తిక రంగంలో ఎంతో (పగతిశి సాఖించింది. అలానే నృత్యం ళ కూడా (పాముఖ్యత వహిఎలి ప్‌?స్ట్ర స్తొనార్నె పొందగల్లి డం నృత్యకళా కారు లందరికీ ముదావవామైన విషయం. ఇవ్‌ివరకటి కంయకు కూడా గత దశాష్రంగా నృత్యకళకి (పాము ఖ

ఖర్ధిత ఎక్కువగా లభిస్తోందని నోవుస్దేం (పభుత్వం (ప్రజలు అంటిం కే సవోయ సహకారాలు, (ఫోత్చాహం దానికి కొంత వరకూ దోహదం చేస్తున్నాయనుకుంటాను. పూర్వకాలంలో మవోరాజులు కళల్ని, కళాకారుల్ని పోషించేవారు అందువల్ల కళాకారుల జీవితం కళా సేవకే అంకితమై పోయేది; కాని జీవనోపాధికి (శమిం చవలసిన అవసరం ఉంచేవికాదు. అందువలన కళలలోని సంప్రదాయం, శాస్త్రీయత ఏవిధంగానూ కలుషితం కాకుండా మనకి ఈ తరంలో పవి తంగా అందించబడ్డాయి. ఇప్పుడ. కూడా అటువంటి అవకాళం లభిస్తే కళా కారులు సాభించలేనిదే వుండదేమో !

అంధులు గర్వంగా చెప్పుకోగలిలే శాస్త్రీయన్ఫత్యం కూచి పూడి నాట్యం. చాని పునరుద్ధీకరణకి గత 10 సంవత్సరాలుగ* ఎక్కు వగా కృషి. జరుగుతోంది పభుత్వ నహాయంవల్సి కొన్ని సంస్థలూ (పజ్మాపోళ్ళాహంత్‌ కొన్ని సంస్థలూ, స్వయంకృృషిలో 'సేవచేస్తున్న కళాకారులూ ఈ (గతికి మ.ఖ్ట్ధకారకులు, కూచిపూడి. నాట్యం గూడా సాం్యపచాయి సిద్ధమైన శాస్రీయనృత్యం అని చాలా మందికి తెలియని రోజులు కూడా వుండేవి. ఆ పరిస్థితిలో మార్ప్చుతెచ్చి, పండి తులు, _పముఖులుకూడా ఈ కూచిపూడి నృత్యం శాస్రీయమైనదని అమోవింపవేయడానికి ఆంధాష్ట్ర)) (పభుత్వం, నంగితనాటక ఎకాడమీ, కళాకారులూ. ఎంతో శమపడి సాథించారు, దానికి ఉత్తమోక్నతమైన స్రొశొన్ని కల్పిం చారు. ఆంధులంతా' మౌది అని గర్యంగా ఈ నోడు చెప్పుకో గలిగేది మన కూచిపూడి నాట్యం.

ఈమధ్యనే చికాగోలో జరిగిన మూడవ ఉత్తర అమెరికా తెలుగు మహానభలలొ వాల్గొనే అవకాళం నాకు లభించింది. ఆ సందర్భంలో చికాగోలొ నేకాకుండా, అమెరికాలోని యితర (పాంతాలు కూడా పర్యటించి నృత్య_పదర్శనలిచ్చినప్పుడు, భారతదేశంలో నే కాకుండా అమెరిజా రష ూ వంటి విదేశాలలో కూడా కూచిపూడి నాట్యానికి

2

ఎంతో విశిష్టష్థానం వుందని స్వానుభవంలో తెలుసుకున్నాను అంగ్యధుళే ఎక్కువగా అర్థం చేనుకోగలిగే భామాకలాపం వంటి నృళ్యాన్ని అమెరికాలోని పాశ్చాత్య 'దేశన్నులు ఆవందించి వాక్షూన్ని శెలియ బర చినప్పుడు నాస్టానంలో వున్న పకళాకారిణిమయెనా గర్వించి తృప్డి పడకుండా వుండడం ఆఅనంభవం.

'జేను చిన్నప్పుడు నృత్య శితణపొంది (వగర్శనలివ్వడం మొదలు'ెట్టిన రోజుల్లో, గౌరవ్యవదమైన వంశంలోని వగ్టిక్తులు నాట్యం "నేర్చుకోవడం అంత అమోదకరంగా వుండేవికాదు. పెద్ద వాళ్ళు గట్టిగా నిలబడి (పోత్సహించారు ఇాబట్టి "నేను కృషి చేయ గలిగాను కాని నాలాగే నృత్యకళని అభ్య: చాలనే తవన, ఆకాండ వున్న ఎంతో మంటి అమానాయిలు అనదవకాళం పొందలేక పోయారు, దానికి కారణం 'వెద్దల అనుమతి దొరకక పోవడం. కాని ఆపరిస్థితిలో యిప్పుడు అన కూలమైన మార్చు రావడం ముదావపామైన విషయం ఈనాడు చాలామంచి తల్లిదం్యడులు తమ పిల్లల్లోని 'నేర్పుఉళ్స్ళావాం "ంపొందింవ చేయడానికి, శాస్ర యన్ఫత్యంలొ' శిదణసిప్పించడానికి ఎంతో (శన తీసుకుంటున్నారు. కేవలం శికణనిప్పించడ మేశాకుండా అన్ని (పాంతాలళోనూ వారిచే నృతస్ధ పదర్శన లిష్పెంచడానికి కూడా అవకాశాలు కల్పిన్తున్నారు. ఆంధదేళశంలోని ఈన్ఫత్యకళ ముందు తరాలచో కూడా (వజ్వరిల్లడానికి, (వజాధృక్పధం లోని ఈమార్వు ఎంతో దోవాదం కలుగచేన్తుంది.

కళా జొన్నత్యం చిరస్థాయిగా. నిలిబడి పోవాలంకే. కేవలం కళాళారుల కృషి మ్మాళతమే కాకుండా వారికి నరియెన (పోళ్ళావాం పోషణ వు్నోష్పుడే కళలకు నొాగ్రయంచేకూరుతుంది. (పభుత్వం, సాంస్కృతిక సంస్థలూ. ఇతర కళాపోషకులూ దానికి తోడ్పడాలిః ఇదివరకటికంశు కూడా సాంస్కృతిక సంస్థలు ఎన్నో ఉదృవించడ మే శాకుండా విజయవంతగా కళాసేవ చేస్తున్నాయి. (పభుత్వం కూడా

వె

యివివరకటి సంగీత నాటక ఎకాడమీ నిర్వవాణతో మార్పుళెచ్చి నంగిత నృత్య, నాటక ఎకాడమీలను విభజించి (పత్యేక ఎకాడమీలగో స్థాపించి, దానికి సాధ్యమైనంత ఆర్థిక నవోయాన్ని అంటించడం కళాకారులంళా వార్షించవలసిన విషయం.ఆంళే కాకుండా (పభుత్వం నడిపిస్తున్న సంగీత నృత్య కళాశాలలద్వారా ఉచితంగానూ. లేక కొద్దిరునుములో నృత్య శిడదణ పొందడానికి జాత్సహికులకు ఆ అవ కాళం కల్గించడం కూడా వార్ష నీయమే. ఇవన్నీ కూడా నృత్యకళకి 'గౌరవ్యవదమైన స్థానం కల్లడానికి దోవాదపడుతున్న అంశాలు,

(పవి కటుంబంలోని తల్చిదం[డులూ తమ పిల్లలకు నృత్యం ఆభ్యసిస్తున్నారు, లేక (వదర్శనలిన్తున్నారు అని వెవ్చుకుని ఆనంటించ గల్లుతున్న రోజులివి, కళాకారులు నృత్య పదర్శనలిన్వటం మ్మాతమే భ్యేయంగా వుండకూడదు, అది సతృంపదాయ సిద్ధంగా వుండాలనే ఆకాంత కళాకారుల్లోనూ, శిమణనిచ్చే గురువుల్లోనూ, (పోత్సహించే తల్లి దం(డుల్లోనూ అఖికమవ్వాలి. సాంప్రదాయ సిద్దంగా శిమణనిళ్ళే నంస్థల్ని, గురువుల్ని (పోత్సహించి గురించి (వజలలోని ఈఉత్సా వోన్ని సఫలీకృతమయేటట్లు జేవ, భావితరంలోని నృత్య కళా కారుల విద్య సాంవదాయవీద్ధంగా నిలబడగలిగేటట్టు చేయవచ్చును

(ప్రజలకు ఈనృత్యకళమీది అభిమానం ట్విగుణీకృతమవుతున్న ఈరోజుల్లో దాని నం్మపదాయత, విశిష్టత గుకించికూడా ముద్ణంగా "తెలుసుకోగలిగే అవకాశాలు కల్పించాలి అంళే నృత్యకళకి సంబంభించిన నదన్సులు, (వరర్శనా పూర్వకమెన ఉపన్యాసాలు, అధి కంగా నిర్వహిస్తూ వుండాలి. కిన్నర ఆర్ట్స్‌ థియేటర్స్‌ సభ్యులు నిర్వ హించిన ఈనాటి నదన్సు అటువంటి (పయత్నానికొకనాంది.

ముగించేముందు నాదిగా ఒక్కూమాట, రంగస్థలం మీద (పద ర్శనలిచ్చే కళాకారులకి, దానిని తిలకించి ఆనందించే (వేవకుళకి

జ!

సాన్నిహిత్యం రావాలి , (-వేవకులు కూడా _పదర్శనలో పూర్తిగా ఐకస్టిం అయిపోవాలి. అటువంటప్పుడు కళాకారులు సాథించలేనిదే ఉండదేమో |!

గత పాత్తిక సంవత్సరాలుగా నృత్యరంగం (పగతి సాథించి ఎన్నో రకాలుగా ముందంజ వేసింటథి. కాని అది వాలదు. (వభుత్వం: ఒవజలు. సాంస్కృతిక నంస్థలు కళా కారులు, కళాభిమానులూ, కళా పోవకలూ ముంకా ఎంతోమంది ఎన్నోరకాల గా కృషిచేయాలి* సాఖించాలి. అప్పుడే సాంప్రదాయ సిద్ధమైన కూచిపూడి నాట్యానికి (వపంచ్య ౯ాతి, గుర్తింపు గలిగి ఆక్యున్నత స్థానం లభిస్తుంది. అదే నో వాంఛ.

కిన్నర ఆర్ట్స్‌ థియేటర్స్‌ సంభ నభ్యుల్ని అభికందిస్తూ

ఎానుమతీ కొళల్‌ ర్‌

అర అట్లీ సంగీతంలో వూరుతఈన్న (పమాణాలు శ్రీ నూళల చిననత్యనారాయణ ఈ దశాబ్దం మొదటో కర్హైటక నంతా నికి, ఆం(ధకేశంలో వార్థ ప్రిలేదు ౪ ర్ధగరాజకృృతి అంశు భాలా తక్హువమందికి "తెలునును. విజయనగరం బొబ్బిలిస గిత విద్వాంసులంళా నృర వల్లవులు, జిక్కిన దరువులు, అధ్యాత రామాయణ కీర్తనలు పాచేవాగు. పాడి వారి వారి (ఫజ్ఞ, (పతిభరాగంలోనూ, స్వరకల్పనలలో మూ, చూవెన్లైవారుం ఫీటిల్లో కు*డా గమకాలు ఎసృావా వుండకుండా అలంకారముఅే ఎక్కున పెన్తుతి? చేవారు. గత పొతిశేళ్ళుగా క న్హైటక సంగితం ఒహుళ (వచారంపొందింది కర్దాటక నాగీతానికి బహుళ ప్రచారం గావిం ౨న మహోవిద్వాంసు అగ ళీ అర్య చ ఆ ల దరినీ ఈ తరుణంలో స్ఫరించుక్‌ వడం భావ్యం. వారు (శీ సునర్డ్శ దఊిణామూర్తి శాయీగాము శీ రాజనాల వెళ5కటప్పయ్యశా(స్తి గారు, శీ కలిగొట్ల కామరాజుగారు, (క్రీ దుడ్డు సీతారామయ్య గారూ, (శ్రీ వాపాట్ల కాంతయ్య గారు, శ్రీ బలి జేపల్లి సీళారామయ్య గారు. మొదలై న మహానుబొవులంగరు దషాోాదికి వెళ్ళి కన్లాటక (వ్రవంచానిశే సడ్గురువులై న తాన్టగయ్య వారి శిమ్యులవద్ద వీరందరు నంగీత శితణపొంది అంధ దేళంవచ్చి ఉచితంగా శిష్యులకు భోజన వంతులు. కల్పించి, అనేక వందలమంది శిషగ్థలకు నంగితరిడణ సలిపి కర్హైటక నం గిశ్ర లిజాలని ఆం ధదేశంలో "నెలకొల్పినారు. ఆవీజములే ఇప్పుడు వమవహావృతముల్షై; ఆంధ్రదేశ సంగీత చైతన్యానికి ఈనాడు 6

సెనతెస్తేర్ళోరు... ఈనాకు. ఆంధ్రదేశంలో కరళ్లాటక శళెస్త్రీయ నంశగీతానికి ఒక పునర్చీ వనం కూపొంటింది. ఈనాడు మనవిద్వాంనులు తమిళం, కర్తాటక, మళయాళ మొదలె న ద&ీణాది రాష్ట్రాలలో ళా చా ల "వేక్కుపభ్య్యాతలు నంపావించి ఆం ధదేశాని'కే వన్నె తెస్తున్నారు. ఈ మధి తమిళ మవోవిచ్వాఎనులు అన్నమాట ఒకటి జ్జావక జ్య ఈతి కి ఉగ 'మొస్తుంవి. యయ నంగీతం తమిళ దేశంనుంచి ఆంధ క్యాష్టానికి తరలి వెళ్ళి పోయిందన్నాడు.” తమిళ విద్వాంసులు కేవలం రాగ భావాన్నే చూపిన్తే మన తెలుగు విద్వాంసులు రాగళావాన్ని సాహిత్య భావాన్ని గూడా అనుఖివించి పాడుతున్నారు, కాగా ఇప్పటి పరిస్థితి పమిటంశు మనవి వ్వాంనులనే దమి శాది విద్వాంనులు అనుకరిస్తు న్నారు. ఈనాడు (వభుశ్వం శాత్రీచు నంగీతాన్ని (పోత్సహి స్తున్నది. సంగీత విద్శ్వాంనులని ఆవ6 స్తున్నది (వజలు శాస్రీయ సంగీతాన్ని ఆదరిస్తున్నారు (వలలో సంగీతకళా వై శన్య్యం వీనదినం (వవర్థమానం అవుతున్నది. (ఎతిచిన్న (గొమంలో కూడా త్యాగరాజ ఉత్స ఎ-ల వేంట, (శ్రీ రామననమి, వినాయ; నవర్శాతులు దేవి నవర్శాతులు నందర్భాలలో నంకితసకలు నిర్వహింవబడు తున్నాయి. ఇప్పటికే అనేక “ంగీక పారశాలలు, కళాశాలలు వున్నాయి (పతిజిల్లాలో ఒక నంగీశ పారశాల కళా 'నెలహెల్బ్ప డానిక (వభుత్వమువారు నుముఖుల్లై వాటిని కార్ట్టరూపులో వట్టడానికి (వయత్నాలు చేస్తున్నారు ఇట్టి వొాంఛనీయ పరిస్టితులన్ని ఆ) ధదేశంలో నంగకితకళా వైతన్య్యానికి తార్కాణాలు, ఇరవై పళ్ళ (క్రితం నంత గురుకులాల ఉండేవి. గురువులు వారింటిలోనే నంగీత విద్యార్థులకు సంక%ీతు భోదంచేసేవారు అట్టి గురుకులాలు కొన్నింటిని ఇక్కడ పొందువకుస్తాను. శ్రీ పాఎన ల 7

ఈోమకిష్టయ్యు పంతులుగొరు వారంటివద్ద ఉదయంనుండి రా_తిపరకు అనేకమళ౪వీ శిష్తుర్టలకు పాఠాలు చెప్తుండేవారు. వారిజీవన విధానమే అది. అలాగే శ్రీ ద్వారం వెంక టస్వామి నాయుడుగారు, శ్రీవారి నాగభూషణంగారు, (శ్రీ రాజనాల వెంకటప్పయ్యగారు, శీ వార ణాసి (బవయ్యగారు, శీ ఘంటయ్యగారు, శీ వారణాసి బలరామయ్యగారు శ్రీ దుడ్డు సీతా రామయ్య గారు, వీరంతా శిష్యులకు ఇంటిదగ్గర పరమార్థంగా సంగిళాన్ని భోదన చేస్తుండే రారు. ఇట్టివ్యవస్థ కాల క మేణా సన్నగిల్లింది ఈగురుకుల పద్ధతికి (పత్యా మ్నాయంగా ఈరాడు (వభుత్వ నంగిత పాఠశాలలు కళాశాలలు "వెలిశాయి. నంగితంలో 0611502669, 01010948 పరీకులు నిర్వహింప చేసి వీటికి ఒకస్థాయిని కల్పిస్తున్నారు. ఇవిగాక (పభుత్వమువారు విశ్వవి ద్యాణయాలలో గూడ సంగీతంలో డగ కోర్సులు నిర్వ హిస్తున్నారు. ₹౯గా నంగీత విద్వాంచగులకు నంఘంలో ఒక గార వాన్ని కల్పిన్తు న్నోరు ముఖ్యంగా అకాళవాణి (411. 10618 610) క కాటన్‌ నంగీత్మపచారానికి చా "సేవ చేస్తున్నది. ఇరవై అయిదేళ్ళ క్రితం జాతీయ స్థాయిలో నంకితం జాతీ ముకార్య్య కమాలుగా పారంఖింవ బడ్డాయి ఇంద మూల గొ భారతదేశంలో ఏమూలనున్న విద్వారిములు కూడా అన్ని ర్మాష్టాలక'వుండే నంకిత అభిమాను- కి పరిచయం అవుతున్నారు. ఉతత్తరరేశ సంకిత రసికులు, దషిణదేశ న కితాన్ని దడిణవాసులు ఉ త్ర" దేళ సంగీతాన్ని విశి ఆనంటిచగల్లుకున్నారు. ఇరవ్వై అయిదేళ్ళ కితం ఒక్క దషిణ దేశంలో నే, ఒక్క కర్ణాటక నంగిశంలోనే అనేవరకాలైన సాంపచాయా 501001 0౯ |

0118 అనేక బాకీ ఉడేర ఒకరి బాశీర ఇంకొళరు వంచే వారుగారు. ఒకరి నం్యపచాయాన్ని ఇంకొకరు గౌరవించేవారు కారు. అలాగే ఉత్తరదేశంలో గూడా బనారస్‌ ఘరానా, పూనొ ఘరానో, ఘ్యాతియ ఘకానా, కిరానా ఘరానా, ఇత్యార్టివి అనేక నం్యపదాయాలు ఉండేవి ఒకరికి, ఇంకొకరికీ ఈ ఘరానాలన్నింటికి నమన్వయ పరచికవారు. (శ్రీ, విష్ణు టగంబర్‌ , (శ్రీ పలూష్కుర్‌ , పండిట్‌ భాత్కం'జె, ఈ మహానుభావులు అన్ని ఘరానాల్ని పకం చేయడానికి (పయత్నంచేసి కొంతవరకు సఫలీకృతులయ్యారు. తీ! 0612 ఓ&610 వచ్చినతరువాత అన్ని ఘరానాలు అన్ని సాంప్ర చాయాలు ఐక్యత చెందాయి, భారతదేశ నస గీత చక్మితలో గక 106412 610 సాధించిన ఓక వాంఛనీయమైన వెద్ద మార్పు.

మన ఆం(ధదేశ నుంగిత విద్వాంసులు ఒక వినూత్నమైన, ఒక విశిష్టమైన, ఒక విలతణమైన బాణీని, శైలిని నృష్టీంచుకొని- (వజా జాహుళస్థంలో శాత్రీయ సంగీతానికి (పచారాన్ని కఇన్తున్నారు. (శ్రీ బాలము5ళీకృష్ణ్రగారు తనదైన ఒక అపురూప లికి సృష్హై, శాస్రీయ నంగితాన్ని విననివారు, విని సహించలేనివారిని వతం సంగిత రనజ్ఞులుగా మార్చి శాస్త్రీయ సంగీతానికి అనితరసాధ్యమైన "సీ చేస్తున్నారు.

ఈ వ్యాస రచయిత ఒక్‌ విశిష్టమైన, ఒక నవ్యమైన సంగీత బోధనా పద్ధతిని రూపొందించి సులభపద్ధతిలో శీీఘగతిలొ. సంగీత రసికులకు, పెద్దలకు, పిన్నలకు శాత్రయ నంశితంలో అభిరుచిని కల్పించి, విద్యాబోధన కొన్ని వందలమండికి, ఒకే తరగతిలో. నిర్వ హించి శాస్త్రీయ సంగీత (ప్రచారానికి తన యధాళక్షిగా సేవచేస్తు న్నారు,

మన సుగీత విద్యాంసులలో ఖండాంతర ఖా్యాతి౦ి సంపాధించు

తి

కొంటున్నవారిలో ముఖ్యులు శ్రీ ఈమని శంకఠశా(స్త్రీ: శ్రీ చిట్టి బాబు, _ (శ్రీ వేదునూరి కృష్ణమూర్తి, [శ్ర కమలాకరరావు, (శ్రీ దండమూడి రామమోహనరావు, (శ్రీ ఎల్లా వెంక లుళ్వర రావు, (కీ అన్నవరపు రామస్వామి మొదలై నవారు, ఇరవై అయిదేళ ఇ(కీతం మృదంగ వాదాస్టినికి గాని, మృదంగ వీద్య్వాంనునికిగాన్సి గా(తజ్ఞునికి ఉండే స్థానం గాని, గెరవంగాని ఉండేవికావు మృదంగానికిి మృదంగ విద్వాంసునికిగాని "గౌర వాన్ని ఒక విశిష్ట స్థానాన్ని కల్పించినవారు శీ కోలంక వెంకటరాజుగారు. ఇరవై. అయిడదేళ నాడు భక్తిరంజని అని ఒక కార్య[కమాన్ని విజయవాడ గ1షలో (ప్రారంభించి భారతదేశంలోని తక్కిన (వసార శేం్టదాల!ి ఒక్‌ ఆదర్శ(పాయులయాన్ధరు. ఈ భక్తిరంజని యొక్క (ష్ట డాః వాలమురళీకృష్ణయే భక్తికీ ర్తనలు అతిరసవ_త్తకంగా, ఆస్వాదయోగ్యంగా నులభంగా అనుకరిళచేశ్తెలిలో (పసారం చేయడం (పారంఖించి అవిచ్చన్నంగా ఇప్పటి వరకు కొనసాగిస్తూనే వున్నారు ఈవిధంగా సంీతజ్ఞులు, గురువులు సుకీత సంస్థలు, (వభుత్వం రనజ్జు లైన సంగీత రసికులు అవేకవిధాలుగా ఆం(ధదేశంలో సంగీత్యపచారా నికి నంగీత చై తశ్యానికి సంగిత పునర్జీ వనానికి దోవాదం చేస్తున్నారు, ఇవి ముదోవహిరం ఈ సంగీత వ్లైతన్య్య (ఫవంతి అవిచ్చన్నంగా ఆంధ దేశంలో ఉరుకులు పరుగులు 'నేప్తా లినదిన (వవర్ధమానంగా (పకాశి స్తుందని ఖభావిదాం,. ళా మన ముఖ్యమంతి శ్రీ టంగుటూరి అంజయ్యగారి (పోళ్ళా పహాంకో ఆ భాట్టం (శ్రీ రామమూర్తిగారు, అతి ఉత్సాహావంతులై లలిత కళలకి సంగీతానికి సేవచేస్తున్నారు. ఇంతటి సేవ (పథుత్వంలో ఇంతటి ఉత్సాపాం మున్నెన్నడులేదు. ఈనాడు కళాకారులయికేనేమి, చంగీశజ్ఞులయి తనేమి ఆనందంగా నంతోషంగా నంఘంలో గౌరవ న!

(పతివత్తులతో సన్మానింపబడుతున్నారు. కళాకారులందరూ ఒకనూతన వైతన్యాన్ని ఆశాభావాన్ని కలిగి ఉ_శ్తేజ్లలవుశున్నారు,

సంగిత అకాడమీ వారు అనేక రకములైన (పణాళికలు రూపొందిచి సంగీతవిద్యా బోధనలో నంగీతనభల నిర్వహణలో నం తజ్జులకు సన్మానము చేయుటకు బిరుద్మువధానం చేయుటల్‌ *. నంగిత రచనలు నంకితజ్ఞులచే పాడించి వాటిని భ్యదపరిచే (వణాళికలలో వృద్ధకళాకారులకు వేతనాలు ఇవ్వటం ద్వారా సంగితానికి ఎనలేని 'సేవచేస్తున్నారు

(వభుత్వము వారు నంగీత విచ్వాంనులను ఆదరించి సన్గాని స్తున్నారు. ఆస్టాన విద్వాంసులుగా డా వాలమరళీకృన్ణ గారిని నియమించి సంగిత విద్యని గుర్తుంచి గౌరవిస్తున్నారు.

(వభుత్వము వారు ఒక శాతీయ సంగీతానికి ఒక విశ్వవిద్యా లయాన్ని స్థాపించటానికి సంకల్పించారు. అతిత్వరలోనే రూపొందగల దనే ఆళిద్దాం.

క్లే

నాటకరంగ సమస్య చితీకరణ లీ ఎ అల్‌, క్భావ్ష

నాటకాన్ని ఎవరు చంపుతువ్నట్లు ?

నాటకం చచ్చిపోయిందని, చచ్చి పోతుందని ఎవరో చంచేసా రని చంపుతున్నారని, మద్ధ మద్య ఆవేశంగా, కొందరు ఆకోశి స్తుంటారు. వాళివరోగాదు విఫలమైన కళాశారులు, తమ అనుజ్ఞ లేకుండా మార్పు చెందుతున్న నాటకరంగాన్ని చూపి నహించలీని కళొాపోమకులు, ఆవిధంగాచూ స్తే నాటకాన్ని చంపినవారు, చంపు తున్నవారు (ప్రధమంగా వీళ్ళే, నాటకం ఒర వ్యకియ

అన్ని (వ్యక్రియలులాగా ఈ్యవ్యకి యకుగూడ ఒకశిల్పం, లత ణాలు, నిర్వహింప బడ్డాయి ముఖ్యంగా నాటకం, ఒక విమయం చెప్పటానికి వివి చటానికి మననులో వాత్తుకునేటట్లు చెయ్యటానికి గొప్పసాధనం,. ఇలాంటి అన్ని సాధనలలోకి నాటకం బలమైన సాధనం ఈవిమయం అనావినుండి మానవుడు (గ్రహించాడు అనలు నాటక (వయోజనం మకషిలళోని నివిడీకృతమైన స్థాయిభావాలని ఉ ల్తేజింప చేసి, అభినయంద్వారా (వకటింవబడె ను ఖదుళ్టావ_స్టలను అనుభవిమ్లా" మంచి చెడూ వివేక జ్ఞానాన్ని వెంపొందింప చెయ్యడం అలాంటి (వయోజనకరమైన నాటక (వ్మకియ ఎఎతో కాలంనుండి అ్మకమంగా వినియోగింవబడింటి ఈవిమయం వివరంగా చెప్పాలం'ళే నిన్నటి నేటి వ్యవస్థ చితీకరింపక తప్పదు

12

వరాలను ననన నాలాలో ననునావనాలాననానకతుతననాాననానుారాానననునానోమున నావను యాయానడాడానరానన.నినుననానా కానా నననావాడావాసంనసరనాన. మెదలోదళ రాజు-[-వర్పకుడ +-|(బావ్మాణుడు - ప్రజలు ర₹ఎడోదళ రాజకీయవాదులు -- వర్తకులు -1- కవులు చా(పజలు లాలా మూడోవళ్‌ రాజకీయవాదులు -[- వర్తకులు -1- సినీకారులుచా (వజలు మొదటి వ్యవస్థలో రాజు అస్తిత్యానివై వర్తకుని "వెట్టుబడితో (శావ్మాడి ఉపదేశంతో (_పజలకోనం నాటకం మతము, భక్తి _పచారా నికి ఉపయోగవడింది వ్యాసుడు, వాలీ శకి పోతన గొప్ప మవహోేకవులు* సంశయంలేదు. వారి కావ్యకల్పనల. నాటకం ద్యారా నిజమని బమీంచె | పచారం జరిగింది వేదాంతం మునుగుతో కర్శ సిద్దాంతం, ( (౮ ఆ"ర్‌ జగన్‌ మిధ్యావాదం, రాజే మవోవిస్ణువు అనేవాదం, పూర్వజన్మ వర జనల సంబంధ బాందవాన్టిలు నాటకం ద్వారా బహుళంగా (వచారం చెయ్యబడి మనషులు నిమి _ళమ్యాతులే సుమా అని, పవిస్థవం రాకుండా పమార్పు లేకుండా, నిరివీర్యులని చేయించారు. ఈనాటక (వ్యకియతో విజయం వారిదే. నాటక (వయోజనం పోయిలవి. "రండోదళలో రాజులు పోయి. రా కీయవాదులొచ్చారు. వర్తకులున్నారు, పురోహితులుతగ్లి కవు* , రచయితలు, ఇదే నాట కాన్ని (వజలముందు (వదర్శింప చేన్తూ, పాతపాటలి వాడారు. నాటక మహాత్తులో (పభావితుల్నైన (నజలు పాత ఊవాల్లోనే ఉండిపోయారు* ఈ సమయంలో మూడోదళ ఆవిర్భవించి అంతో ఇంతో సాంఘిక (ప్రయోజనం నాటకంద్వారా సాదించాలన్న కొందరి (ప్రయ [3

త్నాలు సినిమావచ్చి కూలదోసింటి, వర్తకులు విజృంభించారు. నీని మాని వ్యాపారం చేసారు. లాభాలకోనం మనిషి 'మెదడని ఎంత నీచ ఫ్ర్‌తికి శేవాలో, అన్ని చౌకబాళు అభిరుచులు సినిమాచ్వారా చూ'వెట్టారు ఒక దళలో సామాన్యమానవునికి ఆెలియని సూర్యోదయ అంచాన్ని చూవెట్టిన కవులే సినీకారులచేతుల్లో జో్టితిలతిన్ష జయ మాలిని పౌందర్యవంతుల.గా చేసారు డబ్బు, 8189ల ఉన్న సినీకారులు (వజాజేమంగోశే రాజకీయ వాదులకు గుకువులయ్య్యారు. ఈ సినీ శారులు సలహాదా రులయ్యా్యారు. (పామాణికులయ్యాారు. నాటకం ఎలాఉండాలో చెప్పేవారు వీరయ్య్యారు. విఫలమైన నాటకకళార్తులు మార్చును నహించలేని నాటక కళాపోషకులనేగాక, నాటకాన్ని చంపించి, చంపుతున్నటి. వె పట్టికలోని మూడోకాలంలోనునచ మూడోతరాల (వముఖులు నాటకాన్ని చంపుతున్నాయి, చంపాయి' వారు ెలిసి చంవడం లేదు. వారి వారి (వయోజనం కోనం, నాటక (వయోజనాన్ని వాతం చేస్తున్నాయి, చేసారు.

ఒక విదూవకడు చేనేవని, ఒక మేధావి చేచేవని, ఒక క్షాని చేనేవని నాటకం చేన్తు:ది చెయ్యా్యాలిగూడాను కాని ఈనాడు కళా కారులు, కళాపోవకులు ఆవనిశే చెయ్యనీయటం లేదు, కావ్యేషినాటక 0 రమ్యమని, కావ్యత్వాన్ని, నాటకానికి ఆపావీస్తూ ఒక నాటకం కల కాలం ఉండాలని అదే మంచి నాటకం అని స్థిరీకరిన్తున్నారు. ఒకో నాటకానికి శాసితవ్య్ధం లేదు. కాత, తండి కొడుకులు జీవితాలలో ఎన్ని మార్పులొన్తున్నాయో, నాటకంలోగూడ అన్ని మార్పులు రావాలి. అపుడే నాటకం (చితుకుతుంది, రామరాజస్టం, గౌంభి మనకు ఎంతో గొవ్ప ఆదర్శాలై నా, ఆ రామరాజ్యం ఇప్పుడు మనకువద్దు. ఆ గాంధీ వెద్దు. ఈ కాలానికి చెందిన రాజ్యం, ఈరోజు గాండియే మనజీవితాలకు కావాలి. ఈనాటి జీవితాన్నే (పతిలింటింప చేసేనాటకం

శ

శ్వరాటశం... విషయవివరణకు,. వివేక అభివృద్ధికి ఉపయోశళవచే నాటకం.

వింత్యపచారసాధనమైన, వ్యాపారుల చేతులలో కళాాపమా ణాలు నీర్ణ యింపబడగూడదు. (వజల భామళో జీవితానికి దగ్గరగా నాటకం ఉండీ గాని నాటకం (బళళదు జీవితం, నాటకం ఎంత దగ్గి రగా ఉంళశు, సారాపు వికూపాలతో (పదర్శింవబడి లేగాని నాటక (వయోజనం సాథింపబడదు.

,. వంద నంవత్సరాలుగా నాటకంలో నవాజత్వం తగ్గిపోయి అనవసరంగా మైమరపించే సంగీతం పౌచ్చయిపోయి. ఆగోచనంను మై మరపించి, పార్సీ, మరాటిమట్లు మిరుమిట్లు గొలివె, విద్యూరద్దీ పాలు, క్ళ్యతిమ చాతావరణం కల్పిన్తూ రంగురంగుల తెరలు నాట కాన్ని సవాజత్వాన్నించి దూరంచేసి, నాటకం బూటకం అయింది.

కాని గడిచిన ఈ పాతికేళ్ళలో అబూటక నాటకం మంద గించింది. ఆనోటకాన్నిగూడ జనం చూడటములేదు. ఎవరో ఒకరు, ఇద్దరో ఆవాటకంవల్లి దనికులయ్యా్యారు. పొషత్తులు, వీద్యాదిచులుగల నోటకనమొాబజాలు, సొంఘిక (వయో ౩వ ద్శృష్టిశో ఆబూటక నొట ఇాలకి వికుద్దంగా చేవన (వయోగా ఎ, ఈాత్రి కేళ్ళ కో మెచ్చుకో ధగ్గవి. జాత్సాహికులు ఎక్నో(ప్రయో"ాలు చేసారు, ఈ్యపయోగాలని చూస్తే నొటకాన్ని ఎవరూచంపలేము. చంపబకలేమ. అనిళనిపిస్తు ఎది, నాటకాన్ని (పోత్సహించేవారు కొద్దిమంది అయినా వారు నిలకడగా ఉన్నారు. నాటకం న్మకమ మాగ్గానికి వస్తుంది నాటకం తవ్పక చాని నిజమైన (వయోజనాన్ని సాథభిస్తుంద9 నమ్మకం ఉుది. అదేనా సంతోషం అవి నా ఆళ,

[క్ష

పాతికేళ్లలో మన నాటక రంగం డొ, తొ(రవొటో గంగాదోరరాఫు

పూర్వం (కుల శాలంలో నాటకాలు. నాటకాలు ఎలా (వదర్శించే వారో మనకు వివరంగా తెలుసుకోవటానికి సరియైన ఆధా రాలు శెలియవు. ఏం ఫీ థియేటరుల్లో ఉదయ కాలంలో కోరస్‌ పద్ధతిలో- మాస్కులు "పెట్టుకుని (పదర్శించేవారని ఏదో ష్టూలంగానే మనకు "తెలుసు.

అలాగే సంస్కృత నాటకాలు ఎలా (పదర్శించేవారో మనకు

గొ క్‌

అసలు 'జెలియదు. ఏ ఆధారాలు లేవు. కాని రచనా విధానాలను బట్టి చూస్తే- నేటి నాటకాలలాగే (పదర్శించేవాళేమో నన్నంతగా వుంటాయి. కాని ఇది కేవలం ఊహే!

మనకు శెలిసినదల్లా మన వీఫినాటకం మాతమే బహుశాః అవి అనాటి (కు నాటక (ప్రదర్శనా పద్ధతులను అమనరించా యో + "కాక్‌ ఎరువచ్చాయో ! ఆ విధమైన ఇచ్చిపుచ్చుకొనటాలు సాంస్మల్భ తిక రంగాలలో -ఇతర్య ళా గూడా మనం అనుకున్న దానికంళు ఈ 'చేశాల మధ్య ఎక్కువగానే నడిచేవి.

పదైనా చేక్సియర్‌' కాలంనాటి రంగస్థల వివరాలు మనకు బాగానే ఆలుసు.

మధాస్ట్రవ్నాంపూట నాటక (ప్రదర్శన; కొంత కప్పువున్న భాగరి కొంత కవ్ఫ లేని భాగంలో (పదర్శన-_పేమకులు చుట్టు నుంచుని

16

నాటకం చూడటం వగ్రై రాలు అనాటి పద్దతులు, 'ేక్సియర్‌ తన రచనలుగూడా ఆనాటి రంస్థలానుకూలంగానూ, పా్యతధారుల దృష్టిలో వుంచుకుని రాళాడు,

నేడు మనం చూన్తున్న పద్దతి నాటకం "మేక్సీయర్‌ అనంతర కాలంలోనే ఏర్పడింది వీటికే నేజి నాటకాలనీ-కం'వెనీ నాటకాలనీ ఆం(ధులం నామకరణం చేశాం. వీటిలోనే మూడువై పుల మూసి వున్న-”|పినీనియం నాటకాల పద్ధతి వచ్చింది రంగ విభజన, రంగాల మార్ప్చువగ్రైరా సాధ్యమయినాయి దానికి తగిన నటనా పద్ధతులు అమలులోకి వచ్చాయి. దానినే థీయేటికల్‌ వద్ధతి నటన అన్నారుః ఈ వార్టిసం (వధ మోచ్టేళ్యం ఈ నటనా పద్ధతులను వివించట మే గనక ఆ వివమయాలే ఎక్కువ ముచ్చటిస్తాను.

థి మేటికల్‌ పద్దతిలో టవేషకులు ఒకవైపునే ఆసీనువై (వద ర్ధాన వీడిస్తారు. కనక నటులు ఆ ఒక్కవై వుశే తిరిగి నిలిచి నటించక తప్పదు. దూరాన వున్న (ేమకులకు కనిపించటానికి, వినిపించటానికి లారలు చాస్తూ నటించటం గట్టిగా పాశదీపి మాట్లాడటం మొఃల్రైన పద్ధతులు అవలంబించకో తప్పదు. ఇందువల్ల నటన కేవలం కృతకంగా ఉండక తప్పదు. ఈనాడు మనం చూస్తున్న వెరాణిక నాటక (పద ర్గునే ఆనాటి థీయేటికల్‌ వద్ధతి అనవచ్చును,

ఇందులో వున్న అనవాపజత్వం మొఃర్రైన అవలదణాల వల్ల దీనిలోంచే శేవల నవాజతా వాదం బయలుదేరింద్‌. నహజతావావం (లాజంణ)

ఈ పద్ధతిలో (-పేకుకుడు “తపిసినీయు" అనే కిటికీలోంచి గదిలో జరిగే ఒకేకుటుంబ గాథను చూస్తున షట్లుండాలి. అంశే నటన అంత నవా జంగాను ప్మాతలు ఒక ఇంట్లో నంచరిన్తూ (వవర్తిస్తున్నట్లుగాను ఉండా లన్నమాట (సలం 09 (0 ౨0206) ఈ నవాజతావాదం ఛచాలాొళాలం

[7

నడిచింది. ఆ రోజులలోనే చ్మితలేఖనంలో 196 1మం[4012 కూడా (వవేశ?ంచటంతో రంగాలంకరణలో విపరీతమైన అభివృద్ధి వచ్చింటి. ఒక అరణ్యపు పీనరి నిజంగానే అరణ్యంలానే కనిపించటం దానిలో లేద్ళు, కుందేళ్ళు మొ లైన జంతువులనుకూడా (వవేళపెట్టటం ఆరంభ మయింవి నవాజంగా మాట్లాడటం ముఖ భావ్యపదర శన ముఖ్య మైనవి. కథా వస్తువులో కాల్బనికోద్టమం (0922260189) (వవే శించింది. అంశేే సాంఘిక నాటకం ఆరంభమయిందని చెప్పవచ్చు. కాని రక్తికోనం ఇంకా సన్నివేశాలలో నటనలో మెలో (డామా నిలిచిపోయింటి. మెళో (తామా అంశే నన్ని వేశాలలో, నటనలో అవసరమైన దానికంచు అత్యుప్తిని ఉంచటం. ఈ మాదిరి నటన "నేటికి మన సాంఘిక నాటకాల (వదర్శనలో చూస్తున్నాం. ఈవిధంగా రంగస్థల నిర్మాణంలోనూ, నటనలోనూ, ఎంతో అభివృద్ధి సాథించినో ఇవికూడా ఎక్కు.వళాలం సంతృప్తి ఇవ్వలేదు.

(ఈ పద్ధతి "తెలుగుదేశంలో కూడా 1920 తరువాత అవలంబిం చారు, అయితే పౌరాణిక గాథలు అవటంవల్ల నటనలో ఈ పద్ధతి కొంతవరకే వచ్చింది. తరువాత, తరువాత నంగీశం వ్మెరితలలు వేసిన తర్వాత పూర్తిగా తుడ్తిచివెట్టుకు పోయింది.)

నాటక ప్రదర్శన ఒళ కిటికీలోంచి ఒక కుటుంబాన్నో నన్నివే శాన్నో చూ్పున్నట్లుండొాలన్న వాదం తరువాత తీర్చిదిద్ది సవాజతగా కనిపించాలన్న వాచానికి దోవతీపింది కేవల సవాజత పూర్తి సంతృ _ప్తి? ఇవ్వలేకపోయివి, కే వా_స్తవికతా వాదం వాన్తవికత (మంజరి)

దీనిలో అభూత కల్పనలుండవు.. కవిచేపి కల్పన నర్వ మౌనవ జీవిళాలకీ అతి దగ్గరగా ఉండాలి పాాతలు సంఘంలోని వ్యక్తులు. భామ (వజలది. మనస్థత్వం సామాన్ట్టంగా మనం చూస్తున్న (ప్రజలకి పాతల (సవర్తన-పరివర్శన సళారణంగానూ ప్వష్టంగామో

[3

ఉండాలి. రచయిత ఆలోచన [కమ వికానం పొందళూ లోపరహి తంగా ఉండాలి. ఉపదేశాత్మకంగా ఉండకూడదు.

నటనకూడా ఇదే పద్దతిలో సాగాలి (వేడకులను ఉర్దే కించి రూట్లాడటం పనికిరాదు. చారు ఉన్నారు అన్న భావంకూడా నటునికి అక్కరలేదు. (ప్రదర్శన పనొటికానాడు మొదటిసారిగా నటుడు (పదర్శిస్తున్నట్టు కనపడాలి. మెలో (డామా వనికిరాదు. నటించటమే కాక ఇది నిజమే అన్న (భాంతి కనిపించాలి. సీనరీ కాని నన్ని వేశాల చ్మితణకాని ప్మాతల (వవర్తనగాని వాస్తవంగా లోకంలో జరగకలిగినవి మాశమే (పవేళపెట్టాలి.

ఇంతకుపూర్వం వచ్చిన సాహిత్యమంతటా తీర్చివిద్దిన ఆదర్శ వంతమైన పాతల నృమ్తే జరిగేది. కేవలం మంచివారు లేక కేవలం దుష్టులు మాతమే సాహిత్యంలో కనిపించేవారు. కాని వాన్తవానికి (ప్రపంచంలో (వతివానిలో మంచి చెడులు ౦డూ కలిని వుంటాయి. కొంత ఎక్కువగానో కొంత తక్కువగానో వాస్తవికత ఈ నళ్యాన్ని గుర్తిస్తుంది. అలాంటి ప్యాత చ్యితణనే అంగీకరిస్తుంది,

నాటకకాలంలో ఇబ్బన్‌లో ఈ రియలిజం ఆరంళమై- ఉన్న తశిఖరాలనందుకున్నటి. కేవలం ఫీనపీ వాస్తవికతను ఉట్టిపడ చేయటం మ్మాతమే చాలదు. నన్ని వేశాలు వాన్తవికంగా వుండటంగూడా చాలదు నిత్యజీవితంలో వాస్తవమైన అంతర్గతమైన సళ్యాన్ని రచ యిత బహిర్గంతం చెయాలి ఇబ్బన్‌ నాటకాలలో 011'3 కంళం6ి ఉదాహరణ చెప్పవచ్చు. దానిలో భార్యాభర్తలు చాలా అనుకూల చాంపత్యం నెకపుచూ వుంటారు. కాని కథ మధ్యలో భర్తను అనా రోగ్య కారణంగా డబ్బుకోసం భార్య ఫోర్జరీ చేస్తృంది. అది అలిసి భర్త భార్యను “ఫోర్జరీ చేసినదానివంటూ నింభిస్తాడు. అసహ్యాంచు కుంటాడు. కాని నాటకాంళానికి భారస్టమీదకు ఆ అపరాధం కాదని శేలిపోతుంది. కనక తిరిగి భర్త జరిగిన ధానినంతటిని విన్థరించి

క్షం

మామూలుగా 'చాంవత్యం "నెరపుచామంటాడు భారి దీనికి అంగీక రించదు. ఇంతవరకు తనలో ఆ భర్త బొమ్మలతో ఆడుకంటున్నా డన్నమాట చూపిన అనురాగమంళా ఓక బూటకమన్న మాట, ఇదీ అనలుసినలై న వాస్తవం, అంతవరకూ వెకి కనిపించినదంళా అవ్నాస్తవం ఇది (గహించిన భారస్టా-భ_ర్తను తర్టజించి వెళ్ళిపోతుంది.

ఇటువంటి జీవిత నళార్ధలను (వధానంగా చితించాలిగాని, శీవలం సీవరీలూ, నన్ని వేశాలు వాస్తవికంగా వుంశు చాలదు,

ఇక్కడే చాలామంది పొరబాటుగా అర్థం చేసుకుంటారు. విన్తర భీతితో దీనినిక్కాడ వదిలివేన్తున్నారు.

ఇదే తర్వాతకాలంలో క మ్యూనిస్టుటేశాలలో 500111 ౯621180 గా _అఖివృద్ధి చేశారు. ఆర్బీక అసమానతలు తొలగిపోయేదాకా “సాంఘిక న్యాయం జరగదనే పిదాంతం మీద ఆధారపడి దానినే చ్యితించటం (పౌరంలించారు.

ఇంతవరకే మన తెలుగు నాటకం రాగలిగింటిప్పటికి. ఇంతకు మిణచిపోవటానికి (పేవకులు సిద్ధంగా లేకనూ, రంగస్థలాలు అను కూలంగా లేకకూ, (వయత్నమైతే జరిగిం దేగాని నిష్ప్రయోజనం గానే మిగిలిపోయింటి. తక్కినవాటిని గురించి కూడా కొద్దిగా కొద్దిగా వివరిస్తాను,

ఎంత సవాజంగా తెలు వగైరాలను నిర్మించినా నన్ని వేశా లను వా న్తవికంగా చితించినా నాటకంలో పూర్తి నాస్తవికత సాథ్యంకాదు. కొంతన్నా కృతకశ్వం తప్పదు, ఇర (లేక నవ) ఎప్పుడూ. గోడకాలేకు. ప్యాతధారి ఎప్పుతూ ఆపాత కాజాలడు, అట్లా “కృతకత' ను సూర్తిగా నివారించలేం గనక - చాన్ని అంగీక రించి - రచయిత కల్చ్పనాశక్తిని పూర్తిగా విచ్చలవిడిగా వదిలివేస్తే పం? దినినుంజే “అధి వా వ్తవికత” (50౧౯621198) ఆరంభమయింది.

20

నటనలో ఆంగిక వాచిక ఆవాళార్గలతో నిర్వహిస్తున్నాం. వదైనా నటుని భావం - (వేమకులకు అందట మే ఇందులో (పధానం. 141822 271 0 00[ురుఖం102808 కనక నాటకాన్ని వదిలివేసి పూర్తిగా అంగికంతో నే (ేమకులకు అంటిస్తే పం? ఇది 1మర03= 8109150 కు దోవ తీసింది. నటనలోకూడా. ఇందులో నటన పరాకాన్ట నందుకు తీరాలి. 5615 అక్కర లేదు. రంగస్థలంమీ ద కుర్చీలు వగైరా కూడా అక్కరలేదు అన్నీ వున్న క్ష నటించాలి అంళేకాదు* చేతిల బశెట్‌ లేకుండానే - ఉన్నట్లు నటించటమేళాక (3412ల ఆబకెట్‌లో నీళ్ళు వున్నశే కాక _ అది ఎంత బరువుందో గూడా వె నటనద్వారా (సేవకులకు "ఆలియపర్భాలి. అప్పుడవి 1%0168- 81001800.

తర్వాత వచ్చింది 220£6531021500 డినినిగురించి ఛాలా (వాయవలసివస్తుంది. స్థూలంగా దీనిలో ప్మాతలు ఒక భావానికి (పతి నిధులు కనక వాటికి ేర్లుకూడా వెట్టరు. వర్తకుడు, కూలీ, ధన వంతుడు. ఇట్లాగే ప్యాతలన్నీ ... ఆ ప్యాతలు తన న్వీయభావాన్ని వ్య_క్షపరచడు. తన వర్గ అభ్మిపాయా'న్నే వలుకుళాడు. పదో ఒక "పీరు రామడు అని వెడితే - అది రాముడి కథగానే భావించే (వమాదం వుంటి.

ఇవీ ఇంకా చాలా అధునాతన పద్దతులు మన 'ెలుగునాటకం లోకి రాలేదు. అనలు రాకనూపో లేదు వస్తున్నాయి. వస్తాయి.

పరై నా ఇదే పద్ధతి అన్నది ఇంకా ఏర్పడలేదు. (బెక్‌ చెప్పి నట్టు (పవంచ నాటకరంగమే. ఇంకా సరియైన నాటకపద్ధతి కోనం 'వెశుకుకుంటోంది - బహుకాః నిరంతరం

ఎందుకంశే - మానవ మ ్షిష్క-.ం దది గనరతాదై శ₹తాంశంకూడా మనిషీ ఇంకా ఉప / ఉల ల,

జానపద కళలు = పరిరతణ ఎలా దుడీగో నువ్ఫ్బరొయన్‌ |!

1:0... నిడ్దిచనం * పరిథులనున్చేశిచు కోవడానికి జానపద కళలు అంళే ఏమిటో మొదట నిర్వళించుకోవాలి కదా! సామాన్య (ప్రజలు అనుశఈుతంగా వాడుకలోనికి తీసుకొని వచ్చిన కళాసాంప చాయాలే జానపర కళలని అంటారు. వీటినే “ఫోక్‌లోర్‌” అలి విదేశీయులంటారు. అయిళకే 'ఫోక్‌తోర్‌” లో జానపద కథలు, కళా "కొళల్య్యాలు, ఆచార వ్యవహారాలు, పాటలు, ఆటలు, పొడుపు కథలు, గాథలు, పురాణాలు కూడా ఉంటాయి. ఇందులో లిఖిత బద్దంకాని నంగీత, సాహిత్య, నృత్య, నాటక (ప్యకియలు కలిసి ఉంటాయి. అందుకే వీటిని (శత నం్యపదాయ (వ్యకియలు (ఓరల్‌ (గెడివన్‌) అంటాకు,

11 "ఆం0డు వందల సంవత్సరాల చరి తవున్న అమెరికా వారికే 'ఫోక్‌లోర్‌” ఎంతో ఉండగా ఎన్నోకొన్ని "వేలపళ్ళకు వెగా ఘన చర్మితవున్న మనకు *ఫోక్‌లా 5" ఎందుకు ఉండదు. మన దేశంలో ఆదిమజాతులు కూడ ఎక్కువే. వారిని గిరిజనులంటున్నాం వారి కళలన్నీ “ఓరల్‌ (కెడిపన్‌' రంగంలో కే వస్తాయి.

2:0. ఇళ వాశవదోతళల వరిరోక్‌ణతో నావడీన్న వరిచయం:

2,1. 1984 (ప్రాంతంలో కాబోలు ఫోర్ట్‌ ఫౌండేషన్‌ వారి సీనియర్‌ కన్ఫల్టెంటుగా ఉన్న ఆర్హుర్‌ ఐ జెన్‌ బర్లులనే ఆయన భారత

2

దెళులో ఉన్న విజ్ఞుల అభ్మిపాయాలు సేకరించి ఏ శేన్‌ ఫర్‌ ఫారిన్‌ (అమెొకన్‌) అసిసెన్‌ ఎ నర్‌ సెలెక్టెడ్‌ కల్బరల్‌ (పాజెష్టు ఇన్‌ ఇండియా అనే ఒక సర్వే రిపోర్టును సిద్దపరచేరు. సంస్కృతి నంవన్న మైన భారత దేళంలోని అనేక కళా ఖండాలుగా ముఖంగా (శత స్యవదడాయానికి చెంట్‌నవి వార్మిశామిక ఆథునీకరణానికి లొనె కొనాళ్ళకు నంవదాయ కళలు వూర్తిగా బువ్రమయి పోతాయని వాటిని పరి రదమీంచవలసిన ఆవళ్యకత ఎంల్రై నాఉంతని నిమ్మర్ష చేళారు. ఈ పరిరమణ పథకం భారత (ప్రభుత్వమే చేపట్టాలంకే ఇప్పటిలో అయ్యేపనిగాదు అని అన్నారు. దినికి కారణం (వజలందరికీ ఒకో స్థాయిలో అవసరమైన కూడు, గుడ్డ గూడు వంటి సాంఘి కావనరాలను నమకూర్చడానికే సతమతమవుళూ ఉంశే ఇక అనుషంగిక మయిన కళలను ఎవరు పట్టించుకుంటారు అని ఆయన (వో అందుకని విదేశీ సహాయం ఉంే ఈవని నత్వరంగా శేపట్టంచ్చునని అభిప్రాయ వడి ఫోర్రుఫౌం డేషన్‌, లై(ఛెకి ఆఫ్‌ కాంగెస్‌ (అమెరికా, వంటి నంస్థలను కఏపి చూశారు. వారు నూూత్యపాయంగా ఒప్పుకున్నారు.

వ2,90. ఆయితే ఈ పశిచేపట్టడానికి ఒకనంస్థ ఆధ్బర్థ్టంలో ఎనిమివిగాని, పటిగాని, నాణన్థమయిక "చేపురికాక్షు సాధనాలు, ఇావల్సిన ముడిశేపు కెమేరాఎి, పియ్మిలు ఉంచి చేత పిళోధకుల్ని ఎన్నిక చేపి 'దేళం నలుమూలలకు వ౭ంసిచడం వగయిరాలు ఈ పథక స్వరూవంలో ఇమిడి ఉన్నాయి.

2:9:1. ఈ పని కొనసాగి వున్నట్టయితే మూడు అంచెలుగా జరపాలని ఉద్దేశం. మొదట ఉ్మతనర్వే సేకరణ అశు దొరికినల్న జానపద కళాన్వరూపాలు ఆయా కళల్లో పుచిన అముభవం ఉండి మరణి_స్టే అవి అడుగంశు వాటిని "చేపురి కార్డు చెయ్య కం ఆల్భొ (పో(గాము. ఇక ఆెండవ అంచెలో లీటా (పోోగాములో ఛాటిని

గి

అధ్య యనము చెయి9చి వరి కరించడం మూడవ అంచెలో గామా (పో(గాములో కొన్నింటిని (పచురించడం (పాచుర్యంలోకి తేవడం. 9;2;2. అప్పుడు 1068-71 మధ్య నాకు కొంతపని అప్ప చెప్పారు. నేను (వయోగస్థాయిలో నాలుగు కోస్తాజిల్లాలు (శ్రీశాకుళం, విశాఖపట్టణం, తూర్పు గోచావరి, పశ్చిమ గోచావరి ఆరువారాలు మారు మూలలకు తిరగి సుమారు నూరుగంటల విసృతి గలకొన్ని జానపద కళారూపాలు చప్పురికాక్డు చేసాను 2:8. అయితే 1971తో భారత్య్పపభుత్వానికి యునై కొడ్‌ స్టేట్స్‌కూ గల నత్సంబంధాలు 'బెసగడంతో కార కమం అంతటితో ఆగి పోయింది ఐజన్‌ బర్ల్‌ దనిమిలా ఇటా యేల్‌ వెళ్ళిపోయ *రు, అయితే అక్కడికి వెళ్ళినా ఆయన ఆ పథళశాలు పమయాన్థయని (నామ్తా ఉంటారు. ఇలా ఐజన్‌బర్ల్‌ చే (వభావితుల్లైన వారిలో నేనొకడిని. 8;8.1 ఫోర్డ్‌ ఫెడశేవన్‌ ఇన్‌ ఇండియా, న్యూఢిల్లీ తరపున ఆ_స్తర్‌ జెన్‌ బర్గ్‌ (కన్‌ నల్‌ కెంట్‌ ఆన్‌ కల్చరల్‌ (ప్మోగామ్స్‌) మే 1070లో సిద్దపం చిన గడ్‌, న అండ్‌ సీడ్‌ న కన్‌ ఇండియన్‌ కల్చర్‌ ఇన్‌ది 1970 స్‌ అను వర్కింగ్‌ డాక్యుమెంటుళలో అనియా రాజ్యాల కంతటికీ ఆయా చేశాం సంప్రదాయ సంన్కృతి సామాగిని వవిల వరశే "కేయ్యదము నొక దానిని మలేషియాలోని కెలాలంపూరులో న్‌ జీ ళ్ళి 'నెలకొల్చ్పవళినన్న నూచన- జేర్కొన్నారు. అయితే 'కేందస్థావన (వగతి కెలియవలసి ఉంది ఆదేళంలో ఈ కేదాల్ని వ్యవస్థ్రాపించ డానికి కారణం అప్పటికే మలయా యూనివర్సిటీలో తిరుతని జ్‌ అయ ఆ ర నాయకం నాయత్వంలో భారతీయ సంస్కృతి అధ్య్థయన వ్యవస్థ ఒ" టి నెనకొని ఉండటమే కావచ్చు, ౨:82 ఐరాన అనుఖుధ నంస్థ యూనెస్కో సంస్ధ ఆధ్యర్యం కో అన్నుకుత (ఓరల్‌ (సెడిషన్‌) జానపద కళారూపాన్ని డె?

భ్యదపరచే కాకస్టాకమం "పెద్దఎత్తున కజొటీవల స్వాతంతర్టిం ఫొంధీవీ "వెక్కు అఫికా దేశాల్లో చేపట్టి నిర్వహిస్తునట్టు 'తెలుస్తున్నటి.

2%, ఐజన్‌ బర్‌ తాతానంస్థానాభిపతుల్ని కూడా పరోడుంగా (ప్రభావితం చేయగా నుమారు ఓకకోటి పాయల ఖర్చుతో రంగ స్థల కళలకు ఒక జాతీయ కేర్యదం (నేషనల్‌ సెంటర్‌ ఫర్‌ ది ఫర్‌ ఫార్మింగ్‌ ఆర్ట్‌) ఒకటి బొంబాయివో ఇటీవల (1981) నెలకొన్నది డినికి ఎక్సికూస్టటివ్‌ డై లెక్టరుగా డాక్టరు నా రాయణమీనన్‌ నియ మితులయ్యారు. ఇప్పుడు సువ్యవస్థితమైన ఒక పథకం (ప కారం జానపద కళల్ని డాక్యు మెంటు చేసి భ్యదపరచే (వణాళిక నొక దానిని ఈ కంస్థ్రవారు అమలుపరుస్తున్నట్లు 'తెలున్తున్నవి

8.0 _ భారత (వభుత్వం కేంద సంగీత నాటక అకాడమీ ద్వారా -అప్పుడప్పుడు జాతీయ న్వేలు నిర్వహించి కొన్ని జానవద కళారూపాల్ని సౌండ్‌, విడియోశుపు చేని భ దపరున్తూన్నారు, అయితే దేశ విస్తృతి వల్లనూ. నిధుల కొరతవల్ల నూ క్భషిహాడ వరిమితం గానే జరుగుళూ ఉందని చెప్పాలి

ప... ఆల్‌ ఇండియా శేడయోవారు దేశంలో నలు మూంల్లో ఉన్న నంగ్‌తబాణీఎ. శేవబద్దంచేసి వాటిని (వాచుర్యం లోనికి తీసుూ”ని వస్తున్నారు.

అత

83 ఒక రాష్ట్రస్థాయిలో మిగళా రాష్ట్రా్రలకన్నా రాజ

స్టాన్‌ లోనూ, కన్షాటకలోను జానపద కళవరిరతణ (కమపద్ధతిలో య వళ

జరుగుతున్నట్లు వినికిడి. రాజస్థాన్‌లో (శ్రీ మధుర్‌ కళ్లాటకలో

(శ) జనేకిగాడ (మైఘూరు యూనివర్సిటీ మాజీ వైన్‌ ఇాన్సలకు)

ఈ పఠిరకడణ కార్య(కమానికి కంకణం కట్టుకున్న పెద్దలు

838 శీ జవేరి కృషి. చాలా (వళంసశీయమూ ఆవర్శ చంతంగానూ తోస్తున్నటి యూ)వ్సిటీ ఆధ్వర్యంలోనే కన్నడ

ఖ్‌

అధ్యయన సంస్థ (ఇన్‌ స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ కన్నడా స్టడీస్‌) ను స్టాప్‌ ప చేసి చానికి ఒక అలగంగా ఫోక్‌ ళోర్‌ మూస్రిజియంను జోడించి పని సాగిస్తూన్నారు. క క్రాటకలోని మారుమూలన ఉన్న జానపద కళా రూపాలను ఒక పథకం (ప్రకారం సక్వే జరిపించి, సొమ్మగిని సేకరించి, వర్గీకరించి (క్రమబద్ధం చేన్తూన్నారు. పోస్టు గాడ్యూయేటు స్థాయిలో ఫోక్‌లోర్‌ లో ఒక "పేపరుపెట్టి ఈ అధ్యయన కార వమానికి సార్టకత చేకూర్చి పటిష్టంచేళారు,

4:0. ఇక మన కాష్ట్రొనికి సంబంభించి నవంతవరకూ జాూనవద కళారూపాలు చాలా ఉన్నాయి. బ్మురకథ, తోలుబొమ్మలాట రాష్ట్ర చాస్టిప్తంగా ఉన్నప్పటికి కొన్ని ఆయా జిల్లాలలో స్థానికంగానే ఉండి పోయాయి ఇలా స్థానికమైన వాటిని కొన్నింటిని ఆయా జిల్లాలకు స్థానీక రిం చడానికి ఒక్‌ (వయత్నం ఈ (కింది విధంగా ఉంళకు ఎలా ఉంటుందో చూడాలి, శఉ1... జిల్లా పేరు జానవద కళాస్వరూపం (శ్రీకాకుళం జిల్లా జముకి (పిగిడి కథ నక్కల భాగోతం విజయనగరం జిల్లా గొల్ల కలావం (చోడిగాని కలాపంతో

సవో) ధానిని “తూర్పు భాగోతం” (సింగి-

సింగడు కథ)అంటారు. పురుషులు కన్హుఆట విశాఖపట్టణం జిల్లా తవ్పెటగుళ్ళు (వినూ నాట్యం గిరిజ) ళూోర్పుగో చావరి జీల్లా కోల నంబరం (క థభాగానం) పళ్చిమగో దావ) జిల్లా. ఖామొ కలాపం (ఊలు క్షే అట) కృష్ణా బిల్లా వగటి వేషాలు (కూచిపూడి భాగవతులు)

డప్పుల నృత్యం.

6

లతలా జిల్లా పేరు జానవద కళాస్వరూపం

లాలా గుంటూరు జిల్లా పిచ్చుకుంట్లు (కథాగానం) (వకాళం జీల్లా ఉత్తరాఘవం బొమ్మలాట "నెల్లూరు జిల్లా ఏనాది భాగోతం చిత్తూరు జిల్లా వీఫినాటకం (కుప్పం) కర్నూలు జిల్లా పంబలవారు కడప జిల్లా కొమ్ములవారు

న. అనంతపురం జిల్లా కొయ్య బొమ్మలాట (సిరిపురం) మహాబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా లైలాట నలగొండ జిలా కాకి పడగలు

ళా రొ ఖమ్మం జిల్లా 1. చిందు భాగవతులు ల, కోయనాట్యం (గిరిజన) వరంగలు జిలా ఒగు కథ ంం ళం గ

కరీంనగర్‌ జిల్లా చిరుత రామాయణం మెదక్‌ జిల్లా లం బొడీ రంగా డి జిలా గొల నుద్దులు

ల క్‌ లి న! నిజామాబాదు జిల్లా శారదకాండడు. బీరన్నవారు

ళు అవలాబాదు జిల్లా గోండ్‌ నాట్యం (గిరిజన) ల్‌.

లతతలలరతతతతడాావరడానవానావననానాంా

4:9 ఈ విధంగా వింగడించడం స్టానీకరించడం సౌకర్యార్థం చేసిందే తవ్ప ఇలానే ఉందనీ కాదు, ఉండాలనీకాదు, ఒకే జానపద కళాహూపం "రెండు (పక్కపక్క జిల్లాలలో కానరావడం కద్దు ఇదేమీ ఇతమిత్సంకాదని మనవి. ఇదొక నూచన మ్మాతమే. ఆంధ (పరేశ్‌ జానపద కళల మ్యాపును నూచించడానికి చేసిన (ప్రయత్నమే ఇటిం

ర

4.2.1. వెన 1 లో పేర్కొన్న జానపద కళారూపాలే గాక ఇంకా గంగిలెడవారుు బుడుబుక్కూలవారు, జేశంంటలవార. = చాటికమ్మ వేషాలు కారువామున్నగు రూపాలను [శ్రీ మిక్కిలినేని కాధాక్ళన్ణమ్హూలర్తి తన “ఆంధ నాటకరంగ చర్మిత" అనే (గంథులో పేర్కొన్నారు (18/09)

శీత ఈ జానవదక ళారూపాల్లో కొన్నిచాల శక్తివంత మయిన రలగస్థల రూపాలున్నాయి, మాట వరునకు బు రకథ ఒక స్పిటి జ౯లగమ కథకు సంస్కార రూవమే అనలు జంగమ కథయే వెక్కు విధాలుగా మాంధదలిక భేదాలతో వాడుకలో ఉంఏవీ. ఉదావారణకు పశ్చిమ గోచావరి జిల్లాలో ఈ “జ గమొో కథని కథకులు కూర్చుని చెబుళూ ఉంటారు. కొన్నిచోట్ల చిందులు వేస్తూ చెబుతారు. మరికొన్ని చోట్ల ఆంశు ఇ౩లంగాణా జిల్లాలో శారదకాం(డు అనేరూవంలో ఉంటి

491. ఇటీవల ( 980) బ్య్మురకథకి (వ్రచాక సాధనంగా గల

పొచుర్యాల్ని శకిని లాత | ఇభుత నాన ఇండియన్‌ ఇవిటూ;ట్‌ ఆఫ్‌ మాస్‌ కమూ్యూని కేవ న్‌" న్య్యూఢిల్లీవారు (క్రీ కాజల్‌ కుమూర్‌ టు దాన్‌ చేత నర్వే జరిపించి ఒక రిపోర్టు (ప్రమరించారు. ఈ సక్యేవల్లి ఆంధ (వదేళ్‌లో 126 బు (రకథ (ముందాలున్నట్లు "ళేలింది

ఉ€2 కపిలేశ్వరపురం (తూర్పుగోదావరి జిల్లాలో శ్ర గుమ్ములూరు సత్య్థన్యారాయణ నాయకత్వంలో ఒక వారికధ శివణ నంస్ష నిర్వహింవబడుతున్న ట్లూ అ-.దులో కొన్ని జావపద కళలు కూడ నేర్చబడుశున్నట్టూ "తెలునును శి.

ళం వా 4ఉ$8.8 కాకినాడ నమీపంలో మాధవపట్నంలోను చినవాడ పల్లి వద్దమవూ, అశంతపవురంలోనూ రాష్ట్రంలో పలుచోటకూ తోలు లు లు బొమ్మలాట బృందాలు చాలా ఉన్నట్టు ఆలున్తున్నవి, 21

48:4. నెల్టూరుజిల్దా ఆత్మకూరు శాలూశాలోని డీ. స్వీ పళ్లైలో రాష్ట్ర చేతిపనులశాఖవారు. తోలుబొమ్ములను తయారీని (పోన్సహిస్తున్నట్లు "ఆలుస్తున్నవి.

శీ;లి;5. ఈ సందర్భంలో ముఖంగా (వస్తావించవలసిన విషయం మరొకటి పమంళశే రాష్ట్ర) నాటక అకాడమీ అధ్యములు జమునా రమనా రమణారావు ఫప్టిన రంగస్థల వృత్తి కహాకారుల వునకావానలా-సం జకేమ శార్మకమం ఈ వృత్తి కళాకారులు చాలా మంది జాకపర కళలను ఆధాకుగా పొట్టపో సుకుంటున్న వారే ఈ కృషిని మరి త పటిష్టం చేయవఃపి ఉంచి. అప్పుడు చాలా జానపద న్వరూపాలు ేరుకునే అవకాళమేగా క నిలదొ-౩కొని బలపడి మరిన్ని (గామీణ రంగస్థల వినోద కారస్టావ మాలు నిర్వహింప చెయ్యడానికి కూడా దారులు ఏర్పడవచ్చును.

శత. మన రాష్ట్రంలో జానపద కళారూపాలకు సంబంథించిన సాహిత్యాన్ని వదిలపరిచే (పయత్నం మొదట ఇండియన్‌ అంటిక స్ట యర్‌ "లోను తరువాత నందివాడ చలపతిరావు, శేష మళ్ళ కా మేళశ్వ రరావువంటి (వభ్యుతులు కృృషిచశార , ఇటీవల కంకణం కట్టుకుని అట్టి కృషి చేవిన వారిలో ఎన్నదగిన వారు సేదమాఠరి గంగాధరం. ఈయన జీవితాంతం బడి, గుడి మరియు మడి (పొలం) అని ఈమూడు (పదేశా ల్లోనూ, చిత్తశుద్దితో సేకరణ కృషి నిరామాటంగా సాగించారు* “మున్నేరు, పెన్నేరు వగయిరా వారి కృషిలితాలే (శ్రీ చిళాదిఊ తులు ((వజావాజ్బయ) (శ్రీపాద గోఎ-లకృష్ణరమూ ర్తి, (శ్రీవారి ఆదిశేషువు, శీ గొడవ ర్తి భాస్కరరావు (ఎల్లోరా జానపదులు వాడుకునే పాటల్ని సేకరించి పచురించారు డాక్టరు వెలగా వెంకట ప్పయ్య కొన్నివేల పొడుపు కథల్ని "సీకరింవారు.

శీకకీం ... 1084.4[ “మధ్య కలకత్తాకు చెంధిన దేవేంద్ర

నజ్య్యార్టి దేశం పలుచోట్ల ఆంధ కూడా తిరిగి “మ్మిరర్‌ అఫ్‌ ఇండియా” అనే ఫోక్‌లోర్‌ (గంధాన్ని (వాళారు.

4.2, జానపద కళారూపాల్ని వెలికి తీసుకుని రావడమే జీవిత లమ్భంగా పెట్టుకొన్న న బశస్టకళా అకాడమీ అధ్యతులు డాక్టరు నటరాజ రామక్ళన్ల శెలుగు "దేశం అరంితా అడుడడుగునా తిరిగి అన్వేషణా దృక్పధంతో పరిళోధనలను చేసి అడుగంటి పోతున్న ఎన్నో (వ్యకయల్ని, 'దేవచా శీ నాట్యఫణితుల్ని మత ఆధ్యయనం చేసి రచన శేశారు (చూ ఆం(ధళోర్టితి 1069-72)

శీ 48. _శుతనంపచాయాలై 5 (ఓరల్‌ (_జెడిషన్‌) ఎన్నో జావపద కళారూపాలు కొంతమంది (వచురణ కర్తలు లిఖిత బద్ధం చేయించి వాటిని గుజిలి ఎడివన్‌ల.గా (వచురించారు. ఈకోవకు చెందిన వారు మ[చాసులోని సి వి కృష్ణ అండ్‌ కో, మ వార్డ్‌ కంవెనీః 'రాజమండిలోని కరా అచ్చయ్య కాళవాస్తి తమాారావు "రౌతు బుక్‌ డిపో, కొండపల్సి వీరవెంకయ్య మన్నగు వారున్నారు హైదరా బాదులో అంధ సారస్వత పరిషత్తువారు. *(తివేణిపల్లి పదాలు అనే సంకలనాలు చేయించి వచురించారు. ఈ వేరాలో చెప్పిన గుజిలీ ఎడిషన్‌లు సుమౌరు 80 వై౦డ్లు చేయించి మదాసులోని కిన్నెర అకాడమీ అథిపతులు శ్రీ పందిరి మల్లికార్జునరావు భ్యదపరిచారు,

4:5. ఇక ఆదిమ జాతులు, గిరిజనులువంటి వారి కళా న్వరూపాలు (శఈతనం[వదాయానికి చెందినవే అవడంచేత ఈపని జాతీయ స్థాయి సంస్థ అం తపలాజికల్‌ న్వే ఆఫ్‌ ఇండియావారునుః రాష్ట్రిస్థాయిలో ఆం[ధపదేశ్‌ స్టేట్‌ మై ఏబల్‌ రిసెర్చి అండ్‌ మై 9లింగు సంస్థ వారున, కొన్ని మూ్యూజియముల యాజమానస్టమల వారును సేకరించి భ్యదపరుస్తున్నట్లు శెలుస్తున్నది

4.68, యూనివర్సిటి స్థాయిలో జానపదసాహిత్యంలో

శం

డాక్టరు అధ్యయనంలో (శ్రీ కారం చుట్టినవారు (పొఫెర్‌. లిరుడదు రాజురామరాజుగా వ్వ్‌ జోగారావు (యకగానం) నాయని కృష్ణ కుమారి, తంగిరాల వెంళటసు బృారావు (బెంగుళూరు) ఆర్‌, వి. ఎస్‌, సుందరం మున్నగువారున్నారు. తూమాటి [దోణప్ప (నాగార్జున) పహారకథ (వ్యకియ్యవై వరళోధిన (గంథం వెలువరించారు. వీరు గాక యూనివర్చిటీ స్థాయిలో పరిశోధన చేసిన చేస్తున్న వారు వెక్కుమంటి ఉన్నారు.

4:7... ఈ సందర్భంలో పేర్కొనదగిన కృషీ మరొకటి- వింజమూరి సోదరీమణులు నీత అననూయలు. జూనపద నంగీత బాణీల నెన్నింటినో ళశ్సేపు బద్దం చే గారు. 1050 లో నే మ్మ్దాను యూనిర్శిటీ వారు వింజమూరి సీతకు ఎమ్‌, లిట్‌. ఇచా రు. జానవధద సంగీతంలో అననూయగారి కృషికి ఆం ధయూనివర్శిటీ వారు “కళాపవూ న్‌ (వదానం చేసారు. ఈ రంగంలో వారు నిష్ణాతులు, లెలుగుదేశంలో జానవద నంగీత బాణీలను ఆకాళవాణి ద్వారాను, కచే రీలద్వా రాను (పొచుర్యంలోనికి "తెచ్చిన కీర్తి వింజమూరి సోదరీలబే. వీరికి శిమ్య వరంవర ఉంది.

శీర్‌, యూనివర్శిటీ స్థాయిలో జాశవద కళలకు పోషణ వరిరతణ విషయంలో ఇండో నేషియాలోని గజమొచాయూనివర్శిటీ (జక్ళార్త) వారు. చేసినక్ళషి మాళ్ళ్గదర్శ డాయకమైనటథి. మక తోలుబొమ్ములాటకు (వతిమూవు ఒకటి ఆచేశులో (పాచుర్యులో ఉంది. దాంపేకు 'వయాుగ్‌ -కులిత్‌'. మక బొమ్ములలాగ వాటి రంగులుండవు. అవి నలువు తెలుపు బొమ్మలు మాతమే. రామ- సీత కధఐఎని తొమి శ్రవిగంటలసేపు ఈ వయాంగు-కులిత్‌ ని యపదర్శించే నం్యవదాయువారిటి. ఒకప్పుడు మనదేశం నుంచే ఈ బొమ శ్రలాట ఆదేశానికి వాస్టపించిదనే (చనిద్ధి కూడాఉంది.. ఇంతకీ ఈ మధ్య (18/9) విత వినోదయా[తిపులను ఆకర్షించే నిమిత్త (ప్రదర్శన

ఫ[

'యోగ్యముగా గజమాద యూఎవర్శిటి, టూ3ెజము డిపార్ట్‌ మెట్‌, ఆదేశం సాంస్కృతిక శాఖవారు సమష్టికృషిచేసి మూడు భాషల్లో (జాపనీస్‌-చామా ఇండో నేషియా-ఇంచృిషు) ఒక ఆటను సిద్దవరిచారు అంళే సం్య్రప్రదాయ జానపద కథను భ్యద్రపరచడ మేగాక చానినినేటి నొగరిక (పేమకులకు అమోదకరంగా ఉం డేలాగున తీర్చిదీద్దినట్లు 'ఇెలుస్తున్నటి.

49, మ్మచాసులోని సి, యస్‌. ఐ. ఆర్‌. వారికి చెందిన 'సెంటల్‌ లెదర్‌ రిసెర్చ్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌. (అడయారుు వారు 1982లో ఒక తోలుబొమ్మలాట యూశట్‌ను స్థాపించి బొమ్ములాటలో "మేత పరిశోధనానుళవం కలిగిన మట్టా రమణమూర్తిని (కాకినాడ) నైంటి న్చుగా నియోగించారు సుమారు ఈ 920 పళ ఛలోను శ్రీ రమణమూర్తి ఆ "కేందంలో తోలుబొమ్ముల తయారి విషయంలో కొన్ని నూతన (యోగాలు చేయడ మేళాక తోలుబొమ్మలాట (సీతాన్వేషణ) ను 1069 నుండి జపాన్‌, మలేషియా, యూరఫ్‌ , అమెరికావంటి అనేక విదేశాలలో (వద్శుంచి అంతర్‌ జాతీయ ఖాస్టతి9ి ఆర్జించారు. ఇంకను ఈయన అక్కడే కృషిచేన్తూన్నారు.

410 గాంధీ శశజయుతి (1089) నందర ఖంలో ర్యా్ట నమొచాన పౌా నుబంధ (అప్పటి జనసంబంధ) ఇాఖవారు. అస్పృళస్ధత' అన్న శీ కన్ను తోలుబొమ్ములాటగా నృష్పింప చెయ్యటానికి కారణ భూతులయ్యా్యారు.

తీసే[ం ఆరుద్ర కథ, పాటలు యవాయగా ఘంటసాల వెంక "చేశ్వరరావు, జానకీ (పళ్ళతులు గొంతుకలవగా మదాసులోని "సెంటల్‌ లెదర్‌. రిసెర్చి ఇన్టిటూ్రిట్‌. కి. చెందిన సైంటిస్టు (శ్రీ ఎమ్‌. వి. రమణమూర్తి తోలుబొమ్మలు వీద్దపరచారు. ఈ పధక నిర్వహణ లోకూడ ఆనాడు నేను పాళ్లోనడం జరిగిందీ, ఈ విధంగా (పొచీన

షై

జానపద న్వరూవం కొత్తకథకు సంతరించుకోవడం ముదావహామయిని విషయం, ఇటువంటి కథలు ఇంకను రావడానికి తోలుబొమ్ములాటను బాగుగా ఉపయోగించుకొనవచ్చును.

419, ఈ విధంగా తోలుబెొమ్మలాటలో (వయోగాలు చేయడానికి ఒక కే్యదం స్థాపిచాలని అర్హిన్తూ (పభుత్వానికి ఒక ప్మతంకూడా నేరు జనవరి 1881లో సమర్చించాను. అవి సాంస్కృతిక శాఖవారి పరిశీలనలో ఉన్నట్లు ఆెలుస్తున్నవి.

5:0. మన (పభుత్వ నంస్థలయిన సంగీత, నృత్యనాటక అకాడమీలూ, పర్పడబోయ్యే సంగీత విశ్వవిదా్థయం వారూ అన్ముళుత నంపదాయాలై న (ఓరల్‌ (_కెడిమన్‌) జూనపద కళలకు ఉచితమైన (పాఠాన్థత ఆచ్చి-పరికకమణ, పోషణ కార్ట్ట(కమాలను ఒక సువ్యవస్థీకృత పథకంగా చేపట్టి సఫలీకృత చేస్తారని అభిరాం.

ఆ్యధ్యప్రదేశ్‌ అవతరణ రజితోత్సవ సందర్భంలో కిన్నెర అర్హ థియేటర్చు, పైదరావాదు వారు 18-10-1851 ఏర్పాటు చేపిన పాతికేళ్ళ తెలుగు సాంస్కృతిక రంగం" అను సదస్సులో చదవడానికి తయారు చేసిన (వళేక్క వ్యాసం .

శ్రీ

జై అర సాంస్కృతిక రంగంలో (పచార = ను సనొధగాల వాత

ల ఆచార్య తిదమల

ఇవి “వపచార యుగం" (శరం 0 00116100 ఎఎత మహోన్నత

మైన వ్యక్రిగానీ, ఎంతమవాత్తరమైన ళక్తి"నీ (పచారం లేనిదే రాణించలేని యుగం అందుకే యీనాడు విషయ (గవాణం కంశ, వ్రైక్లానక వ్వైవిధ్యం కంచె, సాంస్కృతిక సంపన్నత కంక, సామాజి కోన్నతి కంయె వైయక్తిక కీర్తి దావాం ఎక్కు. వెపోయింది. కొన్ని కొన్ని రంగాల్లో అయితే, కొంత కొంత మంది వ్యక్తుల్లో అయిళే- ఈ చావాం ళక్తికిమించిన వామోవామై పోయింది. ఈ “తగని మక్కువ” వల్ల నేటినమాజంలో నిజమైన విలువలు విక్కచచ్చి, చిక్కులు చూస్తూ. వుంటున్న నన్నివేశాలు కూడా లేకపోలేదు. కాల్యకమేణ, ఒక పటిష్టమైన జాతిజొన్నత్యం కాలధర్టం వెంద టానికీ ఈ వార్థమోహం ఒక కారణమౌళూవృుంవి మనకి శ క్తిహీనుల వల్ల నే, ఒక “న్వర్థయుగం' తర్వాత ఒక “&ీణయుగం' చాప్పురించింది. ఆ మెణ్యాన్ని రూపుమాపి, పుశర్వికాన మాధుర్యాన్ని చవిచూడ లేని ఓటికుండల్లాంటి గుండెలు, ఎణార్టిన్ని నాగరికతగా మార్చుకుని మురిసిపోతున్న రోజుల్లో, అఆ జాతీయ జీవ విధాన (భష్టళ్వాన్ని, ఆమానసిక చౌర్చల్య్యాన్నిగూర్చి పమనుగా చెప్పటం తలకుమించినవని, నిజానికి ఒక జాతిచరిత, ఆ జాతినిష్టమెన సం స్కృతిమీద

రజా వ్రెక

ఆధారపడివుంది. చరిత వ్యక్తి పోళశాటం, సంకు, భతి (వజలఆరాటం. ఆ జాతి జనులు, ఫెతికంగా ఆధ్యాత్మికంగా (= అభ్యుదయాన్ని సాభించటానికి చేష్యేపయత్న మే ఆ జాతి నంస్కృృతి ఈ సంన్కృతికి వీజం నంస్కారం. నంస్కారానికి 'డ్యేతం హ్యాదయం,. కాబట్టి హృాదయమున్న జాతి సంన్కృృతీకరించబడి చర్యితని నృష్టిస్తోంది ఐతే నంస్కారం వ్యక్తిగత లక్షణం, కాబట్టి నుసంస్కార వంతుల సమిష్టి "మేతం = ఒక జాం, లేదా ఒక నమాజం ఆ నమాజ గత ఆచారాలు, కట్టు, బొట్టులు, తీరుతెన్నులు, ఆర్టిక, రాజకీయ, లౌకిక వీమయా:. - అన్నీ ఆ సంన్క్యృతిలో ఒక లొకిక భాగమై తేః ఆ జూతి నిషమెన, ర కనీవమెన, " భావనివ మెన, వ్యాదయనిస్థ్మమెన, న ఎత పరాటా న [ర నన నందనా పూగ్వకమైన సంప్రదాయాలు, ధవాాలు, మఠాలు, దేవాలయాల, కరలు-అన్నీ ఆజాతికి ఆధ్యాతికవి కాన సంన్కృతిలో భాగా లెతున్నాయి. ఈ లౌకిక, పార లౌకిక సాంన్కృతిక వికాసానికి గాను ఆజాతి భావ - ఆజాతికి మొదటి (ప్రచార సాధనవువుతూవుంది. కాబట్టి - ఒకవికక్తీ గొప్పతనంగానీ, ఒకజాతి గొప్పతనాన్నిగానీ ఆ జాతి భామ నిర్ణయిస్తుందనటంలో నం దేవాం లేదు, అందుకే భామని నంన్కృృతికి (వథవ స్థానంగా. నిర్ణయించి, చాన్ని “మాత్యభామి అవటం జరిగింది. అందుకే చక్కని (వచారానికి చక్కని ధామకూడా ఒక సాధన ముటున్నాను. వ్వైవిద్యం ఉన్నచోట ఒక (పమాణాన్ని ఎన్నటం వ్యెరితనం, కాబట్టి, (పామాణ్యా (పామాణ్యాలమాట ఒలావున్నా, అవి భౌతికంగా, రాజాస్ట్రంగ పూర్వకంగా తెలుగువారంతా ఒకటి. వ్యాదయపూర్వకంగా కశాకపోయినా, వాస్ట్రపార పూర్వకంగా "తెలుగు తక

భావంళా ఒకటి. మన మనను పఉలా ఆకాశానికగిరి (క్రిందికి చూడ గలిగితే - లీలగా శెలుగు నంస్కతి అంతా ఒకటి.

ఇటువంటి సాంన్క్యృతి రంగంలో (వచార సాధనాల ప్యాతని నిన్దేశంచటం కేవలం వాగ్విలాసం' ఎందుకం", అన్నిరంగాల నమిష్టి సంపద ప్రచార సాధనాలు. అయినా, మనడేశంలో అన్నిరంగాల్ని తన బొటన వేల్మికింద నొక్కిపట్టిన రాజకీయ రంగానికి మ్మాతమే ప్‌ (ప్రచార సాధనమైనా వావహానమై పోయింవి. అయినా కొంత వివేచన, సమాలోచన అవసరం.

వార్తావతికలు, శీడియో, దూరదర్శిని, సినిమా- మొదలై నవి నేటి _వచార సాధనాల్లో ముఖ్యభూమికని నిర్వహిన్తున్నాయనటులో సందేవాంలేదు

ఐతే, యివన్నీ నాగరిక సమాజానికి (ప్రతినిధులుగా వళ్టివహా రిస్తున్నా, ఇటీవల (ప్రచార దృక్పథంలో చాలా మార్పు వచ్చింటి+ నూటికి 80 శాతం (పావ్ళతిక జీవనంతో, _బీదరికంతో, నిర రాళ్యతతో నిండిన (గామీణ వాతావరణ సమస్యల్ని కూడా ఈ (వచారసాధనాలు పట్టించుకుని, వాటిని (పభుత్వ దృష్టికి ఫీసుకురావ టానికి, పరిష్కారాలు సొాఖించటానికి కూడా పూనుకోవటం ముచావ వామైన విషయం. ప్మతికలు మారుమూల పళ్లెల్ని కూడా చేరుకుని చాటి దురాచా రాల్ని ఖండిస్తూ, మూఢవిశ్వాసాగ్నా రూపుమాపుతుూ దుష్టసం్యపదాయాన్ని (వచురించి జేళనృష్టిని వ టి మీవికి మళ్ళిస్తూ, జానపద కళానంపదని వ్యాసరూపంలో లోకానికంటిస్తూ ఎంతో ముఖ్య భూమికని నిర్వహిస్తున్నాయి. అలాగే (గామీణుల్లోని నిర్మల హృద యాన్ని కలుషితం చేన్తూ, వారి అమాయకత్వంతో ఆెచ్చిపోయి, అవినీతిగా వ్యాపారాలు సాగించే దళారీల స్వార్ధాన్ని బట్టబయలు చేస్తూ అతి సావాసాన్ని (ప్రదర్శిస్తున్న వ్యతికలు కూడా వున్నాయి

రగ

ఇలాగే శేడీయో అనేకరకాల గా, చదవటం రానివారికినై తం దేశ పరిస్థితుల్ని, రాజకీయ, కళారంగాల కారన్ధకలాపాల్ని తెలియ జెప్పే (శ్రవణ సాధనం "కీడియో చి్మిత లేఖన, శిల్వకళలకు, నాట్ట్టీ విన్యాసా లకి "రీడియో తగినంతగా ఇాబ్దికనార్థయం చేకూర్చు లేకపోయినా (శవ్య కళలైన సంగీత సాహిత్యానికి మాతం అద్భుతమైన (పచార సాధన మయింది. ఆ కళల సంనం తీ విశాసానికి "రేడియో ఒక మవోత్తర సాధన మయి్యింటి అలాగే దూరదర్శిని (టి. వి) విన్శృతి "నేడు అశ్షు "లేకపోయినా, దృళన్చః [(శవ్య పరంగా మనోవిళాసానికి కృషి తగినంతగా జరుపుతూ వుందనే చెప్పాలి.

మగి, సినిమా---ఒకనోడు సాంఘిక దుకన్యాయ నిర్మూలనకు, దురాచారాల వరినమాప్రికి (వబల సాధనంగా వున్నా ఈనాడవి "శేవలం వ్యార్టిపారానికి ధకసంపాదనకి ముఖ్యసాధన మయ్యింటి, వ్యాపార (వకటనకు నంబ-థించినవితప్ప _ దేళనంస్కృతిని (పతి లిందించే డాక్కుమెంటకీలు కూడా ఈనాడు అన్హే రావటం లేదు* (వభుళ్వానికి దీని మీద కనీస (శద్దరూడా లేదు. ఆది విచారకరం,

అలాగే, ఏ (వచాక సాధనానికీ శాన్ర్రసాం కేతికో రంగాల పురోభివృద్ధి మీద (వశ్య్వేకద్భష్ట లేదు మం తులు, పర్యటనలు, వాగ్దో నాలు, మృతులు, హత్యల. తప్ప హృదయాన్ని పండించుకోటానికి కావలసిన మేధస్సుని పెంచే శాసీయ విపయాల మీద దృష్టి లేదు. వారాన కోసారి (పళ్ళ్యక నందికలు రావటం కొంతదీనికి అపవాదు అయినో కళలవిషయంలో, సాంస్కృతిక విషయులో వసాధనానికై నా నవతి తల్లి (మే వుంది గానీ, కన్నతల్లి (వేమలేదు.

(వజలు, (ప్రభుత్వం అని విభజించుకుంళే---(పచార సాధనాలే కాదు-ప సాధనమైనా (వభుత్వానికే సాధనంగావుంటుంది. అలా కాకుండా ఉండాలంశేు యీదృష్టీపోవాలి. (ప్రజా నంవృృతి (పళు

37

త్వానికి (పభువుల సంస్కృతి (ప్రజలకు అందించే నిష్పవపాతవై ఖరి గల (పచారసాధనాలు జాతిసమ్మగ సంస్కృతికి సోపానాలవుళతొయిః అలా ఆ గమాినికి యింకా కయనించ వలసివుంవి.

ఐే-మన సాంస్కృతిక రంగంలో ద్వివిధ ళక్తులీనాడు కనిపి న్తున్నాయి ఒకటి కళాకారుడు, ఆెండు సాంస్కృతిక నంఘాలు* ఎంతో వర్ట్ణయ్మపయా నలతో జాతి సాంసృతిక వ్రైతన్యం కోసం కార్య[కమాలు నిర్వహిస్తూ, అహోరా[శులు (శమించే సాంస్కృతిక సంఘాలకి తగిన గుర్తింపుగానీ (పోళ్ళ్చాహముగ అటు (పభుత్వంతరపు నుండి లభించటం లేదు. ఎవరో కొంతమంది వ్యక్షలకి వ్యక్తిగత _వచార సాధనాలుగా యీఫాధనాలు మా3పోతూవుండటం విచారం. కళా రాధకుణ్ని ఆరాథించవలపిం దే, పూజించవలసిం దే-భజవచేయవలసిం దే- ఐతే కళామూల్యాన్ని కాదనిమా్యతం ళఛాదు ఈవి క్తి పూజనీ (విచార సాధనాలు మానుకోక పోతే జాతి సంస్కృతి (బప్ట్రమయ్యే (వమాదం వుంది. సంస్కృతి నంపదని మించిన అలోచన ఒకటి యీనాడు సాగుళూవుంవి

అదేమిటంయే-( సని విషయాన్ని డబ్భుతో కొల వటం-సాహీ తాన్ని తీనుకోండి. ఎంత వా్గపారమై పోయింవి ప (ప్రచురణ కర్త విలువని కాపొడుతున్నాడో చూడండి. ఆ శాతం ఎంతో చూడండి. మహా ళక్తిముకుులకూడా మౌన!ీతాలు పాడుకుంటు న్నా-కే తప్ప యీ ఉక్కు పంజరాల్న భేదించలేకపోతున్నారు. దీనికీ కారణం ఏమీ కాదు్యపజలకి శాశ్వతమైన విలువల్నిగూర్చి చెప్పేవారు లేరు. అవేమిటో వారికి ఆలియదు. అందుకు ఎరర్నీ నించింతే పని లేదు. ఈ చ్మక్టభమణ విన్యానగతులు మారాలంకే-బాతి యావత్తు మహో సాంస్కృతిక వైతన్యజ్వాలకి ఆహాతి కావాలి. ఒకి పున ర్యికాసానికి నాందీ గతం కావాలి. ఇన్ని (వచార సాధనాలు కలిసి,

వ్‌

వనిగట్టువొని, అహోళ్యాశులు ఇంత చెప్తున్నా యింకా యిుత మౌఢ్యం జనుల్లో ళాండవిస్తూ వుందంకశే - కళావికానంలో నవ్యత రావటం లేవంచే-కారణం ఏమిటి? ఎక్కడో స్వార్థం ముల్లు గుచ్చు కుంది అంతే. దాన్ని పీకి పాళలేయాలి. ఆ వైద్యం ఒక్క మేధావి వన్లాంకే తెలుసు. కాబట్టి మేధావులు నిర్ణశ్య వైఖరి మానాలి. ముందుకు రావాలి. జాపీయ సాంస్కృతిక వికాస రంగానికి వాళ్ళే అసలైన (వచార సాధనాలు కావలి ఈ భిడూపాతలు పోవాలి. ఆ ఆచయ పాలు రావాలి. అదే ఆకాంమ. అదే సంస్కృతికి రమ, థి

మ్న్‌ జామ్‌ అల ఎ ఆద్య పాాతిశేయులు సంస్కూతి ఆజ కృష్ట

ఒక "వెద్దమనిషి నాటకాలలో వేషాలు వేస్తున్నాడని, ఆయన తండి ఖీదపడ్డాడు. వేషాలు వేయడానికి నార్టయశా(న్త్రం చెప్పించానా అని మునలాయన జక శుపోరు,

ఒకనాడు వేపాలాయన 'వేపఏన ఆడవేషం చూసిన ధూర్తులు కొందరు, అది నిజమైన ఆడదేఅనుకుని, దానిని ఎత్తుకుపోడానికి యత్నించారు. వేషాలు వేసుకునే గది [పమాదంలో పడింటి. అవృడా "ద్దమనిపిని నాటకాల నుంచి తప్పించి, నార్టయశాఖకు లాగారు మునలాయన స్నేహితులు.

ఇంతకూ ఆయన నొర్టయశాఖలో కొంతవరకు వె కిపోయాడు, పరువుగల పదవిలో శే వెళ్ళిన పెద్దమనిషి ఆస్థితిలో ఆయనకూ నోకూ 'న్నీహాం కుదింంది. ఆయశవద్దకు, శవ ఎట్లా నటింభఛాలో "నేర్చు కునే టందుకు నటీమణులు వచ్చేవారు.

ఒకనాడు అడిగాను, మీకు మీ అఆకుభచాలు కొన్ని చెప్పండి అని =

నో వృత్తి నిర క్తిగా-అంళే- యజమానికి తృ ్తిగౌం నిర్వ హించుకోడానికి అటువంటి వ్నార్తలు తీఘుకురానక్కరళలేదు. నో చాపల్యం తీర్చుకొనడానికి మాత్రమే-అట్లా అడిగొను,

ర్శా ఉ

ఆయన నన్ను మార్నాడు సాయంతం తన నివాసానికి రమ్ము న్నాడు. వెళ్ళాను. ఒకావిడ వాకిట్లో నిలబడి ఉంది. ఆయన పదో బజారు పనిమీద వెళ ఛనారనీ నన్ను కూర్చోమనీ ఇచెప్పింటి. లోనికి వెళ్ళి కూర్చున్నాను. ఆమె కాఫీ తెచ్చి నాపక్కనే, రాచుకుంటూ, కూర్చుంది. మకరి ఎబ్బెట్టుగా ఉంవి. ఇక ఈ నాటకాన్ని ముగిస్తాను, ఆవిడ, ఆయనే? వయన్సుకూడా తగ్గింది!

అంత గొఫ్పవటుడు ఆయన. తీరా ఆయన ఒకనాడు అక ఫ్య త్తుగా చనిపోగా, ఒక్క వార్తావ్యతికలోకూడా అవ్నార్త లేదు! ఆంధ్మవదేక్‌ నాటక చర్మితలో ఆ మనిషి మరణవార్త వేయదగిన దే. కానీ అట్లా జరగలేదు, ఆ వ్నార్త తేలేదని ఒక్క వ్యతికా (వతినిఖిని కూడా సంపాదకుడు మందలించి ఉండదు.

అసలు-పంపాదకులు నంస్కృృతికోనం తంటాలుపడేటంత సంస్రా రం కలవారు కాదుగదా. కొద్ది పళ్ళకు పూర్వం తమ గొప్పకోనమైనా కొన్నిరకాల వార్తలు వ్యాఖ్యలు వెిలయించేవారు. నేడుపచవార్త వే-నో,ప వాష్టఖ్య (వాసినా వచ్చిపడే గొప్పకనం లేం దుస్టితి నెల కొన్ని.

వాస్తవానికి రాజకీయాలు వాసే పతికార చయితలు కొల్లలు. “రాజకీ యోలు (వాయడానికి రాజకీయవాదులకు ఉన్నళత చదువు చాలు. వారి సంస్క్యృతిక్‌ నంబి౩థించిన చ్చార్పలు (హోయా లం ఆచదువులెక్కడనుంచి తెద్దాం ? ఈస్టు ఇండియా. కంపేని- నెల కొల్చిన విద్యాపద్ర్ధతిలో సంస్కృతిలేదు, అనలు-- భారతీయ నంస్కృతి విధ్వంనమే ఆవిద్యలత్యుం. అందమవలననే అక్కడక్కడా సంన్కృతి సంఘాలను నెలకొల్పిన విద్యావంతులు, పరిపాలనలో అభి వా రాలు నెక పేవారిచేత ఉపన్యాసాలు ఇప్పించుకుంటారు

ప!

షే

నేటి సంస్కృతికి పర్యాయం పలుకుబడీ :

వాలా పట్టణాలళో పంగితనోట్యనళలు ఉంటాయి. చూసే ఉంటారు. వాటిని స్టాపించేవారు ఎవరు * చాలవరకు, వర్తకులు, వాణిజర్టిపన్నులు పగై రాలదావాలలో వాదించేవారు, వగైరాలు, మీపదోచిన్న ప్యతిక వెట్టుకుని చానికి [పకటనలువగై రాలు సంపాదించ డానికి తాష్యతయపడే ఒకజాతి ప్మతికారచయితలు కూడా ఆ సభల నిర్వాహకులలో ఉంటారంటాను. ఇక ఆనభల విశేషవినొలలో (పారంభోత్సవములను, అధ్యతశలకు, ఉపవ్యాసాలకు, ర ల్వే అధికా రాలు వాణిజన్టపన్నుల అథికారులు. పోలీసు అభి కారులు---ఇట్లాంటి వారు రావడం పరిపాటి. నిజంగా ఏదో శ₹లిసిన పెద్దను ఏ (వశ్యేక ఉపన్య్యానమోో, చెప్పడానికి పిల్చారనుకోండి-- ---వారిమ.ఖం, అధికా రులముఖంమ.ందుతీసికట్టు ! అనలువారి ఉపన్యానం వినరు ! తీరా ఏ సినిమా [గవామో అక్కడ వేథికవె ఉంచే ఇకభకవంతుడు ఆక్కడ ఉన్నా అతనీ ముఖంచూడరు ప్యతికలవాట్ల ఇవన్నీ (వాయరు,

పోనీ-- అక్కడ జరిగిన పాటకళచ్చేరీని గురించి (వాస్తారా? (వాస్తారు || గాంధర్యగానం అనీ కిన్నెరగానంఅనీ, సామాజాతులు ఆపాటలు వినిమ శ్తెక్కి నారనీ-_అట్లా అట్లా వాస్తారు. "లెలిసినివాడెవ డైనా ఒకరాగాన్నో, భావాన్నో వర్ణిస్తూ వాస్తే, ఆగాయకుడు అఘోరిస్తాడు. గాయకనికి ఉన్న భావాలకు మించిన భావాలు ఏవీర రచయితకు ఉండరాదు. గానం ఇట్లా---ఇక నొట్యం ఎ నాట్యమ యూరీ, నృత్యసరన్వ్యతి వగైరా విశేషణలు గుప్పి స్తే వార్త రక్రి కటుతుంది. స్‌]

ఒక పెద్ద అభికారి జన్దస్థలం తంజావూరు, వాని బంధువు ఒక సంగిత విద్యార్థిని. ఒక సంగిత నవారు ఆ అమ్మాయిని పాటకచ్చేరీ చేయమని పిలిచారు. ఆ అథికారి కచ్చేరీకివచ్చాడు---సంతుష్టాంత రంగుడ్రై నాడు, ఇక ఎంతో ఆపాస్ట్రియత !

'క్షీడై

మన సంస్కృతి ఇంతగా వేళువారి ఉంది,

మిరీ నన్య్యాసులవలే మానవులు పవర్తి ౦ఛాలనినేను అనడం లేదు, కానీ---మరీ స్వార్థము కూడదు,

పెద్ద స్వార్థం లేని ఒక సాంస్కృతిక లవణం విన్నవిస్తాను. పలు వురు (స్త్రీలు విలువైన చీరలు కొనుక్కుంటారు వాటిని ఎప్పుడు ధరించాలి ? పాటకచ్చేరీలకు పోవడానికేగదా ! అక్కడ మన సంస్కృతి కానవస్తుంటి. కంచి, ధర్మవరం, గద్వాల, బెనారసుః పుణవో---వ్యగెరా అందచంచాలు అన్నీ చీరలద్వారా సాజాత్క రిస్తాయి. ఇదొక్క-ళు స్వార్ధరహిత సాంస్కృతిక (ప్రదర్శన.

(పతివారిలో జన్మతః కొంత సంస్కారం ఉంటుంది. ఒక కళాశాలలో సభజరుగుతుంళే, అదిగిట్టని విద్యార్థులంద హూ, స+&తు లై న అనుకరణ కళాకారులవలె పిల్లికూతలు నక్కాకూతలు, కోడ్తి కూతలు వగైరాలన్నీ పకకంరంతో వినిపించాకట. ఇట్లా మనలో వారనత్వంలాగా సంన్కృృతి కూడావచ్చి పడోంటి.

సంస్కృతిలో భాగం ఉపన్టిసించడం కూడాను, ఉపన్యాసం వినడం కాకపోయినా. కారగ్టినిర్వాహిక వర్షనభ్యుల వినరుకదా- వారు పవేవోపనులు చేస్తూఉంటారు. కనులవిందుగా ఉపన్యానకుని, వినేవారినీి చూస్తూఉంటారు. మిగిలినవారు రావడమే ఘనం - - వెగా వినడంకూడానా! (శమ. పొద్దుకులు ఆఫీసులలో వ్యాపారా లలో చచ్చీ చచ్చీ వస్తే, ఇక్కడ ఉపన్యానం వినూ, పాటవినూ, నాట్య చూడూ అంశమే పమిబాగా ఉంటుంది చెప్పండి!

ఏ వినిమాకు వెళ్ళినో, కథానాయకుడు మనకు ఎట్లా_పేమిం- చాలో, ఎట్లాఇతరులకు బుద్దిగగపాలో 'నేర్పుళాడు. తృప్తిగా ఉంటుంది.

తీసి

వసివాళ్ళల్లో పలువురు 'అెలివిగల వారు మూడుగంటలసినిమాను, ఒక్క చూపుతో, అప్పగిస్తూ అనుకరించగలరు రోజులు మారు తున్నాయి. అటువంటి తెలివిగలవారు, విద్యాలయాలలో పరీదలలో తప్పుతుంళే తల్చితం్యడులు ఆవేదన పడతారు తప్పక. ఆలివిశేటలకు ఇప్పటి కొలబద్దలు'వేరు - వెనకటివివేరు. ఇప్పుడు సంస్కృతిని నేరుగా గడ్డిగొట్టంద్వారఠా గుండెల్లోంచి గుండెల్లోకి పీల్చుకోవచ్చు.

సంవ్కృతి సకలలో సంస్కారం ఉన్నవాడు మాట్లాడడానికో, పాడటానికో వేర్మేపదర్శన ఇవ్వడానికో వస్తాడనుకోండి సామాజికు లకు మతి ఉన్నదని ఎట్లాతెలుసుకొనడం? పస్థాయిలో మతి పవర్రిల్లు తున్నదో ఎట్లాతెలుసుకోవాలి? 'పెద్దచిక్కు,

స్వర్గీయ భమిడిపాటి కా మేశ్వరరావుగారు ఏం చెప్పారం"ేు -

ఉపన్యాసకుడు ఒక్కా చిన్నచమత్కారం విసిరి, సామాజికుల వ్వైతన్యం పమైనా ఉలికిందేమో చూసుకోవాలి. ఉబక లేదనుకోండి. ఇక మాట్టాడిన లాభం లేదని శేల్చుకోవాలి. "తెలుగు సామాజికులు సామాన్యంగా చమత్క రించటానికి (వతిన్పంటించరు. ెలు గువారికి వోస్య (పియత అత్యల్పం.

ఇక నంస్కారమా! ప్మతికలవాళ్ళు ఎక్కాూడనుంచి అరవ 'తెచ్చుకోవాలంటారు? అందువలననే అది లేని పాకులాటలు,

కన.

లలో వీళ్ళలో మెంతి బొల న అమ్రాత్తుం ఎా ీలోలరొ యా

నేటి బాలలే శీవపటి పౌరుల. 1 అటువంటి బాలవాలీకల మనోవికానం కోనం ఈ 25 సంవత్సరాల కాలంలో సాహిత్యవరంగా ఏం జరిగింది! ఆనలు జరిగిందా? జరిగిందీ అనుకొంకే దాని ఫలితాలు ఏమిటి ?

ఇదీ 'నేట్మిపళ్న ||

మరి సమాధానం ఏమిటి?

184 ఆ_పాంళాలలో బాలసాహీత్యంగా- చెప్పుకోవలసిన కొన్నిరచనలు వెలువడడం అందుసు వముఖులు పూనుకొనడం జరిగింది. శిషు కృవ్లమూ 8 శాస్తి? బజజెల రామానుజులు, నాయని

ల లా వాన నో వారు- ఇలాఒకరిద్దంతో బాలలకోసం రచనలు వెబవరించే (ప్రయత్నం చేశారు.

తరువాత తరువాత వీశేశలింగం గురజాడల వంటివారు అందుకు అంతో ఇంతో పూనుకోవడం జరిగింది.

సతీహిత సం్యగవాం, వివేక సంగవాం, ఎ సీతి స్య్యగవాం. అలాగే వీశేళలింగంగారి నీతి దీపిక, చీ నిత దీపిక, నీతి కథళామంజరి- ఇలా కొన్ని 'విలువడినాయి.

ణ్‌

అప్పటినుంచి ఇప్పటిదాకా ఈ నూరూ, నూటపాతికేళ్ళ కృషిని తలుచుకొంశు బాలసాహిత్య (పవర్థి తకోనం జరగవలసినంత జరగలేదనీ = ఎంతో జరగవలసి ఉందనీ అనిపిస్తుంది,

1052 ఆ (పాంళాలలో కా_స్తపట్టుగానే బాలసాహిత్య కృషి (పారంభం అయిందని చెప్పాలి, శేనుమళ్ళ కామేశ్వరరావు, మానే పల్లి తాతాచార్థ్థు. చింతా దీటితులు, గిడుగు సీకాపతి వబీ.విం నరవింహారావు, ఎల్లోళా, "0టాల, సామచేదం జానకీరామశర థె ఏడిద కావే శ్వరరావు కపిరావు, మహీధర నళినీమో వాన్‌, మనూనా, బుజ్జాయి. బాపు, రమణ, నండూరి రామమోనరావు, 3. నభా వి. ఎన్‌ శర శ్ర

ఇక "రేడియో అక్కు య్య; అన్నయ్యలు న్యావతి రాఘవరావు దంపతులు, తెన్నేటి నూరి, మిరియాల, ఉత్పల, చల్లా రాధా కన్ద ళర్ధ, వింజమూరి లమ్మీ (వశ్యేకించి బాలబాలికల కోసం ఈ మూడుదళాన్టాల కాలంలో చక్కటి కృషి చేశారు

వీశ్వాత్ళ్నుల నరసింవామూ ర్త్‌ ధారావాహికంగా పంచతం[తం నీతి కథలను బొమ్మల్లో వచురించి పిల్లల కెంతో ఆనందాన్ని

న్‌. ఛం కలిగించారు,

అలాగే నార్ల చిరంజీవి రచనలు బాలలో గొప్ప మార్పునీ,

రు ఉం విజ్ఞానాన్న్నీ (పబోఖించాయి

జాలగేయాలు వెలువడినంతగా వైక్షానికరచనలూ, నవలలూ, కథలూ, నాటికలూ వలువడలేదనే చెప్పాలి.

నండూరి రామమాపానరావు “బంగారు చిలుక” (నవల), ఎల్లోరా “చం[దవదన”" (నవల) చాలాము[దణలు వెలువడి అప్పుడు మంచి (వచారం సాధింఛాయి,

తగ

కాంసాహి తాన్ని వయకు౨ వాకిగారూ, విషయాల వాీీ గొమూ వికాగంచుకొని మీ చళ్ళ్చించడం అవసరం.

బాలసాహిత్యం, ఇప్పటివేకాదు తాక్హాలిక మైనదీకాదు. అతి (పొచీన కాలంనుంచీ బాలసాహిత్య (వ్యకియ ఉంటి.

ఆయుశ్వేద రహస్యాలు, ఆటపాటలు, ఇవి జూతి జీవిత (పతి వింబాలు. ఆటలు (కీయారూపం. పాటలు వాగూపం.

మన భారత, భాగవత, రామాయణాలలో, కావార్టలలో బాల సాహిత్యంలో ఆటలు, పాటలు, అలవాట్లు, ఆ చారవ్యవహా రాలు- ఇలా ఎన్నెన్నో వర్శించారు,

(పాచీనకాలంలో ఆటలు పమిటి ? పాటలు శఎళాగ ఉండేవి, అఆయుశ్వేద రహస్యాలు ఎలా పొందుపరచారు.

ఇటీవలి కాలంలో సాంఘిక మైన చూర్పు బాం సాహిత్యంలోను కొట్టవచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది. ఎందుచేతనంశు ఒకనాడు పకులు, జంకు వులతోనిండి చాటికధ నడిచేవె. ఆ కధ అలా అలా వెళ్ళి వెళ్ళి ఏ చెట్టు తొ(రలోనో దూకి ఏ పొమునో ఎదుర్కొని, ఏ రాదనుని నోట్లోనో చిక్కుకుని, పచిలుక మాటవళోనో కర్తవ్యం విని తాస్టగాలూ, యుస్రాలూ, మాయలు మర్యా--౩షలా ఇలా నాగడ మే నమా_ప్పం లేదు-వాగానే ఉంటాయి ఇటువంటి కథలు పిల్లి లను ఆకట్టడానికి, ఊః కొట్టించడానికి. అయితే దీనివల్ల ఫలితం ?

ఇవి నిన్నటి మాట 1!

మరి (పస్టుత పరిస్థితి? అదే ! సాంఘిక్యమైన మౌొర్పు-రాజకీయ (వభావంంాా

వచ్చీరానిమాటలు దోరముగ్గిన పళ్ళలాగ విచ్చీవిచ్చని పువ్వు లాగ బాలవాలికలవలో వాల గేయాలు నృత చేయాలి.

న్‌!

అటి జరిగింది!

నార్జ చిరంజీలి, కె, నభా, కవిరావు ఎల్లోరా, నండూరి రామ 'మోహానరావు, మసూనా పడిద కామేశ్వరరావు అన్నయ్యల "గేయా లలో ఈ శిల్పం సుందరంగా కనిపిస్తు ఎది.

మకూనా అన్నట్లు చాలసాహిత్యంరోనూ శెలి అతస్థంత (పాముఖ్యం వహిస్తుంది. బాల పారకుల్ని ఆకట్టుకొనే వలి పట్టు బడడం సులభసాధ్య మేమీ కాదు--- అవి ఒక తపన్స్ను.

ఒళనాటి చాలవాజ్మ్యయం--అంే వాచకలు, ఉపవాచకలు తప్ప పెద్దగా ఏం లేవు

ఆ దృష్టితో చూస్తే ఈ పాతికముప్పయి సంవత్చరాల కాలంలో చాలలకోనం ప్యతిక లేమిటి, ష్మతికలలో బాల విభాగా లేమిటి, బాల (గంధఛాలేమిటి-బాగానే వి_స్తరిల్లింటి.

ఇందుకే మనం వేంకటపార్వతీక్వర కవులను వేటూరి (పభాకర శా్యస్త్రిని. గిడుగు సీతాపతిని, చింతా దీషితులుని తప్పక జ్ఞాపకం "తెచ్చుకోక తప్పదు.

(శ్రీ వాత్సవ, నొర్జ చిరంజీవి, "పేకుమళ్ళ కా మేశ్వర కావుగార్హ రచనలు చా బామంచికృషినే ఆవిష్ట రించాయి,

ఇల్లీిందుల సరస్వతీదేవి, నాయని క భ్రఫ్ఫకుమారి, కోడూరి లీలా వతి, లత్మీరమణ, జోస్టితిర శ్రియిః జి (పభావతి.

ఈ 25 పళ్లలో సాఖించింది గతంతోపోలి స్తే ఇెద్దగానే జరిగింది. ఇది పష్మృపభుత్వ పరంగానో, అకాడమీపరంగానో జరగిన పనికాదు వన్లిషర్‌్స్‌ వ్యక్తిగతంగా (ప్రచురింమకున్న రచయితలు, వ్యతికల ళీ దీనికి కారణంం

ఈనాడు బాలలకు అంటూ కొన్నిప్యతికలు ఉండడం'సామాన్య విషయం కాదు.

బాల, బాలచంటదిక, బొమ్మరిల్లు, చందమామ, బాలమ్మ ఈ బాలజో స్థితి = ఇలా ఎన్నోఉన్నాయి. చాలా. చక్కగా విజ్ఞాన, పబోధాత్గకంగా నడుపుతున్నో రుకూడా. (ల ఠి స్‌

ఇటీవల కిన్నెర నంస్థవారు బాల సాహిత్యంమీద సెమినార్‌" నిర్వహించడం, బాల వాజ్మయం మీద ఏ మంచి వ్యాససంకలనాన్ని రూపొంవించడం గమనించతగ్గ విషయం.

ఇవన్నీ ఒకఎత్తు = (వభుత్వం బాలల అకాడమీని 'వెలకొల్పడం మరో ఎత్తు - ఇటి మరి మరీ అఖినంటించ దగ్గదే.

కాని అన్ని అకాడమీలు ఒకవద్ద్ధతిలో పనిచేస్తూ = ఆయా శాఖలలో నిష్ణాతుఖయినవారిని గుర్తించి, ఆదంంచి _పోత్సహించి, వారి అనుభవాలను, వారి క్భృపినీ గుర్తించి, ఎవాడుకొంటుంశు బాలల కాడమీ ఇష్టా రాజ్యంగా, ఏకొందరినో (పోత్సహించడం, ఇష్టా రాజ్యంగా ఏలుబడి సాగించడంచేనూందన్న వీమర్శలు వస్తున్నా, అటు ఆశాభామం[తులుగాని, అధికారుల గాని చీమకుట్టివట్టన్నా లేకపోవడం తాత్కాలికంగా సాగిపోయినా, *ల్ల కాలం సాగదన్నటై - బాలల అళాడమీలో ఇపష్టారాజ్యన్ని పలుళూన్న గాది కింది పంటి కొక్కులు ఎంత తొందరగా గుర్తిస్తే అంత మంచివి

అటు (పభుత్వం - (పళేస్దకించి విదా్యాశాఖవారు (శమపడి వీరి ప్యతికను న్కూళ్ళకు అంటకడుతున్నారు. గనుక 40 వేల కాపీలు అమ్ముడయినట్లు చంక లెగరేష్తున్నారు కాని - బైట మామూలుగా 2 వేలు కాపీలయినాొ అమ్మలేని బాల అకాడమీ అఖివేతల- క ఫ్రపిని ఏమనుకోవాలి?

శం

ఆడిగేవాడు ఎవడు 1

అసలు బాలల అకాడమీ చేసిందీ పమిటి? చేస్తూన్న దేమిటి? చేయదలించి ఏమిటి?

నేను అడుగుతున్నా - ఇరతవరకూ - కనీసం ఈ 25 పళ్ళలో జాలలకోనం వెలువడిన (గంధాలైనా వీరికి "శెలుసా? ఒక (గ్రంథ నూచి తయారుచేశారా?

(గంఖథాల నన్నింటిని "సీళరించి బాలల (గంథాలయంగా 'నెలకొలిపారా?

లేదు! కారణం - జీతం (వథానంకాని, ఉదగ్భమం (వదానం కాదుగా,

కనీసం 10, 15 పునకాలు బాలలకోనం కాసిన రచయితలను కనీసం వీరు కలుసుకుని వారి గేయాలను వీరి కాలచం[టథికలో ఎంత మందివి వేశారు - గతాన్ని గుర్తుచేస్తూ - భవిష్యత్‌ను ఊహిన్తూ!

ఇదంతా ఎందుకు చెప్పవలసివచ్చింటి అంక

బాధచేత - అయో్య్యో మన (ప్రభుత్వం ఇంత (శమపడి అకాడమీ ెట్టింకే = లతలు ఖర్చుచేస్తూం జే? దానికి తగిన కృషి, నాష్ట్రయం జరగడం లేదే అన్నదే.

ఏతా చాతా వ్య క్రిగతంగా ఈ బిర వళ్ళలో బాల సాహితోర్ధ ద్యమం మూడుపువ్వులూ ఆరుకాయళలుగ వి _స్తరిల్లి రివ్‌ం

అవీ శకుభానూచకం!

అవి అభినందసీయం!!

పది ఏమైనా కొన్ని నిజూలు చేదుగా ఉఊటాయి - చెప్పక తఫ్ఫడః

ర్‌0

జానపద సాహిత్యంలోనూ బాల గయాలు, బాలకథలు ఇాలానే ఉన్నాయి, డాక్టర్‌. బి. రామరాజు నేను (ఎల్లోరా) గంగాథరం మొదలయిన వాళ్ళం = జానపద సఅపహోామండలి నభ్యులుగా (4 (బహోస్టైనంద రెడ్డిగారు ముఖ్యమం(తిగా ఉన్న సమయంతో) జానవద కవితల్లో, సాహిత్యంలో ఉన్న బాల వాబగ్టియాన్ని గురించి చర్చించడం, జిల్లాలవారీగా తిరగడానికి ఓ పథకం రూపొంటించడం జరిగింది. ఆ సమయంలోనే నేను నొ “మధురకవితలు* (జానపద సాహిత్య వా్థసావళి)లో బాలవాట శ్రయంటవె (వశ్యేక వ్యాసరి ఒక ేమిటి ఎందరో బాలలకోనం రచనలు చేశారు. ఈమూడు దళాబ్దాలకాలంలో చాలామార్చు వచ్చింది. బాలసాహిత్యం రాసేటప్పుడు- పిల్ల లమీద దీన్మిపభావం చాలా ఉంటుంటిగనుక, చాలా (శద్రతీసుకొనిమరీ రచన చేయాలి. చిన్నపిల్లలు. ఎటువంచికే అటువంగే నెమ్మలవంటివారు. అటువంటి బాలలకోనం ఇకనైనా అటుబాలల అకాడమీ, బాల వాజత్హయ రచయితలూ మరింత (శద్ధతీసుకొంశు ఇతరభాషల్లో కన్నూ మనం ఇంకాముందుకు వెడతామనడంలో నంచేహాం లేదు. అందుకు కావలసిందల్లా నిష, దీడ, కృషి! ౧ |! టంకాల స్‌ ప (టే సీేీటింంంంం ఖీ (46 న పాళ్రవవ్రన్లవ కం! ర్‌!

వైర్‌ సంవత్సరాన ఆంగధపదేళ్‌ గల్రల్రి కిళాఖి లిబ్ధ నటరొవి రామకత్యవ్ల ఇ అలనాడు ;-

“గాటిబుం సం 14211402 05 6 245,

గాలు గపేం ల1[/21 [2080286 0₹ 503108 10618.

కంసిల0202 206 61611681 ప26ే2 ౧౦౦2౦961 705081

ళా 715109 10 50812 3064122 ౨8804”,

అని దేళవిదేశ శాద్రువే _త్తలు, పండితులు, కవులు, నాట్యకళా కోవిదులు, చర్మితకారులు : "తెనుగు భామను, కవితను, నృత్య కళను కొనియాడారు.

అంతటి వి?ష్ట రీతిలో శెలుంగుల న్నర్తనకళ, సాత్వికాభినయ రితులను నృత్యశా;స్ర్రవే త్తలు _ తీర్చిదిద్దినారు. అంధుల నృత రితులు అన్య (పాతీయులకు ఆదర్శ (ప్రాయమైనవి.

మగవానిలోని మగటిమిని, పీరునిలోని వీరళ్వాన్ని, లోకానికి వకాళింపతేసే వీరన రనమ.ను, కాకతీయుల కాలంనాటి, వకుపతులు (| యు రూపొందించి, "పేరిణి శివతాండవము పేరుతో నటరాజ స్వామి కల్పించి, తాఠడవనృత్యగీతిని (వచారములోనికి 'తెచ్చినారు.

అటువై వచ్చిన విమ్లుభక్తులు - మాధవుని శృంగార లీలలు, కమ్యని కవితగానల్లి, లలిత కోమల భావాలకు ఆలవాలమైన శుద్ద సాత్విక అభినయంగా. రూపొందించి లాన్ట్టంగా కళాసరన్వతి కంకితము చేసివారు,

652

అనాడు :- అనగా £0వ శతాబ్దపు ఆరంభంలో శిథిల ఆంధ సామాజ్యాల్లోని రూపుశీఖలను గోల్పోయి, కన్నీరు కారుస్తూ చూపరులకు తమదీనస్థితిని "అలియ'జేస్తున్న అమరశిల్ప కళాఖండాల వలే. మనళా(స్తీయ, సం్యపదాయ, జానపద నృత్యకళలు తమ (పాచీన వై భవాన్ని గోల్పోయి కాలగర్భంలో కలిసిపోసాగినవి,

శాత్రుముః సంప్రదాయము 'ెకిగిన నృత్టకళావేత్తలు, ఆనాటి సాంఘిక అర్థిక రాజకీయ పరిస్థితుల (వభావానికి తట్టుకో లేక నృత్యనరనృతి ఆరాధన నుండి విరమించి, సంఘానికి భయపడి మాకుమూలల తలదాచుకో (పారంభించినారు.

ఎన్నో అపూర్వ నృతస్ధములు కాలగర్భంలో కలిసి పోయినవి. అభినయశీతులు నృత్య పద్దతులు అంతరించి పోయినవి. ఆఖరికి మన ఆలయాల్లో. వెలసిన కేవతలు గూడా నృత్యాన్ని చూడ్డానికి నోచుకోని స్థితి యేర్చడింవి, అది మన నృత్యళళకు అంధకార యుగం,

నాడు : 19040 నుండి - ఆంధులకు శాస్రీయ నృత్యంలేదు. భరతనాట్యం తమిళులది = ఆం(ధులకు వున్నవి జానపద నృళా్ధిలుః కూచిపూడి భాగవతరితి జానపద నృత్ధం, అని మన పెద్దలకు వేదికల మండీ మాట్లాడడం ఒత ఫాషన్‌ అయ్యింది.

అచ్యుతప్ప, రఘునాధ నాయకుడు, విజయరాఘవ నాయకుడు, తంజావూరు నేలిన సమయంళో తమళనాడులో వార్మిిపోత్చావాంతో ఆశాలంలో రూపొంవిన కళలను మరచి పోయినారు.

రఘునాధుని దర్భారులో - ముద్దు చం దశేఖ =. ఆడిన లాస్య పేరిణిం గూర్చి మన'పెద్దలు యెరుగరు రామళ్యదాంబ కవిత గూర్చి, శతలేభిని, మధురవాణి కవితను (గంటకు మూరుపద్య్యాలను (ాసేకి) వారు చదువలేదు.. రూపవాణి, శశిరేఖ యిత్య్యాదుల నాటాన్టిల గూర్చివారు వినలేదు. అష్టభాషా (వీణ రంగాజమ్మ ఆమె యతగానాల గురించి అసలేయెకుగరు.

న!

రఘునాధుని దర్శారులో 80 రకములైన నొట్యములు చేసేవారు తనుగున _రృకీమణులు,

అదంతా తెలయని అమాయకులైన మనదేశంలో కళాపోవమ. కులనుకొ'నేవాడు. వచీ ఎరాని తెనుగు వుచ్భారణతో - శెమగుభాపా మాధుర్యం, నుడికారంలోని సొంపు, భావంలోని వికానం 'నెరుగని తమిళదేశ కళాకారులు “ళరతనాట్యమ'నే”పేరుతో కచ్చేరీలుచేస్తుంళు అదేవిద్య అని ఒకరితో ఒకరు పోటివడి పొగిజేవారు.

నోడు ; 1950 నుండి నుమారు "ండువేల నంవత్స'రాల (క్రిందట (శీస్తు (వభువన్నాటడ.

పళ 18 0 ౪6 1 ఇ (110 6 ఇ1016 ఇంగ6

806 10016 08౯ 0౪8 8001” అని ఆనక్య్యాన్ని కెలుగువాడు 'తెలిసికొన్నారు. తంజావూరు నాట్యం వలే అంధులకు ఒక విశిష్ట లాస్య నర్తనరీతి. (భరత నాట్యం) వుంటి. అటి పూర్వం విచ్వాంను రాండయిన న _రృకీమణులచే ఆలయాల్లో, ఆస్థానాల్లో చేయబడేవి, అనాట్యాన్నే శేళిక, కచ్చేరీ ఆట, దశళ్చారు నృత్యం, కర్నాటకం అని పిలిచేవారు. ఈ భరత నాట్యం, శూర్చునవున్న బొబ్బిలి సంస్థానం మొదలుకొని, విజయనగరం, పిఠాపురం, 'వెద్దాపురం, మొడల్సురు, వెంకటగిరి, కార్వేటినగరం, కాళవా న్ని, పుంగనూరు సంస్థానాల్లో ఆడేవారు. అంతేగాక బరంపురం మొదలుకొని, పుదుక్కోట వరకు తెనుగు నర్తనం (పచారమైంది. ఆ ఆటను చూస్తాము, తెనుగు పాటను వింటాము అని ెలిసి కొంటున్నారు.

కూచిపూడి. భాగవతరీతి శాస్రీయమైనదని. కళాలోకం "ళలిసికోగల్లింటి. ఆకళకు విశేష (వళుత్వ ఆదరణ లలించింటి. కాని అతి (పాచీనమైన ఆలయ ఆగమ న్నర్హనానికి అభినయకళకు లాస్య న_ర్తనానికి ఇంతవరకు యెట్టి ఆదరణ లభించక అవి ఆతి త్వరలో పూర్తిగా శాలగర్భంలో కలిసిపోయే (వమాదస్థితి 'యేర్చడింది,

కక

కూదిపూోడి నర్తనం పురుషులచే (వ్రద్య్శుంపబడిన నృత్యనాటక పద్ధతి నాట్య మేళ సంప్రదాయం.

ళావే _త్తలు (వదర్శించినది లాన్యము. ఆ లాన్ట్టము యింకా వెలుగులోనికి రాలేదు.

కాని ఒక్కూళు నంతోషించ దగిన విషయం, వూర్వం 'వెద్దలు నాట్ట్టం చూడ్డం పాపః అన్న్టితికిపోయి, అట్టివారే తమలిడ్డలకు నృత్యకళ 'నేర్పించుట ఒక సొంస్కృృతిక విశానంగా యొంచే స్థితికి

అప్పుడు (పసిద్ద నాట్యాచార్యులు వుండినా, నేర్చుకొనేవారు కరువె నారు.

న.

ఉవ్చుడు ; నొటగర్టిం నేర్చుకొనే శళాపిపాసులు ఎక్కువై నారు ఖాని కామం నం్యప్రదాయం “రెండు గురుముఖంగా యొరిగి ితణ నిచ్చే గురువులు కరువై నారు

(పభుత్వం యొన్నోరీతుల కూచిపూడి నృత్య కళాళివృద్దికి ఆర్బిక నవోం అంద జేస్తు న్నారు.

₹తిలొరి వుండి నోటోవరవా :; మన కళలు అభివృద్ధికి, (పజల్లో అభిరుచి కల్గించుటకు కళారాధకునిగా చాసేవను, కళాలోకం యెకిగిన దే.

ఈ చిన్ని ముచ్చటను (వాయుటకు వోకు అవకాళం కల్పించిన కళాభిమాని (శ్రీ మస్టాళి రఘురాం “కిన్నెర” కార్యదర్శిని కొనియాడక తప్పదు.

ఆంధప్రదేశ్‌ ఆస్థాన నాట్యాచార్య, భరత కళాప్రపూర్ణ డాః నటరాజ రావమత లిప్ట్‌ (వెసిడెంటు, ఆంధ్యపదేళ్‌ నృత్య అకాడమీ, క్‌క్‌

కల్‌ అట ఠి9 పాతికేళ్ళ తెలుగు సంస్క్యూతి లాదుద్దాలి రముూూత్‌

ఏ దేళ్ళపగతై నా ఆదేశ సంస్కృృతివైన అధారపడి ఉంటుంటి. సంస్కృతి, నాగరికత అనేపదాలు మన మామూలుగా వింటూనే ఉంటాము నాగరికత మానవుడ్ని తీర్చిదిద్దితే, నంస్కృృతి ' మనిషిని మంచి మార్గంలో వయనింప చేస్తుంది. భారతదేళ సంస్కృతి (పపలచ 'దేళాలలో అన్నిటికన్న మిన్న అయినది ఈ నాటికి వివేకానంద, రామనంద తీర్చ మొనిల్లై నవారి పవచనాలు (వపంచ దేశాలకు మార్గ దర్శకులుగా నిలిచాయి. అది మన నంవ్కృృతి (ప్రతిభకు నిదర్శనము.

ఆంధ ఫంస్కృతి అద్యాత్మిక చింకనవై వేగాకండ కాసీయ. కళానై పుణ్యాలలో గణన కెక్కింది, (వపంచదేశాలలోని తెలుగు వారంతా కలును కోపాుని (పయక్నించటం, కార్టరూపానికి తేసుకు రావట మన సున్క్బృతి చివ్నాం, ఈ పాతికేళ్ళలో మకం రెండవ తం మహాంకలు, మవోదేశమైర మలేపయావో జపుపుకొంటు న్నామంక, ఎంత్టపగతి ఫాళించామో పీదితమవుకుర్నది.

ఈ పాతిశేళ్ళలో మకం నంగిత నాటక నృత్య రంగాలలో ఎంతో (వగతి సాథించాము,

(పాచీన నంగీతానికి, ఇప్పటి నంగీతానికి చాలా భేదాలు (వచారంలోకి వచ్చాయి, శ తాగరాజస్వామి, (శ్రీ ముత్తు స్వామి దీవతార్‌, (క్రీ శ్యామాళా(స్త్రివారి కీర్తనలు (వస్తుత కాలంళో అపా రంగా అశేష. (ప్రజానీకాన్ని ఆనంద డోలళాడిస్తున్నాయి. ఉజై

న్‌ా

"రెండు (72) మేళకిర్తరాగాలకో చాలళాగం (వచారంలోకి వచ్చాయి. అం తేగాకుండా అపూర్వరాగాలు, అపూర్వళాళాలు కూడ (ప్రచారం లోకి వస్తున్నాయి. ఉదా (శ్రీముఖి, మేఘరంజని, రోహిణి మొద లైనవి. మరుగుపడ్డ (శ్రి అన్నమాచార్య కీర్తనలు ఈ పాతికేళ్ళలో (ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. తిరుమల తిరుపతి 'జేవస్థానం ద్వారా, ఆకాళ వాణి కేందం ద్వారా భక్తిరంజని, నంగితరూప కాలు తాళ వాద్య కచీరీల ద్వారా కీర్తనలు ఆం(ధదేశమంతా విస్తరించాయి,

లలిత నంగీతం కూడ సంగిత, నం్రచాయాన్ని తక్పకుండ అనుకరిస్తూ, భావభరితమైన లలితనం గీతంకూడ (పచారంలోకి వచ్చింది. భావకవులెందరో భావగితాన్ని (వచారంలోకి తీనుకువచ్చారు

జానవదశేయాలు పఠాడో (వజలలోనుంచి పుట్టాయి. (పజల నాలుకలే ఈ గేయాల్మగంధాలయాలు, ఇందులో లేన్మివ్యకియ అంటూలేదు ఈ జానపదశేయాలు మనిషి ఎలా (బతకాలో నూటి గాను, ఘాటుగాను చెప్పి మందలించి మార్గం చూపిస్తున్నాయి. జాన పద కళలోంచి ఈ సినిమూ పాటలు నృళ్యాలు, కళారూపాలుగా పుట్టాయి. ఇెరిగాయి. రూపుదిద్దుషొన్నాయి. ఈ రోజుకి పల్లెల్లో జాన పద గేయాలుకున్న (పాతినిద్యం దేనికీ లేదు.

ఈ పాతికేళ్ళలో రంగస్థల శ60201611 గా అంక అవా రంలో, దుష్తులలో రంగప్టల విధాగాలలో ఎంతో అభివృద్ది చెందింది.

వందనంవత్స రాలకు పూర్వం రంగస్థలం నిశ్హేవింపబజిన స్టలాలశే గాకుండ ఎక్కుడై నా ఎప్పుడైనా పనాబకమైనా వేయటానికి ఎన్నో సంస్థలు సిద్దంగా ఉండేఏ. వారు రంగస్థ గాన్ని పర్పరుచుకొనేవారు. ఒక ఎత్తెనస్థలం చూసి, మట్టిపోసి చానిమీద ఆకలు వ్శగ్తెలు పర్ప రుచు కొనేవారు. ఇక ఆవోర్యంలో తక్కువకాంతిలో కనపడుటకు గాను రుగుపూసి (అఆరదళం వేపి చాలమీద చెమ్మ ఆంటించేవారు,

ర్‌?

అవి కాగడాం వెబపరో తళతళ మెకుస్తుంళు ముఖకవళికలు కోంత దూరం వరకైనా కనపడేవి.

అప్పటి వాచకం ఆఖరునున్న (ేథకుడికిగూడ వినపడాలి. కాబట్టి (వన్తుతమున్న 2126లు లేవు గాబట్టి, పతి అమరాన్ని కొంత సాగదీపి, పచానికి వదానికి మధ్య కొంత వ్యవధి ఇచ్చి పద్యం పాడే వారు; పద్య్ధం చదువవలసి వచ్చినా అలాగే చెప్పేవారు.

కాని ఈనాడు ఎంతోమార్చు వచ్చింటి. అభినయంలోగాని, వాచకంళోగానిి వేషధారణలోగాని, ఎంతో ముందుకు వెళ్ళాము.

ఈనాడు సినీరంగంలో -నున్న (వముఖనటులు, రచయితలు, దర్శకులు, నిన్నటిదాకా ఎన్నో నాటకపదర్శనలిచ్చి, నాటకాలు రచించి, నోటకరంగంలో ఎంతో పేరు సభ్యాతులు నంపాదించి నారు. కానిఈరోజున వారు మాతృ్మసంస్థను విడిచిపెట్టి, సినిరంగానికి ఆంకితమై పోయారు. పొరుగు వారిలా మన నటులుగూడ మాత్మ సంస్థను మరిచిపోకుండా అప్పుడప్పుడు నాటకరంగానికి "సేవచేన్తున్నట్ల యికే, మన నాటకరంగం ఇక ముందుకూడా ఎంతో ముందుకు 'వెళుతుంటి.

ఈ పాతి కేళ్ళలో నృత్యరంగం కూడ ఎంతో అభివృద్ధి చెంటింటి, ఎక్టువగా స్త్రీలు, కాలికలు దీనిని అభ్యసిస్తున్నారు కొంతమంటి కూచి పూడినే వృత్తిగా వెట్టుకొని చానికి అంకితమయ్యా్య్యరు. ఈ కూచి పూడి ఈరోజున జాలీయ, అంతర్జాతీయ ఖాస్టాతినార్జించింటి. మన వారుగా అనేక బృందాలుగా 'దేళవిచేశాలలో (పదర్శనలిస్తున్నారు. -బీరిస్‌లో (92150 లో జరిగిన నృతో్యోత్సవములో దీనికి మొట్ట మొదటిగా అంతర్జాతీయ ఖాస్టతి వచ్చింది. ఈ రోజున ఆంధదేళశంలో ఎన్నో నృత్య సంస్థలు, అకాడమీలు ఆవిర్భవించాయి. ఈమద్యనే ఆంధ (పళుత్వము “ఆస్థాన నాటా్యచార్యులు పదవిని నృష్ట్రంచి

వ

చానికి నటరాజ రామకృవ్లను నియమించి నృత్ధకళకు ఎంతో గార వాన్ని (వపసావించింది.

ఈ పాతికేళ్ళలో తెలుగు దేశంలో ఎన్నో జాత్స్చాహిక నమా జాలు పర్చడి, నృత్య సంగీత, నాటకాల కళల అభివృద్ధికి ఎంతో సేవ చేస్తున్నాయి. ఈ జొత్సాహిక సమాజాలు ముఖ్యంగా (గామ్మపజలు, యువకులు, విద్యార్దులు, ఉదోగ్టగస్థులు, స్థాపించి ఎంతోశేవ చేస్తు న్నారు. వారికి తగిన ఆర్థిక స్థోమత 'లేళపోయినా, సరియైన వనరులు రంగస్థలాలు లేకపోయినా. పదోవిధంగా వాటిని భర్తిచేసుకొంటూ ఎన్నో పోటీలలో పాల్గొంటూ బహుమతులు గెల్బుకోవటమే గాకుండా మననంస్కృతిని, (పాచీనకళలని నిలబెట్టటానికి నడుంకట్టి, కళాసేవకే అంకితమవు తున్నారు.

ఈ పాతిశేళ్ళలో వచ్చిన మార్పులలో (పధానమైనటి, అన్ని విశ్వవిద్యాలయాలలో ఈ కళలకొరకై పశ్యేక శాఖలు పర్పాటు చేయటం, ఎన్నో నంగీత, నృత్య కళాశాలలు స్థాపించటం పేర్కొన దగినఖిం

అంధ్మపదేశ్‌ (పభుత్వముగూడ, ఈ మన సంస్కృతివార్రి ప్రికై ఎక్నో కార్య కమాలు చేపట్టింది. ఈమధ్యనే మన (ప్రభుత్వము ఎ, పి. నంగితనాటక అకాడమిని, నంగిత అకాడమి, నాటక అకాడమి నృత్య అకాడమీ అవి మూడు భాగాలుగా విభజించి ఒకొక్క అకా డమికి సంవత్సరానికి నాలుగు లతలు (గాంటు మంజూరు చేసింది సాంస్కృతిక వనరవవోర శాఖకు (పత్యేక డైరెక్టరేట్‌ ను అంతన్జాతియ "తెలుగు సంస్థ ఏర్పాటు చేసాయి. అంశేగాకుండ మన తలుగు వాళ్ళ పండుగ, ఉగాది పండుగ రోజున సాంస్కృతిక ఉత్సవాలు జరుపడం అనే ఆనవాయితిని (వవేళ వెట్టి, (ప్రతిసంవత్సరము ఈ పండు గని వైభవంగా జరుపు కొంటున్నాము.

వ్‌

(వవంచంలోని కెలుగువారందరిని ఒకచోట చేర్చాలనే నంక ల్పంతో ఒకరి భావాలు ఓ౬కరు శల్ఫుకోచాలనే ఉద్దేశ్వంతో 1075లో నొటి ముఖ్ధమం్యతి శీ వెంగళరావు, నాటి విద్యాశాఖామం(తి శీ మండలి వెంకట కృష్ణారావు గారి నాయకత్వంలో మొదటి "తెలుగు మవోనభలు హె దాచాద్‌లో జరుపుకొన్నాము. వాటివల్ల ఏ వ దేశంలో ఎంతమంది 'ెలుగువారున్నారు ఎవరికి ఎంతనవోయమన., (ప్రభుత్వము ఏవిధంగా చెయాన్టలనే విషయాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి,

వివిధ దేశాలలోని 'తెలుగు వారందరిని ఒకే 'వేదికవె తీసుకు రావాలనే దృడసంకల్పంతో మళ్ళీ మనం ముఖ్యమంత శీ |, టంగు టూరి అంజయ్య, సాంస్కృతిక ఇాభామంతి శీ వొట్టం శ్రీరామ మూర్తి గారి నాయకత్వంలో రెండవ (వపంచ తెలుగు మహాసభలు మలేషియాలో 1961 లోవై భవనంగా జరుపుకొన్నాము,

మన తెలుగు వెలుగులు (పపంచ 'జేళాలలో 'వెదజల్లాలం"ే (వపంచంలోని "ెలుగు వారంతా పకంళావాలంకే కనీనం, (వతి నంవ త్సరం ఒక దేళ పొరుగురాష్ట్రి, ెలుగు వారు, మరియొక దేశానికి రాష్ట్రానికి వెళ్ళి ఒకరి భావాలు ఒకరుచెస్పళొంటూ ఒకరికొకరు తోడుగా ఉండాలి. మన (వభుత్వము సంవత్సరాని కొకసారన్నా (వతిదేశానికి కళాకారుల బృందాలను పంపుతూ. ఆయాచేశాలలోని “లుగు వారిలో ఉత్సాహం "శేకెత్తించాలి.

ఈ పాతికేళ్ళలో మనసాంస్కృతిక రంగంలో సాథించిన | పగ తిని రోదసిలో (వపంచదేశాలు సాభించిన ఘనవిజయాలకన్న ఎన్నో "రెట్లు మ్‌న్న అని చెప్పవచ్చును.

(రెండవ "తెలుగు మవహేానళల సందర్భంగా మలేషియాలో 18-4-1981న పర్చాటు కేసిన గోష్టిలో (పసంగించిన వాస్టిసం).

సాంస్కృతిక రంగం -568 పూర్వం-తర్వాత 0౫; లీ నరదోచారి

సౌంస్కృతికరంగం- 19568 పూర్వమ., ఆ తర్వాత అన్న శీర్షి కను ఇవ్వడంలో ఈ నిర్వాహకుల ఉగద్దేళ్య్ళ మేమిటో స్పష్టమవుతూనే ఉన్నది. _ 1050లో ఆంధ్యపదేక్‌ పర్పడింది గనుక ఆ తర్వాత సాంస్కృతిక రంగాన్ని ఉపోత్సహించడానికి (పభుత్వం పలుచర్య్ధలు తీసుకునే ఆవకాళం ఉందిగనుక అకారణంగా సాంస్కృతిక వికాసానికి విశషావకాళాలు ఉంటాయి గనుక తులనాత్మక అధ్యయనం కోనం వినత రాష్ట్ర్రావతరణకు మ.0దు ఆ తర్వాత అన్న వర్గీకరణ సమం జనమైనదిగానే తోన్నుంటి ఎక్కడో ఒక కాలవియతి చేసుకొని ఇటు వంటి అధ్యయనం చూపడం తప్పనినరి అవుతుుథ్‌ అందుకు (పధాన చార్మితక ఘట్టాన్ని ఎంపిక చేనుకోవడం ఐబఐపాు జనామోదంగానూ ఉంటుంది. ఈ శీర్షిక బాగానేఉన్నని. కనుకకాని మన దేళంలో సాహిత్య సాంస్కృతిక రంగాలు పనాడూ రాజకీయ ఎల్లలను గుర్తించలేదు. వాటికీ పిమితమై ఉండిపోలేదు. భారతదేశమంతా ళాజకీయంగా పకచ్చ[తాలివత్య (కింద లేనినాడుకూడా సాహితీ సంస్కృతుల పరంగా చేళశమంతా ఏక ఖండంగా నిలిచింటి ఒక రామాయణం వెలసినో, ఒక మహాభారతం వెలసినా రాజా్ట్టల ఎల్లిలతో నిమిత్తం లేకుండా ఆసేతు హిమాచలం వాటిని ఒక విధమైన (శధ్ధాళక్తులతో పరించడం జరిగింది. అలాగే రాజకీయపుకుల్లిలను అభిగమించి

61

భా_త్రరాహికులు తిరుమల, రామేశ్వరాది పుణ్య కేశాల యాత లకు రావడం, దడిణాదివారు, కాశీ, బదరికా్యశమ సందర్శనానికి పోవడం నిరాటకంగా సాగింది. అలాగే నంగిత, నాట్యకళా (పద రృనలుకూడా రాజకీయపు కెల్లి లను నీటిమీవీరాతలుగా మా'ర్చీశాయి. ఇదేమాట ఇలుగు భాషా (పాంతానికి కూడా వర్తిస్తుంది. శెలుగు దేశం కొంత నిజాం పాలనలో, కొంత ఉమ్మడి మ దాసు రాష్ట్రంలో రాజకీయం గా విడిపోయిఉన్న రోజులలోకూడా తెలుగు సాహిత్యం, "ఇెలుగు నాటకరంగం శెలుగు సినిమారంగం ఈ విభజనకు పనాడూ కట్టుబడి ఉండలేదు. ఇలంగాణా కవులు, రచయితలు మదాను నుండి వెలువడే వ్యతికలలో, సర్శారు, రాయలసీమ (పాంళాలలో జరిగే సాహిత్య సమ్మేళనాలలో ఎంత (పాముఖ్యాన్ని నంపాటించ గలిగారో ఇతర (పొంళాల కవులు రచయితలు ఈ (పాంతంలో పారక (వేమకాభిమానాన్ని అంతగానూ పోందగలిగారు. ఇక నాటక నమాజాల విషయం చెప్పవలసివ_స్తే రాయలసీమ, సర్కారు (పాంతాలనుండి వృత్తి నాటక నమాజాలవారు ఇలంగాణా (పాంఠతానికి వచ్చి విజయవంతంగా (వదర్శన వరంపరలు నిర్వ హించారు. ఈ శతాబ్దపు మొదటి దళకంలోనే సురభివారు వరంగల్‌ సికిందరాబాద్‌. పట్టణాలలో ఎన్నో (వదర్శనలిచ్చి [పశంసలనందు కున్నారు. 1019లో బళ్ళారి రాఘవకూడా హైదరాబాద్‌ వచ్చి ఒధెల్లో నాటక (పదర్శనలిచ్చారు. ఈ నాటకంలో పాదరాబాద్‌ వాస్తవ్యులైన వారీందనాధ్‌ చటోపాధ్యాయ జెన్టెమోనా ప్మాత ధరించారు. ఆ విధంగా ఉభయ (పాంతాల కళాకారుల పరన్పర నవాకారం కూడా ఉంటి, ఆ తర్వాత మై లవరం నమాజంవార్హు స్థానం, బందా, గోవిందరాజుల సువ్చారావు వంటి ఇటీవలి తరాల వారికి బాగా తెలిసిన (పమ ఖ కళాకారులందరూ ఈ (పాంతంలో (వదర్శనలిచ్చినవాకే. సి. నాగభూషణం “ర కృకన్నీరు నాటకం 6ష

చాదాపు పతి చిన్నా, వెద్దా పట్టణం లోనూ (వదర్శింపబీ ఉంటుంది. తెలంగాణా (పాంతంలో పవీధినాటకం, యకతగానం, బిందు భాగవతం వంటి జానపద (ప్మకియలు, ధర్మపురి వంటి అగ్రహార (గొౌమాలలో సుస్థిర (పాతివవికవై నడుస్తున్న జత్య్యాహిక నాటక సమాజాలు ఉన్నప్పటికీ చెప్పుకోదగిన వృత్తి నాటక నమాజం పది వృద్ధి చెందలేదు. అందువల్ల ఈ (పాంత నాటకసమాజాలు నర్కారు, రాయలసీమ (ప్రాంతాలకు వెళ్ళి (వదర్శనలివ్వడానికి ఆస్టార మే లేదు.

ఆంధ నాటక కళాపరివత్తు ఏర్పడిన తర్వాశ ఉభయ (పాంతా లలోకూడా సామాజిక ఇతివృత్తాలుగల నాటకాల (పదర్శవకు, జొళ్చాహిక సమాజాల అభివృద్ధికి అవకాశాలు మెరుగై కొత్త రచ యితలు, (వయోగకర్తలు నటీనటులు " ెద్దసంఖ్ధలో రంగంలోకి వచ్చినప్పటికీ పారాణిక పద్యాల నాటకాల (పాధానస్టం పమ్మాతం తగ్గలేదు. (పజా నాట్యమండలివారు సామాజిక ఇతివృత్తాలుగల నాటకాలను (వాయించి చక్కగా (ప్రదర్శించి నాటకరంగంలో ఒక ఊపు "తెచ్చినప్పటికీ కొద్దికాలంలోనే వారి నాటకాలు నిషేధానికి గురికావడంతో పద్యాల నాట కాలు, కిరాయినటులకు మరింత ఆధరణ ెరిగింప.

"లుగు నాటకకళప జమీందారులు కొందరినండ్తి కింత్త (పోత్సావాం లభించినటూట వా _స్తవమే అయినప్పటికీ నాటక్షర్వగం మను*డ:ప జనసామొనస్థమిచ్చిన (వోత్సావామే ముఖ్య ఇఛారణమని చెప్పళ తప్పదు. ఆమాటకొ స్తే ఒళ నాటకరంగ మే కాదు అన్నిర కాల రూపకళలను (పోత్సహీంచి, అవి ఎ౨తకించివోకుండా నిలబెటుఇంన్నది (వలే. ఇటువంటి కళలలో పీథకాట గాలు, యవగానాలు, తోలు బొమ్మలాటలు, కీ; బొమ్ములాటలు, పగటి వేషాలు, బిందు భాగవ తాలు బ్యురకధలు ఒగ్గు థలు, జముకుల కథలు మొవలై నవాటిని పేర్కొనవచ్చు. _ వీ5ని ఏ _పభుత్వాలు, _జమ్మీ-డాకీబు పోషించజీదు.

త్‌

(వజలే పోషించారు. (శ్రీ ఎ ఆర్‌. కృష్ణగారు చెప్పినట్టు అనాడు ఒక్కొ కులంవారికి వినోదాన్నివ్వడానికి (పళ్యకమైన బృందా లుండేవి. వ్మిపవినోదులు, వై ండ్లు-వీర శె వులు, జంగం కథకులు, గొల్లి భాగవతులు, పిచ్చకుంట్ల వారు, కొటి కావలా వారు, కూల సిందులు మొదలై నవారు వీరు తమ కళను (పచ్య్యాంశినరకు పోమకు లుగా ఉన్న కులాలవారినుండి మాాతమే ఎంతో కొంత ధనమో, ధాన్య మో పుచ్చుకొని జీవనం గడుపుతూంజేవారు. పీర (వదర్శనలు చూచి ఇతర కులాలవారు వినోదం పొందితే పొందవచ్చు. కాని వీరు మాతం ఇతర కులాలవారిని ఆ్మశయిం చేవారు కాదు. దీన్నే తిరగేసి చెబితే ఒక్కో కళా (వ్యకియను. పోషించే బాధ్యతను సమాజంలోని ఒక్కో కులంవారు చేపట్టారని అనవచ్చు. ఇలా చేపట్టినవారుకూడా "వెద్ద ధనవంళులు కాకపోవచ్చు. ఆ కళాకారులకు పెద్దగా (వతిఫలం ఏమీ ముట్ట'జెప్పలేక పోవచ్చు. కాలి ఉన్నంతలో కొంత ఇవ్వడం వీరికి తృప్తినీ, ఇచ్చినంత ఎంతో కొంత పుచ్చుకోవడం వారికి సంతృప్తినీ కలిగిఫ్తూ ఉం డేవ్‌,

రాష్ట్రావతరం తర్వాత కొన్నాళ్ళకు రాష్ట్ర పభుత్వం ఈ కళ్ళావ్యకియలను (పోత్సహిుచడారికి ఒక సుగీక నాటళ అకాడెమీని పర్చాటుచేపింని. ఈ అకాడెకు రాష్ట్ర్రంలోఉన్న కళాశారులందరి పరిచయశామగిని 'సేకరిం రి ఒక (గంఖొన్ని (వచురించినది నిధుల కొరత వల్లనో మళశేకా.ణంవల్లనో మారుమూల (పాంళాలలో ఉన్న కళాప్యకియల పునరుస్టరణకు, అభివృద్ధికి అకాడెమీ "పెద్దగా పమీచేయ ేళపోయింటిగాని, ఒకటి రె.డుశార్లు జానపద (ష్మకియల మహోత్స వాలు నిర్వహించి మరుగునపడిన అనేకకళాష్మకియలను వెల.గులోకి "తేవడానికి ముఖ్యంగా వీద్యావంశులైై న నగరవాసులదృష్టిలోకి "'తేవ డానికి దోవూదం. చేసింది. ఆతర్వాత అవక్షిగల వ్యక్తులు కొందరు స్వయంకృషితో ఈ కళారూపాలను ఇతర్మపాంతాల వారికి పిచయం

న!

చేయగలిగారు. మ రాష్ట్రంలోని తోలుబొమ్ముల కళాకారులకు అంత ర్చాతీయ స్థాయిలో "పేకుశేవడానికి ఇటువంటి (పయత్నాలే తోడ్పడి నాయి. డప్పుకార్ట్థంలో నైైతం. ఎంత అద్భుతలయ విన్యాసానికి ఆస్కారళ ఉన్నదో ఇలాటి ఉత్సవంలోనే వెల్లడై౦ది. ఐతే కారణా లేమైనా ఎక్షాడెమీ ఈ కళాష్యకియల అభివృద్ధికి, వాస ప్తికి ఏమీచేయ లేకపోయింది,

ఆం(ధ్మపదేళ్‌ ర్యాష్టావతరణ తర్వాత విద్యావంతులందరికీ వౌదరాకాద్‌ (పధానకేం్యదంకావడం, అక్కడ సినిమా వర్మిశమ అఖి వృద్ధి చెందేఅవకాశాలుకూడా కొంత పర్పడటంతో కొత్తజాత్చాహిక నాటకనమాజాలు రాజధాని నగరంలో ఎన్నో అవళరించాయి. అందరికీ పౌదరాబాద్‌లో నాటకరంగంలో చెప్పుకోదగిన కృషిచేస్తున్న ఇండి యన్‌ నేవనల్‌ థియేటర్‌ వంటి నంస్థలు, తమ కారస్థకలపాలకు కొత్త ఊపునివ్వడం, భారతీయ నాట్యనంఘంశాఖ ఏర్పడటం, రవీం దభారతి ఆవతరించడం. నాటకళికణనంస్థ, రిపర్టరీలు ఏర్పడటంతో ఈ బొత్స హిక సమాజాల కార్యకలాపాలు ఒక (క్రమపద్ధతిలో సాగడానికి వీలు కలిగింవి. రాష్ట్రంలోని ఇతర (ప్రధాన సాంక్కృతిక "కేంచాలలో కూడా మొవటినుండి కృషిచేస్తున్న జొత్సాహివ సమాజాలు బలపడి నోయి ఈ సమొజాలవల్లి నాటకరంగంలో కొ త్తఉత్శావాం వ్రైతనస్టం వచ్చినా, దీరివల్ల వాంఛనీయంకాని పరిశామంకూడా ఒకటి వచ్చింటి. అచేమిటింయే ఉచితంగా నాటకాలు చూసే అలవాటు వచ్చింది.

కౌత్స్చాహిక సమాజాలవారికి (ేమకులను సమకూర్చు కోవ డమే సమన్య. డబ్బిచ్చి నాటకం చూడే (ేకకులను సమకూర్చుకో వడం సాధ్యం కానీపని, వచ్చి కూర్చొని కారగ్ధాకమం చూ_స్టేచాలు అదీ మెవార్చానీ చేసినట్టు అనుకునే పరిస్థితి, దీని (వశ్యష [వళావం పౌరా ణిక నాటకాలమీవ కూడా పడింది. కిరాయి నటులతో నాటకాలు 'వేయించేవారు, రాష్ట్రావతరణ తర్వాత కొ న్నేళ్ళవరకు రాజధాని

కక్‌

నగరంలో బాగెడబ్బు సంపావించుకున్నారు. రాజకీయంగో వారికీ గిరాకీతగ్గి (ప్రదర్శనలు పూర్తిగా మానుకున్నారు. మంచి నాటకాలను (వేవకులకు చూపాలని తాప్యతయంతోఉన్న కొందరు (పయో క్తలు కూడా ఈపరిణాతముంవల్ల 'జెబ్బ తిన్నారు. నవరననటనమాఖ్య చారు చేపట్టిన మాలపల్లి జీవనాటక (ప్రదర్శనలను ఉదావారణగా పేర్కొన వచ్చు, రూపాయి టిక్కట్టువెట్టినో చాన్నికూడా మిగిల్బుకుని ఉచి తంగా లోపలికి దూరడాని'శే (టవేతకులు (వయత్నించడం విచారకరం, ఇలాటి థొ _త్త్మపయోగాలను (పోత్సహించడానికి అకాడమీ ఏమీ చేయలేని నిన్సవోయస్థితిలో ఉండి పోవడం మరీవిచారకరం. (శ్రీళాట్టం (శ్రీఠరామమూూర్తిగారు సాంస్కృతిక వ్యవహారాల మంటతిగొవచ్చిన తర్వాత అకాడెమీలకు కొత్తఊపిరి నివ్వడానికి నంగితనాటక అకాజెమీని విభజించి సంగిళానికి, నోట్యానికి, నాట కానికి వేర్వేరు అకాడెమీలను వఏర్చాటుచేసి. ఆయారంగాలలో నిష్పా తులై నవారిని వాటికి అథినేతలుగా నియమించి నిధులకేటాయింపును కూడ "వెంచారు ఈ చర్యలవల్ల సాంన్కృిక రంగంలో నిజంగానే కొత్తచై తన్యం వచ్చింది. అయికే ఈ కొత్త అళాడెమీలు నిర్మ్శాణాత్మ కంగా. ఎంత మేరకు కృపి చేయగలుగుతా యన్నటి కాలమే 'కేల్చుతుంటి. ఒక విషయం మొతం సత్యం, జమీందారులు, (ప్రభుత్వము కళలకు అందించగల (పోళ్ళాహం పఏనొడ్లైనా పరిమితంగానే ఉన్నవి. ఆలాగే ఉంటుందీ, ఈనాడు ఇన్ని జూనవద కళారూసాలు వాటివాటి పరిధులలో చెక్కుచెదరకుండా నిలబడి ఉండగలిగాయంళే అది ప్మపభు త్వమూ, జమీంచారులందించిన చేయూత వల్లకాదు, కేవలం (పజలు పోషించి కాపాడుకోవడం వల్లనే నాట్యఅకాడెమీ అధర్టిములు తీ నటరాజ రామకృష్ణ గారు ఇటీవల నిజామాబాద్‌ జీల్లాలో యాద్భ చ్చికలో చిందుభాగవతుల (వదర్శనచూచి ముగ్దుల్తై ఆ (వదర్శనను కక

రవీం(దభారతి రంగస్థలం మీద పర్పాటుచేయించారం"ళే ఆకళా (పకి యలు పండితపామరులు ఉభయులును రంజింప జేయగలస్టితిలో ఉన్నా యని స్పష్టమవుతున్నది. అలాటి కళారూ పాలు కాలగర్భంలో కలిసి పోకుండా ఉన్నాయంట మన(గామీణ నమాజం స్యయంపోషక స్థితిలో ఉండటమే కారణం, మన (గొమాలళోపూర్వం వర్గ సామ రన్య సమాజం ఉండేవి, ఆది ఏ కళను, కళాకారుడిని, చేతి వృద్తివా రిని నశించిపోనివ్వకుండా కాపాడుకుంటూ వచ్చింది. ఆ వర్గసామరన్య సమాజాన్ని తొలగించకుండా ఇవాళ వర్షపోరాట సమాజాన్ని నిర్మించుకొనే (వయత్నంలో ఉన్నాము. తత్ఫలితంగా కళలపట్లః క ళాకారులపట్లు నమాజం అనుమానంగా చూపుతూవచ్చిన ఆదరణ లభించకపోయే పరిస్థితులు ఉత్పన్నమై నాయి. ఈ పరిస్థితులలోను మనసాంస్కృృతిక సంపదను ఎలా నిలబెట్టుకుంటాయోమరి. 67

న్‌ ల్ని సాంస్కృతిక [పణాళిక - భూవింక జాల 0గ7టో లక్యీనారాయణ రు

(వకృ్ళతితో మానవుడు అనాదిగా సాగిన్తూ వచ్చిన పోరా టంలో తనదంటూ ఒళ (వళ్యేకమైన (వకృతిని-_-ఒక భావ్యపపం ఛాన్ని నృష్టించుకొన్నాడు. అనేక రీతుల్లో ఆభావ (వపంచాన్ని అభివృద్ధికి తీసుకొనివచ్చాడు. తరతరాలుగా, (వజావారసత్వంగా వచ్చిన ఆ అభివ్యక్తి నముచాయాన్ని మనం సంన్కృతి అంటూ, ఈనాడు, ఒక నిర్ణ త పరథిలో పిల్చుకొంటున్నోము,

తన అనుభూతిని కళాతకంగా అభివ్య కృపరచిన అనావి మానవుడు తన ఎదుట ఒక అభివ్యక్తి (పణాళిక అన్నదాన్ని ఉంచుకో లేడు. ఒక (వణాళికమేరకు ఏ కళా విభాగాన్ని అభివృద్దిపరచ లేదు. ఉదృతమైన భావావేశంలో వికసించే సాంన్కృతిక రూపం వ్మపణాళి కకు లొంగేవ కాదు.

(పతి కళలో ఒక అంతర్‌ లయ యుందేమో. (వతి భావంలో ఒక నియమముంఠి. (పక్తీ అభివృద్ధికి ఒక నం్యపదాయం పఏర్నడుతుం€* ఇవన్నీ కలసి కాల్యకమంలో ఆయా కళారూపాల నిర్యాణ (వణా ళికలవుళాయి,

సాంన్కృతిక రూవు నృష్టిలో కర్త. వ్యాదయం (వణాళివకు లొంగకపోవడం నిజమే కాని ఒక కళానిదుడు అంవంచే సాంస్కృతిక రూవం, అతని జాతియావత్తుకు వారనత్వంగా మిగుల్తుంది. అతడి జా&

68

చర్మితలో గీటురాయిగా మిగులుతుంది. మానవుని చర్విత అంశే మానవుని సాంస్కృతిక వారనత్వమే. అందుచేత ఆ వారనళ్వాన్ని పరిరమించుకోవడం (పతివానికి విద్యుక్త ధర్మంగా మిగులుతుంది. అఖివ్య క్తికి (వణాళిక అవనరం లేదు కాని దాని వరిరడణకు మాతం ఒక నిర్ప్‌ _వణాళిక అత్యవసరమవుతుంది. అందులోనుః అధునిక యాం,తిక నాగరికతతో కొట్టుకుపోళూ తన ఉనికినే (వళ్నించుకొనే ఓపికగూడ పోగొట్ట.కొంటున్న మానవునికి ఈ వార నత్వ పరిరమణ ఒక (వధాన బాధ్యతగా నిలుస్తుంటి. చానికి కావలసిన నిర్దిష్ట వణాళికను పర్పరచుకోవలసిన అవనరం కూడ ఎక్కువవుతుంది.

కళా పోమణలోను పరిరతణలోనుగూడ ఒక (వజాస్వామ్య యుగం అవలంకించింటి. పూర్వం శాజుళలో ఆర జులో కళలని పోపించే చారు. వికాళపద్ధతులని నమీఊంచేవారు. నవ్యతలని నిస్రేశించేవారు, సంస్కారవంతులైన [పజల ఆదరించే (వభువుల అభిరుచిగా పరివర్తనం వెందేవీ. కాని ఆస్టితిపోయి కళలు పధానంగా పజలమీదనే ఆధారపజే రోజులు వచ్చాక, కళాత్మక (వజాస్వామ్యం పర్పడ్డాక, ఒక చిక్కు (వళ్న (పజాస్వామ్యు (పభుళ్వాలములదు నిలిచింది. భిన్న వన్గాల (పజల అలిరుచిని గారవిమ్తూ, భళావికాళంలో (వథుత్వం అనుసరించ గలిగే (వణాళిక ఏమిటి అన్నది. వారసత్వాన్ని ఒక దైవ పీరంగా భావించి, పూజించి (గుడ్డిగా పునఃశ్ళరణ చేమ్తూ పోయే (ప్రజలు ఒక వైపు వున్నారు. వారసత్వంలోని కొన్ని (వధాన లోపాలు దృష్టిలో ఉంచుకొని, మొత్తం వారనళ్వాన్ని కాలరాయాలని (వయత్నించే వితండులు మరొకపక్క నున్నారు. మద్ది మౌగ్గాన్ని అనుసరి స్తే, నియతమైన నవ్యతమొన దక్కుతుఃదనుకోడానికి ఆస్టారము లేకుండా భావ టిక్చూచి మరోవె పు చూపిస్తున్నటి. ఇదొక విచ్మితమైన సంటి గ్ధత విడిగా ఒక (ప్రత్యేకమైన నిర్ణయాన్ని తీసుకొనే వాక్కు ఈ వ్యవస్థకుంది. అంచేత సర్వైన గమ్యము పర్పడడు.

69

సరిగ్గా ఇలాంటి వాళావరణంలోనే భారతదేశంలోని అకాడమీలు పర్పడ్డాయి. నెహూ వాయాములో 'వెద్దలందరూ కలిసి, చర్చలు, తీర్మానాల ఫలితంగా, కళాభివ్యక్తి స్వేచ్చకు ఎలాంటి భంగము రానీయకుండ సాంస్కృతిక చైతన్యానికి 'వేన్నీళ కు చన్నీళ్ళు తోడ్చాటుగా మ్మాతమే పరివి తీసుకొని అకాడమీలు భిన్న రాష్ట్రాల్లో రూపు పోసుకొన్నాయి.. వీలయినంత వరకు (పోత్చాహ కారద్ట కమాలకు మా[తమే ఇవి అఆటపట్టుల్తె నిలిచి నప్పటికి వీటిమీద అభాండాల పరంపరకు మా్మాతము లోటురాలేదు. చానికికారణం, వీటి అవతరణ లో నేనున్న అగమ్యు నందిగ్దత*

సాఎన్కృతిక వికాశంలో మన (పభుత్వం శేపట్టగలిగిన [వణాళిక ఏదైనా ఒకటుందా? అన్న(పళ్న అమాత్ధవర్యులు శీ వాట్టం (శ్రీ రాంమూలర్తి గారి వలరక ఒళదశాబ్దకాలం నుంచి "తెలుగునాట విస్తరించింది. చాదాపు దశాబ్దపు (కిందకే ఆయన మూలంగా ఒకరివ్య్యూ కమిటిగూడ వర్పడ్డవి, కమిటి నివేదిక గూడ చాలపఏండ్హ (కిందశు వచ్చింది. ర్యాష్ట్రం అంతటా పర్యటిస్తూ సాంస్కృతిక రంగంలో లబ్బపతిష్ట కలిగిన వాళ్ళను, అనేకులను సంవవిక్తూ, వారిచ్చిన అభ్మిపాయాల మూలంకా తెలుగునాట ఇతోధిక సాంస్కృతిక వికాళశంకోనం నూచనలు పొందువరుస్తూ ఈ నివేవిక వెలువడింది. ఐతేమళ్ళీ (శ్రీ బాట్టం గారు సాంస్కృతిక వ్యవహో రా౭శాఖను చేపస్తువరకు ఈ నివేదిక ఏమూలపడి వున్నదో ఎనరికీఆలీదు. ఆయన వచ్చాకనే నివేదిక సూచనలలో (ప్రధానంగా నున్న సాంస్కృతిక వ్యవవోరాల డై రెక్టశేట్‌ను, జిల్లాస్థాయి సంఘాలను పర్పరచటం జరిగింది, శాని దురదృష్టం, సంస్కృృతిక వ్యవవోరాలు అంటి పెట్టుకొని సాంస్కృతిక విళాశ కార్ధ్మకమాలను “సాంన్కృతిక వ్యవవో రాలు” గా మిగిచ్చి వేస్తున్నాయి. సాంస్కృతిక వారసత్వ పరిరదణ విషయంలోనైనా ఒక (వణాళికను నిన్హేసించుకో

70

లేకపోయాయి.. అచ్చమైన తెలుగు నుడికారాలికి, గుడికట్టిన పోతన "పేరిట ఒక సంస్మరణ మందిరము నెలకొల్పాలంళే. తెలుగు "నేలను, తెలుగు సాం్యవచాయాన్ని విడిచి పెట్టి, ఆస్టేలియా చాకా ఆకాశయానం చేసాయి ఈ వ్యవవోరాలు. ఇక (పణాళికను రూపు టిద్దటానికి అఖండి (ప్రపంచాన్ని అవలోకం చేస్తేప్ప, నరైన అవగావాన రాదుమరి.

మనక్కావలసిన సాంస్కృతిక (వణాళిక ఇదీఅంటూ నిర్వ చించుకోటానికి (పధానమైన అడ్డంకి (పభుత్వ విధానంలోను, శాఖ విభజనలోను, అబ్య్యూరా ళసిలోను ఉంది. ఉదా: సాంస్కృతిక రంగంలోనికి చేర్చదగ్గ అనేక అంశాలు ఈ నాటికి భిన్నశాఖలలో చెల్లాచెద్నురె ఉన్నాయి.

ఒక శాఖ దృక్పధానికి, మరొక శాఖ దృకృధానికి పొంతనే కుదరని నంఘటనలు కోకొల్లలు, పూర్వం 'దేవాలయం ఒక సాంస్కృతిక మంవరం సమర్ధ సాంస్కృతిక విలాశానికి అది నిలయం. కాని ఈనాడు దేవాలయాలశాఖ, ఆదాయవ్యయ శాఖకం ళు భిన్నమైనదేమీకాదు అక్కడి ఆచారదురాచావాల నురించి అప్పుడప్పుడు చలో క్తులు, అసె.ల్లీలో వినపడొచ్చునే మోగాని, అక్కడ ఉండదగిన సాంస్కృతిక కార్యకలాపాల గురించి ఆలోచనలు మాతం వినవడవు కనీను దేవాలయాల శాఖకు, సాంస్కృతిక ఇాఖకుమధ్య ఒక సమ్వూయ పరి వేచకుడు. గూ కలేడు అలాంటప్పుడు ఏ జొత్సాహిక నాటక నంఘాలకో అయ్యవార్డ్శ అకాడమీలకో సాంస్కృతికశాఖ పరిమితమైన దమకోడంలో త ప్పేముంచి? ఈనాడు చేతికళలను సాంస్కృతిక వారసత్వంలో ఒక భాగంగా గుర్తంచడమే మానివేస్తున్నాము చాన్ని ప పార్మిశామిక వ్యాపారాలకో ముడి "పెద్తున్నాము. వాటికి సంబంబించిన విన్తకంణ కారస్థ్యకమాలను

(ల!

రూపొందించే టప్పుడు కనీసపకంగా వై నో సాంస్కృతిక శాఖను సం(ప్రవించాల్సిన అవసర మే లేదనుకొంటున్నాము,

ఇలాంటి. విషయాలు, ఈనాటి (పథుత్వ విధానాలలో కోకొల్లలు. విషయం త చెల్లాచెద్యుర్తె, ఉన్నప్పటికి, వీటిమధ్య ఒక సమన్వయమైనా శేుండా పోయినప్పుడు, బూర్చిర్యాకసిలో తమతమ అధికారాల పరిదులపట్లు (న్పుహే ఎక్కువై. అనుబంధ ఇాఖలలో పరిశీలనై నా, జరుపుదాము. ఉదార దృష్టీ కరువై నప్పుడు, అనుబంచాంశము అన్నిటిని ఒక (తాటికి "ఆ న్తేతప్ప, అర్థవంతమైన విస్తరణ ఇార్ధకమము అనులు జరపలేమన్న దృక్పద మేలేనప్పుడు ఇక సాంస్కృతిక (పశాళిక రించి అలోచించి (వయోజన మేమున్నది.

సాంస్కృతిక వొారనత్వ పరికమణ (వజాసామ్య (పభుత్వం యొక్క (వధాన బాధ్యత. చానికి ఒక నిర్దిష్ట (వగాళిక అత్యవసరము. అందుకు ముఖ్యంగా కావలసింది సాంస్కృతిక అంశాలన్నింటిని, ఒక్కూశాఖ (కింికి చేర్చడం. అందుకు అనుకూల స్టి3ని కలిగించె సొమర్ధర్థం లేనప్పుడు. కనీస వముగా వాటిమధ్య రాష్ట్రిస్థాయిలో అభీకాక నహితమైన ఒకసమన్వయ కమిటినై నా వభుశ్వు ఏర్పాటు చేయాల్సిన అవనరం అప్పుడే, సా౭ష్కృతిక _వళాళికను నిక్వచించు కోడాక ఒక భూమిక అమరుతుువి ఆరూమిక పర్పడ్డాకనే. ఎంతమంటి నిపుణులు కలిసి ఏమికూచించినా వాటికి ఒక (పయోజ కత్య్వం సిద్ధించేవి.

0

శాస్త్రీయ సంగీతం నాడూ-- నేడూ లోకా (వటీణ డా మంచాళ ఉగన్నాధరావ్ర మార్పు సృష్టీలో చ్రైతన్య్యానికి నిదర్శనం, విద్యలై గేనేమి, వీజ్ఞూనం అయిళలేనేమిటి, చిన్నా పెద్దా, ఇదీ అదీ, అనే "డా లేకుండా పిపీరికాది (బవ్మాపరస్టంతమూ చకాచర నృష్టియందు కదలిక లేని, నూర్పులు రాని, వస్తువుగాని, విషయముగానీ లేదనీ ఆధ్యాతిగ్టిక శొస్రువేత్తలూ, (దష్టలూ. చెబుతున్నారు. ఈ విషయమున నితస్ధ .జీవితానుభవములోకూడా తెలుస్తూనే వుంటుంది.

ఈ శతాబ్దపు తొలి రోజులలో నాట్యము, నృత్యము, అభినయము అనే వాటికి ఉపాంగముగా వుంటూ వచ్చిన కన్లాటక సంగీతము. ఒక రకముగా నాట్యళా(న్త్రములో విడిపోయి స్వతంత్ర (పతివత్తి?ి సంపావించు కోడానికి గట్టిపయత్నము. చేస్తూమెల్సిగా 'దీవాలయ (ప్రాంగణములు, ఛజనకూటములలోకి, వలనపోయి, అంత వరకు శృంగారరసాన్ని ఆళయించివుక్న తనకు భ క్తిరసావలంబనమును సంతరించుకొని, అత్యంత శోభాయమానముగా మార్పుతెందినథి నిజానికి యీమార్చు రావడానికి ఒక వంద సంవత్చరముల (క్రితమే విత్తనములు వడినా, అవి మొక్కలుగా "మొలిచి మవోనృణూలుగా రూపోందడానికి కొంతకాలము పట్టినది.

వెనుకటికి గుంటూరు. వాన్తవ్యునలైన శాస్త్రుజ్జులొకరు పొళ్చ్ళాత్య దేశములలో అణిశాన్హ్ర సంబదమైన ఉపనాగసముయిన్తూ,

7]

యాధాలాపముగా గోంగూర గొప్పదనోన్ని కూడా విరించేశారట, ఆలాగే ఆనుకుంటాళశేమోనని భయపడుతూవున్నా నిజమనేది నిజమే కనుక చెబుతున్నాను. తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యులు ఇపుడు మనకు ిలిసిన వాన్టేయశారులు, సంగీత శా్రుప్లులందరలో (వ్యవధము లనుకోక తప్పదు. అన్నమాభారున్ధడి వృద్ధాప్యంలో పురందర విరల చాసులు ఆయనను కలుసు కున్నారు. అప్పటిలో మానవులకి భక్తిజ్టాన వ్వైరాగ్యములు బోఖించి. మానసిక జాన్నత్యాన్ని "ంపొందించి, ఆత్మశాంతిని చేకూశ్ళ్చే ఆ పాత-మధురమైన సు ష్‌శ్రలలో ఆలోచనామృతముల్రే న కవిళారితులను కూడా జోడించి, ఇవాపర ఆారకమగు సంగీతవిదగ్టిను తమముందు తరములవారికి అటించేందుకు సరిమైన మార్గములు పమిటని ఆఅ మవోనుభావులిద్దరూ కలిసి ఆలోచించి వుండాలి, అందుకే పురందర చాసులవారు విద్యబోధనా వద్ధతుల చ్వారా (ప్రచారము చేయగా, ాగిశీకులమీద నంకీర్తనో భాండాగారాన్ని అన్నమాచారుగ్టలవారు 'వెలయించారు అంళేకాదు సంకీర్తన రచనో విధానములను కూడా నిర్ణయించి అన్నమయ్య లతణ (గంఖాన్ని కూడా పొందుపరచారు. వీరు పర్పరచిన లథణములే నేటికినీ శరోధారర్టముగా ద&ణాపథమున వెలసిన వాగేయ శారులందరూ. పాటిస్తూ వచ్చారు. పురందరచదానులవారి నంగీత బోధనా పద్ధతులనూ యిరేవిధముగొ అప్పటినుంచి యిప్పటి వరకూ వాడుకలో నున్నదని అనుభజ్ఞులై న వెద్దలవలన వింటున్నాము, నంగితము అముష్మికమైన విద్య, దీనిని ఐహికానంచానికి కూడా ఉపయోగించు కోవడమనేది అనాదినుంచీ జరుగుతూ నేవుంటి. భామయెలాగై తే వైయ్య్యాకరణుల నిర్ణయములమధ్య పరిష్కరింపబడి పద్య గద్యాత్మకములై న కావ్య, నాటక, అభంకారావీ శౌతు (గ్రంథముల రూపములలో ఒక ఉన్నత పథమునందు నిలబడుతూ వుంటుందో అలాగే నుగ్‌తము కూడా రాగతాళ రచనా 'నిబంధనలతితో ళ్‌

కట్టుబడీ శాన్రురూపమున వుంటూంటుంది. వార్చికరణమునకు నంబంధములేని భాషకూడా అనంతముగానుండి (వజలకు అర్థమవుతూ ఆనందమును కలిగిస్తుంటి. అలాగే సంకీతముకూడా! గనుక యీ ఆనందమును వపదికాలముల పాటువుంచి, ముందుతరముల వారికి అంటథించ వలెనంకు కొన్ని నియమములలో బృహర్విద్యలను న్యత బద్ధమున నుంచవలసి వుంటుంటి. అది ఎటువంటిదనగా విడివిడిగా కుప్పలుగాపోసిన పూవులను అందముగా కనువింద్రై నటువంటి దండలు (గుచ్చి వుంచడము. వంటిదే ఈవిమయములనే చెబుళూ మ్ముతు లొకరు, “మల్లెలు, మొల్లలు, వికజాజులు, గులాలీలు, యూమాట మనకూ ెలునునుగానీ, అవిగేయకూపమున ఆందముగా అమర్శి చూవగభిగినవాడు కవి అవుకున్నాడు, మనము సామానుర్టలుగొనే వుండిపోతున్నా” మని, ఇవి నంగీితమునకు యెలా వర్తిస్తున్నదని అంకే నర్వ లయ గమక వరికాదులను "చెలిని పొడిచే అది కృతి, కీర్తన మొదలగు రచనా విశేమమవుతున్నవి. ఇవి ఆలియనివారు చెవికింపగు వరునలలో తోచిన విధముగా పొడుకొన్నచో అటి జానపద నంగితమవుతుంది గనుక, ఒక స్థాయికి, ఉన్నత (ేణికి "రగవలెనను కొన్నచో విద్యలు వాటి వాటికిగల కట్టుబాట్లనుల్లంఘించక మనము అభ్యపించి సాధించినచో ఒక అలౌకికమైన ఆనందము, సంతృప్తి కలుగుతాయని అనడములో సందేవాములేదు.

ఈ శతాబ్దపు (పారంభమున నంగితము భజనకూటములు, దేవా లయమంటవములూ.. వెతుకుతూ. వచ్చినదని అవకున్నాముకదా ! దినికి కారణము రాజస్థానములలోను, ధనవంతుల యిళడ్లలోను మాతము (వదర్శింపబడుతూనుండే యీా నాట్య(పదర్శనములు కావచ్చు. ఆ నాట్య పదర్శ్థనములలో నర్తకులు, నర్తకురాం్యడు, వారి అశితులు, అభిమానులు (వధానులుగావుండి, ఆమ.హ్మీక సాధనమైన సంగీశమును అతిసామాన్యమూ, 'లౌకికమూ, నీచళ్ళంగార పరిమితంగా

75

చేసివేన్తూ వుండడము వలన అధార్టిత్మిక ఛింతనోపరులు, వండితులూ అయిన మహానుభావులు కొందరు నొట్యవిద్యనుండి నంగితమను వేరుచేసి, భక్తిరస పూరితములగు రచనలను స్వతం_తముగ” (వదర్శించు కొను అవకాశములను పెంపొందింప 'జేసినారు. అంతియేకాద చదు వనూ వాయనేర్వనివారగు (స్త్రీ? బాలనృ్ఫద్ధులకునూ, సామాన్యజను లకునూ నిత్యజీవితమునందు. తెలుస కొన్సీ తమనడవడికను నరిదిద్లు కొనుటకు పనికివచ్చెడి వంచి మాటలను "గేయములుగా. పాడుకొని" విని ఆనంటించెడి అవకాళమును కూడాకల్పించిరని అనుకోవచ్చును.

పంధొమ్మివివందల యిరవై (పాంతమ. లవరకునూ ఆలయ (పాంగణములలో మ్మాతమే సంగిత కచేరిలు జరుగుచుండజడివి తరు వాత (కమమ.గా ఒక (పత్యేక ముదిరములో కచేరీలు జరుగుతూ (పశ్యేశావ్వోనితులూ, (పవేళరుసుము చెల్లించినవారికి మా్యతవే? విను టకు వీలుగావుండుట మొదలగు పరిణామములువచ్చినవి. సుమారు యాభై సంవత్సరములనుంచీ కొంతమంటి సభ్యులుగల నంఘములు 'యేర్చడి, వారివారి సంస్కార విజ్ఞానస్థాయికి తగిన వారిని మొాతమే కచేరీలు శేయుటకు పిలుచుట జరుగుచున్నవి.

ఈ పాతికేళ్ళలో, కుల మత జాళారదులు, లింగ ఖీచాది తక్కువబుద్ధ్దులూ కూడా చోటుచేసుకొని, ఈ మవోవిద్యను సరియగు విధమున పోషించెడి (పళువులే కరువై పోయిరి ₹లిసినా. శలియక పోయినా రుసుం ఇెల్ళించగల (పతివారికినీ యీ సంగితక చేరీలు స్వంతమై పోయినవి. ఎవరి గానమునకు ఎక్కువమంది కరళాళధ్వనులు చేయు చున్నారో వారికి మాశమే ఇట్టి 'నభలకు పిలుపులు వచ్చుటయు, "గౌరవమర్యాదలు జరుగుటయనే ఘనకార్యములు (పారంళమైనవి* నిజమునకు గాయకుడుగానీ కవినానీ, చి్యితకారుడుగానీ, శిల్పిగానీ ఛమతమ భావొన్నత్యమును కెళలముతో (ప్రదర్శించి యిట్టి విద్యల

76

'యందుగల్‌ మవా"త్తరమగు = తఈనందమును. [ప్రజలకు = 'తెలువవలసీ యుండగా దానికి భిన్నముగా సామానన్ధి జనులయందుగల సామాన్యతను మరింత 'వెంపొందించుటకు (వయత్నించుచున్నారు “గాంఢీమవోత్ముడు ఉన్నత కులజులతో మీసంప్కారమును తక్కువ కులములవారికి శెలియ జెప్పి, వారిని వుద్ధరించి, మీవంటిజన్నతుల.గా తీర్చివిద్దవలపినదని చెప్పగా, ఉన్నతకులజు-౦దరునూ తమతమ నంస్కా "రములను వదలి సంస్కారహీనులతో కలిసిపోవుచున్నారని,. ఒక మహానుభావుడు తనఉపన్యాసమునందు చెప్పుకొని బాధపడుచున్నాడుః అశ్లు మానసిక (పవృత్తులయందలి మంచిని _వెంచవలసిన కళాకారులు తమ ధర్మమును మరచి వెడ్డనే "వెంచుచున్నా.కమోనని భయము వేస్తోంథి. ఒకప్పుడు భారతీయవంస్కృతిని (వపంచానికికంతటికీ పంచి యిచ్చిన య్రదేళముయిప్పుడు జౌర్భల్భుపూరితములు, నంస్మార విహీనములు అయిన వా మోవోలకుఖలిగా తన గొప్పదనాన్నే జార విడుచుకొంటున్న దేమోనని అనుకోవలసి వస్తున్నవి. తామునమ్మిన జీవిత పరమౌారములను ఎంతో చిన్న చిన్న మాటలలో చెప్పిన మహానుభావుల రచనలు మన కన్నోవున్నాయి* చెప్పినటి చేపిచూపిన వాసేయకారులెందరో మన 'జేళమున జనిగంచేరు" క్టూనమునగాని, శీలమునందుగానీ, విద్యలయందూ"నీ వారి అత్యున్నత స్థానానికి కనుచూపు మేరలలోకూడా చేరడానికి శ _క్రిలేనిమనము కనీ "సము త్యాగరాజూలి (దష్టలై న వాశేయకారుల రచనలు పాడుకొని తరించడానికి [పయత్నించకుండా మనకొంచెపు బుద్ధులను మనమే ఆచరించుకుంటూ స్వంతరచనలు చేసుకొని పాడ.కోవడమేమిటి "| అని మాలాంటి వాళ్ళమంళకే చాలామంటికి కోవమువస్తుంది. దీని అర్ధం [కొ _త్తరాకూడదు, పాతమాతమే వుండాలని కాదు, కానీ (కో త్తలో (కొత్తదనము వుండితీరాలి,పాతలోని మంచిపాడవకూడదని మా అభ్మిపాయము.. చెప్పినది చేయగలరిశ క్రి వున్నవారు చెబిశే ళ్‌77

అంరరూబీంటారు. 'నిఖి ఛాల నుఖమా ళానునీ సన్నీఠీ సుఖమా అనే కీర్తన పాడుళూ. యివ్వవలసినదానిలో పాతికరూపాయలు తక్కు.విచ్చేరు, అవియి స్తేనేగాని అనుపల్ల విపాడనని నూచించేవారికి' మంచి చెడ్డలు 'తెకియ జేసే అర్హత యెటులవుంటుంది * ఈ కీర్తన చెప్పిన తార్థగరాజస్వామి జీవితమంతా నిథిజోలికి పోకుండా “ఉంఛ వృత్తి అనే గెౌరవనోమంగల అడుక్కు తినడమనే! పనిచేసి కాలము వెళ్ళబుచ్చారు. తండి వ్యసనాలకు బాన్నిసై, పిల్లలను వాటిజోలికి పోవద్దంచే (కమశివణ'నేవి వారిశెలాగ వస్తుందో వేశే చెప్పాలా ! వేటి కాల పరిణామములో యొవరికీ భబోధవడని రాగములు గంటల కొద్దీ పాడడమూ, నం్యపదాయములను వీలైనంత వరకూ తృణీకరించడము, తమకు శెలిసీెలియని విధముగా అతుకుల లొంతలుగా తయారుచేసుకొన్న స్వీయ రచనలు వినిపించుకోవడముః గానము ననునరించి రావలనిన (పక శ్రావాయిద్య్యములకు దాసులుగా తాము తయారయి చిందులు (తొక్కుడము, పాశ్ళాత్యవైై "దేశిక రీతులు చొప్పించి, అత్యున్నతములై న మనపద్ధతులను పాడుచేసు కోవడమనునటు వంటివి జరుగుతూనే వున్నాయి. ఎందుకు యిలాగ జరుగుతున్నాది! అంశ (వజలు కావాలంటున్నారు అనీ కూడా అనడమూ వింటున్నాము. పూటికీ కోటికీ ఒక్కడు (పదర్శునమ.లిచ్చే ఉన్నతస్థాయి కళాకారుడవుతాడు. కదా! అట్టివాణే సామాను డైపోకే యింక కళయొక్క గొప్పదనము పముంటుంటి, కళాశారుని (వతిభ ఏముంటుంది? గనుక విద్యావంతులు తమపాటవాన్ని సభికులను ఉన్నతస్థాయికి తీనుకువెళ్ళగలిగినదిగా రూపొందిచడ మనేది ఆవసరమని మాలాంటివాళ్ళము అనుకుంటాము. ఇప్పటికే యెన్నో మవోవిద్యలు మనదేశంలో నామరూసములు. లేకుండా పోయాయి. [ప్రపంచ సంగీత పద్ధతులలో ఉన్నతస్థాయిలో వున్న మననంగీతము కూడా మనతరువాతి తరములవారికి మననంగిత ళ్‌

మీలాగ వుండేదని తెలియజెప్పే అవళాళముండ దేమోశని తోచు చున్నటి. ఇది ఒక్క కన్లాటక నంగీత విషయముకాదు. చేశమున గల అన్నివిద్యలకీ ఇటువంటి దురవస్టే వడుతోంది. విద్యాబోధనలో ఒక విధముగా వుం జేవి ముఖ్యముగా చిన్న పిల్లలకు సుమతీళతకమ్ము 'దాళరథీ శతకము, కృష్ట శతకము, వేమన పద్యుములు మొదలైనవి చెబుళూ వుండేవారు. చిన్నవయసులో కంఠస్థ్రము చేసిన యీపద్యముల యర్థము అప్పుడు తెలియకపోయినా కొంత జ్ఞైనము. వెరగిన తరువాత మానసిక పరిణామములు (పాఠరంళమై జీవితములో అనేక సమయములలో తాము వల్లిలిచిన చీన్ననాటి పద్యములు మనసులో మెదిలి కొంతవరళేనా తమనిళతాము ఆమదమపులో వుంచుకో గలిగేవారు. ఇఏి నిత్యజీవితములో ఒక తరము వారికి అందరికీ అనుభవములో వుండే విషయమే. ఇప్పటి పిల్లలను మనవి ద్యాలయములలో మనభామకి, మనసంస్కృృతికి పమీసంబధములేని అంగ్ల పద్యములను, కథలినుచెప్పి తల్లిదం(డులయెడ, 'వెద్దల్భయెడ విద్యలయెొడ, సంప్కృతులయెడ గౌరవము చూపవలెనను భావమే లేనివిధముగా తీక్చిశిద్దు కొనుచున్నాము. ఇట్టి విద్యాబోధశల వలన కలిగెడి పరిణామములును కనబడుచునే యున్నవి ఏచదాస్టలయములు, వీద్యార్థులు, కొట్లాటలు, అల్లరులు, యింకా యింకా యిన్నన్నో మనము చూక్తూనేవున్నాము. ఉదయము లేచీనదిమొదలు నీచ శృంగారాన్ని ఆతినులభముగా తెలిసే విధముగా సాహిత్య్ధములు గలిగి రకరకముల అల్లరిచిల్లిరి భావములను (వకోపింవ జేసే సంగీతపు వకునలలో వినడము, వినిపించడమూ. ఒకనొగరికత ఐపోయినది. రకరకముల ఆహారములు శరీరముమీద వివిధ పరిణొమములు ఎలా కలిగిస్తూ వుంటాయో, భయానకములు, జుగుప్పాకరములు ఇన దృశాస్టలను, చిితాలను చూడడము వల్ల మానసికాలైన ఉదేక ఇర్ధ

ములు మీవీధముగొ మవని తికమః పేడుతూ వుంటాయో, అలాగే మంచిమాటలు, చెడ్డమాటలు వినేటప్పుడు చటివేటప్పుడు మనము ఎటు వంటి ఉ దేకములకు లోనవుళూవుంటా మో, అదేవిధముగా మంచినంగీి తము వినడమువల్ల మానసికముగా కలిగే సుఖశాంతులకు, చెడ్డ సంగీ తమువలన మననులో కలిగే ఉదేకములకు సంబంధముంటుందని మా లాంటి వాళ్ళము అం'శే యెవరై నా యిప్పటి వాళ్ళు ఒప్పుకుంటారా?

ఇటువంకి. విషయముల్తు పాళ్ళాత్య శాస్త్రవేత్తలు పరిశోధ నలుచేస, నిర్ణ యములను పంచ భామ అఆంగ్లమున (వాసిమన చేళోనికి పంపితేగాని మనం జప్పుకుంటామా! ఇలోగ అనుకుశేు వినే వాళ్ళు వుండా లేగాని మాలాంటివాళ్ళకి లతాతొంఛై చెప్పుకో వాలే అనిపిస్తుంది! ఏం చేస్తాం.

శ్రర

పద్య నాటకములు

_-నోలిలేలర “తకొతవన్నా” వి, యన్‌. యన్‌, లొస్ర్ర ఆంధ నొటకచర్మిత 1880 సంవత్సరము నుండి కొత్తమలుపు తిరిగింది ధార్వాడ కంపెనీవారు ఆంధ దేశంలో నాటకాలు (వదక్శించారు. ఆనమయంలోనే రాజమండిలో కందుకూరి వీరేళ లింగంగారు “వర్ధవవోర ధర్మబోఖిని “బవా శ్రివివావాం' (వవాననా లను రచించి (వదర్శింవ జేశారు. బహుశా యిదేతొలి రూపక (వదర్శ నలు అని చెప్పవచ్చును. అంశే ధార్వాడ కంవెనీవారి నాటక (వదర్శనాలు, అంతవరకువున్న ఆరుబయలు రంగస్థలంమారి, మూడు

వైపుల మూసిన రంగస్థలంకు నాంథపలికింటి.

1886 లో ధర్మవరం రామకృష్ణ మాచార్రుల చారు. పద్య గదస్టములతో “చి తనళీయము" (సారు. అంచ అంతకుముందు పదస్టనొటకములు (పదర్శింప లేదని చెప్పవచ్చును. 1889 తదాటి అనేకమంది స్కుపసిద్ద కవులు పుఠాణేతిహోసములలో యితివృ_త్తము లను తీసుకొని గద్యపద్యాత్మక మైన నాటకాలు (వాయసాగారు*

తొలిదశలో కేవలం తంబురళ్ళతితో మేళవించి, నంగిళావికి తక్కువ (పాధాన్యాన్ని యిచ్చి భావస్వోరకంగా పద్భపఠనం (పారంభ మైనదని చెృవచ్చును. చాచాపు 1910 సం (పాంశానికి వో ర్కోనియం నవీయంతో పద్యపరనం (పారంభమై 1920 సంవత్స శానికల్లా సంగీతం (పధానమైనదని చెప్పవచ్చును. అనగా" భావగర్భిత

81

పఠనా[కమంమారి, పదం సంకితానికి బానిస అయింవి. అభినయకీ మొదలైన (పధాన నాటక (వయోగాంగలను తోసిరాజని నంగీళం రాజ్టమేల సాగింది.

1924 నం బందరులో చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళా(స్త్రి, వి.టి. వి, రాఘవ చార్యులు, కాళీకృష్ణ చారుస్టల నటపితామవా హరి పసాద కావు గార్డ సమవంలో పద్ధపరనా (గ్రమంమీద జరిగిన నట సారన్వత సభలో వాదోపవాదాలు జరిగినవి. ఆనసదస్సులో భమిడిపాటి కామేశ్వరరావు గారుకూడ పాల్గొని, నాటకవద్య పరనమ. మీద తమ అభిప్రాయాలను వెల్లడించటం. 'వెద్దలు వారితో యేకీభవించడం జరిగింది కాని ఫలితం ళూన్యం పద్యంతోటి నంగిత కదను తొక్కడం తగ్గకపోగా [ప్రళయ తాండవం చేయడం మొదలై నది. అయిళే యీదశలో కూడా న్యుపపిద్ధ నటులు కొందరు భావయు కంగా పద్యాలను చటివినవారు లేకపోలేదు. కాని రాను రాను సంగితం (వధానమై, వద్యుపరనా (కమం థిగజూరిపోయినథి ఇందువట్లి నాటక (వదర్శనలు, సంగీత కచేరీలుగా మారి పద్యనాట కాలంశే సొామాజీకులకు 'యేహ్యభావం ఫుట్టింది. యీకాలంలోనే నాటక నమా జాలు చిన్నాభిన్నమై, నటులు కండటాక్ట ర్లచేతిలో కీలుబొమ్మ లయాగ్టిరు. ర్‌ గురు కృష్ణులు, ఉగురు అర్జునులు, శేటి నాటక (రర్శనల) (పారంభ్‌ మయా్య్థయి.

భారశదేళ స్వాతంత్యం తమపరి గద్టనాటకములు విరివిగా రచింపబడి (ప్రదర్శించడం మొదలై నవి యినే ఆధులిక నాటకములు. పాళ్ళాత్య నాటకరంగ (వభావంతో ఆధునిక నాటక రచనా వ౨లుల లోను. (వవర్శనా రితులలోన? విపరీతమైన మార్పులు వచ్చినవి. కాని పద్యనాటక (వదర్శవలు అధ్యాన్న స్థితికివచ్చి, పట్ట శాలలో (పదర ఛనొలకు అవకాళం కోల్పోయి (మంగా పల్లెలకు (పాకివవి.

82

యిథీ పద్భనాటక తీణదళ---మరల పదస్టనాటకాలను ఉద్ధరించ వలసిన బాధ్యత నటులమీద, సామాజికుల మీడా వున్నది.

యే కామలోలేని (పక్రియ తెలుగు నాటకములలో పద్యం= యివి అపూర్యం ఆంధులకు గర్వకారణం నాటకం విందుభోజనమెై కే, నాటకంలోని నద్య్యాలు - పిండివంటలు - అంశే పద్యనాటకాలు పిండివంటలతో కూడుకున్న విందు భోజనంలాంటి దన్నమాట - పదాస్థలంళు వృత్తాలు సీసాలు, ఉవజాతులు - యివి యతి పాసలు, గణనియమాలు కలిగి ళబ్బసాభాగ్యాన్ని కలిగి వీనులవిందు. చేస్తాయి. నటులు భావానుగుణ. గ శబ్బపాటవంతో, న్వరమధుగిమతో చటివితే చెవికి, మనస్సుకు, మెదడుకు శబ్దసొందర్యంతో మనోరంజకాల్లై వ్యృాదయానంచాన్ని కలిగిస్తాయి నాటకంలోని పదాళ్టిలు. కేవలం గాత సౌలభ్యం కలిగి విద్యాగంధం లేని నటనామ 'భేయులలేతుల్లో పడి పద్టనాట కాలు చరమస్థాయికి వచ్చినవి.

పదగ్టి నాట కాలకు పూరస్ధిపు జొన్నత్యాన్ని కలిగించాలం చు, విద్యావంతుల్లై నవారు. రంగంలోకి రావాలి. చక్కటి 'దే?ికులు మ.౦దుకువచ్చి, విద్యావంతులు, స్పుర్మ్యడూపులు, గాాతసౌలభ్యం కలిగిన యువకులకు (కమపద్ధతిలో శిమణ యివ్వాలి. యీ శిదణకు నట విద్యాలయాలను స్టాపించాలి నంస్కృత కావాలను, సంగితంలో కనీ, వర్శములవరకు యోగాభ్యానము, భరతుని నాట్యశా(న్త్రుములో నాటక (పయోగానికి సంబంథించిన భాగాలను, పదర్ధపఠనా(కమం, గద్యుపదగ్టి వరనా నమ్మేళనం మొదల్రైనవి పా*ర్యాంశాలలో చేర్చి వట విద్యాలయాలలో శిమణ యివ్వాలి. యూకార్య్య క మం శ్వరగా రూపాంపించి మరల పద్య నాటకాలకు "గౌరవ్యపతిష్టలు గలుగ జేయాల్చిన వాధ్యత ఆంధ సోదరుల తతణ

83

కొత్సాహిక సంస్థలు వాటి-సంస్థలు

(త్రీ బి కె, రార్యాన్లమూ లి

ఈనాడు సంస్కృతిక రంగం సజీవంగా ఉండి ఉంశే దానికి ఇారణం, బొత్సాహిక సమాజాలు చేస్తున్నక ఖ్రమి అంశ ఎవరూ అభ్యంతరం. చెప్పరు. జౌత్సాహిక సమాజాలు అనే "వీరులోనే ఉళ్ళాహం, వారిలోనున్న (వతిభను లేక ఇతరులలోని (పతిళను (వ్రదర్శించుకోటం అనే అర్థం చెప్పుకోవచ్చు. లలితకళలు ఎన్ని ఉన్నాయో అన్నిరకాల బొత్సాహిక నమాజాలు ఉన్నాయి. అంకే గాకుండా వాటిలోని ముఖ్యంగా లెండురకాల.గా విభజించవచ్చు. ఒకటి వారి (పతిభను (వదర్శించేవి. "రెండోరకం అట్లాంటి వారిని (పోత్సహించి వార్మిపదర్శనలు పశ్చాటు చేసేవి. కొన్నిచోట్ల ఈ 30డు కలగాపులగంగా కలిసిపోయినవిగా వున్నవి పసమాజమైనా పదికాలాలపాటు సజీవంగా ఉన్నది అంశ్షే, ఆసమాజంలో ఒకరోః ఇద్దరో ముఖ్యమైన వ్యక్తులు ఆనమాజాల ఆదళ్శాలకోసమై అంకిత మైనవాళ్ళు ఉండివుంటారు. చారితోబాటు ఇతర సభ్యులు సవాక రించి పోత్సాహపరి స్తే ఆసమాజం అభివృద్ధిలోకి వస్తుంటి. అట్టా గాకుండా సమాజంలో కష్టాల్లో నున్నప్పుడు మూలపురుముల'నే నిరుళ్ళావా పరచి అది వృద్దిలోనున్నప్పుడు మేమె మె.గాళ్ళమని ముందుకువచ్చె తత్వంగా గల నభలుంశే వాళ్ళవల్లి కీడే జరుగు తుంటి గాని మేలు జరగదు. జాళ్ళాహిక నమాజాలు ముఖ్యంగా సంగీత, నృత్య, నాటకకళలను, సాహిత్య రంగంలోను సినిమా

రి

రౌంగంలోను చిత లేఖనంలోను కృషిజేసేవిగా వున్నాయి. ఒళరకంలో కృషిచేసే కొళ్ళ్చాహిక నలఘ సమస్యలు ఇంకొక రంగంలో వనిళేసే నంఘ సమన్యలకు వాల వ్టతా్శానం ఉంటి.

నాటక (ష్మకియ సామూహిక (వ్యకియ.. ఓక నాటకం (వరగ్శించాలంశే పటిమంటి సవాకరి_స్తేనే గాని నాటకం తయారవదు, కాని సాహిత్యం తీసుకొంశే వైయక్తికంగా తనరచనలు సాగించే చాన్ని పవీమళటికి సాహిత్య[పసంగాలు ద్వారాను, (వచురణల ద్వారాను. వెలుగులో! రావచ్చు. శెండోవిషయం ఈ (ప్రదర్శనా (వ్మకియిలలో క్నషిచేసే వ్య క్తుంయొక్క కృపి. భావితరాలవారికి అందించడం చాలకష్టం, అదే సాహిత్యంగాని, చ్మితకళగాని అయితే వారు వారి కృపి, కాగితం మీదనో కేనవాన్‌ మీదనో తీసుకురావచ్చు గాబట్టి దాన్ని పరిర&ీంచి ముందుళారాల వారికి అంధించడం 'శేలికం ఈ రూపళళల్లో కృషిచే సేవాళ్ళు వారికి మధస్నుతోపాటు, శరీరంతో గూడ (శమచేయ్యా లి కాబట్టి వయస్సులో జూవదగ్గ (ప్రతిభ వృద్ధాప్యంలో చూపించలేరు. కాకపోతే యువకులకు వొద్దిగా మార్గదర్శక నూ తాలని 'శెలియ చెప్పగలుగుతారు. సాహిత్యం, చిితకళలై. మానపసిక్టశమే ఎక్కువ గాబట్టి, వయస్స్నులోలాటి, కళ పరిణత పొందుతుంది. వారిక్ళషి భావీతరాలవారికి రచనల ద్వారాగాని, చిళాల ద్వారాగాని, తెలుసుకొని, చారికళలని అభివృద్ధి చేసుకొనే అవకాశం ఉంది రూపక కళ విషయంలో ముఖతవాః 'తెలునకొనే అవకాశమే ఎక్కువవుంటుంది.

రూవక కళల్లో అయితే సామూహిక కృషి ఉంటుంద్‌ కాబట్టి ఆ నమూవాంలోని వ్యక్తులందరూ సమాజాభివృద్ధికి శీవచేయగల.గు కారు. సాహిళత్యావి విషయాల్లో వ్య కితానొక్కూజే కృషిచేయ గల్లుతాడు ఐ₹ే ఆండురంగాలలోను నంస్థలు స్థాపించడం, సామాజిక

థ్‌

అభివృద్ధికొసం 5 మీచేయడం జరుగుతున్నవి గాబట్టి. ఈ శేడాకొంత వరకు తగ్గడానికి అవకాళం ఉంది అంళేగాకుండా సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అభివృద్ది చెంటిన కారణంగా రూపకళలుగూడ జాక్క్రుమెంటరిద్వారా పరిర&తించి భావితరాలవారికి అ-వించ గలుగుతున్నాయి.

కౌళ్సాహిక సమాజాలు (పాఠరంథంలో ఎదుర్కొనే ముఖ మైన సమస్యలలో అర్భికం, (పాచుర్యం, వీటికి సంబందించినటి, (వచారం వ స్తేగాని చారి (వ్మకియకు ఆదరణ అభించదు. ఆదరణ అఖిస్తేగాని ఆర్భికంగా బలపడదు.. ఐతే ఆర్భిక స్థోమత ఉంటుంది గాని (వచారంలోకి సీసుకురావడం కదరదు. ఐశే (పారంబదళలో జౌత్చాహిపలఒ ఎన్నోళ్యాగౌలు. చేసితమ. _పతిళనుచూపి మెప్పు పొంది వారి కళకి ఆదరణ పొందగలుగుతారు.

లలితకళలలో మ.ఖ్య్యంగా ఉ| దేకం ఆవేశంలో కూడుకున్నవి పఏమా[తం ఆటుపోట్లు వచ్చినా ఓర్పును కోలోోయి. తమపాటు పడుతున్న కళే విఘాతం ెచ్చుకొంటారు. ఈ కారణంగానే ఈనాడు ఎన్నో సమాజాలలో (కమ+మణ, లోపించి పురుటిలో నే సంఓ కొడ్డ్తున్నవి. అందుకే ముఖ్యంగా సమాజసభ్యులు ఎంతో ఓర్పును, [కమశివణని లలవర్భుకొని (సవ ర్తిస్తే సమాజాలు పవకా”లపాటు ఉండగలుగుతాయి, ధరలు 'వెరిగిపోతున్న ఈ రోజుల్లో పోటీ పెరిగిపోయిన ఈ రోజుల్లో (వతిభఉన్న (పతి సమాజాలు లేదా వక్తి పూర్తిగా స్వయం కృషికోనే వారి (ప్రతిభను (పదర్శించు కోవాలనుకోటం అళార్థళవుతుంది. క్ఫృపిని గుర్తించి (పభుత్వం సమయానికి చేయూత నివ్వలేకపోతే తను తన ధర్మంలో వీప్ణవమె అవుగుంది. సపోయం పొందిన నమాజాలు గూడ వారి వాధ్యతాయు కృంగా (వభథుత్వం అందించిన నవోయాన్నే స్మకమంగా వినియోగించుకొని ఉపయోగం పొంచాల్చి ఉంటు౦6ి,

ర్‌6

గత పాతక సువక్సరాలకో జొత్సాహిక సమొజాల ళ్ఫృషీరి పరిశీలన చే స్తే మనకు కొన్ని విషయాలు అెలుస్తాయి.

ఈ పాతికేళ్ళల్లో కధావస్తువులోగాని, (పదర్శనా రీతుల్లో గాని, సొంకేతిక విలువల్లోగాని, ఎన్నోమార్పులు వచ్చినాయి పాతికేళ్ళ |కితం ఎక్కునగా వృ త్తినాటకాల (పాళల్యం ఉండేద్కి అప్పుడే బొత్చాహిక సమాజాలు చారి (పదర్శనలద్వారా, లేదా రచనలద్వారా, (పజల్ను (పభావితుల్ని చేయడం మొదలు నెట్టాయి. వృ త్తినాటకాలలో కళలోపించి, వృ త్తికళాళారులు ఎన్నో అడ్డ చామల్యుళొక్కి ఎదోఒక రకంగా వారిపొట్ట నింపుకోవడ మే (పధాన ఆశయంగా "వెట్టుకోవడంవల్లి నాటకాల పరిమాణాలు పడిపోసాగాయి. అంతేగాక రానుంాను దళారీల చేతుల్లోక వెళ్ళి ఈరంగం కళా కారుల (బతుకే భారం అయ్యొస్టితికి దిగబారింది వీరి (వదర్శవల్లోః భావాల్లో (కొత్తదనం గూడలేం కారణంగా జొత్చాహిక సమాజాలు (ప్రదర్శించే నాట కాల్లోని నూతవత్వానికి ఆకర్షితులవుళూ వచ్చారు అవేజుల్లో అంతర్‌ విళ్వవద్యాలయ పోటీల, ఆంధ నాటక కళాపరిషత్తు జొత్సాహిళ రంగానికి ఎతో చేయుతనిచ్చాయి. ఆ తరువాత ఎన్నో పిషత్‌ నంఘాలు పరిషత్తులు అర్వహించడం, ముచఛి కళా ఇారులి గుర్మింవు ఇవ్వడం జరిగింటి

ఐతే సాంఘిక నొటకాల్లోగూడ కఛావన్తువులలో, (వ్యకియ లలో నూతనత్వం లోపించడం మొవబుపెట్టింది. ఒక రాగంమీద నోటకాలు ఆడటం (వతినాటకం కోను ఒక గృహం, ఒక చీవికుడు, ఒక జమీంచాము, ఒక దుష్ట ప్ర ఒక నాయకుడు, ఒక నాయిక వీటితోగూడిన నొటకాలే వచ్చాయి. 5 థావస్తువులోగూడ పెద్ద మార్పుతేదు. కొద్దిగ సొంకేతిక మొప్పలతో ఇకే క థావస్తువుగల నొటకాల్ని (పధర్శించడంతో సా.ఘిక నాటకాలకం మెగూడ ఏవ

శి?

సీంపు (వజలిలో కలిగింది. ఐతే ఈ కాలంలో మంచీ (వలిభగల దర్శకులు, నటులు చాలమంటి వెలుగులోకి వచ్చారు. ఇంతనాలం ఈనాటకాలు చూస్తున్నారం'ఓ కారణం ఈదర్శకులు, నటులే, అక్కడక్కడ మంచి రచనలు వచ్చినా నాటక విజయం ఎక్కువగా దర్శకుని శక్తి సామర్జ్యంమీదే ఆధారవడి ఉంటుంది. ఐతే ఈదర్థుకులు గూడ మంచి రచనలు రావటం లేదనే ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. అంతేగాకుండా ఇప్పుడు వస్తున్న నటీనటుల్లో పూర్వం ఉన్న (శద్ధా శక్తులు నిజాయికీ; (కమ?ిమణ లోపిస్తున్నాయి అనేవి కూడ వారు అవేదన వ్యక్షం చేస్తున్నారు. నాటకాలలో. వేషాలు వేయడం ఏ సినీరంగ (పవేశాన్ని ఆ?ించో తవ్ప తమ (ప్రతిభను అభివృద్ధి చేసు కొంచామనే దృష్టి కనపడటం లేదు, రచయితళ్లోగూడ ఇటువంటి వుసేళమే కనబడుశతుంటి. చానివల్ల ఓమావిరిగ (వాయగల రచయితలు పపినిదర్శకుణ్లో, నిర్శాతనో, వారి రచనలు (వదర్శింపబడే కారస్టి (క్రమములకు పిలిచి వారిదృష్టిలోకి పోవాలనే ఉబలాటమే కనబరు స్తున్నాఈ. ఈవిధమైనటువంటి పరిణామం జొత్స్చాహిక కళారంగానికి ఎంతో వోని చేకూరుస్తుంది. ఏ చలనచ్చితంలోను, అవకాళం దొరికితే పొరపాటు గాదుగాని, చానికే అమ్ముడుపోవడం వారు కృషిచేస్తున్న కళకి (దోవాంచేయడ మే అవుశుంటి. ఈనాటి యువకులు, సమౌ జాలు ఈ విషయాలన్నిటిని పునర్విమర్శ చేసుకొని సరియైన పంధాలో నడుచుకొంళు (ప్రజలే (వభువుల్లైన ఈ రోజుల్లో కళకు అదరణ తప్పకుండా లలిస్తుంచి. సమొజాలు ఆవిధంగా ఆలోచించి నడుచుకొంటాయని - ఆశిస్తున్నాను. ఫ్‌

బు . తెలుగు సొాంస్క్తూతిక రంగం ఎరా బి. వొన్యురరాత. అకర(కమంలోనే కాక, సాంస్కృతిక పరంగా కూడా అ్మగస్టానంలో నిలవాలనే కాందతో మన ఆంధప్రదేశ్‌ ॥ రామి రజతోత్సవాల నందర్భంగా “పాతికేళ్ళ "తెలుగు సాంన్క్బృతిక రగు” వె కిన్నెర ఆక్స్‌ థియేటర్స్‌ వాము నదన్సు నిర్వహించడం ఎంత నొ నము చితం, జేళమంకే మట్టికాదు _ మనుషులు -- న్యక్తులు' వ్యక్తుల కలయికే వ్యవస్తవుతుంది. కాబట్టి “సంస్కృతి అనే పదాన్ని ఒక వ్యక్షికి అన్వయి_స్తే “సంస్కారం” అని నిర్వచించ వలసి వుంటుంది. మన రాష్ట్ర వజల్లో కొంతమంటికి చదువులేదు, ఎంతోమందికి నంస్కారం లేదు. ఇది చాలా దురదృష్టకరం, సంస్కారం లేని సాస్టర్థ పరులు న్వ్యపయోజనాల కోసం యువతరాన్ని తప్పుదారి పట్టిన్తు న్నారు. 'తెలుగువాొడికి భాషానమైక వే తప్ప భావ నమైక్థ్థత శీకపోవడమే ఇందుకు కారణం ఒకసారి నారాయణ రెడ్డి గారన్నారు న "పంచె కట్టుటలో (ప్రపంచాన మొనగాడు కండువా లేనిదే గడప దాటనివాడు చికు్యూ 'లెరుగనివాడు చిత్తాన వంవాడు భాయిభాయి అన్న చేయి కలిపేవాడు 89

కానీ తిక్క శేగిందంశు డొక,, చించే వాడు ఎవడయ్య ఎవడు వాడు ఇం శెవరయ్య ఇెలుగువాడు.” ఇందులో మొదట నూచించిన [పమాదళరమైన గుళాలన్నిటి కండే? చివర నూచించిన “తిక్కలరేగితే డొక్కా చించటం' (ప్రమాద కఠరమైవ గుణం. శెలుగువాడికున్న ఈ అవేళాన్ని అవకాళంగా తీసుకుని స్వార్థ పూరిత శ క్తులుకొన్ని (పాంతీయ భేదాలు నృషైంచి రాష్ట్రాన్ని ముక్కలు చేయ (ప్రయత్నిస్తున్నారు. దీనికి కారణం “సంస్కార రాహిత్యం" కాక మేమిటి? మరొకవిధంగ? దిన్నే “సంస్కృతీ రాహిత్యం" అంటాను నేను. నిత్యం నగర వీధుల్లోను, గోడల్నవైనా అనేక నినాదాలు నేను చూస్తుంటాను. ఈ నినాదాలు వివాదాలకే తప్ప నిరయాలకు చారికీసేవి కావు. వైవెచ్చు - మనవాళ్ళకు నినాదాలు మాటల్లోనే తప్ప మననుల్లో లేవని చెప్పడానికి నేను సాహసిస్తున్నామ. ఇవన్నీ “సంస్కృతి” లోపించడంవల్లేనే చోటు చేసుకుంటున్నాయని నాదృఢ సంస్కృతి "వెంపోంచాలంళు. సదవగావాన, సద్భావన "వెంపొందాలి. అందుకు ఏ ఒక్క వర్ధక్తో బయశ్చేరిళలే గమ్యం చేర లేడు. కిన్నెర లాంటి వన్నె కెక్యిన సంస్ధలు ఈ కారస్థ్ర (కమం చేవట్టాలి. కార్థవాదులు చేపట్టిన సంస్థలు రాష్ట్రంలో వందలకొర్డీ ఉన్నాయి. వీరంళా కలిస్తే ఆవకాశవాద రాతసుల్ని నిర్మూలించి సంస్కృతిని స్థాపించడం అసాధ్య మేమీకాదు. రాష్ట్రంలోవున్న సాంస్కృతిక సంస్థల్లో అత్యథిక భాగం ఆర్థికస్తోమత లేనివేనని వేశే చెప్పనక్కారశ్షేదు.. తెలుగుజాతి సంస్కృతిని ఎలుగెత్తిచాశే ఎన్నో 90

పథకాలను ఆచరించి చూపాలనే అకాంత, ఆవేశంవున్నా, ఈ నంస్థలు ఆర్థికస్తోమత లేక అడుగుముందుకు వెయ్యలేక పోతున్నాయి. "తెలుగు సాహిళతాన్టనికి నన్నయ్య. సంగళానికి తాస్ట్రయ్య సాంస్క్యృతికాభివృద్ధికి అంజయ్య అంటానునేను. కళలపట్ల అఆసక్షీ, అకళలను (పోత్సహించే దృడళ క్రీగల (శ్రీ అంజయ్యగారి నాయకత్వంలో ఆర్భాటం లేని సౌజనర్టిమూ ర్తి శీ భాట్టం (శ్రీరామమూర్తి గారి ఆధ్వర్యంలో, రాష్ట్ర వళుత్వం కిస్నెరవంటి జత్సాహిక నంస్థలకు అర్థభలం, అంగ బలం అంటించి ఇలుగుజాతి సంస్కృతిని, వెలుగుచూప వలసింటిగా, రాష్ట్ర) రజతోత్సవాల సందర్భంగా రాష్ట్ర(వభుక్నానికి 'శెలుగు సాంస్కృృతికాభిమానిగా వ్ట్పప్తి చేస్తున్నాను. చర లోవ (కాలం గ 5 ప! శ ల ణీ ్న ఖు ౫65/7 నవారు 7 రో వై జ రాస్రాస్త్తా ఠం క్‌ 9]

కటా క డా! ల్‌: ॥ కన ఫోను : 708918 | ||| ఖే. వల్లివి (లలిత గితాలు) చార రూపాయ. | వ హంసధ్వని (క న. క - | || ఠి అభినవ త్యాగ యల్‌. మౌలక్‌ ండయ్యా వ్‌ అమో ం [మ హిత్యం - లడణాలు | || టలు - మంటలు (కథల నంపుటి క- || || గ అవని ్ర చంద్రమౌళి పుట్సి ఇ | || నవి చాయ + || (అరునిక సాహిత్యం మై యము ఖుల | | అభిపాయాలు) 15/- | | ఎివరౌాలవ; | మడ్డాళి రఘుకాహమ్‌ (] చో, || ॥ హెదాబాద్‌-18 || నానుడి వ్‌?1 నతన నానా నాన [| ? 221308, నో డా