Telugu మహిష శతకమ్_మద్దులపల్లి వేంకటసుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి_1958_219 P_SVKA103B101 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

పాపషళతకమ్‌ . _ వాంభేశ్వరకవి (కుట్టికవి విరచితమ్‌ నీ తన్న ప్రా, చోం భేశ్యరనూరాకా విర, బెక్కు రా న. మద్దుల! క్స్‌ కం. బ్బా విర చి తా ంశషచ్పురుపమేకకు. మసాంమిశా సు లు అండ్‌ సన్‌ . ఇల్యేలః పకటితమ్‌. 19058 477 గం%టి గజిలాంణ లో

జ. లా. రా న

లు జ క్‌ 4 ఇ న ఆ 40 లవర్లొవ్లెర _ ర

శ ఖీ . శ లని క 4 క విర0066 26 126 “02060౧18 ౨6535 త్‌ .

శీ, మేధాదతీ ణామా రయీ నమః, డ్య పరిచయ వాక్‌ నములు

ఈ మహివళతకమును వ్రానీనకవి వాం భేళ్వరకవి, ఈయన నివా

నము వంభకోణమునకు ఆ౦డు మెళదూరములో కా వేరీనదీతీరమున తిరు తమా భరి

విశ నల్లూ రను నామాంతరము గల కళవాజీరాజఫు రాగ, వారము, ఈయన కన్న టిజాతీయ ద్రావిడబ్రావాణుండు, మనుహావిద్వ్యాంసు(6డు, ఈయనకు “వట్టి కవీ యని నామాంతరము గలదు, ఇదియీయనకు వీరదనామము, వటి యనల౫ా ద్రావిడ భాషలో చాలు దని యర్థము, కటికని (చాల కవి, యను నీబిరుద మాయన తంజాపురాధీశుందె న శవాజీమహా రాజు చేం బొాొంచెిను,

ఒకప్పుడు శళవాణీమహారఠాజు మధుర మీనాశ్షీ దేవిని సేవించుట = సపరివారము-గా మధురకు. బోయెనంట, అప్పుడు ముంత్రి, గా నుండిన యీివాం ఛేళశ్వరకవితండి, రాజుగారి వెంట బోయొను, తండి, వెంబడి వాం వళ్వరుండును వళి యుండెను శవాబజీముహారాజు దేవిని సందర్శించి ఆకువు గా

కో ఇ అదు శ్లో, పురి మధురం గిరి మధురం గరివమధురం ధరనితంబభా రాఢ సమ్‌, స్టూలకుచం నీలకచం బాలక చం ద్రాంకితం లేజః,

అని యీళశ్లోక మును జెవ్పీ సుతించెనంట, ఆప్పుడు వాం ఛేశ్వోరుండు పది పదునా అేండ్ల బాలుంజే యయు్యు రాజుగారు పఠించినళ్లోకమునందలి రచ నాచాతుర్యమును గృుహూంచి వంట నే తానును ఆకువు గా ___ *ఈపరిచయవాక్యములకు శతకములోని కొన్నిఘజ్టములును, వ్యాఖ్యానపే 8 కయు, శ్రీరంగములోని (శ్రీశంకర గురుకులమువారు ప్రకటించిన మహిషళంక ములో (శ్రీసచ్చిదానందథారతీఖాండారాధ్యపలవైన బ్రహ్మశ్రీ కే. యస్‌. వేంకటరామ శాస్త్రిగారు వ్రాసిన ప్రసావనయు మూలాధారములు,

రీ న్లో, హృది తరసా విదితరసా తదితరసాహిత్యవా బ్నమే లగతి, కవిలోశే న విలోకే భువి లోశేళశస్య కాొహజే రుపషమామ్‌,

అని యీన్లోకము వెప్పీ కవాజీముహారాజును బ్రశంసీంచెనంట, స్వయం విద్వాంసుండును, కవియు, సరజ్ఞుండు నగు ళవాజీ, అంత బాల్యములో అప్పటికప్పు డాళుధారతో. దాను జెప్పిన శోకమునకు దీటుగా న్‌కము ర-చించినందుల కాళ్చర్య మును, ఆనందమును బొంది ఆబాలకవిని మెచ్చు కొని “కట్టికవి? అని విరు దొసం”గెనంట. ఈకారణముతో వాం భేళ్వరు నికీ “వట్టికవి" యను బిరుదనామము వచ్చెను, ఈబిరుదనామ మే అతి ప్రనీద్ధమె పోయెను, ఈబిరుదనామ మాయన కొక్క నిశేణాకయీాయన వంళమువారి కందజఆకవను “క్రట్రి” అను శ్చీ-బ్రే వ్యవహార సీద్ధ మయ్యొను, కనుకనే యీళతకమునకు వ్యాఖ్యానము వ్రాన్‌న యాయనమునిమను మండు గూడ వాం భళ్యురు. డను పీరు గలవాండయ్యును కట్టికవి, వట్టి కూరి యని వ్యాఖ్యా నావసరమున వ్రానీకొనియున్నాండు,

నాం చేశ్వరకవి వముహీపుశతకము నే -గాక ఛాటీశతక మన్ని ఆశీ ర్య్వాదళతక మని దముఠతీరెండు శతకములనుగూడ రచించినట్లు లీన్లోకము శల్రన( 'దెలియనగుచున్నది, షో చక్రే, మాహివశతకం థాటీళతకం తథాశిహోం శతకమ్‌,

నేపక విసార్వభౌమ ళ్ళీీమా౯ వాంభేళ్వర స్ప్యతంత్రోఒసా,

పైన్‌" కమువలన ఈకవికి కేషకవిసార్వ భ్‌" ము దనుబవిరుదముగూడ ఎన్నట్లు తెలియంబడుచున్నది, మహిషశళతకమే యీయన కీబిరుదమును 0పాదించి "పెట్రియుండును, తక్కిన రెండుళతకముల రచనాఫక్కి మేవిధముగా నున్నదో ఆళతకములను జూడక చెప్పరాదు. కాని శు వియుం శేషకవిత్వముతో నిండినవియీ యిని వినికి,

వాం ఛేళ్వర కవివంశీయులు పండితు లగుటయేగాక తంజపురా శ్యరులె న భోసల రాజులకడ వంళ ఫారం పరముగా నుంత్రు,లుగను,

ర్‌

అస్టానవీ ద్వాంసులుగను నుండిరి, అే వాం ఛేశ్యరకవియు భోసల వంశీయు( డగు ఏకోజీముహోరాజుకడ మం తి,గాను, అస్థానవిద్వాంసుండు -గాను నుండెను, భోసఅ రాజులు మహారాస్ట్రుల తంజాపఫుర రాజ్యమును బరి పాలించుచుండిరి,

వాం శ్వర కవితండి, మంత్రిగా నున్న ళవహాబజీమహోరాజు విద్వ త్పంభు వగుటచే ]69]1.వ సంవత్సరములో నానా దేశముల నుండియు నుద్దండులగు శా స్తపండితుల నాహ్వానించి ఆవచ్చీన 4'/ వుంది పండితుల కును “తిరువిళ నల్లూ” రను గ్రామమును తన "పేరిట “శవాజీ పురి మని అగ, హారముగా నిచ్చివేసెను ఈ యగ్య,హారమును సంపాదించిన 4/ మంది పండితులలో వాం వళ్వరకవితండె,యు నొకండుగా నుండెను, ఈవిపష, యము శహజీవమహారాజు వ్రాయించిన దాన కాసనమువలన€౬ బెలియనగును, ఈ మహారా జిచ్చిన బ్రాహణాగ్యహారము లింకను నెన్న గలవు, అవి యెల్ల హూణప్రభుత్వ మున్నంతవజకును (1948) పరదత్తాపహరణము పాపశారణ మని దాతల సంకల్ప ప్రృశారము పాలింపంబడుచు నే వచ్చినవి,

వాం ఛేశ్వరకవి ఏకోజీమువో రాజుకడ మంత్రిగా నుండి (కీ, క, 15-వ ౪ తాబము)ు ఆవసరముపట్ల నీతిబోధ -గావించుచు నాతనిని సన్నార ప్రవ ర్తవనిగాం జేయుచ నిజధర్యమును నిర్వ ర్తించుచుం డెను,ఇట్లుండ ౯౫ ఏకోజీమహారాజు గతించుటయు, అతనివమారుండు ప, తాపనీంహుండ రాజ్యమునక్‌ వచ్చుటయు, ఆతండు బాలుండగుట చే దు రాగులు దగ, జేరుకొని యధికారములను జేపట్టి యనాదిగా వద్చుచున్న సం ప్ర దాయ ములకు స్వ స్త్‌ చెప్పించి, సాధు సన్గార పృవర్తకులగు విద్వాంసులను అఫళారులను దొలంగించీ నిరంకుళపరిపాలనమును సాంగింపసా6గ68 కంెయే చేను మేనీనకరణి కాంగా సుబేదారులు (పన్నులు వసూల వేసీ యందునుండి భాగము తీసికొనువారు,. మొదలగు నధిశారులు చె, ేల్మి (పృజలక ష్ట్ర సుఖములను చాటింపకయే బలా త్కాార ముగా ప్రజ

గ్ర ధనధాన్యములను నిలువుదోంఫు చేయసాంగిరి. ఈబాధవం దట్టుకొన 'లేకయు నోరుచచ్చినవా రై పడియుండ(6-౫ా మౌనాఖిమానములు గల వా రనేపలు బేళము విడిచిపోయిరి. అమొత్య పదవిలో నుండియు వాంచే కళ్వర కవి దుండగీండ్ర దుఠోశ్చీధల ప లోనెన బాలరాజును జూచుటకు6 గాని హీతోపచేళము చేయుటకుంగాని యవశాళము గలని విషమపరి స్ట్‌రు లేర్చుడంగాం బేత-నె నంతవజ పం (బ్రయత్నించి చూచి, తేనప్యయ త్నము లేమి ఫలింపక పోయినమిందట ఇంకం గాదని తేల్చుకొని, (పృజలగోడు చూడలేక పరిపరివిధముల. బరితవించి చాల రాజు నసత్ప్స9వ ర్రనమునుండి సత్పీ్ర9వ రనములోనికి దించుట కిదితప్ప మటి వేజుమొార్లము లేదని యీ మపీషళతకమును రచించెను, తర్వాత పృచారము వేయించి చీవరప బాల రాజునవ బుద్ధి తెప్పించి మరల సత్సే9వ రవనిం జేసి తాను మందత్సిగా నుండి యాతనిచే సత్పరిపాలనము చేయిం వెను, వాం ఛశ్వరకవి, తాను మహీషళతకమును వ్రాయవలని వచ్చిన యవసరమునుగూర్చి ళతకపూర్వ భాగములో నచ్చటచ్చుట విశేషముగాం బస్తావించియే యున్నాండు, మహిష.స్తుతి వ్యాజముతో ధూరు అగు రాజులను రాజూధిశారులను, ధనగర్వితులను కొంత వాచ్యము గాను, కొంత వ్యంగ్య ముగాను ఎంతెంత తీవృముగా నిందించి కడుపులోని కసిని గ్రుకిఠా వేనీ నాండో గ్రంథ భౌాగమునయ జక్కా_లగల చెలియనగును, ఈర చనను బట్టి ఆకశాలమున దురారులగు వారు వాలు దగు రాజును లో బజచుకొని రాజ్యము నెంత యరాజకము చేసినదియు నూహీంచు కొన నగును, శతీకములో వరించిన కొన్ని వర్గ నలను బట్టి యామహాకవి నున "సెంత నొప్పిపడినదో తెల్లము గాయగలదు, ఏమయినను కవివాఘ్క_లు పలించి. చివరప ళకుభపరిణామమే యయినది గనుక లోకమున కొక యమూల్య్య్థంథలాభమును జేకూర్చిన యీసంఘటనప సంతోషిం ఘు గాక,

7

ఈ గ్యంథ ము జేళరనక శతకమే యెనను కూలంక ప పాండిత్య వతిఖభాసంపన్న మగుట భాహెప్ర్య్రపంచమున గొప్పస్థానమా నలంకరింప. గల యుద్దంంథ మే యగును, సాధారణథోరణిలో నడిచిన శ్లోకముల 40 45 వఆజక6 గలవు, తక్కిన గుంథ భాగ మంతయు శేషకవన ముతో నింపంబుడినది, ఇందు. గనంబుజచిన వ్యంగ్యమర్యాద యొంళ మనోహర మో, ఇందలి శేషకవితారీతు లెంత యిక వృపతిత ములో ఈకవికి వాబ్బాయపృపంచమునందు పదార్థజాల మెంత వాచోవిధేయ ముగా వచ్చి పడినదో గ్రృంథపరిచయముతోయ "చేట తెల ము గాంగలదు,

గ్రామాణము లగు జంతుజూలములలో దున్నపోతునకు( గల స్‌ మంతీ "హెచ్చుది గాదని యొల్లరకుం జెలిసీనటే. అట్టి దున్నపోతు షఇమష కవి వాక్సంభావముచే వాబ్యనసాతీతస్తుతి పాత్రమై (5౯ వ శ్లోకము? సర్వశ్లాఘ్యమౌాన మె (3౬), సము స జగజాథార మెనది, (39 మటేయు పాలు చావు పనీపాపయై (౫439), సర్వోపళారతుమత్వముతీ (౧౬), గృవాస్టై (౮౨), కృంగారలీలా విలాసములతో (3౯), నవర (౯౩), రనీక (౯౪), విటశిఖామణియె (౧౫), మన్మథుందు (౬౧ శాంగల్లి నది, వేదావధానియొ (౫౪౮), తర్ము (౯౦), వ్యాకరణ (౮౯ మొోమాంసా (౯౧, శాస్త పండితు. డై, కవీళశ్వరు.డె (౬౬), ఫా! (౮) రామాయణ (౧౦౦), పృబంధ (౬౭౩, ౯౨) పర మేళ్వరు. (౮౦) కాంగల్లీనది, మ ధ్వాచార్యుండు (ఎట శ/వై వ్వవుండు (24 బుషి (రర, యోగీళ్వురుండు (౫౬) అయినది, పర్వత (౮౧) సమా (6౬౨), సాల గ్రామ, (౬౨), మహా దాన పృతిగ,హీత (౯౯ కాంగల్లీ? పట్లా భిెపీకము నొంది (౫4౦, రాజె (౧౧, మహారాజయోగ మ; వించినది (393), రావణాసురుంటి (శరా, లంకాఫురీ రాజ్యల। (౮౭) వేగొనినది, కర్ణ (౮ర్భ) అర్హున (౮౩, దో,౯ (౮౬), పు? రాజవీరులు (ర$) కాంగల్లినది. మహీహెసురుండై (55); మవ

డ్రి డీయ ప్రభువు చందాఖాకా-గా (రర) నవతరించి నది. భర ాబార్యుండు (౬రా, శా ర్తవీ ర్యార్దునుండు (౬౧), ఇంద్రా, (౬౦), ద్యష్టదిళ్చాల కలె (౯౬) దళావతారము లె త్తీంగల్రి నది (౬౯-౭౯), వేయేల? సాకూ త్చర బృవా మే యైనది (౫౯ (త త్తత్స రూప నిరూపణమున నాయాయి సంఖ్యలు గల నోకములకడం జూచుకొనునది) సృష్టి కిం ఎ తిసృప్టి “'సేయ.(ంగల కవి బహ చేతిలో. “గాని దేమున్నదది? “అళాపీ యాతి 'దేవత్వం క శణ3 త్ర!) హో + మిత సాద్‌ మహద్శి స్ఫు పృతిప్టి, 8 మ తుల చేం బ్రతిప్టి మైన రాయి 'దేవత్వేమును బొందుచున్నదిగడా ! మొ తముమోంద గృంథర చనోద్య మము సార్థకము గా ప, తాప నీఠపహా రా జ్మగ్యంథమును వినంగలుటయి, తీ నతప్పిదమునకుం బశ్చా త్తపు డగుటయు, దుస్సాంగత్యమును వదలుకొని, స్వయముగ వాం భేశ్వర కవి ముంటికి. బోయి ఆయనపాదముల పె. బడి, తషతమాపణ వేండికొని మరల మ థా ప, శారముగా ఆయనను మం తి గా నుంచుకొని తదుపదిష్ట ప, కా కము నీతిమొర్లమున రాజ్యపరిపాలనము చేని బాగుపడుటయు జరిగినది ! ఇంతకం౦ం కు శాన పయోజన మిం కేమి కావలె? అం మహీపషళతకకవికి మునినునుమంటబెన వాంఛేళ్వర నూరి (కట్రి కూరి అనియు నామాంతరము,) ఈళతకమునప నే హెర్ట చంద్రిక యను కె్టఖా్యానము వ్రానీయున్నాండు, ఈయన బ్ర శ 15849 వజణవ జీవించి కున్నట్లు తెలియుచున్నది, ఈయనయు తనముతాత వాం చేశ్యురకవి లె నే సర్వతోముఖపాండిత్య ము గలిగి విరాజిల్లి నవాండు. ళతకమువలన జయ నయు, తడ్వా ఫ్రఖొ్థనమువలన నియనయు నుదండ పండిత పశాం యి యం ఎలే యన్నవిషయము తెలియనగును, ఈయ శు న బాల్యమున( దనతీం డియొదను, స్వగామములో నే ఖూళ్యర శా నీ గారియొదను వేద వా్వ్నాకరణ వూరంమిమాంసాది శాస ఎలను జదివి, త ర్వాత. దమగ్రామమునవ రెండు కో,సులదూర ములో న్న మణలూరులో అప్పుడే నవద్వీపమునుండి తర్కళా సము చదువు యో

ర

కొని వచ్చీన (1/నివాసార్యునియొద సమ్మగ్యముగ 6 దర్క_ శా స్తమును బకించెను, ఈయనతో నే యీదవ్షీిణదేశమున చింతామణి పాఠము ప్రారంభమయ్యునంట, ఇంతవణవ ఉ త్తర దేళమున నే యీ పాఠ పృవచనము లుం దచెడివంట,

ఈతరుణములో "నే భో'సలవంశీయు6 డైన అమరనీంపహుం డను మహారా స్ట్రప్రభువు తిరువిశనల్లూర్మ గృహారమునక సమోపములో నున్న మధ్యార్దున వేత మును “సేవింప వచ్చి యట(€6 నొంతకశకాల ముంద6ాా నంగ బెళమునుండి యొక తర్క_పండితుండు వచ్చి *యీ దేశములో తత్వ చింతామణి గ్రంథ పద్ధతిని శా స్త్రార్ధము చేయు పండితులే లే రనుచు నహూాంఫావమును వెల్ల డించెనంట, అపూడు పదునా బేండ్ల ప్రాయము వాంజే యయినను కుటినూరి తె నప్పుడపూ జే నవద్విపపండితు నియొద జదివి యున్న వాండు గాన వంగ దేళపండితునితో వాశ్యార్ధమునప డీకొని యాయన వేసిన పూర్వపత్షమును ఖండించి తా నొక పూర్వపక్షమును వేాసెనంట, దాని శాపండితుండు సమాధానము చెప్పలేకపోలా రాజును, పండితులును కుట్టినూరి ప,తిభావి శేషములకు మెచ్చుకొని (ప్రశంసించిరంట, అప్పుడు రాజు త త్యచింతామణివాదమునందలి విజయ చిహ్నూము-గా *మణి కుట్టి” అని *చీంతామణీ కటి? యని బిరుద మొసం గనంలట, తర్వాత్‌ కుట్రినూరి తనగ్యంథములకు చింతామణి బిరుదమును జేర్చి భాట్టచిం తామణి, శ్రాద్ధచిం తామణి, ద త్రచింతామణీ, అచ్వ్వెతీ చింతామణి అని పేర్తు పెట్టుకొని యున్నాండు,

కొంతకాలము జరిగిన తరువాత 1500 అ సంవత్సరములో "రెందవ శరభోజీమహా రాజు తంజాూపుర రాజ్యమునకు వచ్చెను, ఆమహారాజు తంజా వూరునక సమిపములో నున్న ఓర త్త నా డనుగ్రామములో వేదళా స్తా ధ్యయన పాఠళాల నిలకొల్పి, కుట్టినూరి మొదలగు గొప్ప చోళ దేశ పండితుల నం దధ్యాపకలను గా నియమించి వంళ పారంపర్య ముగా ననుభ

10 జో జ్‌ జ టో వీంపందగీన వృ ల్తిస్వాస్థ్యములను గల్పించెను, ఆపండితులు ప్రతిదినము రాజుగారికి మంత్రాతృతలు తీసికొని పోయి యిచ్చు నాబార మొకటి యుండెనంట, ఆందజు పండితులును యథాళశాలముగ మంత్రాతృత శే ఖీ లిచ్చుచు వచ్చిరి. కాని కుటినూరి యట్లు “గాక తన ప్రాకే రాహ్నాక మంత యైనత ర్వాత నే వోయెడివాండంట,. కొంద ఆనూయాపరు అది నిర్ణ త్య భావనూచక మని రాజువెవిలో నూందుసరి కొకనాండు రాజుగా రీపం డితు నడుగుటయు, వట్టినూరి యప్నటి కాత్మ గ "రవమునప్‌ హాని లేకుం డ నే సమాధానమువెప్పీ, యింక పరతం త తతోం బడియుండరా దని నిశ్చయించుకొని యానాంటే తీర్థయాత్రామిషతో ను తర చేళమునకు( పూనా వేరి తత్పంభువగు పీపా కాబజీరాయని చే బహువిధముల

సనానింపంబడి, ఆట నాసానపండితు.ండుగా కొన్నాళుండి రాజపార

చే హిరణ్య కేశీయ శౌ తమీ త మలక వాసి గడ్‌ న ణ్యా య శ, నూ లేముల ఫ"ష్యుము వ్రా యక్క నుండి కాళి. జేరి యట నహోబల పండితునియొద వేదాంత శాస్త్రము నభ్యనీంచి, పెప్క_మంది శిష్యుల కాస్త పాఠములు చెప్పుచు తిరిగి స్వ దేళశమునప వచ్చెను,

ఈవిషయ మంతయు నీయన మహీషళతక వ్యాఖ్యాప్రారంభమున వానీన యీళోకమువలన విశద మగును, శా ౧౧ నో +, వందే డుంఢిం మహాలింగం విశ్వేళం మణికర్లి కామ్‌, ఇ ఈశ్వర శ్రీనివాసా రాస్ట్రహోబలాఖ్య గంరూ త్తమా౯,

స్వ దేశమునకు వచ్చెడి యీ రాకడలో మహారాష్ట్ర దేశముమోందుగా వచ్చుచు అప్పటి నిబంధనల ప, కార మిస్టిండియా కం పెనీవారిచే అను మతిపషత,ములను (ప్యాస్‌ పోర్టు) పొంది వూనా ధార్వార చించినీ

11

సంస్థానముల ప బోయి తత్సంస్తా నాధిపతులగు మాధవరావు, పరకురాం, పట్టవర్థ నాదుల చే సన్శానింపంబడి 1518 వణ కటనట నుండి తర్వాత మెనూరు చేరుకొ నెను,

మెనూరులో అప్లూడు టిపూ సుల్తాను రా జ్య మంతరించి క్ష ఒ డై యార్‌ పృభువు రాజ్యమునకు వచ్చియుం డెను, ఆయన పట్టినూరి న నేకవిధముల సన్గానించి త్‌న యాస్థానమున ధ రాధిశారిగా నుండ (6 బ్రార్ఫించి నిల్చుకొ నెను,

ఇక్కడ నుండినపుడే కట్రినూరి కృంగగిరి జగద్దురుసంస్థానమును సందర్శింప( బోయెను, అప్పు డక్కడ పీళాధిపతిగా నున్న నృనీంవా భారతీస్వామి కాశలో సీయనయొద్రం జదువుకొనిన శిష్యుండే, శాని యాక,మౌాంతరముచే నీపండితు. జాయనను గు ర్రింప లేకపోయినను స్వామివాలే వూర్వ శిష్య త్వాభిజ్ఞానముతో య ద "న్ని ఉంగించుకొని కుట్టి నూరిని బహువిధసతా్య_రములచే సన్శానించిపంపిరి,

తర్వాత వట్రినూరి మైనూరుమ హా రాజుప్రార్థ న చే వాజ పేయయాగ మొనరించి యారాజుచే ఛత,చామ రాదిరాజచిహ్న ములను బట్టించు కొ "నెను, మహారాజును దనవై భవమునకు( దగిన ట్రాపండితయజ్వ ప దగిన సన్గాన సత్కారము లొనరించి గౌరవించెను, అనంతరము 1824 లో వాం ఛెశ్వరయజ్వ రా మేశ్వరయా తక బయలు దేజలగా మెనూరుమ వో రా జనునుతిప త, మొసంగి వారికి వీడో లాసం₹ను, ఈవిషయ మంత యు మహారాజుగా రొసంగిన ప్యాస్‌ పోర్టులవల నం దెలియనయ్యుడీని,

వాం ఛళ్య్ళరయజ్వ రా మేశ్వరయా త, ముగించుకొని స్వగామమా ఇేరెను, తర్వాత పండితపోషకండును, తంజపు రాధీశ్వరుండు నగి 30ండవళరభోజీమహారాజు ఆయనను దనయాస్టానమున శాహ్వానించి తోని తగినమ ర్యాదల త నాయనను గౌరవించి, లోగడ తన చేనీన ం' శాధమునకు పరిహారము చేసికొని, అమహాపండ్షితుని యాశీర్యచ నవ

బే లఅకు(6 బా తు,ండయ్యెను, ఆదిమొదలు చారిరువురికి బద్ధ సఖ్యముతో ముహాగ్ని చిత్‌ వాం ఛేశ్వర వాజపేయయాబజిు స్వగ్రామము వేరు కొన్నతరువాత మహీళూరమహారాజుగారు తనప 'సమర్చించియున్న ఛ్‌ వానురాదులను స్వగ్రామములోని శివాలయము నకును, విస్ట్వాలయ మునవను సమర్పిం వెను, జగద్రురు శీతీ, కామకోటిపీళాధిపతులు 1880 లో కంచిలో కామావ్నీ దేవికి జరిపిన మహావంభాభిపేళకమునవను, 1840 లా* జంబు "కేళ్యరములో శ్రీనమదఖిలాం జేళ్వరి! జరిపీన ఆాటంకపుతిసఫ్రామహోత్స వమునకును వాం ఛశ్వారయజ్వ్య దగ్యఅ నుండీ సర్వము నిర్వ రిం చెననియు, ఫూర్తాయురో్య్‌గముతో 80_వ యేంట పరమపదించె ననియు. జెప్పూదురు, ర్ట్‌ వ్యాఖ్యాత (కుట్రినూర్సి పిఠికలో ప్రానీకొన్నంతవణక వాంే శ్వరకవి వంశావళి యిట్లు తెలియనగుచున్న ది, వాం ఛెళ్వరకనవికి (ఛతక కరకు మౌధ వార్యు( డనుకమారుండును, ఆయనకు నరసీంపవా లి ద్య ల జ్య ఇ శాన యు, నరనీంహళా స్తిక్‌ వాం సశ్వరయ జ్వయు (వ్యాఖ్యానక ర) కలిగినట్లు కలదు, తర్వాత వారివంళము--- వాం ఇళ్వరయజ్వ కు స్వామి కాస్సిం నరనింవా కా స్త్రి యను నిరువురు కుమారులును, కశకామావ్నీ యను కొమౌా_ర్రెయు6 గలిగినట్లును, కొమా రన మహామహా పా ధ్యాయ వేంకట సుబ్బ్చాశా స్‌యు,ు ఆయనకు వేంకట రావముళశాసీ యుం గలిగినటును శీ (ఆ ౮ ౧౧ టం కరుగం టి సీ తా రామయ్య ఎం, వీ., గారు (హదరాచాట్‌) *కొందలు కరంజావూరు కవులు, పండితులు” ఆని తామువ్రాసీన గ్రంథములో నంకా కళ యిచ్చియున్నారు. వీరిలో మహామహోపాధ్యాయ వేంకట సుబ్బా ఇా సన్తి గారు మెలావూర్‌. సంస్కృతక ₹" శాలాధ్యములుగా నుండి యిటీ వలసే ( శ ఎ గతించి రనియు, వారిసమారు లిఫుడు (1948)

186

కాన్న ఫురి ఆఅదయారు పు పశాలయములో నున్నా రనిఆయు వాని యున్నారు, చాం భేశ్వరయజ్వ కుమారుల సంతతి యీమెనదో తర్వాత ( జలియంబదదు,

అతిలోక ప్రతిఖావిభాసీతులును, మహీపశతక _ వ్యాఖ్యాన = కర్తలు నగు వాం ఛేళ్వర పండితుల రచ నాపరిచయములతో నుపాదేయము లెన భాపా - విషయ - నీతి - ప్రవర్శనములయందు పౌఠకలోకము చక్కా ంబడి కృ తార్ళ వముగు6(గాక,

మహీషశళతక ప్రాళ స్త శివం సావి శేష ములను జెల్పి ముద్రింపం దగినగ, 0థ మని మాటమౌ ర్రేము పస్తావించినంత నే అందలణ కందు బాటులో నుండునటు "తెలుంగు తాత్పర్యమును గాడద6 జేర్చి ముద్రిం రేవు, వ్రాయవలసీన దని యాసేవ నా కొసలిన భాపోర్ధారప అగు బవాశీ, వావిళ వేంక ేళ్వరళా న్తీ గారికి లోకముతోపాటు "నేనును తాక ౧౧ (౮

షా

నార చీంచిన తెలుంగు తాత్పర్యము సాధ్య మెనంతే వణకు నుబోధ ముగా నుండవలె ననియే పృ్యయత్నించియున్నాను. నాలెదు చోట్ల పండిత ప్ర,శాండుల సంప్రతింపుతో చ్యాఖా్యానమునకు మించిన మనో వార ఫావములు పొడకట్రలగా అభావముఅ నే కూర్చియున్నాను, ఈశతక మునకు మజియొక వ్యాఖ్యానముగూడ నున్న దని విన్నారమే గాని అది లఖింపలేదు. ₹' చిత్యవిచారమున సహృదయపండితలోక మే ప్రమా ణము, ఇంకను సారస్య సంగ, హణచణుల కవ కాశ ముండ నసేయున్నది,

ఇంకను మూలను బడియున్న యిట్రి యమూల్య గ్రంథ ములను ముద్రించి (ప్రృకటింపలగలందుల కో భాపోద్ధారపలగు శ్రీ, వేంక ముళ్యర శాసీ గా రభిమానింతురు గాక ,

'ఆ

ర్తీ న్లో , సంతో భ్‌ం వినివార్య యీ మననీ కా హవ్యానంద మూాకన్వ శే సామాన్వేన కథాచ్చ లేన సదస దే బోధయంతి స్ఫుటమ్‌, సా మోౌద్దర ఛనత్‌“ఒప్యతీం ద్రియచరా౯ యే దర్శ్మయంత్యద్య సతీం సర్వేషాం సుకవీళశ్వరాః కిము న లేనిష్కారణా బాంధవాః? ( తెనుంగుపద్యమున కిది నా సంస్కృృతీకరణము,) ఇట్లు, భావో పానవండు కవితా సామొౌాజ్యము,) నిద్వా౯, శావ్యతీర్థ నంద్యాల, | మదులపవలి వేంకటసుబ్రహణ$ కొ స్తీ, ది ౫ టాలీ ౪౫ నందన జ్యేష్ట శు, ౧౧ | పృధానాంధం)పండితుండు 46.562 బుధ, ] మునినీపల్‌ హెనూూల్‌, నం ద్యాల, భాపోద్ధారక, కళా పృవూర్మ శ్రీ వీంక ేళ్వరళా స్రీ గా రీశత కము నీభూపమున నచ్చు వేయించుటకు6 జాము జీవించియుందం౫ నే అచ్చున కిచ్చియుండిరి. కాని భాహెాప్కృపంచపఫు దురదృష్టమున వారు తే 9.219056 ది ఆకసీకముగ కీ రిశేషులెరి,, శాలము కలినీరాక ముప్పటికి (విలంబివత్సరాది లే 16-8.58 ది) దీనిని ముద్సించి శ్రీవారిని దిద్ధసంకల్పులను జేయంగల్రితిమి, వావిళసంసావ ఛాలకులు, వరకక న ఇక

(ళ. ఈశతకమునం దొక్కొక్కశోకములో వరించిన విషయములు. ఫోోకనంఖ్య, విషయము, (౧ స్వ నసీవాచనము, ౨, భోసలవంళఫు రాజులనుగూర్చిన శ్రేయసా్క్యామన, రె విద్వాంసులకు శరణము కృషి యే, ఈ, న్యవసాయము వేద సమత మే. ఎన, కృషితో నాస్స్‌ దుర్భిక్ష మ్‌, కం మహిష ప, భువు నాళ్యయింపవల సిన యావళ్య కత, 8, మహిష పృభువు నాళ్యయింపకపోవుటవలన నే దౌళ్ళాగ్యము గలుట, ర్‌ % రోగని వాసమెన (శ్రీరంగ మును దూరముగ వర్షింపవలయుననుట రా, రశ్సీంచినవాం జే రాజు గాన దున్నపోతే రాజూ, ౧౦: దో,హులను శిక్షీ ంచుట కే మహీషసులె, ౧౧. మహీవ నుబితో రాజులు తమ దురుణములను గు రింతురుగాక, (౧౨ దున్న పోతా |! నీవు రాజుల నాశ్రయింపపము, న ౧౫. లఅంచనొండులు నాశనము గావలె. ౧౪, కృషి. వచేనికొను చ్రాహణులను నిందించినవారు నాశన మగు దురు గాక, ౧౫ సుబేదారు పృభృతులు దయాళూన్యులు, (౧౬, దున్నపోతే సరో్యపశారి, (౧౩. దుర్ధని కల ముఖదర్శనముక౦ కు మహి పాండకోళ దర్శనమే మం-చిది, ౧౮. సుబేదారులు దున్నపోతుకొడుకలే. ౧౯. రాజాధికారులు దున్న పోతుసోదరులు, అ౦, దో, హులగు నధికారులను దీసీకొనిపోవ యముని దీనీకొని రమని దున్నపోతు నర్భించుట. ౨౧ తృణప్రాయులై న సుబేదారులను భతీంపుమని దున్నపోతును బ్రైర్భిచయట,

18 వ్లోకసంఖ్య, విషయము, ౨౨ రాజసభలో నుండు సభ్యులకం క దున్నపోలే తెలివి గలది, లివి, దున్న పోతు నాళ్యయించుట వం గల కారణము, ౨౦, దున్న వోతువలని యుపకారములు, ౨4. దున్న పోతునకును తనపను అన్యోన్య సవా కారము, ఖద, గుణదరిద్రులె న రాజూలను సుతించుటతో నోరు వెకుట చేత నే మపొవ సుతి, ౨౭. సమ _స్తధాన్యములను పండించి రథ్షీంపుమని దున్నను ట్రార్థించుట, ౨౮, దున్న పోతునవ దురుణా లేవి లేవు, ౨౯, దున్నపోతునవం గల సుగుణములు, 30, అ ళితరత వండవు గమని దున్నపోతు నాళీర్వదించుట, 5౧, రాజుల పరువవాక్క_అకం కు దున్నపోతు ఆరఫులు మేలు. 3౨. అన్నమును సంపాదించిపెటు దున్న నే యేల యాళ,యింపరు? లు / వె2ె, దున్న వోతునకు6 బటిన రాజయోగము, ప ల దో వేయుచు డు వ ర, ఈపశారియెన దున్నకు రాజు (దొ,వాము న్నాండు, 3)[. రక్షీంతు నని దున్నపోతు పతిజ, ట్‌ ఇ 3౬, దున్నపోతే సర్వగుణక్లాఘ్య మెన ది, 5౮, -చిరకాల రాజూ క యదోషపరిహారార మె దున్న పోతునకు నమ టి! థా 3౯, దున్నపోతు చేయు శృంగార చేహైనంద వర్గ నము, ఈ0, దున్నపోతు బుషి ధర్మములు గలది, ఈళ౧. దున్నపోతు ఏ దిప్యూషధము నేవించినదో ! ఈళ౨. దున్నపోతుయుక్క గార్ల స్థ బ్రథధర్మము, ఈ3, దున్నపోలే మహిషాసురుండు, ఈఈ, దున్నపోతును వదలి దుర్ధని కల సీవించువా రధ మాధము లే, ఈ, భాగ్య చేవత యే దున్నపోతు, రణ, అంధ శార-అ౦జనపర్వ తాదు లన్ని మహిష స్వరూపము లే,

క గధ, మె త్తందనము చేత సే తనకు 'బెబ్బలు తగులుచున్న వనన్నకోప ముతో దున్న భూమిని మెత్తగ దున్ను చున్నదంట, శర; దున్నపో తందఆజ యాయుర్తాయము పోసీకొని (బతుకవలె, శ౯, దున్నపోతువమహిమ వావాతీతీము, ౫౦, దున్నపోతునకు పట్టాభి పేక మహోత్సవము, భం, దున్నపో లే పఠరిపాలవ6 దగు రాజు, ఏ9, దున్నపోతునందు ముహవోరాజలత్నీ ఇములు, (3, దున్నపోతు బాలవండు ఒకు, (౮, దున్నపో తే వేదావధాని, (౫, దున్నపో లే మధ్వాచార్యుండు, ఏ౬, దున్నపో తే యోగీశ్వరుండు, ఏ2, దున్నపోలే శ్రీవెస్యవుండు. ఎరా దున్నపోతే అళ్వ మేధయాగ దీ కీ తుండు, ౫౯, దున్నపో తే పరబ వాస్వరూపము, ౬౦, దున్నపోలతే బేవేంద్రు,ండు, ౬౧, దున్నపోలే మన్య ధుండు, ౬౨, దున్నపోళలే సాలగ్రామము, ౬3, దున్నపోతే సము,ద్రు,ండు, ౬౪, దున్నపోలే హనుమంతుండు, ౬౫. దున్నపో లే శా ర్వవీ ర్యార్దనుండు, ౬౬, దున్నపో లే సత్క_ వీళ్వురుండు, ౬౭, దున్నపోతే (ప్రబంధము, ౬౮, దున్నపో తీ భరతావార్యుండు, ౬౯, దున్నవో తే ము త్చ్యావతారము, 2౭0, దున్నపోలే కూ రావతారము, ౭౧. దున్నపోలతే వరాహావతారము, ౭౨. దున్నపోలే నరనసీంహావతారము, 923%, దున్నపో లే వాము నావళారము, ఘహిాను_2

18 లో ళనంఖ్య, విషయము। ౭5, దున్నపో లే పరకురానూనతారము, 2), దున్నపో లే దళశరథరామావతారము, రిక, దున్నపోతే బల రావూనతారము, 2౭, దున్నపోళలే కృ హైవతారము, 9౮: దున్నపోలే బుదావతారము, 2౯; దున్నపో తే కల[్య్యవతారము, రాం, దున్నపోలే సామెత్సర మేశ్వరుండు, ౮౧, దున్నపోతే పర్వతము, రౌ9; దున్నపోతే పూర్వ రాజులు, రావె, దున్నపో తే ఆర్జునుండు, రర, దున్నపోళే కర్తుండు, ౮)(, దున్నపో లే భారతము, రాకు, దున్నపోలే దో, ణా బార్యుండు, రా౭, దున్నపోలే రావణాసురుండు. ౮౮. దున్నపో లే చందాఖాకాప,భువు, ౮౯, దున్నపోతు వ్యాకర ణపండితుండు, ౯౦, దున్నపోతు తర్క పండితుండు, ౯౧, దున్నపోతు మిమాంసాశా సపండితుండు, గ్ర, దున్నపోతే ఛందోబద్గమెన కావ్యము, ౯౩, దున్నపోళతే నవర'సమీలు, ౯౪, దున్నపోలే రనీకళిఖామణి, ౯, దున్నపోళతే విటుండు, ౯౬. దున్నపో తే వాలి, 9, దున్నపోలే అంశాపట్రణము. గరా, దున్నపోలే దిక్పాలకులు, ౯౯, దున్నపో తే మహాదాన పతి గ్రహీత, ౧౦౦, దున్నపోళతే రామాయణము, ౧౦౧. భోసలరాజున శాశీర్వ్యాదము. ౧౦౨౨, స్వ_స్త్థ్యయనము,

నముహిషశతకమ్‌ సవ్యాఖ్యాన తౌత్పర్యమ్‌, న్లో, స్వస్త్యస్తు పథమం సమస్తజగలతే, కస్తా గుణ సోమత స్పంతో యే నివస న్లి సన్గు సుఖన సామి శివాను గవత్‌ , న్‌ ఆణి ఇ 4 ధరిస్టై. వధి సంచర న్గ (వనిపా ధర్మావదేళశాదృ తా నేషూం యే భువిమంతిణ స్పుమనస నే నన్తు దీశాయువః, త్‌ శ ఆత త ఖు వాస్థఖాానారంభ:ః, వందే డుంఢిం మహాలింగం విశ్వేళం నుణీకరి శామ్‌, ఈళ్వర శ్రీనివా సాత్యాహోబలాఖ్య గురూ తమాకా, ౧ “శ్రీమత్క వేర జాతీరం విద్వద్చ్భృందోపళో భిత మ, అతు తమళివషేత,0 విపాాదిసాన మ సీ పా, క్‌ భ్‌ / ష్‌పీ (9 టి తత తంజపఫప్రురం నామ రాజస్థాన మను తీమమ్‌, రాజానః వశీతా స్తత్ర, భోసలీయాన్వ వాయ జాః, వె తదమాత్య క లోత్సన్న శం మాజా వాం చేశ్వర స్ఫుధీః ళిప్ష; కనటి?ాతీయో వేద వేదాంగపొారగ, , 'ర నీతిమా నేణ రాజానం తతత్కాలే స్వ చోదయత్‌ , కదాచీ ద్చాలకో రాజూ మేలయిత్యా ఖలాళక్‌ బహూజా ౨ ౨ "భలం సె స్పర్వదా ముగ్ధ న కత్రావ పీతం వచః, తేభ్యో నివ రయజకా భూపం సన్ఫార్లే సం ప్రవ రయజా, ౬

ట్జ్యి నుహీమషశశశ మ్‌ మహీవసుతితో శాజబుడిం దశీ శునిళ లాస్‌, వాట థి టె! ఆశీ తస్య నపొ మౌధ వార్యపాత, శీంనరసీంవాతేః, ర్డీ ప్ర వాం భేళ్వరో అబ్బజన్యా పీత పో, నేన వన న! శ్ర నా వ్యాఖ్యా న్యే సంప్యణమ్యె తలాక్‌ వూహీషం౦ం శతకం ముపా, రౌ శక్వావాం ముగృమతిః? శ్వీయం సాహీతీ సర్వపూజి తా? తథాపి జన్మ తద్వ౦ శే ప్రృవర్తయతి మొ మిహ, ౯ శాశీసాక్‌ పండితాక నత్వా లిఖ్యలే కీంచిబేవ తు, యఖ ష్‌ ఫి ద్ర దృవ్హాంళు ముదా వ్యాఖ్యాం తన్వన్తు విపఫులా మపి, ౧౦ నాశాస్తం లిఖ్య శే కించి న్నాన పపేశ్నీత మేన చ, త ధాపి సరంతం౧ంతారా ఉశా నూలానుసారత;, ౧౧ థోఎ స స్‌ రభ క ఇ వ్యా న ళ్‌ జ్‌ అథ త త్యభ వాక్‌ వాంశెశ్వరక వి:__ శావ్యం యళ సేఒర్ధకృ లే నవ్యవహోారవి బే శివేతరత్షతయీ, సద్యః పరనిర్వ్యృతయే కా నాసమితతీ మోప చేశయు బే? ఇత్యభీయుకొ కిప్రామా ణ్యా త్క్కావ్య ప్యా నేక సాధ వతాం శావ్యాలాపాం శ్చ వర్షయే దితి నిషేధ స్యాసత్కా వ్యవిషయ తాం చ పళ్యకా స్వయ్యగంథ స్యోపనిషత ఎంతిపాద్యాద్వితీయాత వపతిపా జో ట్‌ £ దనద్వా రా న్రయసొపయోగి శాం ర్యత్రత త్ర, చకటయిష్య నృహీష ప, బం ధాఖ్య మహాకావ్యం చి ర్త శ్చికీర్షి తాంత రాయనిరంతరోపళాంతి చీరంతన 'సమాగత సంప, దాయానువృ తిలక ణఫల సాధన త్వా చాశ్లీ ర్నమస్క)యా వస్తు నిన్చేశ్‌ వాపి తన్నుఖ మిత్యాశీరాద్యన్యతమస్య ప్రృబంధముఖలక్ష.ణ త్వా చాశీర్ని స్పైళము కైన పృబంధ తాత్పర్యవిషయీ భూత మర్థం సంగృపహ్హాతి స్వ సటిః_ శివస్య పర మేళ్వర-స్యాను గహ త్సంసాడా _ తృమ సం సకలం జగ ద్భువనం-ళే సె పృథమ మాది స్వన్త్‌ కల్యాణ మస్తు భవతు, నమ స్స స్తీ త్యాదినా చతుర్భి, గుకళకానాం ఛభమౌాసినాం సోమతేః సంఘత _

స వ్యాఖారన తౌాత్పర్థ్థమ్‌ బ్ర శ్శస్తా శ్రా?ప్రా క న్స స్స్ఫాధవో యీ నివస న్తి వర్రంలే లే2ఒమోా సన్వః జర మళ శివానుగ్య హో దిత్యనుష౦గ ౩, ఏవ మ గ్శిమవాక్య ద్వ్యయేపి బోధ్యం, జ నీ ల వ్‌ అ కష సుఖిన ్రర్మి౯ా స్సన్తు భవన్సు ధరి సై. ధర్మ ప,ధా నే పథి మౌన ఆవనిసపా భూపా _ స్పంచర ను (ప్రవ రనాం, తేషా మవనిపానాం_య్‌ీ మం ల్రిణ స్పచివాం సే దీ ర్దాయుష శ్చిరంజీనిన-స్పుమనసః కోమల చితాః_ఆదృతః అంగీకృత; ధర్మస్య సుకృత న్య ఉప దేశ; క్టుపనం మె సే ధర్గోపటేశా దృతాః, వా2_2హీ తా గ్నా ర్ట్‌ది ష్స్వితి పరినిపాత్‌;, సన్తు భవను, కో 4 జ లి ఇ ల సమ స్తజగత స్స ్లప్రార్భ నయా స్వస్యాపీ తద సఃపాతినః చీ రత జన ల్‌ వ వ వి | త్ర గ్ర రర పసన తూ పాఖిలపిత రపి ప్రౌర్ధితా భవతి న జో జ్‌ వి జ జోగ్‌ అవి ₹పష,ణ గర్వర ర సంబంధి స్వ స్త్‌ ప్రౌర్ధనయా విద్యావినయ సంప సై క వ ఆ మ్‌ త్యాది భగవద్వచనో క్షం న్యు ప్రీత సాధారణ సమత్వీరూప బహ నిషత్వేగుణ౪ కటే ర్వ వై లే, ద్వితీయపాటేన చ 'సతాం నిర 'సదురి నాం శే తళ తానాం (1, యోమాౌ శ్రీ ప్రార్ధనాయా ఆకించిత్మ_ర త్వా న్నిరతిశయా నందరూప పరమఫురు పారపా పిశేవ పారనీ యేతి వ్యజ్య లే, ఏవం థనతాం దట శ పూర్వా స్టైన ప్రార్థితీ స రాజాూధీన త్వా త్రి మతిభ,ం నచి జగతాం కల్యాణా పస్తే ప్రపస్భ్స్వ్యా ధ్యాయాదిలో సన స్‌ నుపీ తన్నూ లక సుఖాతిశయా ప,సనే _స్తదుభ య నీ ద్ద ్యర్థం; తృ యపాటబేన రాక్ష ధర్మ ప, వణ'ళ౮ె వ, బంధపరమ తాత్పీర్యవిషయీభూ ఆ ఆః త్ర క్లేయం, రాజ్ఞాం ధరి ష్టత్వ్‌మట్‌ సచివాధీన మితి లేపా మెకమ ల్యేన ధర్యద,ష్ట ఎత్వాఫొవే రాజ్ఞః _స్తదను పవృ త్తే శృతుర్థ పాటే నామా త్యా నీనా మేవ బహ్వాశీ! ప్రార్థన మితి దృష్టవ్య య ధ్‌ ళు “శీ అలీ, పూర్వ్వాస శూ గుణస్తోమక్‌ ఇతి వా సర్ధి స్య సుఖ్లి ప్రావి కాతుత్య్వా దుత్తరానే థీరోపటేశాదృతపదార స్య దీర్రాయుష్యేాతు త్వాచ్చ వాశ్యార్ధ ాతుక్ష కీ సదార్తహాతుకం చ కావ్యలింగ మలం జ్జ శారః,. తథా సశార తీ శారావృ్ఫ త్రిరూపవన్యంజ నానుస్రాసస్య స్పష్ట త్వా

2౮ మహీపషళతకమ్‌ తథాసం'న మితి స్వ రానుప్రాసవకా చ్చ ఛేశానుప్రాస లాటానుప్రాసా తథా నిర్లోషత్వం సగుణత్వ చ బోధ్య హ్‌, త థధాచ:.__శావ్యం వ్యూదుషా 'సగుణా శఛారా సదలంకృతీ ఇతి కావ్య సామా న్యలత ణస్య లు ౧ ౪ వాచ్యాతిశాయివ్యంగ్యం య దుత్తమం త ద్ధని త స షత్యుతను కావ్యలతణస్య చ సంపత్తి స్సుల భె వేత్యసత్కృత నే హార్భచంద్రి, అన్‌ ౯ పబంి శార్టూలవి కీడితం వృర్రమ్‌, నూర్యా శ్వా ర,సజ పతా స్సగురవ శ్ళారూలవి కీ,డిత మితి అతణాత్‌. అావాజ్జీ వటి ల్‌ ల పరనువూజ్యుండగు వాంభేశ్యరకవి మహివశతక నును చబింధమును రచింవందలంచి శిష్టసం వ్ర దాయానుసారవము?గా నిర్విఘ్నపరినమా_ప్లిక గృంథాదిని ఆశీర్వచనవూర్యకము గాల దనర చింవంబూనిన చ బంధ ఆ"త్సర్య్యమును సం గ్‌ హించి పరమళిన్చని యను గ్‌ హామువలన. టి వ్‌ థమమున సమ స్త జగత్తునకు శుభ మగుంగాక, మజణియు కమదమాది గుణ పళ స్తు (లి న సత్పురుషుల కందజకును నాఖ్యముగ లుంగాక, భూపాలకులు ధ్‌ ర్యమార్షమున సంచరింతురు గాక, ఆభూపాలురకడ మంత్రులుగా నున్న వారు సౌమనస్యను (సద్ధ ఫదయను) గలవాశై ధర్మోప ేష్టలె దీ ర్థాయుప్య ంతులై యుందురు గాక, న్లో యీ జూతా వీమఒలే త్ర భోసలకుబే నూ'ర్యేందువంశో వమే రాజూన ళశ్చిరజీవిన కృ సుఖిన నే సన్తు సనానినః; అవత అలాజలీ ఐవవాాకీ)

సవ్యాఖా ఫ్టనతాత్పర్యమ టప య్‌ తద్వంశ పరంపరా క్రమవకఠా త్సభాస్ధ స్పమభాష్థగ తొ అ్వక్తీ గ ౧ సన్నూ పథ మానమానవిభ వా రాజ్ఞూం కటామా ర్తి భిః, 9 ఏవం మంగళం కృ ళ్వా స్వోపజీవ్య రాజపరంపరాయా అఆఅశిప,6 ప్రార్ధయ తే. య ఇతి, నూర్య'స్య ర వేః.ఇందో శృం ద్ర,'స్య మయో-వంళో 2. న్యవాయ స్ప ఉపమా యస్య ఆాద్భళ; తస్ని€ వివులే నిష్క_ళ 0 కే జు అత్రాన్మిక పనినే భోసల కలే భోసలనంతతా_.యీ రాజూసో జూతాః ప్రాదుర్భూ తాః. తే రాజానః-శివానుగ్యహా దితి పూర్వవోకస స్యానుషంగః,. చిరం లో అంగం య జీవం తీతి తాదృళః, నుఖ మేషా నుసీతి తథోశాః, సంతానం పుత్ర, పౌల్రాది ల్‌ పొ మ సీతి కథోశాశ.సను భవను, ఏవం రాజ్ఞా మౌాశిష,౦ సం ప్రార్ధ్య తదమౌా త్యా నామ ప్యాశిషం ప్రయుం ౫_య ఇతి, తద్వం శస్య భోసలవంళ'స్య పరంపఠళాయా; యః కృనుః పౌర్వాపర్యం తీద్వళా తదనుఠరోధాత్‌ ఆస్యాయ మమాత్యః తశ్పు త్ర స్య తదమాత్యపు త్త స్పచివః। తత్పు త్ర 'స్య తేళ్పుత్ర ఇతిరీ ల్యేత్యర్థ లే 'సథ్యా స్సృభాసద స్సృమభఖ్యాగ తా- సే అమౌ త్యాః-రాజ్ఞాం కటాకూ ఊర్మయ ఇవ తరంగా ఇవ కటాతేోర య "సె; పథమానా వరమానొ మానవిభపా సమాన జాతీ ళం ఓ ధి శీ సశ్వశ్యే యేసాం తే ఇ'దృళా స్సన్తు, అనేన స్వస్యాపీ రాజూమాత్య అజో జ లో ళ్‌ కి పరంప రాంతర్షత స్య వృథమౌన మొ నసీభ వత్వం ప్రార్థికే మితి నరా ఆష్‌ అక్ర, వీమల ఇతి ఏవశేవణా (దా,జపల స్య చతురశ రాజ స రహీతత్వం ప్రతిపాద్య తే, నూ రృందువంకనాదృ కాట ర ధార్మి కత్వే పరా కమి త్వౌాదయో గుణా వ్యజ్య చే, కటా రి భి రిత్య త, కటాకూ5ా మూరి సాదృశ్య పృతిపాద నా దుపమాలంశారః,. లేన చ కళటాఘు [కాం సభ్య మూ త్తరో త్వర మౌధిక్యం వ్యజ్యతే ఇత్యలంశాలేణ వసుధ్వనిః, తద్వంశ పరంపరా కృమవళా త్సఖ్యా ఇత్య నేన సఖ్యానా నుపే సంళానవృద్ధి ర్వ ఫజ్యై లే, లేషాం సభ్యప దే సోపొడానా బ్వేదశా ప్ర

లర మహీషశతకమ్‌ సంప త్రి రాత్యగుణసంప త్తిళ్చ ధ్వన్య లే. యథాహ యాజ్ఞ వల్క్య్యః శు, ఆధ్యయనసంపన్నా స్స్పప్ర పంచ తృీయోప్‌ వా రాజ్ఞా సభాసద। శార్యా రిపౌ మిలే, చ మే సమాః ఇతి, న చాస్య వ్యవహార ప్రకరణ స్టత్వా ద్వ ఫ్టవహార పరి చృేతృవిష యత్వీం మంతవ్యమ్‌, సర్వ శ్రా సేత తస్య ప్రకరణలాఘ వే నెలే, వతిపాదిత త్వాత్‌ . అని మంగళాచరణము వేనీ యనంతరము కవి తా నమాత్యపదనిలో నున్న రాజకుటుంబనమువారి పరంపర శాళీ ర్వ్యాదనుం నిట్లని యర్థించుచున్నాండు, సూర వ్ట్‌ చం ద్ర వంళములతో సమానమై నిమ్మళంకమై సు వ్ర సీద్ధమైన భోసలవంశ మునం 'దేశాజు లుద్భవించియున్నారో, వా రందజును భగవదను గృ వామువలన. జికంజీవులై సౌఖ్యవం తులళై సంతానవంకులై నెగడుదురు గాక, మజియు నట్టి రాజ కుటుంబనువారికి వంళపరంపరాగతముగా వచ్చుచున్న మంత్రు, 'లెవ లెవ రున్నారో వా రందలు సభ్యులై తమృవ్ర భువుల కటాత్షు వీక్షణతరంగపం క్థులచే దినదిన వ్ర వర్ధమాన సవమూనవై భన ములతో నల రారుచుందురుగాక, టీ శ్లో, నానాజి వ్రృభుచంద్రభాను శహజీం డ్రా నంద రాయాద మయో విద్యాంసః వ్ర ఛభవో గతా శ్మింతసుధీరందోవహాజీ వాతవః, విదార్టయాం వివబుద్ధ మొర హి వృమలాసభ్యా సి ్వడానీంతనాః గ 1 + జ్‌ . కిం కు ర్యేంఒబ!క ఖే! వజామి శరణం 'త్యా మేవ విశ్వావనీమ్‌, స్వస్య మహిష ప్రబంధకర ణే నీమి తం వద౯కా తదుపోజాత తయా ఆ ఖు క్త ప్రో కసం (పశ ౭సతి నానాజీతె:._. నానాబీ$ ధారిక క్రేస్టః అమౌత్యః. పృభుచం ద,ఫానూ రాబో * వాజీంద్ర;ః పృఖ్యాతో లాజూ * అనంద రాయ సద మౌత్య? ప్రనీద్ధః =

సవ్యాఖ్యాన తొత్పర్యమ్‌ 2 ఏలే ఆదయో ముఖ్యా యేషాం తే ఏ తాదృళాః ల విద్వాంసః కూని శేషః - శీతా ఆశ్రితా యే సుధియః పండితా సేషాం సందోహ 'సృమూహ సస్య జీవాతవో జీవనాషధరూపా; _ జీవాతు ర్ధివనాపధ మిత్యమరః, (పభవో గ తాః,స్వస్వత పోవి శే పె: ప్రాప్యాక శివలోశాది నితి శేషః, ఇదానీంతనా అద్య్యతే నాః పృభవస్తు - వృషలా శ్చ లే

జో జ క్‌ అసభ్య శ్చ పూరో్య క సభ్యలత్షణ రహీతాః _- హీ యస్యా త్కార ₹5ాత్‌ _ విద్యాయాం శ్రుతి స్టృళి ఇుఠా ళాది విద్యాయాం విషబుద్ధయః విషమితి బుద్ధి ర్యే సాం లే తథోశాః, సంతీతి శేషః, కిం క ర్వే కిం కరోమితి ఫచే, హూ అంబ మాళతేవ రతణశీలే కృషే, - విశ్వావనీం విశ్వ'స్య (ప్రపంచస్య ప్రాణీమా త్ర, స్యేతి యావశ్‌ . అవనీం రతణీం శ్వామేవ శరణం రతీ త్రీం “శరణం నృవారశ్షీ త్రో రిత్యమర 8 వృజామి భజామి, కూద్యం యత్నేన వర్జయే దితి కూ ద్రాధిశార స్య ధర్మ శా స్త్రనిషిద్ధ ల్వేన పండీతొానాం కూ దా,ధికృళ దేశే సమ్శా నాద్య భావేన జీవనాసంభ వా త్త్‌స్‌క్‌ 'బీశే సర్వే హెమపీ కృ్ప్యెవ జీవన 6

అత్ర, విశ్వావనీ మితి సాభిప్రాయవి శేష ణ శ్వా త్చ్‌రిక 5% అంశారః,

కని ఆను మహీపశతేకము రచించుటకు. గల కారణ మును జెప్పుచున్న వాండై తదుపోదాతముగా మొదట కృషిని

౬ న

ధార్మిక శేన్టులైన సానాజి యను మం తీయు, చం ద్‌ భానుండనుమపో రాజును ళవహాజీ చ క్రృవ_ర్టియు ఆయనమంలి యగు ఆనందరాయలును..-ఈ మొదలుగా. గల మహోారాజులును మంతులును మహోవిదా్శాంసులు 7౧+ నుండి త మూన్‌ యించి

లో పాలీ

విద్వాంసులను బోపి.చువారు గా నుండిరి, కాని యట్టి వ్ర?

6 మహీవపవమశ తక మి వులు గతించిపోయిరి, ఇప్పుడును గొందలు ప్రభువులు లేక పోలేదు, ఉన్నారు గాని వీరు వెనుకటివావివంటి వారు గారు, వృషలులును (ఈూద్రులు), అసభ్యులును గా నున్నారు, అనంగా ధర్మమును నాశనము చేయువారున్కు సభ్యలతణములు లేని వారును గా నున్నా రనుట, కనుకనే శ్రుతి స్యృతి పుకాణాదుల యందు విశ్యాసము గలవారు గాకున్నారు, ఇట్లు తటస్థించినపు డిం శేమి వేయవలె? ఓత్రల్లీ!! ర్త ఎమీ చేవతా! సమస్త ప్రాణిజాత మును సంరథతీంచునట్టి నిన్నే నేను ళరణు. బొచ్చుచున్నాను, శ్లా, అనై. నేతి నను శ్రుతి శృ్రుతివథం ప్రాయః వ్రవిష్టాన కిం! సౌఖ్యం వొ వాలజీవినా మనుపమం ఫాాత ర్న కిం పళ్యనీ!, కిం వ వే తదవీ థీతీశ్వర బహి ర్ల్యార వ కోవసకీ దఎీ ఒ/ 9థి దీ రావస్థితిరరవాయ కురుమే. హ+ హూన్త!హూన్గ!స్ప ఎవోమ్‌, నను కృషే. ర్నీ చవృ తిత్యా చ్భుం త్యాదిపమాణాభావా చ్చ న నుకం కృషి క రేత్యత ఆవా అ రితి: __ షో నతి శ్రుతి ర్వేదః లు శుతిపథం శొవణపథం యు ప్రాయః ఫా ఆ౫ఎ న (వ,విప్రా కీంళలి ఇయం శ్రుతి ర్న శు, ఆ క్రి ర్ట మిత్యేర్థః, 8 తాదృళ శ్రుతి శ్రవణ స తీయ మాళశంశా న జాయత ఇత్యర్థః ఆత్నె కా దీవ్యః కృషి. మిత్క్భషస్వ వితే రమ'స్వ బహుమన్యమౌానః _ ఇతి పతిః, బుగ్వేచే ఇళాకలకాఖాయాం సపమాషళకే 2పమాధ్య్వాయే లీ ఏ ఎాటి లు లు ట్రీ థితా, అత్మ నేవనె రాదీన్నః _. దూూతం మౌకారీ $, తరి జీవనం ఇ... ది కం ట్ట భీ నీ ళ్‌ ర్‌ థం? త తాహ, కృషీమిత్‌ కృషి, మేవ ఇచ్చబ్టోఒవధార ణార్జ కందని ఎష!* కృషస్వ కరుప్వు, తథాచ తద్వారా బీవితవ్య మితి భావః, ఎస్‌9 కర్వక- బహుమన్యు మౌన; బహుఖి ర్ల స్సృంభావ్యమౌాన క ఎ వీలే ధనధానాాదిరూపే రమస కీ డసేంతి కుతంతో

సవా్యాఖాృన తొత్చర్యమ ల్ర/ బోధ్యః, ఏతాదృళ శ్రుత్యర్థస్య వ్ర త్యతుృసంవాదమ ప్యాహ సౌఖ్య మీతి, వాలబీవినాం కృష్‌వల జీవినాం ఆఅనుపమం సర్వో త్తమం లు హెఖ్యం లా హేభ్రాతః = న పళ్యనీ కిం కి పళ్య స్యే వేత్యర క్‌ భ్రాత రతి పృమౌణప్రషస్రారం పతి సంబుద్ధిః, తదపి తధాజఒప్‌ి కీ తీశ్యళాణాం రాజ్ఞాం బహి ర్వారం ద్వారా ద్బహి ర్విద్యమౌ నా యా ప్రృకోస్థస్టలీ ప బేళవిశేష _. సత దీరావసీతి శేవ రౌరవసంజ కం నరకం _-తసె శ్రై- కూ త కర యర షా జి. స్పృహా మిచ్చాం _ కరుపే కరోష్షి, కిం వ క్యా కిం కథయ? య బేళాదృళ శ్రుతిలో శానుభవయో స్పతోరపీ క్సషిం పరిత్యజ్య దుష్ప9 భూపసర్పణే యత్నం కరోషీతి ఖావః, హాహన్త వా చేతి ఖీదాతిశయీ, దీర్చావసితి శజారచా యీలి రూపశాలంకార;ః, క్పషి. సీచవృ త్హి గదా! ఈవృ తి నవలంవించుటకు పేద ఇాసాది ప మాణములు లేవుగడా! ఇట్లి కృషినే యాశ యిచట ఆ ఆ ర షూ యు క్తమవా1 యని యాతేపించినవాని కిట్లని సమాథానము ఇచప్పుచున్నాండు, సోదరా! కృషికర్మ 'వీదచోదితము కా దనీ యంటివి గాని బుగ్వేదములో కాకలకాఖయందు స్యమాస్ట్రకమునందఓ అన్షమాధా్యయనున నేమి చెప్పి యున్నదో నీవు వినలేదా! (6 ఛి టో, జో ట్‌ అ వే. రా దీవరః కృషి, మిత్క్బృృపవస్స విల రమస్య బవాుువమన రీ మాని అని చెప్పంబడియున్నది, ఈ శ్రుతి వాక్యములో జూడ నూడకుము, నేద్భము చేసిఫొనుము, నేద్యను చేసికొనుచ లోకులచే బహుునూనింపగుడు చున్న వొండవై ధన థాన్యాద లతో. దులం దూంయగచు నానందింప్రము,” అని ఇప్పంబడినది కనుక కృషి, నా శ్‌ యించుటలో 'వదప్రా, మాణ్యిము "లేకపోలేదు వమలజలీయు వ్యవసాయము చేసికొను కృృషనలులకు సరో్యో తమమై?

బీద మహిావళశళతకమ సౌఖ్యము ప్రత్యక్షముగా ననుభూత మగుచున్న దని యొన నీవు గమనించిన వాడవు కావు సుమూ! "వేద మొక వ్ర క్క చోదన చేయుచున్నను, మోా6దుమిక్కిలి చత్యవీముగా సేద్యము నాఖ్యదాయకముగా. గనంబడుచున్నను గూడ నీవు రాజ గృహబహిన్ర్వారముల ముంగిళ్ల ( బడియుండి యెంత కాలమైనను కనిపెట్టుకొని యుండుటకే వాంఛించుచున్నా వే! వమి చెవ్పవలె? అయ్య యోస్ట్ర! ఇంతకంశొ నరక మున్నదా? అనంగా ఈదువ్చ) భువల నా శ్ర యించుటకంకచొు వోయిగా సేద్యము వేసిఫొని బి తుకరాదా *+ యని యభిప్రాయను, మో దుర్భిక్షం కృషితో నహీతి జగతి ఖ్యాతం రీ; బ్రహాణా మావదర తయా మనసా చ ర్చి, నో ర మాదికం సవమతమ్‌, రాశి న భూ వే వ్వర్థపంరేషు హన సమయే ష్షుళ్ష చ దుర్భిశతో. వృ_త్త్యర్థం కృషి మాశ్రయేమ భువినః కింవా తతోహీయతే, నను శ్రుతి తాత్పర్య స్య సర్వజ్ఞ ర్లి మౌ త్ర సమధిగ మ్యతయా శీవల౦ క్ర్‌తిం దృ్ప్వా కృషి గృవహణం న యుక్తం, కిం చోక్ష॥క్రు, తే రె ళెదిపర త్వేనా ప్యుపప లే, ర్న బ్రావాణపరత్వేం. నాప్‌ చత్యతు. సుఖదర్శ'ననా త్పంవృ తిః, కలంజభత ణాదావపీ ప,త్యత సుఖస త్వేన శ తా,సీ శిష్ట పృవృ తాప ల్తే రిత్యత ఆహ దుర్భిత్న మితి? కృషి త; కర్ష ళా ద్టేతో = రుర్భికు౦ మైోమం _. నపా భవతీతి _ గతి భూతలే _ ఖ్యాతం క్‌ల ప్రసీద్ధం కీల, లోళశే కృషిం కర్వ తాం దారిద్‌, ర్‌ం నళ్యతీ త్యర్థఃిః బెవాణాం ట్రావూణానా యు మౌపద్ధర్య తయా శీపది బజీవనలో పే ధర్మతీయా = మనౌ మనుస్కృతౌ _--చ కృషి గో క క్షదికం శి య సమత మంగీకృత్‌ మ్‌, త థాచ శ్రీ కు ద్భొగన వర్శధర్మప్రకర - వార్తా విచిశ్రా, ఇకాలీన యాయావర

సహా్ధఖానతాత్చర స్ట్‌ ట్రీ శిలోంఛనమ్‌, విప్ర త్తి కృతు శ్టేయం శ్రే యసీ చో త్తరోత్రరా, చారా జ్యా ళ విచితా, కృస్యాదిథూపా, వృ తిప్వేవ వ్యవస్తాం దర్శయ న్నాపద్య్భృ త్తీ రాహ, జఘునో్యో సోత్రమాం వృత్తి మనాపది భ జే న్నర;ః, బులే రాజన్య మౌొపత్సు సర్వేషా మేవ సర్వళ; ఇ త్యాపద్ధర్య తయా ఫాగవతో రష వ్యా మనుర వీ షట్క. ర్మెళో భవే లేహం తిఖి రన్యః పవ ర్తలే, ద్వాఖ్యా మేక క్చతుర్థ స్తు బవాసలే,ణ జీవ తీతి, ఏకః శాలీనః యాజనాధ్యాపన పృతిగృహాణ కృషీ. వాణీజ్య పాకశుపాల్య్యె ష్పడ్భి పనే నై వేత్యర్భః. తథా చ వేయం. శ్రుతి ర్రైళ్యపరా. భాగవత మనువచ నాఫ్యా ము క్రక్రుతి తాత్పర్య'సస్య బ్రావాణాది సా ధారణధర్మ విషయక లేన నిర్ణీత త్వా న్న పూర్వ కళంశావశాళ ఇతి భావః భూ పే స్వర్థప రేషు అర్భలోలు పేము సత్చు _- సమయే శాలే _ దుర్మి కృత తు శే వాధితే పీడిలే సతి చ _ వృ ల్త్యీర్భం బీవనార్థం కపి మౌ ళ్యయేమ భజేమ. భువి భూమా _ నః అస్త్థాకం - తతః కృషా శ్స్‌యణా ల్కె ౦చవా .. కీయ లే త్యం భవతి? న కీమపీత్యర్థః, శ నీ స్‌ అయ్యా అ మైర్తా దీవ్యు అను శ, తివాక్య తాత్పర్యను సర్వజ్ఞాలె న మునులకు మాత్ర, మే అెలియం దగినదిగా నున్నది కసుక ఆశుతిని బటి యెల వారు కృషి నాళయించుట సం? ల ౬ (౮) లో వింపదు, ఆక్రు,తి హయొనను వైశ్యులు "మొదలగువారికింగా” చెప్పంబడెనది గోని చాహణులకుం గాదు, ఇంక. కృషిలో వ బ్రర్యేతీ సౌఖ్యము కనయడుచున్నది గనుశ( టి ఎత్తి గలు వచ్చు నన్న చో కలంజు ఛయళాదులలోం గడం బలే సౌఖ్యము కనంబడుచున్నది కాంబట్ర అట్టవానియందులాడ శి లకుం బ్రవృళ్సి గలుగ వచ్చును, ఇందువలన అటు వేదప్రమా

(1 చుహీకశళశ తకమ్‌ ముతో గాని, యిటు వ, తత సౌఖ్యదర్శనముతోం గానీ కృషీ సమా లీ యణము సమతముగాం గన్చింపదు, అని యా కేపణ రాగా సమాధానము చెప్పుచున్నా.డు, కృషితో నాసి దుర్శితం (జవతో నా నీ పాఠకమ్‌,) అనంగాా కృషివలన మామ ముండ దనుట లోక ప్రనీద్ధ మేగడా | ఇదిగాక శ్రైవ్మణుల కావద్ధర్మ ముగా కృషి నోరతణాదులు క_ర్తవస్థము లే యని మనుధర్మ శాస్త్ర మంగీకరించియున్నది, ప్రభు వులు కేవలము ధన వరాయణ్బులే యుండంగాను, దుర్శికముతో కాలము సంషటోభించి పోవు్రచుండంగాను ఇంక జీవనార్థము కృషి. నాాశ్శయింపక 'యీమి చేయవలె? కనుక కృషి నాశ యించెదము, టో శ కృ మ్య శృయణమువలన దినితో మాకు లోపించున దేమి? ఆవ చర్మ ముగా కృషి చేసిొందుము లోపము లేకుండ స్వధర్యము ననుస్టింతుము, హో +, ఆర వత్రీభర మంబుదీతీత మిమా దృహ్ర్వో మవోపండిత " వ విద్యార్థు స్ప్యృహయే న యద్యపి వరం యోత్రం బిభే మ్యూహవాత్‌ క వాణిజ్యం ధనమూాలకం త దఖిలం త్య క్షా శీ త నా గ్‌ మవాం త్యం విద్యా చ ధనం త్వమేవ సకలం త్యం మే లులాయవప్రభో! ఓ నను పృభునికళే విద్యాయా అనుపయో ₹2_ప్య ధ్యాపనాదినా ద్యాజీవనం శాస్ర సమతం తబేవ కతో న కృత మిత్యత ఆవా ఆ గ్యేతి

సపహా్థఖార్థన తాత్పర్యము న. ఆక్యో యు శ్ళీం ధర; (శ్రీధర నామొ మహాపండిర, ౨ ఆంబుదీశ్మీ తోఒగ్నిహో త, సోమయా/గాది నిత్యే సెమి త్తీశాను పైననిరత; షడ మ్‌ ఆశి ల్‌ రృనీవల్ల భః _ తా వివా మహాపండితా దృహ్వై-విడ్యాయె న స్పృవాయే సచ్భామి, స్పా రీప్సిత ఇతి సంప, దానల్వేం, త దూ ర్యాజనా ధ్యాపనశీలయో రపి చారిద, ఫ్ట్‌పీడీత త్వా దితి ఫావః, యద్యవీ మోత్ర,ం మతృవృ త్రి (ప, జాపాలనరాజ్య సంపాద నాది-వరం శ్రేవ్పం-త త్ర సంప తమృద్ద్యా జీవనం భవతీతి భావః, త థా2ఒ.ప్యావావా ద్యుద్ధాత్‌ బిభేమి భయం ప్రాప్నోమి, ఫత్రార్థానాం భయేతు ర త్యపాదానత్వం, తరి నిర్భయ త్వా ద్యాణీజ్యం శార్య మి త్యాళ ౦శ్యావా వాణీజ్య మితి, మూ ల్యేన కృయవి కృయ దృవ్యసం పయో గాదికం ధర్మశాస్త్ర ప్ర,నీద్ధం వ నిరుపషద్యవ మితి క. తత్రాపి స్వస్యా పవృ త్తిహేతు నూసహా ధన మూలక మిచి, ధనం సువర్హాదిక 0 = మూలం మూలకారణం య'స్య త ఆతాదృళం, అ"సేన స్వస్య ధనసంప త్త్యభావేన తన్న యుజ్యత ఇతి సూచ్య తే, త త్రసాత్కారణాత్‌, అఖిలం పూరో్య్య కం విద్యామో త వాణిజ్యాదికం త్రైచర్మిక ముఖ్యధ నాగమనిమి త్తం త్య్యా త్వాం లులాయపృభుం న నాన్య ద్వి ద్యాదిక మితి భావు. లులాయా శ్రొాయేణ క్‌ం భవిష్య త్యత ఆహ _ "వొ లులాయ ప భో త్వం వ్‌ద్యా వి ద్యాళార్య కారీ, విద్యాళ బ'స్య విద్యా శా ్య లక్ష శాంగీ కారాత్‌ త్వమేవ ధనం ధనశార్యసుఖాదికారిత్వాత్‌ , సకలం కూతృవృ త్యాదిక ముపీ త్వ మే వేత్యర్థః, య్‌ తృవృ త్యాద" భయ ముపపాద్య త్వ మేన సర్వ శార్య శారీ త్యుశక్యా మహిష మూలఅకకృ ప్యూదా” భయాదిదోష పృ,స| రాసీ త్యాశయ ఆవిష్కృతీః* త థా-చ వి ద్యార్థన స్య ముఖ్య న్యాస భవా న్న్‌వృ తి రపీ కృపి. రాకయణీయేతి భావః, అయ్యా, వ్రభుసన్ని ధిలో విద్య కుపషయోగము "లేకపో యిన "లేకపోన్టంగాక, మజెక్కడనై నం జదువు చెప్పుకొని జీవి

గ్‌ ముహీమళ తక మ్‌ వరాదా! అది కొన్రసవుతమే గచా! అశ్షేల చేయరా? దని దున్నవపో తడిగినట్లుగా ఆళంకిం చుకొని అందులకు సమాభానము

్త్సీ లులాయ ప్రభూ! శ్రీధరుం డున్నాండు గదా! ఆయన నుహాపండితుండు, అంబుదీవీతు. డన్ననో ఆయన అగ్నివో 'ాగ్ని హోమాది నిత్వ నె మి తిక కఠరానుహోననిరతుండు, మతీయు ల్‌ కోర్చి ఖ్ర్‌ల =తి ఆశ్రీ ్ర పడ్డర్శనములలోను నిశితేమెన పాండిత్యము గలవాడు, ఈ యిస్చణు ఉద్దండపండితు లై యాజనా థ్యాపనసమర్ఞ్మ లే యుండి కూడ కేవలము దారి ద్ర స్రపీడితులై బాధపడుచున్నారు, వీరిని జూచి యింకం జదువ్రవలన లాభము "లే దని చదువువై నిస్పృహాం జెందితిని, బ్రాహ్యాధర్య మ్చులి న అధ ప్రయ నాధా్యావనాదులు నివ్వ? 'యోజనము లెన వని వానిని వదలుకొని మయూత్రధర్మము నవ లంబింతవమా ? యన్న అందులో యుద్ధము చేయవలనీయుండును గనుక దానికి భయవడుచున్నాను, పోనీ యేభయము లేనిది వాణిజ్యము (వాస్టపారము) గదా! దానినవైన ఆఅ్కయింత మను 6౯ న్న దానికి ధనము గావలె, అది మన దగ్గజ లేదు, కనుక నివి యేవి కా వని అన్నింటిని వదలుకొని నిన్నా శ్ర్‌ యించితిని, ఇంక వఏీపే నాకు విద్యవు, నీవే నాకు ధనమవు, సర్వము నీవె, నీయను గ్రహము గల్లనచో విద్యా ధన రాజ్య వాణిజ్యాదులవలనం “లుగు సమ_స్థృసౌఖ్యములు చేకూరం గలవు, కనుకనేని న్నాళ

లో ముంచిలతిని, వ బ్‌ జ శ్ల,విద్యాపణ్య వి ఇమ విక్రయవణి్రాత స్పుధ్‌ ల్నీిధర సన్నం స్వర మభా దృతాంబుముఖనో ధి _క్తస్య వద్దర్శినీమ్‌,

సవ్యాఖా్యానళార్సర్యమ్‌ రి న ళ ఖ్యాతః కుట్టికవి స్తు ఫస వాద్న కష ని ద్రాయతే శ ఇత కో అధ త్ర త్సర్యం మహ్‌ పక్వం ననుస్ప ర్డ్‌ ర్భాగ ్రఖొమ్న; సలమ్‌, వూత్య్వో క్ష (ప్రతిపాదిత విద్యాలీవనాసంభవమేన స్పష్టయతి విద్యేతి, శ్రీధర; (శ్రీథ రాఖ్య- స్పుథిః పండితః _ విద్యా "బే దాది, "సెవ పణ్యం శుయ్యం వసు జా తస్య విశేషవి కృయేణ (ద,వ్య దానానురూపా భఛ్యాప నేన ఎ యేన బహు ద్రవ్యం దీయలే స బవ్వాధ్యాప్య తే, యేన త్వల్చం వ త్వల్ప మ ధ్యాష్యతీ షి వి శేషవిక్రయపదనూ చి తార్థః, వణీ కోని! = బాత్‌ స్ప౦పన్న$, వాణీజ్య'స్య వెళ్యధర త్వౌ దితి భావః, అంబుమఖినః అంబుదీశ్నీతస్య - స్వన్న ౩ సుమ్టు అన్నం ఇాల్యోదనా దికం౦ం _ స్వర్ణం శాంచన మభూత్‌ , త స్యాంబుమఖినః యు షడర్శినీ9 పళాం దర్శనానాం సమాహార స్పడ్తర్శినీ ఎ తొం ధిక, య ద్భోక్త మన్న మపి దుర్మిళ 0, కిం తస్య పషడర్శి న్యేతి భావః, తత్సవోధ్యాయిన స్స్వ్వ'స్య దళా మొవా . పటికవి; స్వయం దురని్ననాం దువధనిశానాలి ౬ వ ఈ.

నృహా ద్వా నేషు బహీః ప, దేశేషు జః నిద్సాయ తే స్వపితీతి ఖాత $, తత్సర్యం శఈశృయాణామ స్య తాదృళం దుఃఖం దౌళ్ళాగ్య స్య దారి ద గ్రస్య భామ్న$ సానభూ తాయా మహీ 'పే.ళ్యరస్య లులాయ రాజు సా్యాననుస్ప లే రనునయా భావస్య ఫలం పృయోజనమ్‌, తపసా దధ్యాప “సేన జీవనం న 'సంభవ తీతి ఫావః, తదుకం కాస్త నిర్గ యే, కపిల'స్య క ళాద'స్య గౌతమ'స్య పతంజ లే, వ్యాసస్య బెమినే శె్చెవ దర్శనాని వ్రస్తుతము విద్శాజీవనము జరుగుటయే మహోకళ్టముగా

నున్న దని యుడావారణ పూర్వకముగా నిరూపించుచున్నా య శ్రీధరపండితు. డున్నాంల డనంగా ఆయన డబ్బు దీసికొని చదువు చెప్పి జీవనము జరుష్టళొనవలనీన వాం డయొ్యును, జుం

మహిష...

డ్రి మహీనళ తశ మ్‌ లోను ఇచ్చెడి డబ్బునుబట్రి చెప్పెడి చదువులో వ్యాపారసరణిగా "హెచ్చుతస్తులు నేయుచు శేవలము వైళ్యుంతై పోయెను, వంక అంబుదీతీతుం డన్ననొ పద్దర్శన పారంగతుండే యయ్యును తినుట కింత కాలో్యోదనాదికము (వరియన్నము 'మొద్శలెనవి బంగా ర మై పోయెను, అనంగా అంత దుర్లభ మయ్యొ ననుట, ఇట్టంం నఫు డాయన చదివిన పద్దర్శనము లెందులకు 1? కాల్చనా 1 ఇంక నాయంబుదీవీతుల సనవోథా్యయి రయ్‌న కుట్టకవి యున్నాండు గడా సుప్ర సీద్ధుండు | (తానే యన్న మాట,) ఆయనయవస్థ చూడు! దుర్ధనికుల యిండ్ల వాకిండ్ధముందరం బడి నిద్రపోను చున్నాండుగదా! ఈమువ్వురు పండితులకు నింతటి దురవస్థ మయెందులకు వచ్చినదో అెలినినదా? చా! ద్ర్యవిధ్యంసకుండై న మహిమ ప్రభువు నాశ్యయింపకపోన్రటచేత నే, వీలే మహిమ వుభువు నాశ్రయించి యున్న చో 'నేయవస్థలు లేకుండ వోయిగా సుఖజీవనము చేనీయుం జెడివారుగచా | న్‌, విద్వ న్థాకురు సావాసం; శ్రుణు వచో వత్య్యూమి య క్లే హీతం త ఫ్రవైష శామద మ త్ర నె రిభపతిం నిర్యాాజబంధుం నృణామ్‌, శ్రీరంగాభిధప తృనం ప్రతి సఖే! మాగా జగ్గరస్యాఒలయం దూరే నీ ర్నికశేు కృళాంతమహిష గై వేయఘంటారవః, ౮ నను స్వబే శే విద్యా పృయో జనాభా వేవీ బళా నేమ విద్యా ధిక్యసంభవా తత, గతా్య సుఖీన సేయ మితంతావా విద్య ని, తిః ోవిద్యకా శ భశార్య వాసల బలాశా[రశార్యటీ సావాసం తు బలా త్కారక్ళత కాళ్యే ద మేపి చేతి విళ్వః, మాకరు న వరుష్వు, లేయ ద్ధిఈం సుఖకరం _ త ద్వక్య్యూమి బ్రవీమి, శుణు, శామానా ముఖిలషి తౌనాం ధనధాన్యాదీ నాం దాతారం _ నృణాం ఫురుషాణాం

సపొర్థఖ్యాన కొత్సర్యమ్‌ ్టీస్‌ నీర్వా స్రబిబంధు మనిమితోప ళారిణం జు ఇ రిభపతిం లులాయ ప్రభుం ఖః త్యా్య పరిత్యజ్య ఆ జ్వర 'స్య తాపరోగస్య ఆలయం శ్రీరంగ త్యభిధా సంజ్ఞా యస్య పట్రణ'స్య జనపద'స్య ఆాదృశం శ్రీరంగ పట్టణ మిత్యేర్భః, మాగాఃన గచ్చం, పత ఇళత్యత ఆవా, దూశే దూరప్ర,బే శే త్ర, సంప ద్రూపా శ్రీ ర్శ్న్మీః శ్రూయతే ఇతి శేషః, యద్వా దూే శ్రీః చీర కశకాలసా భ్యత్యర్థః, నికు శ్రీరంగపట్టణసమిప టే శే _ యద్వా నికే రుడితీత్యర్థః. కృతాంతస్య యమస్య యో మహీపషః వావహానభూత; తస్య యా గ్రీవాబడ్జా ఘంటా _- తస్యారవ ళ్ళబః శ్రూూయత ఇతి శేషః. త'ధా-చ త, జ్వర రోగాధిక్యా చె ్వబేశిశానాం పండితొనాం 'తేత్ర, ధ వార్థ నార్థం గమన మనుచిత మితి ఫావః, అత, (శ్రీరంగ పట్టణజ్వ రా ధిక్య ప తిపాద నే నేతరదోసపాభావ స త్రత్య వ్ర భో ర్వి ద్యాపత్ష పాతి త్యం తే పండి తౌనాం విద్యాజీవనం చ్‌ వ్యజ్య లే, జ్వర స్యాలయ మీత భీ $ స న్స క ర్‌, ర8కఠతోలంకారః, సాహసమి త్యస్యో త్తరవాకై్యా స్సమర్శ'నా త్క్యావ్యలిం గాలంకార ?, స్య దేశములో విద్యాగ్‌రవ జీవనాదులు జరుగకపోయిననూ 'దేళాంతరములలో విశేషముగా జరుగునుగదా ! అచ ఏటీ కిం బోయి సుఖజీవనము చేయుద మని శ్రీధరపండితు. డనంగా అందులోన సుఖము "లే దని కవి యిట్లు వెప్పుచున్నా.డు, ర్స్సీ శ్రీధరపండితా | సాహసము చేయకుము, నేను కొక హీతము చెప్పుచున్నాను, విను, కోరిన ధన థాన్యాదు౯ నిచ్చు నెజదాతయు, మానవుల పాలీటికి అకారణబంధువునగ మహిష ప్రభువును వదలి వెట్టి మయెక్క_డికో శ్రీరంగ పట్టణమునకు బో. దలంచుకొన్నావుు కాని పోంబోకును, ఆపట్టణను జరా లకు పుట్టినిల్లుసుమిా! అక్కడికి. బోయి యేమో సంపాదింపవచూ

86 మహీవషళతకమ్‌ ననుకొన్నా వు గాని అక్కడికి. బోయి సంపొదించునది జబ్బు తవన్ప మజేమియుండదు, నీ వనుఃొన్న ధనము మా త్ర ము వాల దూర మగును, ఇంక దగ్గ అకు వచ్చునది యమమహిమ ఘంటా ఘనరవమే, అనగా (శ్రీరంగము నకుం బోయినచో నక్క_డ వభు 'వాదరించును, విద్యాంసులకు గౌరవజీవన మే జరుగును, మంచి ధనార్టనమే యుండును గాని ఆవట్టణము రో గాలపుట్ర గానం గ్ర త్తగా నచటికి. బోయినవారు వ్యాధిగస్తులె త్వ్యరలోం జనిపోవ్రదురు గాన నచ్చటికి బోవల దని చెవ్పెను, శ్లోయం యో రతతి తస్య స ప్రభు రితి స్పష్హ్రం హ్‌; మద్ర వీణో రాజశ్రీమహిపా౯ా వినుత్య సఫలం కుర్వేఇఒద్య వాా 1భవమ్‌, మళత్ప్చీడానిర ళౌ౯ మదీయమహివమా భిజ్ఞానళూన్యా౯ వ్రభూక య న్నిందామీ నిశమ్వు తద్దుణవిద స్త్థుమ్యన్తు సంతో నృపాః, ౯ ఏవం పూరో కరీత్యా విద్యా జీవ నాసంభవ ముపపాద్య కృషి. లేవ కర్త వ్యేతి శ్రుతి సతి (ప త్యేమె గ్ధాప త్రిళ్ళి ర్ని శ్చిత్య తన్నుఖ్య సాధనం మహీషం వర్గ యితుం తస్య పభుత్వ ముపపాదయ౯ తద్వారా కృత్యా కృత్యవి వేకళూ న్యానా నున్యాయార్లి తవి త్తానాం శిష్టంమన్య దుర్విదగా నాం మూఢధానాం రాజ్ఞాం చరితోప బేశరూప మేతత్స%బంధ ప్రయో జన మాహూ య మితి; __ యం పురుషం యో నరః రతతి పాలయతి తస్య న రతకః పభు రతి _ హి యస త్కారణాత్‌ _స్పష్టం ప్రనిద్ధం, త దితి శేస;ః,

సవ్యాఖా్థన తాత్పర్యమ్‌ తగ తస్తా తక్కారణాత్‌ మదృతీ.ణో ను త్చాలళా౬౯ా రాజ్థశ్సియా రాజ అత్మ్యు యూుకాక మహిపాక్‌ మహి హెఖ్య పృభూక౯-, వినుత్య విశేపేణ సుత్వొ లా వాగె భవం సాహిత్య ప్రాగ ల్భ్యం జా అద్యేదానీం = సఫల౦ సృపృ్యయోజనం - కర్వే కరోమి, ముల్పీిడాయాం మదీయపొంసాయాం౦ = నిర తాక పృవృత్తాక- _ మదీయనుపిన్నుః మత్ప్రభావస్య -య దళీ జ్ఞానం పరిచయః . లేన కూన్యాక రహితాకా ప్రభూకా య న్నిం చామి త దూషణం ఆం నిశమ్య శ్రుత్వా క్‌ గుణవిద్య; సద్దుణగ్రాహిణ ల స్స్పంఠత శం హైం - నృపా రాజానః = తుష్యున్తు సంతుష్యున్తు, అనే వం నం దుష్రానాం టర పం దర్శిం ధ్యం, అతా,వ్‌ నిందాయాం పన్యాసా త్క్కావ్య 0గ ముఠలంశార;, అని యీ వ, రారము/గా వడాస్థ్రజీపనము జరుగ దని చెప్పి, కృషియే క_ర్పన్య మని శ్రుతి సళ వ్ర వమూాణములచేతను, వ త ఫ్రటోనుభవము చెతను నిరూపించి ఆ కృషి!ి ముఖ్యసాధన మొన మహిమమును వర్ణ్శించుటకై. దానికి. బ్రభుధర్శ్మమూ నుపపాదించువాండై తన్తూలమునం గృ తా్గకృత్యవి వేకళూన్యు లును అనా్థయాౌంర్షి తని త్సపూర్తులునుు తౌము శిష్టుల మని తలంచు దుర్విదగ్ధులును, మూర్ధులు నగు రాజుల ప్రవ ర్రనమును బ కటించి తక్కినవారికి సదువదేశము చేయుటయే వబంథ / శూ ప "యోజన మని చెప్పు చున్నాయి, యో ఎవం జెవనిని రతీంచునో ఆతం డతనికి. బ్రభువు అవి యనుట లోక ప్రసిద్ధమే గదా! కనుక నన్ను రతీంచు వార నముహారాజ శ్రీ మహిమక్రభువులు కాంబట్టి యట్టి మహిషప్ర? వులను స్తుతించి యిప్పుడు నా వాహ్ల్యైభవమును సఫలము చే, కొందును. నన్ను హింస పెట్టుటకు. బనృర్తులై నవారును, నె

లేడ మపహిపషళతకము వ భౌవమును గుర్ప్తజబుగల జాలని యజ్హానులును నగు "త వులను నేను కసీ దీజ దూషింతును, తద్దూషణమును విని గుణ 'టే పహూణపారీణతయు, సాజన్యమును గల రాజులు సంతోషింతురు గాక, అనంగా దుష్టులను సన్హార్ద పవృత్తులను 'జేయుటయే యీ గ్ర ౦థమునరకుం బి యోజన మని లెలియవలయును, శ్లో, కంచి త్పళ్యధమం లులాయ విగుణం క రుం వబంభాకొ ళతం వే ఈ త్యా నూలంబ్య సముత్స హే; న ఖలుత ద్వన్షస్య మాహోత్తే ఫ్ట్‌తీః మద్రోహ ,వవణాధి కారిహతక కో/ధేన తన్నిందన వా జూ _తృత్ప/భుతత్ప0భు మ్యవీ శ వా గ్ధండో వముయా పాత్య తే, ౧౦ సను మహీష స్య సర్వలోక నింద్య స్య స్తుతిరూప పృ బంధకర ణా జీక్ష యా ముర్దానాం ప్రృళ్యకహతోప బేళ ఏవయు క ఇత్యతో దో,వా పృవణచిత్తానాం ఖలానాం పీతోపబేళో న ఫలిమ్యతీ త్యావా కంచి ఏతి;__పళూనాం చతుష్పదాం _ అధమం నికృష్టం _ విగుణం ళోభన ఏణపొనం తా త్వా మౌలంబ్య విషయిీకృత్య = శతం (పుబంధా౯- తం శ్లోళశాక్‌ _- కరుం రచయితుం _ సముత్సహే సంతోషయుకో వామి,తత్స్‌9 బంధకరణం వర్గ ఫ్ట్‌స్య మహీష.స్య మౌవోత్య్యత; ప, భావా భత్రో ర్న ఖలు, సంభవ తీతి శేసష;, విగుణత్వే పళ్వధమ త్వాదినా వర ౮3 ఎుతు మయోగ్య త్వా దితి భావః, తరి కిమితి చువృతి రత ఆవా, ద్రో, హా మదీయాపకా శే (వృవణః జూగరూకః యో౭౬ధిశారివాతకః రీత'స ద ప ప లాధిశాల తస్య నిందనం దూషణ మేవ వ్యాజః త స్తా _ల్రత్ప9భుషు

సవ్యాఖ్యాన తౌత్పర్యమ్‌ త్ర ఖలాధిశార్య పేశ్షయా కించి దధికేషు తత్సంభుషు తద పేక్తయా కించి దధిశేషు చ దుషాధికారిషు వాగూపో యో దండః కమి . మయా పాత్య తే తీప్య లే, మూర్ధాణాం హితోపచేశస్య సర్వథా దుష్మ_ర త్వా త్సాకుదరోప బేళో న సంభవ తీతి నికృష్టవర్ణ నద్వా రె వ ఖలా సనాశే ధా ౬ ౯ (|. ఎ=శ ౧ సర్వలోకనింద్య మైన దున్న పోతును స్తుతించుచు ళత కమువ్రాసీ తన్తూలమున మూఢులకు థ్దానోవచేశము చేయుటకంకథ బ్రలేస్టతీేముగానే హితోపదేశము వేయుట మంచిది గాదా? యని యాళంకించుకొని దోవాచి త్తులగు మూర్చులకుం బ్రత్య శముగాం. జేయు... పాతోపచేళము ఫలింప దని చెప్పు టదున్నపోళతా! నీవై నే నొకళతకము ెప్పం దలంచు కొన్నాను. నీవు చతుష్పాజ్ఞంతువులలో నొశానొక యధమజందతు వవు, ఎట్టి సద్దుణములు కలదానవు గావ్ట, అయినను ని న్ను గ్దె వించి శతకము చెవృందలంచు కొన్నాను, 'శరకవు శెన్నందలంచు 8 న్నాండుగదా! వే నెంత మహిమ గలదాని నని నీవు గర్య వపడుదువేమో, అట్ట దేమి లేదు, నీ మూావోత్త్మ ఫ్ట్‌మును జూచి చెప్పునది గాదు, నాయెడ దో హము చేయందలంచుకొన్న తుచ్నా స్బృధి "కొరిని చీహొట్టం దలంచి యీనెవముతో వాని కాయధిశకార మిచ్చిన _పైెయధికారులయెడను, వారివెయధికారులమయెడను వాగ్ర్యూవ్యమెన దండనమును విధించుచున్నాను, అంతియే గాని సీ వ ఇెవమును వర్ణించుటకు గాదుసువమూ]!

త్త మహీపశతకమ్‌ నో, నుతె సతన్నహివ ప్రబంధ మిహ యీ ఎ యూ అర్ర వూ భూపొ గుణగ్రాపాణ జ్‌ క స్తే బుద్ధ్వా నిజదుర్గుణా౯- క వినుఖా _త్తీద్వంగ్యమ రాష్టదయా, అద్రో హేణ నిజాః వ్రజూ ఇవ యథా ధరం వజూ రథీతుం హాలీ టో కుర్యన్తు స్వకుల కృమాగ తనశరాక్‌ దేళాధికారోచితాకా, ౧౧ నను మహీవస్తు త్యా లేసాం వ్యాజనీంచాకర గే రాజూం ధారి జాలి (్షా అాశ్చీ శాణాం తత, రోష స్సా్య్యాా తథాచ పండిలేము కో ధాతిశయ ఏవ స్యా దిత్యాళశంక్య బుద్ధిమ తాం రాజ్ఞా మేతతృం బంధ స్పంతో పాయెొవ భవతీ త్యాహ శు, ల్వేతి:__యే గుణగ్రాహిణ స్పద్దుణపక్షపాతినో అ భూపా। . లే, ఇమం మహిష పృబంధం _ శు, త్వా-కవిముఖా త్కవి ముఖ నిరతళ్లోశాత్‌ అం వ్యఠ౦గ్య్యమ ర్యాదయా ధ్వనిమాశ్తణ = నిజా స్సీ వ్‌్యాొ _ఎయే దురు ₹ా; పృజాహింసా పృదాః = తొద _ బుగ్ధ్వా ళ్‌ త్వా = నీజా ఆత్మీయాః ల ప,జూః అప త్యానీవ జా ద్రృుజాః విషయ వానీనీః _ య థాథర్మం ధర్మ మనతికృమ్య - వర్హ్యాశ్తమధ రావిరో ధే నెత్యర్థః, రక్షీతుం పాఠలయితుం _ స్వపల కృమాగ తా౯- స్వకీయవంళ పరంపరాప్రాష్తాక ణు దేశస్య రాజ్య'స్య = అధిశాశే పొల నే.ఉచితాకా మో గ్యాక్‌ా _- కర్వంతు, అనేన రాజ్ఞః ప్రామాణిక ల్వేవి తత్పరిసర రినో2ధికారిణః ఖలా ఇతి నూచ్య తే, తథాచ రాబోపి పీతోప 65ళ రూప త్వా నె న్న్వతత్పంబం ధే రాజ్ఞ ద్వేష ఇతి భావః, అరయ్యూ్యూ దున్నపోతును స్తుతించు నెపషముతో రాజులను ౦దించినందువలన ధర్మ్మవవ _రకులగు రాజులకు కవ్చలయెడ క్కిలి క్రోధము గల్టుటయే. గాక వె వెచ్చు పండితు లందటి

సవ్యాఖా్యన తొత్చర్యమ్‌ || యెడ యాడ శ్రో, థాతిశయ మే కలుగవచ్చునుగదా ! ఇట్లుచేనీన దాన లాభ మే? మని యాశంకించుకొని బుద్ధిమంతులగు “రాజుల $శతకము సంతోషమునశే గాని కోధమునకు. గా దని ఇెప్పు ఈమనహీమశతకమును విన్నత ర్వాత వరాజులు గుణగ్రా నుులుగా నుందురో వారు కవిముఖమున వెలువడిన యొక్క_క్కం జ్లోకములోని ధ్యన్యర్థమును గమనించి, తమయొడం గల దుర్గుణ ములను బెలినసీఫొన్తి తము వృజలను కన్న బిడ్డలవ లె థర బద్ధము గాం బరిపాలీించుటకుంగాను స్వకుల క్‌ మాగతులైనవారిని అర్హు లను అధికార వదవులలో నియోగింతురు గాక, ఇట్టగుటచే నీళత కము "రాజులకు క్రోధ కారణము కాశకపోవ్రటయే గాక మిూోందు మిక్కిలి సన్ఫార్టప్యవ_ర్పకము గాడ్‌ నగుచున్న దనీ భావము, ఫ్లో, రాజా ముద్ధమతి, _స్తతోపి సచివా స్తా౯ొ వంచయ న్లః ఖలా 'దేళద్రోహవ రా స్పదెవ వృషలా స్పర్వావహారోద్య తాః, ఆకౌం నమూరుగు చోళ దేశక్సషయే త్యం వైరి భాతఃవరం శ్‌ష్టం మే త్యలమల్లకం; తదవపీ న భ్రాత సవా _స్వ్రంతతః,౧౨ నను రాజ్ఞ గుణపత్ష పాతి 'ల్వే ఖలానాం దేళాధికారః కేన దత్త ఇ త్యాళంక్య ధార్మిక వేపేణ "దేళాధికారం గృహీత్వా బ్రాహణ దోహా పవ రమానాకొ ఖలాక్‌ న రాజూ జూనీలే ఇళ్య్యవా రాబేతి:__శాజూ టీ ౨ నృపః ఆం ముగ్గా మనొజ్ఞా = మతి ర్చుది ర్య స్య 'స ఆతాదృళః _ తతోషీ తద-పేక్ష్షయాపి - సచివా ముగ్ధమతయే ఇతి విపరిణత స్యానుషంగ॥ తాకా రాజ తదమౌా త్యాదీ౯- వంచయంత; సనో తమధారి కవేపే.ణ ప్ర, తొరయంత। _ అనేన రాజత దమాత్య యో రుగమతి త్వా "తేషాం సతఇంగే సతి దుపాజా దూరీకరుం దితి నూ-చితహ్‌, సలా దుహోః _ బేతో ణీ టి లీ ఓ దోహ్‌ రాజ్యత్‌ భే - పఠా ఉత్కృహ్రై = సృదైవసర్వదైవ _ వృషలా

ర్త మహీవళతకమ్‌

క్యూద ప్రాయాః - కశూద్రాలాప గాత్ర స్పర్శ భోజనకాల సంఫాషణా దిఫఖి రితి భావః, సర్వాపహా గె ప్రృజాసర్వస్వవహర క _ ఉద్య తా ఉద్యుకాః, సంతీతి శేష, వంచయంత ఇత్య నేన ఖలైః ప,తారిలేన రాజ్ఞా అధథిళారో దత్ర ఇతి నూచితం, హీ సెరిభ నా త్వం _ చోళ దేశే. కృషి8 కర్షణం _ తస్యె _- ఆళా మిచ్భాం _- మాపరు మాళార్తీ కుత ఇత్యత ఆహ, అతఃపరం ఖలాధికారానంతరం౦ _ మే నుమ .. అంతత; సర్వస్వనాకాత్‌ _ అలమల్ల కం కౌపీనం _ శిష్టం, త దతిరికం కృత్స్న మధిశారిఖి రుంఠిత మిత్యర్థః. హేభ్ధాత సె్సెరిభ్‌ - తవ _ తదపీ నాసి, మహీష.స్య సర్వదా నగ్న త్వా ది త్యాళయః, అత్ర, సవ్యాసాగరయో ర భ్య (శీ, శాంచీసేతుమధ్యగః, హాలాస్య త్య్యగరాజా న ఫర్చోళ దేళ ఖతి స్టృతే ఇలి బ్రహాండపురాణో క్త శ్య్నోళ జేళో ద్రృష్టవ్యః,

అయ్యా! చభువులకు గుణవపతుపాతమే యుండినచో దుష్టుల కధథికార మెవ రిచ్చిరి ? అని యాళంకించుకొని కొందటు బ్రోవాలు ఛార్తిక వేషనులు ధరించ్హి అఆధికారవదవ్రు లందు కొని, శ్రావూణులకు దోవాము చేయుచున్నా రనియు, ఆసంగతి వభువు గు ర్రింపజూల కున్నా. డనీయు( జెప్పుచున్నాండు, “రాజు బుద్ధిమంతుండు. అంతకంచె బుద్ధిమంతు లాతని

మంత్రులు, అయినవ్చటిక్‌ని ధార్మిక వేషములు వనిొని కొందణు చుర్తార్దు లాయుభయులను వంచించి దేళశద్రోవావరాయణు లై 'శేవలము న్వచ్చావ్యవవో రాదలచేత నిింతరను భూ ద్ర ప్రాయులై వ్రజల సర్వస్వమును దోంచుకొనువారుగా సిద్ధమెరి, కనుక నో మహివరాజూ! నీవు చోళ బేశములో వ్యవసాయము వేయుటకు మూ త్ర మౌానీంపకుము, ఎందువలన ననంగా నిటి దేళ ద్రోోవాు లధి కారవదనులకు వచ్చినత ర్వాత నా సర్వస్వము

సవా్యాఖా్యన తాత్పర్యమ త్తత్రి నాశన మెపోయినది, అంత గుంజుకొన్నారు, ఇప్పటికి నాకు మిగిలిన దోొక్క గోంచిపాంతతమాత్ర మే, ఓట సోదరా! నీ కదిగూడ "లేదు, కనుక దుష్టైధికార దూషిత మగు చోళ చేళములో నిష్టు లకు నిలువ నీడ లేదుసుమూ! న్లో,ఛాన్యం వాథ ధనాని వొ సమధికం కృత్య మిథ సృర్ధయా మిఖ్యాసాహనీనోఒభ్యు పేత్య వృషలా దెళాధికారాళశయా, ఉత్కో్కోచేన నృపాంతికస్థితజనా౯ వళ్యా౯ విధాయ ప్రజూ సర్వస్వం ప్రసభం వార_న్తిచళశథఠా సయాన్తు కాలా న్త్‌కమ్‌, స్‌ వావ్‌ ఎతు ఎద జా ఖలకృలళ్యవర్ల న ఫురస్సరం తానేవ ఖలాకొ నింద ల్యేశా దళ భిః, ధాన్య మితి; ధానం వ్రీహ్యాదికం = ధనం సువర్ధాదిక 9 కా వా - 'సమధికం కృత్వా అహమహమికయా శత భారపరిమిత ఛాన్యో త్చాదక కలే, శత ద్వయపరిమితి ధాన్యం పభూణాం దాస్యామా త్యాది ప్రతిజ్ఞాయుత్యర్థః మిథః - పరస్పరం _ స్పర్ధయా కలయాన _ మిథ్యాయాం మిథ్యావా దే సొవానీనః సాహ'సం హళా త్కారంపర్వంతో వృషలాః -_ 'దేళాధిశార స్య రాజ్యాధికార 'న్య _ ఆళశయా ఇచ్చయా క్‌ ఉతో్క_ చేన గూఢ పుదానేన _- నృపాంతికే రాజసమాపే _ స్థ తాజా జనాక'లోకా _- నభ్యు పేత్య ప్రాప్య - వళ్యాకా స్వాధీనాక్‌ -విధాయ కృత్వా య ప్రజానాం సర్వస్వం ధన ధాన్యవస్తాదికం య (ప్రృసభం పూ ఠా తా శేణ = పహారంతి గృహ్హూంతి, లే కూ ద, ప్రాయాః-కాల స్యయమ స్య- అంతికం _ యాంతు నచ్చుంతు, దుర్తార్డు లొనరించు పనులను వర్షించి వెప్పుచు, ఆదుర్తా ర్దులను నిందించుచున్నా (డు, రాజ్యాధి కారమును సంపాదింపవలి నన్న యాళతోం గుత్సితులు పందటు శూద్రులు వ భువ్ఫలకు థాన్యమునైన

డ్తేర్తే మహిపషళతక్రమ్‌ ధనమునైన మే మెక్కువ యిత్తును, మే మెక్కువ యిత్తు మని తమలో దాము స్పర్ధలు వంచుకొని పాట 'వెంచి, లేనిపోని సాహసమునరకు దిగి, వ భుసన్నిధిలో నున్న వారలకు లంచాలిచ్చి, వారిని వశపజిచుకొన్మి అధికారమును 'జేపట్టి బలవంతనుగాయ బ్రజల ధన ద్ర న్యాది సర్వస్వమును హరించుచున్నారు, అట్ట దుర్తార్దులు యమమందిరమున కరుగుదురు గాక, శ్ల్‌ చౌర్యం నామ కృషీవలస్య సహాజో ధర్తో; హ్యవృ తంత రె నో ఏ ళేషు ద్విజస త్తమె రనుచిళా ప్యంగీకృతా సా కృషి, తా నేతాకొ వృవలా వం త్యకరుణా "ల్యే వా రౌకా వపహరంతి తనుఖకరం ఖ్‌ ఎూద్రీ భూయా త్క్‌ +మిాాం వదం, ౧౦ ఛి మో యన్‌ చౌర్య మితి... కృషెవల స్య కృషీ.8 కర్ష ణం అస్సీ యస్య తాద్భ త్‌ తస్య = రజ; క్యా న్వితి వలచ్‌ , వల ఇతి దీర్ధ్య ౭. కర్ష కస్య చౌర్యం నామ ధాన్యతృ ణాద్యపహారరూపం = సవాజః స్వ భావనీద్ధో ధర్మః, ప్‌ యస్గాత్కార ణా ఎ చో ళేషు చోళ చే శేషు _ అవృత్ర థి ఈరై రృ త్త్యంతర రహిత; ద్విజస త్ర మె ర్నా9హూణ శే. = అను ప వ్‌ _ షి. ర౦ వ్ల ॥ ఎ -దవితా ప్యయు కా సా కషి. ర గీక్స ఆతా స్వికృళా తవా త్క్‌ర్ష కస్య ధా న్యాదిచౌర్యం స్వాభావిక మె వేత్యర్థః, కథ మన్య థా బ్రావా శో తమౌః కృషి ౦ కుర్యు రితి భావః, తా నేతాక£కా పూరో కృద్విజ్‌ త్రమౌక౯ దుళ్ళా9) వై రః ఖే నాపి శ్రాతు మళ క్యా ర్యాపి. తె నిందిత

సవ్యాఖా్యన తార్చర్యమ్‌ గ్తీగ్‌ హ్రరళబ్లె = రకరు[కొ; నిర్వ యా స్సనో యీ వృషమలాః ళపం, త్యధిక్షీ పంతి. రీవా తాకా బ్రాహణ శ్రేప్టా౯్‌ న్‌ ప్రృవారంతి తాడయంళలి _ తేహింఘ్నతాం -_ క్రూూరాణాం ముఖకరం అధి శేపసాధనం ముఖం _ ప,వార సాధనం కశాదిశం చ, ప్రాణ్యంగ త్వా దేకవద్భావః, (కమౌణాం కీటానాం _ పదం స్టొనం = భూయా దసు, యఛౌావాణులు నేద్యము వేనిపొనుచుండుటవే వొంగ లె నారని కొందజలు దూషింతునేమో యని వారికి సరియెన సమాధానము చెప్పి, వారిని తిట్టి చివాట్లు పెట్టుచున్నాండు, చెర ఫ్ట్‌ మనునది కృషీవలునకు సవాజధర్మ్మ మే, అతండు భూమినుండి ఛాన్యము, గడ్డి మొద లై నవానిని ఎ త్హికొనిపోవును, కనుక వ్యవసాయవృ త్తి దొంగవృ త్తియే యనవలె, అట్రివృతి శ్రూవాణుల కుచితము కాదు గాక, అయినను చోళ చేళములో శ్రావాణులకు మజీయొక బ్రతుకుదెరువు లేదు గనుక వారు దానినే అంగీకరింపవలసివచ్చినది. 9 ట్లావద్ధర్మముగా వ్యవసా యము చేసీకొను చున్న థా,వాణోత్తములను జూచి దయా బం అవావావీతో దాత్మీణ్యములు "లేకుండం గొందణు శూద్ర ప్రాయులు వ్‌న శక్యము గాని దుర్భాషలతోం దిట్టుదురు. కొందలఅు కొట్టుదురు. వారినోళ్లలో ఫురుగులు పడులాక, వారిచేతులు ఫురుగుల పుట్ట లగుంగారక, న్లో ,విద్యాజీవనకుంఠ నశీన చ క్యా వాలందబతాయాం చిశా దాపశ్వే కణి శే కుతోవీ పిశునాః శేదార మావృణ్య లే, హో కిం వచ్మి! సుభావా వాలునుణియం మేజుస్రహస్తాంతరం వార్కారస్థల సంప్రతీముజుముడా దితొష్టద యో నిరయాః,

శీగే మహివమళతకమ్‌

వి ద్యేతి:...విద్యయా వేదశాస్తాతికయా - జీవనస్య శొసీ

'ఆ-+ 'ఆ

యస్య యాజనాధ్యాపనరూపస్య - కుంఠ నేన పరిత్యా లేన చ కో = ఆతల౦బి తాయా మంగీకృ తాయాం సత్యాం = చిరా దృహుకా లాత్‌ - అసమంతాత్‌ - పక్వే ఫలిలే _- కణిశే సస్యమంజర్యాం - కణిళం 'సస్యమంజరీ త్యమరః, వతోపీ దేళశాత్‌ _ పిశునాః పెశున్యేన జీవంతః = దారం తత్ర ఎ మొవృణ్వ లే సమంతత; పరి వేష్ట సే, కిం వచ్చి కిం వమ్యుమి * హో ఇతి ఫచే, కే లే పిళునా ? ఇత్యాశాంతముయా మాహా, సుఖావా వాలుమణియ మిత్యాదయః దవీణబేశే అధిశార సంజ్ఞాః: ప్రనీద్ధాః నిర్ణయా।ః నిష_రు[ళకా? ఆవృణ్వతీ ఇతి పఫూన్వేణ సంబంధః,

కష్టపడి పంట పండించుకొనుసరికి ధాన్యము వసూలు ేనీ కొని పోవుటకు రాజాధిశారులు వచ్చి ఉట్రవడియముగా థాన్యము నెత్తుళొని పోవుచున్నారే యని 'ఖేదపడుచు నిట్లు

కాస్ర్రీయమెన విద్యాజీవనము "లేక, విధిలేని పరిస్థితిగా కృషినా జీ యించి చేనికొనుచుండ బవాుకాలమునకు కంకి గింజ పట్టి పంట పండుసరి కెక్కడనుండి వత్తురో పిసినారులు ! వ్‌మి చెన్వుదు ! అయ్యో! సుభఖావుులుు వాలుమణియనులు, 'మేజు స్టులు, హాసాంతరులు, హ'ర్కా-రస్థలులు, సంప్ర తీముజి ముదా తులు ఈ మొదలైన యధికారులు కనికర మనునది లేళమేని లేనివారు వచ్చి పండినపాలము చుట్టుముట్టుదురు, న్లో, ముగ్ధాక్‌ ధిగ్ధనికాక్‌ రమామదమపీదిగ్ధాక్‌ విదగ్ధా నహోో

గౌ యచిషు దగబుదవిభవాళ స్నిగిః ఖలి రన్నహమ్‌

సహ్యాఖ్యాన తాత్చర్యమ్‌ గే ధన్యం నైరిభ మేక మేవ భువనే మన్యే క మనై్య్యైర్నృవై రో ఛానై్వైళ్చ ధనై న రతతి జనా౯్‌ సరో్శపకారక్షమః, ముగ్ధా నితి;__రమయా అకమ్మ్యా-యో మదో గర్వః స ఏవ మష్షీ మలినం వసు.తయా దిగ్ధాః భఘురితాః _- ధనమచేన తిళోహీ తాంత;కరణా ఇతి యావత్‌ , తాదృళాక -జగ్టెంభు శే వ్‌ యస్ధిషు నిధువ నేషు _. విద ధ్‌ ప్రవీణా౯ -న్ని స్ట ర్మి తె ః-ఖలై ద్దసైః క్‌ దురి, తె రిత్యర్థృః, దుః నాళితః _. బుబే ర్లానస్యు విభవః మాహాత ఫి యేషాం తే ఆాదృళాక లే ఆళి ధనికాక _- ముూగాక్‌ మూఖథాక్‌ _ ఆఅన్వహం పృత్యవాం ధిక్‌, తరి థి టం యో కో వా శ్రేవ్ట* ఇత్యతే ఆవా, భువనసనేలో కే ధన్యం కృ తార్థం - సెరిభం శాసర _ మేక మేవ-ముఖ్య మేవ యం ధన్యం ధనవంతం _ మ న్యే - నాన్యం మనుష్యం, రేత్ర కూతు మాహ, య; సె రిభః-ధానై్యె రై శ్చ స్వ, మౌర్గి తై ర్హనాక రక్షతి _ సర్వోప కారత్ష మః సన్వేహె ముపకారాణాం కృషి ఫారవహన కళకటాకర్ష ణాదిరూపాణాం మమళ్ళ క్షళ్చ, తథా చచ శిశ్వ్నోదరపరాయణాక౯. మూథాక్‌ పరిత్యజ్య సెరిఖధానువరన మేవ యుకృ మిత్యర్థః: ఒక్కరి కువకరింవకుండ, ధనమజడాంధ కారముచెతె క్‌న్ను మిన్ను "కానక సంచరించు మూఢ ధనికులను చీవాట్లు వెట్టుచు వారికంళు దున్న పోతే మేలని చపవ్పుచున్నాండు, ధనముదాంధకారముచే మంచి బెడ్డ లెటుగక జివో గుహ్య సంతృ వివిషయనులో గప్ప నీపుణ్ములె దుస్సాంగత్య ముత ఉన్న విజ్ఞానమును గూడ గోల్పోయి ధనికులుగా నుండు మూధఢుల నెల్ల పొద్దును ఛీకొట్టందగును, వారికి ధన ముండి యేమి వ్రయోజనము? ప్ర పంచములో ధన్యజీవి యనంగా నొక్కమహివ మే యని నాయభిప్రాయము, అది కష్ట్రవడ్సి పంట

గేప్‌ వముహీవశతకమ్‌ సండించి థాన్యముచేతను, ధనముచేతను జనులను రతథీంచు చున్నది, కనుక మహిషమే సరోోపకార తమ మెనది, రాజు "లెంద అుండిన నేమి వ్రయోజనము 1? వేరునకుం 'చెద్దలే గాని మొక్కరి కింత యుపకావము వేయుదురా? చీ! ఛి!! ఇశ్నో దరపరాయణ్యులె న అట్టి మూఢులను వదలి దున్నపోతు నా శ్‌ యించుటయే మేలు, న్లోమత్తా విత్తమదై ప్రరాగహభృ్ళత శృండాలరండాసుతా ళా ఎని అతి యా (ఏ ప్‌,

యేఒమిా ద్ధని కా నితా న్తపరుషవ్యావోరళా లేయకాః,

'లేహిం వక్తృవిల్‌కనా త్త వరం స్ట్థూలాండళో శేతణం

క్త. యేన శ్రీమహి మం ద్ర 1 లభ నిల బ్రహ ప్రాయేణ నృుహైశనమ్‌, మతా ఇతిః___వి తమచె ర్సనమదై ఎం రతా గర్విహై _ దురా గవాం అవా మేవ సరో త్తమ ఇత్యాగ్యవహ మభిమానం _ చిభంతీతి తథో క ౨ చండాలరండాయా;, నీచ స్ర్రీయ ల స్పుతాః అపత్యరూపాః- సంకరజాతీయా ఇత్యర్థః. ఆన్యథా కథ మే తాదృళం బ్రావాణద్రా,వాం సర్యు రిత్యర్థః. యేీ2_మిా _ దుర్ధని ౩౩ ఆఅ న్యాయార్జితవి తా = లే దుష్ట ధనిశాః - నితాన్త మత్యంతం _ పరుషవ్యావాలే కటుభాషణే _ కాతే యశా శృునకాః, క్యవ త్కృ్టటుతరం భెష న ఇత్యర్థః, తేషాం ఖలానాం వ క్రవిలోక నా నుఖదర్శ నాత్‌_ లం హామహిేంద, _ఎతవ _ నూలో మువోా£౯ా ౨ యః అందకోన _ స్తస్య వృషణ'స్య = ఈక్షణం దర్శనం జూ వర ర క తత, “శకీాతు మాహ, యేన కార ణేన. అందకో శేష గోన ప్రాయేణ ప్రాయళ జా మృషాళన ము తమభోజనం వా అభ్య శే ప్రాష్య లే, జనె రితి శేషః, లాంగలవాస్తాకర కా హి మహిమస్య పృషుభాగం ద... వాలి తె 0 పళ్యలతే? కర అతి, కృ ప్యారి తాన్న నూప కాక కాలో్యో దనాదికం వ జ సుఖేన భుంజ లే, న తు దుషధనికశా శ, తా ఇతి భావః, అత్రాప్యండకో శే వో టా! య

క్షణం వర మిత్య త, హేతూపన్యాసా ఆ్కా_వ్యలింగాలంళారః,

సవాాఖా్యానతార్చర్యమ్‌ ్తీర దుర నీకుల మొగను చూచుటకంళు దున్న పోతువృస్థ మును జూచుట మే లని చెవ్వుచున్నాండు, ధనగర్యముచె మడించ్కి అందజకంకశుం. దామే సరోో త ముల మని దురభిమాన్థగ స్సులె అన్యాయార్జి త వి తములచే ధనిక్కులె కేవలము కుక్కలవ లెం గర్లకఠోరముగ భాషించుచుండు మాలముండళొడుకుల మొగము చూచుటకంశకెు టమహీపసార్వ భావమూ! నీ స్థూలాండకోళమును జూచుట యొంతో మేలు, ఎందువలన ననలణా నీయండకోళశదర్శవముతోం దజిచుగా నింత మృాన్నము లభించుచున్నది, ఆ దుగనికుల మొగము చూచిన మః థి దాన లాభ మేమి ? అనలా అరక తోలువాం డెప్పుడును దున్న పోతునకు వెనుకనే యుండు ననియు, చక్కంగాం బంటలు వండించుకొని కడువునిండ నన్నము తిను ననియు భావము, న్లో, చేవాం స్వం పరిదగ్ధ్య యద్ధి భవతా ధాన్యం ధనం వాక్టి తం త త్సరం వసభం పూర న్తి పాం సుబే దారా స్ప గకీయం యథా, కూత్రు స్త త్ర కి లాయ మేవ మహీవ, జాతో మయా నూయతాం ఠా లో పుగ్రై వవ పితుర్ష్యరనిహి ధనం "వేవమూ బలాద్వా*ఒ-ఖిలమ్‌, ౧౮ రాం 'బేవా మితిః__.'స్వం _ చేవాం ళరీరం _ పరిదగ్ధ్శ్య కీళశయి త్వా య భవ౮' త్వయా క్‌ ంరు ద్దనం ధాన్యం-వార్డితే౦ సంపాదితం_తత్సర్వ౦- స్వకీయం యథా పిత్రార్సితమివ _ సుబేదారాః -_ ప్రసభం బలాత్కాా 'కేణ వారంతి, తత, హర గీ హేతు - రయ మేవ వత్యుమాణ ఏవ కీల _ మహీష.__._.ే

ర్‌0 మపివమశళశతకమ్‌

మయా జాతః, టహూమహీపు శూయతాం, హీ యసాత్కారణాత్‌ = షా ల 0 ళీ

పుత్రావీవ పితు ర్భనం అభిలం ఎమొ స వా .- బలాద్యా =

హరంతి గృన్హాని, తస్యా త్త్వత్పుత్తా ఏతే సుబేదారా స్యర్సంపాదిళ

ధనహారిత్వా దితి భావః,

కష్టపడి పండించునది దున్న పోడు, ఆ ధన థాన్యములను బలాత్కారముగా నెక్తుకొనిపోవ్చవారు రాజూధికారులు కాంగా వారిరువురికి బితృఫ శ్ర నాస్ట్రయము నంటంట్టుచున్నాండు.

ఓ దున్నపోతా! నీవ నీదేహమును శ్లేశపెట్టుొని ధనమో ఛాన్థమో ఆర్టించి పెట్టుకొనంగా దాని నంతయు బలా త్కారముగా సుబేదారులు (పన్నులు వశూలు వేయు రాజాధి కారులు) వచ్చి తమయబ్బసొమ్మువ లె. దీసనీకొనిపోవ్రచుందురు, ఇట్లు తీసికొనిపోవుటకు. గారణ మేమా? యని యాలోచింతుం గదా? ఆకారణ మిది, చె ప్పిద విను, లోకములో వ్రేమతోం దీనికొననీ, బలవంతముగాం దీనికొననీ కొడుకులే తం డ్రి యా స్తిని దీనీికొందురు, కనుక ఆ సంబంధమే యిక్క_డంగూడ, అనలా నీకు. బుట్టినవారు గనుకనే నీ సొమ్లు తీసిళొనుచున్నా రనుట, న్లో,.ఉన్నత్తా ద్రవిణాధికారవళత _స్పృంభం గతా దుర్దుతై

స్పంజాతా వృవలేశతో విర చితాన్యాయావిభూత్యాదృ తాః, జ్జీచి చృ ్రంగభ్ళత శ్చ సంవ్రతి సుబేదారాధమాః కాసర

జ్యేస్టాః కిం భవతో 1 వద త్య మధథవా సత్యం కనిష్టా ఇమే!

రన తా ఇతి: దృవిణం చ,వ్యం = అధికారః చేశాధిశారః

తయో ర్వళత _ ఉన త్తా ఉద్దామాః - దుర్గుత ధంభావాంకారాదిఖిః -

సంభఆ గతాః వః క్‌ కృ త్యాకృత్యవి వేకళూన్యా ఇత్యర్థః, వృష,

లానాం కూదాణాల = ఈళత,; శే పాత్‌ _. 'సంజూతా ఉత్పన్నాః - విర

గ ఒఅ

సహ్యాఖార్థన తొత్ప్చర్య ము ర్‌] చితాన్యాయా జ్‌ కృత దుర్గ యాళ్ళ ర్రే అవిభూ త్యా విరు న్ధెళ్వ ల్యేణ - లోకవిట్వేమం సంపా ద్యేత్యర్థః, అదృ తా యుకా ళ్ళ తాదృళాః ం శృంగం విహోణ మితి వాద్యవిశేషం బిభంతీతి అాదృ్భృళా3 జా సంతి న అధికారివికేపా ళ్ళ _ ను బేదా రాళ్ళ _ లేషా మధమా నీవా. కేచిర్‌. కా కాసర _ భవతో జ్యేప్టాః కింళి ఇమే ఖలాః అథవా కనిహైః 1 మపొషప తే _ చవి ణే బలే_.అధిశారవళాత్‌ ప్రాధాన్యవళాత్‌ = దుర్గుణ రుస్పా కె 9 లు 'సభం బంధనళశంకువి శేషం _ గత; ప్రాపః -వృమ లేళత, పుణ్య లేశత:..సంజాత; ఉత్పన్న! విరచితః _ ఆ న్యేసాం స్వపా అకకర్త కాణాం = ఆఈయః విత్తం ఎ యేన 'స తథ్లో కః జా ఆవిభూ త్యా అత్యంతప ర్యా వెశ్వశ్యేణ నిమి లేన = అద్భత; అంగీకృతః_శృంగం వీషా ణం బిభంతీతి ఈద్చళ ఇతి శబళ కియూలధ్య్వనిః. న-చచ శేష ళృంక్యః, అభి ధాయా।ః ఖలాధిశారిమా త్ర, విశ్రాంత త్వా తం దేపళో2_ల౦కారః, దున్న పోతు పండించిన థాన్యము నెత్తుషొని పోవచ్చిన యధికారులు దున్న'పోతున కేమి కావలె? అన్నలా! తమ్ములా యని పోలికలను వర్ణించి చెప్పుచున్నాండు, కాసా! సుబేదారాధమాః=సుబేదారు లను నీయథధనములు, ఛవతః=నీకు, 'జ్యేస్టైః కిం? అథవా కనిస్టాః? = అన్నలా? లేక తమ్హులా 1? ఎవరొ చెప్పు ! ఎందువలన ననంగా నీపోలిక లే వారి యందును గనంయబడుచున్నవి గనుక, ఎట్టనలా నీవ్రు, ద్రవిణాధి 'కారవళతః ఉన్న_త్తః - ద్రవిణ=బలిమిచే_అధిక = మిక్కుటమైన, ఆరవజధగ్థనులయొక్క_, శత అనేకవిధములు కలదానవై, ఉన _త్తశ=జకవీధ మైన వెల్లరొ త్రినదానవు, అనంగా వెదమయైన గేచెను జూచి విశేషముగా పలువమూన్ల అఅిచుచు నొడలు ెలియని మంఫుతో నుందు వనాుట, నీ విట్టుండలా వారును నీవలెనే

ర్‌ఫ్స్‌ మహీవకరతకమ్‌ క విణాధిశారవళత। ఉన్తలత్తోః - ద్రవిణ+అధికార = వశత ఇ ధనము, అధికారము తమచేతిలో సున్న వని, ఉన్తత్తాః = ఉన్మ త్తులై యున్నారు, నీవు దుర్గుతైః = కఅకు ్రాళ్ళచేత్య స్తంభం గతః=కట్టి వేయు గుంజదగ్గజుం 'జేరియుండంగా వారును నీవలెనే, దుర్లుళై ః=దంభాహం కాలరాది దుర్తుణముల చేత, స్తంభంగ తాః = _స్తస్మాలెయున్నారు, అనలా కృృ'ఆార్థకృృత్య వివేకళూన్యు_ల్రై యున్నా రనుట, నీవు వృష-లేళతః = ఏపాటి పుణ్య లేశమువల ననో గ సంజాతః=పుట్టియుండంగా వారును నీవలెనే, వృవల+-ఈశ తః=ఉ_త్తమళూద్రునివలన, సంజూతాః = ఉత్పన్ను లై నారు, నీవు, విరచిత. అన్య+ఆయ +. ఆనిభూతి + ఆదృతః = నిన్ను 6 బోషించిన కర్షకులకు ధనాడాయమును 'జేకూర్చి కావలసినంత మైళ్యర్థు ముతో. దులందూంగుచుండంగా వారును నీవలెనే విరచితా న్యాయావిభూతాాదృ తాః _ విరచిత అన్యాయ 4. అవిభూతి.. ఆదృళాః = అనాాయను చేని లంచములు గొట్టి, ద్రవ్యను సంపాదించుకొని ధనవంతులై యున్న వారు, నీవు శృంగభ్ళలత్‌ = కొమ్ములు ధరించియుండ6గా, వారును నీవలెనే, శృంగభ్ళతః = కొమ్మువాదస్థ మధికారచిహ్నముగాం గలవారు, (వారు వచ్చు భపుడు వారిముందటి కొవ్వు వాయించుళొనుచు వచ్చు మర్యాద కల దని అలియవలయును,)

కనుక నోదున్న పోతా! ద్ర విణాధి కారవశో నాదము చేతను, నుర్షుణ_స్తంభ గతత్వము చేతను, వృవ. లేశసంజూతత్వము చేతను, విర బి తాన్యాయావిభూ త్య్థాదృతత్వము చేతను, కృంగ భృ_త్త్వము చీతను పోలికలు సరిపోవుటచేత నీకు వా రన్న లగుదురో ?

సవ్యాఖా స్ట్‌ తాత్పర ఫ్ట్‌మ్‌ 53 తము లగుదురో ఇప్పు, అనంగా దున్న పోతుకంశును అథధమా ఎత్యర్టీ ధవము లని భావము, న్లో,తృణ్యాదాన జలావగాహాన తనూసంఘర్ష ణాదిక్రమెః ట్‌ య పో యా కామం నై రిభరాజరాజ భవత సవా మకారం చిరమ్‌,

న ॥ లి జో వ వఏళతావ త్త సహ మర్థయె పితృీవతిం "దేవం త్వదారోహిణం థీప్రం ప్రాయ సన్నిధిం నను సుబేదారస్య మద్దో/హిణః,

అక ఈ ద" త ణి: స స = సమూహా స! వ్‌ తృణానాం మూపహ సృ ణ్యా సమూ నే యత్సంత్యయః. త స్యాచానం చ - జలావగాహానం చ - తన్వ్వా ళ్ళరీ రస్య - సంఘర్షణం చ కర మాదినిరా సేన ళళ్షీ కరణ మిత్యరః. ఆదిశ బేన యు (లు ష్‌ యు న్‌ జలపానాదికం గృవ్యూలే,. తేపాం యే కమాః పౌర్వాపర్యాణి - తః / జా శ్వా సె రిఛభరాజరాజ = భఛభవతః--చిరం బహుశాలం౦ సనీచాం _ అశార్హ ౦ కృత వాళ, రత, కిం శార్య మి త్యాళశంశాాహ, ఆహాం తు _ ఏతావ దతిస్వల్బ వా మర్భయే యా చే, త్వ దారోహీ ణం త్వ దారూఢం, పిరృపతిం యమం _ మదో9హి ణః మదో9 హాం కుర్వతే: - సు బేదారస్య = సన్నిధిం 'నసమిపం౦ం _ థీప్యం ద్రుతం ఎ నయ ప్రాయ, త్వత్సంపాదిత ధ నాపహో లేణ త్వదోం హా నిరత స్య అధికారిణో2.పకారః క ర్తవ్య ఏ "వేత్యర థి ట్‌ జాలి య తెినయొడ ద్రోహము దలంచిన 'రాజూధికారిని అభ" నుగ” యమునికి. టట్టియి వని దున్నపోతును పః! చు ఓ వైరిభ సార్వభౌమా! నేను నీకు గడ్డి వేసి నీళ్లు పోనీ ముజీకీ పోవునట్లు తోమి న్నానము చేయించి వేళకు కుడితిత్రాపి యీ మొదలగు నుపచారముల చే. జర కాలనునుండి నీ సేవ చేయుచుంటిని గదా ! ఇంత కాలనునుండీ నీనేవ చేయు చున్నందులకు నిన్ను నే నొక్క చిన్నికోరిక కోరుచున్నాను, ఈ

నత్త మహీవిశీతకమ్‌ యొక్కటి చేసీ పెట్టుము, మటేమి గాదు, నీవై నెక్కి తిరుగు యమధర్మరాజును నాకు ద్రోహము చేనీన సుబేదారుని దగ్గణకు రీఘుంముగాం దీసికొని రమ్ము, ఆతడు నా హొక్కనిశే గాదు, నీకుం గూడ దోవాము వేసీనవాంచే సుమా! నీవు సంపాదించిన ధన ఛాన్యముల 'ెళ్తు కొనిపోవును గాయిట్టి నీకుణాడ ద్రోహియే గనుక అటువంటి ద్రోపొకి తప్పకుండ ఛయళ్ళి త్హము చేయవలసీనదే, కావున త్వరగా యమునిని దీసికొని రమ్ము, పదియే నేం గోరునది, అనగా ఆయధి కారి త్వరలో, జచ్చిపోవుంగాక యని యఖి ప్రాయము, శ్లో-యుద్భాధాం యది యాసీ కాసరపతే ఛు తరీ ద మాకర ఫ్ట్‌తా అం ర్‌ం మ మస్మాఖి రి, తృణీశృళా౯ భువి సుజే దారాక౯ సుఖం భత్షయ, నీస్సా'రా నవరాధ లేళశరహితా నే తాక వలాలోత్మ రా న్నిత్యం భశత్ష్స్షయతా త్వయా క అవ హో లోకోవకారో భవేత్‌ ? ౨౧ శతుదితి;._-హే కాసరపతే ము ద్చాధాం బుభుక్షు జనిత క్యమం యది యాని ప్రాప్నోషి _తర్షీదం వక్యమాణ _ మౌకర్ణ్మ ్య తాం కూంయ తాం, అస్తాళ్ళే యు సృణీకృళాక తృ్‌ాతయా గణితాకా _- సుబే దారా నధికారివిశేపాకా _ సుఖ మనాయాసం యథాతథా . భతయ, తవ తృణాశిత్వా దితి భావః, తథా సల్యేవ ముహాలోకోపకార ఇత్యా వా: నిస్సారాక సీర సాక _అప రాధ స్య బొొవాస్య-లే శేన కణేీన ఇ

సవాఖా ఫ్టనతొత్ప్సర ప్‌ ల్‌ఫ్‌ రహీ తాక కూ న్యా = సేళా నృలాలోత్య_ రాక తృణసమూహాక౯- నిత్యం సర్వశాలం _- భతమయహఠా _ త్వయా _ లోకోపకార; _. క ఇవ, కృత ఇతి శేషం, భవేత్‌ న కో2.. పత్యర్థ్యః, నిరపరాధి తృణసమూహ ఛతు ణా పేక యా లోకద్రోవాజాగ రూక ఖలభవణీన లోకోపకారో మహా న్ఫృబే దితి శాన; కావ్యలీంగ ములంశారః,

తృణ ప్ర యులైెన యాసుబేదారులను (అధికారులను, ఛతీంచి నీ ముద్చాధ తర్చుకొను మని దున్నపోతును శ్రార్జించు వున్నాండు,

ఓ కాసరపతీ! నీ వొశలిగొని బాధవడుచో నే నొక్క మాట ెప్పెద విను, నీకుం గావలసీనది గడ్డియు గడా! ఇదిగో మేను తృణప్రాయులను గా (గడ్డి పోంచలతో సమానులనుగా) లెక్కించి యున్న యిాసుబేదారు లున్నారే! వీరిని వోయిగా భతీంపుము, నీ విట్టు చేసినచో నీ కాశటిబాధ తీరుటయే గాక నీవు గొప్ప లోకోపకారముగూడ. జేసినదాన వగుదువు, ఎట్లన 1 గడ్డివ లెనే వీరును నిస్సారులు, కాని గడి నిరవరాధమను, వీరో సాపరాధులు, కొంచెమైన ద్రోవాను చేయకుండ నున్నా "లేవో యనిన నట్టివారు గారు, కనుక నీవు నిరవరాధమెన గడ్డిని దినుటకంకె నీలోకద్రోవాులను గబళించినచో భూమికి బరువును దగించినదాన వగుదువు. ఇంతియగాక నీవును మహిష, సార్యభౌముండ వె కాంబట్టి దండ్యదండనము వేసిన కీర్పి నీకు దక్క_ంగలదు, కనుక నీతృణప్రైయులను ఛయీంపునము, శ్లో,కర్షంకర్ష మహర్నిశం వసుమతీం క్లిళ్నాసి కిం కాసరః

త్వం స్మభె్య రధునాతనై ర్నృృవసభం సాకం సుఖే నావస

ర్‌6 మహిపశతకమ్‌ న జ్ఞానంన చ మేఒ స్టి కౌశల మితి వ్యన్ధాం నుతిం మాకృ థా _స్త్యత్తో మూఢతమా ఇమే? భవనీ హి త్వం లేషు వాచన్చతిః, కర్ష ౦కర్ష మితి: __వసుమతీం భూమిం _ కర్త ౦కర్షం కృపా కా = అవార్నిశ మహాోరా త్రం = కీ౦0 కిశ్చాస్‌ కమర్థం ఖిద్య సే * ఆధు నాత్‌ నె రి దానీంత నె = స్సభ్య స్స్పఖథాం పవి ప్రై. స్సాకం-న్ఫృపస్య రాజ సృఖఫాం నృపసభళం _ సభా రాజామనుషగపఫూలేంతి నఫుంసకత;్య0, క్యు సుఖ నెనాయానేన _ అవస ఉపవి., ౬] మమ _ నం నాస్త్‌, కౌళలం సామర్థ్య ఫ్‌ నా సీతి క్‌ వ్యర్థాం = మతిం మాక థా మౌ శారీ 8, ఇమే సథ్యా- స్వతః భవతోపీ _. మూఢతమా ఆత్యంత మూ ట్రా, లేషు నుభ్యే = ప్‌ యస్తా త్కాారణాత్‌ ణు త్వం చబాచ స్పతి ర్చ్ఫృవాస్పతి లు రృవనీ

ఇప్పటి సభ్యులతోపాటు రాజసభలో.౬ బోయి కూర్చుం డుము, నీ వేమిటం దక్కుువ? యని దున్న పోతును "హెచ్చు రించుచున్నా (డు,

ఓ దున్నపోతా! నీన్చు రా త్రి ౦బవళ్లు భూమిని దున్ని దున్ని మయెందుల కంతగాం "గేళవజెదవు ? ఇప్పుడు సభ్యులుగా రాజ సభలో నున్నా శే వారితోం గూడం బోయి హోయిగా. రాజ సభలోం గనార్చుండియుండరాదా? నా కంఠటి జ్ఞాన మెక్కం డిది*? అంతటి నే “'ెకళాడి 1 దని నీ వనుకొనుచున్నా వేమో |! ఆ లెలివితక్కవ యాలోచన పెట్టుళొనకుము, అక్కడ నుండు వా రందలు నీశంకె నెంతో మూఢులు, నీ వక్కడికి. బోయినా వన్నచో వారిలో నీవు బృహస్పతి వగుదువు, కనుక వెళ్లి యాలోచనలు పెట్టుళొనక 'వోయిగాల బోయి. రాజసభలో పభ్యుండవు గాం గవార్చుండుము,

సవార్థఖ్యాన తెత్పర్యమ్‌ ర్‌ అనంగా రాజసభలో సభ్యులుగాల జేరువా రందలు దున్న పోతులకంటెను బనికిమూలినవా రనియు అట్టివారు పదను లాక్రమించు!” ని యున్నా రనియు భావము, తి ల్‌ శ్రా క్‌ క క్లో,తా నాశ్సిత్య ౦ ఖలాక౯ మధుమువా వాచా చ నుత్వా బవాు ఇాంతోజావాం విపలశ మ సదుపరి ు/ త్‌ దౌ క్ష సళ సక రాజిత, నిమ్మ ణ్యద్థ శతం వితీరస మహిమో య్‌ లో భిఖార్ట సు పెల్యే చభాక్‌ సమ్భు ,క్కెః పరిరథ్సీత శృ కృతవిత్‌ స్తై మ్యద్య హరేణ తాక ౨౩ ఆతి యె ఏవం ఖలా న్నిందిత్వా స్వస్య మహిష ప్రాప్తో నీమిత మావా తా నితి;__ తా౯ా పూర్‌ క (కూూరకర యుకాక్‌. _ ఖలా౯ దుష్పాక చిరం బహు?౪ాల-మౌ శి తో్యోపసర్ప్య = మధుముఇచా మధూ దారి ణ్యా వాచా చ = ను త్వా సుత్వొ - బహుశ్రాంతో2_తిఖిన్నః = విఫల నిష్పుంయో జనః శమః నేవా య'స్య తాదృళః _ తదుపరి తదనంతరం అహార _ ద్రాక్‌ మంత్రు _ వెళ్య్ళకర, వాణీజ్యం య ఆ క్రితః శ్రలేకా ర ఆ మహిషమూల్య దృవ్య ప్రా ఫ్యర్భ మిత్యేర్భ్యః ఆ బ్యేదానిం వ్యవ సమాళ్యయణా నంతరం ఆ శతం నిష్కాణీ - నిష్క మితి ద,వ్యహ మౌణ విశేషః, తౌని -_ వితీర్య య దత్వా వ మహీ పా ఫిఖ్యా నహీ సంజ్ఞాక్‌ ప్రభూ య ను పేత్య య ళతని వె. ర్శహిమం న! తె ర్మహిషప్రభుఖి య స్పమ్యుగు రమ ప్రకారం - రమీత స్సం 8 అహ౦ = కృతవిత్‌ కృతజ్ఞ స్సక = ఈె న్యహిష ప్రృభూక్‌ జా వానే

ఏద ముహీపుశతకమి సంతోేణ _ స్లామి పృశంసామి, అత్ర, కృతవి దిత్యాది సాభిప్తాయ విశేషణా ర్పరికరాలంశారః, ఛతాను దున్న పోతు నా శ్‌ యంచుటకు. గల కారణమును ఇంతవజుకు వర్ణించి ఇెప్పిన యధి కారదుర్కదులగు క్రూరు లను బహుుళాల మూశయించుకొ ని యుండి, లే నెలొల్కువల్కు లతో స్తుతించి స్తుతించి ఇవాల అలనీపోయిలిని, వారి నా శ్ర యిం చిన దానికి. జివర శెట్టి ప్రయోజనము "వేకపోవుటచే మహిష: ల ఇబ వభ నేవాభాగ్యమున కై వైళ్యవృ త్తిని (వాణిజ్థమును, ఆశ్ర యించితిని, సంపాదించిన నూజువమూాడలను సమర్చించుళొని మహిపవ. ప్రభువులపన్ని ధిం జేరి (నూజుమాడలు 'పోసి దున్న పోతులను గొని) యివ్వు డా వ్ర భువులచేం జక్కుల రతీంపయడితిని, కనుక కృతేజ్ఞ తలా సూచకము7గా సంతో వనుతో నిష్పు “డాముహిన న్గో,త్వం శీ తోఒనీ మయా వజతెః కతివయు ణు గ యా "క ర్భృ రుం కుటుంబం నిజం త్వం తు పా గధమరక తా మివ భజక్‌ లో రాం స్వం శ్లేళయిత్యా వష్పుః, నానాధానస్థసముదృవై రస దకరో స్త రం వమూం తఫా నిర్వ వ్రతం త లే (శ్రీమహి హెద్భు లై రువకృలైః శీ తోబఒసీ మూల్యం వినా, ౨ షూ. ఎాత్రే ర్వమితి:___మయా యు కతిపయె; పా ర్థూల్య ద్ర వె ఫి! - త్వం జం స్వీయ = కుటుంబం కళ త్రాదికం ను భర్తుం పాలయితుంం క్రీతోని

సవ్యాఖ్యాన తార్పర్యమ్‌ ల కృయవళ్యసీ, త్వంతు త్వమసి వ్‌ ప్రా క్చూర్వ కాలే లు అధ మర్ల తాం పూర్వం ధనగ్రావాక తాం - ఉత్రమర్దాధమర్తా ద్వౌ పయో కృ గ్రావాకా కమా దిత్యమరః, భజ న్నివ ప్రాప్త ఇవ- స్వం స్వకీయం _ వపు శరీరం లూ ేళశయి త్వా = నానాధాన్యానాం నానావిధ వీ హ్యో దీనాం _ సముద్భువై £ ప్రాదుర్భా వైః = మౌ. త థానిర్వ ఎరే9 సరో త్రమసుఖినం - అకరోః కృతవాక్‌, తే త్తసాత్‌. =* హే మహీష -_ అద్భు తై శ్ర సై - రుపకృ తై రుపశారై - ర్లూల్యం వినా కృయం వినా = అహం క్రీతోని - త్వతృ్భతోపశా రై స్వ్వద్వశ్యోసి త్యర్థృః*

దున్న పేతునకు. దా నముడువోయితి నని చెప్బు వవాాథీ రీ దున్నపోతా ! "నీను నాకుటుంబపోవణార్థ్ర మె నిన్ను. గొంత ద్‌ నము వెచ్చించి కొంటిని, నీవును నాశేప్పుడో బుణపడినదానివ లె నీశరీరమును "గైేళవజచుకొని పలువిధము_లైన థానస్థములను పండించి న న్నెంతగానో సుఖ పట్టితివి, కావున నో మహిష్మప్రభూ! నీవు చేసిన యీమహోవ కారనులచెే నేను నీ కముడువోవుచున్నాను, నాకొజుకు నీ వేమియు డ బ్చీయ నక్క లేదు" డబ్బు "లేకుండనే నీకు నే వళ్స్యుండ నై తిని, శ్లో త్వం బద్ధోఒసి హి మదుర, రృఢ మహం బద్లోఒసి, చ త్వద్దుడై; ధి + యా _స్పష్టం మాం రతునీ సెరిభో త్తమ సఖే రవమామి చ త్వా మవామ్‌, ఇత్యనో్యోన్యకృతో పకారనుదితా వావా మిహ ద్య్యావపి నాస్యావ కశృరదాం నతం; దు నుమా నళరంతు న కృతవః, యం లో

60 మహీవశతకమ్‌ తం౦ం బద ఇతి:.__ముదుణ ర తృంబంధిపా ఇ ర్చద్లోసి, అహఠఅ వాహమపిీ త్వద్గుణా సదయ ధనధాన్య సంపాదనరూ పె కా ర్చద్దః వళ్యః, “ఉ్ట "సెిరిభో తమ _ఎ సఖే - త్వం మాం రత్న, అహం త్వాం రక్షూమి, ఇ ల్యేవం ప,కా లేణ వా అన్యోన్యకృళెః పరస్పర రచిత జా రుపశా-రె వ రుదిత" సంతుమ్లై _ ఆవాం ద్వావపీ _ కరదాం వత్సరాణాం = కత౦ం _ స్టా స్యావః వీరం జీవావః$, అమా-న;ః ఆస్థాకం క్‌ ళతువో వరిణః _ ద్రుతం శీఘ90 జు నళ్యంతు మ్రియం తామ్‌, దున్న పోతునకును తనకును గల పరస్పకసవాకార సంవ త్తీని దెల్పి తమయుభయులకు. జిరంజీ నిత్వమును..) తమ శత్రు, వులకు వినాళశమును గోరుచున్నాండు, ఓ సి రిభో తవా! నీవ నాయొక్క సదుణములచేత (గటి యూ జతి ౮0 రా తౌ చేత) బద్ధపడితివి, 'నేనును నీయొక్క సద్దుణముల చేత (సద్దు ణము లనెడి జు చేత నని శేవ)గ ట్రువడితిని, మన నుభయులము కట్టువడి యున్నందులకు మిత్ర మా! నీవ్ర నన్ను రతీంచుచున్నావు, "నేనును నిన్ను రథతీంచుచున్నాను. ఈవిధముగా పరస్పరము చేసి కొనుచున్న యువపకారములచే మన ముభయులము సంతోషించు చున్న వారమై నూజేండ్లు జీవితము, మన శత్రువు లున్నా నే, చారు భీఘుంముగా చత్తురుగాక, శో,సోతుం తాం మహీహోధిరాజ సుగుణం ళు ఎజాటి దీదాంసలే థీ ర్మమ త్వం చ్‌ స్తుత్యుతయా వబంధవచసాం 'యోగ్యోపాసి కిం త్వన్యవమ్‌, విశోన, తనేం ద దుడ్తుణఘటా లం సు మిథ్యా స్త్రవా స్క్తమై

సహ్యాఖార్థున తాత్సర్యమ్‌ గ్ర "'ర్వాగ్నీః సర్యుషి తాభి రద్య భవతః

కుర్యే నుతిం తమ్య తామ్‌, ౨౬ ఏవం దుషాధికారిణాం స్వరూపం వర్ణయిత్వా కృషిముఖ్య సాధనం మహీష మేవ స్తా త్య ష్రాదళభిః సోతు మితి;__హూ మహిషాధి రాజ _- సుగుణ మవ్యాబోపకారిణం యః త్వాం - సోతుం (పశంస్‌తుం కు మమ _-ధీ ర్బుద్ధి జా రీ దాంసతే ఇచ్చతి, త్వం చ త్వమపి లా ప్రబంధ వచసాం గృంథరచనానాం - స్తుత్యతీయా (ప్రశంసనీయ ల్వేన - యో గో్యోనీ, కింతు.అన్వవా౦ం ప్రల్యేవహ౦, వి లేన ధ నేన _ యన్న త్తా భాలం తా _ కృ తా కృత్య వి వేక ళూ న్యా ఇచి యావత్‌, న రేం ద్ర రాజాన? లేసాం యే దుర్తుణా; ఖల జన సంగృవహదుర ఖీమౌని త్వాదయ॥ _ లేసాం యా ఘటా సమూహః-తస్యాయో మిథ్యా స్తవః ఆ సర్పం సుతిః-త్‌ న్యోప చృయెః ఆ కమెైః య పర్యుషి. ఆ ఖః కలుషి తాళి = ర్వాగ్భి ర్వ్యచనై; జ్‌ నుతిం సుతిం _ క్‌ ్వే కదోమి, శ్షృమ్య తాం అపరాధ ఇతి శేషః, మహా పృభూణాం నర సుత్య నంతరం న్తుతే రయు క్షత్వా త్రజని తాపరాధ

స్పంభవ తీరి భావః,

వళావత్పర్యంతము రాజులను స్తుతించి పాడు చేసికొన్న ఆవాక్కులతో నే నిన్ను స్తుతించుచున్నందులకు త్షమింపు మని దున్న పోతును తవమూవణ వేండుకొనుచున్నా 6డు,

ఓ మహిపాధిరాజూ ! సద్దుణసంపన్నుండవై న నిన్ను స్తుతింప వలె నని నాకుల్సాహము గల్లుచున్నది. నీవు కూడ సో తార, (డవే గనుక గ్రంథరచనకు యోగు్య్టండ వగుదునవు, కాని యొక్క వమ్షమాపణ కోరవలసీ యున్నది, వమన? నేను బ,తిదినము ధనో వాదముచే మంచి చెడ్డ 'లెటుంగ లేని మూఢ్గులగు రాజులయొుక్క

గజి ముహిీవళతకమ్‌ దుర్తుణములను (అనంగా దుళ్తాక్షులను దగ్గజం జేర్చుకోనుట, దురభిమానము గల్లియుండుట యీ'మొదలగు దుర్గుణములన్సు మిఖథార్ధ స్తుతులతో బి కంనీంచి నావాక్కుులను కర్త లము చేసీ కొనియుంటిని, అట్టి కలుషితవాక్కులతో నిప్పుడు నిన్ను స్తుతింప వలనీ వచ్చినది కనుక నీవిషయములో తశ్షమింపవలె నని కోరు న్లో, కంటా కారు వీహోణ $ లి రియదా ముంజూళి కశంబాళికా నూచీ కారువిశేవ ఫోద్రవ తిల క్యామాక సోధూవమకా౯ా, త్వం సిద్దార్ధ కుళుళ్ల ముద్ద తువరీ నిష్పావ మాహాదికం టఉథి € ౧ తంతం శాల ము పేత్య ని రిభవతే నిష్పాద్య సంరత, నః, యా తా నేవ సుగుణా నావా శంచేతి, శారువిశేపే., త్య నం ద్రావిడ భాహెపనిద్ధ ధాన్యవి శేషః -_ సి ద్ధార్భ "శృ్వతసర్ష పః _ ని ద్ధార్భ స్వే చఛవళ ఇత్య్యమరః. అన్యత్స ష్టం, తం తం ఇ₹ాలం తత్త దాన్‌ ్యత్పతి కకమయం _ ఊఉ పత్య ప్రాష్య ఎ ఫపూరో కధాన్యవి శేషా వ న్ని హ్బెద్య జన ము త్వా _ హూ శకాసరపలే త్వం లూ నొ2. సాక = 'సంరత్న పాలయ, సమ_స్తథాన్య్యములను పండించి మమ్ము రథ్సీంపు మని దున్న శీలులాయ చ భూ! ళంబా లని, కారు లని, వీహిణాలని, )త్రు లన్కి రియదా లన్సి ముంజూళు లని, ళంబాలళిక లని, సూచీ క్ల 4 ఖీ ం )న్తీ ఈ వెొొుదలుగా ద్రావిడ దెళ వ్రనద్ధము లైన వడ్లు 'మొద్శలెన ఖానస్టములను, కొలలు, నూవుల్హు వామలు, గోదుమలు, లెల్లా నాలు ఉలవలు వెనలుు కందులు అనుముల, మినుములు మొద లై నవానిని ఆయా కాలములయం దుత్చ త్తి చేసి నీవ మమ్ము ౦రతీంపుము,

సవ్యాఖ్యాన కాత్చర్యమ్‌ (9 ఖీ ॥ న్లో, న ట్రూపె. వరువగ౧! న జల్పసీ మృషా వాదాళ న గర్వ్నోన్నతిం ధల్సే, ప్రత్యుత లాంగ లే నియమిత స్పం శేళయిత్యా వపు, మర్వ్యానా మనుపాధిజీవనకృ లే త్యం కల్పనే "కొాసర త్వ య్యేవం సతి దుర్న ఫో ననుసర £ొ హంతా స్మ ఫ్ర హాం వంచితః, ౨౮ ఖలదో షొ స్వయి న సంతీ త్యావా ద్వా ఫాం న బూ;ష ఇతి; పరుషం క్రూరం _ న బూం.పే న వదసీ, మృషహావాదా నన్ఫతో క్షీ య న జల్బసీ న కథయస్‌ి, గ ్వే భాివాంకానేణ _ ఉన్నతి మౌద్ధత్యీం ఎన ధల్సే న వవాసీ, (పృత్యుత ఆపీతు _ లాంగలే హాలే _- నియమిత; బద్ధ స్పక - స్వం వపు; స్వళరీరం యం శేశయి త్వా 'ఖీదయి త్వా - మర్యా నా౦ మనుష్యాణాం = అనుపాధి నిరుప ద్యవం _- య జీవనం _ తత్కృలే తదర్శం _ కల్చ్పసే సమర్థ భవసి, హౌ శాసర _ ఏవం పూర్వో కరీత్యా- త్వయి = సతి విద్యమా సే ఎ దుర్న్భృుపాక దుష్ట ప,భూ _ ననుసర _ న్నవాం వంచిత్క _ దె వే -చీరై శేషః, స్‌ద్ధ మన్నం పరిత్యజ్య భికై మటతి దుర్యతి రితి న్యాయా దితి ఫావః,

అ నేకసద్దుణముల చె వమానవులను రథీంప సమర్థ మై యున్న దున్నపోతును వదలి బుద్ధి లేక రాజుల నాశ్రయించి చెడి పోయితి ననీ దున్న పోతును బ్రశంసించుచున్నాండు,

ఓ కాసెేళ్వరా ! నీవు పరుషముగాం బలుకవు, అసత్యము లాడవు, గర్వోన్నతి నొందవు, ఇట్టి సద్దుణనులు గలవాడే గాక నాగటికి. గట్టయిడినవాండవై నరిరమును శేశపజ మకొని

(1 నుహిషళతకమ్‌ మౌాననులకు నిరువ ద్రవమైన జీవనోపాధిని గల్పీంచుచున్నా వు, ఈ విధముగా నీవు లోకరత్సణ దీతబద్ధక ౦కణుండవై యుండంగా నేను నిన్ను విడిచి దువ్వ్చ్రభువుల నాశ్రయించి దురదృవ్టముచే వంచితుండనై తిని, నాపరిస్టితి సిద్ధాన్నమును వదలు! "ని ఇితమోన్న మునకుం బోయిన ట్లున్నది. ఎంత లెలీవి తక్కువ యనవలె? దున్న పోతుదగ్గజి నున్న సుగుణములు దువ్చ్రిభువ్రలయెడ లే వని ధ్వని, నో వై శున్యం నహీ కర్ణగామి భవతో, నాంచ స్యయే వంచనా, మేకాకారతయైవ తిఫ్టనీ సఖే సర్వా స్వవస్థాస్వపి, ఇ ఆ రా అధ లి వ థ్‌ భూపాలై రల మవ్యవస్థవిషయై? ర్జి ప్వాజద్య లబ్ధాఒన న శీఇమత్కాసరసార్యభౌమ భవతా నాఖథేన మోదడామహే, వెశున్య మితి:__హా కీమత్కాసరసార్వ్యభౌమ _ "పళున్యం పీకునో కిం _ భవత స్తవ - కర్త గామి _- న, భవతీతి శేషః, ఖలవచనం న క్రుణో షెత్యర్థః. అయే మహిష _- వంచనా మతిసంధానం _ నాంచసీ న కరోషి, వీకాశారతయెవ ఏకరూ పే లైవ - సర్వా స్వవస్తాస్వవి కు త్యత్ష పరోమైదిదళా'స్వపీ _ దిపసీి వరసే, అవ్యవస్లవిషయెః "నా స్స్‌ లో (ల వాలి (థి 6... ఎనీ వ్యవసా మర్యాదా యేషాం 'తీ అవ్యవసాః _ అతీతమర్యా దా విషయా థి థి ఆచారా యేషాం తే తథోత - ర్ఫ్యూపాలె _- రలం పర్యా పం, హీ కుఖే = దిషా దె వేన - "నః అస్తాఖి _ ర్ద్ధోనీ - అబ్యేదానీం - భవతా క్వేయా - నాఖేన _- మోదామహేా హృ ప్యామః, అదృష్టవళమున దున్న పోతువంటి వభోవు దొోరకినందులకు ంతోషించుచు దున్న పోతుసుగుణముల నభివర్షించుచున్నా డు, మహో రాజశ్రీ, (నీ "కాసర సార్యభామా | క ౦డెగాండ్రు, చెవ్వు వార్తలు నీచెవిని బడవు గదా! నీ వొకరిని వంచన

సవ్యూఖా్యన తాత్చర్యమ్‌ 0ర్‌ 'ేయవు గదా! సర్వకాల సర్వావస్థలయందును వరే నతమీనుగాం గాని పరోతముగాం గాని యెవ్వుడై నను నీ వొశేవిధముగా నుందువ్రగడా ! ఇంక రాజులవిషయను మాడు, అవ్య్థవస్థితే చిత్తులు ! వారికి నిల్లడగా నొకమర్యాద యున్నదా? ఒకనడ వడిక యున్నదా? ఒక యావార మున్న్నదా? మాన మర్యాదలు "లేని అటువంటివారితో నేమి వ, యోజనను? చాలు వాలు మిత్రమా ! అదృష్టవిశేమ ముండి నీవు మాకు లఖించితివి, నీవంటి ప్రభువు దొరకినందులకు మేము మిక్కిలి సంతోషించుచున్నాము, న్స్‌, న స్వమ్నేప్‌ దరిద్ర, లౌ వసజతి "త్వా మాన తొనాం నృణాం కో శే దృవ్యచయైః పతంతి బహవ కృాల్యాదయో వ వాయః, గ ఇ మం ఇృత్ధం సర్యజనావన వ్ర తిభు వే దీనావలిబంధ చే భూయనసోస్ట వహిహాధి రాజ భవలే భూయాసు ర దార్చిశిపః, న స్వష్న ఇతి: హా మహి పాధిరాడజ - త్య మౌ శి, తా నాం త్వదుపజీవినాం _ నృణాం ఫురుపాణాం - స్వచ్నేపీ స్వ్యప్నదశాయా మపి _ దరిద, తా ఆఅకించనత్వం - న పృసజతి న అగతి, కోశే ధన ధాన్యాగానే - దృవ్యాళాం సువన్తాది నాం - చయె సృముదాయె 'సస్పవహ- బవావో2.నేకపశారా - వీహయ శాాల్యాదయః _. పతంతి వసంతి, / ట్ల కర కాణాం కోశవుగె ర వతిత్యర 8, ఇత మనేన (ప కాలేణ - 'సక్వేహాం వ్‌ ౬ ౧) భి ఢా య గ విశ్వేసాం జనానాం _- అవనే రతణే _ ప్రతిభు వె లగ్న కాయ - దీనా నాం దరిద్రాళాం యా ఆవళీ సమూహ: తస్యా బంధ వే హితకరాయ .. ఛవ లే తుభ్యం న భూయస్యః అధికా . ఆళశిప, ఆశీ ర్యా దెః ఒఅ "బ్యె చానీం _- భూయాసుః: భవంతు, న్‌నోీగ దృఢ శాత శ్వౌద్యర్థ మితి భావః , మహిప.---9

(| నుహీవమళలళతక్రమ్‌

ఆశ్రీత రతుణ 'వేయున దని దున్నపోతును ప్ర కంపించి దాని నాశీర్య్వదించుచున్నా.డు,

ఓ మహీహోెధిరాజ! నిన్నా శ్ర యించినవారికి కలలోనైె న దారిద్ర, ఫ్థపస ఫి "లేదుగజా! ధనాగారములందును, ధాన్యపు నొట్టక్లైలోను వెండి బంగారములతో సహితముగా వడ్లు 'మొద బలైన వలురకములగు ధాన్టములు వచ్చివపడును, అనంగా వర్టవసొ యను చేనీకొనువారికి పుష్కలముగా ధనధాన్యము లుండు ననియు ేదల్‌క ముండ దనియు భావము, ఈ ప కారముగా సర్వజనసంరతీణ కార్య భాగమున నడుము కట్టుకొని నిలిచి దీనుల పాలీటి కా ప్రబంధుండవు గా నున్న నీ కివమూ యనేక శుభాళీ ర్శ్గచనములు, మా యాశీర్య చనములతో నీ కారోగ్యము, శరీరపాటవము మొదలై నవి కలుగు. గాక, శ్లో, నిత్యం వా_న్హ వివద్ధమాన సుమహ

దుష్పె/భవోత్సాహవ ద్ధర్మ్భ్యూ పాలకృ పాలన చ్యుతరుళ (౬ త్యాకర్ష నోదీళ్ళ యో, నిర్యా వ్‌ మమ కర్ణ యో స్త మమృతం వాుఎుంకారవం చాకృథా దిష్ట్యా సంపృతి సీదనీవా మహివ మ్యేల్తెషు కృష్యున్నఖః. 3౧ నిత్య మితి:___నిత్యం ప్రత్యవాం వి శేపే,ణ వర్భమానా యప చీయమౌానౌ _ సుముహాంతొా అతిబ్బహాంతా _ దుపష్పాాఫవోత్సాహాొ దుష్పంభఛుత్వ దురభిమానా తద్వంతా _ యీ దుర్భూపాలా దుష్టై రాజాన _ స్సేషాం _- యా కృపా కరుణా _ తస్యా _ లవో లేశ _ సేన చ్యుతా రహితా _. యా రుళతీ (మూ,ర వాక్‌ = రుశతీ వా గకల్య్యా ణీత్య

సవ్యూఖా్య న రౌత్సర్యమ్‌ గ్ర మర।, తస్యా ఆకర్ష ేన క్రవణేన = ఉదీర్ణయో ర్భిన్నయో-ర్మ మ కగ్గ ౯ శ్‌, ణ ఆశీ గా దో కృంవణయో ణు ర్ని ర్వా ఫ్ట్‌దెం య ధాత థా . అమృతం సుఖ ప్రదం హుంకారవ౦ శబ్వవి శేషం ఎః అకృ థా; కృత వాకా = హే మహీష = దిస్తూ దె వేన _- సంప, తీదానీం _- వేతేమ కేడాశేషు - కృ ్యాం ఉు ౬. లో లీ కర ణీ. ఉఊనుఖ ఉఊత్సుక స్పక _ సీదసనీ కీ శ్వ సీ చ్‌, తు జీ ౦ కరుణాళూన్యులై న దువ్చ/భువుల వపరువవాక్కు_లు విని విని విసు గ త్తిన చెవులకు దున్న పోతు అజుఫ్ఫు పోయి గప్లంచిన న ౮) శర్పృీచుపివవూ ! నానాంట మితిమోల్‌ పోన్టచున్న దురఖి నూనన్యు దు్పరిపాలనము గల దుష్న్రభువులు కరుణాళూన్యు లె మాటలాడు పనికిమాలిన వాక్కులను వినివిని నాచెవులు బద్హలె పోయినవి, అట్టినా చెవులకు నీవు నిరా్యాాజముగ, అమృుతప్రాయ ట్‌ న్‌ 'మెన వుుంకారవమును జేసి యానందము గలిగించితివి, ఇట్టి యానందసంధాయకమగు నీవు వరిమళ్లలో కృషి. చేయవ లెనను నుత్సాహముతో నెంతయో శ్లేళపడుచున్నావు, ్లేశ కారులగు వ్యక్తులు సుఖవడు చుండుటయు. సుఖకరు లగువారు శళవడు చుండుటయు నిచేమి చి త్ర |! మని భావము, గో, మూథాభాస ధనోపష్మ భీప్యవదన శత్షైూపాలపాశొంగ ౯ ప్యూళా పాశ వికృష్ణుమాణహృదయా వ్గర్ధాం నితిం తన్వలే, (థ అస్మద్మ్భూపతి మూశృయంతి న బుథాః కశామపదం నెరిభం పూ ఉం. 'రూజఒన్తా నతు,తి రత,తి తీతిప లె సౌమ్య స్పమనై గవి, ౨ త్రి

ర్తి ముహీవమశకతక మ్‌

మూఢా ఇతి;...మూథా మోహం ప్రాపొ = ఆభాసా నీని తాళ్చం యే. ధ నేన చ, వ్యేణ =ఎయ డోష్తా కో ధాగ్నిః - లేన - భీమం వదనం ముఖం _ యేషాం తే తథోళాః _ మైపాలపాళాః పల్సిత ప్రభవః -_ యాప్యే పాళ బితి వత్సితాగ్ల పాళవ్‌, లేసాం _ ఆంగశేము చత్వ శేషు - అశైవ ఇచ్చ్ళైవ - పాళః రజ్ఞుః - లేన విక్స్కృష్యమాణం నీయ మానం - హృదయ మ నఃకరణం యేషాం లే తథోశాః - బుధాః - వ్యగ్ధాం నిష్పు9ఏయోజ'నాం - స్థలం తన్వలే = యో మహిష ప్రభు = స్స మః కలె నష - మీతిఫలై ద్ద న్యాదికిః = అత్నతి నిరుపదవం య థాతథా _ సౌమ్య; అ(కో,ధస్సక౯ = రతతి పాలయతి _తం _ శామో నా మిహైనాం ధవధాన్యాదీనాం - ప్రదం ప్రక నైణ చడాతార౦. అస్య ద్ఫ్భూపతి మస ద్రా,జం ఎ నాశ్తాయంతి నానువర నే,

లోకములో దున్న వొతు నా శ్‌ యింవక్‌ దువ్చ+భువుల నేల యాశ్రయించుచున్నారో శెలియ దని చెవ్వుచున్నాండు,

మూర్జులు, నిందితులు, ధన నున్న దని రుసరుస లాడుచు, ముఖమునుండి కోధవహ్నిని గురియించుచు నుండు తుచ్చ వ భువుల యిండ్ల ముంగిళ్లలో. బడియుండి, ఆశాపాళము లకు. జిక్కి. వా ేమో యిత్తు రని వ్యాదయ మోడ్పు చుండంగా అక్కడనే వృథాగా. గని వెట్టుకొని యుండు చున్నారు, కాని వాంఛితార్ట వ్ర దుండగు మూ మహివ వ్ర భువు నాళృయింపకున్నారు, మా వ్రభువు సువ్రసన్నుండు, కోవతాప నిరుషద్తవముగా మమ్ము రతీంచుచున్నాండు, అట్టి వ్రిభువు నాశ్ర యింపక ఆతుచ్చ వృభువుల యింధ్రవంచలం. బడి యుండు కుందు లకో ? అనంగా దున్నపోతులను బెట్టుకొని సెద్యము చేసి

సవ్యాఖ్యాన తాత్పర్య మ్‌ ౮0 కొనినచో ధనథాన్యము లుండును గానీ దువ్న౦భువుల నాత్ర యించినదాన నెట్టి పయోదడనము "లే దని భావము, వో, నోషం తే నృపమందిరం శకదపి పాయేణ కసూరికా (0 అ ల లి శ్‌ వాటి

పృథ్వీ రేణుసముత్కర స్తు వపువః వత్యగిప్రాతకః నిర్వార్థబో పకృతి ప్రవీణమనసో వమానేన లబభ్బోన్న లే స్పగళం తే వహిషపాధిరాజ త దిదం భూపావిశేషహాయలే, 3 8 గోప్ట మితి;__గోస్టం బంధనస్టానం-న్ఫపమందిరం రాజగ్భవాం, తే _ కక్ళదపి విహ్రైపీ - కస్తూరిశా మృగమదః - వఫుష శృరీరస్య = పృథ్వా్యా భూమే _ ళ్యే “రేణవః రజూంనీ _- లేసాం సముత్క్‌ర స్పమూ హః _ సఏవ పృత్యగృపి హైత క నూత్‌నపట వాసకః - పిహైతః పటా "సక ఇత్యేమర ౬. నిర్వా ఫ్ట్‌జో నిర్నిమిత్తా ఎ యా ఉపకృతి రుపశకార = ససీ క ప్రవీణ మతిసమర్లం మనోయస్య స తథోక- సస్య మౌ నేన అటి టీ లో (థ$) లాలి అటి సంభావ నేన _ లథ్దా ప్రాప్తా _- ఊఉఊన్నతిః ప్రలిస్టా - యస్య తాద్భృళ స్య- శూ మహీసపాధిరాజ - లే _ సర్వ మిద౦ ళ కృద్ధూళ్య్యాదికం ఎ భూ'పా విశేషహియ లే భూ హెవిశేపు ఇవాచరతి, దున్నపోతునకు. బట్టిన మహారాజ యోగమును వర్ణించు మన్నాండు, ఓవనుపిహాధిఠరాజూ ! నీకు సహజముగానే మహారాజ యోగము పట్టినది సుమా! ఎట్టన ?! మవోరాజులకు రాజభవన ముండును, నీకు నీ వుండు కొట్టమే 'రాజభవనము, మహో రాజులు కనూరిపఫపూసికొందురు, నీకు నీజేంయయీ కసూరి, వారికి వాడీ వాలని వస్త్రములకు సువాసన పట్టించు పటవాసక ముండును, నీకు నేల దుమ్ము పటవాసకను, సిర్నిమి లృముగనే వరుల కింత యుప శారము వేయవలె నను చిత్తవృత్తి గలవాండవునుు చిర్నే

7/౮0 మహివశతకమ్‌ మా లక న్నత్యమునె లబ్ద వ, తిషస్టుండవు నగు నీ కసర్మమును అనంగా కొట్టము, “సేండ, దుమ్ము ప్రవి యన్నియు మహారాజలాంఛనము లైన భూవపణవి శేములుగా ఫై నవి, కనుక నమువారాజలతుణము లన్నియు నీకు సహజములుగానే యున్నవి, కాంబట్టి పరోపకార పరాయణుండ వైన నిన్నే యాశ్రయింపం దగు నని తాత్పర్యము, శ్లో పో జానుద్వ్యయనే దురుద్ధరపదే వంశే వహూకొ లాంగలం వక్చా చ్చూద్రకర ప్రతోదఘటనాసంజాతభూరి వ్రణః, శం యానీ హి కోశపఫ్లూూరణకృ లే రాజ్ఞ, స్స తు ద్రున్యాతి లి ఇ =జ్లన్‌ జీ ణ్‌ ట్రూమ కిం మహిీికు౦ ద్ర లే ఇివశివ త్వద్భాగసర్యస్వవృాత్‌_ ఫీతి:__జూనుద్యయ సే జానుదఘ్నే _ పృమౌాణే ద్వయ సజ్ఞఘ్న ఖాత చః ఇతి ద్వ్యయసచ్‌ పృత్యయః, దురుదరం దుఃఖేనాపీ థర న్‌ ల్‌ థి ఇ మళక్యం _- పద మంఘి9 ర్యన్నీం సాదృ శే _ పంకే కర్థమే _- లాంగలం ఆాజాట్టీ అంటి లు వాలం - వవాకా - పళ్ళ్చా తృప్పఫాగే _కూ ద,కరేణ కర్ష కహ స్తేన య పృతోదనస్య ప్రాజనస్య క్‌ ప్రౌబేనం తోదనం తోత, మిత్యమరః, ఘట నయా 'సంయ జఎసేన _- సంజూతం 'సముత్పృన్న 9 లు భూరి వ్యణం య'స్య ళు తథో కః య త్వం ల రాజ్ఞః నృపస్య య కోళన్య ధన ధాన్యా-గార స్య ఎః పూరణకృ లే వృద్ధ ఫ్రం ం ళం దు;ఖం _. యానీ ప్రాప్నోషి. సతు రాజూ తు _ త్వద్భాగసర్వస్వం _ కృషీవలపంచభాగాకా వార తీతి ఛాదృళ స్పకా - కూవనుహీిషేంద, _- తే తుభ్యం లు దు,ువ్యూతి = కధ న యం ర్క దు, హాత్యాదినా చతుర్తీ , శివళివే త్యాళ్చళ్యే, కిం బూనుః, అతో ల్ల నళ జ యల జ జో జ మపకోపకారిణ స్తవ సర్వ స్వవారణరూపద్రో,వాకరణం న సాంప్రత్‌ దున్నపోతు నానాశ్లేళములకు లోనై రాజుగారి కోకా 'గారమును నిండించుచుండం౧గా ఆరాబజా దానికి దోవానుః వేయు చున్నా/ డని వర్మించుచున్నా6దడు,

సవాస్థఖాష్థన తాత్ప్సర్యమ్‌ గ్గే అయోోూ | నుహిహే.౦ద్రా, ! నీవు రాజూగారి ధనాగార నును నింపవలె నని యెంలెంతగ నాయాసపడుచున్నావు! శా లూనరాని మోకాటిలోంతు బురదలో నాగలి మోయుచు, వెకుకప్తక్క_ ళూద్రుండు ముల్లుగజ్జతోం బొడుచుచుండంగా మక్కెన 'ఫుండు వడి నెక్తురు గాలుచుండ సహించుచు నెంత శృొమపడుచున్నావు ! ఈ శ్రమ యంతయు రాజుగారి ధనాగార మును నిండించుటకే గదా! నీ వింత చేసీనను నీయెడ నా ప్రభు 'వేమెనం గృతజ్హత గల్లియున్నాండా? శివశివా! కాలు కదల్బక, కుడిచి కూర్చుండి, సీ సర్వస్వము హరించి నీకు ద్రోవాము వేయు చున్నాండుగదా |! ఏమి చెప్పవలె? మహోపకారివైన నీ సగర స్వము'ే హారించుట, నీకే దో హము చేయుట ముంత మాత్రము తగ దని భావము, శ్లోోమూఢాః కేచి దుపాశ్రయంతి ధనికాకొ, నూత్మే వ్ర యాసై రితి, మ్భుఫ్టూనై. షక నదాన్వ నై రభపతే వాంంభారవవ్యాజతో ఘంటాఫకోవపురస్సరం వితనుే. సమ క్పంల్‌జ్ఞా మసి, 3 ౫ మూఖా ఇతీ:.... కేచి న్తూథో ముగ్ధా _ ధనిశా నుపాళ్ళయ న్‌ అనువర నే, లే ఇతి శేషః, క్షిళశ్య్ళన్తు నళ్యన్తు వా, యో నరః _-మా మౌళ్యయతే అనుసరతి _ తం నరం = ఆత్మన స్స స్య ఇ ప్రయానై

72 మహీవశతకమ్‌ క్ర్రమెః కర్ష ణ థారవవానాదిఖి - ర్చిభృయాం దిభరి,, ఇతి ఆ నేనప,శా రేణ _ సుంభారవస్య కబవి శేష స్య _ ప్యాజత శృలతః జా నృుసాన్న స్య భత్యుభోజ్యాదియుక్తాన్న స్య _ ఏకవదాన్య దాతృ కేన్ట న పూ-సెరిభ పతే. ఘంటాయా; లీ వాబద్ధాయాః _ ఘోష ళ్థబ్‌ః - ఫురస్పరః - వూర్వవృ త్తి ర్యసిక్‌ కరణి తద్యథా తథా సమ్య క్సమి-చచీనాం _ ప్రతిజ్ఞాం వితను మే. కరోప్‌వ, ఉ లేం మూలంశారః,

త న్నాళ యించినవారికి మృ్దూన్నము వి పోషింతు

కే క య ళు

నృుపైన్న వ దానము చేయుటలో వై కవీరుండ వగునో క్‌ అక వో హో అ థీ నై రి సార్వభామా! నీ వశిజ్జ యేమని చెప్పవలె? మూఢ లై కొందటు ధనికుల నాశ్రయించుచున్నార్కు వారు కష్టపడన్సీ, "లేశ చావనీ, వారితో మనకుం బని లేదు న న్నా క్యయించిన వాని కన్ననో ఒక్కకష్టము లేకుండ, నేనే స్త్వయముగాం గష్ట వడ్సి దుక్కి, దున్ని బరువ్రలు మోస్కి నానాశ్లేళమ.లువడి వానిని తన్చక పోషింతును.” అని నీవ్చు ఘంటాఫఘోవముగా (మెడలోని గంట వాంగుచుండగా ననుట, పాుంభారవవ్యాజనుతో ఫఘన

ధనమదాంధుల నా శ్‌ యించువారు వట్టి తెలివితక్కువ వారనియు, దున్నపోతు నా శ్రయించినవారి కన్నను ఫుట్టు ననియు ఫోవము, న్లో ,తూర్చ లె నాహూరతు కృతూనవీ ర్రత్ర్ర,

(క్రూరం విధత్తాం తపో, 'యోగాభ్యాస మువైతు వొ కలయతాం తీరాటనం వా ఫ్రునఃి,

సవ్యాఖ్యాన తాత్పర్యమ్‌ /8 త్య్వత్పందర్శన మంతరా న మపొవ ప్రాప్నోతి లోక శ్ముభా౯ హంహో హ్యాధమోఒపి సైరిభ గుశై శ్యాఘాో వి లోకో భలరెః, కూ ఖాాతా న ప్ర నిద్ధాక్‌ = శతం ళతసంఖ్యా కాక - కృతూక గ్రీతషోమాదీక్‌. - ఆవారతు కరోతు, (వా,రఇ దుశ్ళరం _ తపః నియమౌది _ విధతా మనుస్ట్రియ తౌం, యోగ స్య అమైోంగయాు క్త చి త్తవృ తినిరోధ స్య - అభ్యాస మౌావృత్తి _ ముపపెతు ప్రాప్నోతు వొ, తీర్థాటనం ఎం తీర్ధస్య ధనుమో్కోటి పయాగాది తీర స్యాటనం స్నానం _ పునః ముహుః _- కలయతాం (కీయతాం, త థె పీతి శేషం, హీ "సిరిభ _ త్వత్సందర్శనం త్వత్సవావాస = మంతర వినా - లోకో జనః _ కుఫా౯ొ యజ్ఞ దాన భోగాదీక-న ప్రాప్నోతిః “మా మహీిప. _ త్వం పళశ్వధ మోపి = పళుషు చతుప్పాత్సు = అధ యమో నికృష్రోపి _- లోకోతరె ర్భువన కే పై: - గులా; సస్యోత్స తిద్యా ర5॥ లోకజీవన యాగోపయాు కృ హవిర్ని హ్బెాదనాది ఫీ; యు శాఘా్యేన్‌ పహ లిపకో ఇ త్యాళ్చ ర్యే, స్వథావతో నికృష్తాపి గులై రుత

యు .

లోకో_త్తరములైన గుణనులచే దున్నపోలే అన్ని కంచిను ధ్థాఘసీయ మని వర్షించుచున్నాండు,

మ ఆం అలా కల _

ఓ దున్నపోతా ! జనము సు్రనీద్ధములై న మహో క్ర వులను నూర్ల కొలందిం జేయుంగాక, ఘోరముగాం దప నా రించుంగాక, "యూ గాభార్థసము చేయుంగాక, వలుమార్షు త్‌ టన మే వేయు.గాక, ఏమి చేనీనవ్పటికిని ఓమహిషపాధిరాజూ ! సందర్శనము "లెకుండ శుభములను బొందంజూలదుగదా ! ఆవ

త్త మహీవషమశతకమ్‌ నీవ పశువులలో అధమజాతిడాన వై నను లోకో త్సరములిన సుగుణములచే అనంగా నైరు వండించి లోకమునకుం గావలసిన తిండి యజ్ఞ యాగాదులకుం గావలనీన హవిర్శ్ర వ్యాదులను సంపా దించి వెట్టుట మొదలైన సుగుణములచే వేనోళ్ల గొనియాడ. దగియున్నా (డవుసుమూ ! జూతి యేదైననేమి? గుణములే వ్రథా నములు గనుక నీవు లోకోవ కారగుణసంపన్నుండవై యున్నా వని భావము, నత్వా వూదా గణయ ని మూఢగణనా వస్తావనాయాం జనా నే మూథా మహినూవిద స్తవ న లే మృష్యోామి తాం చాచ ఫ్రం; ససోోత్ప _లినిదాన మ స్యథ పహావి ర్య్తూలం సురాణా మసి ట్రూనుః కిం బవా కాసెరేం ద్ర జగళా వమూాధారతాం గావానే,

ర మేవ యాగోపయు క హావిర్గూలత్వగుణం (పృకటయతి మితి: ___.మూ థానాం ముగ్గానాం ఎ యాగణనా సంఖా్యానం ఎతేసె పృస్తావనాయాం వ, సకౌ _ అదె పథమం - త్వాం భివ నం జు నుంతి నున్యంలే, లే ౫ణంకాః - మూఢా; - స్తవ _ మహిమౌొవిద శుహిన్ను? మౌ హాత్మ ఫ్‌ స్ట్‌ = అవపిద; కారాక న భవంతి సా కానవ దవృ్ఫ త్రిత్వం, ఘటానధికరణ మిత్యాదివత్‌ నఖ మధ్యని బ్బాభుః. యద్వా మహిహావిద ఇతి పాఠః. హూ మహిష త ఎవిద$-తందనఖిజా సందుణానభఖిబ్రా ఇతి, తిదరః, లే తవ - వాద్య శం నంటే శాం అవా క శేషశ: న మృ ష్యామి న'స

సస్యానాం ఇాల్యాదీ నా _ ముత్ప్చీత్తా జన'నే _- నిదాన మొదిశారణం అనీ, అ థాపీచద, సురాణా మిం దా, దీనాం _ వావిహోం వింహీ దధి సర్చి$ పృభృతీనాం ఎ మూలం శారణం౦ అసీత్యనుషంగ? = జగ తొం ధూ స్వర్లోక ప్రభృతీ నా మౌధారతాం పాలకళతాం _ గాహా నే ప్రాపో్యుషి.. కిం బహు బ్రూమః విశేషేణ కిం వదామః£ కావ్యలింగ మఠం౦కారః, ప్రపంచమున కంతటికిని దున్నపోతే ఆథారభూత మని ణా ఓదున్న పోతా ! లోకములో జనులు మూర్థులను "లెక్క బచెట్టునపుడు మొట్టమొదట నిన్ను 'లెక్కింతురు ; శాని యా లు య్‌ "లెక్కించువారు వట్టిమూర్జ లని చెవ్పవలె, త్తంలే గాక నీ మహివ తలియనిచా రని కూడం జెస్పవలె, వారు నీయం బేదో నింద్య+ యున్న దని చెప్పుచున్నా ₹ే! దానినీ మాత్రము నేను సహిః వను, ప్రషాచమంతయు నీపై నాథావపడి యున్నది, సస్యోత లికి నీవే మూలశకాగణమవు, ఇంద్రా, దిదేవతలకుం గావలనీ, హోమసాధనములగు హవిర్ణ వ్యాదుల నుత్ప్తి నేయుటకునో నీవే మూలాధథారమనవు, టఓకాసరళ్వ రా! వక్క మాటలతో బని యేమి? సమ సజగత్తులకును నీవే మూలాధారమను, ఇంత అయ అవత నీ మహిమ దెలియక నిన్ను మూర్ట గణములో లెక్కించువాగా శేవల నజులే గాక పొజా 'లెట్టగుదురు 1 శ్లో,దుర్వాణీక సముద్భు దుద్భట భట శై, ణీ కర వావృతే ద్రాఘేయ స్సుృట ధూమవర్హి విగళ ద్దామాంధ కా 'రావృ తన్నీబ్టవన ఫూతిగంధభరిలే భూపాల బావోోంగ ౯ ఐవాసక్షేశహరాయ శై కిభపలే మన్నాథ తుభ్యం నమః, 3

76 మహీహమళశతకమ్‌ దుర్వాణీ "కేతి:_మన్నాథ మదృతృ,క క సెరిభపతే లా దుర్య్యా ణీళాః - ప్రారవచనా _ సముద్యంత। ఆగంత్యాణా మధి జే పే దతో దా గాః వా క ॥ ఆద్ధతా - ల భటా భృ ్త్యాః కస్త ధారిణ లు సైహాం = యా శ్రే పం జు సస్యా యే కరా; = శ్రేణీళబ్లేన శ్రేణీ పవిహై అత్యం లే, లేవు వ్యాష్ఫతా విస్తారితా _ ద్రాఘీయసీ దీరా ల స్కుటా ప్రృశాళమౌనా _- అగ్నిదల్లైతి యావత్‌ - ధూమవర్షిః ధూమ పానార్ధక ల్పీ ళా దళా _ తస్యా స్పశాళా య ద్విగళ న్నిస్పరక ము యః -ధూమః _ తేసా ద్యః అంధ కార; ధ్య్వాంతం తే నావృలే వ్యాస _ లేసాం భటానాం _ నిష్టివనే నాంబూక్ళ లేన = యః వూతి గంధ; దుర్గంధ జా సేన భరిలే వ్యా ప-భూపాలానాం రాజ్ఞుం-బాహ్యాం గో బాహ్య ప, టే = యః వాసః నివాస్క = తన్స్‌ క = పండిళానాం ఆరుష్ట రాజగ్భ హే $ీషఘ్టుప, వేశా" వేన బావ్యూప, దేశే నిరు క్తగుణవిళిష్ట చిరావాససంభవా దితి భావః, సళహరాయ దుఃఖహోరి ణే యు తుభ్యం నమ; , ఆ న్తీీతి "శేషః, కృషి కర్మ వ్యాష్ఫ తా'నాం కీం రాజాళృయణ తాను ఖీ "నేతి ఫావః, చివ కాలము రాజభవన ప్రాంగ ణమునం గాచుకొని వడి యున్న దోషము పరివోర నముగుటకుంగా దున్నపోతునకు నమ ృ_రించుచున్నా (డు, ఓటవైరిఛపతీ! నీవే నన్ను రథీంచునాథుండవు, నే నొక ుుహోదోపషము చేసియున్నాను. అది యేవునంగా చిరకాలము రాజుగారి తలవాకిటం బడియుండి కాచుకొనియుంటిని, ఆశ్టేశ 'మే మని చెప్పుదును? పాగరుంబోతులగు రాజభటులు శస్త్ర ఛారులై రా జద్య్వారనులో నిలుచుండి, తమ కింత వదవి యబ్చి ది గదా యని వచ్చినవారిని గ దించి వమాటలాడుచు, మూర. డ్డేన్సి చుట్టలు గాల్ఫి, చేతంబట్టుకొని పాగం బీల్చుచు ఆపాగచే

సవా్థఖ్యాన కాత్చర్యమ్‌ ?/ నాచుట్టు కట్టు లంధకారబంధునములుగ( జేయుచు, ఉని వేయుచు నుండంగా ఈరోంతపనులచే దుర్వాపనావాసీత మై యున్న యా రాజ భవన బహి న్ట్వార ప్రాంగణమున. బడియుండి రాజదర్శనార్థ మె కాచుకొని మిక్కిలి యాయాసవడితిని. ని ఫొక్ట నమస్కారము చేసీనచో నా చేసిన దోషము, నాపడిన యాయాసము సర్వము పరిహోరము కాగలదు గనుక నీ కిదేనా నమస్కారము, దున్నపోతా ! నీ దర్శనము “శావలె నన్న నింత యాయాస మక్క_జి "లేదు గచా! వైెగా నీ దర్శనము చేసికొన్నచో సమ స్త దోవములున్కు సమస్తాయాసములును పరివోర మగును గదా సాధారణముగా నుదోర్ఫ్టగములో నుండెడి భటులు స్థాన బలముచే సుద్ధతులై వమానమ'ర్యాదలు లేకుండ. బి వ ర్తింతు రనుట యీనాంటిశేని కల దని యిందుమూలమున. దెలియ నగును, న్లో, శేడారే మహిషీమనోజగృహ మా ఫ్లూ యోన్నమ య్యాననం దంతాక కించి దభిపదర్శ్య వికృతం కూజక్‌ ఖురైః తాం ఖనక్‌, ప్రత్య ్రైాయితసూర ₹ాంకురనిభం త త్కంచి దుజ్ఞ వ్రంభధయ న్నానందం మహీమే.ం ద్ర నిర్విళసి య త్త ద్రప్రనేత్ర,త్సవః. ం శడార ఇతి; కేదాలే శాల్యాది మే లే, న మపి. ప్యూ -_ మనో గ్బృవాం మన థమందిర-మౌ ఫ్రా య = ఆననం ముఖి -_ మున్నమయ్యా

(0 ముహీనవషమళరతకమ్‌ దంభఛాకా దళనాకొ _. కీంచి = దభిప్రృదర్శ స దర్శయి త్వా = వికృతం యఖథా తథా . వూజ౯్‌ కకక వ ళం భూమిం ఖురె; పదాగైః వ ఖనక౯ా దళయక్‌ .. పృత్యగ్రాయిత స్య నవోద్రత స్య ల నూర ణస్య కంద విశేష స్య - అత్మోఘ్న న్ఫ్బూరణః కంద ఇత్యనురః, అంపరనిళం ఆంపర సదృళం ల ఆాదృళం _ తన్‌ స్వీయలింగ మిత్యర్థృః కింది దుజ్బృం భయక౯ బహీఃకుర్వ ౯ -- హే నుహీ పషేంద, - త్వ-మానందం సంతోషం. నిర్విళని ప్రాప్నోషీతి యత్‌ _త _ ద౦ష్థ బ్రాణాం నేత్రాణా _ ముత్సవ స్స్పంతోషః, అనేన చ భవతెవ జనానాం "నేత్రానందో౭-పీతి భావః, దున్న పోతు వేయు థృృంగార వేవలు నేతానందజనకము లు లో బని వరి ౦చుచున్నాండు. లాం టఓమహీ పే.ంద్రా | నీవు చేయు శృంగార చేష్టలవలె నేత్రా

వందకరము_లె నవి మజీ లేవుగడా! చూడు, నీవు వరిముడిలో గే దెమడి మూచదూచ్సి మోర వై కెత్తి, పండ్లిగిలించి, ఒకమాదిరిగా అఅిచుచు, గట్టలతో నేల రాచి దున్తు నూడ్చ్పుచు, క్‌ త్తగా మోనె త్తిన యెజని కందలతీిం౧గవంటి యొ కానొకదానిని కొంచెము వెళ్ల ( బెట్ట యేుయానందచ మనుభవించుచున్నా వో యాయానం వమును జూచిన వారికి నేత్రోత్సవ మెంతని చెవృవలె 3? అనలా ఎ) వానందించుటయీ. గాక లోకమునుగూడ నానందింంయడ్లీయు వో, వర్తానాం వయసాం చ నిత్య మళనై కాలం వమీవ౯ా వర్తనే

నిష్కంంప _స్పపనీ స్రితో హీ నిభ్ళుతం త్యం పర్ణ కలా న్వరే,

చే, స్టండిల ఏవ ఇచానుదివసం ద్వి స్తీ ర్ని మజ్ఞస్యపవి

న జట్‌ టల = ప్రొర్థ్టం కిం తవ కాసెలేంద్ర యదృ స్స క్చర్య్యాం సవమాలంబనె,

సప్యాఖా్యాన లాత్పర్యమ్‌ 7/0 పర్తానా మితి: _..పగ్తానాం దళొనాం ౨ పయసాం జలానాం వే నిత్యం వ న రత ౭: _ శాలం సమయం_తీపకొ గమయక్‌ _- వరసే తిషసీ, నిష ్రంపస్సక నిశ్ళల సృ్పక _ తపనసీ మాఘమా సే తపా మాఘే2.థ లనే ఇత్యమరః, ప శాలానశే ఉట జమ ధ్యే జా నిభృతేం యా సిత సీ వర్తనే _ అనుదివసం 'పృతిదినం ఎం స్టండిల ఏవ భూమా వేవ _ శే పే, స్వపీఘి - ద్వి స్తీ రి (త, వార9 ఆ మజ్బసి స్నాస్‌ీ, -జ్పీ+ కాసరేంద్ర, = బుషే. శ్చర్య్యాం మునిచర్యం = యి ద్య స్థా తృమాలంబసే అంగీకరోపి,, తా త్తవ-కం ప్రా వ్రి అభ్ఫిలప్కిత౦ కిం? అ స్టీతి "భేషః, దున్నపోతును సామో దృషీశ్వరునిగా వర్శించుచున్నాడు. ఓ కాసెరళ్వరా ! నీవు బుషిచర్య్య నవలంబించుచున్న ట్లు గాం దోంచుచున్నావు, దేనికొజైకై యిట్లవలంబించుచున్నావొ "తెలియదు, ఎట్లన! బుషీశ్యరుండు పర్షభ తుణము చేయుచున్నాండు నీవ్టను ఆకులు తినుచున్నావు, ఆయన జలభతణనము చేయుచు న్నాండు, నీవును అక్షే నీళ్లు క్రాగుచున్నావు. ఈ ప్రశారముగ- బుషి" లెనే నీవును కాలము గడపుచున్నావు, బుపి. నిశ్చలముగా బర శాలాభంతర మున, నిభృతం తపసి స్టితః:= గాఢముగా. ద స్పులోనుండును, నీవ్రను అశ్లు కదలకుండ తవసి = మాఘమా మున, వన్నకాలాంత లే = ఆకుటింటిలోవల, జోీలయిగా నున్నావన్న జ తిదినము ఆయన స్టంబేల వీవజద ర్భా నరణము గల నేలమా డనే పరుండును, అశ్వే నీవును వటి నేలమిాంవనే వరుందువ ఆయన దినమ.నకు "ఆరెండు మూండు మార్లు స్నానము చేయు3 అశ్షే నీవును ెండుమూండు మార్లు నీళ్లలో మునుంగుదువ్ల క్‌సుక నోకాసరలేంద్రా! నీచక్యు లన్నియు. జూడంగా నీవ్చు బు

80 ముహీవశతశమ్‌ చర్యల నవలంబించు చున్న ట్లున్నావు, కాని నీన్చు దేని నానీంచి చేయుచున్నావో, నీకు. గావలనీన దేమో అది మాత్రము బోధపడుటచేదుసువూ | న్లో, శీతం వారి సరోగ వవ హి వీబ సాస్ట్రకంఠ మఠాస్థదరా త్సంతాేఒ- పస్ధతను ర మోదభ రితో న గ్రామ్యుధర్యొడ్మితః, య చ్చిత్రం సుఖసన్ని పొతరహితః పుస్తానీ ఫవుష్టిం తనె త్త బ్రూహి కి మాపషథధం మహిష ే వాభుర్గిం తయా భథీతం? రణ న్సీత్ర మితి:శీతం శీతలఠ_చారి జలం _ 'సరః. శాసారం గచ్చ తీతి సరోగః. ఆకంఠ మౌకంఠపర్య న _ మత్యాదరా . త్చిబనీ పాని, సరోగస్య రోగయు కస్య కీతోదకపానం సన్ని పాతగోగ ప్రద మితె వెద్యశాస్త పనిద్దం _-త్వం తు సతోగ ఏవ శీతం వారి వీబనీ తథాపీ సన్నిపాతరహిత ఇ త్యౌషధం ఛకత్షీత మిత్యనుమోయత ఇత్యర్థ 1, జససం తా పే2_పి నూర్యకర ణాదినా 2_త్యం త "ష్య ణ్యపీ = అతనో ర్ధన్మ శస్య - పృమోచేన సంతోపేణ - భరితస్సకా _ గ్రామ్యధశ్తేణ నిధు ళ సేన _ వ్యవాయో గ్రామ్యుధర్యో మెథునఠ నిధువనం సృతే మిత్య 358, నోజ్బితః నత్య క్తః, అత్య సంతాపసమయే స్రీ సంగమనిషేథో వైద్య కే:._తరుణజ్వరమభధ్యే తు యువతీసంగమేన చ, జాయతే కారుణో దోపో వ్యాంగ వై కల్యకంపదః, వమోంతరే చ సంతాపప్రలా హోళ్రానసంభం9ిమః, పాణిపాదతలే 3ెత్యం దోమ ప్రీఎసంగజో భ వత్‌", ఇ దూరు బేన ర కేన నేశ్రయో రంజయే తృ_్ఞణాకా, సద్య సషోషళా ని జ్స్య్యా దాల్రే యముని భాషి తమ్‌. య ద్యస్తా - త్పుఖసన్నిపాతేన రోగ

సపా్య్ధ ఖ్యానఠొత్సర్యమ్‌ వ విశేషేణ = రహీత స్పకొ-తనౌ శరీళే పుష్టిం వృద్ధిం క్‌ ఫుష్ణానీ జః చిత్ర, మి త్యాశ్చళ్యే, త్ర త్త్‌స్థాత్‌ _ ఆరే మపొష కీం౦ శ్రాఘ్యం ప్రశస్త మవొషమధం భక్షీతం _ తన జ్‌ బూ9హీ వద,

దున్న పోతు సదా ఆరోగ్యముగా నున్న దనియు, అట్లుం డుట కేదివ్యాసధమును నేవించియుండు ? ననియు దున్నపోతు నడుగుచున్నా (డు,

ఓ దున్నపోతా! నీవు చేయున దంతయు అపథ్య నేవన మే, అయినను సదా ఆరోగ్యముగలిగియున్నా వు.ఇదియే యాశ్చర్యము, ఇట్టుండుటకు నీ వేమైన దివౌర్టషధమును నేవించియుండవ లె! లేకున్న నిట్లుండుటకు వీ లున్నదా! నీవు చేయు నపథ్య సేవన మేమో చెప్పెద వినుము. సరోగ వవ=జరోగయు కుండ వయియ్యే, నీత్రోదకనమును మజా వ్రీ యముగా కుత్తుకబంటి గ్రులుచున్నావు, రోగికి శీతోదకపానము సన్నిపాతరోగమును బుట్టించు నని వైద్య” స్త ము, కొని అట్టిది నీయం దేమి కన్నడడు, ఆాపముగా నున్నప్పట్‌కి. గూడ కామసౌఖ్యము నభిలషించి స్ర్రీసాంగత మును వదలి పెట్టకున్నావు, జ్వర తావను ఊాచ్చుగా నున్నపుడు శ్రీసాంగత్యము బొత్తిగాం గూడ దనియు దొవము గొట్టు ననియు వైద్యుళాస్తము, కాని యట్రిదోమ. మేమి "లేకుండే యున్నావు, పెగా శరీరములో. జక్కని కండపుష్టి గలిగి గూడ నున్నావు, ఇది మహాశ్చర్యమనక తప్పదు, దీనిని బట్టి దూడంగా అరే మహిషహూా! నీ పేదో దివ్య్యొషధనును 'నేవించియుండవలె | ఆ దివ్యొమధ మేదో చెవ్వు!

ఇట సరోగ వవ అన్నప్పుదు(స -రోగః-వీవురోగయు కుం డని రయొకసర్థము. సరః ఇ గఃచవీవ = సరస్సులో నుండినవాండై మహీిష.__6

ద్ధి మహిషశతకమ్‌ యని మతి యొకయర్థము, అనంగా దున్నపోతు పజున్సలో విగి చల్లని నీరుత్రాగిన దని యభిప్రాయము, సంజావేవి అన్నవ్వుడు జ్వరతావ మని యొకర్థము, ఎండ పవేండిమికి శరీర ముడు శెత్తుట యని మణీయొక యర్థము, దున్న పో "కెంత ళచయొండవేండిమిలో గూడ 'వెదయై వచ్చిన గేదెను దాటు నని యభిప్రాయము, శ్లో, స్వీయోత్సంగసమాధిరూఢ మధికాస_కిం వహ న్నాత్త్మజం ఖో జ ఆడ తి చఛాలం చ త్ర మదాన్నితే స్పుఖ మహో నద్రాసి నిశ్చింతధిః, దుఠరూ వాస్య మపాస్య గ కరృతినా పారబలబేన చ ఖ యా €/థ- థి వీత సీవసీ శాస రేళ్యుర ! భవ ద్రార్హ్హస్థ పి మే వాద్భుతమ్‌, శభ 1౮ ా యా ఖ స్వీయేతి: __ స్వీయోత్సంగో స్వా9క్పప, బే కే-.సమాధిరూఢ మారు వ్యూ స్ట్‌లేం = అధికా బహ్వీ ఒ ఆస కిః పీతి ర్యస్య తథో క్షం = బౌలం శిశుం . అత నస్సకాళా జాయత ఇతి ఆదృళం.వహక = సపసమదయా ఖీ జ్ర టం వ్రీయా - మహీమ్యేతి యావత్‌ , మత్త ఇళ్యపి ధ్వన్య తే, నిశ్చిన్తా నిర్వి చారా- ధీ హ్‌ య'స్య ఆతాదృళ = స్సుఖం నిద్రాన్‌, స్వపీషి., దుర్భ్యూ పొనాం దుష్ట ప,భూ ౯5 జ్‌ మౌ'స్యం ముఖర _ అపా'స్య పరిత్యజ్య న యు టామఖాలిలా కన నుళ్ళ బృత్యర్థ్య. నెకా అ నేక పుృకారా క కృతిః వ్ర లి స లకు - న స్రారన ర్రైరద్ధిక రృణా- లబ్ధం ప్రాప్తం _ న ప్రీ స్సంతుష్ట స్పక్‌ -_ హ్స్‌ వర సె, రా కాస "కళ్వర _ భవత స్పంబంధి య పైసా వ గృవాస్థథర్మః _6ఈ దేవా ద్భుతేం న గ్రేష్యమ్‌ = అపో ఇత్యాళ్చ ర్యే, త్త దున్నపోలే గృహస్థునికంయెను సౌఖ్యజీవి యని వర్ణించు

చన్నాండు,

సవ్యాఖొ ఫ్టీన కోళ్చర్యమ్‌ వ

ఓకాసెంేళ్యరా ! లోకములో మావంటివారు గృహస్థు లున్నారు, కాని మాకు నీవంటి గార్హస్థ్థసాఖ్య మబ్బ₹ేదు సుమా ! ఎట్లన ? గృహస్థు, ప్రమదాన్వితః. ప నుదా = భార్యతో, అన్నితః = కూడుకొని యున్నాండు, అశ్లే నీవును ప్రమదా న్వితుండవు - నీకు నొక భార్య గలదు, అది గేదె దానితో గూడియుందువు, ఇదిగాక ప్ర - మద అన్నితః = మంచి కండ ఫుఫితోం గూడి యుందువు, కనుక ప్రమదాన్వితత్వము సరిపోయి నది, గృహస్థు, అధికాస క్రిం = మిక్కిలి ప్రేనవూస్పదుండై న, బాలం ఆత్మజం = చిన్నికుమూరున్కి స్వీయ + ఉత్సంగ సమాధిరూఢం నహకళో = తనత్‌'డవపై6 గూర్చుండం బెట్టుకొని యానందవడు చుండును, ఈవిషయములో నీవుగూడ ఈధర్మము గలవాండవు గానే యున్నావు, ఎట్టన (గా స్వయ వ ఉత్సంగ = సమప్తా అధిరూఢం=నీతొడ కువరిభాగమున (మక్కెన, నడిమి వ్ర దేశము నందు బుట్రిన, ఆత్త్మజం వాలం (వబయో ర భేదః) =నీ తోశను, అధిక 1. అస క్రిం = ఎక్కువ యపేత, గలదానిని గె, వహక = వహీంతువు. ఈంగలు మొదలై నవానిని త్రాలుకొనుట కెక్కువ యుపగయోగించుచున్నది గాన తోశవై నెక్కుడు ప్రీతి యని భావము, ఇంత యుండీనను గృవాస్థు నీవలె నిశ్చింతముగా నిద్ర పోజాలండు, ఎవ్వుడు._ ఏదో యొక సం సార పుం జింతతోనే కంటికి నిద్ర, "లేక విచారపడుచుండుమ. నీవో అట్లు గాదు,నిశ్చిం తఫ్‌ః సుఖం నిద్రాసీ=ఎప్వ్‌ధ మైన చీయ చింత లేకుండ బోయిగా నిద్ర పోవుదువు, నిశ్చింతథీః అన్న చోట ఆలోచననసేయుటనై న నీకు బుద్ధి "లే దనియు నొకయస్థము, ప్రంతియేగాక మావంటి గృహస్దు జానళూన్యు లైన దుష్ప్ర)భువుల మొగము చూచు

ద్రిగ్తీ నుహిీిషళతకమ్‌ చుండవలసీ వచ్చును, అట్టి చౌర్భాగ్యము నీ కేమి పట్ట లేదు, కనుకనే నీవు దుర్భూపాస్యం అపాస్య = పనికి మాలిన వ్రభువుల నుఖావలొ కనమును వదలివెట్టి, నై కకృతినా ప్రారబ్ధ లచబేన = అనేకవిధములెన వయశ్నములు గల పారబకర చే గ్గు రా సో టా ఖ-+ లభించిన దానితో, సంతుష్టః తివ్టనీ = సంతుష్టుండవై యున్నావు, మేమో యెన్ని విధమ్ములై న ప్రయత్నములో చేయుదుము. ఎన్ని వేసినను చివరకు ప్రార బ్ధక క్యనుసార ముగ నే లభించినను దానితో. దృ వ్లీపడక, ఆనీంచినంత లభింపకపోయునే యని చింతవపడు చుందుము. కనుక నోకాసంరేళ్వరా ! నీవును మావంటి గృహస్టుం డవే యయినను నీ గార్హ స్థ ములో అంతటి సౌఖ్య మున్నది, కనుకనే భవడార స6౦ మే వాదుతం = నీయొక్క గార సంమే ద వాలీ జ హాథలీ న్లో, నీత ఫం దుద్ధరదుర్శుఖాదిసహిత కంగా గ కృరైూచలః ప్రాయ స్త్వం మహిష స్ప వవ భువనే హాన్తావతీన్ల 8 పున, కింతు ప్రాప్తయుగానురూపచరిత స్సృరోశపకారీ ఛచవాక౯్‌ భ్రాతః కాసరవర్య నిర్జరగణాః కుగ్వన్లు లే మంగళమ్‌, ౪8 లో జీ యా లాలి నిత్యమితి:__ నిత్యం ప్రత్యీవాం-దుర్భర దురు ఖాదిఖ్‌ రసురవి శే షె. స్పహీర; యుక్తః - దుర్హరం దుః ఖేనాపీ ధ రు మళక్యం - య ద్రురుఖం పల్సెత ముఖం = లేన యుక ఇతి ప్రకృ తార్థః, శృంగాగేణ విపాణా గో జా కృష్ణః అచల; పర్వతో యేన 'స ఆాద్భృళః వా త్వం ఎస వీవ యుశా_న్షరప్రసిద్దమహి హాసుర ఏవ _. పునరపి - ప్రాయః ప్రాయేణావ తీర్లో2 సీ అవతారం ప్రాప్తవా ననీ, తరి కథం నలోశా నుత్సాదయసీ ౯ ని యౌ త్యత ఆహా, కిం త్వితి, కిం త్వపీ తు ప్రాప్తః అధిగత్కం చరూూ యుగ; కవిః గళ బద్ధ దారువి శేష శృ _ త స్యానురూపం యోగ్యం _ చరితం

సవాఖా్యాన తాత్పర్యము ర్‌

ఆచర ణం యస్య స అాదృళ; _ తథా చ కలియుగే మహిషాసురోప ద్రవం జనా స్ఫోఢుం న శక్న్నవం త్రీ ల్రి నుత్వా సౌమ్యరూపో2.సీ త్యర్థః, పకృ లే లాంగల బద్ధస్య లోకోపకారం వినాకి మన్య త్కాార్య మితీ ఫావః. భవాకా సర్వోపకారీ _ సస్యోత్స త్తిహేతుత్వాత్‌ - భవసీతి "శీపష$, హే భారత కాసరవర్య _ నిర్జర గ ణా 'దేవసమూహాో _ సే రవ. మంగళ౦0 కుభ౦ _ కర్వన్వు తన్వంతు, నతు మహీ పౌసురబు ద్యా జ్వేమ మితి ఫావః, 1

దున్న పోతును సాతోన్త హపిహోనసురుని గా వర్ణించు చున్నాండు,

ఓమహీహేద్రా,! నీవు సాతోత్తు మరల భూలోకమున నవతరించిన మహిమాసురునివ లెనే యున్నాన్సుసుమూ! ఎట్టన? ఆ మహి హోసురుండు దుర్ధర దుర్తుఖాదిసహితః జ దుర్ధరుండు, దురు ఖుండు మొదలుగాం గల శాతసులతో. జాడియున్న వాండు కాంగా నీవు గూడ నళ్లు దుర్ధర = ధరింహళకర్థము గాని, దుర్తుఖ కం కుత్ప్చీతముఖను, ఆది = మొదలుగాల. గల యంగములతో, సహితః = కూడుకొన్న వాండవు, ఆమహి పోసురుండు కృంగాగ్య కృష్టాచలుండు కాంగా నీవును అశ్లు శృంగాగ జక ము కొసతో, కృృష్ణ=వాడువంబడిన, అచలః=వర్యతీము గలవాండవు, ఈపోలీ కలను బట్టి చూడంగా టనుహిషో! నీవు భూలోకమున నవత రించిన ఆమహిాసురుండ వే, కాని నీయం దొక విశేష నున్నది, వీమన 1 నీవు ప్రావ్తయుగానుసారచరితుండవు, అనలా ఈక€ యుగమునకుం దగిన యాచరణము గలవాండన్చ, ఈకలీయుగమం- నందలీ జను లామహిహోసురుని యుప ద్ర వమును సహింపం జూం రని సౌమ్యురూపమును ధరించినవా(డ వనుట, ప్రా_వ్ల్రయుగాన

56 మహీషశళీతక మ్‌ సారచరితః అనగా యుగ మనంగా కాయి, కాడి సుడమూం:ద మోయుటకు దగిన నడవడిక గలవాడ వనియు మజియొక్ష యర్థను, “రాయది మోయువాండవు గనుకనే పంటలు వండించి సరో్యపకారి 'వైతివి, ఆమహిహాసురుం డీధర్త ము గలవాండు శాండు కావున నోయన్నా! కాససవర్య! సీకు దేవతాసమూవా ములు శుభము నొనరింతుుుగాక, జన్శాంతరమును బొందిన మహిహోసురుండ వే యయినను సౌవ్యుస్వరూవము, సరోోపకారి త్వము నీయందు. గలుగుటచే వెనుకటివ లె దేవతలకు నీయెడ 'ద్వెమ. ముండదు, గనుక వారు నీకు తప్పక శుభములు చేకూ ర్త రని భావము, న్లో, పీత్వా వారి సరోవరేష్క, విపినే నై గ్షరం చరిత్యా తృణా

న్యాకలాస్థదపీ వావరాస్లూవిగమా త్కృృష్ట్వ్యా మహీం సర్వతః;

యేరశతుం త్వనపాయ మేవ భువనం సంత్యజ్య తా౯ నైరిభా౯ా

జీ ల ధిర్ధి ద్దుర్ధనిగర్ద భా౯ నమృుగయతే నేవార్డ మజ్హో జనః, ఈర పీ ల్వేతి;___ సరోవశేషు కాసార కేష్టేము _ వారి జలం - పీ త్వా-

విపిసే అర ణ్య లు సె వరం స్వచ్చందం లు ర్భ్‌ణాని చరిత్వా భతయి త్వా అకల్యాదపీ ప్రాతీఃశాల పృభృతి ల పృతూ్య్యూవోవారుఖం కల్య మిత్య మర$; అపరాసన్ష్హూవిగ మాత్‌ అపరాన్షానివృ త్తిపర్యంతం-సర్వ్యతో౭_భితః _ మహీం భూమిం _ కృష విలిఖ్య _ అనపాయ మేన నిరుపష్రదృవ మేవ యథా భవతి తథా _ భువనం జనం _ లోక సు భువనే జే ఇత్యేమరః, య్‌ సె రిభాఖ్య ప్రభవః - రత్సంతి పాలయంతి _ తా౯ా "సర ఫాక౯ా _- నం త్య్జజ్య పరిత్యజ్య-_దుర్భ నిన ఏవగర్హ భా రాసభాఃఎకృ త్యాకృత్యవి వేకళూన్య ల్వేన రాసభవ న్నింద్యా ఇత్యర్థః, అజ్ఞః మూఢో జనః _ సేవార్థ మను సర ణార్థం జా మృగయ లే అ న్వేషలే, తథ జనంంధిగ్భి గితి నించాయామ్‌,

సవ్యాఖాష్థన 'త్పర్యమ్‌ డ్రి నిరువధృ వముగా గజ్సీంచు దున్నపోతును వదలి దుర్థ నీకులను నెవింవం బాతరలాడు మూర్థులను చికొట్టు నున్నాడు, దున్న పోతులు సరోవరములయందు నీళు తాగి, వీటిలో వే ్థ స్వేచ్చగా మేంత మేనీ, ప్రాతఃకాలము మొద లవశాస్లము దాంటినంతవజకు పొలము నాలుగు చెజలయులు దున్ని నిరువ ద్ర వ ముగ బ్రజలను రవీంచుచుండంగా అటి దున్నపోతులను వదలి మూఢలోకము దుర్ధరికులనెడి గాడిదలను నేవించుటశై యన్వేషించుచున్నారు, చీ! ఛీ!! వారి నే మనవలి? ట్లో . ఉద్దామద్విర దద్య్యయద్య్మయ సతొముశవె చె ర్చలం నిసులం ౧౧ "గా న్‌ ఆవి దుర్ళేదాద్భుత ఫాలభూమిదళ నే ష్వ్లో, సరత్న్వం తథా, తత్నర్వం మహిహోవతంస కృషి స్పంసారపోషార్థి న మన్నె వాన్గ పచేళమా మిహపున ర్మ ద్భాగ ధే యోన్న తిమ్‌, ఉదా మేతి: __ఉదాము మున్నతం = య ది ంరదదంయలంల గజి (6 (0 థీ వీ ద్వయం పృమౌణం యస్య స ఉ ద్రామద్విర దద్వయద్వయ 'సః వు తస్య థఫావ సతా- తాం = ప్రమౌాణే ద్వయ 'సజ్‌ దఘ్నఖ్యాత,చః ఇతి ద్వయ సచ్చు్రంత్యయః, నిస్తుల మునుపమం౦ . ఠా ్చ్చె రధికఠ _ బలం౦ _ తథా దుర్ఫేదః కఠిన అద్భుత సృమి-చీన।ః ఎ యః ఫాల; కృనకలాంగఅం౦ న లేన _. భూమిదళ నేషు భూవిదార శేసు _ అ సరత్వం ముఖ్యత్వం-తే త్చూరోస్వ్‌ కం సర్వం "హూం మహీ షావతంస _ కృషి శే; కర్ష ల యు స్పంసా రస్య ఫుత్రమిత్ర కళ త్రాబేః _ పోషః పొఠనం ఆర్థ్యయత ఇతి ఆాద్భ కస్య - మే భాగాఛయ'స్య చెవస్యోన్నతి ముచ్యాంయం _ చైనం దిష్టం భాగ"ధెయ మిత్యమరః, ప చేళిమాం పరిపక్యాం _ మన్యే _ నాన్సే

ఠం మహీపషశ్‌తకమ్‌

దున్న పోతునందు. గల గుణము లన్నియు సంసార పోషణాదృష్ట పలము-లే యని వర్ణించుచున్నాండు,

ఓ మహిహోవతంసా ! నీవ్చ ెండు మదపుశేను/గులతోం బ్రమాణీకరింపం దగియున్నా వు, నిరుపమానమును, నిరుప ద్రవము నగు బలము గలిగి యున్నావు, అతికకినము అత్యద్భుతము నైన నాంగటికల్టుతో భూమిని దున్నుటలో నగ్రైసరుండ వని పీంచుక్‌ న్నావు, ఈసర్య్వమును అనంగా ెండుమదపుకేనులకు లతో సమానముగా నుండుట, అపరిమితమెన బలము గలిగి యుండుట, నాంగటితో భూమిని దున్నుటలో నో, సరుండ వగుట యీగుణనము లన్నియు నాయదృష్టము పండి నీయం దున్నట్టుగా థావించుచున్నాను, ఏల యన? నేను కృషి వేసికొని సంసార పోవణము చేనికొనవళలె నని యభఖిలషించుచున్నాను, శాన నాకు. గావలనీనవన్నియు నీయం దున్నవి, కనుక నాభాగ్యాతిశయ మెంతగానో పరిపక్యమునకు వచ్చినది | నాభాగ్య మే మనవలె? న్గోమూరా కిం తమసాం ఛటా? కి మథవా

నీలాచలో జంగమో? బీమూతః కీను సంచరిక్లు రవన్‌" పొాదై ఠ్చతుర్భి ర్యుతః శ ఇల్యేవం కిల్యతేీర్కయ ని మస్పణ స్త్వం మాంసల శ్య్ళా మలో యేషాం నై రిభమండ'లేళ్వర దృళొం వంథాన మారోవాని, 'రో౬ నూ శేతీ:.._.తమసా మంధళారాణా౦ం = ఛభటా చనముదాయః _ మూరా క్ర మూ ర్రిమతీ కం ? నిలాచల; నీలపర్యత; = జంగమ స్పంచ

సవా్యాఖ్యాన తాత్చర్యమ్‌ రఫి రిస్లుః కింళ్లి జీమూత; మేఘః -_ సంచరిషు స్పంచారశీలః _ అవనౌ భూమౌ యు చతుర్భిః వాదై ర్యుతేః కెము ల్లి -వ్టా "సె రిభమండ లేళ్వర వా మస్పణః కరాళః -_ మసృణః కర్య_ కే స్నె్ధ షతి విశ్వః, మొాంసల; మాంసళభరిత; యు శ్యామల; సీలవర్మ్య "స్వం యేషాం జనానాం _దృళశాం దృష్వీనాం _- పంథానం మౌర్ల _ మారోసానీి ప్రావోస్నైషి = లత ఇతి “శేషః, తే _ ఇతి పూత కరీ త్యా తర్క ్యంతి వివారయంలతి, 'సందేహో అంశార$8,

దున్నపోతును జూచి జను లేమని యూహించుకొను నసదియు వర్ణించుచున్నాండు,

ఓ వైరిభ మండ లేళ్వర | నీవు కంటి కగపడంగానే నిన్ను, జూచినవా 'ేమేమిగా నూహించుచున్నారో దూచితివా? నీవ కజకు శరీరము గలవాండవుగాను, మంచి కండపుష్టి గలవాండవు గాను, నీలవర్జుండవు గాను నుండుటచే నిన్ను6 జూచి ఇది చీశ€ గుంపా? "లేక నడయాడుచున్న నల్లమలయా 1? లేక భూపి మింద నాల్దుపాదములతో సంచరించుచున్న నీలమేఘవనా అని యనేకవిధనములం దర్క_వితర్కములు చేయుచున్నార- ఎంతటివర్ష నీయుండ వైతివో మూడు, నో 'యెంతం వింత మథాపీ నిర్షయ వముమిా

కామైః కరిమైరపీ ఘ్నం త్యంగేష జనా స్పదేత దఖిలం౦ దుఃఖం తవమామూలకమ్‌, ఇతా్థాలో చ రుపేవ నె రిభపతే సీరాంచ లేన తమా మున్తూల్యం ప్ర, సభం కరోషి కణళ సాం నీరస స్యోచితామ్‌,

ర్ట మహీషశతకమ్‌

కూంతం క్రూంత మితి; కశూంతం కూంతం కం త్వా కం త్యౌ సీ మితి శేష$, అథాపి _ నిర్ధయం యథాతథా . ఆమా జనాః-కా స్పై. రం డై ః ౬ కరీ గోోమయొ కు మెె॥ - గోవి డోమయ మ స్రీ యాం తత్తు కుష్కుం కరీపో2 స్రీ త్యమరః, అంగే ప్యవయ వేషు _ ఘ్నంతి తాడయంతి, త చేత దఖిలం సర్వం = దుఃఖం _ తృమామూలఅకం భూ మూలకం, దండకరీపాబే ర్మృణ్యయ త్వా దితి భావం, ఇ ల్యేవం వ, కానే కలో చ్య _ రుషేవ కోపేనేవ _. సీరాంచలేన హలా శ్రేణం తమౌాం - కణళ;, _ ఉన్తూల్య సమూల ము త్పాట్య = తాం తమాం౦ సీరసస్య రసరహితస్య . తృణాదే . రుచితాం యో-గ్యాం _- కరోషి, కరుపే, “మృదు రి పరిభూయత)' ఇతి తమౌళబ కళ కీమయాలధ్వనిః, స్‌-ర్కే వర్ఫృమౌన సస్యోచి తాం కరోపీ తిభావః,

దున్న పోతు భూమి నెందులకు దున్ను చున్నదియు నిట్లని యుల్చే9క్షీంచుచున్నాండు,

ఓవ్రైరిభవతీ! నీవ భూమిని మెత్తవడున శ్లైందులకు నన్ను చున్నావో ఆకారణము నాకు. చెలినీనదిి వమందువా? జను మిక్కి.లియు శతువు (ఓర్చు) వహించి యుండుకొలందిని న వ, పంచములోని జనులు నిర్వయులై కట్టలతో న్కు విడుకల పోను నన్ను6 గొట్టుచున్నారు. ఈవిధముగాం గలెది దుఃఖ పంతీయు నాకు తవామూలముననే గదా! (భూమివలన నని యికర్థము, ఓీర్పువలన నని మజియొక యక్థము.) అని నీ వాలో ౦చుకొని తుమవైం గల్లీన కోవమువేతనువలె నాగటికొనతో మను (భూమిని) కణకణము బటలవంతముగాం 'బెకలించి ఆ నామిని నీకసస్య=రసహీన మై పనికిమూలిన గడ్డి 'గాదమునకు, చితాం = తీగినదానినిగ్యా కరోషి = చేయుచున్నావు, భూమిని

సవ్యాఖా్య్యాన తత్త ర ఫ్ట్‌మ్‌ | మెత్సగా దున్ని, నీర-సన్య+ ఉచితాం - కరోపి=వరి మొదలై న నీట్ట్‌వై రునకు. దగిన దానినిగాం జేయుచున్నా వని భావము, ఇట తమాశబ్దము ఓర్చు అనియు, భూమియనియు "రెండర్ధము లీచ్చుచుండుటచే తుము (సీర్చు) నలనం దనకు జను లతో బాధ గలుగుచున్నది, గానం దనకు బాధాకర మెన తము నూరక పోనీయరా దన్న కోవముతో సాధించి కసీ దీర్చుళొననలె నని ఆ శత్షమను (భూమిని) పెకలించి పొడిపాడి చేసీ వైరు వంట లేకుండ వట్టి చెత్త మొలుచుదానినిగాల జేసినా వని యుత్ప్రేత్ష, బాగుగా దుక్కి దున్ని వరివై రున కనుఘఫూలము గా జేసినా వని యంతే రా్ట్రము, న్లయే యీ భువష్థవమృతు్యనా బత మృళాః ఫూర్త్రాయుపో జన్సవ ఇ్ళిస్లేనెవ తదాయుషొకె-తిమువాతా క్రైలోక ఫర మోశతుమః, ఆయు రర మరోగతా మవికలా సింగేషు పుషిం వవా వి న్న సాక్‌ రక్న లులాయరాజ నవధా న్యా నీవా నిషప్పాదయకొ, త్ర మీ యే ఇతి;._యే యే పూ ర్లాయుష? దీ ర్దాయుష్పరిమా ణా జంతవః _ భువి లోళశే అపమృత్యు నా అశాలమృత్యునా - మృతా మరణం ప్రాప్తాః - బలేతి భేచదే, అతిమహా తౌ౭_తివి స్ఫృలేన _ లేసా మృళానాం సర్వేపా . మాయుసా ఆయుశ్శేపేణ - క్రైలోక్యస్య భ్‌. ర్ఫువస్సువ స్రీ భువనస్య -ర మోయాం-తుమ ళ్ళ _క్తశి-దీర్బ ౦ చిరావస్థాయి ఆయు రాయుషహ్యం ఎ అరోగళతాం నీరోగళా౦ .. అవికలాం 'సమ గ్రాం

0౮ ట్రీ మహీవమవళశతకమ్‌ ఫుష్టైం చేహావృద్ధిం చ-వవాక- - నవధాన్యాని - ఇవా-నిప్పాదయక్‌ - త్వమితి శేషః, హా లులాయ పృభో వ అసాక రకత పాలయ, దున్నపోతును దిరాయుషంతు:డవె జీవింప మని ఖు యా యాశీర్యదించుచున్నా,డు, టఓలులాయ ప్రభూ! యీప్రపంచ ములో బూర్లాయున్తా యము గల్లియు వయేజంతువు లకాలమరణమువలన మధ్యలో నే చనిపోయియుంటజెనో, ఆయా జంతువ్రలయొక్క_ సుదీక మెయున్న క్త ఖం ఒం యాయు శ్నేషముతో నీవు దీర్షాయుష్యము నొంది ముల్లోకము లను గూడ రటతీంవ సమర్థుండ వై యఖం డారోగ్ట మును బొంది, సంపూర్లమెన దేహఫుప్టి గలిగి యిక్కడ మాకు నవధాన్యముల నుత్చత్తి చేయుచు మమ్ము రథ్షీపుము. అంద జియాయు న్రాయను పోసికొని నీవు బ్ర, తికినచో మావంటివారిని (ప్ర తికింపం గలవ్స గనుక దీర్హాయుప్మ ంతుండవై వర్ధిల్లు మని యాశీర్వదిం చెను, వో, మాబహోత థం తవ వరయీ కియ దితి ణు అజ్యర్టీ ౯ స్తుత్యు క్రివ రాతిగం త్వత్కల్యాణగుణానురూప మధిక ష్‌ క్ర్రీత్యా మమాత్యాదరాత్‌. అరా కృబచయా స్పదాహ మహ మి ౩ శీ స్పురం తద్నుతా లై నరం తద స్నీ్యీకు రార్థం ర మివ త్యజూమి కమీవ ల మాహి మితి; హీ శ్రమకు లులాయప్కఖా = ఇతి థూ కప,శారణ వత్శంమాణ పశారణ వఎతంర $, తవ త_సుతు శ, సత్ర సు య దోర మర స దతిగం ఆతి కమ్య గచ్చ

సవ్యాఖ్యాన తాత్చర్యమ్‌ ర్ట్‌త్రి గీరి తాద్భళం క ఠత్వత్క్లల్యాణ గుణొానాం త్యదీయళోభనగుణా నా జ నునురూపం . మాహాత ౧౦ . పూజ్యుతం౦ _ కీయ దంరయామి? అచా లీ ట్ర్‌ వగ జనప నోచర మహీమశాలిన స్తవ వర్గ నం కర్తుంన శక్యత ఇత్యర,, నుమ ఆ త్యాదరా దతివిశ్వాసాత్‌. న అధికప్రీ త్యా బహుసంతోచే ౧. అర్ధాః పదడార్డాః వాశ్యార్థా శ ము అద్భు తా; శ్రేపాఃత థా కళబచయా। శి వళ బసము డాయాః = సదె సర్య శాల = మహమహ మి _ త్య, ఫుర తః _ స్ఫురంతి పృతిభాంతి, కమి వారం కబం ఛా _ స్వీక ర్యా మంగీ వర్యాం ₹ కమివ త్యజూమి క బ్లార్టానాం బహు కా ళేణ పతిభాస మోనానాం కృత్సన్న వర్గ నం దుష్కుర మితి ఫఖావః, తథా-చ లోకరీ త్యా పశ్వధమ'స్య మహిషస్య వర్ణ యితు మళక్య ల్వేపీ స్వపృతిఖాయా ఏత త్చీంబంధర చన మత్యల్బ మితి భావః, దున్నపోతును వర్లించుట కళబజాలము బాల దని పశం చు (ఏ షూ మహారాజ రాజశ్రీ మహిష వభూ! నీమావోత్త ర మును వర్ణింపవలె నని తలంచితిని. కాని అది వాఛామగోచక ముగా నున్నది, నీ కలా్యాణగుణసముదాయమున కనురూవయమెన నీమావోత్మ సము 'నెంతని వర్షింపను? నీవక్త నమునకు ఫూన కొనంగానే ఆతివిక్యాసమువలనృవమువోసంతోవముతో కబములు, శ రార్ధములు, వా కార్థ్తములు మేము ముందు, మేము ము! దని అవామవామికతో అద్భుతముగా నాకు స్ఫురించుచున్నవి వీనిలో చేనిని వైకొందును ? దేనిని మానుకొందును ? ఇంతగ సంక న క్‌ స్ఫురించిన క బార్భములతో సంఫూర్ల ముగా వర్ణించుటకు సాధ్య ర్‌ కాదు కాని యఖథోచితముగ నా వతిభకొలంది వర్షి 0తు న భావము,

ర్టిడీ మహీమషమశళతకమ్‌ న్లో ః తిష్టంతు థీతిపా ధనాంధతవమస త్క్భృ తా్యాక్సత్యవి వేకముత్తహవృదయా, "ని వాళ యే కొ నవామ్‌, రా టెలీ వహ్‌ త్యం సరనీతటం, తవ ఫున జ్‌ ర్యూర్రాభి ముకం జృలె రస్త తృంవస థావనాయ కరవై; 'రాజేవ సంరతు మూమ్‌, సగం తిస్టం త్వితి;___ధన మే వాంధతమ'సం గాధాంధళశార _ సస్య పాగ్యే ణాధిక్యేన _- దూరీభవకా తిరోభూతః _- యః కృ త్యాకృత్య కువీక స్స్పదసద్వి వేక; విహి తానుషస్టాన నిషిద్ధ త్యాగధీ రతి యావత్‌ , లేన యత్ర మున త్తీం యు హృదయం చిత్తం యేషాం తే తథోశాః వీని పా రాజాన - స్రీవ్లంతు వర నాం, 'లాక౯ా మ త్త్రవృదయా జా నహా౦-నె వా కే ౪ నె వానుసరామి, త్వం _ 'సరసీతటం శాసారతీరం _- ఏహి గ చ్చ, రవ ఫున _ ర సరత్సంవసథ సా్యాసదృవా య స్యావనాయ రత్ష జశాయ _ జలె రూరాఖిపేకం . కరవ కరోమి, త్వ మిత్యనుష౦గ 8, అ ధి ౬ రూం రాజేవ సమి-చీనన్ఫప ఇవ - రత్న పాలయ, గృహ సంర తు.ణ కార్య భారంధర్యమునకు దున్న పోతును వట్టాఖివేకము వేయుచున్నాండు, ర్ట్సీ దున్నపోతా! భూపొలకు లుందురుగాక, వారు మితి ాజీన ధనాంధకారముచే సదసద్వివేక విహీన చిత్తులె యున్నార్యు కనుక వారిని నే నాశ్శయింవను. నీవు వెజువుగట్టు రు రన్ను, నమూ గృహసంరత.ణనిమి తము నీ కక్కడ జలము తో మూస్ధాభి మేకము చేయునును, అనంగా నిన్ను. రాజునుగా ఛిపే.కింతును, నీవు నన్ను చక్కని 'రాజువలె రతీంపుము,

సవాాఖార్థున తాత్సర్యమ్‌ రిస్ట్‌ జో న్లోభూపో భూప ఇతీవ కి న్వనుగతా జూతిర టత్యాదివ ఖు ద్భూవనూ వ స్తీ? య వీవ రతతి జనా రాజూ స ఏవ స్వయమ్‌, కిం భూవిాపతయ శ్నరారవ ఇమే కూ రాః తా థవ కూరా కిరాతొ 9 ణో ప్రాయ స్సార్యజనీన శాసరపళతే రాజూ త్య మేవానీ నః, సగం నను రాజళబవాచ్య త త్కియస్యైవ “రాజాన మభిషించతీ” త్యభి పేకవిధానా త్కథం మహిష'స్య మూర్ధాఖి పేక ఇత్యత ఆహా భూపహ ఇతి:;ళూపో భూపః అయం భూమిపాలో2యం భూమిపాలః - ఇతి . అనుగతా క త్సియమౌత్రానున్య్యూ తా _ ఘట త్వాదివ దృటత్న పట త్వాదిజాతి రివ = భూపత్వం జూతి 5 త్యగ్థా లభ్య లే, భూమౌ భూలో కే _ రాజధ రాఖి పే. కా దిప్కయోజకత యేతి శేషః, అస్సి కిన్ను వరలే కిం? నా సేత్యర అనుగత జూతి మంగీకృత్య త "సె ఫ్ట్‌వ రా? వాట అటే (0 చ... ఇటీ 1వ ఆ ీ తి గ మ్‌ థర్థాఖ షేక పవృ త్తి ప్ర్యయోజనక త్వాంగీశా శే వా ముబొపష, స్య మూగర్చూచె 'పేశానుపప తిః, తస్య రాజాన మఖిపి, ంచతీతి శా స్తాంతర్షత రాజశ బా ర త్వాఫావార కిం త్వ న్య చేవ ప,జాపాల నాది రాజధర్మ పృయోజక తదేవ రాజపదపృవృ తినిమి తమపీతి మహిషస్య్యాపీ మూగ్దాఖి పేక యుజ్యతే ఏ వేతి భావః, తదేవాహ, య ఏవ _- జనాక౯ా లోశాకా రతతి పాలయతి _ సః - స్వయం రాజా భవతీతి "శేపః _- రూ రోగ్‌ గా నాశ్రాంతవిషయ త్వా దితి భావః, మనుష్య జాతీయ'స్య రహా శఛారత్యం న సంభవ తీతి మత్వాహకిమితి:___కిరా తా నిహిదాఇవ సః (కూ, రాః కఠినచి తా ఆ శృరారవో ఘాతుకా _ ఇమే దృళశ్యమౌ నా

ర్రగ్రి మహీవళతకమ్‌ భూమిపతయః భూపాః_కి మిత్యర్థః సార్వజనీన సర్వ్యజనోప కారక ఆ "ఫీంశాసరపలే _ త్వమేవ = న అస్తాకం - రాజానీ, మనుష్య జాతీ యానాం ర జక త్వరూపయో గా నాశ్రాంత త్వా దితి భావః, అత, మిమాంసశా రాజపదం న ప,జాపాలన పృవృ త్తెనిమి

త్తకం, కింతు &. త్రియత్వజాతినిమి తక మేవ, ప,జాపాలన స్యాభిపేకో తర భావి త్వే, నాఖిపేకవి ధావేవ “రాజాన మఖిషించితీతి రాజళబ్వ జ జో కల ఆ థ్సి పృయోగాత్‌ , తస్య కర్యణీ త్యధికృత్య “పత్యంత పురోహీ తాదిభ్యోయ గిత్రి సృ ్త్య్యా శతోహి తాదిగణపఠితా ద్రాజళ బ్లాద్య -గాదివి ధా నేన రాజ్య శబస్య రాజళబ్బప్రనిద్ధివూర్వక త్వావగ లే ర్రవిడ పృ్యయో గా చ్చ రాజ కబః త్న్‌ తి యవచన ఏవ, నిర్గీ తం చేదం భీేదలక్ష గే తృతీయచర ణే వ ఇ

అ వేమ్లై యజ్ఞ సంయో గా” దిత్యధికర ౯ శ్రీను దాచార్యళ బర స్వామిఖి రితి కథం రాజళబస్య, వ,జాపాఅననిమి త్తకత్వం కవినా2_.భ్య ధాయీతి వదంది *

॥ అత్య బ్రూమః, రాజకైన్య త త్రియపర ల్వేన తదధికర శే నిర్లీ

తి క క క్‌ ఆ

క్త వన రాజాన మభీషి ౦చ ఆత్యాదినా విధ్‌ రుమౌన రాజధిర పృవృత్తా పృజాపాలన మేవ నిమిత్తం, న తు జాతిః, త, త్రియమా త్ర స్యాఖి షే. కాదిధర్యప్రాప్త్యాప లః, న వాధికరణవివోధః, రాజా రాజనూయేీన సా రాజ్య కామో య జే లేత్య తృత్య రాజళబస్య గుజాపాలనయు క ఈ. తి యపరత్వేస్యెవ తదధికరణనిర్మీత ల్వేన తదధికర గే యోగ పరిత్యా-గా ఛావాత్‌ , అసు వా తేదధికర ణే యోగపరి త్యాగంత థాఖిపే శాది,మితా క రాయాం “వ్యవహారా న్నృృప; ప శ్యేత్‌ , రాజ్ఞ సధిాసద:ః కార్యా, అదం'డ్యాక దందయకా రాజూ ఇత్యాదా" త త్రియా దన్యోపి రాజ్యూథి జారం కుర్వ న్నే తాదృళ ధనే 2..ధిక్రీయత ఇతి స్పష్ట మేవ ప్రజాపాలన నశ ఆ ర్త

సలం భర్మావ్యవవార పరి శృ దా దినిమిత్తీత్వ మఫిబాత మి త్యన్య తీ,

సరీ,

రభ్యాఖ్యాన కొత్చర ఫ్‌ ఫ్లో వబొపాలన నేయువాందే రాదొ గాని, త్‌ తియజాళతిలో, బుట్టినవాం డెల్ల రాజు కాం డని చెప్పుచున్నాడు టకాసరపలీ! ఘటపటత్యాదులవ లె భూపత్వముగూడ నను స్యూతమైన యొకజూతిగా వచ్చుచున్నదా 1? ఘటజాతిలో. బుట్టిన ఘటములకు (కుండలకు) అన్నిటికిని ఘటత్యము సిద్ధించుచున్నది. అశు పటజాతిలో. బుట్టిన పటనులకు (వశ్త్రములక్సు అన్నిటికిని వటత్యము సిద్ధించు చున్నది. "కాని య శ్వ శతత్రియజాతిలోం బుట్టినవారి కందజుకును భూపత్వము (వ్ర జూపరిపొలకత్యము,) అను సూ్య్యూతముగా రావలె నను నియమ మున్నదా? లేదు గనుక వత్రి యకులములో. బుట్టినంతమాత్ర, ముచేతనే ఆ పఫుట్టినవాం డెల్ల రాజు కావలసీన నియమము లే దన్నమాట, ఎవండు ప్రజ లను సంరథీంచునో వాడే రాదిొ, కాంబట్ర యెవ్యరె నను "రాజు కావచ్చును, ప్రజాపాలనమే రాజత్వసంపాదకము ; కసుక నో మహిహాధిరాజ! ప్ర జూసంరతీణము చేయంజూలీన నీకు రాజూ్రఖి 'చేకము చేయు విషయములో నెట్టి మూ మేపణయు లేకు, తప్పక చేయవచ్చును, పంటయ గాక వ.న.హ్థజాతయుసక్‌న రాజగ్‌బ్బమే తగ దని కడం జెవవలయును, వీల యస? ఇవ్వడు పరిపాలకు లుగా రాజు లున్నానగుగదా! ఏమి వ యోజనమః $ కిరాతుల వలె కఠినచిత్తులె ఘాతుకు లై యున్నారు. కట్టిన" రా రాజులు ? కనుక నోకాసరపతి ! సర్యోపకారివగు నిప సూకు 'రాజవు, శ్లో, సానందం మహిప్‌శతం రమయనే మూ న్రాభిషిభోఒన్వహం త్యం వాలవ్యజనావ ధూతి మసకృ ఆత్చాంప్పోపి. శృంగాని (తః కించ స్వాం వ కృతిం న ముంచసి తృణహ్రైోయం జగ త్పళ వ్ట్‌సీ సగ్గి స్తీ శ్రీవహి మేం ద తెఒస్తు నియతం "రాజూ త్వ మేవాసి నః మహీష-.-?

0ర్ధి రుహీనశరక మ్‌

సానంద మితి: _ హే మహీపేంద్ర, - లే రక -నియరం సార్వ శాలం- స్వ స్యనసు శుభం భవరు, మహిష స్యాశీః ప్రార్ధ నాయాం “"హీశతు మాసా, రాజూ త్వమేవానీి న ఇతి, న। అస్థాకం వు త్వమేవ కాజా అనీ, నాన్యో మనుష్య జాతీయ ఇత్యవ ధార ణార్థః, పూర్వళో కీ నెవ నిరాకృకత్వా దితి భావః, తథాచ రాజలక్సీణయు క త్వా న్యహీష. సా్యాశీఃప్రార్ధనం యుక్త మిత్యాశయః, కథం మహీపీ, రాజలతణం౪ ఠత్రావా సానంద మితి, అఆనంబేన 'సపాతం యథాభవరి తథా _- మపా షీ శాం కళతం _-ళత మి త్యుపలక్షణం సహవాస, మయుతం వేతి బోధ్యం,

అజ్‌ జీ అల రమయ 'సి శ్రీడయ సె అన్వహ౦ పృత్యీవాం వ మూర్థి్నా శిరనీ _ అభి స్ట్‌ క; స్నపితీః, వాల మేవ వ్యజనం - త స్యావధూతిం వాలనం _ అసక్ళ త్చునఃపున;ః - ప్రాప్నోషి. జా శృం-గా భ్యాం వి పాళా ఖ్యా ఎ మన్వితీః యు కః. కించ _ స్వాం (ప,కృతిం స్వకీయం జా జ్యాదిస్వ భావం ఎన ముంచనీ న త్యజనీ, త్భ్‌ణప్రాయం తృణ ప,-చురం ఆ బిగ త్సళ్యనీ ఈక సే, భక అార్జ మితి భావః, ప్రాయో వయని బాహు ళ్య తుల్య్యాన శన మృత్యు ష్విత్యేమర 8,

రాజప శే___మహీపషీ ణాం కృ తాభిపే, ౪ ణాం స్త్రీణాం -కృతాఖి 'ఓీశా మహిషీ త్యమరః, ళతే సవానసే వా పరిగణితే, రమయళలే, అంతఃపుర స్పియః యథా సంభో-గాదినా తుష్యంతి తథా కలాళానో క

క్‌ లత

ప,శానేణ తాసాం ప్రీత్యేతిశయం జనయతి, మూర్ధాభిషి కా రాజన్య ఇత్యమర ౩, వాలం వామర౦ = వ్యజనం ఆాళవృంతాదికం _ రయో రవ ధూతిం = శృంగేణ ప్ర ళుల్యే ఎ నాన్వితేః, శ్చఆగం పళుత్వ ఇతి నిళ్వః, స్వాం ప,కృతిం స్వకియ రాజ్యాంగం స్వామ్యమౌా త్యాదికం య రాజ్యూ9గాని ప,కృతీయ ఇత్యమర;ః, జగ ద్భువనఠ జా త్భేణప్రాయం తృణసదృళశం యథా భవతి తథా పళ్యతి, జే మ్వెళ్వర్యా ద్యల్ప ల్వేన తత, రాజ్ఞ _మృగాబుద్ధి ర్భవతీ త్యర్థఃః

రబ్యూఖా గన తొత్ప్సగ స్‌ ర్రర్టి తోం చో చో నాకీ అత, స్వస్తగ్ధి న్‌్‌ త్యాశిమం పతి రాజత్వ స్య హేతు ల్వేన జీంరుముతొా సాకం కూతువర్ల నా స్టక్వలంశారః, ళ్వ మేవ శాజాసీ త్య, తభూపకాలంకార:ః, రూపక'స్య వ ఏవశా శే ణాన్యత్ర, మునుపే రా జత్వే స్యాపవ్ను వా దపహ్నుత్యలంళ-రః, తయో రం-గాంగి భావేన సంక రో2. ప్యలంశారః. రూపకనిధయా వప్రతీఠస్య రాజత్వస్య సానంద మి త్యాదిళి స్సమర్థ నా ఈత్క్బావ్యలింగ వములంకార;, తస్య చ శేవోతా పీత త్వా వే హెలంశారః, 6త సంఖ్యాయా ముపలక్షీ ఇ ల్వే నాసక్యేద న్వవా మి త్యాదిపదె ర్మహిష. స్యాధిక్య పృతీలే ర్వి శేషాలంకారో ఏవం మౌధుర్యాబే రుణస్యావి పృతీతి ఠ్చ్‌ధ్యా, తథా చ, కావ్యం వ్యాదుపా సగుణా ళహారా సదలంకృతీ ఇతి కావ్యలత ణం, వాచ్యాాతి లు ద ౪ శాయి వ్యంగ్యం యు దుత్రమం త ద్వని శ్చ సః ఇత్యు త్త్రమకావ్యలకే ఇ మితి కావ్య ప్యశాశ్‌ కం స్చుటతీర మితి సంచ్నేపః, దున్నపోతునందు మహోనాజలతుణనము లున్న వని వర్శించుచున్నాండు. మహారాజశ్రీ మహిష వ భూ! నీకు నిరంతరము మంగళ మగుంగాక, నీవే మాకు మవహోాఠాజనవు గాని మణియొక్రఠరు గారు, నీయందు మహారాజలతుణము లన్నియు ఒప్పియున్నవి, ఎట్టనంగా మహారాజు వందలు, వేలకొలంది వట్రమహిషులతో గీ డించు చుండంగా నీవును అశ్వే సానందం మహిపీశతం రమయనే=ఆనంద ముగా వందలు, వేలహొలంది గే చెలతో రమించెదన్రు, (మహీపషి. యనగా పట్టపురాణి యనియు, దె అనియు "రెండస్థములు, రాజు పట్టాఖి మేక కాలమున మరాన్రాఖిషి. కుం డగును, అస్తు నీవ్రను అవ్యహం మరా గ్ధాభిపిక్రః= వ్ర తిదినము మూస్ధాభిపి కుండ వగుదువు, అనంగా నీళ్లలో తల ముంతువు, రాజు వ్రభుభర్శ

100 దుహివమళశగశమ్‌ ముతో. సడి కామర వర్భజనాదులచే వీవంటడుచుండును, అశ్లు నీవ్రగూడ శృంగాన్నితః = కొములతోం గూడినవాండ వై వూ సా 6. (శృంగ మనంగా ప భుత్య మనియు, కొము అనియు నరెండర లో లీ యు ములు.) వాలవ్యజనావధూతి మసకృత్చాాప్నోపి=తోంశ య సెడి వింజొదమురను మాటిమాటికి విసషరుకొనుచుందువు, అంతియగాక, స్యాం ఫకృతిం న ముంచనీ = రాజు వకృతివర్షమును అనంగా లో ల ౧ స్వామ్యమాత్య సుహృత్‌ న! రాష్ట్ర 'దున్త బలము లనసెడ్షీ 'రాజ్యూంగముల నేడింటిని విడిచి 'వెట్టకుండ నుండును, అస్లు నీవును నీప్రకృతిని అనంగా నీ జడనస్వభావమును విడువకుందువు, "రాజు ఐశ్యర్థ్థ్యమునందు తనతో సాటి శాని వవంచమును తృణ వ్రాయముగాం జూచును, అళ్లు నీవును తృణప్రాయం జగ త్పళ్యసి= మేంతకొటశై వవంచము నంతయు తృణపాయముగాం రు ఇ/ య! (గడ్డితో నిండినదానినిగా౦ జూతువు, కావున నోమహీవ ప్రభూ! యిన్ని ధగ్యములతో నీవ్ర మవోరాజును బోలి యున్నావు, కనుక నీవే మాకు రాజను, రా జని వేరు పెట్టు కొని మము రయీంవంజూలని వనుష్థుమాత్రు,. డెంతమా త్ర మును రాజు కాండు, కావున నీశే తప్పక శుభ మగుంలాక, న్లో, ఛాత్రుుత్సంగత లే విముంచనీ మువాు రిణూత వముసతవం ంారీ టో కూ ధల్సే సాప్యవలాల నూస్య మనిళం న్నేహేన సంవద్ధ్యస్కె శంఖవ్యాప్‌ వయః వీబ స్యనుదినం తస్తా దదంతం ముఖే

సవ్యాఖ్యాన తొత్పర్యమ్‌ 101 వత్స ్రీమహిపే.. ద బొలకమివ లో త్యాం వతు నందా మ్య హమ్‌, స్మ 3 ం జ ధాతీ,తి:__వత్స లు శ్రీనుపి షెంద్ర, ఎ సఅాలకమివ స్ట్‌ 9 ణు త్వాం ఎ వీచ్యోహం = నంచామి సంతు ష్యామి, కథం బాలక సాదృ ర లే. రుత ప ౨అే శ్యం స త త్రావా, ధ్గాల్రా, ర సంగత లే అంక ప్ర, టే శే ఆసన గనృవామధ్య ప, దేశ అక్వా ౪ విణ్లాతీ 0 నిసానూ త్రం ఆః అసా నాం శిపా అజ్ఞా- యస కర్శణి యథా భవతి తథా _ విముంచసీ త్య జన్‌, న విద్య లే పలాలం యిని కొ త దపలాల౦ _ ఆఅస్యం = న వశీ ధ లే, అపిీతు పలాల సహిత మే వా'స్యం ధల్సే ఇత్యేర్థ్యః జా బౌ నఖ ప కృత మరం గమయత ఇవి న్యాయాత్‌ , “పలాలో2ఒసీ స నిషృల” కో కా “జ్త్వం ర్ట జ్‌ ర వో ఇత్యమరః, స్నెపాన ప లఫ య సంవర్భ్య్‌ సె, ంఖవ్యాపీ లలాటాస్ట వ్యాపీ _ శంఖో నిభ లలాటాస్ట్నీ త్యమరః, పయః జల .. మనుదినం (పృతిదినం వీబసీ, పయః శ్షీరం పయో౭.౦బు చే త్యుభయత్రాప్యమరః, ముఖే - అఆదంతం భక్షృయంతేం, బాలకప తే. ధాత్య్యాః ఉఅపవమూాతుు ధాత్రి, స్యా దుపమోా తాపి వీతిర ప్యామలక్యపీ త్యమరః. అపగతా లాలా యస్తా దప లాలం _ స్పణీళా స్యందినీ అా లేత్యమర;, న్నేహేన తెలేన (పృత్యహం లె లాభ్యం గాదినా సంవర్ధ ఫ్‌సేః శంఖవ్యాపే కంబువ్యా ప్తం జా శంఖో నిధ్యంత శే కంబు అలాటాస్ట వతి విళ్వః, పయః థీరం ము కే_అదంతం అర్‌, జొాలకమి బే త్యుపమౌాయా స్త పోజ్టీవిత వాశ్యా 7 స్పమ ర నా వేమ శావ్యలిం నోపమా నానా మంగాంగిఫా వేన సంకరో2 థు €గి అంశార;,

1౮ల మహీపషళతకమ్‌

దున్న పోతును పనీబాలునితో. బోల్చీ చెప్పుచున్నాండు,

వత్సా! దున్న పోతా! నీవు నాదృష్టి! వనీ పావవు గాం గనంబడుచున్నావు సుమా! ఎట్ట్లనంగా;-__-పసీపాప నిగ్గు బిడియ ములు లేకుండ దాదియొడిలోనే మాటిమాటికి వరా త్రవురీవ ములను విడుచుచుండును, అళ్లే నీవును ధా త్రీ + ఉత్సంగతలే= ఇంటిలోపల నే నేలమింద,అ_స్తత్రపం=సీగ్గుబిడియములు లేకుండ, మువాుుః = మాటిమాటికి, విణ్లూత్ర,ం విముంచనీ=మూ త్ర ఫురీవ ములను విడుచుచుందువు, (ధాత్రి అనంగా దాదియనియు, భూమి యనియు "రెండర్థములు,) బాలకుండు, అహలాలం=జొల్లు లేని, ఆస్థం=నుఖమును న (ధల్తె = ధరింపకుండును, అనలా నోట జొల్లు కార్చుచునే యుండు ననుట, అ్లే నీవును ఆఅ-వలాలం ఆసస్టం న ధ ల్చే=ఎవొ వృదంట్లు "లేని ముఖనును ధరింపనవు, అనలా నోటితో నెప్పుడు దంట్లు నమలుచుందువనుట, 'బాలకుండు చము రుతోం చెంచంబడుచుండంగా నీవును అల్ల యెల్నవ్వుడును న్నే హేన సంవర్ధ్భ నెఐ వ్రీ తితోం 'చెంచలబడుచుందున్చు, (న్నహ మనంగా చము రనియు, శ్రీ తీ యనియు రెం డర్ధములు,) బాల రుండు శంఖముతో పాలుపోయంగాయ ద్రాగుచుండును, అస్లే నీవును శంఖవాష్థ్రవీ పయః వీబ స్యనుదినం = నొసటివజుకు కుడితి నీళ్లలో మూలి ముంచి నీళ్లు తాగుదువు, (శంఖక్‌బ్బమునకు కం ఖము, నొసటియెముక అని రెండక్థములు,, 'బాలకుండు నోటిలో పండ్లు లేనివాండు కొంలా నీవును అఫ్సే ముఖే అదంతం=నోటితో గడె మేయుచుందువ్చు. (అదంతం = దంతములు లేనిది, అదంతం= ఛతీంచునది యని శ్లేష.) కనుక వత్స శ్రీరుహిపేంద్ర! వ సాదృశ్యములను బట్టి చబూడంగా నీవ్సు నాకు పనీపావవుగాం గనం

సవా్యఖ్యాన తోత్సర్యమ్‌ 103 బడుచున్నా వు, నిన్ను6 జూచినకొలందిని నాకు వనీపాపను జూచి నంత యాసందము గలుగుచున్న ది, శ్‌ట్రూసే త్యం వివిధస్వు రా ౯ బవాువి ధాళ

కాండాంక్స ధల్సే ముఖే ప్రాపు శ్స్చాధ్యయనం వద క్రమవిధిం క్రీం చోచ్చకళ గ చృనీ, అంగేషు తీ వమ మాదథానీ బవాుభా వృత్తిం కరో మ్థన్వవాం త త్సత్యం మహీహాధిరాజ సతతం 'వేదావథానీవ నః, సీ బ్రూవ ఇతి;.__-హే మహీహిధిరాజ _ నీయత౦ సర్వదా _ వేదా వధానీవ వేదావధానవా నివ నో2_ సాకం భాసీ, కథం వేదావధానీ త్యత్రాహ బూ9షు ఇతి, వివిధస్వరా౯ణ- మధ్యమౌాదిధ్వని భేదాక- వ్‌ మధ్యమాదిషు చ ధ్వనా ! ఉదా త్తాదిప్వుపీ పోక స్స్వ్వర ఇ త్యుభయ త్రాపి విశ్వః, బహువిధా న నేక ప, కారా£౯ _- శాండా౯ా జల భేదాక౯ా. శాండో2. ప్రీ దండ బాణార్వవర్రావసరవారి ప్వి త్యమరః, ముఖే _ ధల్సే, ఆయన మధి అధ్యయనం, మౌగ్గమధ్య ఇత్యిర్భః, ఆయనం నర్వ మౌ గాధ్వే త్యమర;ః, పదానాం (కృమవిధిం ని త్నేపవిధిం _ ప్రాప్తః, కిం చోచ్చరక- మూత్రయక- వ గచ్చని, మూత్రం ప్రస్రావ ఠఊచ్చార ఇ త్యమరః, ఆంగేషు ఆవయ వేషు _ ఆంగం ప్రృతీకో౭.వయవ ఇత్యమర॥।, శమం "'ఫదం _ అదధానీ బిభర్డి, బహుధా బహు ప, శా రేణ జా వృ తిం జీవనం _ వృత ర్వర్తన బీవన ఇత్యమర 8, అన్వహ౦ం (పృత్యీహ9 జు కరోషి,

1044 మహివళతకమ్‌

వేదావధానిప మే___వివిధస్వరా నుదాత్తాది స్వరాక-కాండాక

వర్గాక- - శాండం పగ్త౭.ప్యు దావ్భాత మితి విళ్వః, ఆధ్యయనం

వేదం _ అధ్యయ నా భ్యయయో రనతిభేదాత్‌ , పద కృమవిధిం పదక, మయో ర్విధిం అధ్యయనరూపం-సంహితా పద కృమౌ నితి యావత్‌ , ప్రాపః వా ఉ-చ్చర౯ ఈ చ్చారణం వర్వక జు అర్ధా జ్వేదస్య అంగేషు శితమువ్యాకరణాదిషు _ శిక్షా వ్యాకరణం ధభంద ఇత్యమరః, తథా అవృతి మితి భేద;ః, అత్రాపీ "వేఎ స్యేత్యనుష౦గః, ఆత్రాపీ వూర్వవ దలంశార;,

దున్నపోతును పెదపండితునిగా వర్ణించుచున్నాండు,

ఓవమహిషాధి రాజూ! నీవ్రు నాకు సామయోత్తు వేదము చదువు త న్న అవభథానులవ లిం గ నంబడుచున్నావుసువూ ! ఎట్టనంగా ఫం పేదపండితు. డుదాత్తానుదాత్త స్వ్నరిత వ్రత్య్రయము లను స్వర ములను వెర్యేలుగా నుచ్చరించును, అళ్లు నీవునూడ వివిధా స్వ రాక ట్రూ = మధ్యమా వైఖ రతా్యది బహాువిధస్వర ములను బల్కు-దువు, ఆయన అనేకకాండములను (అష్టక అనేక వ కౌరములై న, కాం'డాంళ్చే = జిల భేదములను అనంా కుడితినీళ్లు, వజ్రినీళ్లు మొదలైనవానిన్తి ముఖే ధల్సే = త్రాగు .దువ్ఫ,ు ఆయన, పద (కృమువిధిం అధ్యయనం పౌ వః= వేదమునకు పదము, క్రమను చెప్పుకొనుచు. బోవుచుండును, అశు నీవును, అధ్యయనం౦- అధి..అయనం౦ = మార్షమధ్యమునందు, వద క్రమ ఎిసక్టనము చేయుచు, గ చృసివోవుచుందువు, అనంగా దారిలో. ఖభోన్సఛచు ఉచ్చపోయుదువు. ఆయన అంగేషు శ్రోమం= వేదాం

సవ్యాఖా్యావ తాత్సర్యమ్‌ 105 గములై న శితవ్యాకరణ చృందః వభృ్యతులయందొం బరిశ్శమ చేనీయుండం౫ా నీళ్చను, అంగోషు=ఆవయవమ. లయందు, ఖీ మం +ఆదధానీ = దున్ని దున్ని ఆయాసము నొందుచున్నావు, ఆయన నిత్యేము బవాుుథావ్చృ త్తిం - బహుఖా = పలుపర్యాయ ముల్కు అన త్తిం వేదము నావృ ట్టి ఇెప్పికళోనుచుండును, అకు నీవ్చన్సు అనగహుం = వతిదికమువ్కు బహుథా=లనేక వ కారము

త టో చ లో

లుగా, వృత్తిం కరొషి=జీననము వయుచున్నావు. అనంగా పచ్చి గడ్డి, యెండుగడ్డి, దాణా, కుడితి మొదలై సవానిన్‌* పొట్ర పోసీ

త్ర గ కసుచున్నావు, కావున నోటుహీపాంధి జూ! స్‌ు నార్భషికి నిజ ముగా సెదాధ్యయనము చేసిన యపథానులవ లిం గనయిడు చున్నాన్ఫ్సుసుమూ |!

త్త నాదా,

నో ముద్రాధారణదస్థ చర్యకతయా దృ వీ కై రంకితో

మథ్యావ్నో త్పర మేవ మజ్ఞసీ జలే సానందతీ ర్రాదరః,

కాంతాంగారరుచిం బిభర్తి చ తనా తిష్ట న్యఠే దండినో

ః జై చ. జ్త్‌ప్‌ నః జ మథ్యాచారద్ధ మీ వాధునాషానుకురు పే, శ్రీమన్లులాయ ప్ర భో ము బేతి:__. శీమజా వ్‌ లులాయ పృభో ఆం మధ్య్వానా మౌచార్యల ఖే ప క లి క వు ప

గురుం - అనుకురుష ఇవ కథం తే త్రావా ముద్రాయాః (పృత్యయశారి చీహ్నాతి శాయాః - ధారణేన - దగ్ధం చర్మ యస్య స తాదృళః _ తస్య భావః ముద్రాధారణ దగ్ధచర్మక ఈ = తయా, ముద్రా ప,ల్యేయ శారిణీతి విళ్వః. దృక్యే రృృళ్యమానెః - కై: వృణసంజాత చర విశేపె, _ రంకిత; . మధ్యాహ్నా త్పీర మేవ మధ్యాహ్నా దనంతర మేవ . జలే _ మజ్జనీ - ప్రాతఃశాలే కృ ప్యాదిశార్య వ్యాపృత ల్వేన తదానీ, జలానవశాహూనాసంభ ఛాత్‌ , సానందం యథా భవతి త థాంతీగ్గే ఆధదొ

106 మహివళతకమ్‌ యస్య సః తథాభూతః _ తనా శరీలీ _ శాంతాంగారరుచిం ఛాం తాగ్ని కోలా్కా_ కాంతిం బిభర్షి. దండినః దండవత; _ మళలేవళశే _ తిప్పక౯-. అన్య త --ముద్రాథార ణేన తప్త్రముద్రాధార బేన, మధ్యాహ్న త్పర మేవ జలే మజ్బతి, మధ్యా నాం వె దికమౌర్త బహిసష్కృ తౌ నాం ప్రాయేణ వేదాధ్యయ నాభా వేన కుపష్క తొర్కి కా శాం తేసాం ప్రతీ స్స్ఫాన్ష నాఫావస్య సర్వలోక పృనీద్ధ త్వాత్‌ . ఆనందతీర్శ ఇతి మధ్య్వగురు_ స్తస్మీ్‌ నాన్న దరః అనందతీర్థాదరః _ లేన సహ వర్తత ఇతి సానంద తీరాదరః. శాంతాంగానేణ _ రుచిం కాంతిం విభ 8. దండిన స్సన్య్యా ( | జాతి నీనః - నుతే తిషకా _ తన్న తే సుమతీంద్రాదిమఠ భేదే నె శాదళ్యాద్యుప వాసస్య భేదదర్శ నాత్‌ అ,త్మా,పి పూర్వువ దలంశారః, దున్న పోతును మథ్వాఛార్యులసుగా వర్షించు చున్నా(6డు,. శ్రీమంతుండవగు నోలులాయ వ్ర, భూ! నీవ్స మధ్యాదా రుస్టల ననుకరించుచున్న ట్లున్నావుసుమా, ఎట్లనంగా: _-మథా్యాా చార్యులు చ క్రచిహ్నితేన్వులైన యినువముక్యంలను గాల్చీ వీష్రపె నను, భుజములపె నను చ కాంకనములను వేసీకొనును, ౧. న్‌్‌ లీ అశ్లే నీవ్చను నీదేహమువపై న సంశెలలతోం గాల్చిన గుర్తులను ధరించుచున్నావు, కనుక ముద్రాధాణ దద్ధచర్మకత్వములో నీ వాయన ననుకరించినావు, ఆయన చ క్రాంకనములు వేనిళొన్న చోట కిణాంకితుండై (కాయలు కౌసీయున్న వాడై )యుండంగా సీవ్టను ఫుంద్లు "లేచినచోట కాయలుగాసీన శరీరము గలట్టియు ర్నావు, కావున కిణాంకితత్య్వములో ను ఆయన ననుకరించినావు, తయన మథాహ్నము మూటీనత ర్యాగనే స్నానము చేయును, ౨ళ్లు నీవును మధ్యాహ్న త్పర మేవవ.బ్లని జ లే=చథ్యాహ్నము ౧ జ ఆకు దున్నుచు తీజికలేక తదనంతర మే నీళ్లలో. ఒడుదువు ఈనిషయనులోను నీ వాయన ననుకరించినాను, ఆయన ఆనంద

సవ్యాఖా ఫ్ట్‌న తాత్ప్చర ఫ్ట్‌మ్‌ 107 తీర లను గురువునెడ భ_క్రిప పత్తులు గలవాండై యుండును, అస్లే నీవ్రను సానందతీర్థాదరః = ఆనందముగా _ సీళ్లలోం బడుట కాస క్షి గలిగయుందువు, ఆనందళతి స్రాదరత్వములోను నీ వాయన ననుకరించినావు. ఆయన దేహమునందు బొగ్గుతో బొట్లు పెట్టుళొనును, అఫ్లే నీవును తనె=శరికమునందు కాంతాంగార రుచిం బిభర్షిఐనల్లని బొగ్గుచాయను ధరించుచున్నావు, కరీర మున కొాంతాంగారరుచిధానణములోను నీ వాయన ననుకరించి నావు, ఆయన ఆశ్ర మము తీసిఖొని సన్యాసీ గా నుండ నీవును దండినః మళఠే తిష్టక అములుగోలం బట్టుకొని తొోలుచున్న వాని యధీనములో నుందువు. (దండి అనంగా సనార్థినీ అని, కజ్టిగుట్టు కొన్నవాం డని "రెండర్థములు,) దందిమతాథినస్థితిలోను నీ వాయన ననుకరించినావు. కనుక నోలులాయ వ్ర భూ! నీవ నుథాా చార్యుల ననుకరించుచున్న ట్లున్నావు సుమా! శ్లో, త్వం వాచంయమళతాం దధాన్కి సవానే శీతాతపౌ నిళ్చలః

కించి నై్నైవ చ యూచనె భువి యథాజూతాత్తనా తిస్టన్సి ప్రాణాకర్ష కృళా యమేన నియమే నారూఢ వవానీ చ ప్రాయః కాసరసార్వభౌమ నితరాం "యోగీవ సందృళ్య నే ౫౬ త్వ మితి:__-పీా శా సరసార్వభౌను మహీేంద, = నితరా మఠ్యంతం _ మహాయోగీవ _ సందృళ్య సే. కథం యోగి సాదృళ్యం తత్రావా-_త్వం వాచంయమ తాం మౌనిత్వం దధానీ,. శీతాతపౌా శీతా స్తా - నిశ్చల స్స్పకా - సవాసే, కించిద ప్యభిలపషితం _ నైవయాచ భువి భూమౌ _ య థాజాతాత్మే నా యధాజాత రూపేణ _ అవ్యయా విభ క్రీత్యాదినా౭ఒన్యయీఖావః, జననశాలే యాదృ్భృళో దిగంబర త్వా

108 మహీపషవళతకమీ యు క సాదృళ వేపే, గీరి యావత్‌ , తిప్పని. ప్రాకాశాం ప్రాణవాయూ వాం _ ఆకర ణం చేపహా న్ని స్సారణం కవోతీత్రి పాణాకఠర కృత్‌ _ లేన టా టా మ య మేన ధర్మరాజేన = నియమే నారూఢః _ కృ తాంత స్య మహీషవా మయోగిప శే... చాదంయమతాం మౌనితాం _ నిదిధ్యాసనాత్య కం మౌన మిత్యర్భః త థధా-చ కపళోళ బ్రావాణం తీస ద్చ్రాహణః పాండి న త 7 త్ర చ రై త్యం నిర్విద్య పాల్యేన లహ సేత్‌ బాల్యం చ పాండి థ్‌? నిర్విద్యాథ ముని రితి, సవాసే శీతాతపౌ నిశ్చల ఇత్య్య నేన ద్వంద్వ సహిష్ణుతా, తథా చ భగవర్లీ తాయాం __ శీతోన్ల సుఖదుః ఖేము సమ స్సంగ నివర్సిత్‌ ఇతి.కించి జో జీ ఐం ఇత్తి నై్మ్నైనచయాచస ఇత్య ల్రాపరిగ వారూపో యమో౭. ఖహితః, తథా యాగ భాపష్మ్యే_.విషయా ణా మౌర్దన రతణ తయ సంగ హింసాదో పాదిదర్శ నా దస్వీకరణ మపరిగ్యవా ఇతి. భువి య థాజూ తాత "నేత్య పర త్‌ చ +, పా ర్‌, ప మహంసా ళృమరూ పావధూ ర్యోచ్య లే ప్రాణానాం ప్రాణ వాయూనా మౌకర్షకృతా నిరోధకృ తా ప్రాణాయా మే “నత్యర్థృః, య మే నాహీంసాదినా _- నిరుమేన శకౌొఇవాదినా రూఢ$ః, యోగ స్య మయమనియమౌాద్య సాంగో పేత త్వాత , అత యోగపాతంజలే వ్యాస ౬ వ. దరణ భాష్యకృతః__యమ నియ మొాొసన ప్రాణాయామ ప, త్యాహార ధార ణా ధ్యాన సమాధ మయో2 పంగా నీతి, యమౌదిస్వరూపమపి తత్రైవ అన నే ఇ ఊ్‌ థి శ్‌ న్‌ చర్టికం. అహీం సా సత్య మస్తేయ బ్రహ న ర్యాపరిగ్యహా ఈశుమాః. కెద ఏంత్‌ మ తప స్చా్యాధ్యా యేశ్వర పణిధానాని నియమొా;ః, కత, స్ట్‌ బుఖ మొసనం, త ద్య థా._పదాసనం వీరాసనం భద్రాసన మిత్యాది, రక సతి నిశ్వాస చ, శ్వౌాసయో ర్శతివి చ్చేదః ప్రాణాయామః, చు జఖె్య్గస నే బావ్యూస్య వాయో రాదవమనం నిశ్శ్వాసః, కో ష'సవాదరో ర ప సః, తయో రఠతివిచేదం ఈఊ ల గ స్సారణం చుశ్వొౌసః, ర దః భయా భావ; త్‌ హూమ ఇతి,

సవ్యాఖా్యాన తాత్చర్యమ్‌ 1009 దున్నపోతును యోగీళ్యరుని గా వర్ణించుచున్నా డు; ఓ కాసరసార్వభౌవమూా! నీ యోగీక్యరునివలెం గనంబడు చున్నా వుసుమూ | ఎట్లనంగా;._ యోగీీక్యరుండు సమాధిలో నుండీ వాచంయమళౌంజమానమును ధరించియుండ౧ంగా సీవ్టను మాట్లాడకుండ మౌనము వహించియున్నావు, (నీకు మాటలు 'రావనుట.) ఆయన ద్య్వంద్యాతీతుం డగుటచే నిశ్చలుంతై శీతా తేనములను (చలిని, ఎండను) సహించియుండంగా నీవును నిశ్చల త్యముతో నే కీతొతపములను సహించుచున్నా వ్ల, ఆయన నిత్య తృప్పు. డగుటచే నేదియు. దనకుం గావలె నని కోర కుండలా నీవ్సను నా కిది గావతె నది గావలె నని యడుగవ్చ, ఆయన దిగంబ రత్వముతో అవధూతయై యుండంగా నీన్రను యథాజాతాత్త నా తిష్టసీ=పుట్టినప్పు జెట్లుంటివో బట్ట-_..పాొంతే-__ లేక, యిప్పుడు న న్లు యున్నావు, ఆయన యమ నియమ ప్రాణాయామములచెే ఆరూఢుడై. యుండంగా. నీవ్టను ప్రాణాకర్ష కృతా యమేన నియమే నారూఢ ఏ వాసి _ ప్రాణాకర్ష కృతా = ప్రాణములను దీయునట్ట, యమొన=యమునివేత, నియమేన = నియనుమునో ఆభూఢర ఏ వాసి=అగిష్టింపంంబడుచున్నా వు, (వాహనము గనుక) కంబ యిన్ని సాదృళ్యము లతో వఎమర్శంచి పహూాడంగా సీవ్టః శీవలము యోశగీఖ్వరునివ లె. గనంబదుచున్నా వు, న్లోధల్సే కృంగయుగం పత్హ మభితో గాల్రే చ చన్ర్రాంకన= శ్రీ రామానుజమండలన్య సదృశం చివ్నాం చ ధల్సే ముఫో వం కీభూయ నిజ వ్ర బంధనమయీ క్రంద స్యమందారవం నూనం శ్రీమహిహాధిరాజ భవసీ శీవైన్లవాగ్రేసరః, ౫

110 ముహీవశతశ మ్‌ ధత్స ఇతి:_త త్తస్తాత్కారణాత్‌ ఆ శ్రీమహిహిధిరాజ జ్‌ శ్రీ వి నవాగే సరః శీ వెవవశేష; _ భవసీ, నూన మితి సంబంధః. కసా త (/ఒ.ణ ఓ 0 లాళీ దిత్యత్‌ అవా - శృంగ యుగం విహెణయుగ్యం _ ధత్సే వవాని, పక నేణ తప . మఖిత; పరితో _ గాలే, "బేచ్తూ చ క్రవ దంకనం చిన్నూఠ6- ధత్స ఇత్యనుషంగః, క్రీరామానుజమండల స్య (శ్రీరూపిణీ యా రామా త స్యా ఆనుజ శ్చంద,ః జ్‌ తస్య యి న్మండలం బింబం _ తత్సదృళం చివ్నా9 - ముఖీ _ ధల్సే, "శ్వేతవరు లావ ర శోభిత అలాటయు కస్య మహీష స్య కృప్యాటె" పళ స్తత్వేన కృషీవల'సంప్ర,దాయో బోధ్య:ః, పం కీభూయ పం కినో భూ త్వా - నిజస్య స్వస్య - ప్రకనతైణ బంధో బంధన౦ _ తస్య బేమయే = అమందారవం ఆధికళ బం యథా భవతి

వైస్తవప ే___ళ్ళంగ యుగం శృంగ సదృళ శేఖాద్వయం_శృంగం పభ ల్వే శిఖరే చిెహ్నే క్రీడాసు యంత క ఇతి విశ్వః, అభితః ఉభ యత, భుజద్వయే2వీ _ పత ప్తం చశ్రాంకనం _- లేసాం త ప్త్రముద్రాం కనస్య పాంచ రాత్రాద్యాగ మనీద్ర త్వా దితి ఫావః, శీ రామానుజమండ లస్య రామానుజసరబంధిమండలోస్య సమూహ స్య ల సదృళం యోగ్యం చివ్నాం అలాటాదె మృ తికాలేపాదికం, నిజపృబంధ స్య స్వస్య ద్రావిడ ప్యృబంధ స్య న నాలాయిర పృబంధ స్యేతి యావత్‌ , సమరే బేవో త్స వాది వేళాయా శే ణీభూయ అమండచారవం అథిక స్వరం యథా కందం లే.

దున్న పోతును శీవైవ్లవునిగా వర్ణించుచున్నా డు,

ఈ, శ్రీనముహిపాధిరాజూ! నీవు సాయోత్తు శ్రీవైవ్లవా శ్రసనుండవుగా నున్నానవ్ససుమా! ఎట్లనగా. శ్రీవైవ్లవుండు యుఖమున లేల్లని తిరుదూక్లముతో రెండు నిలువృనామములను 'నరించుచుండును, అఆళ్లు నీవును ధల్సే శృంగయుగం = ెండు శృంగములను (కొమ్థులను) ధరించుచున్నావు, ఆయన యిరు,

సభ్యాఖా్య న ారృర్యమ్‌ $1కే పార్శ ముల బుజాలమింద చ క్రాంకనములను గాల్చుకొని యుండలా నీవ్టను అళ్లు శరీకమునం దంతట చక్రా కారముగా గాల్చీన చిహ్నానములను ధరించుచున్నావు, ఆయన రామానుజ మతమున కర ములైన యూర్థ గపుం్రాదిచిహ్నాములను లలా టము మొదలుగాంగల స్థలములలో ధరించి యుండంగా నీవును అస్లు శ్రీరామానుజమండలస్య సదృళం చివ్నాం చ ధల్బ్చే నముఖే - శ్రీ _- రామూ = లభ్తీ దేవియొక్క, అనుజ = లేన్లుండైన చంద్రు, నియొక్క, మండలస్య = బంబమునకు అన6గా చంద్ర, బింబమునకు సదృళమైన చిహ్నమును ముఖముపై ధరించు చున్నావు, చుక్కదున్నలకు ముఖముపై చం ద్ర మండలమువంటి 'కెల్లని చుక్షయుండుట సుప్రనీద్ధము,) ఆయన 'బేవతోత్సవా దులు జరుగుచుండంగాం. దదమువాితోం గలిసి చ్రావిడ వ, బం ధము నుచైైస్ప గరముతో బఠించుచుండంగా నీవ్రను అశ్ళే పం క్షీ భూయజ=గొడ్లను గట్రి వేయు గాటివరుసలో నుండి, నిజ వ్రబంధ సమయే - నిజ=నీయొక్క, వ్ర బంధసమయే=కట్టి పేయు సమయము నంమృ ఆనంగా నిన్ను6 గట్టివయునపుడు, అదముందారవం క్రందసీ = వెగ్గధ్వని గలుగునట్టుగా అజుభుచున్నావు. కనుక నోమహీా పాధిరాజా! నీవు తప్పకుండ శ్రీవైఫఖ్లవాగ్రైసరుండవుగానే యున్నా వుసుమూా! న్‌.శృంగాశ్రో ణ మువాః ర్తువాుం ర్ని జతనుం

కండూయనే, మొనవాకొ ప్రాగ్యంశో వపహితాం ప్రవిశ్య విష్టలాం ధాొలాం మహిహ్యా సమహమ్‌,

11% మహీకళరకమ్‌ పీలా లి జ అంత స్తిస్టనీ ధూళిభూసరతను। కృ స్టాజినాచ్భ్యాధదితే లం స్త స్తే భానీ లులాయ దీథజీత ఇవ త్వం వాజిమేధక తౌ, సరా లో శృం గేతి:._ళృం గార్రేణ విహిణార్రేణ జు ముహురు హు ర్వారం చారం _ నిజతనుం స్వకీయ దేవాం = కండదూయసే, మౌన వాజ్‌ -ప్రాగ్వం గ పహితాం ప్రైవేనాగ్రవంళనిర్మి తాం = వీపులాం వి సృ తళాఠం-శాలాం స్టరూపాం వా నువా హ్యా సమ౦ _ వవి-శ్యాన్త న్రీన్సనీ, ప్రాగ గై ర్వం శె గోప్ప నిరా ణే ప ళ్వాదివృద్ది రితి శిల్పళాస్తాత్‌ , ధూళిభిః రేణు భి; ధూసరా రూకూ _. తను రస్య న ఆాదృళ;ః ఎ సర్వదా కృ స్యా దా వేవ వ్యాషృత త్వాత్‌ . కృమేన నీలేన, _- అజినేన చర్మ్శణా యు ఆచ్చాదిత్‌ ణు స్త త్త్‌సా ద్దేతోః _ హేలులాయ _ వాజి మేధ కత" అశ్వ మే ధే-అళ్య వధ ఇత్యర్య 8. దీక్షీత ఇవ ఉద్యుక ఇవ - భాని, మహిష.స్య వావా ద్విట్ట్వాత్‌ దీక్సీతప కే: ___ళ్ళంగా గే ణ కృష్లవి హాణా్సేణ - కృష్ణవిషా అయా కందూయత ఇతి కు, లేః, మౌనచాడ్‌ _ ముప్వీకగోతి చఛచానం యచృ్భతీతి శ్రులేః, ప్రాగ్వం శేనప్రాగ్యంళ సంజ్హీక శాలాముఖీయేన జూ క్రొ ప్రాగ్వ౦ వః ప్రా గవి శ్రేహాదిత్య మరః ములాష్యా కృ తాభిపే,కయా ఆళ్వ మేధేరాజ్ఞ ఏ వాధిశారాత్‌ , _- ధూళిధూసరతను; అవభృథపర్య న్వం దీకీత స్య స్నాననిపేధాత్‌ _ కృ హోజి నే నాచ్భాదిత; = అజినేన దీత్న యతీ త్య నేన కృ షైూజినస్య విహిత త్వాత్‌ . దున్న పోతు నశ్వో మేధ క్రతు దీవీతుండగు మహారాజు

సవ్యాఖ్యానళాత్ఫర ర్ట్‌మ్‌ 1కి రీ లులాయ వ్ర భూ | నీవు అక్వమేధయాగము చేయు చున్న మపహోరాజువ లెం బి కాశించుచున్నావు సుమూ! ఎట్లం బేన్వి.__ఆశ్వ మేధయాగము రాజే చేయవలె. గనుక ఆలతు ణము లన్నియు నీయందు. గ న్పట్టు చున్నవి. మూడు, అళ్య మేధ యాగదీఖీతుండు గోళ్లతో. గీలుళొనగాడదు గనుక జింక కొముతో గీలుకొనును, ఆశే నీవును, కృంగాగ్రో ణ మువాుు రవ ర్నిజతనుం కండూయనే=నీ కొముకొసతో దురద పుట్టి నవు జెల్ల గీబుకొందువు, ఆయన దీోమధ్యమున వాజ్నీయము గట్ల యుండును, నీవును అఫ్లే మొనవాళ్‌ ణ మౌొనధారివై యున్నావు, ఆయన పట్టాభిషి కుర్తాలైన భార్యతో. గూడ ప్రాగ్యంళ మను సంజ్ఞ గల యాగశొలలో. బ్ర పే?ంచి లోవల నుండును, అక్ష నీవ్రను మహిష సమం = బజైతోం గూడ, ప్రాగ్యంశొపహితాం = తూర్పుకొసలుగా వెదుళ్లు వేని కట్టిన, విషఫ్టలాం కాలాం వ్ర విశ్య=విళాలమెన ప్‌ టములోం హై వేశించి, అంతః తిష్టసీ = లోపల ఉందును, ఆయన దీ మోవిసక్టనపర్యంతము స్నానము చేయరాదు; గనుక భస్తస్నానము చేయుచు (విభూతి థఛారణ చేయుచు) ధూసరిత గాత్రుండై యుండును, అళ్లు నీవ్రను ఒంటినిండ దుమ్లు గ్‌ క్రుక్‌ని యుందున్చ, ఆయన కృ జ్హ్రాజినము (జిం చర్మము) కప్పుకొని యుండును, ఆశే నీవును కృృణళూజినా చ్చాదితః ఎ కృృవ్త=నల్ల ని అజిన= చర్మ్యముతో, ఆచ్చావితీః:=ఆచ్చ్భా దింంయిడియున్నావు, (నీశరిరము నల్ల గా నున్న దనుటు) కావున నో మహిపాధిరాజూ! దీతీత ఇవ త్యం వాజిమేయక్రల్‌ "=నీవు అశ్యమేధయాగమునందు దీక్ష వహించిన మవోరాజువలె నున్న ట్రుగా నాకు దోంచుచున్నావు, మహీవ___8

శే సేత వముహీవషమళతక్రష్‌ ఫి ట్‌ శ న్లో, గ్రామ్యోనీ శ్రవణాదిిః పరిచయా, త్తత్ర్యావమళ్శే కృతే సల్యజ్ఞానమ యోసీ, కించ బృహ దార (శాంతే దృశ వేం ఆల జీ ఆ వ్రత్యతీ, క్రియనే చ యోగిఖి రఖండాకారవృత్త్యా స్వయం త్రసా త్పుచ్చమయం లులాయవనరమం బవపా త్య సేవాసీ నః, శీ ళీ గ్రావ్యూ ఇతి: కృవణాదిఖి శక్యం త్రాదిభిః _ పరిచయా _ దాం వ్యాః వా నేన గృహీతుం యోగః - అసి, కర్వ శా కి* చిరపరిచదయేన కే గృహీత్వా పకూకా లాంగ లే బధ్ననో దృళ్య నే, తత్త ంస్య మహీివ, స్వరూపస్య - అవమన్శే విచాశే _ కృ లేసతి _ అజానవముయోనీ_.అబాన షా షా వీశావోసి, కింద _ బృవా దార ణ్యాంత శే వముహాతి వనాంత శే - దృళ్య సే, యోగి ఫి; ఉపాయజ్లైః _- యోగ సృన్నహనోపాయ ధ్యానసంగతి యు _కిష్వి త్యమర:ః, కర్ష ౩ 5తి శేషః, అఖండాకారయా మువరత్స ్య్వ రూపయా _ వృత్త్యా జీవ నేన-వృత్తిర్వర్తన జీవన ఇత్యమరః, వప,త్యశ్షీ క్రియ సే, మహిష దర్శ న'స్య కృ మెక ప,యోజన త్వా దితి ఫావః, రస్తా త్కారణాల్‌ _ ఫుచ్చమయం పుచ్చస్వరూపం బ్రహ = నః _ త్వమే బ్రహాప త్నేతు --శొవణాదిభిః శ్రవణ మనన నిదిధ్యాసనె స్పాధ నః జూ గ్రావ్యూం గనృహీతుం యోగ్యం ణు శ్‌వణం నామ 'వేదానా నాం బవహాణీ ఆత్పర్యనిర్ల యానుపహూల మౌనసవ్యాపార;ః, మననం నామ లీ లా ళహ్టైవధారి లే. సే మౌనాంతరవికోధళశంశాయాం తన్ని రాకరణాను కూలత ర్కా_త్మ క క్టూనజనకో మనోవ్యాపారః. నిదిధ్యాసనం నామ అనాది దుర్వాసనాకలుపితస్య చితస్య దుర్యిషయీషు స్వచ్చంటేన ప్రవర్తమానస్య తత ఆచ్చిద్యా తై శ్రీక లౌన తాసంపాదనాను కూలో మౌన'సవ్యాపార;ః,. నచ మననాదీనా మేవ జూనరూపతయా ప సిద ల్వేన ఖా థి తజ్ఞన్య గృహవిమయతో రసంగ లేతి వాచ్యం. కృవణాదీనాం జ్జాన

సవ్యాఖార్థనళ“త్పర్యమ్‌ 115 రూప 'ల్వే కూన స్యాఫురుషవతంత్రశయా విభేయత్వాభఖావేన మంతవ్య ఇత్యాదివిధాయక లఠవ్య ప్రత్యయానుపప లేః, తథాహి, ప్రవర్తనా రూపో హీ విధిః తవ్య ప్రృత్యయార్థః, ప్రవర్తనా చ ప్రవృ త్రిఫలకో వ్యాపార; , ప్రవృత్తి శ్చ కృతిరూపా, తథా చ కృత్య సాభ్య చంద్ర మండలావారణాచదా పవృ త్తిపవర్తనయో రభా వేన చం దృమండల నూవార్తవ్య మితి విధిపత్యయో లోకవేదయో ర్న ప్రయుజ్య లే, వపకృళలే చ శ్రవణాదే కశానరూప ల్వే శతవ్యో మంతవో్యో నిదిధ్యానీ ఠతవ్య ఇతి విధిప్రష్యయానుపప త్తిః, తథా-చ బృవహా దారణ్య కే మె తేేయీ బ్రావాణం ఆతా వానే దృష్టవ్య శ్యోంతవో మంతవ్యో నిదిధ్యానీతవ్య ఇతి. అతః శ, వణా టే రానరూప తానుపప ల్తే శృంళళణాదిజన్య గ వానిష య ఇతి యు క మేవ, నను తరి దర్శనస్యాపి క్షూనత్వం న స్యాత్‌ , చృష్టవ్య ఇతి విధిపృత్యయ కవణా దితిచే న్న, తత్ర, చవ్రవ్య ఇత్య సో చేశ్యపర ల్వేన వి భేయపర త్వాభావాత్‌ , నిర్గ తం చేదం శారీరక భాస్యాదె” ఆవార్య శ్రీళగవత్పాదైః, త థా-ద శృవణాదిభిః కరణ భూ తె; సంపాదిత గృహవిషయ త్వాత్‌ , గ్రాహోోనీ శ్రృవణాదిభి రిత్యుప పన్నతర మి త్యన్య తీ, వి సరః, అత్ర, శొవణాదిఖి రా9వ్యూ ఇత్యుళ్యా శా స్రయోని త్వా దిత్యధికర బే తేం త్వ్వాపనిషదం వా వేదవి న్మనుతే ఇత్యాది శ్రుత్యా బృహణో వేదె కగమ్యత్వం నిర్గిత ముపీ సూచీతం, పరిచ యా దభ్యాసా వా త్తత్వావమన్మే త త్వ'స్య మహా వాక్యాంతర్ల త రత్పదలత్యుతో్వో పల క్షీత పరమాత స్వరూపస్య -త త్తం వాద్య ప, భేదే స్యా త్స్వరూ పే పరమౌత్మ నీత్రి విళ్వః, అవమ న్నే విచారే క్రియమా కో సర్యజ్ఞానమయం బృవ్మా పృతీయ తే. ఉప కృమాదిషడ్విధ తాత్పర్య లిం-గ శ్వ్యేదాన్తానాం నిర ససమ _సఖభేద సచ్చిదానం దాత క బ్రృహాపర తేన మహావాశ్యానాం నిర్ణిత త్వాత్‌ , యద్వా తత్ర వస వసుతే ర్వ్యస్య పర మాత్యరూప స్యేత్యర్థః, అవమన్నే విచా చే కలే సత్యజ్ఞానమయ యా

16 మహిమశరశ మ్‌ బృవా = న తు సయాయిశాదిుత ఇవ క్ఞూ నాద్యధికరణ మిది భావః, జీ ఓ. తు

నచ గ్రావ్యోనీ శృవణాదిఖి రిత్య నేనె వాస్యార్ధ స్య సిద్ద త్వా ఏనః పరిచయా దిత్యు క ర్వ తి వాచ్యం, తస్య వగా ద్య భ్యాసపర త్వా త్‌, తదభ్యాసేనైవ సత్యజ్ఞానానం దాత తావిబోధస్య జాయమౌన త్యాళ్‌, నిర్జీతం వేద నూవృ త్తి రసకృ దుపబేశా దిత్యధికర ౫ (శీశామ్య

చరణ ;, వా దారళొ్నంత రే. బృహాచార మనుప౫ోపనిష న శార లై! బ్బ దా బృవాదా కం హోోపనిషన "భ్య దృళ్య సె న -ద న దాననానాం అద్వి య నాపం త్వా దృృవా దార ఇ్యాంతర ఇతి వి మగ్యవా గో పృమౌాణం నా సతి వాచ్య క్స్‌ (బవావిద్యాయా వా_ర్రిశాంఠే త్వ ప నీద్ద్యా మహావా రిక స్య తదు పరి పవృ తే నో తరమిోమాంసాదౌ బహుళ స్రద్వాక్యస్యెవ ఉదావార ణల్వేన పంచమప. సా ధ్యాయయో। జల్బ వాద క థాభ్యా మద్వితీయ బ,వా నిరూపణేన చ విశిమష్య గువాణొచిత్యాత్‌ , యోగిభి స్పనశాదిభిః _ అఖండాఆారవృ త్వా వ్రైలిపదికార్గ వి ధాయకవృ త్యా- పత్యక్షీ క్రియ లే, య ద్యా, సంసర్రానవగాహీ న్యా వృతా ప్రత్యవీకి,య లే, తేదుక్త మాక శే-సంసర్తాసంగి సమ్యుగ్గీ హేఠతుతాయా రా మియం, ఉఊకా2.ఖం గల్‌ యద్వా ల టం ఖీ _ ఇతి, ర ళన పర స్‌ మఖం చార్య స మ్‌ గ దార్ధః8,మహ వాక్యజన్యవృ లై ర్నిర్వి కల్చ్పకరూప ల్వేన నీ ద్దాననీద్రతీ యా సంసర్తానవగాహిత్వ'స్య ప్రాతిపదికార మార, పరత్వ స్య చ్‌ యుక్త త్వా దితి గావః, పుచృ్చమయ మౌ ధార స్వరూ కు౦0 _ ఫుచ్చళ బే నావధారణలక్ష ణార్‌ , ఆ నేన వృ తిశారాఖివుుతానంద మయత్వనిరాకర ణేన పుచ్చ బృవాజ్ఞాన మేవ మోత హేతు రితి భామ్య

ర త్‌ చిత్‌ ;, ప,'స ఫ్‌

శా సద్దాం న్ఫూ చిత; అత్ర, ప్రృసంగా చ్చీ హ్యానుజిఘృ తయా నువో వాక్యసమౌ నాకారం వాక్య ల పృయుం శే పరమం బ్రవా త్వ మేచాసీతి, త్ర, బ్రవ్మాపదవాచ్య స్య విభు త్వాదివిశిష స్య త్వంపదవాచ్యే నాంత; కా దిని నిగా దై క్యపృతీతినిర్వాహాయ చిన్యాత్ర లక్ష ఇయా తద్విషయక నిర్వికల్ప శాత్యక శా్ళాబ్రబోధ ఇతి ప్రాంచః, అన్యే

సవ్యాఖ్యాన తాత్పర్యమ్‌ 117 తు శబజన్య స్ప,శారక బోధ జనిత శ్చిన్గాత గ్‌ చరో మానస స్సాకై త్కాతో మోక హాతు;, పదద్యయ బోధ్య 50చిద్‌ జ్ఞత్వే సర్వజ్ఞ త్వ యో ర క్యాసంభ వేపి పదజన్య పృతీతివి శేష్యీభూత పదార్థ ద్వయాను గత వె తన్యా భద సంభవమౌా త్రే లై వ సామౌ నాధికరణ్యోపప త్తే ర్న లక్ష ణేతి వదంతి, సర్వధాపి పరమం బ్రా త్వమేవాసి న ఇత్య నేన మహా వాశ్యార్శభోధ సంభ వా తద్వారా పరమఫురు హెర్ష వైవీ “లేత దం౦ థాధ్యయన ప్రయోజన మితి సుధీఫ్‌ ర్యావనీయహమ్‌,

దున్నపోతును సామోత్ప్చర బ్రవానుగా. వర్ణించు

ఓదున్నపోతా! నీవే మాకు సామొత్పర బ్రహూమవుగా నున్నావు సువూ! ఎట్టనంగా;._ఆ పర బ్రవూమున కుండు లక్ష ణనులన్నియు నీయం దగపడుచున్నవి, పగరబపహూవము శ్రవణ

ఆ త మనన నిదిధ్యాసముల చే గ్రావా్యామై యుండంగా నీవ్టను శ్రవణా దిఫిః పరిచయాత్‌ గ్రాహో్టసీ=చిరపరిచయమువలన ఛెవింయిట్టు కొని, కొను పట్టుకొని గుంజుళొని రాబడుచున్నావు, పర బ హూము తత్ర్యావమన్నే కృ లే=త త్హ్వవ్‌చారము చవేయయలబడలూా పాలీ ఆతి , ఆనా ధ్‌. జో న ఆ సత్యం జ్జన మనంతం బ్రహ అని సత్యజ్ఞానస్వరూవముగా నుండ, నీవును తత్త్యావమరగ్శే కృతే సతి+-అజ్ఞానమ యో-సీ = నీయొక్క నిజస్వరూపమును విమర్శించి దూడంగా నీవు కేవలము జడస్న్వరూవనుగా నున్నావు, మజయు. బరబ హూము బృవాదా టెలీ రణొోర్టపనిప త్ప్రతిపాదితమై యుండలా నీవును బృహదార ఇాష్టంతరే వర్తనేపద్ద యవణ్యమధ్య భాగములో (వీటిలో సనుట) సంచరింతువు, పర ట్ర, హూము సన 5ెది 'యోగిబ్బందను చే అఖం'డా కారవృ తితో ఆక స్వరూపముగా నాతోత్కారనుం జాని వాజి

118 మహీవమళశతకమ్‌ చేనీకొనబడుచుండంగా నీవును అఫ్లే శ్ర త్యవీ: క్రి యనే చ 'ఆఊోగిఖి రఖం డాకారవృత్త్యా స్యయం- యోగిభిః:= ఉపాయశాలు లిన కర కులచేత, అఖం డా కారవృత్త్యా=నముహ _త్తరమైన జీవన నిమి_త్స వ్యాపారముతో. బ్రతిదినము ప్రత్యశము చేసికొన ॥ అ ఇ క్‌ న ఆన థ్రీ ఒడుచున్నావు, పర బ్రృహ్హము బ్రహ పుచ్భం వలి అను ఆ టో ఎ ఆ ఆ జో శ్రుతి ర కారము సమస్త వ్ర పంచాధ్యాసమునకును మూలా ధారమె యుండంగా నీన్సును ఫుచ సమయం = తోం కలదానవుగా నున్నావు, కనుక నోలులాయమా! యిన్ని ధర్మములత్‌ " నీవు పరబ పహామును బోలియుండుటచే పరమం బవా త్యమేవాసీ కీ లీ నః=మాపాలిటికి నీవే వరబ పహాూముగా నున్నా వుసుమూా ! ఆ న్లో క నో త్ర, దృేదనకౌళలం వప్రథయనేే హల్యాగ ళాలీంగనం వ్రళ్యూమే. కురుపే. సకుక్కుటర వే, బహ్వవ్పర స్సా్యాదృతః, స్వస్థానే ముదిత్య స్ప రూపగతయా యుక్త ళ్ళిియా మద్ద పా ద గోస్టే. తిష్ట. లులాయరాజ మవాతీం చేచేందలటథ్సీం వవ, ౬౦ ర గో త్రేతి:__నో తా, యా; పృథివ్యాః-6 బ్భేద నే నిదారణే .- కాళ లం సానుర్ధ్యం - ప్రథయసే విసారయనీ, గొత్రా క పృథివీ పృథ్వీ ్యమరః. పృత్య్యూపే పృథాలే - సమక్క_టర వే ఆతామ,చూడథధ్వని యు శే సతి _. పహూలానాం సమూవా; హాల్య్యా య పాళా దిభ్యో య ఇథి యూహాన్టే య ప,త్యేయః* తయా ౨ గళ కంళే = ఆలింగన మాశేసంం

సవా్థఖాస్థన తాత్పర్యమ్‌ శేషే0 కురుచష్కే, బవ్వూప్పర స్సా ౧దృతః ల బహ్వూ ఫి అపో యేమ శతాని తో కానీ _ తాని చవ తాని సరాంనీ చ, "లేప మౌాదృత; జూ య ద్యా అద్భి ర్యుకాని సరాంనీ అప్పరాంసీ _. బహూనిచ తా న్యప్పరాం సీ రి చేతి విగ హః, ఏవం “చ సమౌ సాంత స్య అనిత్యత్వకల్పనాదోపో2.పీ నిర సః, స్వస్థానే స్వావాసస్టా నే _ కరీష కర్తమౌాదియు కేపీ ముదిత స్సంకతుష్టః, స్వస్య రూపేణ స్వభావేన - రూపం స్వఖావే సాందశ్యే బతి విళ్వుః, గతయా ప్రౌప్రయా ఆ శ్రీయా సంపదా యుక్తః విశిష్టః, “కాంలులాయ రాజ త్వం మువాతీం విపులా౦ దేవేంద్రల శ్రీం వహ క ౧ ల క ఇంద్రప తే__గో తస్య పర్వతస్య _ అద్రి, నో, గిరి గ్రావే త్యమరః. అహాల్యాగ ళాలింగ న మితి భ్చేదః, ఇంద్రో పా ప్రృభాతసమయే గౌతనువేపేణ గ "తమౌళ,మం (ప,విళ్య అవాల్యాం భుంశ్య్యా గాత మేన శ ్ప్త ఇతి శ్రుతి స్మృతి ఫు రా ణాదిము ప్రనీద్ధిః: బవ్వ్యాళ్చ తాః అప్పర'సః రంభా ప,భృతీయః = లఆౌాసు _ స్వస్థానే స్వర్ణస్థా నే = స్వ రవ్యయం 'స్వర్ష నాక ఇత్యమరః, స్వరుణా వజ్రాయు ధేన, శతకోటి స్స్వ్వరు శ్శంబ ఇత్యమరః, దున్న పోతును దేపెంద్రునిగా వర్ణంచుచున్నాండు, గ్జీ లులాయవ భూ | నీవు సామా ద్దేవేంద్రునివ లె నున్నావు, ఎట్లునంగా;.. బే వేంద్రుండు గో శ్రా, దృేదనకౌళలం న గోత్ర =పర్వ్యతములయొక్క, ఉద్భెదనకళలం = అక్కలను దెగం గ్‌ ట్రుటయందలి నేర్పును ప్రకటించియున్నాండు, అశళ్లే నీవును శకి య వలే గోత్రా ద్భేదన కౌళలం వథయనే = గో ఆా=భూమిని, ఉద్భేదన కౌళలం=దున్ను టయందలి సామగ్ధ ఫ్టమును, ప్ర శథయనే= వ;కటించు జో టో జ్‌ బా భా! చున్నావు, ఇంద్రుండు సకుక్కుటర వే వత్యూపే, = కోడికూంత

120 మహిీషపషళతకమ్‌ తోడి వ భాతకాలనమున, అహల్యాగళావింగనం = గౌతమముని భార్యయగు నహాల్యతో నుపభోగించి యుండగా నీవును అళ్తు కోడికూనీనవ్వుడు "వేకువజామున, హాల్యా+గళ ఆలింగనం కురుచ్చే, = వాలార్థ=నాగటిసముదాయము చే, గళ=కంఠమునందు, ఆలింగనం కురుమే. = సంపర్క మును జెయుచున్నావు, అనలా 'మెడమూంద కాడి వెట్టి నట్టబడుచున్నావు, ఇంద్రుడు బహ్యూ వృర స్యాదృతః___ బవాు+అప్పరస్పు,ఆద్భుతః = రంభ మొద లుగాం గల '"విక్కుమంది యప్పగ్తీ ఎలయెడ ఆదరము గల వాడుగా నుండ నీవ్చను బవాం+అప్‌ *సగస్సు,ఆదృతః = విళేవ, ముగా నీరు గల చెజటున్రలయందు ఆదరము గలిగి యుందువు, ఇందు, (డు స్వస్థానే నుదితః=స్వర్లములో సంత్‌ోషించుచు నుండంగా నీవును స్వస్థానమున అనంగా నీకట్టుముట్టున, ముదిత ః= ఉచ్చపోసి, 'వేండ. పెట్టి యెంత రోగా నున్నను సంతోషించు చందునవు, ఇంద్రు (డు స్వరూవగతయా జ్‌ స్వరు = వ జాయుధ ముతో, ఉవగతయా=ప్రా ప్పమెన, శ్రీయా = సంపదతో. గవాడు కొనియుండంగా నీవును స్వరూవ - గతయా శ్రీయా = స్వభావ మువేం బొందంబడిన సంపదతో. గూడికొని యుందువు, కనుక నో లులాయప్రభూ! నీవు మహతీం బేవేంద్రలక్షీం వహక్‌ = ళ్‌ నః “చక్‌ విసార-మెన యిం ద్రవెళవమును వహించుచు మద్దృ హే గోవ, ఎన్బ్ట=మాయింట పశువులకొట్టనములో నివసించి యుండుము, కనుక నోలులాయ ప్రభూ | యింద్రలతు,ణను లస్నీయు యందు. బట్టియున్నవి గనుక నీవు సావాత్తు దేవేంద్రునివ లెం

సవ్యాఖా్యాన తౌత్పర్యమ్‌ 121 ఈశ్లోకములో '*నుహతీం టేవేంద్రలబ్తీం వహ౯ో అను చోట 'విఫులాం దేవేంద్ర లత్షీ మని యున్నచో నొకవిశేషా ర్ధముగవాడ లభించుచున్నది, వివులాం అనంగా విస్తారమైన అని, భూమి అని రెం డర్థము లున్నవి గనుక దేపంద్రుండు వర్ష వ దాత కాంబటి సకాలవరములు కురియించుటచేత భూమి / ఠా య యంతయు సస్యసమృద్ధమె మవోవై భవముగా నుండ, దున్న కము మొదలై నవానిని జేసి అట్టవైభవనును సమకూర్చినది నీవు (దున్న పోతు) గాన నీవు భూమికి లం ద్ర.టెభవమును 'జేహార్చు చున్న వాండవై మా పశళువులకొట్టములో నివసీంచియుండును, అనంగా మాకు చక్క_ంగా పంటలు పండించుచు, మమ్ము. బోపషి,0 చుచు మాయింట నుండును. అన్న వనిశేపార్థము చెప్పుళొన నగు నని తోయెడిని, న్లో 6 నిత్యం ధీర మనాంసి కర్త నీ సదా ర 'తాష్టం సనముత్బౌహవా౯ మంగ్ధానా ముపవమానీ మానీ తవనీ జూస్ధకర్త ణే నోబ్షితః, సామగ్ధ సం విషమేషు కర్మసు భజ న్న గ్రే, వస్వన్దం స్పృృళం

• క జ్‌ జో ॥ జ్‌ త్సత్యం శ్రీమహి మంద్ర మన్మథ ల్త్‌వ వత్యమ నూలత్యుసెల నిత్య మితి:___నిత్యం (పృత్యేవాం _ ధీరం యథా ఠతథా.అనాం సిః శకటాని _ అన శకట మన్త్హియా మిళ్యమరః, కర సీ అకర నీ, సదా శో ల టమ సర్వశాలం అ ర త్యాం (క్రీ శాయాల-సము త్సావహా వాక్‌ (పీతిమాక్‌- అ ముగ్ధానాం మూధథానా ముపమా౭నీ దృప్రాంతో౭ని, ఉపమౌొాప దే సాదృళ్య పృతియోగీ అత్య లే. ముగ్ధ స్సుందరమాఢ యో రిత్యమరః మాసి తపనీ మాఫఘమౌాసే . తపా మాఘే ఇత్యమరః, జ్యాయా ఛభూమేః - తోణీ జ్యా శాళ్యపీ త&ీతి రిత్యమరః, కర్ష నేన విలేఖ నేన. ఉజ్షిళ స్య క్తఃిః త దానీ౦ కృ ప్యారంభా భావాత్‌ , విషమేషు నింసొక

102 మహీవపమళతకమ్‌ తేషు _ కర సు అఆభక్య భత ణాదిష్వి త్యగ్థః. సామ్థ ఫ్రం భజకా జ్‌ అనే, పురత్క _ వసంతం వరమౌనం ఆ స్పృృళక్‌ ఘర్ష యళ అ “మా మహి పేంద్ర, క్‌ త్వం మనథ ఇవ వ,త్యత. మాలక్య్య సే, మన్యథప కే__ధీరాణాం యోగినాం మనాంనీ చిత్తాని కర్షని తమోభయనసి, ర శ్యాం స్వీయఖా ర్యాయాం = ముగానాం సుందరాణ[ణాం ధి తపోమానీ-జ్యాకర ణ్సే మౌర్వీవికర ణే మౌర్వీ జ్యా శింజినీ గుణ ఇత్య స్‌ వి. శై మురః, నోజితః న తం కవాక్‌, ఉజ విసర ఇతం'సా చాతో శాాచబే క,త్యయే ఆర ఆద్య న్పంత్యయః, తథాచ జ్యాకర్ష ణం నోజ్జిత్‌వా నిత్యర్థః, పీతా గావో, భుశా బ్రావూణా ఇతి మహాభాష్యానుసారాత్‌ , యద్వా - ఉజ్హితం త్యాగః, న విద్య లే ఉఊజ్లి తం యస్య నోజి తః న యి యి యి చ నలోప ళ్ళంక్యః -_ నక బసమౌ సాంగీకా రేణ నలోపాప,స శ్తే రితి దిక్‌, విషమౌః పంచ సంఖ్యా కాః మీ ఇషవో జాణాః.లేపాం కర సు సంధానాడిము అనో, వసంతం వసం ఆ'ఖ్యం బుతుష్‌, దున్నపోతును మన్శ్య థునిగా వర్ణ ౧ంచుచున్నాండు, శీ మహి. బ్ర! నీవు సామోత్తు మన్తథునివలెం గనం స | ణ్‌ _ ఎడుచున్నావు సువూ! ఎృట్లనంగా:-___మన్మథుండు నిత్యము ఏరమనాంనీ = థర చిత్తులె న 'యోగులయొక్క్యయు మనస్సులను 6లింవంబేయును, అక్ష నీవ్రను ధీకం + అనాంనీ కర్షనీ _ ధరం = ట్రముగ్కా అనాంసీ = బండ్లను, క్ష సింలాగుచున్నావు, అతండు దా, ర తాం సముత్చాహవాక్‌ =తన భార్యయగు రతిదేవియం ఎత్సాహవంతుండై. యుండును, అశ్సే నీశ్చను సదా, రత్యాం = తిక్రీడయం దుత్సాహవంతుండ వై యుందువు, ఆతడు ముగ్గా 0౦ ఇ సుందరులకు ఉవమా=పోలిక చివ్పికొనందగినవాండుగా

సవ్యాఖ్యాన ల₹త్పర్యమ్‌ 128 సుండును, అ ళ్లు నీవును ముద్ధానాం = మూర్గులక్కు ఉపమా _. అనీ = ఉదాహరణభూతుం;డ వగుదువృ, మనస్త థుండు తపసి మాసి = మాఘమాసమునంద్రు జ్యాకర్ష ణేన - జ్యా = అల్లిత్రా టి యొక్క, ఆకర్ష న = లాగుటచేత, ఉత్హి తః = వదలి'పెట్టంబడిన వాండు కాంగా నీవును, అశ్ఫే, వమానీ తవసీ = మాఘమాసము నందు జ్యా = భూమియొక్క, కర్ష 'జేన = దున్నకముతో) ఉక్షి తః = వదలివెట్టబడుదువు, అనలా తనః వ థాన్యొెనది మాఘవనాసను, గనుక పెక్కుచుంది తపస్సు చేసికొను చుండుటచే మన్మథునికి పని తిన దనియు దున్నపోతున కామాసము కొత్తగా దున్నవలసిన పని యుండ దనియు భావము, మన్మథుడు నివ మేషు కర్ణ సు = విషమ. ఇషుకర్మ్య సు ఇ వంచబొణములను సంథానించుట, వ 'మోగించుట మొదలగు కారర్టములయందు సామర్ధ్యము వూనియుండంగా నీవును అమ్లే వివమేషు = కష్టము లిన కర్మ సు = బండీ లాగుట్క బరువులు మోయుట మొదలెన వనులయందు సామర్థం భజక్‌ = సానర్థ సవమును బూనుదువు, అతండు వసంతం = తన ఇబెలికాంలై న వసంతుని, అగ్రే = ఎదుట, స్పృృళక =స్బ ఎశంచుచు నుండగా అనలా దనఇలికాడగు వసం తుని తనకంశు ముందు తనకు సవోయపడువానినిగాం జేసీషొను మండలా నీచ్చను అ ఫ్లై అగ్భవసంతం = అదుట నున్న వానిన్సీ స్పృళళా = రుద్దుకొని పోవ్రభుందువు, కనుక నో మహిమేంద్ర! నిజముగా నీవు మన్నథ ఇవ త్య నూలత్యునే = సౌవాత్తు నున్మ థునివ లె. గనయడుచున్నానుః శ్లో, మూర్తిం హస్త చిభర్షి నీలమసృణాం నిత్యాభిషిక్రాం నై

న్ల/వ్యాః పంచసచ క్షత? గకలటయస్‌ి త్యం బంధమోయావవి,

2న మహీమశతకమ్‌ జ్య ని ్రో శ పిత సుతే. త్రయ నూదభధాసి మవాఠా శ్జనేన పూజని వ క య. త్పాలగ్రాము ఇవావభాసి నియతం శ్రీకానరాథ్‌శ్యర [1 ౬వ మూ ర్రిమితి:.--నీలాం కృషైం - మసృళణాం కర్య్మ్ణుళాం = మస్ప 9 కర్శ శే న్న్‌్ధ్‌ ఇతి విళ్వః* న ర్యను మె ర్ని త్యాభపి, కాం ణు మూర్రిం శరీరం _ బభర్షి, పంచషచ క్రలే:ః పంచిష చ త్రో య గ్రావ్యూః విక్రేతుం యోగ్యః, చ కృమిలి చృవ్యపరిమాణ విశేసే., చాతీ. కాత్య పృయోగాత్‌ * బలధో బంధనం మాతో బంధ నస్థానా ద్లోపా ల్లాంగ లా ద్యా ముక్తః ఎ త దుభయమపి కఠలయనీ కతోషి, మహిషబంధన మోాకుయో రన్యకరర్త క ల్వేపీ సౌక ర్యాతిశయవివతృయా స్టాలీ పచతీ తిక కృ్రంయోగో గొణః, సు'శేత్రస్య ఉ శమకాలీకేత్రస్య - శ్రియం సస్వ్యాదిద్వా రా శోభాం - అఆదధానీ కరోషి, మహతా - ఆజ్ఞా నేన జా డ్యేన _ వూజ్యః సంరత్నణీయః, వివేకినాం కృహ్యాదొ పృళృ త్త దర్శనాత్‌ త్ర త్తస్గా త్కారణాత్‌. వ్‌ శ్రీశాసరాధిళ్వర జూ సాలగ్రామ ఇవావభా సీ, వహాంతే త్యాశ్చశ్యే, సాఅగ్రామప కే_..పంచప చ కృతః గానా: చశ్రాధిక్యే భగవ తన్ని ధా నాధిశ్యాత్‌ , బంధ మోమ్‌ సంసారాపవళ్సి - సు 'మేలేణ సమో -చీన మేలేణ చ్వాదళమూ ర్తి సమౌ వేళరూపేణ - శ్రియం సార్వభ మొదిసంప తిం _- మనవాఆా జ్ఞానేన అత్యుత్తమ శ దారూ పేణ, జాని ఖా వ ఓ ౮/థి దున్నపోతును సాలగ్రామముతో 6 బోల్సి చెవ్వు ఓ కాసరాధీశ్యరా ! నీవు కేవలము సాలగ్రామమువ లిం జి, కాశించుచున్నావు సువూ ! ఎట్టనంగె;---నాల గ్రామము నీల జముసృృణాం “నీల = నల్బ్ఞని న, మసృృణాం డ్‌ నునువైన, న్మరైః ఓ ల్యాభిపి, కం=ఉ పాసకుల చే నిత్యము అ భిపే.కింపంబడు చున్న,

సవ్యాఖా్యాన తాత్సర్యమ్‌ $ే2గ్‌

మూర్పిం = రూపమును ధరించి యుండంగా నీవ్టును అస్లు నీల= నల్లనై నృ మసృృళాం = కర్క_ళ మెన, న్మరె ర్ని ఆస్ట భిషి కాం చ= నిన్నుల బోషించు జనులచే నిత్యము కడుగయగుడుచున్న, మూ ర్ధిం = శరీరమును, బిభర్షి = ధరించుచున్నావు, సాలగ్రా, వము నాలెదు చకములు గలిగియుండుటచే గాృాహ్ధ మై " లో ఆటీ లి యుండ(€౬గా నీవును అళ్లు గావ్యూః పంచమ, చక్రతః ఆ నా ల్లైదా చక్రముల(వరహాల) ద్రవ్యముత్‌ 6 గొనందగియున్నావు, (చక లో లీ టీ మనలా ద్రవిడ దేశమున వరహో మాడ అన్నట్టు లొక ద్రవ్వ పరిమాణమంట) సాల ెనుము బంధ మోతుములను గల్పించు చున్నది, అనంగా తీ న్ను పాసింపనివారికి సంసారబంధమును, ఉపా సించినవారికి మోశతమును ఇచ్చుచున్నది. కాంగా నీవ్రను అపే బంధమోశ్షీనులను బొందుచున్నావు. అనంగా కట్టివేసినవుడు బంధమును, విడిచినపుడు మోతునును బొందుచున్నావు, సాల గ్రామము. ఉత్తమమైన దివ్య వేత్రమున సమావేళశవజణుపం బడుటచచేత సార్యభౌమాది ముహాళ్యర్యసంప లని సమకూర్చు చయుండంగా నీవును అక్షే సున్నేత శి య నమూదథానీసు= వేష మెన,

(౧ ఆలీ ఉం అ ౫---

మ్‌: (శ్ర=వరివేనిక్కి శియం=వైరు మొదలైనవానిని సమకూర్చి మయొకవిధ మైన శోభను, ఆదధాసీ=కళూర్చుచున్నా వు. (లేక) పాలా ములో వైరుచేనీ ఛాన్యసమృస్థిని, ధనసమృద్ధిని గల్పించు చున్నావు, సాల్రామము మహతా -_ జ్ఞా నేన=అత్యు త్హమమెన ఆ గే అరల

శ్ర ధ్ధారూప జ్ఞానము చెత అనంగా సాలగ్రామము సా వోద్యిష్షు స్వరూపమే యను ఖానముచేత, ఫూజనీయమై యుండంగా నీవును అశే మహతా-+.అజ్ఞానేన = మిక్కిలి జడస్వరూపము చేత

126 మహీనవళతక్రమ్‌ వూజస్థః+అనీ = కృష్యూదులయందు సంరథ్షీంపందగియున్నావు, కనుక నో కాసరాధీళ్య రా | నీల మసృణ మూర్షిత్వము చేతను, నిఠా్యాభిపి. క్రత్వము చేతను పంచషచక్ర గాహ్యాత్వము చేతను, బంధమోతకలనముచేతను, సుమే, శీ శ్రీమాధానముచేతను, రా న నివు నాల ఛెమసమానధర్త్మములు గ లీగియుండుటంబట్ట సాలగ్రామ ప వావభాసీ సనియతంఐ కేవలము నాల గ్రామమువ లె. ట్ర, కానించు న్లో, గంభీర _స్తీమితో న కంవ మయనే గర్షో స్యపానేన చ ర్రాయః కించ సదాళశనకృమకరో నిత ఫ్టింన దీనోనీ చ, సంఫూర్తః వృథురోమభిళ్చ భజనే వృద్ధి; మయం చాళ్ళు మే. లో తి త _త్త్యం కాసరమండ లేశ్యర జలప్రాయ స్పము ద్రోనీ నః, గంభీర ఇతి:._గంఖీర శ్చి తచాపలరహీత; లు స్పీమిత; నిశ్చల కంపం భయం - నాయసేన ప్రావ్నోషి. అపానేనాపానవాయునా - గరా స నింద్యః, ప్రాయః ప్రాయేణ క సదా౭_ళన కమం భతణ కమం కనోతీత్రీ ఆ'ద్భృ ళః, నిత్యం సర్వదా = న దీన; యాస్టా-దిదై న్యరహీత; వం. వా ర్‌ మళ్ళి? క్‌ సంపూర్ణ ః వ్యా పః, వృద్ధిం భతక్ష ణాది జనిత్‌ ళ రవృద్సిం = భజసె ప్రావ్నోషి.. క్షయం గృవాం-ని వేళ కశృరణం తృయ ఇత్యమరః, అళ్ను పే, గచ్చని, త తసా త్కారణాత్‌ _ హీ ౨ శాసరమండ లేళ్వర మహీష యూ ఛాధిప _ జల వ్రాయో జడ ప్రాయః జ్‌ నః అస్థాకం _ సముదో, ముదృ్యయా చిహ్నేన సపాతః _ అనీ భవని, సము దృప కే___గంభీకో నిమ్నుర్లూప;ః, నిమ్న౦ం గభీరం గంభీర మిత్యమర$, తిమితో మర్స్చ సవి శే పాత్‌ = కంపం చలనం _ అపానేన పానాభా పన =- దాళా ళ్చ జలసంచారినరా, _ నశ్రాః గ్యాహా శృ మకరాః ముత్స్య్యవి శేపాళ్చ్ళు తె స్సహితః, నదీనాం గం గా పృభృతీనాం _ ఇనః

సవా్థఖ్యాన కొత్చర్యమ్‌ ల పతిః, పృథుగోమభి ర్స్‌ వి శే మెః, పృథురో*మొ రుపో మర్ప్చ్య ఇత్యమర॥ క్షయవృద్ధి వోసాధిక్యే,

దున్న పోతును సము ద్రముళతో 6 బోల్చి చెప్పుచున్నాండు,

ఓ కాసరమండలేశ్వర ! నీవు మాకు సము ద్రునివ లెం గనంబడుచున్నా వు సుమా! ఎట్టన (గాః.--సముద్రుండు, గంభీర స్రీమితో న కంవ (చయతే) - గంఖీరః = గంభీరుండు (లోతైన వాండు); తిమితః = నూజామడల వాడవు గల చేయవలన, కంపం = చలనమున్వు న4,అఆయలే = పొందనివాండుగా నుండ నీవును అశ్షే గంభీవః = చి తృచాంచల్యము "లేనివాండవుగాను, స్తిమిత? = నిశ్పలుండవుగాను ఉండి, న కంప మయనే ౬ ఎట్టి భయమును బొందవు, సము ద్రుండు, ఆఅ.పానేన - గక ట్టి = మంచినీరు తాగ వీలు లేకపోవృటచే నిందుద్థందై యు౦ండ6గా నీవును అక్సే అపొనేన = అఆపానవాయువుచేత్క (లేచా) శ్రాగ రాని పాడునీళ్లను గూడం బ్రాగుటభేత, గర్తర్ట + అసి = నింద్యుండవగు చున్నావు? సముద్రు,ండు తఅచుగా స-దాశే-నక్ర- మకర$-దాళ = చేంపలం బట్టువాండ్రతోడను, నృక, = వీనుంగూ లనుగనాడం బట్టి యీడ్చుకొని పోవు మొళ్లతోను, మకర = చొరమానులతోను గూడినవాండుగా నుండ నీవును అక్ష సదా ,అశన - (కృమ-కరః = ఎల్లప్పుడును "సుంత దినుట యో, నెమురుః 'వేయుటయో యేదియో యొక కృమమును "జేయు చుందును = సముద్రు,ండు నదీనః - నదీ = నదులకు, ఇనః = వల్ల భుండై యు! వలా నీవును న-దీనః అసి = ఎప్పుడు గాని మయుకరి నడుగవ € నను దైన్యము "లేఠివాండవుగా నుందువు, సముద్రుండు షృథ రోమఖిః సంపూర్మ్మఃి - పృథురోమభిః = ముఖమునందు పాడవై =+

120 నుహీషళతకమ్‌ రోమములు గల కమొకజాతి చేవలతో, సంవూర్శ 8 = నిండియుర డంగా నీవ్రను అస్లు పృథుకోమభిః = రుద్ద న వెండ్రుకలత గ్‌ సంపూర్మః = ఒంటినిండ నిండియుందువు సముద్రుడు వృద్ధిం వయం = ఆటుపోటులతో వై కుబుకుట, లోనికి. గ్రుంగుట అను నీమార్చులను పాందుచుండంా నీవును వృద్ధిం భజనే = మంచి మేంత, దాణా మొదలె నవి సమృద్లిగా నున్నపుడు బలు ౬ థి 'విక్కుదునవు, తయం=గ ఎహొమును, అళ్ను పే, = పొందుచు న్నావు, అనంగా వీటికి. బోయి మరల నింటికిం దిరిగి వత్తువనుట, సము దుండు జలపాయః = జలసమృది గలవాండుగా నుండ లో లో ఢ్తు నీవ్రను జడప్రాయః = (లడఈళొకా ర భేద మొద్దు స్వరూపము గలవాడవు, కావున నోకాసరమండ లేళ్యర | నః ఐ= మాకు, సముద,ః +. ఆనీ = సముధ్రుుండవుగా నున్నావు, నీయొంటి మింద ముద్ర, వేసియున్నారు గనుక దానితో నీవ్ర సము ద్రం డవే యగుదువృు, ఖో, అర్క_ం భఛతయితు? వ థావసీ నవం కృత్యం జనానందనో నిశ్శంకం కురువే. సము ద్రృతరణం వ్ర, తత్స, మాథావసి, పి ర్యాధిక్యవ కొ దుపర్యుపరి చోళ్చాహం చ కామం భజ౯ మనే వశ్రీనమహిపాధి రాజభువ నేవ్వనో్యోహనూమాక౯భవాక్‌, అర్క మితి;___నవం నూతనం _ అర్క మర్క_వృతం _- భత ముతుం- పృధావసి ప్రకవైణ గచ్చునీ, జనానాం లోకానా _. మానందన స్పంతోషజనక స్పకా - సముత్‌ ముదా సంతో-పేణ సహితం యథా కవతి తథా . రతం సురతరూప మేవ రణం యుద్ధం - నిళ్ళంక కృత్యం భరుపషే. అతుం శఈకటావయవదారువి శేషం పతి _ (కో,థధవ కేన భంక చూధావని, వీర్యస్య బలస్య - ఆధిక్యవళా _ దుపర్యుపరి ఉ త్తశో త్రర

సప్యాఖ్యానతాశ్చర్యమ్‌ 160 ముత్సొహం = శామం మన థవిశారం చ - భజకా - “కృజమహీ పాధి రాజ - త్య మితి “శేషః, భువ నేషు లోకేషు _ అన్యః ప్రసిద్ధ పహూనుమ ద-పేక్ష్షయా ఇతరః - హనూమా నితి మన్యే.

వానుమత్చ తే__అఆర్కుం రవిం = కృతీ కళల, కృతీ కుళ ల ఇత్యమరః, అంజనాయా నందన; పుత్రః = నిళ్ళంకం యథా తథా నిర్భయం యథా తథా - సముదృ్యతరణం శతయోజన వి సీర సముదో, ల్భంఘనం౦ అత్మ, నుమైఖ్యం రావణసుత౦, వీ ర్యాధిక్యవశా త్పరాక, మారిరేశాత్‌ _ ఊపర్వ్యుపరి-కామ మధిక . ముత్సావా9 రణోత్సాహం, అత్ర, నవోదితార్క ౦ ఫలబుద్ధ్యా భతక్షయితుం పృవృళ్తే పహూనుమతి ఇంద, ప్రయుక్త వజ్యాయుధా తు్కృుంరఠీభూ లే దేవతాభ్యో వరం ప్రాప్య శతయోజన వి స్రీర్ణ సముద్కం తీర్వా అతపమారాది సర్వరాత సాక్‌ వా త్వా శ్రీరామ ప్రసాదం సంపాదయామాస హనుమౌా నితి శీమ, దా, మాయళణాదిగా థాఒ నుసంభేయా,

దున్నపోతును రెండవ వానుమంతునిగా వర్ణించు చున్నాండు,

శీ మహిహాధిరాజ! నీవు రెండవ వానుమంతునివలె సున్నావు సుమా! ఎటన6గా;-- ఆ హనువమంతు:డు నవం అర్క_0=ఉదయభానుని భతీంచుటకు (వండు అను భ్ర, మేత) పరుగి త్తియున్నాండు, అక్ష్లు నీవును నవం+అర్క_0=లేంత జిల్లేడు చెట్టును, భత్షయితుం వ్ర థావసి=తినుటకు. బరుగెత్తుదువు, ఆ హనుముంతుండు కృత్యంజనానందనః - కృతీ = సమర్ధుండును, అంజనానంద నః=అంజనా దేవి పుత్రుండును అగును మజీయు నిశ 050 సము ద్ర తరణం=నిశ్శంక ముగా సము ద తరణమును చేసీ యుండెను, ఆయన లఅట్టివాండై యుండంగా నీష్టను కృత్యం ఎ

ముపాప... 9

130 మహీవశళశతక్రమ్‌ జనానందనః) నిళ్శంకం కురుపే, సము ద్ర తరణం = జనానందన+ః = జనులకు సంతోపమును గూర్చువాండవై , సముత్‌ +రత,.రణం. సముత్‌ =సంతోవముణశో. గూడుకొనిన, రత = మహిషీపంభోగ మనెడి, రణం=యుస్ధమును, కృత్యం ఇ కార్భ్యమునుగ్మా నిళ్శంకం కురువే,=జంకు "లేకుండ. జేయుదున్స, ఆ హనుకుంతుండు, వ్ర త్యతీం-అత్సం వ్ర తీ=రావణుని ఫృ త్రు 6 డగు ఆతుకువమూరుని మోఈ.దికి దూంకంగా నీవ్టను అశ్చే, అతం వ తి అభధావనీ = బండి కంటిమిందికి దానిని భగ్నము చేయుటకై వరౌత్తుదువ, ఆ హానుమంతుండు వరా క మాతిశయముతో మా6ందమిాం:ద, “కాముం=విశేవముగా రణో త్సాహమును జూవంగా నీవ్టను అశ్లు వీరా ఫ్టీధిక్సవకాత్‌. =వముదాతిసేక మువలన, ఉపర్యుపరి = మింద మింద, ఉత్సాహం=డ'త్స్చాహమ: నుు కామం చ = కానువికార మును పాందుచున్నావు, కావున నో మహిషాధిరాజ! భువనే వ్వనో్యో వానూమా౯ భవాకొ- భువనేషు = వవంచములలో, భ వాక్‌ =నీవ్రులఅన్యో వహానూమా౯=మటియొక వహానుమంతుండవు గా నున్నావు, శ్లో, లోకఖా్యాతసహ స్రదోమ వఖిలద్యీ వేషు సంచారిణం శ్రడంతం కిల నర్మదాంబుని ముదా కేర్తా్యా సమాలింగితమ్‌, సమ్యు గ్భృషిత మాదరా త్పదనీ సమస స్వపా_స్తత్రనం వ్రాయ వ్‌ నరిల్‌ మన్వతే భువి జనా స్త్వాం కా_ర్తవీర్యార్డునమ్‌, లో"ేతి:__లోకే భువనే _ ఖాా తాః వ్రనీద్దా - స్సహ, దోపాః - ఆవి వేకి త్వాదయో యస్య తాదృ్భృళం - అఖిలేషు బహుము _ ద్వీపేషు జలనముధ్యభూ ప, దే శేషు = సంవారిణ౦ం _ నర్య సుఖం దదా

సప్యోఖా్యాన ళాశ్చర్యమ్‌ 11 లో రి వరదం సఖి జ అంబు జలం ఖు రనీ€ శ్రీడంళిం = ముదౌ సంతో పేణ _ కర్యా కర్త మేన = కిరి ర్యళసీ కర్షమ ఇ త్యుభయ త్రాష్య మర;, సమౌాలింగితం సమౌళ్ళిష్టం, సమ్య -గాద గా ద్విశ్వాసా క్‌ ద్శువి భూమౌ _ ఉషప్పిత ముపవిష్ట్రం య కర్త వై రుప వేశీత మిత్యర్శ 8, సదనీ నథాయాం _ సంమసైషు సంఘ రేషు చ_-అపాసం నిర 'సం త్రో ఇ చ స్‌ అడ భయం యస్య ఆదృశం య శ్ర్రపె ఉద్వేగ ఇత్య స్యా దాల్‌: ఘళఖుశ్ల కవిధాన మితి క ప్రత్యీయః విశ్వత,పాత,సవిలక్షుణల ఖీ తాయా ఇతి ప్రాచీన పయో గా శ్ర సో బ్రైస్య భయపరత్వం బోధ్యం, అపా స్తతీప మితి పాఠ శ్చింత్యః, మహి సే. లజాప,స క్ష్యభావాత్‌ . ప్రాయః బహుళ; _- హే సెరిభ కాసర _ త్వాం కా రవీ ర్యారునం కృతవీర్యా ఓ... వాట జై తజం రాజానం-భువి భూలో కీ _- జనాః మనుహ్యాః - మన్వ లే జానలే, శార్శవీర్యార్దనప కె _- లోకఖ్యాతాః సవాస్కం దోవో చావావో యస్య సః = తొదృళం, అఖిల స్వీ పేషు సంవారిణం అఖిల ద్వీపేషు యజ్ఞాను స్టా నార్థం సంచార స్య పురాణ ప్రనిద్ధ త్వాత్‌. లు నర్మ దాయా శేవాయాః _ అంబుని జలి = తస్య శేవాతీర వాసి త్వాత్‌ లా కీరా యళసా - భూషితం భూవమలైః కిరిటాదిఖి ర్ఫ్యూషితం _ ఆదరా త్సంతో పేణ = సంత స్పమి-వీనాః _ యీ అసీసమరాః ఖడయుదాని _ 40 ౧ ఇ తేమ ఆపా సః త్రో యస్య ఆాదృళం, శ దున్న పోతును కార్తవీర్యార్డునునితో. బోల్చి ఎర్జించు చున్నాందుః ఇ | ఓ వై రభసార్వ్యభౌమః!నిన్ను ౩" _రృవీఠ్యాష్టనునిగా లోకులు భావించుచున్నారు, ఎట్లనంగా:.-ఆ కా _రృవీర్యాష్టనుండు సువ సిద్ధముగా" 'జేయి చేతులు గలవాడు గా నుండ నీశ్రను అ్లే లోకఖార్థత సహస్త్ర దోషుండవుగా నున్నావు, అనంగా వ్రపంచ

132 మహీసళశకమ్‌ నులోసుపవ్ర సీద్ధము ల న అవివేక్రీత్వాది దోపములు వేలఫొల!దిం గలవాండవుగా నున్నా వనుట, (దోవః అనంగా చేతు లనియు, దోవ మనియు "రెండర్ధములు,) అతండు యజ్ఞానుహైనార్థము సను స్త ద్యీపములయందు సంచరింపంగా నీవ్రను అఆశ్లే అఖిల ద్వ్యీశేషుఐలంకలలో నంతట సంచరింతును, (ద్వీప కబ్బమునకు దీవి యనియు, చుట్టు సీసుండెడి లంకప 'దేళ మనియు రెండర్థములు,, అతండు నర్మ దానదిలో సంతోషముతో జల క్రీ డ్‌ లాడయున్న వాండు కాంగా నీవ్రను అన్తు నర్మదాంబుని - నర్మ = సుఖమును, ద=ఇచ్చునట్టి, అంబుని=ఉదకమునందు సంతోషముతో మునింగి పానర్గాడుదువు, అతండు కీర్రిచే భూషితుం2ై యుండంగా నీన్చను కీరా సమాలింగితం=బురద వూనీళొందువు, (క రి శబ్బమునకు యళస్సు, బుకద అని రెండస్థములు., అతం డజొస క్రితో కీరీటాది భూవణభూపితుండై యుండగా నీన్సను ఆదశాత్‌ =విశక్వాసము వలన, సమ్యక్‌ =లెస్స్పగాా భూషితం-భూ=భూమిమిాంద, ఉసితం పండుకొందువు, అతండు సదసీ సమృస్దేషు - సత్‌ = సముచితము లెను అసీ.సమ్షైషు = ఖడ్డయుద్ధములయందు అపొాస్త త్ర సం = భయములేనివాండు కాంగా నీవును అశ్లే సదసీి=సభయందును, సమృ స్పషం=పోట్లాడుటయందున్తు అపాస్త త్రసం=భయ మనునది "లేకుందువు, కావున నో నైరిభనాథ! తజచుగా నిన్ను జనులు “కా _రృవీర్యార్డునునిగా భావించుచున్నారు, శ్లో,ఉలేఖా౯ వివిధా౯ కరోషి చ పదన్యాస _స్తవానా్థదృళః

వద్య్యాలోకనద _తృదృష్టి రసీ చ ప్రాయః ప్ర బం'భే స్థితః,

కో ఇధారతయా స్థిత శృరసి కప్రాయే స్థలే సాదర

"నేన శ్రీవహిహపాధి రాజ సుకవిం త్వా మేవ మన్యామయహే. ౬౬

సవ్యాఖా ష్ట్‌న తాత్ప్చర ఫ్‌ 11వ

ఉల్రేఖా నితిః__తఊళఖా౯ా కృషి వి శే పాక = వివిధా£జా బహు విధ కఠిన మృదు పంకాదిభేలేన బహువిధాకా _ కఠరోషి తనోషి, తవ పద'స్య చరణస్య జు న్యాసః క్‌ అ న్యాదృళ;, ఇతరవిజాతీయః, పడ్యా యాః మౌర్ష స్య _ సరణీః పదతి; పద్యేత్యమరః, = అలోక సే దర్శనే న

౧ థి

ద త్తదృష్టిః ప్రాపీఠే చతుష్కుః య భత ణార్థ మితి భావః, ప్రాయ; ణా పబనే బంధనఏవ సీతః, గా వా కేదాదే వా సర్వదా బద త్వాశ్‌ , ఒం ధి థి థి కోళ'స్య ధనధా న్యాదిసముదాయ_ స్యా ధారతయా మూలతీయా స్ధిత్‌ జ ళ్చరస్‌ి భక్షుయనీ, నతు త్వేద్భత్నీ ణం వ్యర్థ మితి భావః, కప్రాయే జల పూయే _- కం శిరోంబునో రిత్య మర, సలే ప జేశే సాదరః _- లేన లో థి ఓఒ/ శారగేన _ శూవుహీి షెధి రాజ నుకవిం ళ్వాం మన్యామయహే,

కవిప శే _- ఉల్తేఖాకా నివిధాక్‌ - బహువిధా ను శ్రేఖాలంశారా నిత్యర్థః. పదన్యాసః వైదర్భా ఫ్రదిరీతివి శేషః - పద్య స్య వోకస్య - అలోక నే ఆలోచనే _ ద త్తదృష్టిః క్‌ పృబం భే గ్రృంథకర ణే = కోత్త, ఆమరాదిః, ఆధాతో మూల ప్రమొణం యస్య సః = తస్య ధావ సతాం తయా స్ట్‌ శం రనీకప్రాయే రనీకభూయి వే, ం స్టే వ, టే శే-సాదరః ఎ ఆరనిీశేషసు క టే; పృయోజనాభాత్‌ ,

దున్నపోతును కనీశ్వరునితో. బోల్పుచున్నాండు,

శ్రీమన్మహి పాధిరాజ ! నిన్ను మేను సత్మవీళ్యరునిగా భానించుచున్నారము, ఎట్టనంగా;---క వీళ్వరుండు బవాువిధము లైన ఉలేఖాలంకారములను రచించును, నీవును అశ్లు ఉ్లేఖా౯ =దున్న కమునందలి భేదములను, బవాువిధాకొ కరోషి=వలురకవుం లనుగాం జేయుదువు, అనగా కఠినవు నేలలలోను, మెత్తని వ్ర జే థములందును, బురదలోను రకరకములుగా దున్నుదు వనుట, కవీశ్వరుండు ప్రయోగించు వదనాన్ధసము (శ్వావ రరూగము)

న్‌ ధ౬ఒ+

వైదర్భి పాంచాలి మొదలైన రీతులతో నుండును, అశ్లే నీవ్చను రను థి ర్వా ౧౧

134 మహివమశతకమ్‌

అనన్యాదృళ:=ఇతకజాతిపళువు నడచినట్లు గాకుండ, వదన్యాసః= పాదనార్థసము నుంతువు, కవీశ్యరుండు వద్యాలోకన ద_త్తదృష్టి యగును, అనంగా పద్యరచనయందు దృష్టి వెట్టుచుండును, అన్షై నీవును పదార్థలోకనద _త్తదృష్టిః 4. అసి-పదార్థజమార్షముయొక్క, ఆలోకన=దగ్శనమునందు, ద _తృదృష్టిః+అసీ = వభరొపు నిల్చుదువు, అనంగా దారిలో నెళ్ళడనై న వమెన తినుట కుండునేమో యని భకూచుచుందు వనుట, కనీళ్యరుండు వ్రబంధరచన చేయుట యందే సావధానులడైై యుండును, అక్లే నీవును ప్రాయః = తటి చుగా, వ్ర బంభే=పొాలములో. గాని యింటిలో. గాని యేదో యొక నిర్చంధమునం దే యుందువు, కవీళ్యరుండు కోళాధారత యా=అమరకోళను మెొందలెన నిఘంటువుల నాథారముగాం చెటుకొని రనీకపాయే సలే=రసీకజనులు విశేషముగా నుండు

6౬ లో ,€ స్థలములో నుండ నభిలషించును, అశళ్లే నీవును కోళాథారత యా-కోళ = ధనధా న్యాదిసము దా యమునకు, ఆభథారత యా=ఆ ఛా రముగా నుండి చరనీ = ఛభతణము చేయుదున్స, అనంగా నీ వాహారము తీనీషొనుట యంతయు లోకమునకు ధనధాన్యాది సమృద్ధులను 'జీకూర్చుటకే యని భావము, నముజీయు కప్రాయే స్ధలే సాదరః క ప్రా యే=జలప్రాయమైన, స్థలి = ప్ర, 'జేళశమునందు, సాదరః = ఆదరనుతో. గవాడియుందువు, కావున నోమహిషాధి "రాజ ! యిన్ని లతీణముల చేత నీవు సత్క_వీళ్వరునివ లెం దోంచు న్లో, వస్తె వ్నైకవిధై ర్యుతోసి చ రసాధారోని బంధథోజ్జ లో నృత్తాత్థా ధ్యనిగర్భిత శృ బవాభిః పాదై రుశీతోనీ చ,

సప్యాఖా్థన ₹"త్పీర్యమ 1సే5్‌ లా క యం వ జీ త్ర త్సత్యం మహీిసె.౦ ద్ర సత్కవికృత న్లాఘ్య (వ్ర బంధఛధాయ స వర్లెరితి:.._ నైక వళ రానేకపళారె _ ర్వ గ్లెర్నీలాదిభి.య్యతోని చ. రసా భూమిః = అధారస్థానం యస్య సః - తొద్భృళః _ బం ర్చంధ నె రుజ్జ్బ్వలి శ్ళోభమౌన? జు బంధ నపరి త్యా గే స్వేచ్భయా కర్త నూదిలుఠ నేన ములినత్వా దితి భావః, వృత్రః ఫుష్టః - ఆళత్తా 'బేవశాల్‌ యస్య తాదృళః ధ్వనిగ ర్భితః సర్వ దా (కృందనస్వ భావః, బహుఖ్ళి కృతుర్భిః - పాకై శృరళై రుపేతోనీ, త ర్తసా త్కారణాత్‌ =. హే వూ ఓ... వావి శాట్జీ నహి షేంద్ర, సత్కవికృత; శాళిదాసాదిర చిత। శాఘయితుం యోగః యః చృబంధః నాటశాదిః = స ఇవా2..చరనీ, అత ఇతి శేషః, అత; కారణా త్వాం-ఫునఃపున రాలోక్య -నవర సాలంశారం = నవ క్చాసౌొ రసాయా భూమే రలంశార శ్చ _ త మిహామహేా ఇచ్చామ హే, ప్రబంధప త్నే__వర్లైః కాదిఫి రత్న రై: = రసానారి కృంగారా దీనా మాధారోసి, బంభేన ఖడ్త పద్మ మురజాదిబం భేన ఉఊజ్వలః జ నో వృళ్తాతా (సగ్ధ గౌదివృ త్తా తా నా ధ్వనినా వ్యం గ్యాన్థెన గర్భిత్‌॥ ఎః యుక్త ఇత్యర్థః, అత్ర కౌఘ్య ప్రబంధాయస ఇత్య నవ మహాకవిపణీ తో తమశావ్య సాదృళ్యం పృలిపిపాదయిషి, తేం ఆః తచ్చ ఫూత్యో త్రరవిశే మణసంద రై స్పష్టం - తథాపి, రసాధాకోసీ త్య-నేన నవరస సంప త్తి; పృతీయ లే, తయా నిర్లోపుత్వ మపి ధ్వన్య లే. దోష'స ల్వే రసా పృతీ లేః, ర సాభివ్య క్షిప,తిబంధకసె సవ దోషత్వాత్‌ , త దుక్ష్త మాలంళారికైఃక. రసాస్వాదవిరోధిత్వం దోషత్వం పరికీ ర్రిత మితి, బంధోజ్జ్వల ఇత్య నేన శ పాలంశార సంప త్తిః, ధ్వనిగ ర్భిత ఇత్య నేన వాచ్యాతిశాయివ్యంగ్య పృతీతిః, తదు క్తం కావ్య ప్రకా శే, వావ్యాతీ శాయి వ్యంగ్యం యదుతవముంత ద్య్యనిశ్న న ఇతి, అనీ (ఖు

136 మహీవమవళశతకమ్‌

నచ వూ ర్వా స్టైన ప్రబంధ సాదృళ్యం హేతు ల్వేన పలిపాద్య త్వా మౌలో కే త్యాదినా నవర సాలం౦కార ప్రతిపాదనా త్పంబం భేపి నవ రసా వక్తవ్యాః, తథాచ శావ్య ప, ళాళవిరోధః, తత్ర ర'ససనిభూప ణా వసనే అహైనాం రసానాం (పృతిపాద్యమా న త్వా దితి వాచ్యం, తస్య నాట్యాఖి నేయర సపర త్వాత్‌ , తదప్వు క్షం తల్రైవ, శృం-గార హోస్య కరుణ రౌద్ర, వీర ఛభయానకాః, వీబ్ధ త్సాద్భుతే సంద్ద్‌ చ్చే త్యై నాట్య రసా స్స తా ఇతి, శాంతర'స స్యాఖి సేయ త్వాభా వేన నాట్యర సత్వా భాచాత్‌ , నిర్వేదస్టా యిక? శావ్యే శాంతోపి నవమో రస ఇతి తత్రైవ నవర సస్య వ్య కృత్వా న్నవర సాలంశారత్వం ప్రబంధ యు క మేవే ఈశ్యన్య శ్ర, వి సరః,

దున్నపోతును వ్రబంధముతో . బోల్చుచున్నాండు.

ఓీమహిమే.0,ద్రా! నీవ సత్క=వికృత క్లాఘ్య వ్ర బంఛథా

జ్యత్తీ గ తి ఆస యను సత్కవీ వ్రాసిన యు_త్టేమకావ్యమువ లె నున్నావుసువమూ! ఎట్లనంగాఫా వ్ర బంధనములో అకారాది త కారాంతములైన నానావిధవర్ష ములు (అత్షరములు) ఉండంగా నీవును అఫ్లే నైక వి్రిః=అ నేక విధములైన, వ న్లైః = నలువ్కు అెలుపు మొదలైన ర జా

వన్నెలతో. గూడుకొని యుందువు, ప్రబంధము రస = గ్ళొంగార వీరకరుణాది ననరసములకు ఆధారముగా నుండ నీవును అళ్ల్లే రసాభారోనీ - రసా = భూమి ఆఛథారః = అఆభారముగాం గలిగి యుందువు, అనంగా భూమి ఆథారముగా నిలిచి యుందు వనుట, "లేక (రసా=ఐభూమిక్రి ఆధార జర్భమోర్థిదిక ర్మల వే ఆథార భూత మగుదు వనియు), వబంధము బంధోజ్ఞ గలమై యుండంగా అనంగా ఖడ్రబంధను, పద్మ బంధము, రధబంధను, మురజు బంధము ఈమొదలైన బంధములతో (బంధకవిత్వముతో)

సవ్యాఖ్యాన తాత్పర్యమ్‌ కఫ వ్ర, కౌశించుచుండంగా నీవ్రను అక్ష బంధోజ లః= టి వేసియుండు టచే నోఖించుచుందువు, అనగా విడిచినవుడు బుకదలోం బొ గ్తాడుట మొదలైన పనులతో రోంతగా నుందవు గనుక కిట్టి వసినపుడే మాలిన్యము లేకుండ నుందు వని భావము, వ బంధము వృళాత = సగర మొదలిన వృ తరములతో* పో అణావి నాజీ ఆఒ/ధి €.... అాణాశీ నుండలా నీవును ఆశు వృ గ తా=బలీసి గుండువాజీన దేహము ళం - తి వాజ్టీ గలిగియుందువు, ప్రబంధము. ధ్వనిగర్భితమై వాచ్యార్థమును మించిన వస్టంగార్థ్య్థము కలదియై యుండంగా నీవును అన్లు ధ్యని గర్భితః=అజచుచుందువు. ప్రబంధము అనేక పద్య పాదములతోం గరాడియుండ6గా నీవును అక్తు బవాభిపాదై రుజీతోసిచ = నాల్లు పాదములతో. గాడియుందువు, కనుక నో వహీ మే. దా! నీవు నిజముగా సత్కవికృత మై న్థాఘనీయమైన మవోకావర్ధము వలె నున్నావు, కాయంబట్ట మజీమతి నిన్ను నవరసాలంకార మాసహామహో=నవ-ర సా, అలంకారం=భూమి కొక నూతనాలంళో రముగా నీ వున్నట్లు భావించుచున్నాము, కావ్యము నవరన ములతోను, అలంకారములతనోను నిండి యుండంగా నీవును నవర సాలంకారముగా నే అనంగా భూమికిం గొంగొ త్త యల శారముగానే యున్నా వని భావము, శో, పీతిం యానసీ మృదంగతః కలయే ౧0 ఆ! తాళ ప్రమాణం తనా ఇాతుర్యం బహాులాస్యకర సు నృణొరి జాట్టీ సందర్శయః వ్యంజక౦,

138 మహూవమళతగ్రషమ్‌ ళో దీ వ కుర్య౯ స్టాయపరి జీ వమా దృవావిథా ద్థె స్పభారంజనం సత్యం వైరిభమండ లేంద్ర భరతా

ఇాగత్వ మాలంబనే, ౪౬౮ ప్రీతి మితిః__మృదా మృ తికయా యుక మంగం మృదంగం _ తిసా _ త్పీంపిం సంతోమం -యానీ ప్రాప్నోపి.. కర్ట్ణమాదిషు స్వాచ్భం ట్యెన (పృవృ లిదర్శ నా దితి భావః, తనా కరీళే _ తాళ పృమాణం తాళ వృవీ సద్భళె "న్నత్యం = కలయనే, తద్వ దున్న తో భవసీ త్యర్థః, నృణాం పురుసాలౌా౦ న్యఠంజకం స్వీయలింగం జు సందర్శ్మయక సక్‌ = బహుళ మధికం య చాస్యకర మహిషీమనోజగ్భ హాఘాంిణ ముఖోన్న మనాదిరూపం _ త్ర, చాతుర్యం కలయసే ఇతి పూశ్వే [ళళాన్వయః, బహావిధా ద కవు కారా తృ ప్యాదిరూ పా క్‌ త్స్వీయపరిళ,మా త్‌ యఖచా తార తా _ తఇంపాదితె రరిరన దిఖి _

ఎవ్రకీయ క్లో బార ణభూ ఎంపాదిత్రై రర్థి రృనధాన్యాదిభి కృనం లోకం _ సభఖారం భారయు కం _ వర్వక - హే "సెరిభమండ లేంద్ర, వ్‌ భర తాచార్యత్వం భరత కాస్త్రజ్ఞత్వం జ్‌ త్వమితి శేషః, ఆలం భర తాచార్యప శే__మృదంగతో వాద్యవి శే పా చృరావనద 4 థి ముఖరూపాత్‌ _తదుకం సంగితర త్నా కళే వాద్య ప్రకర ణే, చతు ర్విధం భవే ద్వాద్యం వృ తం సుషిరమేవ చ, అవనద్ధం ఫఘనం చేతి తతం -చ ల్రివిధం భవేత్‌ , వీణాది సుషిరం వంళ కావాళ-ది పృ. రితీమ్‌, చ ర్థావనద్ధవదనం వాద్య తే పటహాదికం, ఆవనద్ధం చతత్క్పోంకం కాంస్యం తాలాదికం ఘన మితి, తనా _ తాల'స్య తాలాఖ్యస్య = ప్రమాణం శానేకం మానం _ ఆతాఅస్వరూపమప్‌ తతెవో కష్‌,

జో 6-౨ ఆ " ఆని తాలః శాల ఇతి ప్రో స్సోవచ్చిన్నో (దు, లౌదిభిః, గీతాది మౌనకరా

సవా న్‌్‌ ఫ్ట్‌న ఇాత్చర ర్‌ు 130 స్యా త్స చ్వేధా కథ్య లే బుైరితి, లాస్యకర్యసు నర్తనకర సు, లాస్యం న్సతం వ! నర నమిత్య నర 8, బహు చాతుర్యం చతుర్విధత్వేం- తత్స్వరూప ముక్త౦ సంగీత సారోద్దా రే _ నిరూపీతే గీత వా బ్యే నర్తనం ప్రోచ్యి లేఒ ధునా, నర్తనం గాత్రవి మేపవి శేషః కార్య శే బు రితి, వ్యంజక మఖినయం౦ = సందర్శ్మయ£ జా వ్యంజశాభినయౌా నమా విత్య్‌ నరః, తత్సరూప మపి తత్తైన నిరూపితం _ ప్రకటీపరులే పాత్శ మాఖిము ఖ్యేన యోర్ధగః, పదార్థ గో ప్యభినయ శ్చతుర్ధా స నిరూవీతః, ఆంగికో చాచిక 'సద్వ దాహార్య స్సాత్వికో2. పరః, అంగికోం-గ ర్వినో ర్య్యృతో నాటశాదిస్తు వాచికః, ఆహార్యో వోరకేయూర కిరీటాదో నిరూపణమ్‌, సాత్విక స్సాత్వి కె ర్భావై ర్నర కేన విభావిత ఇతి ఏలేషెం నిరూపణం తు త శ్రైవ బోధ్యం, వి స్ర్ఫభయా న్న లిఖ్యతే,

దున్నపోతును భవతాచారుద్ధని గా వర్ణించుచున్నాండు,

ఓవై రిభమండ లేశ్వరా ! నీవు సావొత్తు భరతాచార్వుని వలె నున్నావు సుమా! ఎట్లనగా. భర తాచార్యుండు మృదంగ వాద్య్ధముతో సంతోషించుచుండును. అశ్లు నీవును మృద-= గతః వ్రీతిం యాని --మృత్‌ ఇ మట్టితో “య గవాడిన్న అంగతః రరీకముతో, ప్రేతిం యాని = సంతోషి,చుచుందువు, అనంగ” బుుదలోంబొన్తాడి యానందించుచుందు వ నుట.భర ఆ-చార్యుండ తనౌ ౨ తన శరీరములో అనంగా తనలో, తాలపమాణం పాడెడిపాటకు వేయు ఆళముయొక్క_ ప్రమాణమును గ్పుర్సిం+ చండును, అస నీవును తనె =నీశరిరమునందు, తాళ వ్ర, వమాణ కలయనే = ఠాటివెట్టుతోడి ప్రమాణనును సంపాదింతువు అనంగా తాటిచె ట్రంత యొత్తుగా నుందు వనుట, భరళి చార్యుండు లాన్యకర్మసు = 'నృతర్థములయందు, బనాఎు వాడొక

440 మహివళతకమ్‌ రదం = అంగవిశే పాదులచే చతుర్విధము లై న, వ్యంజకం=అభిన యమున్తు నృణాం = ప్రజలకు, సందర్శయక = వపొవీంచు వాండుగా నుండును, అళ్లే నీవ్టును నృణాం = వ్రజలకు, వ్యంజ కం = స్వీయలింగమును, సందర్శ్మయ౯ =చరావీంచుచుు బహాుల.,, ఆప్యకర్మ సు=గే దెముడిని మూచూచి ముఖ మెక్వట, పం డ్హిగిలిం చుట 'మొదలెన నానావిధములగు ముఖ చేష్టలయందు, ఇబ్రాతు ర్యం కలయనే = చాతుళష్ధమును గనయలిజతువు. భరతా చార్యుండు బవువిధములుగా. జేనీన వరిశృమవలన అస్టెః జు ఆయా వ్ర యాజన వ్ర దర ఛనములచేత సభా రంజనం=సభలోం గనార్చున్న సామాజికులను రంజింపంజేయంగా నీవును అశు పలు రకములుగా దుక్కి దున్నుట మొదలగు న్వీయవరి క్రమాత్‌. = న్యయంకృషివలన సంపాదించిన, అ రైః = ధనధాన్యాదులతో, ుఅభారం _. జనం=జజనులను భారవంతులను గ్యా కుర్యకా = చేయు చున్నావు, కాంబట్టి యో నైరిభమండ లేళ్యరా! నీవ్ర సత్వ ముగా భర తాభార్యత్వ మాలంబనే=భర ₹"చార్యత్వము నవ బం౦ంటంచుచున్నా వు, ఆ'థి శాదళభి ర్భగవత శ్చీ్యమహావిప్లో రవతొారదళకం మహీస్నే వ రేజపి నిళూపయతి, , త్యం (శ్రుత్యుద్ధరణం కరోషి భృ ము న్య న్నిమజ్టి నృవాంః పారావార వ యోూోంతరాఫ వివ్చతి పొ వప,మోదోత్సవః, సంగ్రైప్నోషి తతో విధిం బవుుముఖం వ్ర, త్యాగ మే వ్యూద'రా

సచ్యాఖా్యన ౮"త్చర్యమ్‌ 41 త న్నూనం మహిపథీ.తీళ్వర భవా౯ మళత్చావతారో హరిః, ౬ త్వమితి:__ త్వం ముహుర్ము హు రున్మజ్ఞ న్నిమజ్జంశ్చ - శ్రుతో్యో శొఈశయో రుద్ధరణ మూర్జోన్న మనం కరోషి _ పారావారస్య సముద్ర, సద్భృళ జలాశ యస్య _ పయోంతఠాళే జలము భ్యే న వివృాత్యా వీహా శేణ _ ప్రాప్తః నా వృమోద స్పృంతోషవఏీ వోత్సవో య'స్య స తాదృళః, తఠ। జలావగాహానంతరం బహుముఖం బహు ప,శారం -_ విధిం వ్యా పారం కృషి ధాన్యవవా నాదికం- పీ, త్యాగ మే ష్యూదరా త్పీంతిప్రా ప్రీ ష్యూదరాత్‌ , సంప్రాప్నోషి. త త్తపా త్కారణాత్‌ _- హేమహీవమశవీ తీళ్వర _ భవాక మతా ్రవతారో వారి; _ నూనం, ను త్స్యావతారప కే __పారా వారస్య సముద్రస్య - పారావార స్పరిత్పతి రిత్య మరః, క్రుత్యుద్ధర ణం వేన్‌ ద్ధరణం, తరత, పెదా ద్ధరణా నంతరం _. బహుముఖం చతురు ఖం-విధిం బహాణం వేద పతిపాదనారం ఆలీ టం లీ ం/ థి ప్రాప్త ఇతి పురాణ ప్ర నిద్ధిః, దున్న పోతును మత్స్చా ఫవతారముతో ( బోల్చీ హ్‌ చున్నాండుం ఓ మహిష ప్రభూ! నీవు మళ్చాావతార మె్తిన శ్రీ మన్నారాయణమూ_ర్రివిగా నున్నావుసుమూ ! ఎట్టనలా;---ఆ న ॥ శో క మత్స్యమూ_రి సముద్రనులో మునింగి శ్రుత్యుద్ధరణము ( చేదొ దరణము) చవేయంగా నీవును సముదమువలె జలఫూర్తవె డు ల ర్‌ంటా యున్న జలాశయములో నీందయుచు మవోానందభరితుండ వె ముహుఎః=ఐమాట మా+48కి ఉన్మజ్ఞ న్నీమజ్జక్‌ =నమునుంగు చుం దేలుచూ శ్రుత్యుద్ధరణం కరోషి - శ్రుతి= చెవ్చలను ఉద్ధరణం కరోషీ =

142 నుహిపషశతకమ్‌ నిక్క బెట్టుచున్నావు, ఆమత్స ఫ్రమూ ర్తి ఆగ మేషు= వేదముల ముల నుద్ధరించి ఆ వేదములను బ్రహ కొ సంగుట నె బవాుుఎుముఖం =చతుర్ష్యఖుండైన, విధిం బహ్హను జేయగా అనలా బ్రహ్మవగ్గ ఆకు6 బోంగా నీవ్టన్కు తేతః=ణజలావ గాహోనంతర ము, బవుుముఖం అబవాు వ్ర కారమ్ములైన, విధిం=రృషి, థాన్థవవానాది వాపార మును, వ్రీ తి,ఆగ మేషు=సంతోపము చేకూరుటలయందలి, ఆద రాత్‌ =ఆదరమువలన, ప్రాప్నోషి=పొందుచున్నావు. కనుక నో మహిష, భూ! నీవు నిజముగా మత్సా లన తారో హరిః = మళ్చాావతార మెత్సిన ఆ శ్రీహరివిగానే యున్నావు సుమా! న్లో, వజ్రాద ప్టతినిష్థరం తవ పునః పృష్థం ధ రాధిస్టితం నిశ్వాసా స్తు వయోనిధే రపి పయః వ మోభదమా ఇమే, స్వీయల్యేన చ కచ్చపాళిషు సదా | లేన త్వం మహిపేంద్ర నూన మధునా కూ రావతారో వారిః, ౭0 వజ్రా దితి: వజ్రాదపి పీరశాదపీ _ అతినిన్ష్టుర మతికఠినం - కవ పృష్టం _ ధరాయాం భూమ్యా లు మధిస్టిత ముపవిష్టం, తవ నిశ్వా సాస్తు - సయోనిధేరపీ మహాహూదస్యావి _ ప్రృతోభః కలుషీకరణం _ న, దక్ష సృమర్థాః, ఆళయీ జలాశయీ _ క చ్చానా మనూపానాం _ కఖిము ఖ్యే2.థ కచ్చ స్స దనూప ఇతి విళ్వః పాళిషు 'సమూ్‌ామ

సవా్యాఖ్యానఠౌత్పర్యమ్‌ [శప స్వీయ ల్వేన స్వకీయ త్వేన ఎ ్రీతిం దథానీ, లేన శార గోన = హూనుహీ షేంద, ల కూ రావ తాగో హారి? = నూనం, కూర్యప తే _ ధరాయాం భూమ్యా-మధిప్టి తం పృవ్యం పృష్ట భాగ॥, కచ్చపానాం కూరాణా _ మూళిషు సమూహ్‌ాము _ ఆకయీ అంత్కకర గే. అన్య త్సర్వం సమౌనమ్‌, (అత్ర, కూర్యప న్నే ధ రాధిప్టిత మిత్య త, ధ శేణ పర్య లేన (మంద శేణ) అధిప్పిత మితి వ్యా ఖ్యేయమ్‌.) దున్న పోతును కరా రావ తెారముతో ( బోల్చు చున్నాండు, టమహిమేంద, ! నీవ్ర కేవలము కరార్యావతార మెటట్టిన శ్రీమన్నా రాయణమూ ర్టివ లె దోంచుచున్నావుసుమూా! ఎళ్లీ నంగాః.._ఆకూర మూ రియొక్క వీఫ్ర వజ ముకంకెను అతి కఠిన యయ. =? ల. ముగా నుండంగా నీవీఫ్టను అక్ష వజూ దప్వ్యతినిస్టరం=వజ,ము మ్‌ (ఈ ర్‌ లీ కంకును అతి కఠినముగా నున్నది, ఆయన తనవీఫ్టును సురాసురు లమృతముళొజకు పాలసముద్రమును మందరపర్యతముతోం జిలుకు చున్న కాలములో ఆపర్వతము క్రుంగి పోకుండ ఆపర్వత మున కాధారముగా నుంచెన్యు గాన ఆయన పృష్టభాగము ధ రాధిష్టిత మయ్యెను, అనలా ధర = పర్వతము, అధిస్టి. తం = అధిప్పింపంబడినది అయ్యెను. అళ్లే నీ వీవునాడ ధరాధి సిత మయ్యును, ఆనంగా ధరా = భూమిమిః:ద, అధిస్టితం జు ఉంచంబడిన దయ్యెను, అనంగా నేలమిీాంద వండుకొందు వని భావము; ఆకూర్యమూ _ర్రియొక్క నిళ్ళ్యాసవాయువు లాయన సము దములోపల నున్న ఫుడు సముదో,:దరము నల్ల గలోలము లో లలో ఉం ౧౧ వేయుచుండిన వి, అళ్లు నీవు మడుగులో మునింి నిట్టూర్పులు విడిచినపుడు నీ నిటూర్ప్చువాయునులుగూడ సముదమువంటి ౬ ల 'పెద్దమడుగులోని నీటి నల్ల గల్లోలము చేయుచున్నవి. ఆకూర మూరి అశ యే=తన యంతేఃకరణమునంద్కు న్వీయల్వేన = అవి

44 మహీపషపశతశకమ్‌ తనవి యను నభివూనముతో, కచ్చవ+ఆళిషం=ళంబేళ్ల సవమ హములయందు ఎల్లప్పుడు ప్రీతి గలగియుండును, అశ్లు నీవును, ఆథయే=జలాశయ మునందు (నీజటిముడుగునందుు క్రచ గాపాళషు- కచ =నీటియొడ్డులయొక్క_, పా ళిషు=వరుసలయందు, స్యీయ ల్యేన= అవి తనవిగా భావించు భావనతో, సదా వ్రీ తిం దధానీ=నిరంత రము ప్రీతిని వహింతువు, కావున నోమహిమేంద్ర! నీవు కేవల మోాకాలనులో, కూరావతార మె ఫేన ,శీహరివలె నున్నాన్స న! అణాతీ లో

సువమూ! న్లో, ఉర్సాహేన ఫురా వరాహవపఫుషా కృంగేణ గా నుద్ధర

స్యుద్దామాత్త గుణ స్పితస్వవదనం వ్యావృత్య ఇాలోక్ర నె

సౌకర్యం భువనాని పాతు మయనే వే మహోవి స్పృతే

త్ర లం ఛ్యేతవరాహమూ రి వధునా జానే మహోనై రిభ!

ఉ తా హే నేతి: __ ఉఊత్సాహేన సంతోపేణ _ ఫురా కన మం _- వరః శేషః _. అఆహవో యుదం _ ఫుహెలీతి తాదృళ;ః = లేన ఒఅ థి ణా శృం గేణ విపాణేన - గాం "ధేనుం _ ఉదరసీ, గవా యుద ప,సకా గాం శాంగాగే ణ థతీపసీతంరః. ఉదామః; రక్ర షదామకీో ఆళి గుతో ల య! లీశ + ౧0 రాలభి వాలీ యస్య స తాదృళః, దామేతి పకుబంధ నయోగ్య మహార జా ప్రనీద్ధిః: తస్తా దాత్మ్‌ బంధ నరజ్ఞుం ఛిత్వా ధావసీత్యర్థః. సీతం "శ్వేతం-స్వవదనం స్వముఖం _ వ్యావృత్య వరావృత్య _ ఆలోకసే ఈక సే, భువనాని జలాని _ భువనం విషపే లోకీ 'సలిలేపి వియర్యపీతి విళ్వుః, పాతుఠ6 ఉు సౌకర్యం సుకరత్వం, మహావి సృృలే తటాళశాచా వితి శేషః, అయసేీ ప్రాప్నో హి. తస్గా లాం శ్వ్యతవరావామూ 5 మువాం జానే, వరాహప షే__వరాపహావఫపుపా నూకర దేహేన _ -గాం భూమిం,

మహావి సృళలే వే - సౌకర్యం సూకరభావం - కంఠా దధో మొనుహే శార త్వా దితి భావః, భువనాని లోళాని _ ఫాతుం రక్షీతుం,

సవా్యాఖా్యాన తార్చర్యమ్‌ కేడర్‌ దున్నపోతును వరాహోవతారములో ( బోల్పుచున్నాండు, ఓవైరిభసారన్యభౌమా! నీవ శేలము శ్వేతవరావోవ తార మెత్తిన విష్ణువూ_ర్లివలె నున్నా వని నేను దెలినికొను చున్నాను, ఎట్లన(౧ాఏ_-పూర్యము హపిరణాస్టమీండు భూమిని చాంవ చుట్టినట్లు చుట్టి సముద్ర నులోనికిం దీనీకొనిపోంి దాంగంగా విష్ణుమూ ర్హి(,వరాహ-వపుష్కావరాహావతార మెత్తి, ఫృంగేణ=కొముతో , గాం=భూమిని ఉద్ధరించియున్నాడు, అ సే నీవును వనాహవప్పుపా శ్ళంగేత గా మిద్ధరనీ యు వర= శేన్లమెన, ఆహవ=యుద్ధమును, వుహె=పోషిచునట్ట, ₹ ఫం గేణ=కొ ముతో, గాం=ఆివును, ఉద్ధరసీ=ఎ త్హివేయుచున్నాండవు, అనంగా ఆవ్ఫృతోయ బోట్లాడునపుడు నీళొమ్దుతో నీవు దాని నెత్తి వేయుచున్నా వని భావము, ఆవరాపహమూర్చి ఉద్దామాత్త గంణః-ఉద్దామ= ఉత్కృష్టమ్ములై నృఅత గుణః=ఎస్వగుణములు గలవాడై యుండంగా నీవును అఫ్లే ఉద్దామాత్మగుణుండవు గా నున్నావు, అనలా ఉత్‌ 2.దామ+ఆత గుణ:ః=క టి వేసిన పలుషును బెంచుకొని పాఆీ వాజ్రీ ర ో పోవుదువు, ఆశ్యేతవరాహమూ ర్తివలెనే నీవ్రను, సితస్వవదనం వావృత్య చాలోక నే=లెల్లని ముఖమును వెనుకకు. ద్రిప్పి దూతువ్రు, ఆవ రాహవమకూల్రి భువనాని=లోకములను, పొతుం= రథీంచుటకుమహావ_స్తృలే వ్రే=మిక్కిలి విస్తృతమైన ముఖము నందు సౌకర్య్థం=సూకర స్వరూపమును (పందిరూవమును) ధరిం పంగా నీవును అశ్లే మవోవి స్పృలే=మిక్కిలి విస్తృతమైన తటా కాదికమునందు భువనాని=ఉదకములను, పాలుం = త్రాగుటకు వ శ్రే =ఎముఖమునందు సౌకర న్టం=సౌలభ సమును, అయనే=-పాందు చున్నావు, కనుక నోవై రిభ సార్వభౌమా! నిన్ను, జూనే శ్వేత మహీపష.. 10

146 ముహీవశతశమ్‌ వరావామూ ర్తిం = ఆ గ్యేతవరావోవతార మె ర్తిన శ్రీమన్నా రా యణమూ ర్తినిగొ( 'దెలిసీకొనుచున్నా ను, వో, తే తజైర్య హిరణ్యవర్గనకృతః పపోద మాఫువ్లతః €ంంి క త్రీ శ్రీ థు ఒ/ళలి రాం ప్రాప్త స్యోవనిషద్యనం వృథుతర స్తంభా ద హీ ర్నిర్గతః, లోకానాం స్థిత యే శ్రీతేన్య చ నిజూం కేదారలక్షీం వరాం ౯ో "భేద స్తవ శాసరేళ్వర విభో శ్రీమన్న ృనీంవాస్య చ, ఇజ్‌ 9 ఏలో, కేత్రజ్ఞ న్యేతి:_ మేత్రం స్వకృష్టళాల్యాది మే త్రం జూనాతీతి "శేతజః, గహ ను కః పరిచయవశా తీ, ంయ ేదార మేవ గచ రీతి భావః, హిరణ్యస్య సువర్శస్య - వర్ధనం వృద్ధిం - కరో రీతి తాద్భృ శస్య జు పకనేణ హాదం సంతోషం _ ఆసమంతాశ్‌ ఫు హైతీతి ఆాద్భ కస్య వా ఉఊపనిషద్వర 9 జ్‌ నిషద్వర స్య పంక 'స్య = 'నమోిోప౦ నిషద్వ రసు జంచాల ఇళ్యమరః, వ్రాప్రస్య వ్‌ పృథుతీర సంభాత్‌ దృఢస్థూల రర సంభాత్‌ _ బహప్‌ = ర్నిర్యలేః గ చృతః స్తంభ స్య అల్పపరిమాణ ల్వే త ముత్పాట్య పలాయనసంభచవా దితి భావః, లోకానాం జనానాం _ సిత య్‌ వృ తరం = నిజాం స్వా భావికీం = శీదారలలవ్నీం జశేదారజనిత స్‌ నత అ తా శ్ర్‌యం ధన ధా న్యాదిరూ పాం జూ శరేస్య ప్రౌఫస్య పె శా సలేశ్వర విభో _ తవ శ్రీమన్నృృసనీంవాస్య చ కో భేదం? కోపి భదకధరో నా సీత్యర ౪. ఆ లథధి నృనీంవాప చే... మే త్రజ్ఞ స్య సర్వ ప్రాణి నా మంత ర్యామితీయా ఆత్యరూపస్య - క్‌. త్‌ డ్డ ఆత్మా పురుషు ఇత్యమరః, హిరణ్యస్య హీర అ్యాసుర స్య _- వరనం చేదనం కరోతీరి ఆాదృళ'స్య = ,పహాదం ఖి /౧ తత్పుత్ర,ం నిజభ_క్ష.మా ఫుష్మతః రతక్స్షత;ః _ ఉపనిషద్వరం నృనీంహ తాప నీయ ప,భృతిం జా పృథుతర సంభా న్నిర్యతః లు సంభాదేవ నృనీంహా విర్శ్చావా దితి భావః, లోశానాం భూ రాద్‌ నాం-స్థితయే అవస్థాశార్థం -

సవా్యాఖా్యాన తాత్చర్యమ్‌ ్షేడ్తీ/ నిజూ౦ "కీ స్వీయోత్సంగ ప్ర జీ శే ఆః దారాత్తిశా కళ లాతిశా = యా లవ్షీః = తౌం శల స్య ప్రాప్తస్య - హీరణ్యకళిపఫుం వాత్వా తదీయ ర కం పీతవతో భగవతః కోధాధిక్యవశా త్సర్వజగత్సంహాళే కృతో ద్యోగ స్య లశ్షీ సన్ని ధానా తో్కంధ శాంతి రితి పౌరాణికీ కథాజ౬ను 'సంభేయా, దున్నపోతును నర నీంచోవ తారముతో. బోల్పు చున్నాడు, ఓకాననెళ్యరా-! నీవ సావొత్తు నరనీంహమూ ర్తివలె నున్నావు, ఎట్లనంగా:__ఆనరసింహమూ రి కే త్ర జ్ఞుడుహిరణ్య వర్ధన కారి, వ హాదహోమకుండు. అనంగా సర ప్రాణిజాతమునకును అంతర్యామిగా నున్న వాండు గాన లే, రీట్రాండా హిరణ్య = హిరణ్యక శిఫునియొక్క, న్థ న=భేదనమును, కృతః= చేనీనవాండు గాన హిరణ్యవర్థన కారి, వ్రప్లోదం + అపున్లతః = వ స్లోదుని రతం చినవాండు గాన త్‌ సోదపోవకుండు, అస్లే నీవును కే లీ భం డవే, హిరణ్యవర్థన కారి వే, వ ఫోదసోవకుండ వే అగుదువు, ఎట్రనంగా ప్రంటినుండి విడువంగానే చిరపరిచితే మై యున్న "శే తీ మునే (వరిమడి కే) పోవుదువు గాన "కే త్రజ్ఞైండవు, హిరణ్యం సువర్శమును, వ్ధనకృతే: = (వపంటలుపండించి) వృద్ధి వాందింతువు గనుక హిరణ్య వర్ధన ₹*రివి, క ౬ వగంపవ్రయమెన, పహోదం=సంతో పషమును, ఆఫువ్లతః=పోషించువాండవు గాన వషానపోవకుండ వగుదువు, ఆనరసింవాననా ల్సి ఉపనిషద్య్వనం నం ఉపనివమత్తులలో నుత్తమమెన నగనీంవాతావనీ యోపనిషత్తును, ప్రాపసస్థ = పాందినవాండు, అనంగా ఆయుపనివత్తుచేం బ్రతిపాదింవంబడిన వాండు కాంగా నీవును ఉప-నిషద్యోరం=నిషద్యర మనంగా బురద

[ఉరి ముహీవళశరకమ్‌్‌ బురదయొక్కు (ఉవ) సమిీవమును; ప్రావ్తస్య=వాందినవాండ వగుదువు, బురదలో. బడి వారాడుదు వనుట, ఆనరనీంవా మూ వృథుతర స్తంభాత్‌ = బహాండమెన _స్తంభములోనుండి, బహిః నిరస్థతః = ఆవిర్భవించినవాండు కౌలగా నీవ్టను అశ్లు పృథుతర స్తంభాత్‌ =ద్భృఢమెన కట్టుకింబమునుండి, బహిః నిర ఫ్రే! బయటికింబోవుదున్ర, ఆయన లో శా నాంంభూర్భువ రాడిలోకముల యొక్క, స్థిత యే=ఉనికికొఆకు, నిజాంకే = తనతొడయందు, వరాం = పరాళ_కియైన, దారలశ్రీం జ్‌ భార్యయెన లక్షీ చేవిని, శీతీస్య=పొందినవాండు, (అనంలగా నరసింహ స్వామి పారణ్య కశలిష్రని వత్సస్థలమును జీల్చీ ర క్షము త్రౌవి, వ్రేవులు మెడలో వేసికొని ఆకధా వేళు తో సమస్తజగత్సంహారము వేయు నట్టుండంగా అప్పుడు లల్తీ దేవి సన్న ధికి రాంగానే ఆక్రోధ మంతయు కాంతించిన దని పురాణగాథ, ) ఆనరసింహమూ ర అటువంటివాడు కాంగా నీవ్చను, లోశానాం = జనులయొక్క, స్థిత యే=జీవికకళొ ఆకు, నిజాం=స్వా భావిక మెన, వరాం=శ్రైష్ట్రమెన, శేదారలట్షీం=వరిమడివలన నుత్పన్నమయ్యుఢడి ధన థాన్యాదిరూప సంవదన్సు ప్రా, _వ్తస్య = వాందినవాండవ్ర. కనుక నిన్ని సమాన ధర్థములు గల్క తవ=నీకును, శ్రీమన్న ఎన్‌ింవహాన్య చ=అవత్రాగ మూ గియగు ఆనరనింహస్యామికిని, కో 'భేదః=వీమి భేద మున్నది? వమి భేదముబేదు గనుక నో కాన లేళ్యర! నీవే ఆనరనీంవా మూ_ర్రివి సువూ! నో,కొవీనాంగతయా స్థితో 'ఒనీ చరనీ త్యం దండహస్తాన్విత స్సోత్సాహం బలినా సమం కలయనీ స్ప్ధాం వ్ర, తిస్పర్థి నా,

సవ్యాఖ్యానతాత్పర్యమ్‌ కేత0 పాదం న్యస్వ రసాతే స్వవఫవుపో త్యం ఫుమ్క.గం గావానే "లేన 'తా్వాం నుహివ. లి, విక్రమగ్శతం నారాయణం మన్శ్మ క్‌ కా వితిః;..కా భూనూ _ గొతా క్‌ పృథివీ పృథ్వీ త్యమరః, పీ సాంగతయా ఫుప్రాంగతయా - స్టితోని, దండ; హాసే యస్య స ఆాద్భ శే నాన్విత _ శృరని, సోత్సాహం యథా తఖా _ బలినా బల నతా _ పృతిస్పర్ధి నా పృతిద్వంద్వినా ఖు స్పర్టాం కలహ౦ ౨ కలయసీ, రసపాతలే భూతలే _ పాదం న్యస్య - స్వవపుహా - త్వం = పుష్కరం జలం _- గావాసే ప్రవిళని, లేన శారనేన _ త్రివికృమకృతం త్రివిక, నూవతారకృతం = నొరాయగాం మహావిస్సుం యు నున హా జూ నామ్‌, శ్రినిక్క్యమప కే___కాపీ నాంగతయా కౌపీ నాచ్భాదనవ త్తయా ఎ వామ నావ తార స్య (బృాహాచారి వేమ త్వాత్‌ , దండయుకో వాసః దండ హ_స్తః _లే నాన్వితేః, బలినా వెరోచనినా = రసాతలే పాతాళే _ ఏకం పాదం నిఖీష్య = పుష్కరం గగనం, వ్యోమ పుష్కూర మిత్య మర;ః, త్రివికృమకృతం పదతృయనవి కేపకృతం, దున్నపోతును వామనావతౌరనుగా వర్ణించుచున్నాండు, ఓమహిహో! నీవు సామోత్తు వామనావతార మె లిన ఆ నారాయణమూ_ర్థివలె నున్నావు, ఎట్టనంగాః-ఆ వామన మూ రి కౌవీనాంగతయా = కౌవీన = నోంచి, అంగతయా = కరీరమునం గలవాం డగుటతో, నీతః=ఉండంగాా అనంగా బ్ర హూచారి గనుక కౌపీనధారియై యుండంగా నీవ్చను కౌ భూమియందు పీన=బలిసీను అంగతయా = చేవాము గలవాండ వగుటతో, స్థితోసి = ఉన్నావు, ఆయన దండవాస్తాన్నితుండై తిరుగుచుండలగా అన6౫గ౫ా బవ్లావారి పొలాళదండమును ధరించి యుండవ లె. గనుక ఆయన దండహస్తాన్నితు.డై తిరుగుచున్నా .

150 మహీపశతకమ్‌ డనుట, నీవును దండహాస్తాన్నితః చరసి.దండవా_స్త = ములునోల చేతియందు. గల నేద ఫగానిత్‌ క అన్వితః = కూడుక్‌ న్న వాం డవై, చరసి=తిరుగుచున్నావు, ఆయన ప్ర తిస్పర్థి నా=ళ తు వెన, బలీనా సమం = బలిచ క్రవ_ర్హితోంగాడ, నోత్సాహం=ఉత్సాహ పూరిలముగా, స్పస్థాంజపగ సాధింపునకు దిగంగా నీవును, బలినాజ బలిసిన; ప, తిస్పర్థి నా సమం = ఎదిరించి పోట్లాడవచ్చిన దున్న పోతుతోడ, స్ప్ధాం కలయనసీ= పోట్లాడుదువు, ఆయన రసాతల లే= పాతాళమును పాదం=ఒకపాదమును, న్యస్య=డించి, స్వ వఫుహోజ తనళిరీరముతో, ఫుమ్కరం = ఆకాళశమునంతయు నిండిపోంగా స్వవవుషా=నిజళరీరముతో, ఫుష్క్లరం=నీటిని గావానే = ప్రవే స ఖు శించుచున్నావు, కావున 'త్యాం మహీష తి విక్రమక్సతం నారా యణం మన్మ జ్పాం _ ఆ్యాం=నిన్ను, తి వి క మకృతం= రెండుపాద ములతో భూమ్యా కాశముల నాక్రమించి, మూ.(డవపొదమును బలిచక్రవ ర్తినె లిమోందం బెట్టను నారాయణం = నారాయణ నో ః నిర్ధూనో' షి లస త్తనుం గంరుము బే స్యీయాం మపహాోరేణు కాం రూఢంరూఢ మశేష మద్దునకులం చామనాల మున్తూలయక, కీలా-లె ర్భరి లేషం నిస్పృతసర స్పా సమజ్య సంతుప్టధీ ద్ధల్సే భార్ల్షవ రామనామ్యు మధునా శ్రీముక్‌ లులాయ, ప్రభో. నిర్రూనోషీ తి:__గురుముే మహాసంతోషాయ _ మవానో శేణవో య స్యా స్సా తాం _ మహాశేణుకాం స్వియాం = అసంతీ ఛోభమా-'నా యా ఠనుః తాం - నిర్ధూనొషి. కంపయసే, రూఢంరూఢం౦ ఉత్సద్యో

సపా్యాఖ్యాన తాత్పర్యమ్‌ 191 త్పద్య -_ స్ధిర మితి శేష;, అశేపం యథాతథా _ ఆర్హునకలం తృణ వర్షం ఎ యనవనసం ల్బేణ మర్గున మిత్యీమర:ః, ఆమూలఅం మూల మార భ్య ణం ఉఊన్తూలయ న్ను త్చాటయక- _ కీలా"లె ర్ధలెః ఎ పయః కీలాల మిత్య్‌ మరః, ఛభరితేషు ఫూరిలేము _ వి స్పతసరస్సు మవాజలాళశయేషు _ ఆమజ్య-సంతుష్టధిః ప్ర సన్నబుద్ధిః- హే (శ్రీనుక్‌ లులాయ ప, భో-త్వం_ భార్లవ రానమసాన్యుం పరశురామసామ్యం - ఆధునా ఇదానీం _ ధ త్సే,

పరళురామప కే,._లస తనుం శోభితటేహాం _- గురో రృ గో రహా ౨ః ముదే - స్వియాం స్వకీయమాతరం = ముహాశేణుకాం శేణుశా దేవీం అర్జునవలం శా ర్తవీ ర్యార్గునములం క్‌ కీలా-లె9 రక్షైః = ఛోణ్‌ లేం భసీ కీలాల మీఠ్యేమర ః, మ తృ్యకలం హ త్వా ర క్తసరనీ వీతృతర్చుణం క ర్యా మితి తత్చితిజ్ఞానా దితి భావః, దున్నపోతును పరశు రామునితో. బోల్సీ చెప్పు చున్నాండు,ః టలులాయ ప్రభూ! నీవు సామాత్రు పరశురామునివలె నున్నావు, ఎట్లు న( గాఫవరశురాముండు గురుము దే=తనతం డి సంతోవమును గలిగించునిమి త్తమె, లప త్తనుం=శో భనాంగియు, స్వీయాం=తనళతల్లి యగు, మవోలేబఖుకాం = రేణుకా దేవిని చంపీ యుండగా నీవృగూడ, గురుముదే=ఎక్కువ సంతోవముకొజక్కు, మహో రేణు కాం=దుమ్లు నిండుకో నియున్న, స్వీ యాంజ=నీసంబంధ మైన, లన త్తనుంజమినమినలాడు దేహమును నిర్ధానో షి=దులుపు కొందువు, పరశువాముండు, రూఢంరూఢం=పుట్ట 'పెరింగియున్న, ఆ సమం అర్జునకులం = కార్తవీర్యార్టునుని వంశము నంతయు నిర్హూలించి వయలా నీవును అ ప్సేరూఢంరూఢం=ఫుట్ల పెరిగిన, అ శేమం+అడ్డునకులం = గ డే నంతయు, ఆమూలం= మొదటిదాంగ

15ఏప మహీవషళశతక్రమ్‌ ఉన్గూలయక్‌= వెలుకుకొని తిందువు, ఆయన, కీలాలై ః$=ర కము లతో, భరిలేషు=నిండిన, వి స్ఫృతసరస్సు=విస్తారము.లె న మడుగుల యందు, ఆమజ్య=స్నా నముచేని, సంతువ్ష ధీః:=సంతో షీంచినవాండు కాంగా నీవ్రను అశ్లు, కీల్ళాలెః=నీళ్ల తో, భరిలేషు=నిండిన, విస్సృత సరస్సు = 'పెదదముడులలో, ఆమజ్యు = మునిం్కి సంతుప్టధీః = సంతో షించెదన్ల, కావున నోలులాయ ప్రభూ! నీవు, భార్లవ 'రామసామ్యు మధునా ధ ల్సే=ఇప్పుడు పరళూరామునితోడి సాన్యు మును వహించుచున్నావు, న్లో, మంజూహాంచితరా ద్ర, ధన్వసుదృఢ జూస్టకర్ష ణే ఖాాతిమా౯ నీతాయాం వణయం కరోషి, న జన స్థానే చ్‌ ధల్మే భయమ్‌, వాహిన్య్యాం కురు జే తథాళరళిర శ్ళృదం యథేష్టం చర౯ రామ స్త్వం నిజలత్ష్మణాన్నితతయా శ్రీమ౯! లులాయపభో | ౭౫ పుంజూాపేతి: *పుంజూ మునొ జ్ఞా ఉపా లవణాకరభూమిః, పష స్యా ల్లవకాకర। ఇత్యమర:ః, తయా అం-చిత;,; యుక్తః రౌద్ర,ః శ అత్ర, ముంజాహించిత ఇత్యెతి, ముంజాః జఊోపషః మఘూర మృతి కాం స్యా దూష; తారనృత్తి "కేత్యమరః, ఇతి వ్యా ఖ్యీయం, 6 పా స్యా ల్లవణాకర ఇత్యమరకో శే న కత్రాపి పఠితమ్‌, అపీ చ, ౯౬ తమ వే “త్వం వాలీ రమసే రమా ముపగత$ఃి ఇళ్య త, రుమాం భూమి క నేష౦_.రుమా స్యా లవణాకర ఇత్యేమర; ఇత్యమరో రుదావ్భా తా, ఇ చ్చత స్రఎల నం శ్వాపీతి మ౦ఠవ్యమ్‌,

సవ్యాఖ్యాన ల "త్పర్యమ్‌ 103 భయంకర; ధన్వా మరుభూమి; _ సమానా మరుధ న్య్వానా విత్యమరః, సుదృఢజ్యా కఠినభూమిః _ తయో రాకర్వ ణే ఖాతిమా౯- ప్రనీ ధమ్‌ లు సర్వాపీ భూమి ర్మహిమేణ కృష్ణం యో 'గ్వతి ధావః, సీ తాయాం లాంగ లపద్ధ ల" - సీతా లాంగల పద్ధతి రిత్య మర ॥, (గు గాయం స్నేవాం కరోషి, జనస్థా నే జనావాసే _ భయం న ధళ్చే, వాహీ'న్య్యాం నద్యాం = కరాణాం దర్భాణాం యా శిర శ్ళేద మగృఖండ నం కరుపేే, య భేష్ట్రం యథాఖిలపితం _- చరక భకతయకొ్‌ _ నిజలత ణా నిజ చిెహ్నేన - అన్వితతయా . శ్రీముక లులాయ ప్రభో | త్వం రామః

రామప షే... మంజూ పాయాం పేటీశాయాం-అంచితం-రౌ దం రుద, సంబంధి యి ద్ధన్వ ధను -_ సస్య సుదృ థా అతికఠినా _ జ్యూ మౌర్వీ జా మౌర్వీ జ్యా శింబినీ గుణ ఇత్యమర:ః, వీ శాయాం జనశాత్మ జాయాం _ జనసా నే ఖరదూనషణాది రాతీసావాసే _. రామః స్వయ

ల

'మేకోవపీ చతుర్దళ సవా స, రాత్‌ సమ భ్య న బిభేతీతి భావః, వాహీ 'న్యాం సీనాయాం,. అశరాణాం రాశతసానాం _ శిర శ్ళేదం ౨ చరక =

దున్న పోతును దళరథ రామునిగా వర్తించుచున్నా డు,

టలులాయ ప్రభూ! నీవు దళరథ రామునివ లె నున్నాన్న సుమా! ఎట్లనంగా |---ఆ రామచం బ్రమ్హూర్తి మంజూషాంచిళ రౌ ద్రధన్వ సుదృఢ జ్యూకర్ష ణే ఖాతిమాక్‌ - అనంగా మంజూ పా= వెశ్టైలో, అంచిత=ఫవూజింవంబడిన, రా ద్రుధన్న = శివధనుస్సు యొక్క, సుదృఢ=మిక్కి.లీ దృఢ మైన, జా=లఅ ల తాటిని, ఆకర్ష ణః లాగుటయందు, ఖాస్టతిమాక జా వ, ఖాసి గలవాండు కాం నీవును మంజూషపాంచిత రా ద్రధన్వసుదృఢజా్రకర్ష ణఇమున

15శ్త మహివళతకమ్‌

బనీద్ధిగలవాండ వే, ఎట్లనంగా, మంజు = చక్కనైన, ఊవ = చవుడుతో, అంచిత=జఒప్పుచున్నట్టియు, రౌద్ర=భయ ౦కర మైన, ధన్వ=మరుభూములను (నిక్హల వ్ర దళములను) సుదృఢ-జ్యూ=కటికి నేలలను, కర్షణే = దున్నుటయందు, ఖ్యాతిమాక౯్‌ = ప్ర సిద్ధిగల వాడవు, అనంగా ఎట్రభూములనై నం బగుల దున్నుదు వనుట, ఆశ్రీరామచం ద్‌ మూరి వీతాయాం=నీతా దేవియందు, 'భ్ర ఆయం వు ప్రేమ గలవాలై యుండంగా, నీవును సీత్రాయాం వ్రళయం కరోషి - సీతాయాం = నాంగగటివాలునందచు, వణయంకరోషి= ప్రేమ చూఫుదువు, ఆరాముండు జనస్థా నే=ఖరదూపష ణాది 'రాతస నివాసమైన జనస్థానమున ఒక్క-ందయున భయము లేని వాండుగా నుండ నీవును జనస్థానే భయంనధథధ ౧ - జనస్థానే=జనులు నివనీం చుచోట, భయం న ధ ల్నేజఛభయవడవు, ఆరాముండు వాహిన్యాం= 'నేనయందు, ఆళరశిర శృేదం-ఆళశర= రాత సులయొక్క_, శిర శ్చేదం= ఓర శ్చెదమును జేసి,నిజలక్ష ణాన్వితతయా-నిజతనయొక్క_ సొదరు, డెన, లక్షణ=లత్షణునితో, అన్వితతయా = కూడుకొనియుండుట హే అనంగా లత్ష్మణునితో్‌ గూడుకొని, తథా=ఆప్ర, కారముగా, మ ఖేష్టం=జళ్తప్టను వచ్చినట్లు, చరక్‌=సం చరింపంగా నీవ్చన్కు వాహి వ్యాం=నదిలో, శళరశిర శృెదంకురుమే... శర = దర్భలయొక్క, శిర శృం కురు పే =అ్యగృములను ద్రుంతువు, త థా=ల ఫ్లు య ఖేష్టం= ఫ్రము వచ్చినట్లు చరక = అదర్భాగ్తృములను దినుచు నిజ తృ ళా అన్వితతయా-నిజసహజ మైన, లత్ష్మణా=చిహ్న ముతో నొసటిచుక్క. మొదలైన చివ్నాములతో) అన్వితతయాం=కూడు "ొనియుందునవు, శాన్సన నోలులాయ వ భూ! యిన్ని సామ్యము

సవా్యాఖా ఫ్టనలోత్పర స్ట్‌ 155 లుండుటచే నీ వా శ్రీరామచంద మూ రివిగానే యున్నావు ప సుమా! వో, క్త నే సవాజో పాలం వవాని చ ౧౧ శ --౨ స్కం భే వ లంబాకృతిం త్వం ధూనోషి హూలాంచలేన ధరణీ మున్త్గూలయ సొస్ట్మగ్‌ స+త్‌ , శ్రీముత్కాాసగ సాదర 'సి మది'ఠాం పాతుంచ సంకర్షణ ణి స్సామా త్త సం బలరామ ఏవ హీ వవా న్నీ లాంళుకం స్తం నపుః, లక క్ష ఇతి; తే యు కప్షః నీలవర్ష్మః-సహ జ? సహాళ్టిః. స్క్హంగ్గే అం౦ంసే _ (పలం బాకృతిం అంబమానఠం _. వాలం లాంగలం౦ _- నహూనీ త్వం ధూనోషి కంపయసే - పూల మి త్యనుషజ్య లే, సవాలాంచ 'లే? లాంగలాగ్రేణ - ధరణీం భూమిం _ అగ్రహా త్కోపాత్‌ _ ఊనూ! యని విదారయనీ, నుదిరాం మత్సంబంధినీ మిరాం౦ అశ్షం ధనధాన్య్యా! రూపాం _ పాతుం రక్షీతుం - సౌదరోని ఆదరయుకోని, సంకర్త 5 సృమ్యుకృృషిక రా, నీలాాు అంకవః శాంతయో యస్య త న్నీలాంి॥ క౦0 _ స్వం స్వకీయం = వపుః శరీరం _. వహకొ = హే శ్రీమ త్కాసర బలరామప మే __._కృష్ణః శ్రీనాసు దేవః = పాలం పహాలాయుధం (పృలంబాకృతిం (పృలంబాసురం _ హాలాంచలేన సీరాశ్రేణ ల ధరలో వా సీనాఫురీం _ మదిరాం మద్యం = మదిరా కళ్య మద్యే చేత్యమర సంకర అ సంకర అసంజ కః, నీలం అంశుకం వసం యస్య య న గై సవ న్నీ లాంకుక౦,

156 మహీవమశతకమ్‌ దున్న పోతును బల రౌాముసిగె వర్లించుచున్నా లగు?

ఓకాసరసార్వభౌమా! నీవు సావాత్తు ఆబలరామునివ లె నున్నావుసుమూ, ఎట్లనంగా ;.--ఆబలరామునకు, కృన్లః = శ్రీకృషుండు, సహజ! = తోంబుట్టివవాండుగా నుండ, లే=నీకు, కృష :=నీలవర్గము, సహజః-=పుట్టుకతోడనే వచ్చినది. ఆయన, స్కం౦ంభే = మూఫ్రున, వాలం = హూలాయుధమును (నాగటిని) నహించి, వ లంబాకృతిం ఇ వ లంచాసురుని యాకావమును సంహారించియుండంగా నీవును వ్రలంబ4ఆకృతిం = మిక్కిలి పొడవైన యాకారము గల, హలం = నాగటిన్తి స్కంభే = మెడమిాంద, వవాసీ = వపొంచుచున్నావు. మజీయు భూనోషి చ = దాని నటు నిటు కదలించుచున్నావు, బల 'రాముండు ఆగ వత్‌ = కౌరవులయొడం గలిగిన యా గ్రహము వలన వాలశ4ఆంచలేన = నాగటికొనతో, ధరణీం = భూమిని హా స్తినాఫురముసు, ఉన్గూలయః్‌ =సము ద్ర ములోనికి. గూల. వోయుదు నని పెకలింపంగా నీవును అగ్ర హోత్‌ =పట్టుదలవలన, ఛరణీం=భూమిని, హాలాంచ లేన=నాంగటి మొనతో, ఉన్తూల మయసీ= వికలించుచున్నా వు, ఆయన మదిరాం=కల్లున్తు పాతుం= తాగుటకు సాదరః = ఆప న్‌ గలవా..డై యుండగా నీవును, ఏదిశాం-మత్‌ ఇ రాం=జనేను పోనీన కుడితినీటిని, పాతుం= తాగు క్కు సాదరః = ఆదరము కలవాడవు, అనీ = అగుచున్నావు, 'యన సంకర్షణుం డను పేరు కలవాండై యుండంగా నీన్చను ౨కర్షణుండ వే యగుదువు, సమ్ముక్‌ గర్షణః సంకరణః=చక్క_ంగా హామిని దున్ను దువ, ఆయన నీలాంళుకంజనీలాంబరమున్సు శరీర

సవ్యాఖా్యాన తాశ్చర్యమ్‌ ల్‌? మున నహళ్‌ = ధరించినవాండు కాంగా, నీవ్టను, నీలజనల్లనై న, అంళుకం=కాంతి గల శరీరమును ధరించియున్నావు, కనుక శ్రీమత్కా.సరసార్యభౌమ ! సామా త్యం బలరామ వవ = సావాత్తు నీవ్చ బలరాముండ వే సుమూ! నోోసంపా ప సృహజం బలం భువి మవో౯ జూతోసీ కోత నా ౧౧ ద కాకీ కంపానంద మహో ముఖేన సరసో గ ఏన్లోసీ గోపాన్వితః, వ్‌ శ నై కాఖి ర్మహిటఖ రన్వ్నహమపి శ్రీ జాం విధల్సే ముదా త్వం సాయో ద్యదునాథ వవ వహిషాధీకాద్యు సంలత్యునే, 'నమిటె;.__'సవాజం స్వాభావిక ౦_బలం పరా క్యమం- సంప్ర పః, కృ పాత నా నీలవర్శళరీ రేణ-మ హాక్‌ మవా చృరీర కః-జాతో స్యుర్పేన్నోనీ, ముఖీన వ్తేణ = సరసః శకాసారాత్‌ _- కం జలం _- పానందం యథా తథా _ గృపహ్తోనీ, అపో ఆళ్చర్యం, నోపాన్విత్‌ః గోపాలేనాన్వితః వా నెళాభి రృహ్వీభి.ర హీసీఖిః - ఆన్వవహ మపీ ప్రత్యవామపీ - ముదా- (క్రీ ణాం రతిం-విధ క్సే కదోపషి, సాకాచ్చీిి యదునాథ ఏవ శ్రీకృష్ణ ఏవ- కూ మహి పాధ్‌ళ _ త్వం-సంలత్య్య సే సమాలోక్య సే, శీ,కృష్ణప కషె__సహాజ మగ జం = బలం బలభ ద్రం = మహాక౯్‌ సర్వపూజ్యః, కృష్ణాతనా కృష్ణరూపేణ, కంస స్య్యాసురవి శేష స్య ఎ ఆనందం సంతోష9, అపహూోముఖీన అరుణోదయకాలేన_అహరాదీ నాం పత్యాదిషు వా శేఫ ఇతి శేఫస్య వె కల్పిక త్వాత్‌, మహిపీఖి ఆ న్నశాఖి వట్ఫతాధిక పోడళ సవా స్రీఖిః, దున్నపోతును శ్రీక స్లునిగా వర్ణించుచున్నాండు, సీముహీహోధశ ! నీవు సా యెచ్చ్రీకృష్ణుండవు గాయ గనం బడుచున్నావు, ఎట్టనం గా: ఆశ్రీకృన్లుండు బలం=బలరామునిన్ని

108 మహీషమళతశమ్‌ సహజం=అగృజునిగా, సంప్రాప్తః=పొందినవాండు కాంగా నీవ్చను సహజం=స్యా భావిక మైన, బలం=పరా కృమమనును,సంప్రా కః=వొంది కృసష్తరూపముతో, జాతః=ఆవిగ్భవించియుండం గా, నీవును, కూ త్త నా=నల్లనిశ రీరముత్‌, మహోక్‌=సొప్పళరీరము గలవాండ వై, జాతోసీ = ఫుట్టితివి, ఆకృష్ణుండు, కంసానందం ౬ కంసునియొక్క_ ఆనందమును అహోముఖేన = అరుణోదయకాలమున, సరసః= సరసుండై అపవారింపలా అనలా అరుణోదయవేళ కంసుని ప్రాణములు తీయగా ననుట, నీవును అహో = ఆళ్చగ్యము! , నుశేన=ఎనోటితో, సరసఃఎ చెలువునుండి, కం=ఉదకమునుు సానం దం=పంతోపపూడ్వకముగా, గృహ్ష్లోనీ = గ్రహీంచుచున్నావు, ఆయన గోపొన్నిత :ః=నోపబాలకులతోం గూాడియుండంగా నీవును గోపాన్నితుండ వే రైతిని ఎప్పుడు నీవెంట నేద్యగాం దడుండ జే యుండు ననుట. ఆయన నై కాభిః మహిషీభిః=వదునాజువేల మంది నోపికాప్రీలతో వివారింపలా నీవును నై కాఖః = అనేక మ్నులె న, మహిపీఖిః=గే దెలతో, అన్నహమపి= వ్రతిదినముగూడ, ముదా = సంతోవముతో, క్రీ డాం విధల్చే= కీడించు దుందువు, కనుక నోమహిపాధీకా నీవు సామౌద్భ్భ్ధదునాథ ఏవ = సాయోత్తు ఆ

నో నిర్ధూయ శ్రుతి మవ్రమాణ మిద మి త్యంతక్టలానాం భవ

న్నిషవం కర్త వినిందితం విరచయక౯్‌ కుర్యక- మవభోసంకరమ్‌,

రక గక టో జో శా | జ్వ్‌్తీ లేన త్వాం గణయామి కాసరపతే బె "ద్ధావతారం హరిమ్‌,

సవ్యాఖ్యాన కౌత్పర్యమ్‌ ర 0 నమా ఫా ఎ =అ పొ న యేతి శ్రు,తిం శ్రవణం నిర్రూయ బవ్యాధూయ అసోం పృమౌణ మిద మితి.జలానా - మంత; మధ్య పటే శే = భవక్‌ _ జల మధ్యగతం మపొషం౦ దృ్స్వా జనా ఏ తావజ్ఞలం జూనుదఘ్న మూరుద్వ యస మితి జూనత ఇత్యర ః, వినిందితం కర రూచ్చి ష్రాదిభ త ఇం-ఇష్ట్రం థి ఆ లు లు విరచయక౯ా కర్వ౯- _ మహాసంకర మవకర౦ _ సంకగో2 వకర ఇత్యమ ర్క, కుద్ధప్ర, దే కేసి తృణ కరీపూదికర గే నావక రాధిక్యం కరో షీత్యర్థః ఆ, ఇ జట ఆ ఆ జో జట్‌ ఆ సన్గాాస్య సమి-చీనమౌర్ష స్య - పృతిదూషకో మూత్రవిసర్హాదిఖి రలినీ కరణహూాతుః _ భువి _ య థాజూ తాతే నా నగ్న త్వాదినా - వరసే తిస్టని. తేన కారణేన - హే ఆాసరపలే! త్వాం చబౌద్ధావతారం హరిం గణయామి,ః బౌద్ధప తే... క్కుతిం వేదం _ అపృమౌణ మితీ న పృమౌణ మితి _ నిర్ధాయ _ జడానాం ఆంత; ఆంత్కంకర గే.భవక-మూ థొనాం వీదా అప మాణ మితి జూపయ న్నిత్యర్తః, ఇషం యాగాదికం కర _ షూ షా థి లు ళీ వినిందితం విరచయకొ హింసా ల్వేన పృతారయకా. _ మహాసంకరం వర్తాళ్యమ ధర్మ సంకరం _ సతాం మహర్షీ ణాం య మౌర్తస్య్య అనాం న (పృలిదూవక? లా య థాజా తాత నా బెౌద్దావతార స్య నగ్న సన తదియ సు ధి ప్ర భ్‌” దున్న పోతు నవ తావబుద్ధునిగా వర్ణించుచున్నాండు, ఓ కాసరవతీ! నిన్ను సామొత్తు బుచావతార మె ల్సిన అలి ర వావీ రీమున్న్సా రామయణమూ రినిగా నెంచునున్నాను, ఎటకంగా: ఆమ సి. య న అబుద్ధుండు శ్రుతిం జు "వేదమును, అవమాణం బ్రదం తి వ్రమాణము కా దన్మి నిర్దాయ = శతోనీపుచ్చి, జలానాం (లడయో రభేదః = అను న్యాయమున నిక్కడ జడానాం,) మూధ్గులయొక్క_, అంతః = అంతఃకరణమునందు (మనస్సునందు,

160 మహీవషవకళకతశమ్‌ భవళొ=ఉండీ అనంగా వేదనులు వమొణను కావని మూఢులకు బోధించి యుంజెను, అశ్లే నీవ్చను (శతిం = చెవిని, నిరర్దాయజ= కదలించి ఇదం=ళ్తది అప్‌ - వమాణం 9తి = నీటిలో0తు అని, జలానాం+అంతః,భవళ్‌ ౬ నీళ్లలోపల నిలిచి. యుందువు, బుద్ధుండు ఇష్టం కర్మ =యజ్ఞై యాగాది వైదిక కర్థను, వినిందితం విర చయక=హీంసొత్తక మని వంచన చేనీ చెప్పెను, అశే నీవును ట్రీ మట్‌, వినిందితం కర = ఉచ్చిషప్టభతు ణాది నింద్యకర మును ఇన్నం విర శీ ఉు ఆశ్ర లు చయక్‌=పవుతముగాం జేయుదును, ఆయన సన్ఫాన్ష వ తిదూపకః_ సత్‌ = మహనీయులె న మహర్హ్దులయొక్క, మౌార్ష=ఆచా రాను నూనములను, వ తిదూవరకః = నిందించువాండు కాంగా నీవ్చను అస్లే సత్‌ +మౌాన్ష=ళుభ్ర మైన వూార్షమునందు, చ తిదూపక$ = మూత్ర ఫురీహోదులు విసర్జించి మాలిన్యము చేయుదువు ఆయన దిగంబరస్వరూపముతో నుండంగా నీవును యథాజాతాత్తనా వర్తనే=ఎట్లుఫుట్టితివో యశ్లు గుడ్రపాంత "లేకుండ వర్థింతువు. కనుక నో కాసరవతీ! త్వాం బౌన్ధావతారం హరిం గణయామి= నిన్ను బుద్ధావళా-ర మె త్తిన శ్రీవారినిగా భావించుచున్నాను., టైదిశక రానుసఘూనముచేం బబల్లులె యున్న తివ్ఫరా ౬ =శీ అ ల న్‌ు లో సుుులను సంహరింవ సాధస్ధ్రము గార శ్రీమన్నారాయణమకూ రి వారిని వేదము ల వమాణము లనియు, యజ్ఞ యాగాదులలో వశువిశసనము జరుగును గనుక అవి హింసాత్త్మ్మ కము లనియు బోధించి, వారి బుగులను విజిచి, వారిని వె దికధ గ“ భ షులను థి 6. ాళశీఒ/టు జేసీ తన్గూలమున వారు దుర్చల్తులైె పోంగా అప్పుడు వారి ఫశ్యరుని చే. జంవీంచె నని బుదావతార వ, యోజనము నిక్కడ థి గ = ర్రించునది,

సవా్థఖ్యాన కాత్సర్యమ్‌ 101 న్లో, సుతేమంకరవాలహా స్త మఖిత సామూయమాణే రజో క మా ఖు భూన్నూ వాన యుగాన్త వఏవహి వృష శ్లేశం విలోక స్ట్‌ స్తయం, ఆధాతుం సఫలాం మహీం కృతయు గా రంే స్థితం భూతలే మన్వే త్యాం ముహిహోధిరాజ నియతం కల్కా్యత్యకం శ్రీవతిమ్‌, ర్లిణా సు తేమంకశేతి___సు శేమంకరం సమి-చీనకుభ కరం-వా స ఇవోప శారకం వాలం యస్య తిం తథాభూతం అభిత స్పర్వత; = రజసాం రేణూనాం = భూమా చాహు ళ్ళ్యేన య యుగ స్య కంతోర్థ్య భాగ బద్ద దారువి శేషస్య - అంతే అగభారే _ తామాయమా ణే సతి బహుతర కర్ష ణన పృష్ట భాగోద్దత రశాదినా2.రుణీభూ లే సతి - వృషస్య వృష భస్య - క్రేళం దుఃఖం _ విలోక్య దృష్వా - 'నఫలాం సస్యశాలినీం జు మహీ-మాధాతుం కర్తుం వ కృతే రచిత; యుగారంభ; కృ ప్యారంభ ః యుగళ బేన త త్సాధనక కృషి. ర్తత్యు లే, తత, స్టితం వరమొనం = లాంగ అ బద్ధం వృషభం శ్రాంతం దృ ప్రా మహిషం బధ్నంతీత్యర్థః. వానే త్యాళ్చ గే, లేశ శారణీన హీ మహి హాధి రాజ త్వాం కల్కా్యా కలి).__ప చే..కర చాల; ఖద్దః హస్తే యస్య స తాదృళః, అభిఈ సామాయమౌా గే యవనాశ్రాం లే_ర జబోభూమ్నా రజోగుణప్రాబల్యేన జ్‌ యుగానస్త కలియుగా సే జూ వృ ప, కేళం ధర్న గ్గానిం _ మహీం భూమిం _ సఫలాం సత్క రాను పైనజన్యవృ ప్ర్యాది ఫలయు శాం ఎ కృత యంగ స్థాళ్ష ధర్మ, ధాన స్యారం భి స్ట్‌ేం విద్యమౌ నమ్‌. వుహిన-_.. 11

162 నుహీవశరశమ్‌

దున్నపోతును శల్క్టవతారమును గా వర్ణించు చున్నాడు,

టమహిషహోధిరాజూ! నిన్ను కల్బ్యవతార మెత్తిన విష్ణు మూర్తినిగా. దలంచుచున్నాను, ఎట్లనంగాఏ కల్క మా ల్సి సుతేమం=లోకమునకు చక్కని శేమము గలుగునట్టుగా, కర వొాలహ_స్త = హ_స్తమున ఖడ్గమును థధరించివాండై, అభితః = అంతట, భూతలే నా చవపంచము, ఆనమ్రూయమాణే డా స్లుచ్చ మయమె,, యుండగా, రబజబోభూవమ్నూా = రజో గుణస్రాబల్య ముతో, యుగాంత ఏవ = కలియుగాంతముననే, వృషశ్షేళశం = ధరగ్ణానినిి (ధర్మమునకు. గలిగిన బెధను), స్వయం = స్వయ ముగా, విలోక్య=మాచి, అవ్వుడు, మహీం=భూమిని, సపఫలాం౦= సత్క_గానుస్టాన జన వృష్ట్యాది ఫలసహిత్నమెనదానిని గా, ఆధాతుం= చేయుటకు కృతాయు గారం భే=ఐనాలుగు పాదములతో ధర్మము నడి భెడి కృతయుగ ప్రారంభఛభముతో, స్థితం = ఉండెను, అకల్కిమూ ర్తి యిట్టివాండుగా నుండ నీవును అశ్లే సువేమం కర.వాలహా స్తం_సు తే. మంకర=చక్క_నిశేమమును గల్లించునట్టి, వాలహా సంతో గలవాండవు, అనలా ఈలలు తోలు కొనుట 'మొద"లెనపనుల ఆెక్కువగా నుపయోగపడు తోక నీ కున్న దనుట, అభితః=అంతటనుు రజబోభూమ్నూ = విస్తారమైన దుమ్లు చేత, యుగాంలే=కాడిమూను చివరిభాగము, తామ్రూయ వమూశణే = ఎజి బడ౧౦గా అనలా విశేషముగా దున్న కము సాగించినవ్వుడు దుమ్ము "బేగ్‌ అది చుట్టుకొని కాడిమూ నజ బడినవ్వుడ్కు అనంగా ఎక్కువగా దున్ని నప్వుడని యర్థము, వృష. శ్లేళం=దున్ను చున్న యెద్దుయొక్క_ కష్టమును, విలోక్థఎమాచి,

సభా్థఖ్యానతాత్చర్యమ్‌ 108 మహీం౦ం=భూమిని సఫలాం ఆధాతుం=సస్థ్య శాలిని గా. జేయుటకు, కృత అ యుగారం ఖే స్థితం = కొంది మెడమిోాంద. 'బెట్టించుకొని కృృమోరంభమును జేయుటనై నీద్ధపడి యుందువు, కనుక నోమహీహాధిరాజ | నిన్ను భూతలమున కల్క-స్ట్రవతార మె ల్స్‌న న్లో, కందర్పంన భజ స్వతీం దియతనుః కిం వానీ వంచాననోఒ వ్‌ లో

స్యాకంఠ ౦ చ విషం వపిబ న్న తితరాం ధల్నే సదామంగళమ్‌, వ్రీ త్యా సానుచరోఒచలోపరి ముదం ధల్సేఒభిషేళోత్సవై ల్పి లో [ సళ | అ షు రుగ, శ్వా దపీ కాన లేశ్వర విరూపాత్స, స్థ్వ్రమేవానీ నః, కందర్చు మితి:..కం దర్చం న భజనీ _ సర్యమపి దర్పం భజ సీఠ్యర్థః. కృ స్యాం చా భారవహనాదౌ చా సర్వత్ర తవ గత్వో స్తీ త్యర్థః, అతి అత్యంతం య షంద్రియం వీ ర్యాధిక్యం య'స్యా స్చా తాదృశీ తను ర్వస్య న అతీంద్రియతనుః, వాన పంచాననొ్‌2.ప్యనీ వి సృళాననో౭ఒప్యని, ఆకంఠం కంఠ పర్యంత౦_విషం జలం _ పీబకా- ఆతిత రాం-సర్వ దా = సదామం దాన్నో రజ్యాదినా = 'సపాత౦.గళ 0 ధత్సే ప్రాప్నోషి. ప్రీత్యా విశ్వా సేన _ సానుచరః అనుచశేణ మహీ పీణ వృషభేణ వా సహితః _- అచలోపరి * పర్వతోపరి = ముదం నంతోషం జూ ధల్సే, స్వచృందసంభారాత్‌ , అభిప.కోత్స వ ర్ధలావ గావా నెః-ముదం ధత్స ఇతి పూర్వే [ళా న్వయః, ఉగ త్వాత్‌ క్రూర త్వాదపి హేళశాసనేళ్వర-క్వ మేవ - నః అస్తాకం _ విరూప విక్సతే అతీణీ యస్య 'సః విరూపాతు; = అసీ భవసీ,

• అత్ర, ఆచలాయాః భూమేః ఉపరీతి వ్యాఖ్యానం సమా

16% బుహీవమకతకమ్‌

ఈశ్వరప క్నే__.శందర్చం మన్య థం న భఛజనీ.మనథవిశారరహిత ఇత్యర్థః. అతీంది,యా షఇంద్రియాగోచశా తను స్వరూపం య'స్య తాదృళః, అవాజానసగోచర ఇత్యర్థః, యతో వాచో నివ ర్హనే అప్రాష్య మునసా సూతి క్ర, లేః, కీం బాసి పంచాననః పరమశివస్య తత్పురు హౌదిపంచవక్రశో ఖిత త్వాత్‌ , విషం శాల కూటాఖ్యం = అఆకంధఠం కంఠ పర్య నం = సచామంగళం౦ చంద్రకళ గంగాదికం _ అదలోపరి శ్రీ శ లాసోపరి = సానుషు ప్రేమను చరతి సంచరతీతి ఆాదృళః, అభ్ళి "పే. కోత్స వై: రుద్రాభిపే శాదిళిః = ముదం సంతోషం ధత్సే. ఉగ, త్వా దవీ ఉగ పదవాచ్య త్వాదపీ,

దున్న పోతును వర మేళ్యరునిగా వర్ణించుచున్నాండు,

ఓట కాసరలేళ్వరా ! నీవే మాపాలిటికి సాయౌత్సర మేశ్వరుం డవుగా నున్నావు, ఎట్ట నంగా ఆపర మేశ్వరుండు కందర్చ జా శామునిని భజింవలేదు, అనలా శామదహానమే చేనీనాండు గాని కామవికారమునకు బద్ధు.డు కాలే దనుట, అక్సు నీవును కం_ దర్చం నభజసీ?!=ఎట్టి గర్వమును బొందవు 1 ఎట్టి గర్యమునై నం బొందుచున్నావు, అనంగా వ్యవసాయములోం. గాని బరువులు మోయుటలోలగాని నాయంతవారు లేరని గర్యవడు చుందు వనుట ఆవర మేళ్య్వరుండు ఆఅతీం ది యతనుః=అ వాజ్ళానసగోచరుండు కాంగా నీవును అతీంద్రియతనుండవే, నీశరీరములో నెక్కువ వీర్య మున్నదని భావము, కించ=మజియు,.ఆయీశ్వరుండు పంచా ననః=సదో్య్థజూ లది పంచముఖుండు కాలా నీవ్రను పంచాననుం డవే. అనంగా విశాలమైన ముఖము గలవాండ వనుట, ఆయన ఆకంఠం = కంళఠమునజకే, వివం వీబకొ = కాలకూటవివమును దాౌగిః సదానముంగళం=నిత్య మంగళదాయకములై న చంద్రకళ,

సవ్యాఖ్యానలొ "త్పర్యమ్‌ 105

గంగానది మొదలెన వానిని శిరమునం డదాల్చీయున్నాండు, అస్లే నీను కంఠము దాశ్య వివం = నీటిని వీబక్‌ = ్రౌగుదువు, మజటియు ఆతితరాం = విశేషముగా, సదామం - గళం=త్రాటిత్‌ ( గూడిన కంఠనునుు ధ త్సేజధరింతువు, ఉ్తక్క_డ మజొకవిధముగాం గూడ జెప్పిళొనవచ్చును, ఎట్టన! సదా మం-= సత్‌ (ఆమం = మంచి ఉలనవీండ్కి తెలకపిండి మొద-లెన దాణ గల, గళం = కంఠమును, ధల్సే = ధరింతువు, అనంగా ఎప్పుడు దాణ తినుచుందు వనుట, ఆయన అచలోపరి = కైలాన వర్వతేమునందు, వ్రీలస్య= ప్రీతితో, సాను చర ః:=చజతీయలయందు విహరించుచు, అభిపేకోత్సవైఃరుద్రాభిపేకాదులతో సంతో పించుచుండంగా నీవ్రును అశ్లే వ్రీతత్‌! అచలోవరి=అ చలా, ఉపరి = నేలమిందు స+అనుచరః = అనుచర మైన దున్నతోనో, ఎద్దుతోనొ కూడుకొని, అభిపేళోత్సవై ః=నీళ్లలో మున్తుటలతో, ముద౦ = సంతోవమును, ధల్సే వ వాందుచున్నావు, ఆయన ఉగు,. డనిపించుకొనంగా(వరాయనామనుతో), నీవును అశు ఉు, డనిపించుకొన్నావు, (మకురుతనము మొదలైన క్రూర వ కృతిత ") ఇన్నిసాధర్య్యము లుండుట చేత నో కాసరేశ్యరా ! విరూపాత స్త్వ మే వానీ నఃఎమాపాలిటికి నీవే వర మేళశ్వరు6 డవుగా సున్నావు, న్లో. పస్థవస,వణాన్నితోఒని వివులైః పాద్వై రుపేతోఒసీ చ

ప్రోత్తుంగం చ బిభర్షి శృంగ మధికం గండోవలేి నాన్వితః;

దుప్ప్రాపో బవుథావనై్వై రసి మహాసత్వప్ర, కర్షి ద్ధ లై.

ర్నూనం కళ్ళ్చన కాసరేం ద్ర చరన్‌ త్వం సర్వతః పర్వతః,౮౧

106 మహీవమళశతకమ్‌ ఆ వన్నిం చ చ జ్‌ జ చాన పరిమాణవి శేచే ణ యుక్తం యి త్స సృవణఅ మూ త్రం లే నాన్వి యాః జూ నిఫులై రృవాద్భిః - పాదై శ్చరై రుపేతోని యుకోని, ప్రోత్తుంగ మత్యున్నతం - అధికం శరీరపృ్యమా ణా ధికం = శృంగం విపాణ౦ _ బభర్షి, ఉపలసదృ కేన గం జేన కపోలే నాన్వితేః యు కః జు మహాసత్వే స్య్యాధిక బల స్య పకన శోత్క_ న్లైణ ఉద్ధతెః కొ, లె! ఎ బహుధావ నై ర్చుహుపలాయ నై -ర్తు స్పా9పః దుః ఖీ నాపీ న్స హీతు మళక్యః అనీ, పే కాసరేంద్ర, త్వం సర్వతః అభితః _ కళ్చన పర్వతః పర్వత స్వరూపీ చరనీ, నూనం, పర్వఠప తే ప్రస్థెశ శ్ళిలావి శేచెః ప్యస్రవతేన పృవాహేన వాన్విత్‌ః ల పాదైః ప,ల్యేంతపర్వ తెః = పాదా; ప,త్యంతపర్వ తా ఇత్య్యమర:ః, శృంగం శిఖర౦ _ శృంగం ప్రభు ల్వే శిఖర ఇతి వీళ్వః, గండోపలేన పాపాణవిశేపేణ - బహుధా ఆ నేకప,శారైః - నమహ సత్వ ప,కమేణ వ్యాఘా)ది బహుమృ గోత్క న్లేణ _ ఉద్ధతె ర్భ్సయం దున్నపోతును పర్వతముతోం బోల్చి చెప్పు చున్నాండుం ఓ కానరేళశ్యరా ! నీవు పర్వత స్వరూపముగా నున్నావు టో (| లి అట జ బి ఆఅ అ సువూ |! ఎట్లునంగా;.._పర్యతీను వస్థవ నస, వణాన్నితమె యుం డంగా నీవును అక్లు యున్నావు, అనంగా పర్వతము వస్థ = చజయల (కొండనె తముల) తోడను, వనవణ = నిలయేటి యూంటలతోడను కూడుకొనియుండలా _ నీవును వ్రస్థ = కుంచెండు, చ నస వణజవమూ త్‌ ముతో, అన్వితః. అనీ=కూడుకొని న ప్ర ఫై సానుఖి రితి వ్యాఖ్యా 'సమి-చీ-నెవ, స్నుః ప్రస్థ స్సాశు (౫

స వ్యాఖ్యాన ౪ "త్సర్యమ్‌ 167 యున్నావు, వర్యతము వివ్ఫులైః పాద్రైః ఉపేతః = విస్తారములైన వ తర్థంతపర్వతము౬ తో 6 (చుట్టునుండెడి తివృలతోం గూడి యుండలా నీన్సను అస్సే వీప్టుళలైః పవాధైః = పొడుగు పొటి కాళ్ళతో, ఉపేతోసీంకూడుకొనియున్నావు, పర్వతను ఎతలెెన గొప్పశిఖవములు గలదిగా నుండ నీవును అళ్లు అధికం ప్రోత్తుం గం=చాలపాడవైన్య ₹ ఫంగం=కొమును (కొమ్థులను), బిఛర్షి= ధరించియున్నావు, పర్వతము గండోపలే నాన్వితేః = పెద్ద పెద్ద గుండ్లతోం గూడియుండంగా నీవును గండ+ఉపలేనఎరాతితో సమాన మెన గండస్థలముతో (బెక్కీళ్లతో) అన్వితః=జకూడుకొని యున్నావు, ప్వతము, బహా.ధా=అ నేకవిధములై న మవోసత్వ పకగోదగతి ః వనైః - మవహోసత్వ= పెద్దఫులులు మొదలుగా గల ఒం ధిాా ౪% థి శూర జంతువులయొక్క_, ప్రకర్ష=అతిళ యము చే, ఉద్ధ లై :=భయం కరములెన్మ వనె [= అరణ్యముల చేత, దుష్పో/పఃజవొ ర ళక్యము

రా రా

గానిదై యుండంగా నీవును అశ్లే మవహోసత్న = గొవృబలము యొక్క, వ్రశర్ష = అతిశయము చేత, ఉస: వ శూరములైన, బవా - ధావనైః = అనేక వ్రకారములైన పరుగులవేత్త దు స్పూ9పః + ఆసీ=చిక్కకుండంబోవుదువు, "కావున నో కాసరేళ్యర |! నీవు ఒకానొక పర్వతస్వరూపమును ధరించి అంతటం దిరుగు శ్లో, భీవ స్త్వం హి దృశానలోఒసి చ నృగ

స్తం హొ స్వరోమాఒవ్యనీ

ఫాోత స్తం భరతః పృథు శృ తరసా నూనం మరుత్లోఒధికః,

&6ఏ మహివమళతీకమ్‌ ఇత్ధం పుణ్భపు రాణభూవతిమయే త్వయ్యద్భులే జాగ్రతి శ్రీమ౯ నై రిభరాజ రాజహతకా౯ నాలోశకయావమః ఖలాక్‌, ౮౨ భష ఇతి:..త్వం భష్యః భయంకర: _ దృళా చతుషా అన లోసీ అగ్నివర్లోని, త్వం నృగ 8 న్యాక్‌ గచ్చతీతి నృగః జా కర్ష కా ద్యనుసా రేణ గచ్చ సీత్యర్థః పాస్వాని రోమాణి యస్య 'స ఇఆ'దృళః, థ్రాతీః త్వంఎభ రతః భారాత్‌ - పృథు ర హాక్‌, తరసా వేగేన-మరు త్రః వాయో;$.అధికః$ _ నూనం, ఇల్లేం ఏవం ప,శారేణ ఫు ₹్యాః ధ రాత్థానః యే పురాణ ప్రీ దాః భూపతయో రాజానః -_ ర్‌నయే తత్స్యరూ పే = త్వయి-జాగ్కతి జూగరూ కీ సతింయహాసెరిభ రాజ-రాజహాతశా౯ రాజూ ధమాక _- ఖలాకజ్‌ దుష్రైళ్‌. = నాలోశయామః న పళ్యామః।ః అక, ఖహ్మాదిపై రవయవళ శ్య్యా నముహిష, ప్రతిపాద నేపి ఫీష్య పద చాచ్య త్వేన ఫీహ్మెటే రవర్గ సృస్య వర్ణ్యమహిష. భేద పృతీ తే ర్న నేపోన్టాపిత రూప ళాలంశకారవిరోధః, న చాత్ర, ధ్వని రితి భ్రమి ర్‌వ్యర, అభిధాయా। ప్రకృత కవిషయ త్వాభావా దితి దిక్‌, దున్నపోతును పూర్వకాలపు మహోరాజులతో. బోల్చి చెప్వ్పుచున్నాండు;

ఓ నై రిభసార్వభౌమా ! నీవు సామెత్తు పురాణప్రసిద్ధు లె న మహారాజులవలె నున్నావుసువూ! ఎట్లనగా: పూర్వము ఫీష్థుండను మహారా జుండెను, ప్రప్పుడు నీవే భష్ఫుండుగా నున్నావు, అనంగా భయంకరుండవుగా నున్నా వనుట, ఫూ ము నలవమహా'రా జుండెను, అప్పుడు నీవే దృకొనలోనీ య దృ" నల॥14అనీ అనియు, దృకొ+అనలః+అనీ అనియు పద చ్చేదము?,

సవ్యాఖా్య న తార్చర్యమ్‌ 169 నలః అన్నప్పుడు నలవమపహోరా జని అర్ధదో్యోతీనము, అనలః అన్న పుడు దృకొ=కంటితో, అనలః,అసీ = అగ్నివర్శముగల్లియున్నా వని యర్థము, అనంగా నివ్వ్రుకణుకులవంటి కన్నులు కలవాడ వనుట, వూర్వను నృగమవోశా జుండెను, ఇప్పుడు నీవే నృగః= నృగుండవు, అనలా నృ=మనుష్యుల పెంట, గః=పోవు చుందున్పు, అనలగ౫ా సెద్య గాం డ్‌ వెంబడి పోశ్త్రచుందు వనుట పూ"స్వము హ్రస్వగోము( డను మహోరా జుండెను. ఇవ్వుడు నీవే హస్వ రోముండవు, అనంగా నీ కరీరమునిండ (హ్రస్వ = ) పొట్టివాట్టి వెండ్రుకలు కలవాండ వనుట, ఫూర్వము భరతః = భరతుండు, వృథు శ్చ=వృథుచ క్రవ ర్తి మరు_త్తః=మరు త్తరాట్టు అనుముహో రాజు లుండిరి, ఇప్పుడు నీవే వారుగా నున్నావు, ఎట్లనగా భరతః పృథు శృ, తరసా నూనం మరుతోధిక॥.భరతః=భారమును బట్ట, పృథుః=గో వృవాండవు, అనంగా చాల బరువుగా నుందు వనుట, తరసా = వేగముతో, మరుత్తః = వాయువుకంకెన్ను అధికః = అధికుండవుగా నున్నావు. అనలా వాయు వేగమును మించిన వేగముతో నడుతు వనుట., ఇంతవణకు సల మే గనుక మహారాజశ్రీ, నైరిభసార్యభౌమ! నీ వాధ రాత్ము లైన పురాణ భూవతుల స్వరూపనముతో జూగరూకుండ వై యుండలా మేను ఖలాక౯ రాజవాతకాకా నాలోకళయావమః = దుర్తార్లు లైన "ఠా హతకులను(పొపిష్టులెన రాజులను)క న్నె త్తి చూడము, నల భీపె దులు వ₹ే$వ్రల్యేక వ్యక్తులు గా నున్నారు, నీ వన్న న్‌ యందతీ స్యరూపములతో నమరియున్నావు గనుక వారంద ధర్మ ములు నీయొక్క_నియం దే యిమిడి యున్న వని భావము,

1/0 మహీవమళతకమ్‌ శ్లో, కర్ణం నిర్ణుదసి త్రిగర్హవతితో ధూనొషి. తజ్జీవనం జే శో... త... స ద్రోణం సంతత ముచ్చర స్యవీ గృహా నిత్యం సుభ చాన్విలేః, హస్తం సైంధవ మిాక్య 5ణ విపాతం సానుర్ధ్య వమానేదివాళా ధీర శ్రీమహిపాధిరాజ భువనే మన్యే త్వమే వాస్టునః, ౮3 కర మితి;_కర ౦ శోత,6 _ నిరుదనీ తదతపంశాదికం త&ీపసీ లా రా ల గా ౧ త్యర్తః, తిగరపతిత; అనేక గ ర పతితః _ తజీవనం కర పవిషజలం౦. థై ట్‌ ఆక జాలి జ్ర గాఒ/ అట ధూనోషి అధః; పాతయనీ, దో,ణం (దో ఇప్రృమౌణం = 'సతీత మవి చ్చిన్నం య థాత థా_ఉఊచ్చరని మూత్ర యని, అపి చగృ హే - నిత్యం సుభ జేణ వృషభ శ్రే, ప్రే.న జ్‌ అన్వితో యూుళ్షః _ ఉక భో, బలీవర్ష ఇత్యమరః, “సెంధవ నుళ్యం జు వాన్తుం మొరయితు౦-.ఈళ్వ రేణ ప్రపంచ స పా = విహితం రచితం _. సామర్యం శ కిము త్శ౦ - ఆసేదివా న్చా9 పఫ్రవాక్‌ - ధీర భయహీన - శ్రీమహిపాధిరాజ - భువనే త్వమే ఇార్జున ఇతి ను న్యే, అద్జనష కరం ప్రనీద్ధం నూ ర్యాత్మ జం - తిగరే త్రిగర్వ దేశే _ పలి వరమౌానః, తల్హవనం కర్ణవాణాక. న దో,ణం (త్‌ ర్య ం = సతతం సర్వదా బా ఉ-చచ్చరని (దో, ణాచాన్యేణ యోద్ధవ్య తి పతిజానీ లే ఇత్యేర్థ 1, గ్సహే సుభ దృ్యయా నిజకళ లే,ణ-నె ౦ంధవం య ద్యథ ౦ న హానుం జు ఈళ్వనేణ (శ, సాంబసదాశి వేన = విహితం కూూమర ష్టం అ 'సళ సాదికమ్‌, థి ్న దున్నపోతు నర్జునునితో. బోల్చి చెప్పుచున్నాండు. ఓమహిహోధిరాజ! నీవు సావాత్తు అస్టనునివ లె ఎన్నొవు సుమా! ఎట్ల నంగా: అర్జునుండు కర్లునిం జం వెను, జవ్ఫును అక్షే కర్షం-నిక్తుదసి-కర్ల ౦=ెవిని, నిర్లదసీ=క దలాడింతువు, ఎతండు త్రిగత్త పతితః = త్రీగక దేళాధిశ్యరుల పై. బడి,

సవ్యాఖ్యాన తాత్పర ఫ్రమ్‌ కీ/1ే

తజ్టివనం= వారి ప్రాణములను దీనెను, అనలా భారతీయుద్ధములో వారిని జంపెను, అశు నీవ్రకు త్రిగ_రృవతితః= త్రి = మూండు (అనంగా అనేకము లని యస్ధము) గ ర్హ=గుంటలయందు, పతితః= పడినవాండ వై, తజ్జీవనం = అగుంటలలోని నీళ్ళను, ధూనోపి, = అల్ల కల్లోలము చేయుదువు, అర్జున.ండు సంతతేము దోగా చార్మ్యుని (గురుభక్ష్తితో ) స్తరించుచుండంగా నీవును ఇళ్లు ద్రోణం సంతత ముచ్చనీ - సంతతం = ఎల్లప్పుడును దోగం = తూమెడు, ఉచ్చరసి న మూత్రము వోయుదువు, అర్హునుండు ఇంటిలో తనభార వ్టయగు సుభ దృతోం గవాడీ యుండ(గా నీవ్రను లశ్లే గృహే నిత్యేం సుభద్రాన్వితః=ఇంటిలో నిత్యము, సుభ =ఎమంచియెద్దుతో, అన్నితః=కూడియుందువు. ఆయస్టునుండు సైంధవం=జయ ద్రభుని; హంతుం=చంపుటకు్కు, ఈశ్య "రేణ=శివునిచేర విహితం=తగిన, సామర్ట్యం=సామ్య్యుమును, ఆనేదివా౯్‌ = పొందినవాండు కాంగా నీవును అక్షే నైంధవం = గుజ్ఞమును, హంతుం = చంవుటకు, ఈశ్య రేణ = జగదీశ్వరుండై న సృష్టిక కృచేత, విహితం = వర్పరువంబడిన, సామర్థ్యం = సామర్థ్య మును ఆసదివాకఐపొందియున్నావు, కనుక ధి*=నిగ ఖ్రయుండ వైన ఓమహిహపాధిరాజ! భువనే = ప్రపంచములో, త్వమేః వార్టునః=నీవే యర్లునుండ వని, నున్యే=ంతలంచుచున్నాను, వో, వేగా దర్హున మేవ థావనీ దృఢం త్వం కాలప్ఫష్టం వహాళ

ఫీమం ముంచనీ కించ భూరినినదం ధ ల్సేఒంగలత్షీం స్థిరము

వాహిన్యాం వ్రసభం ప్రవిశ్య కురుపే మోభం ప్రతాపాన్నిళ

స్తఫ్థా తృర్థ ఇవాంగ నైరిభవలే కామా నవ స్యర్థినామ్‌,

శే/2ై మహీవమశతకమి "వేగా దితి:.__ వేగా దర్హున మేవ తృణ మేవ = ఛావనసీ, యవసం తృణ మర్దున ఇత్యమర:, దృథం-కాలయు క్షం ధర రాజయా క్రం-పృష్టం పృష్ట ఫాగం_వహక -త్వం భీమం భయంకరం _ భూరి అధికం - నివదం బ్‌ ముంచనీ కరోష్టి, స్ట్‌గౌం దృథాం లు అంగలక్షీం అవయవళో భాం ధల్కే, వాహీ 'న్యాం నద్యాం జా ప్యృసభం బలా త్కా లేణ ఎ ప్రవిశ్య ఆం ప్రకృష తౌ పేన నూర్యకిర ణదాహ్‌ా నాన్వితీః లు సంతోధం శాలున్యుం_ కరు షే, తస్తా త్క్టారణాత్‌ _ కూ అంగ -సెరిధప లే = అర్ధినా మర్థ్గ వతాం కర్ష శాణాం = కశకామొకా _ అవనీ రశుసి, కర ప శ్నే,__అరున మేవ పార మేవ, దృఢం కాలప్పష్లం తత్సంజ్తీ కఠ మ జ థ థి షా శరాసనం _ శాఅప్ఫప్ట్రం ఈ రాసనమిత్యమరః, కించ భూరినినదం బహూ ద్దోషయంతం న ీనుం ఫీమ సేనం ముంచతి., 6 మ నాద్భ త్యార్దుననిక ట "మేవ యాతీక్యర్థః, ఆంగల శ్రీం అంగ బేశా ధిపత్యం, వాసా న్యాం సీనాయాం _ పృతాపేన లేజోవి శేపే ణాన్వితః, దున్నపోతును కర్షునిత్‌ *. బోల్చి చెవ్చుచున్నాండు, ఓసై రిభ సార్వభౌమా! నీ వాకర్టువివలె నున్నావుసుమూ! ఎట నంగా;,.-కర్షుడు వేగాత్‌ అధదనమేవ ధావతి = ఉరవడితో ౧౧ లం జీ అర్జునునిమోందికే పరువిడంగా నీవ్రను అక్ష, అతి వేగముతో త ౬౧ లొ అరల. టిలో న అర్జున మేవ థావసి=పచ్చిగ డ్రినిగూర్చి యేపరు వెత్తుదువు, కర్షుండు వృఢంజదృఢథ మెన, క"లవృష్టం=ధనుస్నును, వహాక్‌=వహాంచిన్న వాండె, భూరి నినదం = అధికముగా _నింహగగనము వేయు, ఎమంజ=ఖీమనేనున్సి (ముంచతి) వదలి వెట్టుచున్నాండు, అనంగా అర్జునునితో నే స్పర్ధ గనుక భీమునిని వదలి యర్హునునిమింది శే పోవుచున్నా. డనుట, అ స్తే నీవును దృథం=దిట్ట మైన, "కాల వృష్టం-కాల = యమనుధర్మరా జధిష్టించి యున్న, పృష్టం=వీఫును

సవ్యాఖా స్థన లౌల్క ఎరర్టమ్‌ 1/3 నహాళ౯ = వహీంచుచున్నవాండవై, భీరుం=భ్‌ యంకర్యమెన, భూరి నినదం = గొప్పధ్వనిని, ముంచసి=వదలి పెట్టుచున్నావు. అనంగా "'వెద్దగా అజిచుచుందు వనుట, ఆ కర్ధ్యండు స్థీరాం=సుస్టి మైనఅంగ లకీ అంగ దేళషు రాజ్యలబ్షీని ధరించి యుండగా నీవ్రను సుస్థిర యమున అంగలశ్షీం-అంగ=అవయ వములయొక్క_, లల్షీం=శో భను, ధ ల్నేంధరించుచున్నావు, కర్గుండు వాహినాసం= నేనలో, వ్రసభం ప, విళ్య=బలా త్కారముగాం బ వేశించి, వతాపాన్వితః=పరా ట్ల కో శో క్రమముతోం గూడుకొన్నవాందై సంయోభముచేయంగా నీవ్రను అస్లు వ్‌ - తాపాన్వితః - ప=అధికమైన్య తాప = ఎండవేండిమి వలన( గలిగిన లావముతో, అన్వితః=కూడుకొన్న వాండవై, వపసభం =ఐబలాత్కారముగా అనగా యుకాయు క్రవిచారము న అలి జాని లేకుండ, వాహినా్యాం = నదిలో, ప్రవిశ్య = ప్రవేశించి, మోభం కురుచే.=ఆనదిని కలంచివై చుచున్నావు, కావున అంగ! వై రిభ వలే! = ఓ కాసెరేశ్యరా |! నీవు, ర్త త్త = కర్లుండువ లె, అర్భినాం కామాన్‌ అవనీ = అర్టించినవారియొక్క_ కోరికలను పాలించు చున్నావు, అనంగా కర్టుండు త న్నర్ధించినవారి కోర్కెలను ద్చీ యున్నాండు. అక్లునీవ్రను వ్యనసాయపుఫలమను గోరి ని న్నసం చిన కర్త కులకోరికలను సీవు తీర్చుచున్నా వనుట, కనుక నిన్ని ధర్త్మములతో సామ్య మున్నది గాంబట్టి నీవు కళ్ణనివలె నున్నాష్ట సువూ!

న లి ఇ టో జ న్‌,లోశే త్యం ప్‌ సధర్శ"రా దప మవో౯ ఖఫీమో స్యపార్థోని న

దోణీభూతముఖోఒని కాసరపలే కిం చాని నాసత్యభూః, నా | నాల హ్‌ ౭ ఉద్దో మణ చ కర్ణ కల్య మయ నస భూరిశవో ఖమ్మల ౦ శో వ) త్వత్సందర్శనతో ఒద్య భారతక థా వప్రలేస్థత మాలోక్యతే

్రేగగ్మ మహిీవశళతకమ్‌ లో ళ ఇతీ;...లో కే.త్వం న్‌ సధర్త రాట్‌ ధర్మశాకేన య మేన ఉహితోసీ, మహాక్‌ భిహ్మోని ఫీషణోనీ, అపగతో ల్లో ధనధా న్యాది ర్య సా త్స అపార ; ఆాదృళో న, కింతు అర 'సపొత ఇత్యర ౩, దోశణీ లాలీ (థి ర్గా క ఈ భూత ముఖ; దో,ణ మితి ధనధాన్యమానపాత్ర, విశేప5, తత్సదృళ ముఖ ఇత్యర్థః, కించ హీ కాసరపతలే _ అసత్య స్య అన్ఫతే'స్య భూ; భూమి స్ట్సానం నానీ, ఉద్ధోషేణ కబాధిక్యేన _ కర్ణశాల్యం తే పీడాం - అయసే ప్రాప్నోషి.. కరోషీత్యర్థ భూరిళవసాం బహుక్రు, తానాం-మవా తాం నివృతానా మితి యావత్‌, ఫీేమ్యతాం భయంకర తాం అయస ఇతి శేష, తసా దితి శేవః;, తసా త్కారణాత్‌ త్వత్సంద అవాజ్జీ ల ఎాలజ్జీ జ ర్థనత। భారతకథా _ అద్య - ప్రత్యక - మాలోక్యలే దృళ్య తే. భారతకథాప మే,.సధర రాట్‌ యుధిష్టిర సహితః _ భీమ; ఫీమ సేనః _ అస్యాం కథాయాం వర్తతే ఇతి శేషః, న విద్య లే పార్గో యస్యాం సా అపార్థా తాద్భళీ న, కింతు పార్థ'సహి రీ చేత్యేర్శః* దో,ణీభూతం (దో, కౌత్మ కం ముఖం సేనాముఖం యస్యా స్యా తాద్భశీ, దో అ'స్య సేనాపతిత్వాత్‌ , నాసత్యాఫ్యాం మళ్విభ్య్యాం భవతీతి తాదృళః నవల సవా దేవ కృ_అసా్య్యాం కథాయాం వగేతే ఇతి జేప;, కర్ణ ళల్యం కర్ణ సహిత 9 ళల్యం య భూరి శవాః ప్రనీద్దః య భిమ్మః గాలి "గేం: భూరి శ్యవో భీమ్మళ వాత్‌. అర్శ అద్యజం తా లత్త్‌స్య భావ ఇత్య నై తల్పంత్యయ:, భూరి ళవో భీమ్యయు క్రతాం ఆయ తే ఇతి ఫలి తారః, దున్నపోతును భారతముతో. బోల్చుచున్నాండు, ఓకాసరపతీ! నిన్నుం జూచినచో భారతకథ జ్ఞ పికి వచ్చుచున్నది, ఎట్లనంగా:.భారతక థలో ధర్మరాజు, ఖఫీముండు, అడ్జునుండు, నకుల సహ దేన్చలుు భీష్టుండు, దో శాచార్యులు, కర్ణుండు, ళల్యుండు, భూరి జీ వసుండు వీరందలు వత్తురు, అష్లే

స'ాఖ్యాన తాత్సర్యమ్‌ ర్‌ నీయెడం గూడ ఈభారత కథ వర్షించుచున్నది. ఎట్లనంగా భారతకథలో మహో భీవుః = మహోవీరుంై న భీమనేనుండు, సధక్యరాట్‌. = ధర్మ రాజుతో. గూడియున్నాండు, నీవో సథర్మ రాట్‌=జయమధర్త రాజుతో. గూడియున్నా వు, యమధర్త రాజునకు వాహనముగా నున్నా వనుట, మహో! = బలీష్టుండవు, భీమః = ఛయంకరుండవు, భారత కథ అపార్థము కాదు, పార్టు డనంగా అజ్జనుండు, పార్థండు లేనిది అపాస్థము, అట్టిది కాదు, అనంగా పార్ధుండు కలదయే యనుట, ఇశ నీవో అపార్ధః-న+-అసీ =, అవ= పోయిన, అర్థఃజధన థాన్యాదిపదార్థము కలవాడవు, న ఆసీ = కొన. అనలా ధనధాన్నాది పదార్థములతో. దుల దూ/గు చుందువు, భారతకథ ద్రోణీభూతముఖమై యున్నది, అనలా దో, బీభూత= ద్రోణాచార్యుడు నేనాధివతిగాం గల, ముఖం = నేనాముఖము కలదిగా నున్నది, అనంగా దో ణాచార్యుండు నేనానాయకుండుగా నున్నట్లు భారతకథలో నున్నదని భావము. నీవో దోణీభూతముఖోసీ - చచోణీభూత = కొలపాత్రయైన నూనికవంటి ముఖము గలిగియున్నా వు. ఖభారతకథలో, నాసత్య భూః.___(నాసత్య) అశ్విదేవతల కుమారులైన నకులసవాదే్చ లున్నారు, నీవును న + అసత్యభూః = అసత్య్యమునకు స్థానము కాశం అనంగా నీ వబద్ధమాడు వాండవు శావనుట. భారత కథలో రగ కల్య్థం=క ర్లుండు, కల్యుండు వత్తురు, అశ్షే నీవును ఉద్దోపేణ = 'పెద్దయజపుతో, కర్షశల్యం = చెవిలోని యెను.కను, అయసనె = పొందుచున్నావు. అనంగా వెవి పోటు పుట్టునట్ల "పెద్దగా అజుతు వని భావము, భారతకథలో భూరిశ్తవో భీహ

176 మహీమళత॥మ్‌ త్యము కలదు, అనగా భూరి శ్రవుండు, భీష్ముడు వత్తురు, అశు నీవును భూరి శృవోభీవృతాం - భూరి శృవ_స్త్వమును= వద్ద చెవులు గలిగియుండుటను, ఛీష్వతాం = భీప్యత్వమును అనలా భయం కరత్వమును, అయనే=పొందుచున్నావు, కావున నోశాసరపతీ | త్వత్సందర్శనతో 2-ద్య భారతకథా వ్రత్యత మాలోక్యతే = నిన్ను. జూడంగానే యిప్పుడు భారతకథ వ్రత్యషమముగ గోచ వో, జార మాకర తి సంగతా ర నువారీం (శి తయ ఆతి ముధ్య క రాశాం చరక 8వ ధన్వాకర్త ఇవి శ్రుత వకటయః్‌ దోవం స్వశైః కర్మభిః, ఆలో క్యాపీ న భీతి మంచనీ వరాకొ ప్రాప్తోచ్చ/యో విగ హే లా? / వీరాశ్రైసర "కాసెరేశర్టగ నను ద్రోొ స్థ గమేవాసీ నః, ౮౬ జ్యూమితి: __ సంగ తా ప్రాహ ఆ రిః క్స్‌ ా యస్మి క్‌ కర్యణీ త ద్యథా భవతి తథా.ఆ ర్రిః పీడా ధనుషో్కో_ట్యో రిత్యుభయత్రా ప్యమరః, మవాతీం విసృళ"'0 యు జ్య్యా౦ భూమిం_ఆసమం తా త్క్‌ర్షస్‌, శరాణాం జలానా౦ మ భ్యే = చరణా భతయకా_ళరం నీర మితి విళ్వుః, థన్వనః మరుభూ మేః _ ఆకర ణే కృషికర ణీ క్‌ వికు,త: ప,నీద్ధః - స్వకైః స్వీయెః వా కర్మభిః అకల్య్యాణ భక ణాదిఖి; . దోషం జా డ్యాదిరూపం పృకటయక విశదయకా -_ విగ హా దేహే _ ప్రాప్తః ఊచ్చ్వంయః వది ః యస్య స తాద్భృళః ల త్వం _ పరానుతమాక౯కా గజాదీ-నాలో ణి బాట

సవా్యాఖా్యానతత్సర్యమి [177 శా్యపీ దృహ్వాపీ ణః ఫీరిం భయం ౨ నాంచనీ న ప్రాప్నో షి, వీరాణాం ఘూరాణా మోే,సర హే శాసేళ్ళర నో౭ఒసాకం దగోణాచార్య

/ ౧ ఆలాల్లీ ల క స్వ్యమేవాని, న న్వి త్యాక్చ ల్యే, దోణాచార్యప మే. సంగ తా ద్ర మిళితధనుపహో్కో_ టి యథా త థా.

జ్యా9 మౌర్వీం లః మౌర్వీ జ్యా శింబినీ గుణ ఇత్యమర;, ఆకర్షతి నమ యతి, శరఠరాణాం బపాణానాం మధ్యే = చరక సంచరక-ధన్వాకర్ష గే ధనురాకర్ష గే-వి శ్రుతః, న్‌ కర్మలే? దోషం కళ తు,వాన నాది రూపం పరాఠ్‌ శత్రూజ విగ్ర, హా యుద్ధే - ప్రాప్తోచ్చ్రయః ప్రావ్తోత్కర్త 8:

దున్న పోతును దోణావార్యునిగా వర్ణించుచున్నాండు,

ఓకాసెంరేళ్యరా ! నీవే మాపాలీటికీ ద్రోణాచార్యు. డవుగా. గనయబడుచున్నావు సుమా! ఎట్లనంగా:...దోణా చారుర్థండు సంగత. ఆ ర్హివింటికొనలతోం గూడుకొన్న ట్రుగా, మవాతీిం జ్యాం = దృఢమైన అల్లెతాటిని లాగును, అనంగా వి -బ్లెక్కువెట్టును. అశ్లే నీవును సంగతా ర్రి=శేశము కలుగునట్టుగా, మహతీం=నిస్తార మైన జ్యాం=భూమిసి కర్షసి=దున్ను చున్నావు, ఆయన ళరాణాం = బెణములయొక్క, మభ్య్వే = మధ్యమున, చరక్‌=సంచరింవలా నీవును ఆహ్లు కశరాణాం మభ్య్యే=నీళ్ల నడుమ, చరక్‌=తిరుగుదువు, (నెమరు పయుచుందు వని మొనం బెప్పీిళొన వచ్చును.) ఆయన థ న్వాకర్త ణవి శ్రుతః - ధన్న=ధనుస్సుయొక్క_, ఆకర ణ=ఆకరించుట (లాగుట) యందు, విశుతః=సువనీదుండు

య యె యో కత? కాంగా నీవును అశ్లే ధన్వాకర్ష ణవిశ్టుతః. ధన్వ = మరుభూమిని, ఆకర్షణ = అంతటను దున్నుటయందు, వి శుతః=సు వనీదుండవు, యె టు! థి

ఆయన స్వనైః కర్మభిః దోవం వకటయళక్‌ = తా నాచరించిన పనుల చే క్రు, వాననాదిరూవ దోషమును బకటించినవాండు

మహిష... 12

1/8 మహీనశత॥క మ్‌ కాంగా. నీళ్టను అశ్లే స్వశైః కర భః ౨ అ మేధ్యభతణాది శారర్థములతో నీవేనీన దోషమును వెల్లడించుచున్నా వు, ఆయన శీ జ విగ యౌ = యుద్ధనునందో, వొప్త న ఉచ్చ/యః ను ఉత్క-ర్షను వాందినవాండు కాంగా నీవును అశ్లు వి గ్‌ కే- = ళరీరమునందు, ప్రాప్క +ఉచ్చయః=కండఫుష్టి గలిగియున్నా వు, ఆయన పరాక౯ఐ క త్రువులన్కు ఆలోక్యాపిఎమాచియును భయపడకుండంగా నీవు గూడ అసఫ్లే వరాళి = నీకంళె బలిషము లైన గజూదులను, ఆలో 'కార్టపీ=చరాచియును, భీతిం నాంచనీ=ఛయపడకున్నా వు, ఆయన వలెనే నీవ్రను వీరాశ్రేసరుండవై యున్నావు, కనుక నోశాస "లేళ్యర! యిన్ని ౦టితో సరిపోలీయున్నా వు కాబట్ట దోణ స్ప గమే వానీ నః=మాకు నీవే దోణాచార్యుండనవుగా నున్నావు, | న న్లో, సీతాయాం ప్రసీతో దృఢం కృతయుగ దర్చోజ్జృుంభిత హే హయాధివవాతి నాంతిం వవా స్యాహవే, లో వఖ్యాలో 'ఒస్యనరణ్య వీవ విమయేఒ న్థాయావీ స హి రావణః ఫున 9వా పాప్తోఒనీ కిం మదు హే? ౮౪౭ టు లి ౧ సీతాయా మిచి:_..సీ తాయాం లాంగలపద్దతౌ _ దృఢం ప్రనితః దృఢం బద్ధః జూ కృతః రచిత యః యుగ స్య గళ బద దారువి కేష'స్య వ్యాపార; కృ హ్యెదిరూపః తని ౯ = ఘోర; క్రూరళి (కృమః శకి ర్యస్య స తొదృళః - రథ సీరాంగయో ర్యుగ ఇత్కి కృమ ళ్ళకా పరి

సవ్యాఖా్యానతాత్పర్యమ్‌ 1/0 పొట్టొ మితి చ విళ్వః, క్స్‌ దర్చోజ్యృంభిత దశ్ప్చేణ బలే కోజ్ళృంభిత గర్విస్హు - ఆహా జే యుద్ధే _ హయాధిప స్య్యాశ్వ శ్రేష్ట స్య _ వాత్యావాన "నన. యా శాంతిః శ్రమ _- స్తాం నహానీ బిభర్తి, అవర జ్యే ఆరణ్య రహీ లే _. విమయీ బేశే - విషయ స్స్య్యా దింద్రియాన్ధ జీశే జనపబేపీ వేతి విశ్వః, పృఖ్యాతః ప్రనీద్ధః జు అఆరణ్యకమహి హెణాం కృ ప్యాద్యుప యో-గాభావేన న ప్రనీద్ధి ర సీతి ఛావః, జవా ద్వే-గాత్‌. ఎ ఉత్కృష్షః సమి-చినకృషి కర్మణా కృష్టః ధ'న్వా మరుభూమి ర్య స్య 'స ఆతాదృళః, మాయావీ మాయావాక్‌-స పనీదః రావణః - ఫునరవీ - మద హా

ధి ౧ మద్భవ నే లు ప్రాప్తోని? క్రిం విత ర్క, రావణప చేసీ తాయాం వ చేహ్యాం యు దృఢఠ వనీతః అత్య న

మౌసక్తః ఎ కృతయు గ యు7గాంత శే _- వ్యాపానేణ ఘోర; కృనుః పరి పాటీ యస్య స తాదృళః, కృతయు గే హీ రావణః శిరఃక ర్రనాది ఘోర త పళ్చర్యా9 కృత్వా శ్రీపర మేళ్వ రాత్‌. కిలో శ్వాధిపత్యం నంపాద యామౌా సేతి శ్రీమద్రామాయణాది ప, నీద్ది రనుసంభేయా. దశ్పేణ బలేన ఉఊజ్బృంభితో యః టహిహయాధిప?ః కార్తవీర్యార్డునః "లేన _ హ తో పాూన"నేన .- శ్రాంతిం శ్రమం = వహాసీ - శార్తవీ ర్యార్దనో యార్దే రావణం నిరి త్యే శారా-గానే నిరుద్ధ వా నితి పౌఠాణికీ కధా, అనరణ్య స్యేష్వూ పవంళ్య స్య రాజ్ఞో విషయీ గోచసే - పృఖ్యాతీః ప్రనీద్ధః యు ఠం నిర్హితీ వా నిక్యర్థ 86 ఉత్కాష్టథ న్వా ఆకృష్టథ న్వా,

దున్నపోతును రావణాసురునిత్‌ (౬ బోల్చి వర్ణించు

దున్న పోతా! సీ వారావణాసురుండవుగా మాయింంటిక్‌ వచ్చియున్నా వా ీమి? ఆరావణాసురుని ధర్మము లన్నియు నీయం దగవపడుచున్నవి. ఎట్లనంగా;---ఆరావణాసురుండు వ్‌

120 దుహినవళశతకమ్‌ యాం దృఢం వ్రనీతః=నీతాదేవియం. చెక్కువ యాసక్తు. దై యుంటెను, ఈధక్యము నీయందును న_ర్హించుచున్నది, ఎటనంగా నీతాయాంజనాంగటిచాలునందు అనంగా దుక్కి. దున్నుటయందు, దృఢం వనీతః = గట్టిగా నిలిచియుందువు, రావణాసురుండు కృతయుగవా ఫపారఘోర క్రను?క ఫతే యుగ =కృుశయుగ మునందు, వా్యాపార=అవ్వుడు చేసిన పనులయొక్కఘాోర క్ర, మః=ఫఘోర మెన పరిపొటి కలవాండు, అనంగా కృతయుగములో రావణాసురుడు తలలు నజికిి ఘోరమైన తపళ్చర్య చేనీ యీళ్యరుని మెవ్పించి, ఆయననలనం ప్రై "కా వృధిపత స్టమును సంపాదించియున్నా డు, అత. డట్టివాండు కాలా నీవ్రును అట్టివాండవు గానే కనంబడు చున్నావు, ఎటన (గా కృత= చేయయంుడిన, యుగ =కెండివమూను మమొక్క, వా్థపార=వ్యాపారమునందు, ఫఘోర కమః=ఘాోర మైన క క్రి సామర్ధ్య్యములు కలవాండవుగా నున్నావు, అనంగా కాండి మెడమోంద వేనీషొని యెంలేన జ్జ మపడి దున్నుచుందు వనుట, అతండు ఆహ పె=యుద్ధమునందు, దర్చోజ్ఞ ఎంభిత వ్రూంవ్లూ యాధిపహతి శాంతిం - దర్చ = బలగర్యముచె, ఉజ్బ్బంభితే = విజృంభించిన హేహయాధివ = హేవాయబదేళాధీళశు. డైన క్షా రృవీర్యార్టునునియొక్క, హతి = బెబ్బచేత అనలా అతండు బంధించి తీనిఫొనిపోయి చెజసాలలో. 'బెట్టుటచేత, శాంతిం ణి శ్రమను పొందియున్నాండు, ఈ ధర్మము నీయందును వర్తించు చున్నది, ఎట్టనంగా పేాదర్పోజ్జ ్రంభిత=బలగ రము చే, జెలలేం గిన యోమహిపాధిళాజూ ! అహా వె=ంపోట్టాటయందు, వాయాధి పవాతిగ్రాంతిం - హయ+[అధిప - వాతి = అళ్వ లే స్టమును పడ గొట్టుటయందలి; స్రాంతిం= జీ మన్తు వహ'సి=ఎవహించుచున్నావు,

సవ్యాఖ్యాన తౌత్పర్యమ్‌ 131 ఆతయు అనవ'ణ్యే వివయీ ఏవం9 మ్యోకునంకస్థుండై న అనరణు[ు6 డమ రాజుయొక్క దే మునం దే, వ ఖ్యాలేః జ వఖ్యాలీం జఊెనవాండు అనంగా ఆరాజును జయించి ఆ దేశ మున. బ్రనీద్ధి వడ సీనవాం డనుట, అత. డట్టివాండు కాంగా నీన్చను అన్తు అన ర ణ్యే=అరణ్యములు లేని వివయే ౬ చేశమునందు, వ్రఖ్యాత ప్‌ వాసీ=ప్రనీద్ధుండవు గా నున్నావు, అనంగా అడవిదున్న లు క్యూ దుల కువయోగవడకున్నవి గనుక వాని కంత పసిద్ది లే దని

వా ఒం ఇ భావము, అతండు జవాత్‌ = వేగమువలన, ఉత్క్చృష్టధన్యా=ఆకర్సిం పంబడిన ధనుస్సు గలవాండు కాంగా నీవును అట్లు జవాత్‌ = వేగమువలన, ఉత్కృష్ట = చక్కంగా దున్న బడిన, ధన్య్వా=మరు భూమి గలవాండవు, కావ్రన నోమహిషా! నీవు మాయావియైన యాశావణానుకుండనవు గా నుండి, ఫునరివా పొపోనీ క్రిం మడ లి

తి ౧ (| తి క య్‌ ం టు న్న నో, తొమ్ర, శ్యశ్రు, ముఖోనీ స్రై్‌ వహూగ కో, డావాతిం మానవై। కామం బాడబవైర మాశలయనే రో చే. టై సన్సికమ, సం ప్రీతిం తర సాదనే విశనుపే. "త్వా మద్య పానోత్సుకం చందాఖాన మవైమియ త్తవఖరా నాళ్చరప్లి మాలోకయేి, ఆమే తి: తామ్రళ్య శ్రుముఖొసి తా మ,,వర్లో పేత ముఖలోమ విశిష్టః = మౌనవె ర్ధను మ్యైః వ్‌ కోడస్య ఛుజూంతర _ స్యావాతిం వాననం _ న "నా కో,డం భుజూంతీర మిత్యమర।ః, నెవ నవా సే, కామ మత్యంతం = రోవప్హేణ కోపేన _ న్‌ సర్సికం స్వాభావికం ఎ ఛాడబవెర మక్వొనె ర_.మాకలయసే _- తరసా వేగే _. నాదసే భకత _ సం ప్రీతిం నంతోష9 _ వితనుపే తసోష్షి, పానోత్చుకం త్వం ల అ జ్యే దానీం జు చందాఖానం చ9దాఖాన 'నామానం సైచ్చప్రభు =మవైమి జానామిజ

13టే మహివుళశతశ్రమ య ద్యస్తా త్కారణాత్‌ _ తవ ఖురాకా శఘాని _-శఫం క్లీచే ఖురః ఫుమొ నిత్యమర;ః, ఆలోకయే ఇ త్యాళశ్చర్యమ్‌,

యవనప కే___ తె, స్రురుష్కః జా క శుుముఖ ళు, మూక౬౯ా _ మౌనవెః న కండ స్య వరాహ స్యాహతిం పాననం-కో9డ; పోత్రీ, కిరి కిటి రిత్యమరః, చాడ బానాం బ్రాహూణానాం ఎ వెరం ద్వేషం న్‌ తర'సస్య మొం'స స్యాద నే ఛత్న ణే = పిశితం తరసం మాంస మిఠ్యమర ౪, మద్య పానోత్పుకం మదిరాపానోత్సుకం-ఖురా నితి షుచ్చ శాస్త్రస్య సంజ్ఞా, తదపి మహిషస్య “శేషబలేన ప్రృతీయక ఇ త్యాశ్చర్యం

దున్నపోతును చందాఖాక' అను మహవ్ముదీయ వభ

ఓదున్నపోతా ! నీవు చందాఖా౯ అను తురుష్క ప్రభు వుగా నున్నట్లు భావించుచున్నాను సుమా! ఎట్టనంగా,-__ చఛంచాఖాను ఆాన్రః=మవామ్థదియుండు, మజీయు రీ క్రుముఖః= గడము పెంచుకొన్న వాండు, కాలా నీవును అశు కాను శళు

యి మేక ఈ ల సక

ముఖోనీ=ము ఖమునం దెజ్జని వెండ్రుకలు కలదానవు, ఆతురక రాజు మానవై! శో, జావతిం నైవ (సహలే) = మానవులు వందిని చంపుచో నహింపండు, అస్లు నీవును శో, డ+ ఆవాతిం ఇ ఎవరై న నీజొమ్లుమాందం గొట్టినచో, నైవ సహనే = సహిం పను, అతురుష్క_ ప్రభువు, రోపేణ = రోవముతో, నై]సర్టికం = వో ఖీ స్వ భావనీద్ధ మైన, బాడబవైరం = బ్రాహ్మణులతోడి వెరమును, కానుం = మిక్కిలి ఫూనును, అస్లు నీవును, కామం = మిక్కిలి, రో 'చేణ=కోవముతో నై సర్షిక మైన, బాడబవై రం=గుజ్రముతోడి వైరమును, కలయనే= వెట్టుకొనుచున్నావు, ఆరాజు, తరసాదనే.

సవ్యాఖాష్థన తాళ్చరస్యమ్‌ 13ఖీ తరసుంమాంసముయొక్క, అదనే=భ కృణనమునంద్యు సం వీ తిం (వితనులే) = ప్రియవడుచున్నాండు, ఆస్తే నీవ్టను తరసా=వేగ ముతో, ఆదనే=గ డితనుటయందు, సం వ్రీ తిం విశనుపే, = ప్రీయపడుదువు, అతండు సానోత్సుకః = మదర్భిపానము చేయు టలో మవోత్చాహము కలవాందు కెలగె నీవ్టను అశే పొనోత్సుక మవుదువు. అనంగా కుడితి నీళ్లు శ్రాగుటయం దెక్కువ యుక్సాహము కలదాన వగుదువు, కావున నోదున్నపోతా! సిన్ను) చంచాఖానం+ అవై మి=చందాఖా నను తురుష్క ప్రభు వును గా చెలినిపొనుచున్నాను, నీవు నువామృదీయ రాజ ననుట కింటిక శారణనుగూాడ. గలదు, అది యేమనలా ఖుళా నాళ్చరప్ట వమూలోకయీ . అతనికి ఖురాక=ఖు రొ ననునదీ మ్‌తే గ్రంథముగా నున్న ట్లు చూబుచున్నాను, అశ్షే నీకును ఖురాక్‌ = గీట్రలను, ఆలోకయే = దూచుచున్నాను. ఇదియే యాశ్చ ర్యము | కనుక సీ వన్ని విధముల చందాఖానుతో సరివమొానూ పీహి పకరః క్యచి ఈ ౪ బె తళా లృత్పురుపాన్వితేః క్ష ఎ్రలీసమోొ వోర। క్నచి చ్చ క్వచిత్‌ , థ్‌ 'బ్రేషం ద్విగు శాదరం కలయసి కాస శవ శ్రీ కాసరక్షైవలే పొయ ఇ్యాగ్గికచ కవ 6న మిపొ లలో బు ఆ గో త్యామేవ మన్య్యామ హే;

1564ీ మహీవశతశమి న్‌ ర్స్‌ ర్‌ ల ద్వంద్వ ఇతి: __ద్వం ద్వే మిథునే _ ప్రతియుత।ః జూ ప మిధునం ద్వంద్వ మి త్యమర:ః, క్వ చి తం బేళవి శే చే, జు నిర్వా ర్ట్‌పార ఇన ॥ ద బా హ్‌ూప స్ట ఇత్యర్థః క్వ చి న్యత్‌, కృతః బహు వీ, పకర్షః బవావః। అ నేీ వ్రీివాయః ఛాలయ _ 'సేపాం పకర్షః యేన స తధథావిధః _ జ్‌ ఎజ్‌, పళ్చా దనంతరం౦ తత్చురుపే,ణ కర్ష కే జః ణాన్విత; జా క్వ చి త్కుత, చిత్‌ _ కృత స్సమి-ీన ఆహాగో భవణఠ6 రయీన 'స ఆాదృళఃక్యచిచ్చ ప్రదేశే వా కోసము ధ్వనిషు యు సగం స్య ద్విగుణళ బ స్యాదరం కరోషిి, (4 పటే = య పా = కాదీకచ కవ ప్రొ . మా భా శాదిక శ్ర రినం వెయా కరణ శ్వెస్టం త్వాం నున్యామవా వ, జ భో ప్రీ వె యాకరణప వే__ద్వం ద్వే వం రతర ద్వం జ్వే జు ప్రతియుతః లా సమస్యమౌన పదార్థాతిరి కృప దార్థ ప్ర త్య థావాత్‌ , క్వచిత్‌ కృత; ని ద్ధాంతిత; బహు వీ" హేః “ఆ నేక మున్యప దాన్దే' ఇతి నూ తృవిహిత సమా జ ఆ జ =జ్హ్‌్‌ ఫ్‌ సస్య ప్రకర్షః తత్పురు పాపేక్షయా ప్రాబల్యం యు ఇం దప తాధికరణ న్యాయసీద్దం యేన 'స ఆదృళ;, పళ్చా దనంతరం౦ _ తత్పురుషేణ తత్పురుష సమా సే నాన్వితీ 5, తత్పురుష పూర్వపదే సంబంధిలతు [ణాంగీ నా] ఆ శారా దృహు వివ్యూ సుత్సీయా త ద్రౌర్బ్చల్యా ఫిప్రాయేణ పశ్చాచ్చుబ ఇపృయోగః _ఎనచ బహు వీహావ ప్యన్యప దార్థ ప్రతిత్యర్భం లతణా:2.2౬ బళ్య క్రీ ర్రి వాచ్యం, బహు వీ హే రన్యపదాళ్ధై త్‌ జేే వారు[కాధికర ఇదె వ్యుత్చాదిత త్వాత్‌ , క్వచిత్‌ కృతః సమాహార।ః సమాహార చ్వంద్వః యేన 'స తథో కః, ద్విగునా ద్విగుసమా సే నాదరం ప్రీతిం అయతీతి ప్రాంచ:ః, ఆ స్య తు ద్వి ర్హ్విత్వేం-గుణః ఆ 'దేజ్‌ గు) ఇతి స్రవిహిత సంజ్ఞావా నకారాదిః తయో రాదరం కలయతీ త్య రిం న్‌ ర్‌ లేన పూర్వ వ్యాఖ్యాయాం ద్విగు గోతి జ త్వ్వానుపప తి, “ర షాథ్య్యాం “* అణ సృమౌనపది ఇతి శాస్త్ర బోధితనిమి తాఫాబా దితి నిర'స ఎ త్భాహుః, పశేతు ద్విగుః ద్విగుసమౌ'సః ణ త్వం వతయో రాదర

సవ్యాఖాసనర్‌ "తర ఫ్ట్‌మ్‌ 109 మి త్యాహుః, వయం బూమః ద్వయో ర్తుణః ద్విగుణ; ద్వయో రితి మి న్లో స పరిభా? నషషి, త దంయో సా

స్థానే యో గేలి కార్త్రపరిభాషిత స్టానమస్టం థాచ నస గుణవిధిం బా వెయాకరణో బూతే. ఏక; పూర్వపరయో రిత్యధికృ థి విహిత త్వా దితి సంత్నేపః,

దున్న పోతును వ్యాకరణ వండితునితో. బోట్బీ చెవ్వు

ఓ కాసరర్తూవతీ! నీవ శబకాన్త్ర వేత్త యగు వ్యాకరణ ట్‌ లీ బస యట మూ పండితుండవుగా నున్నావు సుమా! ఎట్టనలగా వ్యాకరణళాస్త్ర జండు, ద్యం ద్వే వీ తియుతః = ద్వంద్వ సమాసమునంద6 బీతి జా లో ప్రి నో గలవాలై యుండంగా నీవ్సను అళ్లు ద్వం ద్వే = (ర్రివురుషులు అను మిథునమునందు ప్రీతి గలవాండనవు, అన6ంగౌా ఆయన ద్వంద్వ సమాసమును గనార్చుచుండంగా నీవొక గేచెతో దాంవత ఫ్టమును గవార్చుకొందు పనుట, వ్యాకరణ వండితు. డొకానొక చోట, కృతబవాం వ్రీహిప్రశర్ష ః జు బవాు వ్రీహిపమా సమునకు తత్పురువసమాసమునకం కొం ్రాబల్యమును గల్పించు చుండును, అకు నీవును క్వచిత్‌ =ఒబకానొక ప్ర బేళమునందు, కృత బవాువీహీవకర్షహాకృత=చేయయిడిన, బహు = బహువిధమూ

టం ఆ జ లైను బ్రిహి=వడ్ణయొక్క-, ప్రకర్షః = అతిశయను కలవాండవు= పక్సాత్‌ = బవాు వ్రీహిక ప్రాబల్థము ెప్పిన తర్వాశే ఆయన తత్పురుమోన్వితః=తత్పురుపసమూసమును జెవ్ప్చును, అక్ష నీవును పళ్ళాత్‌ =వెనుకవ్రక్క, తత్పురుషాన్నిత ః=నేద్య గానితోం గూడ కొని యుందువు, ఆయన క్యచిత్‌ =కొన్ని చోట్ల కృతపమాహారః= సమాహోర ద్య్వంద్యమని యొక సమాసమునుగల్పిం చుసు, ఆ క్లు నీవ్రన క్వచిత్‌ =కొన్ని ప దేళములయందు, కృతీ సం,ఆహోరః - కృత =

166 మహివశతకమ్‌ చేయంబడినట్టియు, సం=సముచితే మైన, ఆహోర:=ఆవోరము గలిగి యుందువు, ఆయన క్వచిత్‌ = కొన్నిచొట్ల, ₹బేషు = ళబ్ధముల యందు, ద్విగుణాదరం = ద్యిగు=ద్విగుసమాసమునందును, యా ణత్య్వ్యా దేశ మునందును, ఆదగం=ఆదర మునుజూపును, మజీయు నిట మజొకవిధముగా గూడం జెప్పుళొనవచ్చును. ఎట్లనంగా కబ్రముల విషయమె ద్విగంుణితమైన యాదరమును జూఫును, వల యనంగా వె యాకరణమతనున స్ఫోటవాదములో నే బే వర, హా స్వరూపమని సిద్దాంతిత మగుటచే బహోపలబ్ధియే పరమప్రాప్యము ధ ఆశధ నశ కాంబట్టి యట్టో బములయందు వారి కినుముడించిన యాదర ముండు నని 'చెప్పళొనవచ్చును, వ్యాకరణపండితు. డట్టివాండు కాంగా నీవును అశ్లు క్వచిత్‌ =కొన్ని వ్ర చేళములయందు, క బ్లేషం= ధ్యనుల విషయములో, ద్విగుణ= రెట్టింపై న్యు ఆదరం=ఆదరమును; కరోపి, = చేయుచున్నావు, అనంగా అవతల నొకగేబె గాని, దున్నపోతు గాని అజచినచో అంతకు రెట్టింపుగా నీ వజతు వని భావము. కావున నో దున్నపోతా! నీవు శేవలను వ్యాకరణ పండితుండవుగా నున్నావు సుమా! న్‌, త్యం క కిం సవాజూం దధాసీ చ వచే పష్యంగాజవాల్ల తమణ నా గ్రతంత్రసృం పవ్రథయం వ కబ్బవిషయేఒ పాస్టసి నుర్యా ఖం భజకా, ఛూ 'ఈొంా దర్శన మేపి. లింగకరణ పామాణ్యసం భావితః లో క శమ్య్యూయాం వనీత _స్తతోఒద్య మహిమ

సవ్యాఖొ స్టనతాత్పర ఖ్‌ 167 త్వమితి:___.సహజాం సవోత్సీన్నా౦ - శ కం దధానీ - హే అంగ మహిష - పదేషు చరశేషు _ అజవా దత్యజత్‌ _ లత్సణ మౌవ రాదిరూపం యస్య స తాదృళ:ః, శబ్రవిషయు ధ్వనివిషయే-స్వాతం త ఫ్ట్‌9 అ న్యాన పేతుత్వం _- ప్రృథయక విసారయకొ _ జనసముదాయీపి ర్‌ నిర్భయం య థాత థా ఉ చై ృ్పళ్ళుబ్దం కరోషి త్యర్థృః ఉర్వా్యాం భూమౌ. వాస క్రి మవస్టైానం _ భజకా _- భూయః ఫునఃపునః - దర్శనం దృష్టి పథం - ఏసి. ప్రావ్వోహి, లింగ మేవ లింగక ముపస్థం తేన య ద్రృణం యాద్ధం నిధువనమిత్యర్గ 8. అత్ర, ప్రామా ణ్యేన పృమౌణ ల్వేన ఎ సంభా విత; ఫపూబితీః, మహీిషీఖి రితి "శేషః. క మ్యయాం బంధి న్యాం రజ ప్రనితః బద్ధః - తతో హీతోః.హామహివ - త్వాం తార్కి కం తర్క శాస్త్రడ్డైం _ తర్మయే మన్యే, తార్కి కప షే. సవాజూం శక్రం శా ర్య్యానుకూలా మితి యావల్‌ = దధాతి నిరూపయతి. పబేషు శాకేభ్యో దధి రక్యతా మిత్యాదె' కాకాదిపబేషు అజవాతీ క శ్య్యార్థ మత్యజ స్తీ లకతృుణా యస్య 'స ఆాదృళః శబ్బనిషయే శబప,మౌాణవిషయే య్‌ సారం ఫ్రం , స్వారంత్రే 8౯ జ జో ల ర్త ర ప్రామాణ్యం జా పృథ యః విసారయక్‌ న్న పైకా టా శబ స్యాన మౌనవిధయైవ ప్రామౌణ్యం వదంతి, త న్నిరాకృత్య కబస్వాతీం త్రి, వాదం ప్రవర్హయ తీత్యర్భః, ఉట ర్వా మౌస క్రిం భూసంపాద సచ్చాం శ ఆ చు య ద్వా తర్క_శాస్త న్యళ్వర పాథ చెక ప్రయోజన ల్వెన తే [1 చ వీతి క ర్భజన్యే త్యనుమానమూాలక త్వేన లేల్రా స్తే రావళ్యకత్వా ది! భావః, భూయోదర్శనం భూయస్సు అధికర గోషు దర్శనం సాధ శ్వూత్రో స్పవహచారదర్శనం, తస్య వ్యా ప్ర్రావాక త్వా దితి భావః లింగం ధూమౌాది, కరణం చకురాది, ప్రామాణ్యం ప్రామాణ్యాస్వ సాది "తె స్పంభావిత;ః పూబీత్‌ః. కమ్యోయాం వాదక థాయాం- పనీతొ బదః, సమయబంధాది సతి భావః, ల

166 మహీవళశతకమ్‌

దున్న పోతును తార్కికుని గా వర్లించుచున్నాండు,

టమహివనూ! నీఫ్ట కేవలము తశ్క కా స్పపండితు.డవుగా నున్నావు, ఎట్టనంగా;__తార్కికుండు సహజూం శ _క్తిం-కా ర్యా నుకూలమెన సహజళ క్తిని నిరూవీంచును, అనంగా పదము లకు, పదార్థ ములకు గల సంబంధమును ళ కి యని యందురు, ఘట మానయ(=కుండను తీసికొని రమ్థు)అనుచో ఘటము పదా ర్ధము, ఆ వదార్థమును టెలిపినది కబ్బము, -ఈ రెండింటికి. గల సంబంధమే ౪ క్రి ఇట్టి పద-పదెస్టసంబంధము గల సవాజళ క్రిని తార్కికు(డు నిరూపించు చుండు నని భావము, అళ్లు నీవును సహాజ యమెన శ క్రిని|బలమును)వధాసి = ధరించుచున్నా వు. తార్కికుండు వచేషు అజవాల్ల యణఃజ కా కేభ్యోో దధి రత్యుిళా మితాస్థది పద నములయందు అజవాల్ల తీణమును జెవ్చుచుండును, అనంగా కాశే భోష్ట దధి రత్యృతాం=కాకులవలన వెరుగును రత్నీంపవలసీన దని చెప్పినపుడు కాకులనే గాక దధ్యువషఘాతకమ్ములై న (పెరుగు తిని పోయొడి) తక్కినవానిని గూడం (దోలుము అని చెప్పుట వక్షృ తాత్పర్యము గనుక నిక్కడ కాకులను వదలకుండ వానిని, సక్కినవానిని గూడ గ్రహించుట అజహల్లవతణము, తార్కి పండు, క బ్రవిషయ్‌ = కొబ్ద వమాణవిషయములో, స్వాతం తష్టం= బరు స్వతః వమాణ మని వభయళ్‌ జు వ్రకటించును, నంగా తార్కకులలోను శై శేపికులనువారు కబ్ద పృమాణము ంగీకరింవరు కాంబట్టి వారివాదమును నిరాకరించి కెబ్బము స్వతః ప మాణ మని నిరూపించును. అశ్లే నీశ్రను వదేషు = పాదముల నుందు అజహల్ల తీణః=సుళ్లు, గిట్టలు మూలకుం దిరుగకుండుట సూ'మొదలైన శుభలక్షణములను వదలిపెట్టకుందువు, మీ

సవ్యాఖా ఫ్టినతాత్పర వ్‌ ) 80 యు, కబ్బవిప యే=ధ్యని'చేయుటలో, స్వాతంత్ర ్టం వథయళ్‌= వరావేశ. యేమి "లేకుండ స్వాతంత్ర, స్థమును బ్రగటింతువు, అనంగా ఎంతీమంద జనులున్నను నిర్మయముగా అఅతు వనుట, అార్కి కుడు, ఉర్వా్థాం = భూమియందు, ఆసక్షిం = ఆన క్తి, భజక = పఫాందుచున్నా డు, అన(€౫గ౫ాె జగత్క_ ర్త యీళ్యన( ఊడ "క6 డున్నా6 డని సాధించుటయీ తక్క కాస్రో క్రేళము గను కను, భూమి వత్యతేముగాం గనయిడుచున్నది గనుకను దీని ఫొక కర్త యుండితీరవలె నని వత్యతమేముగా సాధించుటకు వీలు న్నది గాంబట్టి భూమి యత్యంతసాధన మగుటచేం దార్కికుండు చానియం బచెక్కువ యాసక్తిని గనంబజచు నని భావము, నముజీయు తార్కికుండు భూయోదర్శనం - భూయః = అధికరణా ములయందు, దర్శనం = హేతు పల దర్శనమును గాంచును, అళ్లు నీవును ఉ ర్వ్యాం=భూమియందు, ఆస క్రింంటినికిన్తి భజక్‌ = పాందినదానవై అనంగా నేలమోంద నివనీించుచు, భూయః = మాటిమాటికి దర్శనం వీషి = కంటి కగపడుచుందువు. తార్కి కుడు, లింగ కరణ ప్రామాణ$ సంభావితః _ లీంగ=ధూమా! లింగమును, కరణ = చకురాది కరణమ ను, ప్రామాణ్యమ న ఈమూండింటిని ప్రధానము గాం దీనిొని వీనిచే వస్తు నిరూ ణము చేసీ, సంభావితః=పవూజితు. డగుచున్నాండు అస్లే నీవును లింగకరణ=భోగించువిషయమునందల్కి ప్రామాణ్థ=వ్ర మాణత ముచేత్యు సంభావితః = బ జ్రైలచేం బూజింపంబడుదునవు, తార్కి కండు కయ్యాయాం = వాకా్టర్థము చవేయువిషయము ల్‌ వనీతః=బద్ధుండై యుండును, అళక్లు నీవును క చూ్యరయాం=నిన్ను గటి వేనెడి గాడిపట్టున బద్ధపడి యుందువు, కనుక నో వ!

1ర్టి0 మహీనళతశకమ్‌ చమూ |! లాం తర్శ్యయే తార్కి_కంజనిన్ను తర్కవండికుని గా శ్లో, నూత్రాణి ప్రసభం మవోప్రతిభయో త్చాహేన య్‌ త్కృుండయళా ఛాటార్ధా వాబుఖ వవ చాధికరణ ఎా,ఢిం పరాం దర్శ్మయకా, సంఘనే సతి బాడచె ర్విజయి తాం యె ౬. సిద్ధాంతతో గావానే లేన త్వం మహివ థీతీఠళర మహో మిామాంసకాశ్రైసరః, ౯౧ నూతౌ, ణీతి;__య ద్యసా త్కారణాత్‌ _ నూశ్రాణి స్వబం ధనసాధనాని _ పృసభర వాఠాత్కాలేణ - మహాజా అధిక; అతి భయః (పృతిభయరహిత; యః ఠా త్చావా స్పళతోష। లేన.ఖలడయడజా కకలయక- - ధాట్యా వేగేన _ అవాజుఖవీ వాధోముఖ ఏన _- పరాం శ్రే ప్తాం_అధికస్య రణస్య యుద్ధస్య ప్రౌఢి ముత్కర్జం - దర్శయజ. పృకాశయకా _ వాడె ర్వి స్సంఘ శే యాద్దే-సతి జ్‌ నిద్ధో నిశ్చితో మః అంతో నాళః తేన _ విజయితాం బిస్తుత్వం = గావాసే - యాద్ధ పమయ్‌ అళ్వం వా త్వా ఒ“ోయం౦0 ప్రాప్నో మ్యే వేత్యర్థ లేన శారనేన శ్చ మహిషథీ, తీళ్యర _- త్వం ముహామి మాంసళా శే, సరః మిమాం'సక రి శేవ్వః, భవ సితి శేషః, మిమొంసకప త్నే__నూ త్రాణ “లడుంబరీ సర్వా వేష్తయిత” కీ త్యాదీని కల్చనూ తౌ,ణీ యు మహా ప,తెభయా మహాన్ఫూర్య్యా-6ఉ త్చా హీన చ _ ఖండయక£౯్‌ పశ్యత శ్రుతివిగోభేన న పృమౌణ మితి

నవా్థఖా ఫ్టనతార్పర్యమ్‌ 0] స్తాసయక్‌ జః థాట్యూ కభ్లోచ్చారణ వే లేన ణు వాజ్తుఖి ఏవ - అధికరణ పౌ,ఢిం అధికరణ సంచారనూ హోత ఫ్రం -న తు పు సశాద్య పేతు, మేతి భావః, బాడభై ర్బాావాలై -స్సంఘు వే వాదే - సతి-నీ ద్దాంతఠః ని ద్ధాంత మా రణ విజయి తాం ప్రాప్నోతి.

దున్న పోతును మిమాంసకునిగా నర్ణించుచున్నాండు,

ఓమహిషాధిరాజ! నీవు మామాంసాకాన్త పండితు( డవుగా నున్నావు సుమా! ఎట్లనంగా:.. మామాంసకు:డు, సూత్రాణికల్పసూ త్రనము.లను;, మవోప్ర, తిభయా+ఉత్సా హేన= గొప్ప వ తిఛతోను, ఉత్సాహముతోను, ప్రసభం ఖండయన్‌ = వత్యత శ్రుతివిరోధము లనీ నిరూపించి అవి వ్రమాణములు శా వని గట్టగా ఫూర్యవతుము చేయును, అశ్లు నీవును సూశ్రాణిం నిన్ను. గట్టి పెనీన తలుగు శళ్ళను, వసభం = బలాత్కౌార ముగా, మహా పతిభయోత్సాహేన _ మహో +. అప్రతిభయ = మిక్కిలి నిర్భయస్థితి గల, ఉత్సాహేన=సంతోపషముతో, ఖండ యకా = తుంవలు తుంవలు చేయుదువు, మూమాంసకుండూ థాట్యా=వార్ధాటిత్‌, వాబ్యాఖ వవ=ఐమౌాఖికముగానే (జ్జ సర గించువాండై, పరాం=లోకో తృవమెన, అధికరణ -_ వెథిం = అధికరణములను నిరూవించి విషయ నిరారణము చేయు€ఓ యందలి సాము ఫ్టమును గనంబలఅి చును, అ్తే నీవును, థాట్య్యా+ అవాబజ్యుఖ వవ = థాటార్ట = వేగముతో, అవాబజ్యుఖ వవ = ఈ వంచినవాండవుగా నుండియే అధిక _ రణ, వ్రాఢిం = గోవ” పోట్లాడుటయందలి సామర్థ స్టమును, పరాం = ఉత్క్చప్ట మెఃణ చానిని, దగ్శ య ౯ = చరాప్రచుందువు. మివమాంపకుండు కాడై ః= ట్రాహూణులతో, సంఘస్తే సతి = వాదను సంభవింగో

కీర మహీవశతకమ్‌ నపుడు, సీద్ధాంతతః =సీద్ధాంత మార్గమున, వీజయితాం ౬ విజయ క ల

మును బొందును, అశ్వే సీవ్రను బాడైః౬గు అములతో,సంఘతే సతి=పోట్లాడుట తటస్థించినపుడు, సిద్ధాంతతః ఎ సీద్ధ=నిశ్చిత్‌ మైన, అంతతః=ఆగుజ్రములను జంపుటతో, విజయితాం = విజయమును బొందినవాండ వగుటను, అనలగా అట్ట కీర్సిని గాహనేంపాందు చున్నావు, కనుక నోమహిపత్సీతీశ్యర ! నీవ్ర మవామోిమాంస 'కాస్హో సరః ౯౬ గ వృమివమాంసాకాస్తవండితుండవుగా నున్నానవు సుమూ |

నిత్యం జొంగలభూమిషు త్య మయనే కార్టూలవి క్రీడితమ్‌,

కాఠిన్యం వప్రుషో బిభర్షి నియతం క్రిం చేం బ్రవజ్రాధికం

వృళ్తాళా భజసీ (వబంధవదవీం శ్రీనై రిభ త్లూవతే, ౯౨9

మౌలిన్యాస్పద మితి:__ఉ-చచ్చకై రున్నతం_తవ వపు-రాలిన్య స్య

కర్వమౌాది చవయు క్రమాలిన్యస్య ఆస్పదం స్ట్‌నం, వా పునః _ ప్రగ్ధరా సజెం రజ్యాధికం ధరతీతి తాద్భశీ, నిర్యేం-జాంగలఅ భూమిము కఠినభూమిమ -. కారూల స్య వ్యాఘ9 స్య వి క్రీడితం చెస్టితం ఆః త్వ మయ సే ప్రాప్నోషి., క ఠినభూకర్ష న్యోపీ కారూఅసమౌన విక్కమ ఇత్యేర్థ 8, ఏంద,'స్య కక స్య వజ్రాయుధం తద-పేక్ష్షయా అధికం _ కాఠిన్యం కృథత్వం . వపుపో బేవా'స్య బిళర్షి వృత్తాతా వర్తులా తా _ చుబంధ 3దవీం చబంధ సామ్యుం = భజనీ ప్రాప్నోషి.

ప్కృబంధప కే__ మాలినీ శారూలవి కీడి లేంద్రవజ్లా దీని వృతాని గో ధ్యాని,. (వ, బంధ స్య నా నావృ తశోభిత త్వా దితి భావః, తల్లవీ ణాని ఏ వి సరభయా న్న లిఖ్యం తే,

సవ్యాఖ్యానఠాత్చర్యమ్‌ 103 దున్న పోతును వ్ర బంధముతోం బోల్చుచున్నా (డు?

ఓ నై రిభక్షూపతీ! నీవ మవోకవి రచితమైన ప్రబంధము వలి నున్నావు సువమూ! ఎట్టనంగా:....- వృబంధములో వమాలీని, సగర, కారూలవి కీ డీతము, ఇందవ జవృ త్తము మొదలైన థి ద ౬౪/ ఆ ఆ ఈ అ వృ త్సము లుండును. ఆధర్శము లన్నియు నీయందుంగూడ వ ర్తించుచున్నవి. కనుక నీవు నొక మహో పపుబంధ మని చెవ్పవ లె. మూడు, (పబంధము మౌాలీనాస్థస్పదం = మాలినీ, ఆస్పదం =

కో మాలినీరృ త్తముల శకాస్పదమై యుండును, అశ్సే ఉచ్చవైః తవ వపు! = ఉన్నత మెన సీళరీరము, మాలిన + ఆస్పదం=బురదలో య బొ రాడుటచే ముటికి కొస్పదమె యున్నది, వబంధనములో ఉం 6౬... లో ధి నర వే / ధరా=కట్టు ,తాటిని ధరించియుండును, ప్ర బంధములో శాన్టూోల వి శ్రీ డితము లుండును, అస్తే నీవును జాంగలభూమిషు = మెజటకనేలలయందు కొారూలవి కీ డితం ఆయనే = వెదపులీవలేె ద" ఆఒ/ దె

గంతులు వేసి ని కృమించి నడుతువు, అనంగా నెంతటి కటికి నేలలవై న దున్నుటలో బెబ్బులి వర్శాక్రమమును జూపుదు వనుట, పబంధములో నిందవ జవృ త్రము లుండును, అశ

స్థ "వ జాధికం-? దు నియొక్క-, నీవ్రను నీశర“మునకు్క, ఇం ద్ర వజా,ధికం-ఇంద్ర, =క్తంద్రు,ని గా వ జ =వ జూయుధముకంశైన్తు ఆధికం=మిక్కుట మైన, క "ఠిన్యం=

ల... లో క 6_ కఠినత్యమును, బిభర్సి=భఛరించుచున్నావు, (వబంధము వృత్తాళాజ విఖరిణి "మొదలెన వృ తృములతో నింజనరై యుండ(గా నీవును అశ్ష్త్రువృ త్తే +అత్తా=గుం డ, నెన శరీరము గలిగియుందువు, అనంగా అడన్సు, నిలువు ఒక్కటిగా బలిని యుందు ననుట య వముసాన_.. 10

[104 దుహీకషమశతకమఘ్‌ ఇన్ని సాధర్మ్యములచేత నోనైరిభసార్వఫౌమ! నీన్చ్ర పబంధ లో ఖ్లో, శృంగారం రుచికం దభా స్టనుదినం వీచేణ సంచార్థనే కృ్ప్యోం భూరి దయాన్వితః వ్రతిభయం హాసం వపా స్యద్భుతమ్‌, ఉద్ధోపం వికృతం కరోషి బవాంధా రౌద్రం ముహు ర్నీత్సు.నే సాయం దామని శాంతిభా బ్నవరపసా శృం-గార మితి..రుచరం చుందరం౦ _ శృంగయో ర్వి షౌణయేో. - రర మగ్యం - దధానీ ధ ల్సే, అనుదినం పృతిదినం-వీరేణ వీర నామ్నా నోపాలేన - సంచార్య సే, కృ స్యాం కర్మే = భూరి అత్యంతం ఎ దయ యా కృష యాన్వితో యు క్షః - ప్రృతిభయం భయంకరం అద్భుత మౌళ్చర్య ప్రదం హాస్యం _ వహనీ దధానీ. వికృతం వికటం-ఉద్ధాషం ధ్వనిం కరోషి. బహుధా బహు ప, కారేణ జా రౌద్రం (కొ,ర౦-ముహు? కునఃపున$ _ వీశ్న సీ పళ్యని, సాయం సాయంళశా లే _ చోమని రజ ల శాంతిభాక్‌ నిర్వా ఫ్ర పారః,* తసా త్కారణా త్వయి _* నవరసా శృృంగారాదయః జు దృళ్యంత ఇతి శేషః, శృం గారాదికో బె శృం-గారా దయో౭౬ అంకారళా సే పనసీదా నవరసా బో ధ్యాః, తలకతణాని చ పూర్వ మేవోశాని, వష గ దున్నపోతును నవరసనులత్‌ “(బోల్చీ వర్ణించుచున్నా (డు, ఓ లులాయప్ర భూ! నీవు నవరసస్వరూవ్రుండవుగా నున్నావు సుమా ! ఎట్లనంగానాలళ్ళంగారరసము, వీరరసము, కరుణరసము, అద్భుతరసము, హోస్యరసము, భయానక ఫీభత్స

నహ్యఖార్థనతార్చర్యమ్‌ 06 రౌద్ర శొంతము లనునవి తో విది రసము లని చెక్పంబడుచున్నని, ఈనవరసములును నీయం దొప్పుచున్నవి సుమవూ! ఎట్టనలా:= కృంగారం రుచిరం దధాసనీ = రుచిరం = సుందర మొన, కృంగా రం = కృంగారమును = అనలా కృంగ =కొమ్హులయొక్క , అరర6= అగ భాగమును దథాసీ = ధరించుచున్నావు, కనుక శృంగార రసము, నీయం దొవ్పియున్నది, అనుదినము, వీచేణ సంచాగ్య నే- వీలేణ = వీరరసముచే ననియొకయర్థ ము, వీరు. డనెడి నోవాలు నీచే నని మజీయొక యస్థము, సంచార నే = నడివింపంబడు చున్నావు, కనుక వీరరసము నీయం దమరియున్నది, కృషప్య్యం = వ్యవసాయమునందు, భూరి దయాన్వితః = మిక్కిలి గయా భుండవై యుందువు. కనుక నీయందు కరుణరసము కనిపించు చున్నది, “కృమ్యూం భూరి దయాన్వితః అనుచోట ళబ్ష న్యం త్యం కరుణాన్నితఃి అని యుండినచో సమంజనసముగా నుండెడిది, నవరస ములలో మూండవ రసము కరుణ రసము గాని కరుణా (=దయా) రసము గాదందురు, ఇక్కడ దయాన్నితః అనుచోట దయా రసము చెవ్పండినది గాన రసములలో నొకటియగు కరుణరసము నకు స్థాయి భావము ఖోకమనియు, ఈస్థాయిభావము దయకు సంభవింపదనియు, కనుక కరుణాన్నితః అన్నచో కరుణ = కరుణ రసముతో, అనిల! = కూడుకొనినవాండ వనియు, కరుణా = దయతో, అన్వితః = కూడుకొనినవాండ వనియు ెండింటసరి పడుననియు( జెప్పుదురు,) ప్రతిభయం ౨ భయంకర మెన యు, అద్భుతం డా ఆశ్చర్యజనక మైన, హోస్య లు హ-.ఆస్యం న పోస్థమున్వు వహసి = వహించుచున్నావు, పోస్యం అన్న చోట ఇక్కడ వా-అనునది పాదపూగ ారకము, ఆస్టం అనంగా

కేర్టీగ్ర నుహినళత॥కమ్‌ ముఖము, అట్టిముఖనును ధరించుచున్నా వనుట, కనుక ఛయాన శాద్భుత వోస్థరసములు నీయం దొ“ప్ప్వుచున్నవి, ఉద్హోవం వికృతం శరోషి. = వికటముగా అజుతువ్ర, కనుక భీభత్సరసము నీయం దమరియున్నది, బవాుథా = అనేక పకారములుగా, టక ద్రం మువాుః వీశ నే=నూటిమాటికి క్రూరముగాం జూడువు, క సుక ర ద్రరస 'మొవ్వుచున్నది, సాయం దామని కాంతిభాక్‌ - సాయం=సాయం కాలమునందు, దొమని=క్రాటియందు, కాంతి భాక్‌ = కాంతిని బొండియుందువు. అనంగా కట్టి వేనినతరువాత వీహ్యాపారము లేకుండ నుందు వనుట, "కావున శాంతరస మొప్పుచున్నది, ఈవిధముగా నుండుటచేశ నో లులాయప్రభూ! నవరసనులు నీయం దొప్పుచున్నవి సువమూ! శ్లో, త్వం సద్య _స్తనవీడ నేన రచయళ౯ కృృంగారలీలాత తా నాఫ్టవీతై రధరామ్బులై శ్చ సరస స్పమ్గాళళా క్ష. స్పుఖై 9 ఆకృష్టః వ్రృసభం సరోమలతయా తాపా చ్చిలే ాతనోః పద్మీన్యా రనీకాగ ణీ రివలులాయాధీశ సం క్రీడనే, ౯ త్వ మితి:__'సద్య సనం తాత్కాలికం య త్పీడనం తాడనం లేన _ శృంగయో ర్వి పాణయెొో యు ర రాఖ్యా మ గ్రాభ్యాం _ లీలయా ఆనాయాసేన _. తళఠాని వ్యకాని _- ర్రచయక౯ా కర్వక- - అసమంతా వీత; పానకరీ కృ తె 8 = నరనః కాసపార స్యాధరామ్బ తె రంత ర్వ రజలె - సుఫై రానందై శృ _ సంమిలిలే మునళిలే అకీణీ యస్య స తథో క్షః ఎ ఉపరిత నజఅ'స్య రవికిర ణ త ఫతయా త త్పరిత్య జ్యూధో భాగగత శీతలజలపానేన సంతోషం ప్రాప్నో మీత్యర్థః. సరసః సర సార్ధః - అవములతీ యా స్వచ్చతీయా = అతనో ర్యహాతేః- తాపా త్చ్సూర్య 1రణచాహాల్‌ _ వ్రసభం బలా త్కా లేణ _- అకృష్టో నీత _ అర్థా త్స

సవ్యాఖా నల త్చర ఫ్ట్వమ్‌ &ీ04 య శవ క జ జ అ జ, కంప షయం పా లలాయ ల క్వేం-పద్మి న్యా సర స్యా సహఎ= ల దని ఆ స ( ॥ రసి కాగ, రివ కస్ట పవ సంక్కడసె రమ సె ర సీకప తే... సనయోః కచయో: పీడ నేన ముర్ద "నేన జ శృం-గా రస్య శృం-గారర సస్య యా లీలా విలాస నసయా తృతాని నఖ ద నశక్షత ద౦ంళ నాది జనిత వ్యణాని న సద్య సస్మీ స్నేవ క గణో.ఆ సమంతా త్పీతె జు రధర స్య దళనచ్చద స్య్యానృుళతె రసి _ స్పరస శ్థ్చ్థంగారర సాస్వాద విశిష్ట్రః = సుఖ ర్విగళిత వేద్యాంతర స్వస్వరూ పానం దానుభ వై 8 _-రిసో వై సః, రస్‌ ప్రా వాయం ల స్ధ్వా౭-ఒ నందీ భవతీతి శ్రులే రితి ఫెవః, సరోమలతయా రోమరాజిసహితయా _ అతనో రనంగస్య - ఆాపా జ రౌత్‌ లం అర్థా త్తరుణ్యోతి సంబధ్య తే, ప్ర,సభ మౌాకృష్టః వలీకృతి ॥= పది న్యా ఊఉ త్రమనాయిక యా లు ఆత, వాత్సా ఫ్టేయనతేం తే విదః నఖ జ్‌ కళ కీ ఆర్టీ జ ఆ అలీ దానవిధానప్యకర గో గ్సీ్‌వా కరోరు జఘన స్తన పృష్టృ కతు హృ తార్భ్య్వ నండవిషయే నఖరాః ఖరాస్సు వ్‌ మానే నవీనసుర లే విరహే కఫ ఇ క అకడ ప్రృవాసే దృవ్యతయే ఒ థ విరతెచ మబే పృయోజ్యాః తథా అవ్యక్త శీఖల కృతగోమవార్ష ౦ 'సమర్శ్చితీం గండ కుఇాధ రేషు, యత్క్‌ర 'సం పూర్మ్యముఖం పృభూతం విజ్ఞా 'సబేవం తురితం వదంతి, తథా దంతక్షత ప్రకర గేపింనఖ ప్ర, దే శేషు ర దాః శుయోజ్యా ఓస్టైన నాంతే ర్నయనాని హిత్వా, హీళ్కార సీత్కార విశేష ఉక్తో దన్తార్సణే శామక లావిద ౮ ఏవం చుంబన పృకర కోపి.అధ రాథతీక పోలమ సకం వదనాంత్‌ సనయుగ కంధ శేేవిహి తాని పదాని పండి తః పరిరంభా దనుచుంబనస్య హీతి,.తథా శావ్య పృశాశేపి చుంబనపరిరంభ కా దీ నాంర సావి ర్భావనిమి తత్వము క ఆ సంభోగో విప్యలంభళశ్చ ద్విధా శృంగార ఇప్యు లే, సంయు క్తయోస సంభోగో విప్ర్యలంఖో వియు క్షయోః, తత్రాద్యః పరస్పరావలోకన ప చుంబనా ద్యనంత భేద త్వా దపరి చ్చేద్య ఇతి ఏకఏవ గణ్యతీ ఇతి రసాత శానందానుభనో యుక్తః, త శ్రైవ బృహుస్వాద మీ వానుభావయ న్నళ

108 మహీవపశతకమ్‌ కిక చమత్కారశారీ శృం౦ం7గారాదికో రస ఇతి, అతనో సాపా దిత్య నేన ల్రీయ స్రింళద్వ ఫలనారిఫావా స్పూ చి తాః, మతి ర్యా ఫ్ట్‌భి స్తతోన్గాద ఇత్యాదినా పరిగణిత మధ్య పాతి త్వా తాపస్య శ్రీయ న్రీంళత్సరూపం త్వసత్క్భత నే పార్ట చంద్రిశాయాం ద,ష్టవ్యం, పది స్యేత్యత్రాపి పది న్య్యాది అ;కృణం వా త్స్యాయనతం లే, వ పది నీ చిత్రిణీ చాత శంఖినీ వానిన్‌ దడ, శుమా చ్చతుర్థా నారీణాం లతణాని బ్రు, వేఒధునా, ఫూర్వవూర్వత తాసు సఫా తల్ల తృ. చత్మ హౌ, ప్రాం తార క్రవరంగ శఛాబనయ నా పూ శందుతుల్యా ననా, పీనోతుంగపచా శిరీప మృదులా. 'స్వల్చాశ నా దవీ, కా, ఫుల్లాంభోజసుగంధికామసలిలా లజ్ఞావతీ మౌనినీ శ్యామా శాపి సువర్మ చంపక ని భా బివాదిపూజ్యా రతా, రూన్ని ద్రాంబుజ కోక తుల్యమదనచ్చత్రా మరాళ స్వనా తన్వీ సాంసవధూగతి స్పులలితం వేషం సదా బిభతీ, మధ్యం చాపి వళ€తేయాంకత ముసాొ కు క్తాంబరా శాంతీణీ సుగ్సీవా కుకనానికేతి గదితా నార్యుత్తమా పది నీతి, దున్నపోతును రనీకశిఖామణిని గా వర్లించుచున్నా డు, టలులాయ ప్రభూ! నీవ మహోరసికశిఖాముణివలెం గనం బడు చున్నావు సువూ! ఎట్టనలా:-_-రసీకుండు, _స్తనవీడ నేన= కుచమగ్తనము చే, సద్యః=తే త్కాలమును శృం గారలీలాశ తాని= కృంగారవిలాసముతోడి నఖత్షీతములన్కు దంతతతములను, రచయక్‌ =చేయును. అకు నీవును, సద్య స్తన=తాత్కా_లిక మైన, వీడ నేన=-తాడనముతో ($ొ ట్టుటతో ), కృంగారలీలాతాని అ గంగ = కొమ్థులయొక్క, అర = అగ్రములవేత, లీలా = విలా ముతో అనలా అనాయాసముగ, తతాని = గాయములను, చయ్‌ =కల్చింతువు, అనగా కొ ములతోం బొడిచి గాయవజు ఏ వనుట, రసికుడు, ఆవీలైః = అంతట పొనము వేయంఖుడిన్స

సవ్యాఖా సన త*త్ప్సర ఫ్రమ్‌ 100 అధరామృ తైః = అధ రామృతీములచేత్క సరసః = శృంగారరసా స్వాదనచతురు. డై, సుశ్రై :=పారవళము నొందిన సౌఖ్యానుభవ ములచేత్య సంమాలితాత్షుః = కన్నులు మూనీకొనినవాందై యుండును, అళ్లే నీవ్రన్సు ఆవీతైః = సంపూ ర్తిగాయ దాగలిడిన, సరసః=సరోవరముయొక్క_, అధర + అమృ తై ః=అడుగున నున్న జల ములచేతనై న,సుఖై =సౌఖ్యనుల చేత, సంమోాలితాత్షః=కన్నులు మూసికొందువ్స, అనంగా ఎండవేండిమికి ఇెలువులలోని నీరు వై భాగమున. గాలి యుండంగా ఆనీటిని వదలి చల్లగా నుండెడి లోవలి నీటిని కడుప్రనిండ. 'ప్రన్వో యాసాఖ్యమ తోయం గన్నులు మూనీపొందువని భావము, రనీకుండు స=*రోదు - లతయా = రోమశరాజి (నూంగారు) తోం గనాడుకొన్న అనంగా ప్రైఢవయ స్కురాలైన, పద్మిన్యా=పది నీబాతిప్ర్రీతో, అతనోః = మన్మథుని యొక్క తాపాత్‌ =తాపమువలన, వనభం=బలాత్కారముగా, చిరేణ+. ఆకృష్టః = చిరకాల మూాకర్తి ౦వంబడును, అస్లు నీవ్చను, సరోమలతయా = సరః=సర స్పుయొక్క, అమలతేయా=స్వ చృత చేతృ అతనోః=విస్తార మెన, తాపాత్‌ =ఎండ వేండిమివలన, వ్రసభం =బలా త్కారము గా, చిలేణ ఆకృపష్టః = చిర శాల వమాకర్ణంపయుడు దువ, అనలగా ఎండ పెండిమికి. దాళజూలక నిర్మలోదక ము గల సరోవరముకడకు. బోయి అందులో. బడుదు వనుట, మజియు, వద్మి నార్ట=పద్మలతలు గలసరనీతో (అనంగా సరస్సుతో,) సంక్రీడనే = క్రీడింతువు, కనుక నోలులాయ వభూ! నీయందు కనీకళిఖా మణియందు6 గాన్బించు ధర్మము లన్నియు స్ర్రించుచున్నవి గనుక నీవు మహోరసీకశిఖానముణివ లెం గన్నట్టుచున్నావు సుమూ |

౦ మహిపుశతశ$ము శ్లో, ఆశాం ఫుమ్యసి యో నిపానసలిలే మూ నాఖిమానాన్నితః ప్రీత్యా నిత్య మపారలె కిక విధా వంగ్‌కృతః వ్‌రవ్స్‌ స్వచ్చందం చరనీహూ యః కిల పర మేశ్రే ఖలాగ్రైసర స్టం 'తల్యాం హౌన్త విటాగ్తగణ్య మధునా జూనే మువోనై రిభ! ఆశా మితి;.__యః నిపానసలిలే ఆహోవజలే _. ఆళా మిచ్చాం ఫుష్యనీ రక్షసీ, అహావ సు నిపానం స్యా దిత్యమరః, నాఖిమా నేన నాఖిపమాణే లు నాన్వితేః యు క్షః, నాభఖదఫఘ్ను ఇత్యర్థః, నిత్యేం సర్వదా - ప్రీత్యా సంతోపేణ _ అపారః నిరవిధి ర్యః లౌకికస్య కృహ్యాబే ర్విధి ర్యా ఫ్ట్‌పారః వ్‌ తీస్‌ డ్‌ జా క్రైరప్‌ కెళ్ళిదే లు వాంగీకృత్‌ జో ఖై కాను ల స్వీకృతః, నప్‌ా సర్వేపీ వుపొ ములొవన కర్ణ ౦తి, వృష భేణాపి కర్త ణ సంభచవా దితి భావః, పశలేషసా ము న్యేహెం- వలే, 'వేదాచే _ స్వచ్చందం స్వేచ్భం యథాత థా=చరనీ భతృయసి, ఖల స్య ధాన్య రాశీకర ణస్థల స్య- అగ, సరః ప్రముఖః, తేం తాద్భృళ0 త్వాం = పా మహో సెరిభ విటోూ గగ ణ్యంం-జా నే మున్యే, విటప శే _._యోనా ఊపస్టే ఎయ త్పానం పేయం సలిలం త తాళాం యు పది న్యా స్ఫుగంధిమదనసలిల ల్వేన భగచుంబన మిచ్చ తీఠ్యరః. తదు క్తం వాత్సా్య్యాయనతంతే,, కమొయుగం మన థనుందిరం థి ఆల న ల చ నాభీ శృ మూలం స్మరలోల చిత్తాః, చుంబంతి లాటా నిజచేళ సామో్యాన్నా స్యన్యత శర్చుంబనరీతి నేతి, అభిమా నేన గన్వేణ _ 3భిజూ త్యాదిజని లే నేతి ఫావః, నాన్వితః నయుకః, విట స్యాఖి గాత్యాదే ర పాలనీయ త్వా దితి ఫావః, పొరలౌకికం పరలోకసాధనం గ్యోతిపోమౌదికం కర్మ _త న్నభవతీ త్య పారలౌకికం పర స్ర్రీసంభో గాది - తస్య విధా వ్యాపానే - కెరపీ వైళ్ళిదే వాంగీకృత్‌॥ పర వేలే, రకళ లై, చరతి, ఖలానాం దుషైనాం, పర సై సంభోగో వాత్స్యాయన

సవ్యాఖా ఫ్టన తోత్సర ఫ్ట్‌మ్‌ ఏ౮ 1 ఠం తే ఒభిహితః, నారీ చో త్రమయౌవ నాఖిలషితం శాంతిం న చే దాప్ప్నుయా దున్గాదం నురణం చ ఏపిందచి తదా కందర్పసంమోహీ తా, సంచిం ల్యేతి సమౌొాగ తాం పరవధూం రత్యర్థి నిం స్వెచ్చయా గ చ్చేత్‌ శ్వాపీ న సర్వదా సుమతిమా నిత్యాహ వాత్స్యాయన ఇతి, తథా-చ పర స్రీ సంభోగ స్య వాత్సా రాయనసమతి త్వేపి శ్రుతి సతి నిషిద్ర త్వేన ర్‌, పృవర్తమొౌనానాం ఖలత్వేం స్పష్ట మితి ఫావః,

దున్న పోతును నిటునిత్‌' బోల్చుచున్నాండు,

టనై ర్రఛసార్యభౌమా! నీవ్ర సామౌత్తు విట శేఖరుండవుగా నున్నావు సుమూ! ఎట్లనంగా;_=-విటుండు యోని పొనసలి లే=మదన సదనోదక పానమునందు, ఆళాం (ఫుమ్యతి) = ఆశపడుచున్నాండు అన్లు యః=వనీవ్రు నిపానసలిలే=త్‌ "ట్టిలొని నీటియందు అనంగా త ట్రిలోనున్న కుడితినీరు త్రాగుటయందు, ఆ కాంపుష్యసి=ఆసగొం దువ్ఫ, యః=వవిటుండున్నాండో (అతండు, నాభిమానాన్నితః__ అభిమాన=సత్కులసంభూ+తుండనను నభిమానము(ఆభిజాత ఫ్ర్‌ము తో, అన్వితః = కూడుకొనినవాండు, న=ఎకాండు, అశ్లు నీవున నాఫ్‌ మానాన్విత $-నాఖి-.మాన=బొడ్లు పమాణముతో | అన్వ్‌తేః. కరాడుకొనియుందువు, అనంగా చొడ్డులోంత్రు నీళ్లలో నిలి+ యుందువనుట, విటుండు అపారలౌకి; విభె = వరలోకసాధనమ కానటై పర స్రీసపంగ మనాదివ్యూపాగ మునోదో, 3 రకె=వీకొంతదుం చేతనో, అంగీకృతః = అంగి ఆ6ంపంయబడుచయండున్యూ అమే నీవ్రన నిత్యము, అపార = లౌక్రికవి ఛె.అపారజవిసార మెను లౌకికవిధా లోకజీవనాధార మెన కృయాద్ధది గ వాస పారమునందు, వైగపి హొంతమందిచేత నే, అంగీకృళః=న్వీక రింపంబడుదును, అనంగా చా మంది యెద్దులతో వ్యవసాయము 'సాగింతు రనియు, వీళొందఠు

20ల2 ముహీవళతకమ్‌ దున్న పోతుల నేద్యము పెట్టుళొందు రనియు భావము, విటుండు స్వేచ్చగా వర తే తే _పరుని భార్యయందు. బవరిం ళో 3 దును, అస్లే నీవును, వర నే శ్రే = ఇతరుల చేనిలో, స్వ చఛృందం= స్వేచ్చగా, చరసీ = మేయుదువు, విటుండు, ఖలాగ్రైసరః | "ల=పరన్త్రీకతు లై న దుష్టులలో, అగ్రే సరః = శ్రేష్టం కాలా ఏవును అశ్సు, ఖల=కళ్ళములో, అగ్లో సరః = బంతికట్టున మొదట డుచువాండవుగా నుందువు, కావున నోమహోనైరిఫా ! యిన్ని )తృణములు నీయం దుండుటచే న్‌న్ను, విటా ట్ర గణ్య మధునా " నేంవిటాగ్రోసరునిగా నిప్పుడు శెలినికొనుచున్నాను, గో, త్వం వాలీ రమనే రుమవూ మువగతః ప్రైథాంగ చేవోన్నిత సారా మైత్ర, మివా స్ఫుటం వితనుపే. నా దై న్థయక౯ దుందుఖిం, ఇల్ధేం సత్యపి కాసరశ్వర నా నూళ్చర్యద శ్చ ఫ్ట్‌యా మాతంగాంతిక నవ నిర్భయ మహో సంఛార శీలోన్మీ కిమ్‌? ఠ్వం వాలీతి___త్వ్యం = వాల; పుచ్చు నుస్యా స్రీతి వాలీ.రుమాం గావీశేష౦ _- రుమొా స్యా ల వణాకర ఇత్యమరః, ఉపగత। ప్రా 1 క - రమసే క్రీడనే ఎ ప్రౌథాని న్ధూలా న్యంగా న్యవయవా యస్య 'దృశేన - దేహేన ళరీశే_ణాన్వితో యు కః, తారామెత్రం తార

• కనీనికయా "మెం 'సనమొనరూపత్వం _ తారశాతః కనీని "కేత్య మూ హం 58, విఠనుపే, కరోషి, ఇహా స్సుటం స్పష్టం జా నాదె శ భెః లు ;దుఖ్‌౦ వాద్యవి శేషం ఎ జయక్‌ తిరన్కు_ర్వ క ల ఇల్టేం ఏవం ఫ్ట్‌పీ వాలిసా మ్యేపి జ హే శాసలేళ్వర వ చర్యయా స్వవ్యాపారేణ యు శాం ఫురుపాణా _ మాళ్చర్యదః అద్భుఠర సే త్పాదకః, త జచేవాసాఎ ఠతం-గాంతిక ఏవ చండాలసమిప ఏవ - నిర్భయం యథాతథా సం

ఇపారశీలో సీ సంచరిన్షుస్వఫావాొ ని, కిం వితశ్కే, అహో ఇ త్యాళ్చ ర్య, నుఠంగాళ,మే వాలి ప, వేళా భావే సెత్యర్థః,

వాలిప జే___రుమాం సుగ్రీవ” ర్యాం -_ ప్రాథాంగ బేహాన్వితః- ప్రాథా పృళృష్టా ఆంగబే స్వపులే, యా ఈహా ఇచ్చా తయా అన్వితః, తారా మైత్రం తారాయాం స్వ భా ర్యాయాం మత్‌, స్నేహం-దుందుఖి మసురవి శేషం,

దున్న పోతును వాలితో బోల్చీ వర్ణించుచున్నాండు,

టకాసరేళ్వరా! నీవు వాన ెళ్యరు.డైన వాలివలె నున్నావు సుమా! ఎట్లనలా;---ఆతండు వాలి యను వేరు గల వాండు కాంగా నీవును వాలివే యగుచున్నావు, ఎటనంా వాలము గలవాండు వాలి గనుక నీకు నొక వాలము (తోంక) ఉన్నది గదా! కనుక నీవు వాలి వగుదువు, వాలి సుగ్రీవుని భార యగు రుముతో. గీడింపలా నీవును అచ్షే రువమూాం ౬ చవిటినేలను, ఉపగతః = పొందినవాండవై, రమని = క్రీడించు చున్నావు, వాలీ, ప్రాథాంగ దేవోన్వితః - వాఢ = వళ _స్తమైన, అంగద=తనకువమూరుడగు అంగదుని యందలి, ఈవో=వాంఛతో (ప్రేమతో), అన్వితః = కూడుకొన్న వాండు కాంగా. నీవును అశ్సే ప్రాభాంగ దేవోన్వితః - ప్రౌఢ = పటిషస్టమ్ములైన, అంగ = అవయవములు గల, దేవా=చేహముతో, అన్వితః=కూడుకొన్న వాండ వగుదువు, వాలి తనభార్యయగు తారయందు నస్నెవా మును బ్రకటింపంగా నీవును అళ్లు తారామైతం - కారా కను గ్రృడుతో, మెత్రం = న్నేహమున్సు వితన'పే, = చేయూ దువ, అనంగా కనుగుడ్డువ లె నల్దగా నున్నా వనుట, వాపీ దుందుఖి యనుఠాత్ససున్మి నాదైః ౯ సింహగర్జనలతో జయిం

ఏ0 మహీవశతక్రమ్‌ వంగా నీన్రను అశ్షే స్క్సుటం=స్పస్ట్రముగా, నారైః = ధ్యనుల చేత, దుందుఖిం = నగారానుు జయళ€ొ = జయింతున్చు, ఇత్ధం పర్యేపి = ఈవిధముగా నుండికూడ్క, నీన్ర, చర ఫ్టయూా=నీవా్యాపారము చేత, నృ ణాం=జనులక్కు ఆక్చగర ఖ్ట్‌ద్‌ క=ఆళ్చేర ఫ్టనమును గలిగించుచున్నావు, ఎట్టనలా మాతంగాంతిక వీవ నిర్భయ మహో సంఇార శీలోసీ _ మాతేంగ = మతంగముని కా శ్‌ యమెన నముతేంగ నర్వతసమిాప మున నిర్భయముగ సంచరించుచున్నావు, ఇదియే యాళ్చర్యజన కవు! ఐందువలన ననంగా వాలి నుతంగమునికావమువలన మాతంగ పర్వతముదావువ సం చరింవకుండంగా నీవో ఆపర్వతము ననే సంచగించుచున్నావు, ఇదియే వాలికంచు నీయందు. గల విశేషము! వాలితో సామ్యుము నొందియు మాతం గాంతిక సంచా రము గలిగియుండుట విరోధము, మాతంగాంతికవవ అనంగా వమాతేంగ=చండాలునియొక్క, అంతికివవజసమిీాపమున నే సంచ రింతు వని చెప్పుటతో విరోధవరివోరము, కావున నీవు వాలిని బోలుటయె గాక యతనికంకొను విశేషించియున్నా వని లొత్చర్యము, గ్లో, ఉవైైరావణసోదరోనీ చ మహ పార్శో బతి కా యోఒవ్యనీ స్టూలాకార మపోదరోసి నితరాం త్యం మేఘనాదోఒవన్యనీ, ధూమాతోని చ దూవణోసి చరికై స్త్వం కుంభ కర్షా'౬ స్వతో మద్దా్రామ _స్త్వ్వదుపాశ్‌ యేణ భజలే లంకారమాధార తామ్‌, ణల

సవ్యాఖ్యాన తాత్పర స్ట్‌ ర్జ్‌గ్ర్‌ థె ఇరావగోతి__ ఉచ్చ ఉన్నతః య వఐరావణః గజ విశేష సస్య సోదర; _- బౌన్నత్యా దితి భావః, అన్యత, ఉవ్చై రున్నతో యో రావణో దళీవ సస్య సోదరో భాతా విఖీిషణః, మహా నూలః ఇం పార్శ్వః పార్శ్వ్యథాగో య'స్య 'స తథో కః, అన్య తీ, ముహా పార్శ్వ ఇతి రాత సనామ, అతిశాయో౭. తిన్టూల చేహ, అన్య శత్రాతిశాయో లావణాత జు.నూలో మహా_నాశారఠో ఆకృతి-ర్య స్య తొదృళశ ళా సౌం క లల - మవాత్‌ బృహా దుదరం యస్య 'స తథో కః, అన్య మవనోదనగో నామ రాతుసః, నితరాం సుతీరొం _ త్వల మేఘ స్య నాద ఇవ నాద ధూమ్రే ధూదమ్రవన్తే _ అలీతి యస్య స తథో క్షః - చరితై శృరితై - రభత్యభతుణ కర్పమ లేపాదిళిః దూపుణోనీ దూప్యోసి, త్వం వంభ కర్ణః కంభౌ కలళావివ కర్తా యస్య సతఖో కః, అన్యత, మేఘ నాదః ఇంద్రజిత్‌. - ధూూమొత॥ ప్రనీద్ధః _ ఏవం దూషణ కంభక రా వపీ బోధ్యా, అతోటాతో,; _ ముదధాామో మదావాసగ్రామ - _స్వ్వదుూ పాశ్యయేణ త్వత్సహాయేన _ అంశాయాం యా రమా లఅశ్నీః: _- తదా థఛార తాం తే దాశ్యయ తాం _ భజతే ప్రాప్నోతి, దున్న పోతును లంకావట్టణముతో. బోల్చుచున్నా6ండు, ఓమహిహిాధిరాజ ! నీవు లంకాపట్టణముళతొ సామ్యము వహించియున్నావుసువూ! ఎట్టనంగా:..-లంకాపట్రణముల్‌" "రావణు. డున్నాంయడు, విళథీమణు. డున్నా(డు, మవహోపార్చు (డు అతికాయుడు, మవోదరుండు, ఇంద్ర జిడ్తు. ధూమౌాకముండు దూవణుండు, కుంభకర్దండు ఈ మొదలగువా గున్నారు, అసో నీయందును అట్టిస్థితి కాస్పించుచున్నది? న్‌సుక్ష సీవ్ర మాగావః ములో నుండుటచే ఆలంకాఫ్రగలవీ. వూ గామమునకుం బం వాశ్టీ ఖ్‌, 6

ల్లీ00 నుహివళతకమ్‌

నట్లు?” నున్నది, ఎట్లనగా అక్కడ లంకాపట్టణములో ఉచ్చైః నొప్పవారగు శరావణసోదరః ఇ రావణాసురుండుు అతనినోదరుం డగు విభీమణుండు నుండంగా నీవును, రై ఎ రావణసోదరోనీ ఆ ఉచ్చ=ఉన్న తమైన, విరావణ=ఐరావతగజమునకు సోదరః + అనీ= నోదరుండవుగా నున్నావు, అనంగా అంతయొత్తుగాన్తు అంత బలీష్టము గాను సున్నావనుట, అక్కడ మహోపార్ము ర్‌ం దుండంగా నీవును అశ్లు నుపోపార్శ గక + అనీ జు బలీస్టములైన బరిప, కలు గలిగియున్నావు, అక్కడ అతికాయుం డుండంగా నీవ్రను అశ్లు అతికాయఃఅనీ = స్థూల కాయము గలిగియున్నావు, అక్కడ మహోదరుం డను రాశ్షసుం డుండగా నీవును అశ్లు స్థూలాకార మవోడరోసీ = స్థూలమైన ఆకారము గొప్పకడుపవు గలిగి యున్నావు, అక్కడ మేఘనాదః = అంద్రజి చ్రుండంగా, నీవును నితరాం మేఘనాటదోసీ _- నితరాం = మిక్కిలి, మేఘనాదః,లనీ= మేఘనాదము. (ఉరుము) వంటి నాదను గలిగియున్నావు, అక్కడ ధూ మ్రామ్‌ం డను రావుసు. డుండలొా నీవును ధూమ్రూమోని _ ధూ మ్ర, = నలువ ఎలుఫు కలీసీన రంగుగల 5త్షేః 1, అసీ=కన్నులు గలిగియున్నా వు, అక్కడ దూవమణుం డను రాతీసుం డుండంగా నీవ్టను, చరి; దూపణోనీ _ చరిళైః = 3న"రానివి తినుట, బురదలో. బొక్తాడుట మొదలగు కార ఫ్టముల వేత దూవణః-అసీ = దూష్యుండ వగుచున్నావు, అక్కడ సంభ కర్లం డుండంగా నీవ్రను కుంభ కర్ణః (అసి = కడవలవంటి వెవ్టులు గలిగియున్నావు, కనుక నో మహిపాధిరాజ!

సవ్యాఖాన తార్పర్యమ్‌ ల? మూ శమము త్వదుపా శ్‌ యేణ=నీపాయములో, లంకారనూ భఛారంతాంభ జ లే౭లం కాపురలక్షీ సౌభాగ్యమును బొందుచున్నది, న్లో, జిన్లు స్తన్యం పి కృళానుభావ మయనే

శ్రీకానర త్లూవలే నీత్య్భం కించ సదంతకోఒనీ వపుషి _గామేేేఒ నీ లే నికొబుతిః, గ్రామ్యేఒస్తి లే నిక పాశీ చాసీ సదాశుగత్వ మయనే వ ది ల సర్వత్ర, కృ ూస్టదిషు పాయో పె శ వణ చ్ర్వయం వ కటయ౯ లో వలా సా లో కించ త ముగ్రాకృలిః, ౯ం / జిషురితి:హి యస్యా త్కారణాత్‌ _ బిష్షుః జయళశీల; ఇంద,శ్చ, కృళానాం దరిద్రాణా మనుభావం సంపద మయ సే కరోషి కృళానో ర్వ ర్భావం వహ్నిత్వం చ, కించ అపి-చ- శ, శా'సర క్ష పలే _ నిత్యం సర్వదా" = 'సకొ వరమౌన; అంతకు; యను; యని ఈ సతఖోకః _ పృష్ట ఖభాగో పారూఢకృ తాంత ఇత్యర్థః, అన్యత్‌, సతా సమి-బీనః ధరాధర వ్యవసాపక ఇతి యావత్‌ , ఆాదృళ క్చాసా వంతః ఇల్యీర్భః, గ్రామ్యే ప్రకృతే | వపుషి బేఘహోా _ నిర్‌ బుతి పః అస్తి, అన్యత్‌, నిర్‌ బుతిః రాతసః, పాకీ పాశయు క ర జ్యాది* బద్ధ ఇతీ యావత్‌ , అన్యత్ర, వరుణః, సర్వత, కృ ప్యూదిషు కర్ణ స్వాశుగత్వం శీ ఫఘ్రుగామిత్వ - మయ సి శక అన్య తే వాయుత్వ్హ ప్రాయో వై ప్రాయేణ ఖలు _ శృవణయో ౧ (త్రీయో-రుచ్భం) మౌన్నత్యం- పృకటయక. ప,శాళశయక్‌ -కు చేరె శ్వర్య మితి చ, కిం త్వ-ము[గాకూ,రా౭-2. కృతి రాశారో యస్య స తథ కః, ఉగ్గాక్క రీళ్వ రాకృతి రితి చ, తథా-ద సర్వ దిశ్చాల శాత్యక స్వ మితి ఫావ

లగ్రిర్రి నుహీవమకరతరశమ్‌ దున్న పోతును అన్ట్రదిక్చాలకులనుగా వర్ణించుచున్నా.డు, ఓ కాసరత్లూవతీ! నీవు సామోత్తు అన్ట్షదిశ్చాలకాంక సంభూ తుండవుగా నున్నావుసుమా ! ఎట్టనలా:..అష్టదిక్చాలకులలో మొదటివాండు. జిస్ణుః=ళ్తంద్రుండు. త్వం హింనీవున్సు జిష్ణుః= జిష్షుండ వే, అనంగా జయశీలుండ వనుట, అగుటచే నిం ద్రల్వేము నీయం దొప్పి యున్నది, లెండవవాం డగ్ని, ఆయంళముగూడ నీయం దొవ్బీయున్నది, ఎట్ల? కృళానుభావం=కృశా నుభావమును (అగ్నిధర్మమును), ఆయనే=పొందుచున్నావు, అనంగా కృళ= దరి ద్రులయెడ, అను భెవం=జాలిని, అయనే=పాందుచున్నా వనుట, $నుక నగ్నీధర్మము' నీయం దమరియున్నది, మూండవవాండు మయముండు, ఆయమధర్మము నీయం దమరియున్నది, ఎట్లన? సదంత ఆని _ సత్‌ 1,అంతకః+అనీ= (అంతకః=) యముడు నీవై సనెవ్వుడు 'థిష్టించి యుండును, (మజొోకవిధముగా. గాడ, జెప్పుకొన 'చ్చును,, స - దంతకః,ఆఅసీ=దంతవము లతో. గూడినవాండ వగు పవ్ఫ, అనంగా మంచి దంతేష్టప్టి గలిగియున్నా వననుట, కనుక దంతకత్న్శముత్‌ో నీయందు యమధర్మత్యము కనంబడుచున్న ది. "ల్లవవాండు నీర్‌ బుతి, త్ధర్య ముగూడ నియం దగపడుచున్న ది, ట్లన ? లే=నీయొక్క గ్రా, మ్మే వఫుషీ=ప్రాక్ఫ తళ రీరమునందు, 5 బుతిః = దోషము, అ స్తీి=కలదు, కనుక నీయందు నీర్‌ బుతి [ము సరీపోయినది, దిశ్పాలకులలో చైదవ వాండు వరుబ్బుండు, వరుణత్యము గూడ సీయందు. గానంబడుచున్నది, ఎట్లన? 'ఫీ చాసిఆయన పాశాయుధము గలవాంటై పాళి యనువేరు ఎవాండు కాంగా నీవు పాళములు (కట్టి బేయు తాళ్లు) కల

సవ్యాఖ్యాన కౌత్పర్యమ్‌ నీ వాండ.వై పాళి నగుచున్నావు, కౌవ్టన పాళిత్వముచేత వరుణ ధగ్యము నీ కబ్చినది. ఆజవవాండు వాయుదేవుడు, ఆ యంళముగూడ నీయందు. గలదు, ఎట్లన 1? సదాళుగత్య మయనే సన్న త్ర, ర్త ఫప్యూదిషు _ కృ పూదిషు సర్య త్‌ =ఎవస్థవసాయాదిసమ స్త గామిత్వమును, అయనేఎపొాందుచున్నా వు, వాయువుగూడ ఆశు గుండే గనుక ఈరూపముగ అఆశళుగత్వము (వాయుధర ము) నీయం దొవ్పీయున్నది, వడవ దిక్పాలకుండు కుబేరుడు, కాన ఆకు బేరత్యముగూాడ నీయందుం గనయిడుచున్న ది, ఎట్టన ? పాయో వెశ వణో చృ్వయం వ కటయక౯్‌ _ పాయః=తటఅచుగా, లో రా ఓల లీ లీ వై శవణ=కు బేమనియొక్క, ఉచ్చ యం=ఐశ్వర్యమును, వకట యళ్‌= పకటించుచున్నా వు, కనుక కుబేకత్శము పొసంగియున్న ది

టా య. స్రీ షి (మహివవతుమున నిట్లు చెప్పీఫొోనవలయును,) ప్రాయః+ వై = తఅచుగ్యా. శ్రవణ, ఉచ్చియం = ఇెవులను నిక్క_ంెట్టుటను, వకటయక్‌ = పవపకటించుచుందున్సు, కనుక వె ఛా వణల్వేము సరి షూ లీ 6. ప్న పోయినది, ఇంక మిగిలినవాం డెనిమిదవవాం డీశ్వరుండు, ఆయంశము గూడ నీకు. గలదు. ఉగ్రాకృతిః - ఉగ = ఈశ్యరునియొక్క, ఆకృళతిః = ఆకారము గలవాండవుగా నున్నావు, ఉగ్రాకృతిః అనంగా భయంకరాకారనము గలవాడవు; కనుక నీవిధముగా ఉగృత్వము (ఈశ్వరత్వము) నీయం దమరి యున్నది, కావున నో శాసరక్షైవతీ! నీ వష్టదిక్పాలకస్వరూవుండవుగా నున్నావు సువూ |! మహిప._14

210 దుహిీిమళశరశమ్‌ నో, మేళా ణస్భంచన పంచ లాంగ లవిఖభాొ లహార్గ )కృ షాజినో గో జీపు సహ నశ వ తిదిన దౌ న (ఫ్ర $ చ ౮ పాల, భవ స్యాత్తనా, త్వం బ జోండకటావా మంచనీ సము టాకీ ద్‌ేణ ల్థ్టా త్యయా కావి న్వర్ష తులాఒవీ శాసరవతే దీఠరాయు రిచ్భామి లే, బాణా ఖు కే శ్రాణీతి._.పంచలాంగలవిధ పంచలాంగఅవ్యాపాశే- కే త్రాజీ శీడారాదీని _- అంచసి ప్రాప్నోషి* అన్యత్‌, పంచలాంగ అళా్సే తేశ్రాణి కేదారాదీని అంచని ప్రాప్నోషి, పంచలాంగలఅవిధివూర్వక భూదాన మితి చ, అబ్ధం ప్రాప్త మౌర్త 9౦ నీక్తం య త్క్‌స్షం నీఅ వర్మ మబినం యస్య 'స తథోో కః, ఆర్రకృ ష్టాజినపుృతిగ, హోపి వ,తిపా ద్వ తే, సవహానశః-గ వాం భూమినాం చానేషు ఖండ నేము క్యూ దిషు- పతిదినం _పృత్యవాం - ఆత నా అంతఃకరకోన - పాతీభవసీ 'ఫభవని, సమ సనో పతిగ పే ఇతి చ. సముదోచేణ సమ్వుగు పాత6 భవనీ, సవా, "హ్హ గృవా న. 6 సముద్ధా మణ 'సమ్య స్‌ సేణ-్రవ్యందకటూవా మండఖ్‌ త్రం ఆంచనీ ప్రాప్నోషి.. అందక లి ' ఇలా | ము వ్యాపిశబ్వం కద్రోీ షత్యేర్థ క శబైహాండకటావా పృతిగ్యవా ఇటిచ, స్వర్తానాం హీరణ్యానాం, తులా తోలన మపి - అబ్బా ప్రాప్తాః మహ్‌ షేంద్రేణ కృషిం కర్వన్త సంపత్తి ముత్తమాం ప్రాప్య సువర్షతోలనం కర్వంతీత్యర్థః, “జీల శాసరపలే ఇల్లేం మహాదాన పృతిగ్యవాం కర్వత. సే తవ - దీరాయు ళ్యాస్తో కం దీరాయుమ్య - మిచ్చామి వాంఇామి, మహాదాన పృతిగ్రహం కుర్వతే సవాపమృత్య్యు ప్రృసక్ష్యా తత్సరిహార స్య

నప్యాఖా్యన లౌత్సర్యమ్‌ క! జో న దున్నపోతును మపహోదాన ప్రతిగ్రహీతనుగా వర్ణించు చున్నాడు, ఓకాసరపతీ! నీవు మవోదాననులు ప్రతిగ్రహించిన వాండవుగా నున్నావు, మహోదానములలో భూదానము, ఆప్ప ౧ కృ మోజినదానము, గోదానము, బ,హాండకటాహదానమ్యు, సువర్ల రల టీ రి ర్‌ జానను ఇని చేరుచున్నవి, ఈదానము లన్నియు నీవు పతి గ హించినట్టుగా. గనయిడుచున్నావు, ఎట్టనంగా భూదానము పంచలాంగల కళొన్త్రమునందు. జెన్చంబడియున్నది, ఆప కారము గానే నీవు వతిగ్రహించినట్టున్నావు, కనుకనే కేత్రాణ్యంచని వంచలాంగలవిభొ = పంచలాంగలవిధి తే. (త్రములను బొందు చున్నావు, అన€లగా పంచ=ఐదు లాంగల=నాలగోండ్లతో దున్ను న, విభొ = వార్థపారమునందు, నేత్రాణి = పొాలములను అంచసీ = పాందుచున్నావు, అనలా నాలెదుకాండతో రి శు పాటు నీవు గూడం బోయి. దున్నివచ్చుచుందు వనుట, ఇట్లు చేయుటచే భూదాన ప్రతిగ్రృహణను చేసిన ట్టయినది, మజీయు వచ్చియాణని కృష్ణాజినమును దానము పట్టినట్లున్నా వు; కనుకనే లస్ధైర్ట రికృమోజినుండ వైనావు, అనంగా లబ్ద = పాందంబడదిన, ఆక ?=పచ్చియాణని, కృృష్ల=నల్సని, అజినః=చర్మము కలవాండవయిం- (౮ 3 ౧౧ జీ యున్నావు, నీశరీరము నల్లగా నున్న దనియు, నీళ్లలో. బడుటచెం దడిసీ యుండు ననియు భావము, మజియుం బ్రతిదినను సహాస్త నోదానములను బట్టిన ట్లున్నావు* కనుకనే గోదానేషు సహస్రశ

ర్ట] క్ల నముహిమళత॥శష్‌

వ్రతిదినం పొ శ్రీ భవ స్యాత్మనా = ప్రతిదినము, సహా గ్రళఃజబేల ఫొలందిగ్య గో = భూములన్సు దానేషు = ఖండించుటలయందు అనగా దున్నెడి వివమయములలో, ఆత్మనా = నీయంతఃకరణ ముతో, పా త్రీ భ వసీ=అర్హు, 6డ వగుచున్నావు. అనంగా నెల్లప్పూడు. అనేకభూములను దున్ను చుందు వనుట, మజీయు బ్రహాండము నంతయు దానను. బట్టిన ట్లున్నావ్వు కనుకనే బవోండకటాహ మంచనీ సముహ్హోవేణ - సముద్దో చేణ = పెద్దధ్యనితో, బ్రహ్మాండ కటాహం = వ్లోండ భాండమును, అంచనసీ = వాందుచున్నావు, అన(€౫గా బ్రవోండ మంతయు బోరుకొనున టజుతు వను ట, ఇంతేగాక తులాభార జానముగూడం బట్టినట్లున్నా వు, కనుకనే లఫై త్యయా కావ్‌ స్వక్షతులా పి - త్వృయాజ=నీచేత, కావీ = ఓకా నొక అనంగా ఇంత అని చెవ్చ ళక్యము గానట్టి, స్వర్శతులాఅవీజ బంగారు తూశనుగూడ, లభ్ధా=వాందంబడినది. అనలా నీవు నేద్యము చేనీ వంటలు వండించంలా లెశులు బంగారము కూడం బెట్టుళొనుచున్నా రని భావము. కనుక నోశాసరవతీ | దీర్చ్రాయు రిబ్భామి లే = నీకు దీర్ధాయువ్యమును గోరుచున్నాను, అనంగా

లచ ఆ జ

నుహాదాన వ్రృతిగ హప్‌ర కపమృత్యు దోమను కొట్టును గనుక ఇన్ని మహాదానములను బుచ్చుకొన్న నీ కట్టిదోవము కలుగ కుండవలె ననియు, కాస్తో ర్టయెన దీర్రాయువష్థము నీకు కలుగ వలి ననియు గోరుచున్నా నని భావము,

స వ్యాఖా ఫ్ట్‌న తౌత్ప్చర ఫ్ట్‌ బ్ర] నో, సు సీ వోఒపీ మహాగబోఒవీ వష్రషా ౧౧ నీలః ప్రమౌథీ తథా ధూన్రు వ్పొసీ మహానుభావ మహిమ త్వం దుర్తుఖః కర ఇత్ణం తే సతతం మవోకవిళతా కారస్య సాహాయ్యత నీ న ॥ స్పతౌం ప్రాష్య విలంఘ్య దుఃఖజలధిం నందామి రామ స్స్మయమ్‌, ౧౦౦ సుగ్రీవ ఇతి: సుష్టు శ్రీవా కంథో యస్య 'స తథో కః, ఆన్య త, సుగ్లీీవ! వ్రనీద్ధః, వపుషా బేహేన _ నుహాకా న్గూలో ఎ గబోసి, స్టాల్యే గ జసద్భృళ ఇత్యర్థః, అన్య తే, గబో గవాశు ఇతి ప్రనీద్ధో వానరః, నీలో సీలవర్ష్యః; అగ్నిత నయళ్చ, పృమాథీ పృవారా, వానర కృ, ధూమోో% ధూమ్రవర్గః$;) వానర శ్చ, శ్వీ+ మహానుభావ సర్వ శేష్ట = మపొషు - త్వం జూ దురు ఖః వికృతే ముఖః, దుర్గుఖ నామా వానర శ్చ కేసరా లోమాని తె ర్యు కః, తన్నామా వానరళ్ళ్చ, ఇల్రం ఏవం పకానేణ మహాకపిశతాశార స్యా నేకకపిరూపస్య - తే సాహా య్యతీ; ఉపళారత।ః _ సీతాం లాంగ అ పద్ధతిం ఎ ప్రాష్య న అన్యత్‌, జూనకీం ల స్ట్వైత్యర్థః దుఃఖజలధిం దుుఖసాగర౦ విలంఘ్య తీరా కా స్వయం రామో రమణశీలస్పళా = నందామి సంతు ష్యామి, దున్నపోతును రామూామయణనుతోం బోల్చి చెప్పు ఓీనుహిపాధి రాజూ ! నీశ్ర ఊవమాయణమువలె నున్నాస్ఫ్య సువూ! ఎట్టనంగా,._ రామాయణములో స్కుషీ వుం డున్నా డదుఎ

టై్షేత్త మహీపషశతక్రమ్‌

నీవ్చగనూడ సు గీ వోసి=సు గీ వుండవే, మంచి కంఠము గలవా వనుట, రామాయణములో గజుండు, నీలుండు అనువానరు లున్నారు, త్తక్కుడ ఆ గజుండు, ఆనీలుండు నీవుగానే యున్నావు; కనుక నే మహో౯ా గబోన్సీ వష్రపా నీలః__అనంగా న్రైల్యనములో మహోక౯ = గజః+అసీ= పెద్ద యేనులగనవుగా నున్నావ్ఫు, వష్టమూజళరీ రముతో, నీలః = నల్లగా నున్నా వనుట, అక్కడ రామాయణ ములో ప్రమాథ్కి ధూమ్రుండు దుర్షుఖుండు, శేసరి అను వానరు లున్నారు, ఇక్నడ నీవే వారు వారు గా నున్నావు, ఎట్టనంగా వమౌాథీ కు వహర్తవుః అన6గా కొన్యులతో గ్‌ట్టుదువు, ధూమ,ః=సలుపు, ఎజుఫు గలిసీన వన్ని గలవాండను, దుర్తుఖః= నిక్ఫృళమైన ముఖము గలవాండవు. శేసరీ = వెండ్రుకలు గల వాండ్‌వు, ఇటువంటి వానరుల సాహాయ్యముతో 'రాముండు స్వయముగా వీతను బొంప్తి సము ద్రనును దాంటి వచ్చి మహా నందభరితుం డై నట్లు నేనును టమహోనుభావా! మహాకవి కతాకా రస్య=స్ముగ్సీవ నీల ధూ మ్రూద్యు నేక వానరస్వరూపుండ వైన, లే= నీయొక్క, నాహాయ్యళ:=నాహాయ ప్రమువలన, నీతాం=నాంగటి వాలునుు ప్రాష్య = వొంద్తి దుఃఖజలధిం = దుఃఖ మనెడు సము చ మును, విలంఘ్యు=దాంటి స్వయం 'రామః=ఆక్షా-రాముయ డై, సత తేం=ఎల్లవ్వుడున్సు నందామి = సంతోపీచుచున్నా ను, అనలా నీసహోయమనున భూమి దున్నుకొన్సి వంటలు పండించు ఫొన్సి కూటికి గష్టపడకుండ వోయింగా నానందవడుచుందు నని భావము?

సపాఖ్యాన తాతృర్యమ్‌ లలి వో 0 శ్రీమద్భోసలవంళ దుగ్ధ జల ధే స్పంపూర్ణ చంద్రోవమో య క్శాస్తి &ీతి మకతి తీతివతి రూరః వతాప స్ప స్రాయమ్‌, దీరాయు రి తశ తు రాత జయుతో ఠా ర్రి క్యు ర్‌ లళత్రు, 'రాత్తీజయు ధరి వజారాగవా లీ ల ఆ అ జ నుల్లాఘోస్తు స నిస్తులై ర్నిజసభా సాళంః కమా దాగఠలె;ః, ౧౦౧ హాయ ఈ ఇ ఏవం మపానం సర్వ చెవాత క ర్వేన, సర్వోత్క్భృష్టవస్తు ల్వేన, రాజ్ఞో ఒధికతర ల్వేన సుత్వొ తన్ను ఖేన సర్వా చై్వైతం ప్రబంధపరమ తాత్పర్య విషయీభూతం నిరూప్య స్య్వోపబజీవ్య రా జవంళ నెస్ట్రశీఎ౦ అ్రునః పారయతే ళ€ీమ దితి; థి గ శీమాక౯ ల శ్ర్మీసంపన్నః భోసలవంశ ఏవ దుగ్ధజలథిః శ్రీ రాల్టిః తస్య సంపూర్మ చంద్రాాప మో రాశాచం ద, సద్భృళః = యః; ప, తపః ప, తాపనింహాఖ్యః _- మూరః మూ రిమొక -స్వయం శీతిపతి ర్భూపలి స్సక - మీతిం భూమి-ముతృతి నిరుపద్యవం యథా తథా-శా స్తీ రతతి, న ప,తాపనీంహాఖ్యో రాజా గర్టైయు శ్చిర భవీ-ఆత జయా; పుత్ర పౌత్రాదిసంతానవాక-ధర్మ ధర్మ ప్రృవణచి త్తీః- పృజూసు స్వవిషయవానీ నీషుంరాగవాక్‌ లోభ వాక -నిసులె నిరుపమెః నిజసభాపా రె-స్సీ్వీయ సభ్య శ్ర స్వః క్రమాత్‌. ఫు త్రపౌత్రాదికృమాత్‌ _ఆగ తః ప్రావప్రైెస్సవాం రల్లాఘోసు అతోగదృఢగాత్రో, భవతు, అత్ర, ఖోసలవంళ స్య దుఃఖజల ధితో్వో శ్వా రూపశాలంళార స్సృష్ట్రఃః లేన చ రాజవంశస్య సర్వజన శ్రేమౌ స్పదత్వం నిర్మలత్వం

216 మహీేీవషవశతకమ్‌ కీ ౦ము త్తం చన వ్యజ్య లే, రాజ్ఞః పూర్మ చం ద,సా మో శ్యా సకల జనా నందకరత్వీం౦ వ్యజ్య లె. ఏవం పూర్ణ చం ద,సంపర్కా_ ద్యథా శీ రాబి ర్వర్థ లే, ఏవ మేనం రాజూస మౌసాద్య భోసలీయాన్వ వాయస్య సంతా గ్రంథకర్త దుస్సాంగత్యముతో. దనమాట వినక దున్న) వర్తనులైన తన వభువునకు మహిపస్తుతి వ్యాభమున సత్న సర్తన గలిగించువాండ్రై దున్నపోతు సర్వ చేవతాస్వరూపమని, సర్‌ స్వత్క్భృష్ట మని, రాజుకంశెను గొప్ప దని వర్లించుచు మహిమ ళతేకమును జెప్పి ముగించి చివరకుం ద న్నంతవజకుం బోషించి యున్న తమప్రభువునకు ళుభాకాంటీరయై యిట్లని యాశీర్య శ్రీను దో్ళోసలవంళ వయః పారావార రాకాసుభాకరు. డును, ప్రతావళాలియు నగు నేమహోరాజు వ్ర కృతము నిరుప ద్ర వముగ రాజ్యము నేలుచున్న వాండో ఆ వ తాపనీింవావమువో రాజునకు దిర్దాయిమ్యమును, క త్రు, జయమును, పుత్రపౌత్రాభి వృద్ధియు, ధ ర్థాన క్రియు, ప జ'నుర క్రియు6 గలుగు.గాక,మజట్‌యు నం పారంపర్యము గా వచ్చుచున్న సభాస్తారులతోం గూడ నామహోరాజున కాయు రారోగ థ్ట్‌ ఫాగ్ధము లబ్బు. గాక, న్లో, రాజూ ధర్మపరః పరస్పర ధృత న్నే హ+ ర్స తన్మంతిణో 'రాజన్వ త్యవనీ వనీపకజనా ఆభ్యా భవంతు వీ.తె, ఫుస్తాంగాః హావ శ్చర ను భజతాం దుర్భిత వార్తా లయం వాంభఫానాథక వేః కృృలళ్ళ కురుతాం నిర్మత్నేరాణాం ముదమ్‌, ఖలీ శ్రీ వాం భేళ్వరకవివిర చితం మహీషశతకం సంపూర్మ మ్‌,

సవ్యాఖా సన లతే ర స్ట్‌ ట[/ ఉప కమ పృతిపాదితే నుర్గ ముపసంవార౯£ పృబంధావాంతగ ఆాత్ప్సర్యవిషయీ భూతం రాజతదమౌా త్యాది నాం సన్గార్థపృవ రృనరూస నుర ముపసంవారతి రాజేతి;._ శేషం సుగమహమ్‌, టో బో అ గ్రంథకర్త తము ప్రభువును, తన్మంత్రుులను సన్ఫార్దప్రవర్త నులనుగాం జేయుటయీ వభఛానోచేళముగా రచింప నుషకమిం లో (ఎ లో లొ 6 ఖో ఫి అభ ఖీ 4 ఖో క చిన నుహిష ప్రబంధమును త్ర పూర్తి చేసి స్వ స్త్వ్యయన ప్రపంచములో భూపొలుండు ధర్మవరుం డగులాక, ఆయనమం త్రులును బరస్పర న్నేహభావము గలవారుగా నుందురు గాక, భూమి 'రాజన్వతి (నుంచిరాజు గలది) యగుయ గాక యాచకులు ధనసంపన్ను లగుదురు గాక, పశువులు పరిఫుషప్రాంగమ్ముల్లై చరించు. గాక, దుర్శితు మను మాటయే "లేకుండు. గాక, వాంహెశ్య్వరకవి కత మగు నీమహీవశతక్ర మను క్చతి మాత్సర్యదూూరులగు మహితాతులకు సంతోవదాయక శ మగు6౦గాక, వాష్టఖాాత మొన కుట్టసూరి గ్రంథమున కంత కని వ్యాఖ్యానము వ్రాసి ముగించి, చిట్టచివజి కిట్లని కాళీ స్త్వవవా బ్‌ క. తోం దన యోభఖలాపను విల్ణడించుచున్నాండు,

లర మహిషమళతకమ్‌ . 2 శ్లో, శేత్రాణా నుత్తమానా మపి యదుషముయా * . కాపీ లోశే పళనీ | టీ చాన్‌ . ల్చి త్త ర్‌ వ్యేణ ము కీఠకుయ' మభిలవళొం సామ్‌ ద్వి శ్వేళశ్వరన్య త్రిభువనమహితా యా ఫురీ రాజధానీ రమ్యా కాళీ సకాశీభవతు హితకరీ భుక్తయే ముక్తయే నః, లోకములో ను_త్తమో_త్తమమ్నులైన త్మేశత్రములకుంగాడ |. ఏపట్టణముత్‌ డి పోలి;తో నొశానొక ప్రాశస్త్యము కలుగు చున్నదో, మన స్పనెడి ద్ర వ్యముతో ము కిని కొనంగోరినవారి శేవట్రణ మద్భుత మైన యంగడివీథి రొరా, నుల్లోకములయందును (| గొప్పదియై యేవట్రణమం వి'క్యేళ్వరునకు సాతమోత్తు రాజధానియై ౧ వెలనినదో అట్టి రరముణీయమైన కాశీపట్టణము మాకు హితకార న క _ణిమయెై భుక్తి, ము క్తి నొసంగు గాక, విద్వాక , శావ్యతీర్థ మద్దుల పల్లీ, వేంకట సుబ్రృవాణ్యళా స్తీ రచించిన ఆంధ, తాత్పర్యము సంపూర్మ్శము. గా భూయా ద్వా చిన్‌ న స్ట శ్లేషార్ధచం దౌ న్న్న క్ష ఇతి శీ సనంరిళ్ళళ మహీవళ తక జ్యాఖ్యా సంవూర్షా, . వన్నభానల్షవళాప్రన్సున వాదోత్తంు. “క