Telugu బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవి నాటక కళ వైదుష్యం - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki
1 లా ॥ | స్ట్‌ క్ట న ణి జ అజా ల మానా ల జో న. టీ క న ను సాంబా నది నసరినా న నసుసలయోి ఉట త * "* + న అ స ను . జ వ టి ల జీ గే ఇ శ చ్‌ 4 షష నై , _ లు. వ న ల డెలి త తపాల ల ్‌ డం | - ఆ. | శస రం ే వా / . శ ఇ క్‌ జ జ వ || “వర్షే కా క్కు క్ట శ శ జ సఖ క |
-
- సం వమ ల నుక ప్తె టలు తి క జ్‌ టే నటం. కలన _్‌ లా గొ పమ | క్ని ప్‌. లీ ం ” శ ౯ క ఫా శ్‌ జ్న ఈ వా న కే. _ కేల్‌ నా విజయం శ మాపి య క్‌ మం క్త. న య. జ న్న వంచు స్య నం నం న్న! న. " క్‌ | - వ . కి స లే నే ల" 4 . స ఎ క్ష స? శ క్షా గ్గ నళ ణా స హై న్న (|. ఒం శ | వ | క క్ష వ కష మై. క్ర న్లో | ” ॥ - | ఓ లు యం క్‌ య ప. | జ క్‌ గ క ” వక్త వం వశాగా _ . ఇ ॥ 0 క దా! ష్టం షి న వలే ౧” క మక్‌. వ. న | ప వ 4 కు. న్‌ (4 క్ష | వ జ్‌ య. ' - ॥ ॥ లపై + ఇ. న | . వ్వా. త్‌ క్‌ క్‌ ల / క్ట క వ్‌ సై న్‌ వ్‌ ఈ | కె శ . శ ల మం ఇ మం. ఇ క్‌ న సశ. ఇటే నై య. . కోతే?! ౩ “శ శక ల క్మ్‌ ము. య్‌. మై | న పలక్‌ శం. ఉతోక్య క ఉశే. వా న్‌ ౮ య ॥ జ్‌ శ కా ( క్ష లో ॥ ల నతు | శా యే. పజ లోన || ' ఎస సమ శ ట్‌ - న్య ల్‌ర్ట " అ పౌ క్ట న క్ష్‌ గక త ౭ క్నూ న్ష్మ వా. న భత వాం రా [ ? ౨ తీ * టీ కక్‌ లకరక 4 న్యడలో లే శి ॥ . | , లల (1 +. | వసం. ” మం! స. నౌ క. నా ం + మ నం, / పేట లం మ ఆ - (లాల రే ఇ తలా వ్‌ ల | ల 2 అ కే లో రో టో . జ న క! న. మ ప్‌ / సే వీట శ్చ గ ] _ | న గ ౯ఇ న్‌ు = ట్టి లే త ఈ నీ వ అ |. ఆరా క ॥ | ఆ గ్‌ వ్‌ ళా శ, గ్‌ క్‌ క ( _ తే గ క | _ ॥ , తా వ కో క వ చె హఫే 5 " న లీ ళ ప్‌ో ర లన ల ల శ ే వ పెలెషి, న. సు కం వ. వ (. క్‌ ఫోలో వే న అ లే వే ' గ్‌ వ. వ ను" 1 న శ శ / న్‌ ॥ చ - ల్‌ గ్గ ఖ్‌ ” చ న్‌, ॥ గ గ్ల యాం కి “వలే లు శ , నూ న త గ! వా మ క జ క్‌ యిన | ళు. కనక?! 72వ బలం క ఇ ళ ళ్‌ వే లో క ట్‌ 4 జీ షె కీ _ _ జ. - షై కై గ న క. ఇ చ ॥ వ్‌ 1 వ | నే ళీ గ్‌ న త ఆ! అక చ
- | = క -ై టు | _ న హే. చ క్‌ ఇ - బో ఎ గ న ల / న్‌ ్‌ శ ర్‌ .. జ్‌ స తసై ర్త లు టా + " వా ట్‌ ్న వ. ళ్‌ రం గ్‌. ళో జీ శే ప తో” శ. తన. + ” క్‌ తో: జే ల్‌ వ్య (= పల్‌ శ (లే న్‌ శ్‌ మా న. = త్‌ 4 కో 7 ౬ శ్‌; + టీ టో జీ* శ వ వ త్త మ ౧ తటే వ ౯ బి జో? శో + ట్ట 2.2 యాగ + యాన కా క్‌ న! త్‌ ఇ శ $( _్‌ | మ్‌ న. ల - వ ఇన “ షు థి ॥ - నే ణ్‌ ఇ స్ట జ శ్ర వ జ మ ళన వ. స్‌ తో న! ళ్‌ టో రోం ణి”. లే కో న న్‌ నం లా" నల శా మ న్‌ టో సో ళ్‌ కనక బీన్‌ 4 న్‌. శా జ ల... వ. ళ్శ వశే గ స్త ళ్‌ ళ్‌ ళ్‌ | ఈ శో ౨ 9 వలి జ | బె బై వై ః - వ వ ద్ర న భ్‌ ళ్‌ శ / టై | ఇట్‌ గా పా. ॥ హం క " వ్‌ గ్‌ =. ట్ట కగో్టోోక లో గోడ కక ఇ | న. ల న. న. = ప ఖే! | = మ _ వా | . లో గ... ోశే గ్రట్యి,? కక హం సా శై - ష్‌. కబ్‌ య్‌! క లే థీ ల్‌ నో ౭ క క. ఖా ల్‌ మ షష న? ౨ లే పీ రోం ల్‌ లో కిన టో ర . శ 9 (=. ట్‌ శ్‌ . ల ణ్‌ క్‌ు భజ | క = ల అ శ. న జ్‌ వా ్‌ శీ షే (| గ్‌ ల్‌ కో గ్‌ | ॥ జ్‌ ఖ్‌ ఇ జా శ ళ్‌ ళీ ళ్‌ న తౌ ళ్‌ . ॥ న _ ల _ | వ్యాత్రీ = ప్‌ | భి ళో ళా ఆ ల ల శ ఇ శ్‌ ఉం ఇ _ ర్‌ ్జ్ళ గే | శ + లలో ళ్‌. _ “| న. ,' , శ క ల ళ్‌ వ , _ ఉం ం శ న. సా త జ్‌ ః" త్‌ , వ్‌ క్‌ వ క! ॥ వ. . | న, ఇ రె క ( ౯ 7 ఈ ళ్‌ ౯ ఆ ళ్‌ ఆ క కా క ర | సో, భి అహ ౧ కే యో జ గో ,. " ౬ _ వ శ. ఎ హ్‌ ల “9 గి] ః ర తలాదురా-జబరాన (|, బో క! క్ట ; క్ట క్ష ౨౪. 7౬010౫1౬71! క౮9॥4 ౨౬౯౪ నసిిత గినత ఆ తీ “ ! థీ =. ట్‌ జ ఆ ఇ “వ్క, - క గ _
బలిజేపలి లక్షీ శకాంతకణ నాటక కళా వైదుష్యం డా. తెన్నేటి సుధాదేవి రామరాజు ఎం.ఏ. బి.ఇడి., పె.జి.డి.సి.జె. పిహెచ్‌.డి. విగఓ!తకనిగిఓిఓ! ఓరిక 5 [1541 గ 98% కక *! వ!గి శ డిగడ కలగ పఓీడి “ఆగ! లిఆ 5117 కిక! 9౧. 7౬01౬౯71 $5౮084 వ౯౪॥ ౧౧44౧4౮౮ '4:గ., క.౬64., 9.4.90.0.౮., 51.లి.
ఓ8౬[5015041 కరగ స!డికగగ రిఆలని6గ ని౮౭9౬[0గ7[0%6 [1/66/2046 - 500 044. ( ల స _అ౦౦గ/గ౧5 5656864 ర్య . ౧||06 1 ౧5.200/ లీ ( $25 (5%. సగ 15౬౬56110౧ 3 999 ౧౦౦1౪5 1000 6౦౧౫౧౦56౭6 €)/ 21 ౧౪౧౧/ 8645106599 60గ౧గ౫౮౪౧|౦4౦౧, 0119600298% [౪6061౧4020 60౪797 ద6౭:)౧౧ 4& ౯/౧౧/6౦4౧? ౧/94(/69 0గ961 ౧౧౧6౧, 0౦౧౧౫|96౮4) 4/66/2046. ౧౦౦/65 2౪/2//20/6 2౧ 1.౪/1904140౧60/4 1౧ 4|| 01౧0069. 2. గీజ0ర2/2, |/6061202061 3.:2-1-52/7/5, |1&||4|004014, (0/66/2046 - 500 044 (పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్ళవిద్యాలయం' వారందించిన ౨,000/- రూ! ఆర్థిక సహాయంతో ప్రచురితం)
జ్ఞానపీఠ అవార్డు గ్రహీత, పద్మభూషణ్‌ ఆచార్య డాక్టర్‌ సి, నారాయణరెడ్డి, ఎం.ఏ. పిహెచ్‌డి. డిలిట్‌: ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర సాంస్కృతిక మండలి అధ్యక్షులు అభినందన బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంత కవిగ్రారనగానే మొట్టమొదట మన కట్లెైదుట నిలిచేది 'సత్యహరిశ్చంద్రీయ' నాటకం, తిరుపతి వెంకట కవ్లల పాండవోద్యోగ విజయ నాటకాలతో సమస్క౦ధంగా బహుళ జనాదరణ పొందిన నాటకమిది. వారిశ్ళంద్ర కథ. ప్రధానేతి వృత్తంగా ఎందరో నాటకాలు రచించినా నాటకపరంగా హరిశ్చంద్ర నామం ఉచ్చరించగానే బలిజేపల్లివారి రచన స్ఫురణకు వస్తుంది. బలిజేపల్లివారు నాలుగు పద్యబహుళ నాటకాలు రచించారు. తాలిషప్రాయంలో ఖండకావ్యాలు కూడా రాశారు. నాటక రచయితగానే కాక రంగస్థల నటుడుగా, చలనచిత్ర రంగంలోనూ నటుడుగ్మా సంభాషణల గీతాల రచయితగా కూడా :రాణకెక్కారు. నేను చిన్నప్పుడు చూసిన 'జీవన్ముక్తి' అనే చెత్రంలో ఆయన రాసిన 'జోడు కొంటారా బాబూ జోడు కొంటారా" అనే పాట'ఇప్పటికీ నా చెవుల్లో పదిలంగా. వుంది. బహుముఖ (ప్రజ్ఞాపారీణులైన బలిజేపల్లివారి నాలుగు నాటకాలపైన డా. తెన్నేటి సుధాదేవి చేసిన పరిశోధనకు ఫలస్వరూపం ఈ. (గ్రంథం. బలిజేపల్లివారి నాటకాలపైన లోగడ వెలువడిన రచనలను తలస్పర్శిగా అధ్యయనం చేసి, వాటిని ఆధారభిత్తికలుగ్లా గ్రహించి, తన' పరిశోధనలో లభించిన సరికొత్త అంశాలను సంతరించి ఈ [గ్రంథరచన చేసింది డా, సుధాదేవి. ఆ నాలుగు నాటకాలకు సంబంధించిన అంతరంగ పరిశీలనతోపాటు, 'ప్రత్యంగ విశ్తేషణ ఈ సిద్దాంత వ్యాసం గరిమను ఇనుమడింపజేసింది, లక్ష్మీకాంతకవిగారి నాటకకళా వైదుష్యంతోపాటు ఆయా సందర్భాల్లో అతని ప్రతిభా వైవిధ్యాన్ని స్పృశించడం. సముచితంగా వుంది. అను బంధాల్లో కవి గా బలిజేప ల్లవారి పద్యాలను చేర్చడం జౌచిత్యవంతంగా ఉంది. 'హరిశ్చం[ద్ర' నాటకంలోని వివిధ పాత్రలు ధరించిన నటనటీ శిరోమణుల పట్టిక ఇవ్వడం ప్రత్యేకంగా. ప్రశంసనీయం. బలిజేపల్లి లక్ష్మికాంతకవిగారి నాటక చతుష్కంపైన' గణనీయ పరిశోధన (గ్రంథం రచించిన డా, తెన్నేటి సుధాదేవికి నా ఆశీరభినందన. - -డా. సీ నారాయణరెడ్డి 22 = 10-- 98.
ఆచార గ్‌ జి.విసుబహ శ్రైణ్యం 'స్రీవాణో 1-8-702/15) నల్లకుంట, హైదరాబాదు - 500 044. మధుర విళ్లషణ
బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవిగారి "పేరు. వినగానే. వారి పద్యాల శైలి, సినిమాలలో ఎ గో అభినయం తెలుగువారి హృదయాలలో తళుక్కున మెరుస్తాయి. బలిజేపల్లివారి కవిత్వం: ద్రాక్షాపాకంలో జాలువారుతుంది. అందువలన' నాటకంలో రమణీయంగా రాజిల్దుతుంది.
“మృదులలిత' పదాఢ్యం గూఢ+బ్హార్థహీనం
జనపద 'సుఖబోధ్యం య్యుక్తిమన్సుత్తయోగ్యం
బహుక్రుతరసమార్గం నంధినంధానయ్యుక్తం
న భవతి ఛభకావ్యం నాటక (ప్రేక్షకాణామ్‌..” అని చెప్పిన భరతుని నిర్వచనానికి అనుగుణంగా బలిజేపల్లివారి కవిత్వం ఉంటుంది, ,వారి నాటకాలలో సత్యహరిశ్చ్ళంద్రియం (ప్రజల ఆదరణాన్ని 'ప్రధానంగా పొందింది. ఆ తరువాత సాత్రాబితియం, ఉత్తరరాఘవం, బుద్ధిమతీ విలాసం జనాదరణం పొందాయి. బలిజేప ల్రివారు స్వయంగా :నటుడు కావటంచేత నాటకపద్య రచనలో ఒక ఒడుప్పును తీసికొని రాగలిగారు. తిరుపతి వేంకటకవుల కవిత్వంలో మాధుర్యంతోపాటు శిల్పం రాణిస్తుంది. బలిజేపల్లివారి నాటకపద్యాలలో శిలమంతా మాధుర్యంగానే ఆకృతి తాలుస్తుంది,
ఒకవేళ బలిజేపల్లివారి నాటక పద్యాలకూ, కావ్యాలలోని పద్యాలకూ పోటీపెడితే, కావ్యాలలోని పద్యాలే ప్రథమశ్రేణిలో నిలుస్తాయని నా అభిష్రాయం. వారి 'స్వాతంత్రరథం' ఎంతోమంది తెలుగువారికి కంఠస్టమైన ఖండకావ్యం, అనువాదమైనా శివానందలహరి' శంక్షరుల కవితకు (ప్రసన్నమైన ఆంధ్రీకృతి, వీటన్నింటికంటె మధురాతిమధురమైన కవిత్వం వారి సుందరకాండ లో లాస్యం వేసింది నా దృష్టిలో కావ్యకవితలో సుందరకాండకే
అగ్రతాంబూలం. నాటకాలు (ప్రజలలో జొరబడి. వారిని ఆకర్షిస్తాయి. కాబట్టి బలిజేపల్లివారి నాటక్ష కవిత్వానికి అత్యంత (ప్రాచుర్యం ఎర్పడింది. అట్లని అది తక్కువని నా అభి,[ప్రాయం కాదు. అఆ నాటక రచనా శిల్పం మీదే. ఒక పరిశోధన (గ్రంథం 'వెలయింపగలిగనంత అవకాశమున్నదని డా. తెన్నేటి సుధాదేవిగారు నిరూపించారు, ఇది ఒక మధుర విశ్లేషణ,
ఐదు. అధ్యాయాలలో సాగిన ఈ సిద్దాంత వ్యాసం బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవి నాటక కళా వైదుష్యాన్ని సమగ్ర సుందరంగా పరిశీలించిన గ్రంథం: దీనిని చదివినప్పుడు నాకు నచ్చిన అంశాలు నాలుగు; 1 సమస్యకు తగిన విషయవిభాగం౦,; అధ్యాయ విభజనం, 2. నాటకానుశీలనానికి సంబంధించిన అంశాలనన్నింటినీ ఎన్నికచేసి విశ్రషణాత్మకంగా వివేచించటం.. 3. సుబోధకమైన సరళళైలిలో పరిశోధనాంశాలను ఆవిష్కరించటం. 4. విలువైన అనుబంధాలను సంతరించటం. మెథడాలజీ తెలిసిన పరిశోధకురాలు (వ్రాసిన ఉత్తమ. విశ్లేషణాత్మక పరిశోధన వ్యాసమిది.
స్యయంగా సృజనాత్మక రచనలో పరిణతి సాధించిన డా. సుధాదేవిగారు పరిశోధనాత్మక రచనలో .కూడ 'ప్రాఢిని ప్రదర్శించారు. ఉభయ కళావైదుష్యం ప్రదర్శించిన విదుషీమణిగా వారిని హృదయపూర్వకంగా అభినందిస్తున్నాను.
= జీని. సుబ్రవ్మాణ్యం
డా. వాసిరెడ్డి సీతాదేవి 74/2 ఆర్‌.టి, ప్రకాష్‌ నగర్‌, హైదరాబాదు -500 016. ఆశీస్సులు
బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవి పేరు వినగానే నా కళ్ళెదుట నిలిచేది. నా చిన్నతనంలో చూసిన సినిమా 'వరవిక్రయం' లోని పిసినారి సింగరాజు లింగరాజు పాత్ర, చిన్నతనంలోనే 'హరిశ్చ్ళం[ద్ర" నాటకం తెనాలి లతో చూశాను. సినిమా కూడా చూశాను,
కాటికాపరిగా హరిశ్చంద్రుడు, చితిమీద సగం కాలి, నిట్టనిలువుగా లేచి నిల్చున్న శవాన్ని చూసి విర్తక్తితో చదివిన 'మాయామేయ జగంబె నిత్యమని, సంభావించి మోహంబునన్‌ో అన్నపద్యం నా మనసు మీద గాఢ ముద్ర వేసింది. ఊహ తెలిసినప్పట్నుంచి, జీవన మరణాల గురించిన జిజ్ఞాసతో కూడిన (ప్రశ్ళలతో సతమతమైపోతున్న నా ఎదిగీ ఎదగని మనసును అశాంతికి గురిచేసింది. లౌకిక జీవితం పట్ల నాలో సహజంగానే వున్న నిరాసక్తతనూ, విరక్తినీ. మరికాస్త పెంచింది ఆపద్యం.
లక్ష్మీకాంతకవిగారి 'సత్యహరిశ్చంద్ర' నాటకం జనజీవితంలోక్షి జొరబడింది. ఏందరినో ప్రభావితం చేసింది. ఇంతగా జనజీవితంలోకి చొచ్చుకొనిపోయిన నాటకం తెలుగులో మరొకటి లేదనిపిస్తుంది నాకు,
నాటకాలలోని పద్యాలకంటే, కావ్యాలలోని పద్యాలు గొప్పవని పండితులు అంటారు, కొని కావ్యాలలోని పద్యాలు పండితులవరక్షే పరిమితం. అవి జనజీవితాన్ని (ప్రభావితం చెయ్యలేదు, నా దృష్టిలో జనజీవితాన్ని (ప్రభావితం చేసేదే గొప్ప సాహిత్యం, .
బలిజేపల్లి బహుముఖీన (ప్రతిభాశాలి, ఆయన కవి, నాటక రచయిత, గాయకుడు, రంగస్థల నటుడు, సినిమా రచయిత, గేయ రచయిత - ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే ఆయన ఒక సాహితీ సమాహారం. మేధావి, దేశభక్తుడు, ఆయన కుస్తాలు కూడా పట్టేవారని ఈ సిద్దాంత వ్యాసం ద్వారా తెలుసుకున్నాను, డా, తెన్నేటి సుధాదేవి ఆయన రాసిన నాలుగు నాటకాలను పరిశోధించి రసగుళిక లాంటి ఈ సిద్దాంత వ్యాసాన్ని రూపొందించారు. ఆ మనిషి సమగ్ర వ్యక్తిత్వాన్ని, వైదుష్యాన్ని, సాహితీ రూపాన్ని మేరువంత ఎత్తున మనముందు నిలబెట్టారు. అందుకు అమెకు నా హృదయపూర్వక అభినందనలు.
డా. సుధ *ఈ సిద్ధాంతవ్యాసం మీద నా అభిప్రాయం రాయని అడిగినప్పుడు కొంత జంకాను. కారణం నేను సిద్దాంత వ్యాసాలు రాయలేదు. చదవనూ లేదు. సిద్దాంత వ్యాసం రాయాలంటే ఎంత కష్టపడాలో నాకు తెలుసు. వాటిని చదవాలంటే కూడా ఎంతో పట్టుదల కావాలి, సుధకు నా విషయం తెలుసు, అయినా నా మీద ఉన్న గౌరవం వల్లనే ఆమె నాకీ పరీక్ష పెట్టారు. ఇంతపెద్ద సిద్దాంత వ్యాసం నేను చదవగలనా, అంత ఓపిక నాకుందా అనుకుంటూనే చదవడం (ప్రారంభించాను. చిత్రం: - ఆపకుండా ఏకబిగిని వంద పేజీలు చదివేశాను; రసరమ్యమైనవైలి. సాధారణంగా: సిద్దాంత వ్యాసాలలో కన్పించని పఠనీయత ఈ వ్యాసంలో ఉంది. ఒకమంచి నవల చదివినంత హాయిగా మొత్తం: వ్యాసం. చదివాను, ఒక సృజనాత్మక రచనలా సాగిషోయింది. సుధలో సృజనాత్మక (ప్రతిభ ఉంది. ఆమె మంచి కథలు రాశారు. వందలకు "పైగా సామెతలను తీసుకొని (శ్రవ్య నాటికలు రాశారు. నవలలు రాశారు. ఆమె మొదట రచయిత్రి. ఆ తర్వాతే పరిశోధకురాలు, అందువల్లనే ఆమె పరిశోధనా (గ్రంథం, సృజనాత్మక [గ్రంథం, సృజనాత్మక (గ్రంథంలా రసరమ్యంగా సాగింది.
ఇంతమంచి. పరిశోధన (గ్రంథాన్ని తెలుగువారికి అందించిన డా, సుధకు నా హృదయపూర్వక శుభాశీస్సులు.
1-147/2, స్నేహపురి, బోరబండరోడ్‌, సనత్‌నగర్‌, “హైదరాబాదు = 500 018, అనుశీలనం
“తెలుగు విశ్శవిద్యాలయం' వారికి శ్రీమతి తెన్నేటి సుధాదేవి సమర్పించిన బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాం తకవి. నాట కళావైదుష్యం' అనే సిద్దాంత వ్యాసాన్ని ఆమూలా(గ్రం పరిశీలించడమైంది. బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవిగారి బహుముఖీన వ్యక్తిత్వాన్ని, 'ప్రజ్ఞాపాటవాలను, నాటక కళావైదుమ్యాన్ని సమ(గ్రంగా ఆవిష్కరించడంలో వ్యాసకర్త కృషి సఫలీకృతం అయిందనే చెప్పాలి,
వ్యాసకర్త తాను సేకరించిన వివరాలను స్వీయాభి[ప్రాయాలను ఐదు అధ్యాయాలుగా. వింగడించి వ్రోషణాత్మకంగా వివరించడం జరిగింది. మొదటి అధ్యాయం ; జీవిత విశేషాలు
లక్ష్మీకాంత కవిగారి జీవిత విశేషాల: గురించి ఇతఃపూర్యం (గ్రంథస్థమైన' విషయాలనే (క్రోడీకరించినట్టు కనబడుతుంది. లక్ష్మీకాంతం గారి గృహస్థ జీవితం, ఆశలు, ఆశయాలు, స్నేహితులతో అనుబంధం, మనిషి తత్త్యం, సహనటులతో ఆయన ప్రవర్తన, సమకాలీన నాటక కర్తలపై కవిగారి అభిప్రాయాలు, విమర్శను సహించేవార్హా పెడచెవిని 'పెట్టేవారా? కవి నాటకకర్త కావడానికి, స్వాతంత్రోద్యమంలో కార్యకర్త కావడానికి, అటుపైన సినిమారంగంలో ప్రవేశించడానికి స్ఫూర్తినిచ్చిన అంశాలుగాని సంఘటనలుగాని ఉన్నాయా? మొదలైన అంశాలను కూడా: స్పృశించి వుండవలసీంది అనేది నా అభి[వప్రాయం, రెండవ అధ్యాయం : బుద్దిమతి విలాసము
'బుద్దిమతీ విలాసము' నాటకప్రతి కూడా అలభ్యంగా ఉన్న ఈ కాలంలో ఆ నాటకాన్ని గూర్చి ఎన్నో చక్కని విషయాలు సేకరించి వ్యాఖ్యానించారు. వ్యాసకర్త. -ఈ అధ్యాయంలో పరిశోధకురాాలి కృషి'ప్రశంసనీయంగా ఉంది, నాటకరచనా శిల్వం అనే శీరికన (ప్రారంభంలో రాసిన ఈ వాక్యాలు 'బుద్ధిమతీ విలాసం" నాటక స్వరూషాన్ని చక్కగా ఉద్దీపింపజేస్తున్నాయి.
'ఉన్మాదమో, ఉపద్రవమో అనిపించే విర్దువ నిష్టాఘట్టాలను వారి వీరభక్తి దృష్టితో చూస్తేనే తప్పు, సహృదయ విమర్శకు ఆస్కారం. ఉండదు. శ్రీనాథుని కథ అమానుష సన్నివెశాలతో సంఘటితమైైంది.. అందులో పుత్రవధ, నరమాంస పచనం, నియంత్రణలేని (క్రోధం, హద్దులు మీరిన క్రూరత్వం లాంటివి సహృదయంతో అనుసరించకపోతే జుగుప్పు (అసహ్యం)నే కలిగిస్తాయి."
లక్ష్మీకాంత కవిగారి ఈ నాటకాన్ని గురించి పరిశోధకురాలి అభిప్రాయం, పరిశీలన సముచితంగా ఉన్నాయి. రాసిన ప్రతి నాటకం అద్భుతం అనే దోరణిలో కాకుండా అందుకు భిన్నమైన అభిప్రాయాలను కూడా అభివ్యక్తం చేయడం వ్యాసకర్తలోని నిజాయితీని (ప్రస్పుటం చేస్తున్నది. 'స్వీకరంచిన కథను. సంస్కరించుకొని, సన్నివేశాలను విభజించుకొన్మి దృశ్య- సూచ్యభాగాలను నిర్దారించుకొని రసపాత్ర పోషణలకు అనువుగా ఉండేట్టు పంచసంధులను అనువర్తింపచేసుకుంటూ ఇతివృత్తాన్ని చక్కగా వ్యవస్థీకరించుకున్నారు బలిజేపల్లి
ఈ పరిశీలనకు ఆధారభూతంగ్లా చూపీన అంక విభజన నాటక గమనాన్ని అర్హం చేసుకోడానికి చక్కని అవకాశాన్నిస్తుంది. కథాగమనవేగం కుంటుపరచడం, దీర్షప్రసంగాలు, కాల ప్రణాళికాదోషం వంటి అంశాలను, విశ్లేషించి వివరించిన తీరు సముచితంగా ఉంది, బలిజేపల్లివారి పాత్ర చిత్రణ రీతులు, సంఘర్షణాత్మక చిత్రణ, రసపోషణ, సంభాషణా చాతుర్యం అలంకార (ప్రయోగాలు మొదలైన అంశాలపై సాగించిన పరిశీలన ప్రశంస్తార్హంగా ఉంది,
మూడవ అధ్యాయం : ఉత్తర రాఘవము
భవభూతి నాటకానికి తెలుగులో బలిజేపల్లి నాటకంతో చేర్చి 'పది అనువాదాలు వెలువడ్డాయి. కాని. బలిజేపల్లివారి 'ఉత్తరరాఘవము' మా(త్రమే 'ఫ్రదర్శనయోగ్యంగా రూపొందింది. అందుకు బలిజేపల్లివారు నటులు. కావడమే (ప్రధాన కారణం. రంగస్థల పరిధులు, నామాజికుల అభిరుచులు లక్ష్మీకాంతకవిగారి కి కరతలామలకం కావడం ఆ నాటక విజయానికి తోడ్పడింది. మిగతా అనువాదాలన్నీ దాదాపు (శ్రవ్యకావ్యాల (క్రిందనే పరిగణించవచ్చు. బలిజేపల్లివారి నాటకంలోని -ఈ ప్రత్యేక లక్షణాలను విపులీకరించడంలో ఈ సిద్దాంత వ్యాసకర్త కృతకృత్యులయ్యారు.
“బలిజేపల్లి తన ఉత్తరరాఘవంలో మూలాన్ని వక్కడా' అతిక్రమించకుండా సీతకు (ప్రాధాన్యత సాధించి సీతారాముల వ్యధ సమానమే అని నిరూపించే (ప్రయత్నం చేశారు.
పై పరిశీలనను సోదాహరణంగా. నిరూపించడంలో వ్యాసకర్త తీసుకున్న (శ్రద్దాసక్తులు ఈ అధ్యాయంలో స్పష్టమవుతున్నాయి.
ఉత్తర రాఘవం కథను 'దువ్యూరి రామిరెడ్డిగారు కూడా: 'సీతావనవాసం' పేరుతో నాటకంగా (వ్రాశారు, ఇది పలుచోట్ల ప్రదర్శించబడింది కూడా, రామిరెడ్డిగారు సీతవ్యధకు (ప్రాధాన్యమిస్తూ పేరు కూడా 'సీతావనవాసయి అని పెట్టి వ్రాశారు. ఈ నాటకాన్ని. గూర్చి కూడా ఈ సిద్దాంత వ్యాసంలో పరిశీలించివుంటే బాగుండేది, (గ్రంథస్తమైన విషయాల మీదే ఎక్కువగా దృష్టి కేంద్రీకరించి నట్టు కనబడుతుంది. నాలుగవ అధ్యాయం : సత్యహరిశ్ళంద్రియము.
+ఈ దృశ్యకావ్యం ఆంధ్రనాటక సాహిత్యంలో అగ్రశ్రేణికి చెందుతుంది, .ఈ నాటకమే బలిబేపల్లివారికి కవిగా, నాటకకర్తగా, నటుడుగా అపూర్వ ఖ్యాతినార్జించి పెట్టింది” అని సిద్దాంత వ్యాసకర్త వెలిబుచ్చిన అభి[(ప్రాయాన్ని దృఢతరం చేస్తూ సోదాహరణంగా వివరించి నిరూపించడంలో తన పరిశోధనా పాటవాన్ని, సునిశిత విమర్శనా పటిమను చాటుకున్నారు. విషయ విసృతిలోను, విశ్లేషణలోను [ప్రామాణికతను సంతరించుకొన్న అధ్యాయం ఇది,
విషాదాంత నాటకాల గురించి (ప్రస్తావిస్తూ 'భారతీయ సాహిత్యంలో విషాద నాటకాలున్నాయి కాని విషాదాంత నాటకాలు లేవు అని సాధారణీకరించటం సమంజసం కాకపోయినా, బలిజేపల్లివారి మూడు నాటకాలు విషాదనాటకాలేకాని, విషాదాంత నాటకాలు. మూత్రం కావు" అని వివరించడం సముచితమేగాక నాటక విమర్శలో ఒక కొత్త వెలుగును చూపిస్తున్నది.
మ్గుత్తు కుమారస్వామి మొదలి యార్‌ '4౧10[4[0846౯ 14గా ౦౯7౧౮౫ అనే నాటకం: ఇంగ్రీషులో ప్రకటించినట్టు "పేర్కొనబడింది, కాని ధర్మవరం: గారు కూడా “హరిశ్చంద్ర నాటకాన్ని ఇంగ్లీషులో రాసినట్టు తెలుస్తోంది, అలాగే లక్ష్మీకాంతమోహన్‌గారు కూడా (సింహగర్జన నవల, 5021650626 146౧ & ౪/06 (గ్రంథకర్త) ఇంగ్లీషులో హరిశ్చంద్ర నాటకాన్ని (ప్రకటంచినట్టు తెలుస్తోంది. వాటి గూర్చి ఈ. సిద్దాంత వ్యానంలో ప్రస్తావించబడలేదు, మొత్తంమిద బలిజేపల్లి రచనలపై శంకరకవి ప్రభావం స్వల్పంగాను, కందుకూరి ప్రభావం కొంత ఉందని చెప్పడం న్యాయసమ్మతంగా ఉంటుంది" అనే పరిశీలన సమర్థనీయంగ్లా అంగీకార యోగ్యంగా ఉంది.
౮111
“బలిజేపల్లి వారి సత్యహరిశ్చంద్రియం బహుళమైన ఖ్యాతిపొందుటకు - పద్యరచనలో గల విశిష్టతయే ప్రధాన కారణం. పాండవోద్యోగ విజయాలు, గయోపాఖ్యానం, సత్యహరిశ్చంద్రియం - మూడింటిలో నున్న పద్యాలు తెలుగు నాటక రంగాన్ని ఒక అర్ధశతాబ్లికి పైగా గుత్తకు పుచ్చుకున్నాయి అన్నది సత్యం. ఆ నాటకాలంటే ఆ పద్యాలే... ఆ పద్యాలంటే
| ఆ నాటకాలే' అని ఆకెళ్ళ అచ్యుత రామమ్‌గారి 66012400 ఇచ్చి, ఆ భావాలతో ఏక్షీభవిస్తున్నట్ట చర్చించటం జరిగింది. నిజానికి పైన పేర్కొన్న మూడు పద్యనాటకాలలో పద్యాలు ప్రాచుర్యం షాందటం, పద్యాలు ఆ నాటకాలకు (వ్రాణం పోయడం: సర్వాంగీకృత సత్యమే ఆయినా హరిశ్చంద్ర నాటకానికి ఇది వర్తించదు, ఉదాహరణకు షాండవోద్యోగానికి, హరిశ్చంద్రకు రచనలో కొన్ని తేడాలున్నాయి. అవి:
పాండవోద్యోగం హరిశ్చంద్రీయము 2 వచనం వద్యానికి వద్యానికి మధ్య 2. వచనం కూడా ఈ నాటకంలో ప్రధాన
'సేతువుగా నిలిచింది, షా[త్ర వహిస్తుంది. 3. పద్యాలను తొలగిస్తే నాటకం లేదు. 3. పద్యాలను తొలగించినా నాటకంగా నిలబడుతుంది. చెయ్యాలో తోచక నటులు మైకు దగ్గర (న బులు త న శలాన్ని నిలబడి ఉంటారు ఎంతైనా చూప , లున్నాయి) 5. కొషుడు, అర్హునుడ్తు సుయోధనుడు 1/0+9గ6౧8 అంటాయి, వాటిమురదు అ(వ్రధాన ప్వాత్రలుగా (బ్రాధాన్యం ఉంది, అంటాయి. 6. అభినయం ప్రధానం శాంత్క కరుణ, 6. గానం ప్రధానం శాంత, వీర, రసాలు, హాస్య, వీర, అద్భుత రసాలు. చాలామంది విమర్శకులు సత్యహరిశ్చం[ద్ర నాటకం: పద్యాలవల్ల రాణించిందనే అభిప్రాయం వెలిబుచ్చివున్నారు, ఇతర నాటకాల విషయం ఎలా వున్నా హరిశ్చంద్ర కేవలం పద్యనాటకంగా పరిగణించడానికి విల్లేదు. ఇతర నాటకాలలో లేని ప్రత్యేకత లు హరి శృం[ద్రలో ఉన్నాయి. కాళ్ళకూరి నారాయణరావుగారి “చి ౦తామణి' నాటకం కూడా హరి శ్ళం[ద్ర 'వంటిడే! హరిశ్చంద్రీయంలో కావ్య వైభవం, ఛందోవైశిష్ట్రం, సంభాషణా చాతుర్యం, పాత్రపోషణ శీర్షి కలతో చర్చించిన విషయాలలో విలువైన సమాచారం అందించారు.
నాటకట్రశస్తి అన్న శీర్షికలో చర్చించిన విషయాలు సమంజసంగ్లాను, ఆలోచనాత్మకంగాను వున్నాయి. వీరబాహుడు హరిశ్చంద్రుని కొనడానికి ముందుకు వచ్చినప్పుడు “నక్షత్రకా! నన్ని కడజాతి వానికే అమ్మెదవా?" అన్న హరిశ్ళం[ద్రుని మాటలు శ్మశానవాటికలో అంధకారాన్ని వర్ష్లిస్తూ 'మగలకూరుక నిచ్చి తెగి అంటుకాం(డ్రకై తారాడు కులటల తార్వుగత్తె" - ఇలా అనడం చాల ఎబ్బెట్టుగా ఆయన (హరిశ్చంద్రుని సమున్నత వ్యక్తిత్వాన్ని కించపరిచేటట్టుగా ఉంది. - అని వ్యాసక్తర్త చేసిన పరిశీలన ఎంతో సముచితంగా ఉంది. మొత్తంమీద హరిశ్చం[ద్రీయం నాటకంపైన -ఈ సిద్దాంత వ్యాసకర్త చేసిన పరిశీలన 'ప్రశంసనీయంగా ఉంది. ఐదవ అధ్యాయం : సాత్రాజితీయం
బలిజేపల్లివారి సాత్రాజితీయ నాటకానికి ఆం(ధ్రభాగవత కథయే మూలం అని చెప్తూ పోతనగారు దశమస్కంధంలోని మూలకథను బలిజేపల్లివారు ఎంతవరకు అనుసరించారు, ఏఏ మార్పులు. చేశారు? - అనే అంశాలపై వ్యాసకర్త పరిశీలన చక్కగా సాగింది.
'బలిజేపల్లి రచనల్లో రంగస్థల ప్రదర్శనీయతకు హరి శృం[ద్ర ఎంత ప్రఖ్యాతి చెందిందో కల్పనా ్రొఢి విషయంలో సాత్రాజితీయం అంత విశిష్టమైనది' అన్న పరిశీలనను బలమైన ఆధారాలతో నిరూపించిన తీరు బాగుంది.
సాత్రాజితీయంలో కావ్యకళావైభవర్శ రసాలంకార (ప్రౌఢి, (ప్రధాన వృత్తాలు వంటి శీర్షికలలో చేసీన పరిశీలన, వ్యాఖ్యానం దృశ్యకావ్యాన్ని విశ్లేషించినట్టుగాక పద్యకావ్య పరిశీలనచేసిన తీరులో ఉంది.
“ఇక నుడికారం, లోకోక్తుల ప్రయోగం, భాషా, శైలి, సంభాషణ చాతుర్యలాంటి విషయాల్ల్‌ ఈ నాటకం హరిశ్చంద్రతో అన్నింటా. సరితూగుతుంది' అని అధ్యాయాన్ని ముగిస్తూ వ్యాసకర్త (వ్రాసిన అభిప్రాయం. లక్ష్మీకాంత కవిగారి నాటక రచనా శిల్పవైదుష్యం దృఖ్ష్యై సమంజసంగా వున్నా నాటక (ప్రాచుర్యం విషయంలోను, విసృత (ప్రదర్శనల విషయంలోను 'సాత్రాజీతీయం' హరిశ్చంద్ర సమీపంలో నిలబడలేదు,
'మొత్తంమిద ఈ సిద్దాంత వ్యాసంలో ఏన్నో విలువైన విషయాలను సేకరించి భావితరాల కోసం పొందుపరచడం ప్రశంసార్హం. నాటక సాహిత్యంమీద పరిశోధనలు అత్యల్పంగా అరుదుగా సాగుతున్న ఈ కొలంలో ఈ సిద్దాంత వ్యాసం సాహిత్య ప్రపంచానికి ఎంతో మేలు చేయగలదు. ముఖ్యంగా బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంత కవిగారి నాటక సాహిత్యం, జీవితం గురించి చాలా కాలానికి ఈ సిద్ధాంతవ్యాసం రూపుదిద్దుకోవడం ఆహ్యానించదగిన సంఘటన.
చిన్నప్పుడు మా అమ్మమ్మ హరిశ్చంద్ర కథ చెప్తుంటే హరిశ్చంద్రుడి సత్యసంధత మనస్సుకు హత్తుకుపోయింది. కొన్నాళ్ళకు మా నాన్నతో కలిసి నాటకంగా హరిశ్చంద్ర చూసినప్పుడు మనసు కదిలిపోయింది. ఆ హరిశ్చం(ద్ర నాటకాన్ని బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవి రాశారని తెలుసుకున్నాక ఆ నాటకం పట్టనే నాక ఆ నాటకరచయిత గురించి తెలుసుకోవాలన్న ఆసక్తి కలిగింది. ఆ ఆసక్తి ఆలోచనల ఫలితంగా బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవి నాటక కళావైదుష్యం సిద్దాంత వ్యాసంగా రూపొందించగలిగాను.
ఆనాటి దిగ్గజాలైన రచయితలంతా హరిశ్చంద్ర నాటకం రాసీనవారే. కానీ బలిజేపల్లి హరిశ్చంద్ర నాటకం ప్రత్యేకతను, విశిష్టతను సంతరించుకుంది. దీనిని బట్టి ఆయన నాటక కళావైభవం ఎంతటిదో ఊహించవచ్చు. ఆయనకు అపార ఖ్యాతి నార్జించిపెట్టింది నాటకరంగమే కాబట్టి నా పరిశోధన ఆ మేరకే పరిమితం చెయ్యాలన్న నిశ్చయంతో “బలిజేపల్లి నాటక కళావైదుష్యం' - విషయంగా తెలుగు విశ్శవిద్యాలయంలో పిహెచ్‌.డి, ప్రవేశం పొంది కేవలం. ఆయన వ్రాసిన నాటకాలను సాహిత్య దృష్టితో పరిశీలించి తెలుగు నాటక సాహిత్యంలో వాటి స్థానమేమిటో నిర్ణయించడం (ప్రధానాంశంగా పెట్టుకున్నాను, ఈ ఆశయాలకనుగుణంగా
నా పరిశోధనకు పర్యవేక్షకులుగా ప్రాపునిచ్చిన 'పెద్దలు ఆచార్య ఎమ్‌.వి, శాస్త్రిగారికి మనసారా ధన్యవాదాలు తెలుపుకుంటున్నానుు "
ఈ పుస్తకాన్ని ఆసాంతం అవలోకించి తమ అమూల్య అభిప్రాయాలు అందించిన జ్ఞానపీఠ' అవార్డ్‌ (గ్రహీత, పద్మభూషణ్‌ డా. సి, నారాయణరెడ్డిగారికి , ఆచార్య జి.వి, స్రబ్రహ్మణ్యంగారికి, చాట్ట శ్రీరాములుగారికి, డా, వాసిరెడ్డి నీతాదేవిగారికినా హృదయపూర్వకమైన కృతజ్ఞతాంజలులు, పరిశోధన సమయంలో తమ సహకారాన్నందించిన డా టి. గౌరీశంకర్‌గారికి ధన్యవాదాలు,
సాహిత్యకృషిలో నేను వేసే ప్రతి అడుగునూ ప్రోత్సహిస్తూ వచ్చిన ఆది గురువులు అమ్మ తెన్నేటి అహల్యాదేవి, నాన్న విద్వాన్‌ టి.వి, సుబ్బారావుగారు. జీవన సాహచర్యంలో 'ప్రతి నిమిషం నా అభివృద్దికి ఆరాటపడుతూ, ఈ పరిశోధన (గ్రంథం వెలుగుచూడాలని
1
పట్టుబట్టిన మా శ్రీవారు వంశీరామరాజు = వీరి రుణం మాటల్లో, తీర్చుకోలేనిది, నా చిరంజీవులు వంశీధర్‌, వంశీకృష్ణలకు శుభాశీస్సులు.
మా కుటుంబానికి ఆత్మీయమి(త్రులు, మా శ్రేయోభిలాషులైన దంపతులు డాం శొంఠి శ్రీరామ, డా. శారదాపూర్ల హార్షికంగా శుభాకాంక్షలందించడమే. గాక ఆర్థిక సహాయమందించినందుకు మనస్తారా కృతజ్ఞతలర్పించుకుంటున్నాను,
-ఈ (గ్రంథము[ద్రణకు రూ 5000/-. ఆర్దిక సహాయమందించిన పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్శవిద్యాలయం వారికి. ధన్యవాదాలు,
ఈ (గ్రంథం. కంపోజింగ్‌ నిర్వహించిన ట్వంటీ ఫస్ట్‌ సెంచురీ శ్రీనివాస్‌ గారికి, (క్రియేటివ్‌ ముద్రాపకులైన శ్రీనివాస్‌గార్లకు ధన్యవాదాలు.
సహృదయ పాఠకులు (గ్రంథాన్ని ఆదరిస్తారని ఆశిస్తున్నాను.
తెన్చేటి సుధాదేవి
టర అ్రుత్తలాజ్లన్తాళ్లు. పస్టురాప్తాన్టాయన. కలక ట త్య నకోల్టినతాల. భ్యష్మ్యక్ణ లు ఖ్‌ ల. వ జను ఇట్ల వః న స ] స్య జ్‌ స్త బ్లో ం. స్ట న. షో స ళీ షసల: ( నే న ప న్‌ న కోట న న్‌ శ టట యు నే బో | [. 1 న శే స్మ హు 1 ్ట . 1] న. జ్‌! స ల యు ము నం టో జ్జ ను కా సీ లయుపుపకుంతపపఎమయాం పపము తప వబ శ స పతక 22 మా కుటుంబ శ్రేయోభిలాషులు దాః కిడాంబి రఘునాథ్‌ , ప్రెసిడెంట్‌, ఇంటర్నేషనల్‌ ప్రాదక్స్‌ & టెక్నాలజీ ఎక్స్‌ఛేంజ్‌ 1110. (న్యూజెర్సీ, అమెరికా) శ్రీమతి ప్రభా రఘునాథ్‌, వారి కుమార్తె శ్రిమతి ఉషాశ్యా సుందర్‌ పెరంగూర్‌లకు చిరుకానుకగా నా ఈ పరిశోధన గ్రంథాన్ని సమర్విస్తున్నాను. = దా, తోన్నేటీ సుధాదేవి రామరాజు
విషయసూచిక (ప్రస్తావన ॥. కేం 6 ల బుద్దిమతీ విలాసము 4 త్తే = ర్రిక్‌ ఏ ఉత్తర రాఘవము అం 86 = 134 4. సత్యహరిశ్చంద్రీియము లం 135 - 260 వ, సాత్రాజితియము లం 261-288 ఉపసంహారం ల 289.2292. అనుబంధాలు అంజ: 295 - 316 ఉపయుక్త[గ్రంథ 'సూచి ఒం 317 - 323
ప్రన్తావన అఎందత జపొమర జనరంజకమెన దృశ్య కావ్యకర్తల్లో ఆలోచనామృతమైన నాబాత్యంతొ ఆపాత మధురచ్చైన సంగీతాన్ని మేళవించి తన అభినయ 'వెఛవంతో సాకారంచేనూ, ఇతివృత్తాన్ని రంగస్తలం పె పునరావ్శతం చేయగరఠిన 2శికనత్తముడం బరిచేసల్లి లషృాకాంతకవి. తెలుగునాటక చరిత్రలో బహుముఖ [పజాధురంధరులే బలిచేపఠి నిస్సంశయంగా అ[గ్రశేణీలో నిలుస్తారు.. బఠతిచేచలి 6 ్ర )కాంతకం' వీ ఇ! ర షాంంరొతి. ముంయళళ ళ్‌ తొలత ఆర నాటకాలు దర్శణం పడతాయి. నాటకక్తర్తగా నేకాక్క నటుడిగా కూడో ఆయన: శనబరచిన 'ప్రతీ్‌భాసంపన్నత "నేటికె ఆంధ్రదేశమంతటా వెలుగుతూనే ఉంది. “ఎంత సెకరించినా,. వారి నటనా ప్రతిభ కొండంత వెలుగులాంటిడి, దొరకిన సమాచారం మాత్రం గోరంత దీసం లాంటిది. దేశమంతా వారకి పరు కానీ వారి జీవితం మాత్రం ఒక పేజీకి చాలనిడు"! అంటూ. మిక్కెలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి వ్యక్తంచేసిన ఆచేడన బహముం ప్రజ్ఞాశాలి అయిన బలిజేప ల్లి చారి వట్ట మరింత సార్రవముద్పుతున్నడు నాటు దొన్నత్నాన్నివట్ర 1ప్రజలు తన గూర్చి చెప్ప ళోవాల్‌గానీ తన సంగతి తాను చెప “కెపదచొమిటి అనె ధోరణీ ఆయనది, 1పన్తావన కే
(ప్రస్తుత పరిశీలన - లక్ష్యాలు
ఆంధ్రనాటక పితామహ ధర్మవరం కృష్ణమాచార్యులవారు “విషాద సారంగధరతో ఒక నూతన ప్రయోగం చేశారు. ఆంధ్రచారిత్రక నాటక పితామహ కోలాచలం (శ్రీనివాసరావు బహుళంగా చరిత్రను నాట కేతివృత్తంగా చేనుకొని వెలుగులోకి వచ్చారు, గురజాడ అడుగుజాడలు వేరే చెషనవసరం లేదు. కందూకూరివారు వ్యావహారిక భాషతో సంఘ సంస్కరణోద్యమానికి నాటకాన్ని ఆలంబనం చేసుకున్నారు. నాటకరచనలో ఇలాంటి 'ప్రత్యేకతలేవీ బలిజేపల్లికి లేవు. ప్రతిభకు తగినంత (ప్రచారం లేకపోవడానిక్కి ఆయనపై పరిశోధకుల దృష్టి అంతగా పడకపోవడానికి సాహిత్య విషయంలో ఆయన సంప్రదాయ దృష్టికోణం కారణమై ఉంటుందా? - అనేది పరిశీలించాల్సిన విషయం. ప్రస్తుత అధ్యయన లక్ష్యాల్లో అదీ ఒకటి.
ప్రస్తుత పరిశీలన అనేక ప్రశ్నలతో ముందుకు సాగుతుంది. జాతీయోద్య మకవిగా పలువురు విమర్శకుల ]ప్రశంసలందుకున్న బలిజేసల్లివారి నాటకాల్లో ఆ జాతీయభావం ఎంతవరకు: వ్యక్తమవుతున్నది? లేదంటే దానికి కారణం. ఏమై. ఉంటుంది? అలాగే ఇకే రచయిత నాటకాల్లోనే ప్రజాదరణ భిన్నంగా ఉండటాని3్క అయా నాటకాల్లోని ఏ తత్త్యం కారణం కావచ్చు - అనేది కూడా సరిగిలించి తేల్చదగిన విషయం, ఆయన, నాటకాల్లో హరిశ్చంద్రకు వలెనే కళాభిమానులు ఆయన రంగస్థల నటనలో నక్ష్మత్రకుని అభినయానికి పట్టం కట్టారు. ఇందుకు ఆ పాత్రను ఆయన తీర్చిన చందమా? లేక "కేవల నటనా వైద్య్యమా? హాస్య రసావిష్క్కరణమా -- అనేది కూడా సపాతుకంగా. విచారించాల్సిన విషయమే అవుతుంది, తొలిరోజుల్లో ఆయన వారశ్చంద్ర పాత్రనే ధరించేవారు, హరిప్రసాదరావుగారి అభినయ డౌన్నత్యాన్ని;, సౌష్టవాన్ని చూస్తి ఆ వేషం ఆయనకే వదలివేసి, తాను నక్షత్రక పాత్రకు జీవం పోశారని ప్రతీతి.
బలిజేపల్లి పై సమకాలీన పరిస్ట్రితుల (ప్రాబల్యం బంతవరకు ఉంది ఆయన ప్రజ్ఞా వైవిధ్యం, నాటక వైదుష్యానికి ఎలా _ తోడ్పడింఓ? ఆయన ఏయే కళారంగాలకు. ఏవిధమైన. ప్రదానం ేశారుల. ఆయా నాటక రచనల్లో ఆయన చూపిన విశిస్టత ఎలాంటిది? ఏ పరిస్థితుల్లో తఉయన నాటకరంగం వదిలి సినిమారంగ ప్రవేశంచేశారు? -- దీ చచ ఇలెంటి అనేక ద్రన్నలకు సమాడఢానం అన్వుషెించడమే శహ్చాల్తత పరిశ్‌లన లక్ష్యం.
లి. బరిచేపల్లి నాటక కళావైదుష్యం
బలిజేపల్లి నటుడు, గాయకుడు, రచయిత, అవధాన విద్యావిశారదుడు, ఈ. విధంగా తనకాలంలో “సర్వముతానెయైన వాడెవ్వడు' - అన్నట్టు (ప్రకాశించినవాడు. మళ్ళీ సినిమాక్షేత్రంలో కూడా కాలుపెట్టి కథ, పాటలు, మాటల్సు నటన - అన్నింటా తన ప్రజ్ఞాపటవంతో రాణించాడు. బరిజేపర్లిని గురించి మనకు తెలిసినది
నాటకరంగంలో బలిజేపల్లి ఎంత ఉన్నతుడో ఆయనను గురించి మనకు తెలియవచ్చేది అంత తక్కువ. ఎందరెందరో విమర్శకులు రచయితలు తమ (గ్రంధాలలో ఆయన ప్రతిభా. విశేషాలను 'ప్రాసంగికంగా పేర్కొని ఉగ్గడీించారు.. అయినా ఆయన వ్యక్తిత్వ సాహిత్యాల సమగ్ర పరిశీలన మాత్రం 'నేటివరకు జరగలేదు. ఇలాంటి సమగ్ర పరిశీలనకు "శ్రీకారం చుట్టడమే. ప్రస్తుత సిద్దాంత వ్యాస సంకల్పం. బలిజేపల్లి రచించినవీ, నాటకాన్ని ఒకప్పుడు. ఆనాటి విచ్యాధికుల సమాజాలు (ప్రదర్శించాయి. 'సాత్రాడతియం! నాటకాన్ని కొడ్డి సమాజాలు మాత్రమే. ఆదరించాయి. ఇం. “వారిళ్టు (ద్ర నాటుకాన్ని మాతం ఆ అంచునుండి ఈ అంచువరకు అన్ని నాటక సమాజాలూ ప్రదర్శించాయి; 1ప్రజలు ఆచరించారు. పుస్తకాలను కొని చదువుకున్నారు. 'మాయామేయ. జగంబె నిత్యమినే పద్యాల్దాంటివి కంఠస్తం చేశారు. ఆవిధంగా అర్హశతాబ్దానికి పైగా “వారిశ్సుంద* నాటకంలోని పద్యాలు విరవిహారం చేస్తున ఛయి, అంటూ ప్రశంసించారు విమర్శకులు:2 “ఉత్తరరాభఘువమూ' నాటకాన్ని ప్రధానంగా. గుంటూరు ఫస్టు కంపెనీవారు
సామాన్యంగా నాటక రచయితలు నాందీ 'ప్రస్తావనల్లో తమను గురించి కొంత చెప్తాకుంటారు. తమ బిరుదనామావళి, చెసిన రచనలు వంశాదికం, సాధించిన ప్రశంసనీయ కృషి సంగహంగా' ప్రస్తావిన్తారు. వారి సమకారీనుల ర చనల్లో కూడా ఇలాంటి స మాచారం కొంత లభిస్తున్నది, కాని బలి చేపల్లి చారి. నాలుగు నాటకాల నాందీ (ప్రస్తావనలను పరికించినందువల్ల మనకు లభించిన సచూూభారమల్డా రచయిత చేరు ల శ్రకొంతం అనేది కాకుండా. ఆయన నాలుగు నాటకాలు రచించారనే అంశం ఒక్క లు. దీన్నిబట్టి ఆయన వ్యక్తిత్వంలో నమతాభావం బంతటిదో తెలుస్తుంది, "పైగా “ఎవరు వ్రాస్తే ఏమిటి నాటకంలో పస ఉండాలి కొనో అనిపిస్తారాయన వన గ
సూత్రధాచుడి. ముఎంగా!' ఈచదిధంగా పరిశోధకులకు అయన స్వవిషయంగా ఫ్ర
పూర్వ వరిశోధనలు
ఆరధ్రనాటక రంగంపై నేటివరకు వెలసిన ఉధ్యుంథాలు రెండింటిని "పేర్కొనవచ్చు. మొదటిది డా! పి.ఎస్‌.ఆర్‌, అప్పారావు “తలుగు నాటక వికాసము (1907), మౌలికమూ. విస్త్పతమూ అయిన ఈ చారిత్రక పరిశోధనాక్రమంలో, ఆయా శీర్షికలకింద ప్రాసంగికమైన తావుల్లో బలిచేసల్సివారి (ప్రసక్తి కానవస్తుంది. అధ్యాయాంత సూచికళో రెండు మూడు చోట్ల విలువైన సం్షైస్త సమాచారం కూర్చారు. వారిది ఒక విశాల విషయం మీద సాగిన విరాట్‌ పరిశోధన అయినా తమ [గ్రంథపరిధుల్లో "సెతం జక మహనీయ నాటకకారుడుగా బలిబేపల్లివార్‌కి. డా| అప్పొరావు; తగినంత న్యాచుమే చేకూర్చారని చెప్పాఠి,
పరిశోధనాత్మకమైన రెండవ ఉద్దంంథం డా॥ మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి శటరత్నాలుఓ ఎందరో మహానుభావుల అక్షయనటనా నైపుణ్యానికి అర నివాళులర్విస్తూ (వాణన బురద నళల్రావివిట్త వమూరికయె ఈ (గ్రంథం, దీనిలో బలిజేపల్లివారి జీవితాన్ని గురించి సుమారు మూడుప్పుటల సమీక్ష మాత్రమె ఉంది. అలాగే సంగ్రహాంధ్ర విజ్ఞానకోశం -- 8వ భాగంలో కూడా "రెండుపుటల్టో బలిజేవల్లివారి బహుముథీనవ్యక్తత్త్యం సంక్రైస్తంగా ఉంది. -చక్రవర్తి) వంటి విమర్శన (గ్రంథాల్లోన్ను జాతీయోద్యమ కవితా పరిశోధన (గ్రంధాల్లోను అక్కడక్కడ ఉదాహరణలవట్ట్లున ఒకటీ అరా పుటల్లో బరిజేవల్తి ప్రన్తావన కానవస్తుంది. అదికూడా ఒక్క, హరిశ్చంద్ర నాటకపరంగానే. తమ. జ్ఞాపకాలు ఏ ఒకపేరాలోనో చెప్పారు... అబ్బూరి వరద రాజేశ్వరరావు మాత్రం తమ కొన్ని జ్ఞాపకాలను కొంత వివరంగా గ్రంథస్తం చేశారు. బలిజేసల్లి నాటకాలలో ఒక్క హరిశ్చంద్ర నాటకంమీద మాత్రమ్మే తెలియ: వచ్చినంతవరకు, యువభారతివారు. ఏర్యాటుచేసిన ఒక ఉపన్యాసముకాక్క ఒకటీ అర్నా నాభాత్యవిమర్శలు (ప్రచురితమెైనాయి. ఇక “ఆం(ధనాపొత్వములో
స... శాాద్రష టం క్‌ న. క. సగ్రా శ. ల నా :.... న వాలెళ్ళ ర(దోవాఖానరము? (డ్లా॥ వొనా (ప్రభావతి వంటి పరిశోధక (గ్రంథాలు ఇతివృత్తం: (ప్రధానంగా విస్త్రత ప్రాతిపదికపై చేడప్పురాణ ప్రబంధ “య గాన
నాటకాడుల్లో గల హరిశ్చంద్ర కథను సమీ3ైస్తూూ బలివసల్లి వారి నాలుక ఇతివృత్తం కూడా ్రాసంగికంగా పరిశీలించారు, .
శ్రీ కడియాల బ్రహ్మయ్యగారు “బలిడోషల్టివారి నత్వవహారిశ్చుంద్రీయము = పరిళిలనం* (సం.19860 అనే. లఘుసిద్దాంత వ్యాసం సమర్పించి మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం నుంచి ఎం.ఫిల్‌ . పట్టా పొందారు.
ఈవిధంగా బరిజేసల్లి వారి బహుముఖీన వ్యక్తిత్వం పైనగానీీ ఆయన నాటక సాహిత్యంపైనగాని నేటివరకు సమగ్రమైన పరిశీలన అంటూ జరగలేదనే చెప్పాలి. ఆయన సమకాలీనులు తమను గురించి కొంత చెపుకున్నారు. కొన్ని స్వవిషయాలు మనకు మిగిల్చిపోయారు. వారిని గూర్చి ఇతరులు కూడా కొంత వ్రాసి ఉంచారు. కాబట్టి ప్రతిభకు తగిన ప్రచారం వారికి లభించింది.
వినమ స్పభావుడైన బలిజేపల్లి తనను గూర్చి ఏమీ వ్రాసుకోలేదు. డైరీలు 'వాయడంలాంటి అలవాటు, ఆకాంక్షలు కూడా: ఆయనకు ఉన్నట్టులదు. ఉత్తరాలవంటి ఆధారాలను కూడా ఎవరూ సంకలఠితం చేసినట్లు కనపడదు. పైగా. జీవిత సంధ్యా సమయంలో చివరి సంవత్సరాలు పట్టణాలకు డూరంగా వానవ్రస్టాశ్రమం లాంటి ఏకాంత జీవితంలో గడపడంతో ఆయనకు జన సంపర్కం లేకుండా పోయింది. ఆయన అక్షర రూపకృష్సి యశస్సు మాత్రమే. మిగిలాయితప్ప, జీవితవిశేషాలు, వివరాలు చాలా తక్కువగా
ఈ విషయంలో వేరొక చిక్కుసమస్య కూడా ఉంది. బలిజేసల్లిని గురించి. ప్రాసంగికంగా చెబ్బన పండితులు, విమర్శకులు కూడా ఒకే సంఘటన 'తేదిలను విధిన్నంగా చూపుతున్నారు. తక్కువ ప్రచారం పొందిన ఆయన కొన్ని రచనలను కొందరు నవలలు అని నవ్రాస్తుంట్కు మరొకరు వాటిని నాటకాలుగా. పేర్కొన్నారు. కొన్ని సందర్భాలలో సంఘటనలు కూడా భిన్నంగా వ్రాశారు బరిజేపల్సి వారితో వ్యక్తగత. పరిచయం ఉన్న సాహిత్య విమర్శకులే ఆయన నాలుగు నాటకాలతోపాటు మరి రెండు నవలల 'పేర్పు చెప్పె మొత్తం అరు నాటకాలుగా పేర్కొన్నారు. అందులో తమకు అధించిన నాలు! నాటకాలను మాత్రమే దృష్టిలో ఉంచుకుని ఆయన కవితాశక్తిని సమీక్రిస్తున్నాముంటూ తమ. వ్యాసంలో ఉటంకించారు. బరఠిదేపల్లి జన శ్రస్దైనాన్ని కూడా ఎరు. భిన్నంగా పేర్కొన్నారున్‌ లభ్యమవుతున్న
తక్కువ సమాచారానికి తోడు ఇలాంటి సందిగ్ర పరిస్టతులపట్ల కూడా పరిశీలకులు ఎంతో జాగ్రత్త వహించి సముచిత నిర్దారణ చేయవలసి ఉంటుంది. పరిమితులు: _బలిజెపల్లివంటి బహుముఖ (ప్రజ్ఞాశాలి వైవిధ్య వైశిష్ట్యాలను సమగ్రంగా పరిశీలించడం ఏ ఒక్క వ్యక్తికో ఒక్క పరిశోధన వ్యాసంలో సాధ్యమయ్యే పనికాదు. ప్రస్తుత పరిశోధన వ్యాసం కేవలం బరిజేపల్లివారి నాటక అధ్యయనానికి మాత్రమే పరిమితమైంది. అయినా లభించిన మేరకు ఆయన జీవిత విశేషాలు కావ్య 'ప్రతిభ నటనా ధారంధర్యం, సంగీత ప్రావీణ్యం, అవధాన విద్యాప్రకర్ష మొదలైన అంశాలు. సంక్షిస్తంగానే అయినా ప్రస్తావించడం. జరిగింది. అవలంబించిన పరిశీలనా పద్ధతి; నాటక విమర్శలు తెలుగునాటక వికాసంపై లభ్యమవుతున్న ప్రముఖ రచనలు అధ్యయనం చేయడంతోపాటు, బరిజేసల్లివారి. ప్రస్తక్తిగల అనేకగంథాలుు సమకాలీనుళైనవారి రచనలు, జ్ఞాపకాలు ఈ సిద్దాంతవా గనొనికె భూమికగా ఉపకరించాయి. బలిజేసల్లివారి 'సాటకాలు సంపాదించి పఠించడంతోపాటు 'పైనపేర్కొన్న [గ్రంథాలనుంచి అవశ్యక నామగ్రిని సమకూర్చుకోవడం. జరగింది. ఆయన రంగస్థల నటనా 'వైభవాన్ని స్వయంగా సందర్శించిన ఒకరిద్దరి అభిప్రాయాలు కూడా సేకరిస్తూ ఈ సంతరించిన లిఖిత సామగ్రిపైనా, పరోక్ష సాక్ష్యాధారాలపైనా ఆధారపడుతూ బలిజేపల్లి రచించిన ఆయా నాటకాలను విశ్చేషణాత్మకంగా, విమర్శనాత్మకంగా సమిక్షైంచడం జరిగింది.
ప్రస్తుత 'పరిగీలన సర్యవసానంగ్లా బలిజేపల్లి సమకాలీన పరిస్ధతులు, ఆయన నాటక కళ'సపై వాటి ప్రభావం, ఆయన రచనల్లో 'ప్రస్తుటమయ్యే సాధారణ లక్షణ్రాలు, తెలుగు నాటకరంగానికి ఆయన అందించిన "సేవా సౌభాగ్యం
- అనే అంశాలపై నిష్కర్ల రూపమైన సాధారణ వివరణలు గావింపనైంది. ప్రస్తావన - సూచ్యాంక వివరణలు:
- రాధాకృష్ణమూర్తి, మిక్కిలినేని -- నటరత్నాలు - ముందుమాటలో. 3, బలిజేపల్లి - బుద్రెిమతీ విలానము (1949), వుట 4.
- వరదరాజేశ్వరరావు, అబ్బూరి -- కవన .కుతూవాలం. (1859%, వుట 114.
- ఆంధ్రనాటక క్రర్హలు 1 భాగం ఆదర్శసావాతృ్భ మాల (19062, వుట 8, 9
- బరిజేషల్లి నాటక కళావైదుష్యం |
బలిజేపల్లివారిది ఆంధ్రదేశంలో సరసకవితకు, సహజసంగీతానికి పేరుటాణ దిన కుటుంబం. విరిది గుంటూరుజిల్లా బాపట్ల తాలూకాలోని ఇటివంపావం [గొామం. హరితస గో తీకుడు, వెలనాటి వైదిక బ్రాహ్మణుడైన బలిజేపల్లి నరసింహశ్శా స్ర్రైగారు సంగీత సాహిత్య విద్యాసంపన్నుడు. ఆయన సతీమణి ఆదిలక్ష్మ్యృమ్మగారు; అథ్యాత్యం, తరంగం, అస్ట్రపదులు. మధురంగా గానం చేసేవారట. ఈ పుణ్యదంపతులకు, 23.11.1881 న లక్ష్మీకాంతంగారు జన్మించారు. వీరు 'నాట్యవేదికపైన హృద్యమైన సంగీతమును. పాడి రక్తికట్టించి గుంటూరు. బాణీని నిర్మించిన బహళ నాటకక్తర్త్య కవితా కళానిధి! అపారమైన తన గాంధర్వ విద్యా[పప్రావీణ్యంతో అరవదేశంలోనూ, ఆంధ్రదేశంలోనూ అనేక సంగత కచేంలు చేసి కర్ణాటక సంగీత విద్యకు కాణాచిగా ్రేర్తిగన్న బలిజేపల్లి సీతారామశ్యాస్తిగారు లక్ష శ్రేకాంతంగారి సహోదరుడే. విద్యాభ్యాసం: సంస్కృతాంధ్ర సాహితీ సంపత్తితోపాటు, సంగీత లక్ష్మికి నిలయమైన గృహవాతావరణం లక్ష్మైకాంతం భవితవ్యానిక బంగారుబాట జీవిత విశేషాలు /
చేసింది. చిన్ననాడే మేనత్త సరస్పతమ్మగారు రామాయణ భారత భాగవతాళ్లోని ప్రముఖ సన్నివేశాలన్ను భక్తిభావ బంధురమైన మధుర ఘట్టాలను నూరిపోయడంతో లక్ష్మైకాంతం సహజ ప్రజ్ఞకు తోడు వ్యుత్పత్తికి సైతం మంచి పునాదులు సడ్డాయి లక్ష కాంతంగారికే బాల్యంనుంచే కదిత్తం చెప్పే న్త్త నామర్ధ్యాలు అలవడ్డాయి. తండ దగ్గర, మేనమామ దగ్గర చిన్నప్పుడే సంస్క్పృతాంధ్రాలు అభ్యసించారు. బహగ్రంథకర్త, సంస్కృతాంధ్ర మహావిద్వాంసులు, విద్వత్మవులు 'బ్రహ్మ్మశ్సీ, నేతివేంకట సుబ్బరాయశా, స్త్రిగారు. వీరి విద్యాగురువులట. మేనమామ అయిన భాగవతుల చెన్న కృష్ణయ్యగారి దగర ఉంటూ. ్రాధమిక విద్య ముగించి, ల్క్మకాంతం మెట్రిక్యులేషన్‌ పరీక్షలో ఉత్తీర్లుళైనారు. అప్పటికే. సంస్కృతాంధ్రాలలో అభినివేశం పొంద్కి పద్య విద్యతోపాటు హృద్యమైన సంగీతంలో "సైతం ఆయన ప్రతిభాకుసుమం పరిమళించింది. స్వయంకృషితో విభిన్న అభీస్ట రంగాలలో తన శక్తి సామర్జ్యాలు "పెంపాందించుకుంటూ, కవిత్వం చెప్తూ, నాటకాల్లో వేషాలు వేస్తూ (క్రమంగా బాలకవిగా పదుగుర్‌లో వ్యాతి సంవాదించుకున్నాడు ల $కాంతకవి. ఉదో ఫగం - అవధానాలు
ఇంటర్‌ చదువుతూ లక్షీ శ్రేకాంతం తన కుటుంబ అవసరాలవల్ల, కవితా వ్యాసంగాల వల్టా కాలం అనుకూలించక మధ్యలోనే చదువు మానిచేయదవ౨ జరిగంది. కర్నూలు పట్టణంలో సబ్‌ రిజిస్టాంర్‌ కార్యాలయంలో కొన్నాళ్ళు “పాడ్‌ క్లర్క్‌ ఉద్యోగంచేసినా ఆ ప్రభుత్యోద్యోగం ఆయనకు మనస్కరించలేదు, పైగా తన అవధాన వ్యాసంగానికి కూడా అది ఆటంకంగా తొ ఉండవచ్చు. అనంతరం లక్షీ శ్రకొంతకవి గుంటూరు ఉన్నత 'పౌరశాల. (హెందూ కాలేజీలో సీనియర్‌ తెలుగు పండిత వడవి నలంకరించి తన కార్యకలాదొలకు మరింత మెరునులు ది ద్వకోగరీనారు. కొనీ సావాత్య కృషికి, నాటక కళానిరత్‌కి అడ్డువస్తున్నదనో, మరేమోక్షానీ స్వతం[త ప్రవృత్తిగల ల్మ్మ్మకాంతకవి ఆ ఉద్యోగం కూడా త్వంలోనే వదిలిపెట్టారు. సమకారీన నాటకరంగం - ఫ్రతిగతులు
అవధాన కవీశరుడిగా, కావ్యరచనా. ధురీణుడిగా, కవితారంగంలో లబ్దప్ర తిష్టుడైన. కాలంలోనే లక్ష్మేకాంతకవి దృష్టి నాటకరచన, రంగస్టలనటన వైపు మళ్ళింది. చిన్ననాటనుంచి పలు నాటకాలలో బాలవేష్తాలు వేసిన అనుభవం ఉంది. నాటక ప్రవేశంతో ఆయన కవితాకృష్నికి భంగం కలుగుతుందని కవాలా)
చలువ్వరు భావించారు. కాని అద్‌ కవితా చవటిష్మతకే డారిల్‌సెండీః నాటక రచన ఆయన కావ్య సౌందర్యానిక రసాదిష్కరణకూ వపరిణలిచ్ళ ప్రయోజనాన్ని చెకూర్చింది.
“నాటకోదో గ్రగంవల్ల నటులకు చాలా అనర్జాలు కలుగుతాయి అని అనుకునేవార్ము మన బలిజేపల్లి లక్ష్మేకాంత కదిగారికి అలవడిన కవితా సంపత్తిని. చూసి తమ అభిప్రాయాల్ని మార్చుకుంటారనుకుంటాను.. గుంటూరు. హెండూథియేటర్‌లో వీరు బాలవేషాలు వేసేటప్పుడు ఉండేస్టితికినీ ఇప్పటి వీరి కవితాస్టితికినీ హస్తిమశకాంతరంగా కనిపిస్తుంది. కవిత్సంలోనేకాదు సంగీతంలో కూడా. మంచి అనుభవాన్ని కఠిగి శ్యాస్త్ర/ సన్నిహితంగా పాడే ప్రౌఢిని సంపాదించారు. సంగీత సాహిత్యాల్లో ఉండే 'సమాన స్వ్యాతంత్ర్యాన్నీ, సమ్మేళనసౌష్టవాన్నీ ప్రకటించే ధారా సారళ్యమే వీరి కవిత్వానికి కలిగిన 'పెడ్డపరపతి3 కారణంగా. ఉంటుంది -
"పైగా లక్ష్మేకాంతంగారు. కవి మాత్రుడే కాదు. ప్రాఢగాయకుడు కూడా కావడంవల్ల, నటనాసక్తుడు కావడంవల్ల -- ఈ విద్య్వలన్నింటివ సంగచుస్తానమైన రంగస్టలం ఆయనను. గాఢంగా. ఆకర్షించడంలో అశ్చవ్యంలేడు. ముగ్గరిలో లక్ష్మీకాంత కవిగారొకరు. తన్నిన వరువురును ఇశ్రీయుతులు హరిప్రసాదరావు, కోపల్లె హనుమంచరావుగౌప్ము" ల్మ్యైకాంతంగారికి పట్టుమని పందొమ్మిదేళ్ళు నిండనికాలం ఆపి.
పందొమ్మిదో శత్రాద్ది అంతం, ఇరవయ్యో శతాబ్ది ప్రారంభం తెలుగు సాటాత్య చరిత్రలో జక "పెద్దమలుపు. నూతన కవితారీతులతోపాటు నాటకం నవల్క కథానిక, ప్రహసనం, చ్యాసం్య విమర్శలు, చరిత్రలు, ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్ర గద్య రచనలు, జివి ఉపతల్యు వ్యాకరణ నిఘంటు తెలుగు సాళాత్యం వర్తర్తువు అనంతరం పొంగులువారే నదీ [ప్రవాహంలాగా పరవళ్ళు తొక్కెంది. సాంతపోయగాలతో, వింతసాబగులతో కొత్త పోవడలు పోయింది. అయితే ఈ ]ప్రశ్రియలన్నింటిలోను మున్ముందుగా అవతరించింది నాటకమే (1860) అనేది ఒక చార్‌త్రకసత్యం.
ఈ మహారంభానికి పూర్వరంగంగా. (పేరణ కలిగించిన (ప్రవృత్తులు రెండు. మొదటిది అప్పుడే జన మానసక్రేత్రాల్లో ఉవ్వెత్తున లేస్తున్న
జీవిత విశేషాలు రి
జాతీయభావతరంగం. 'నెండవది మహనీయులైన మనీషుల _ కృషిఫరితంగా సంక్రమించిన సర్వతోముఖ సామాజిక చైతన్యం. ఈ ఇరుధారలకు సంగమ మొదట. ప్రాదుర్భవించడమేకాక ప్రయుక్తమైంది కూడా నాటకమే,
తొలి. వెలుగుల్లాంటి మొదటితరం నాటకాలు (1860-1880 ఆధునికాంధ్ర. దృశ్యకావ్యాన్ని అవతరింపచేశాయి.. రెండవతరం:. నాటక్షాలు (1880-1900) దృశ్యకావ్యాన్ని రంగప్రవేశం చేయించాయి. నవజాగృతికి (పెరకాలుగా పైన 'పర్కొన్న "'రెండుధారలకు నాటకం ఆశ్రయమై కేంద్ర బిందువుగా రూపొందింది. కందుకూర్తి. గురజాడల అడుగుజాడల్లో సంఘసంస్కరణోద్యమానిక్ని దురాచార. నిరసనకు నాటకం ఒక సాధనమై వెలసింది. వేదం శ్రీపాద, తిరుపతి వేంకటకవులు, వసురాయడు, చిలకమర్తి పానుగంటివంటి ఎందరో సిద్ధహస్తుల ఒద్దికలో స్రిర రూపం దిద్దుకుంది.
ఇరవయ్యో శతాబ్దంలోని తాలిరెండు దశకాలు. ఆధునికాంధ్ర నాటక వికాసంలో స్వర్హయుగంగా పలువురు విమర్శకులు "పేర్కాన్నకాలం. సమాహార కళగా సంగీత ప్రధానంగా సహకార ]ప్రయోజ్యంగా పురోగమించి ఈ కాలంలోనే తెలుగునాటకం మరో కొత్తమలుప్పు తిరిగింది. ఈ యుగప్రవర్తకులైన మనీషామూర్తులలో _ “ఆంధ్రనాటక పితామహ! బిరుదాంచితులైన ధర్మవరం వారు "ఆంధ్ర చారిత్రక నాటక పితామహ అనిపించుకున్న కోలాచలంవారు చిరస్మరణీయులైనారు. భారతీయుల పూర్వవైభవాన్ని గుర్తుకు తెచ్చి “నిలుపరా నీ జాతి నిండు గర్వమ్ము - అనే జాతీయభావాన్ని 1పేరేపించడంలో ఆనాటి నాటిక ఐతిహ్యాలకు రాముడు, కృష్ణుడు హరిశ్చంద్రుడు - వంటి పురాణ పురుషుల కథలు, శివాజీ, ప్రతాపసింహుడు, బొబ్బిలి వీరులవంటి వారి చారిత్రక వీరగాథలు, తిలక్‌, గాంధీవంటి జాతీయ నాయకుల జీవిత చరిత్రలు ఆలంబన మైనాయి.
అయితే స్వర్తయుగంగా భాసించిన ఈ కాలంలో కూడా మళ్ళీ 1001 నుంచి 1906 మధ్యకాలంలో నాటక వికాసవేగం కాంత మందగించినట్లు పరిశోధకులు నిగ్గు తేల్చారుశ 19601 నుంచి 1915. వరకు వెలువడ్డ మొత్తం నాటకాలు 449, అంటే సగటున సంవత్సరానికి ఏ0 నాటకాలు ప్రచురితమైనాయి, కానీ విటిలో 1901-1906 మధ్యకాలంలో వచ్చినవి 4] మూ త్రమె, అంట సగటున సంవత “రానికి 7 నాటకాలే వెలువడ్డాయి. చీ రే్లి నాటక కూవైదుష్యం]
ఇట్టా సన్నగిల్లుతున్న సాధనకు ఒక ఊపునిస్తూ యువనాటకకారుడుగా 1905లో బుడ్డిమతీ విలాస నాటకం రచించి. రంగప్రవేశం చేశారు బఠిజేపల్లి లక్ష శ్రకొంతం. సమకాలీనులైన తిరుపతి వేంకటకవులు, ధర్మవరం, కోలాచలం, పానుగంటి మొదలైన దిగ్గజాల మధ్య సాహిత్య కళోపాసకుడుగా ఆయన ప్రకాశించగలిగారు.
1900-1920. మధ్యకాలంలో నాటకరంగం స్టితిగతులు గమనించడం ఇక్కడ అవసరం. “1900 నాటికే ప్రసిద్దకవులందరూ నాటక రచనకు ఉపక్రమించారు. పండితులక్కు కుఠీనులకు నాటకముల 'ప్రదర్శనలు అంటే గౌరవం కలిగింది. ఈనాటికి విడివిడిగా పోటీలవలన ఆ 'గౌరవం ఇనుమడించడమే. కాక్క ఆ నాటకకర్తల ఆ నటుల విషయమున వీరపూజ ((16/0౪/0[5010) ఆరంభమైంది” అని వ్యాఖ్యానిస్తూ డా! అప్పారావుగారు 1900-20 మధ్య తెలుగు నాటకరంగం మూడు పువ్వులు ఆరుకాయలుగా. వర్జిల్లడానికి గల కార్యకారణ _ సంబంధాన్ని సూచించారు. బహుశః ఈ పోటీ (ప్రేరణతోనే తరవాత కాలంలో బలిజేపల్లి తన నడివయస్సులో హరిశ్చంద్ర నాటక రచనకు పూనుకొని ఉంటారు.
1000-1006 'మధ్యకాలంలో దేశంలో ఒకవిధమైన స్టబ్దత ఏర్పడినట్టు కన్సట్టినప్పటికే, జాతీయ మహాసభలో _ స్వరాజ్య తీర్మానము అంగీకరిం చబడటంతో దేశంలో నూతనోత్సాహము, క్రర్తవ్యదీక్ష వెల్లివిరిసినవి. ఆ ప్రభావం. తెలుగునాటకరంగంమీద కూడా కన్పట్ట్రింది. తత్తరితంగానే విరరస 1పప్రధానములైన చారిత్రక పురుషుల, పౌరాణక పురుషుల కథలను స్వికరించి వారిని జాతీయ విరులుగా చి త్రించే ప్రయత్నాలు జరిగాయి”ో ఈ సమకాలీన (ప్రభావం వల్లనే కావచ్చు. శీ/బలివేపల్లి పౌరాణిక గాథలను స్వీకరించి ప్రబోధాత్మకంగా మార్గ (సంద్రదాయ్య) పద్దతి నాటకాలు రచించ
ఆనాటి సుప్రసిద్ద సమాజాలన్నిటికి ఆయా సమాజాలకే నిబద్దులై ఉండే సొంతకవులు ఉండేవాళ్ళు, ధర్మవరం, కోలాచలం, బలిజేపల్లి అలాంటి వారిలో (ప్రముఖులు. అప్పట్లో నాటకరచనా శిల్పంలో పజ ఉన్న కవులంతా నాటక రచనకు ఉవక్రమించినవారే. అప్పుడు వీస్తున్న గాలి అది.. వీరు ఒకరినుండి ఒకరు స్ఫూర్తి పొందుతూ నాటక రచన చేస్తుండేవారు, అదేకాలానికి. చెందిన కవి కొండల వెంకటరావుగారు నాటకాలు రాయడంలో తనకు (పరణ కఠిగించిన పరిస్టితులను గురించి
గలా ద్రాశాటి “ఆ రోజుల్లో ఎవహాళంగా చిలకమ్తై వారి గయోపాఖ్యానం, బ్రహ్మాండంగా 'వడ్డాడివార్‌ వేణీ. -హారం, చక్కగా కందుకూత శాకుంతలము, నివ్తపుజూపుగా శ్రీపాదదారి. బొబ్బిలనాటకము రంగస్థ్రలముమీద నటకా పతంసులాడి చూపిస్తూ ఉంట్ని నాటకాలమీద నాటకాలు: ఎవరికి (వాయ దుడైపుట్టదు. వ్రక్కద్రక్కళ్న దత్తమండలప్తు జిల్దాలనుండి చిత్రనళలీయం; తూర్చుజిల్దాలనుండే కనా గ్రశుల్కం నూతన రుచులూరిస్తుంటే తెల్లవారని రాత్రులుకూడా బళ్ళున ఇళ్హై తెల్లవారిపోతాయి. అలాంటి ఎగువుల్లో వ్రాసిన నాటకాలనుకోండినావి 'చాలాభాగము!” బరిజేవర్లి నాటకరచన (1005-14)
బఠిదేపల్లి ల్ష్మైకాంతకవి, ఇలాంటి పరిస్థితుల ప్రాబల్యంతో ఫస్టు కంపెనీకోసం. నాటకాలు వ్రాయడానికి ఉపక్రమించి 1905లో “బుద్రి మతీ విలానము'తో శ్రీశారం. చుట్టారు. శివభక్తి పరిష్టావితమైన ఈ ప్రబద్ధ ఐతిహ్యాన్ని నాటకరూపంలో ఆవిష్కరించిన తాలి. రచయిత బరిజేపల్లివారే అనాఠి, ఆ తరవాత 1910లో “ఉత్తర రాఘవము? | [౧12లో 'త్వహారిశ్చషదీయము] 1014లో (స్మాతాజతీయము! రచించి 'చెలువరించారు. ఈ సందర్బంలో తత్కాలీన ప్రముఖ ప్రవృత్తిని గురించి డా! అప్పారావుగారి విలువైన అభిప్రాయాలు పేర్కొనాల్సి ఉంద్‌, “1006-1020 మధ్యకాలమున సమాజాలు రచయితలు అధికం. కావడంచేత ఒకరు అనువదించిన నాటకాన్నే పలువురు అనువదించడం, ఇఅకరు నాటవెకరించిన కథనే సీకరించి పలువురు నాటకాలు [వ్రాయడం జరిగంద్‌, ఈకాలంలో అభిజ్ఞాన శాకుంతలానిక్షి ఇరవై వరకు, ఉత్తర రామచరితకు పడివరకు అనువాదాలు వెలసినవి, ఇట్లు స్వతంత్ర రచనల విషయంలోను పునరుక్తి అధికంగా కన్చట్టగలదు. ఈ కాలంలో బయలుదేరిన హరిశ్చంద్ర. నాటకాలు పదమూడు; సారంగధర నాటకాలు. వినిమిద్యి ఉష్ణా వరిణయములారు; సావిత్రి చరత్రళైదుు. తారాశశాంకములైదు;. శశిరేఖా. పరిణయములైడు. ఇన్ని నాటకమురీకాలమున ప్రకటింపబడినా, రవాణాసౌకర్యము. లెక్కువగా ఉన్నా ఒక ప్రడేశమందలి నాటకాలు ఇంకో ప్రదేశంలో ఉపయోగదడటుం చాలా. తక్కువ సమాజాలమధ్యగల స్పర్హకారణంగా ఏ సమాజమునూ సమాజం కొన్ని కొత్తనాటకాలు వ్రాయించుకొని వాటిని తమ సాంత సొత్తుగా భావించెవిగో అప్పటికే కాళిదాస మహాకవి శాకుంతలానికి అత్యధిక అనుచాడాలు. వచ్చాయి; (ప్రదర్శనలు కూడా జరిగాయి. అందువల్ల కావచ్చు. క! బరిజేపర్లి నాటక కళా వైదుష్యం
బరిజేపళ్ల ఆ నాటకండోఠికై. పోలేదు. కానీ భవభూతి మహాకవి ఉత్తర రామచర్‌త్రకు చాంత్రం తళ్చూర్యం "రెండే అనువాదాలు. వెలిశాయి. ఈ నాటవానికి కావ్యత్తం ఉన్నంతగా ప్రదర్శనయోగ్యత లేదనే అసపథ ఉంది. అందువల్ల బలివేపల్లి మూలనాటికాన్ని కుదించి అనుసరణరూపంటో ప్రదర్శనయోగ్యంగా “ఉత్తర రాఘవము+! రచించారు. ఇక హరిశ్చంద్ర నాటక విషయంలో ఈనాడు 30 వరకూ. ఉన్న మొత్తంలో 14. బఠిజేపల్లికి పూర్వ రచనలు; 3. సమకాలీనాలు (1912-13); తర్కనవి అనంతర రచనలు, ఈ నాటకం గురించి శ గంగశెట్ర లక్ష్మైనారాయణ చెప్పిన మాటలు గ్రమనించదగ్గవి. “హరిశ్చందడ్రిడూన్ని కూడా ఎందలో ప్రసిద్దులు వ్రాశారు. తొలి నాటక ప్రయోక్త కందుకూరి వారే వ్రాశారు. ఆంధ్రనాటక పితామహుడుగా "పేరుపొందిన ధర్మవరం వారు. వ్రాశారు ఆయనకేమాత్రం తీసిషోని అంధ్ర చారిత్రక నాటక పితామహుడు కోలాచలంవారు. వ్రాశారు. అయినా జనంలో నిలిచింది బళిచేదల్ల రచనే” హరిశ్చంద్ర ద్రాసేనాటికి రంగస్థల పరిస్టితులు మారిపో యినాయి ఈ. మార్చును (శ. చాట్ల బ్చైరాములు. ఇలా చిత్రించారు. రంగంలో3. వ్యాపారదృష్టి ప్రచేసంచింది. రాజమండ్రిలో మానేనళ్లి లిపెనీ అధిపతి ధరణి ప్రగడ. సూరయ్యగారు' జీతాలపై నటులను నియమించారు. నాటక నిర్వహణకు పూనుకున్నారు. బొంబాయి నుండి చిత్రవారుర్ని రప్యుంచి సీనరీలు వ్రాయించారు. నైజాం నుండే సుప్రబడ్డ సంగిత విడ్యాంసులు పాపట కాంతయ్యగార్న రప్పించి హిందుస్తానీ కవాలీమట్లు నాటకాల్లో ప్రచేశింపచేశారు. నాటకాలు సంగేత నాటకాలుగా 1/20510/0 అయ్యాయి... గున్నేశ్వరరావు మైలవరం సమాజాల్లో 5[0౪//౧౧40501నకి ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఉండేది: ధనార్షన ముఖ్యమైపోయి ప్రజల్ని ఏదోవిధంగా ఆకర్షించాలనే ఉదడ్రేశంతో నాటకరంగం 0110066 తో నిందిపోయింది,”19 ఈ పరిస్థితులకు నిలబడే. విధంగా త్త బలిజేపల్లి తన సమాజాన్ని చక్కడిద్దుకున్నారు; హరిశ్చంద్ర నాటకాన్ని తీర్చీదిడ్డారు. _. ఇక కడపటి నాటకం సాత్రాజితీయం బహళ వ్రచారం పొందిన భాగవత కథ, ఈ ఐతిహ్యాన్ని వీరకి పూర్వం ఎవ్వరూ నాటక రచనకు బన్నుకొన్నట్లు జీవిత విశేషాలు. | చం
వ్రాయుటకు గారణభూతుడైన విద్యాధిమానియునుదార గుణభూషణుడు” తనకాస్తుడునైన పాములపాటి సుబ్బయ్యగారికి అంకితమిచ్చినట్లు ప్రస్తావనలో చెప్పుకున్నారు.!! ఇది. ఒక విశేషం. అట్లాగే నాలుగు నాటకాలు శివుడు, రాముడు హరిశ్చంద్రుడు, కృష్ణుడు - అనే పురాణపురుషుల చరిత్రలు ఆధారంగా అల్లడం జరిగంది.
ఇక (ప్రదర్శనల. విషయంలో “వీరు ప్రకటించిన బుద్దిమతీ విలాసం ఒకప్పుడు "చాలా సమాజాలచే ఆడబడుతూ ఉండేది. సాత్రాజితీయం అనేది కూడా అందులో సగం ప్రచారాన్ని కలిగి ఉండేది, అన్నింటికంటె వీరి హరిశ్చంద్రీయం ఇప్పటికీ ఎడతెగని ప్రచారాన్ని కలిగి ఉంటూ. ఉంది.” బుద్దిమతీవిలాస నాటకాన్ని ప్రత్యేకించి నెల్లూరులోని లిటరరీ క్లబ్‌వారు కూడా. |ప్రదర్శిస్తుండేవారు. ఉత్తరరాఘవం ఫస్టు కంపెనీ వారు పలుసార్హు ప్రదర్శించారు. అంతేగాక ఈ నాటకం ఆంధ్ర విశ్శవిద్యాలయంవారి ఇంటర్మీడియెట్‌ పరీక్రక్రు కొన్నాళ్ళు పాఠ్యస్తుస్తకంగా నిర్రీతమై పలుముద్రణలు పొందింది. - [|
లక్ష్మైకాంతకవి తను రచించిన అన్ని నాటకాల్లోను వివిధ భూమికలను నిర్భభాంచి తన అపూర్వ నటనాకౌశలంతో సుమధుర సంగీతంతో రక్తి
ఉ =-౨
గుంటూరు ఫస్టు కం పెనీ
*“1880-81ళో తాతగారు పాతూరి (శ్రీరాములుగారు -తోలేటి అప్తా రావు, పోలూరి హనుమంతరావు, కొండుభట్లు సుబ్రహ్మణ్య శా,స్త్రిగార్లత్‌ కఠిన హాందూ నాటక సమాజాన్ని గుంటూరులో స్థాపించారు” అని శీ; సుబ్రహ్మణ్యశా,స్త్రైగారు అనేక నాటకాలు రచించి ప్రదర్శింపచేశారు. ఈ సమాజంవారు గయోపాఖ్యానం, హరిశ్చంద్ర యుగంధర విజయం, (ద్రౌపదీ వృశ్రాపహరణం మొదలైన అనేక నాటకాలు వేస్తుండేవారు. "దేశభక్త కొండా వెంకటప్పయ్య పంతులువంటి ప్రముఖులు ఈ సమాజంలో సభ్యులుగా ఉండేవారు... క్షే
1895లో చేగు కనకరత్నం శే గుంటూ'పటోనే '*విబుధరంవనీ శృంగార హిందూ నాటక సమాజము" అనే పేకుతో వేరొక సమాజం నెలకొల్నారు. “ఈ కంపెనీ. స్థాసనముతో 1880 ప్రాంతములనుండియు చే గనేల్లి నాటక కళావైదుష్యం )
పనిచేయుచున్న హిందూనాటక సమాజమునకు “ఫస్టు కంపెనీ" అను పేరు ప్రచారములోనికి వచ్చినది. ఇది "సెకండు కంచెనీ' అయినది, 'మొత్తమునకు అసలు పేర్లు రెండును మూలపడినవి.౫
ఈ రెండు కంపెనీలు పోటీలు పడి నాటక రంగాభ్యుదయా నికి ఏంతో మేలు చేశాయి. పట్టుమని పాతిక సంవత్సరాలు కూడా నిండని ప్రాయంలో బలిజేపల్లి ఈ ఫస్టు కంపెనీకి 'ప్రావుగా నిఠిచారు. ఈ సమాజంవారు సొంతంగా నాటకశాలను నిర్మించుకొన్నట్లు తెలుస్తున్నది. అంతెకాక ఇటు మద్రాసునుంచి అటు విజయనగరం వరకును గల _ పట్టణాలన్నిట్లో వీరు 'పదర్శనలిస్తుండేవారు,
తమ తాతగారు ప్రముఖపాత్ర వహించిన సమాజస్ట్రాపన (1880-81) గురించి చెప్తూ (శ్రీ పాతూరి ,శ్రీరామశ్శస్త్రి తమ వ్యాసంలో ఇట్లా అన్నారు “తరవాత ఇతర సమాజాలు బయలుడేరడంవల్ల -ఈ సమాజానికి “గుంటూరు. ఫస్టు కంపెనీ అనే పేరు వచ్చింది. ఈ సమాజానికి కొన్ని సాంత హాలు (నాటకశాలు కలిగి ఉండటం...!,!!్‌ అంట్‌ సంచార నాటక ప్రదర్శనా _ పద్దతికి ఆధునిక నాటకరంగంలో శ్రీకారం చుట్టిన ఘనత కూడా గుంటూరు ఫస్టు కంచెనీకే దక్కుతుందన్నమాట. ఈ విధంగా 1020 వరకు నాటక 'సమాజ (ప్రభావం 'పెంపొందించె బాధ్యత వహిస్తూ, బలిజేదల్లి ప్రముఖపాత్ర వహించారు. కానీ తన బహముఖ వ్యాసంగొాలలో దిని పై పూర్తిగా శద్దచూపడం:. తరవాత ఆయనకు కస్టతరంకావడం వల్లనో ఏమో సమాజ కార్యకలాపాలు కొంత నిరసపడినట్లు కానవస్తుంది. మారిపోతున్న రంగస్టల (ప్రదర్శనల స్రతిగతులు కూడా. కొంతకారణం అయిఉండవచ్చు. ఈ పరిస్టితుల్టో శ్‌ బలిజేపల్లి “1౦2౮లో గుంటూరు ఫస్టుకం పెనీని తిరగ స్టాపెంచి హరిశ్చంద్ర, ఉత్తరరాఘవాది నాటకాలను ప్రదర్శించారు" అని ఇశ్సీ/ మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి "పర్కొన్నారుడో
సమాజస్తాపకులుగ్యా సంచార నాటకప్రయోక్తలుగా బలిజేపల్లి ప్టాదాబాదు నగరం సందర్శించిన ఒక సందరా న్న ల 'డేవుల పలి రామానుజరావు ఇలా ప్తాడాచాదుకు వచ్చి. హరిశ్చంద్ర నాటకమును. ప్రదర్శించిరి. తాము. స్వయముగా నక్షత్రక పాత్రను ధర్‌ంచిరి, ఆ ప్రదర్శనం అద్భుతముగా రక్తికటి అనాటి (పెక్షక్రుల హృదయములలో హత్తుకొని షోయినది.1? జీవిత విశేషాలు. న క్ట 15.
ఈ గుంటూరు నాటక సమాజాన్ని గురించి ఆయన ఎంత గర పడేదారో, అది నీరసపడినపాడు ఎంత మనస్తాపం చెండారో అయూ నాటకాల నాందీ 'ప్రస్తావనల్లో తనను గురించికన్న ఎక్కువ ప్రముఖంగా ప్రస్తావించారు. త్వహారిశ్చుంద్రియము'లో “ఆంధ్రదేశమున చాలాకాలము పేమ. ప్రఖ్యాతిగాంచిన గుంటూరు హిందూ నాటక సమాజముచే "మొన్నో మొన్నటి వరకు పెక్కుసారులు 'ప్రయోగింపబడి...!8” అంటారు. బుడ్డిముత్‌.. చిలంసము నాటకమున సూత్రధారుని నోట.
ననిశము జొషెంచదడుచు నార్వుల వినుతిన్‌
గరు గంటూర్చుర పొందూ
ఘననాటకో సంఘమునకుగా రచియించెల్‌.
ఆ హిండూ' నాటక సమాజము 'నేడు చెదరిపోయినంచులకు -చింతిల్లు చున్నాను"? అనిపంచారు. సమాజంతో ఆయన అవినాభావసంబంధానికి, దానిపట్లు పెంచుకున్న మమకారానికి ఇవి నిదర్శనాలు, ముద్రణాలయం -[గ్రంథమాల
ఆనాడు పెడ్డనగరాల్లో తప్ప ముద్రణాలయాలు అంతగా వ్యాపించలేడు, అనేక నాటక కర్తల నాటకాలు ముద్రణ సౌకర్యం లేక ఎన్నో ఏళ్ళ తరవాత అచ్చుకావడమో లేక భిలమై నామావశిష్టం కావడమో తరచుగా జరుగుతుండేది. 1913లో "శ్రీ, బరివేవల్లి గుంటూరులో చంద్రికా (వెస్‌ స్టాపంచారు.. ఆ తరవాత 1922లో చల్లపల్లి రాజావారి. సహాయంతో చండికా (గ్రంథమాలను ప్రారంథించి అనేక ఉత్తమ. (గ్రంథాలను. [ప్రచురించడం సండితులు విమర్శకులు ఆ తేదీని థిన్నంగా 'పేర్కాంటున్నారుగి, ఏమైనా, ముద్రణ - సద్రంధ ప్రచురణ రంగంతో కూడా బలిజేపల్లి (ప్రశంసనీయమెన. కృషచెశారనేది 'సర్వాంగీకృతమైన విషయం.
నాటి నాటకాలు సగపాలు సంగీత కచేర్‌లే తక్కిన సగపాలు 'అధినయ వైభవంతో పూరంపదబడుతుండేవి, “వవులుగా,. 'డేవ్లాక లుగా, సంగతపజ్రులునా, ల్మ్మ్మాకాంతకదిగారు, నౌంతకాలమవఢానాలు కవరాడా చేనారు' సంగితలరో 16 .. బరిడేవల్ల నాటక కళావైదుష్యుం "|
నిధులు వీరు. ఒ'కేరాగాన్నీ రాత్రి తెల్లవారే వరకును అలుపులేకుండా ఆలాపింపగల సమర్దులని చెప్పుదురు. రంగస్టలముమీద కన్నడ, .శహన్మ బేగడ, ఆనందభైరవి మొదలగు రాగములను వ్యూస్తికి తెచ్చిన వారు వీర. వీరు ప్రముఖ పాత్రలెన్నియో ధరించి ప్రజలను రంజింప చేసినారు. అన్నింటను నక్షత్రకుడు వీరి అభిమాన పాత్ర”21,
బొనగల్టు రాజావారి ఆధిపత్యంలో 1015 సం॥లో విశాఖపట్టణంలో ఆంధ్రరా్ట్ర, మహాసభ నిర్వహించడం: జరిగింది. *ఆ సభలో జరిగిన సాంస్కృతిక కార్యక్రమములో సాత్రాజితీయ నాటక మాడబడినది. ఈ నాటకక్తర్తచ్చైన లక్ష్మీకాంత కవియే _శ్హీకృష్ణపాత్రను ధరించి నాటకమును జయప్రద మొనరింపగా (ప్రేక్రక్రులు అనందాతి రేకముతో హర్షధ్యానములు 'చేసిరి22
బలిజేపల్లివారు నటశేఖరులైన ప్రసాదరావుగారి హరిశ్చంద్ర పాత్ర ప్రక్కన తాను నక్షత్రక పాత్ర వహిస్తుండవారు. ఈ ఇద్దరూ కలఠిసి తమ నిరుపమాన అభినయగాన ప్రాభవంతో రంగస్టలం ఏలుకునేవారు. అయితే హరిశ్చంద్ర నాటకంలో నక్షత్రకుడు ప్రధానపాత్ర కాడు. “పైగా ఎక్కువగా హాస్యోదయానికి ఈ పాత్రను సృష్టించడం జరిగింది. అయినా ఈ నాటకంలో నక్షతక పృాాత్రకు అనేక పద్యాలున్నాయి. “*నక్షత్రకుడికి రాసిన పద్యాలను తమ కోసమే. రాసుకున్నారని ప్రతీతి. 1938-39లో వీరితో సాన్నిహిత్య మేర్సడినప్పుడు ఈ మాట్‌ అడిగితే నవ్వి ఊరుకున్నారు” అని అన్నారు పాతూరి శ/రామశా, స్ర్రి.లె
“సాంగోపాంగముగా వసిమ్హుకడన భ్యస్తంబు గౌవించె మొ
న్నం గాణేయుడు చేరి వేదముల మాండవ్వుండొ యేడాదిర్దై
నంగాలేద యగ్హ్య శిషవ్యుడయి తా నేర్చెన్‌ దపోనిష్టన
స్టాంగ న్వీక్సుత్తి నాకు రాదివుడు నంధ్వావందనం బేనియున్‌ ౫ అనే పద్యాన్ని శీ/రాగంలో (శౌావ్యంగా హాస్యస్తోరకంగా చదివేవారటు. తన మొద్దుతనాన్ని చాకు పద్యాన్ని, గంభీరమైన ,శీరాగంలో చదవడం నిజంగానే నవ్వువుట్టించే కలగలుపు. తన పద్య వరన శైరి, అప్పటివరకు ఆ పాత్రధారిగా ప్రసిద్ది చెందిన వి.వి. కృష్ణయ్యగారిది అని లక్ష్మికాంతంగారే స్వయంగా చెప్పండేవారట,
సమాహార కళగా నాటకం - బరిజేవర్లివారి స్థానం
(నాటక కళాభ్యుదయం పైనే ఒకజాతి జొన్నత్యం నిర్ణయించడానికి వీలవు తుంది" అన్నారు ప్రఖ్యాత కవి రవీంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌. సాహిత్యంతోపాటు అనేక లలితకళల సమాహారరూపం గనక నాటక కళాభు ఫన్నత్‌ సమాజ: జాన్నత్యానికి ప్రతీక కావడంలో ఆశ్చర్యంలేదు. నాటక ప్రాశన్తా గన్ని వివరిస్తూ స్వర్గీయ ఇరివెంటి కృష్ణమూర్తి అన్నారు. “నాటకం 'చదవనిదే ఏ భాషలోనైనా - ముఖ్యంగా భారతీయ భాషలలో - సాహిత్యాధ్యయనం పూర్తికాదు. ఒక మహాకవి బహుముఖ వ్యక్తిత్వం నాటకంలో బహిర్గత మ్రైనట్లు మరే 'ప్రక్రియలోనూ బహిర్లతంకాదు”*ే
(ప్రాచిన గ్రీకు సాహిత్యంలోన్ను సంస్కృత సాహిత్యంలోనూ కావ్యమూ, నాటకమూ సమాంతరంగా ]1ప్రాచుర్యం పొందుతూ వచ్చాయి. కాని ఆధునిక భారతీయ భాషలన్నిటిలోనూ మాత్రం నాటకం ఆలస్యంగానే అవతరించింది, సంస్కృత నాటకాల పై దృష్టనారించిన పూర్వాంధ్ర మహాకవులు వాటిని 'ప్రబంధాలుగానే రూపాంతరీకరించారు తస నాటకాలుగా అనువదించడానిక పూనుకోలేదు.. మొత్తానికి అనేక కారణాలవల్ల సుదీర్సకాలం. తెలుగులో నాటకం ఉపేకకు గురైంది. -
శిశిరర్తువులాంటి క్ర్ష్రణయుగాంతంలో హఠాత్తుగా ఆమని పొడసూపింది. తెలుగు సాహిత్య వృక్షం చిటానుకొమ్మన పూసిన పుష్పంలా నాటకం వెలసింది. అప్రతిహతంగా. వికసించింది. వైనం 1800తో శ్రవ్యమాత్రంగా వెలసి 1880 నుంచి దృశ్యకావ్యంగా రూపుదిడ్డురుని, వడివడిగా ముందుకు సాగుతూ ఆధునికాంధ్రనాటక సాహిత్యం తామరతంపరగా: వృద్ధిపొందింది. 1967 నాటి దాకా జరిగిన నాటకవికాసాన్ని డా! సి.ఎస్‌.ఆర్‌, అప్వొారావుగారు ఇట్లా. సమీక్షించారు. “తెలుగు భాషలో సుమారు రెండువేల వరకు నాటకములును, సుమారు నాలుగువేల వరకు ఏకాంకికలున్తు నాటికలును కలవు; వేయిమంది ఏకాంకికా-నాటికా- నాటక ప్రహసన క్తర్తలు కలరు.౫25
గత శతాబ్దాంతానికి తెలుగు నాటకంపట్ల: "గౌరవం వృద్దిపాందినా రంగస్ట్రల నటన పై. మాత్రం 'వనకటి చిన్నచూపే కొనసాగుతూ వచ్చింది. నాటకం రాసింది పండితులే అయినా పాత్రఢారులైన నటులలో అధికులు అనభిజ్ఞులు కావడంవల్ల అపశబ్దాలు, తసాడు విరుపులు అసంగత అభినయాలు చోటుచేసుకున్నాయి. అందుకే. “ఆపశబ్టోచ్చారణాంశమున
[18 . ఎ. బరిజేపల్లి నాటక కళావైదుష్యం
గ్రతాంబూలాధికారము 'మొదటినుండియు. నటలోకమునకు జెందినదేయని )దితమయ్యె డి” అంటూ గొల్లపూడి ఇశీ/రామశా,స్త్రిగారు. ఈ. కింది [౧5౦ ఉటంకించారు,
ఎయాకరణకేరాతా దవ శబ్రమ్యృగాః క్రయాన్తి నంతొన్తాః 4
(నటుల్కు విటులు గాయకులు, గణికలు, జ్యోతిష్కులు 7 వీళ్ళ ముఖాలనే గుహలే లేకపోతే అపశబ్దాలనే మృగాలు వైయాకరుణుడనే 3రాతుని వేత తరమబడి తప్పించుకుని బక్కడికి పోగల్లుతాయి
కాని ఇరవయ్యో శతాబ్దారంభాని'కే వేదం, ధర్మవరం, కోలాచలం? బలిజేపల్లి పళ్ళారి - వంటి 'మహామనీషుల్లు నాటకకర్తలు స్వయంగా రంగస్తలంమీదికి నటులైరావడంతో ఆ అప(ప్రథదూరం కాసాగింది, వారి రంగ ప్రవేశంతో నటుడు ఉన్నత 'సమాజంలో గౌరవ (ప్రతిష్టాభాజనుడైనాడు. నటులకు రంగస్ట్రలం. కళాసరన్నతీ పూజూమందిరంగా _ పరివర్తితమైంది. ఈవిధంగా తెలుగుసాహిత్యంలో నాటకంపట్టు, సమాజంలో రంగస్టలనటుడిపట్ల దృక్నధం మారుతున్న కాలంలో బలిజేవల్లి లనే శ్రకొంతకవి రంగప్రవేశం చెయ గడం: మాత్రమేకాదు; అటువంటి పరివర్తనకు దోహదం చేసిన ప్రముఖుల్లో బహుముఖీన వ (క్తిత్యం
“బలివేసల్లివారు నాటక రచయితగానేకాక 'ప్రయోక్తగ్యా నటునిగా, దర్శకునిగా బహాముఖ ]ప్రజ్ఞదూపి రంగస్టలము మీద కన్నడ, శహన్మ బెగడ్య ఆనందభైరవి రాగాలను వ్యాస్తిలోకి తెచ్చారనో డా. పి.ఎస్‌,ఆర్‌, అప్పొరావున్లారి అభిప్రాయాన్ని ఉగ్గడస్తూ ఆకెళ్ళ అచ్యుతరామం. ్రస్తుతిం చారు; అంతేకాక నాటక సమాజుస్టాసకుడిగ్యా నిర్యాహకుడిగా కూడా చాలా ఉన్నత శిఖరముల నధిస్కెంవచేసి ఘనముగా సత్కరించినది” అన్నదొక విమర్శక అభిప్రాయం
“ఆయనలో నటునిదృస్ట్రి నాటకరచయితదృష్టి కవిదృష్టి -- మూడు అపూర్వ త్రిచేణీ్‌ సంగమంలా అందంగా. కఠిసిపోయాయి” అన్నారు డా, గంగిశెట్టి. లక్ష్మేనారాయణ” | జీవత విశేషాలు న్‌్‌ . 19
“సుంటూరు ఫస్టు కంపెని నాటకాల్లో, బలిజేపల్లి అనేక పాత్రలు ధరించి పేరు తెచ్చుకున్నా, హరిశ్చంద్రనాటకంలోని నక్షత్రకపాత్ర మాత్రం ఆయనకు ఎనలేని పేరు సమకూర్చి పెట్టింది... ఆయన నక్షతక పాత్రముందు, నాటి నక్షతక పా(తధారులందరూ తలలు వంచేసేవారు. అనేక పౌరాణిక, జానపద్క్య సాంఘిక చిత్రాలకు కధ, సంభాషణలు, పొటలు రచించి, ఆయా చిత్రాలలో విభిన్న పాత్రలను సమర్హంగా అభినయించారు” అంటూ డా. మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి వ్యాఖ్యానించారు.
ఎన్ని రంగాల్లో ప్రకాశించినా నాటకకారుడుగా ఆయనకు కలిగిన ఖ్యాతి ఎనలేనిది. విన్నకోట రామన్న పంతులుగారు 1901-20 నాటక చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేకదశ అని పేర్కాంటూ ఇలా అంటారు. *"ఈ దశలో వెలువడిన" నాటకాలలో పాండవోద్యోగ విజయములు (తిరుపతి వేంకట కవులు) బలిజేపల్లివారి 'సత్యహరిశ్చంద్రి, (శ్రీరాముల సచ్చిదానందశా, స్ర్రిగారి “సావిత్రి మున్నగు నాటకాలు అత్యంత 'ప్రసిద్దిగాంచినవి.”
'షప్మాదాబాదుకు చెందిన యువభారతివారు కొన్ని తెలుగు ప్రసిద్ద నాటకాల పై పండితుల ఉపన్యాసాలు ఏర్పాటుచేసి వాటినిక సంకలనంగా (ప్రచురించారు. 1ఠ8ిరిం9-1004 మధ్యకాలంలో వెల్వడిన పదినాటకాలను వారు ఎంపికచేశారు. ఈ ఎంపికలో అనుసరించిన నిర్దేశక సూత్రాలను యువభారతి అధ్యక్ట్రలు ఇరివెంట కృష్ణమూర్తి ఇలా వివరించారు.
“మేము నాటకాలను ఎంపిక చేస్తున్నప్పుడు అవి మౌఠికమై ఉండాలనీ, అందరి మన్ననలకు పాత్రమై ఉండాలనీ, సాహిత్య విలువలను దృష్టిలో ఉంచుకుని పరిశీలిస్తే సంస్కృత నాటకాల్లోనేకాదు - ప్రపంచ ప్రసిద్దమైన ఏ నాటకాని'కైనా తీసిపోని సర్వలక్షితమైన రూపకాలుగా ఉండాలని భావించాయో3
ఇలాంటి ఆదర్శంతో వారు ఎంపిక చేయించిన నాటకాలలో 'సత్యహరి శృంద్రియము'” ఒకటి.
ఈ ఉపన్యాస సంకలనానికి ప్రధాన సంపాదకులైన ఆచార్య జివి. సుబ్రహ్మణ్యం అభిప్రాయంలో “రాయబార ఘట్టంలో (శీ/కృష్ణుడు, శ్మశా వఘట్టుంలో పారిశ్చంద్రుడు తెలుగురంగంమీడ ఇప్పటికీ, ఎప్పటికీ నిలచి ఉన్నారు ఉంటారు”
బలిజేపల్లివారి నాటకాల్లో హరిశ్చంద్ర ఉత్తమమైందనీ, అందులోనూ చరమాంకం ఉత్కృష్ట మైనదనీ ఆచార్య జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం నిగ్గుతేల్చారు. పర్యవనానంగా బహాముఖాల ప్రసరించిన బలిజేపల్లి (ప్రతిభావ్యుత్నత్తులకు స్టిరకీరి _నార్జించి పెట్టింది వ్రధానంగా ఆయన నాటక కళా వైదుష్యమే అని పలువురు వండిత విమర్శకుల వ్రాతలవల్ల 'తేటపడుతున్నది. జాతీయోద్యమ కవి - స్వాతంత్ర్య సమరయోద్ధ .
బలిజేపల్లి స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడుగా రెండేళ్ళ కారాగారవాసం అనుభవించారు: గాంద్‌జీపట్ల ఆయనకు అపారమైన భక్తి, జాతీయోద్యమ కావ్య రచయితగా పలువురు పండితులు విమర్శకులు ఆయన వహించిన పాత్రనెంతగానో కొనియాడారు. బరిజేపల్లి వారి వ్యక్తిత్వానికి సంబంధించిన ఈ పారా 7 గన్ని డా అప్పారావుగారు ఇలా ప్రస్తావించారు.
“సృత్రా [ [గ్రహ సమరమునకు దేశ (పజలను సన్నద్దులను చేయుటకు గాంద్సీజీ 'దేశమంతటను సంచార మొనర్చుచ్చు తెలుగుదేశమునకు కూడా విచ్చేసెను, ఆ ఉద్యమముచెత ప్రభావితులైన యువకులెందరో ఆనాడు తమతమ చదువులను ఉద్యోగములను మానివేసి న్వాతంత్ర [ సమరయోధులుగా సన్నద్దులైనారు. అట్టివారిలో కవులు గాయకులు నాటక కర్తలు కూడా కలరు.”౫. .
“ఈ ప స్వాతంత్ర్య సమరమును గూర్చి గానము చేసిన కవులలో (శ్రీయుతులు బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవిి దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య, గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ ప్రభృతులు ముఖ్యులుగ3
అలాగే సమకాలీన జాతీయతా కవితా 'స్రవంతిని సమీక్షిస్తూ, ఆ రంగంలో బలిజేసల్లివారి స్థానాన్ని నిర్ణయిస్తూ _ డా. మద్దూరి సుబ్బారెడ్డిగారన్న
“స్వరాజ్యోద్యమం, అందులోనూ గాంధీజీ వలన (బత ఫకంగౌ (ప్రభావితమైన సమన్వ" - ఖండకావ్యాలు ఇందుకు (పబలోదాహరణాలు. 'దేశభక్తి ఆ కవితాశక్తీ రెండూ 'ప్రోదిచేసుకున్న వ్యక్తి లక్ష్మీకాంతకవి. వీరి ఖండకావ్యాలు రండూ. అత్యంత దేశభక్తి (పపూరితాలు. ,
“ఈ కావ్యాల్లో స్వరాజ్యోద్యమం, దాని తత్త్వం, ప్రచారం, వివరణం,
జీవిత విశేషాలు: . ల
లోకమాన్య తిలక్‌ చెసెన "సీవ, ఆయన తరవాత గాంధీనాయకత్తం వహించడం మొదలైన. విషయాలు మహత్తరంగా చిత్రంచబడ్డాయి”
“తిలక్‌ మరణశయ్య నుండే గాంధీని దీవించారు. 1920 సెప్రైంబరు నుండి మహాత్నాగాంధి ఈ ఉద్యమానికి నాయకత్వం = వహించారు. దాన్ని మనసులో పెట్టుకుని బలిజేపల్లి “తరి గాంధీయుగ మేగుదెంచె..” అని ప్రజానీకానికి పిలుపు ఇచ్చారు. ప్రజాబలమే స్వరాజ్య సంపాదనకు సోపానమని ధ్వనింపచేశారు. ఇటువంటి శక్తివంతమైన కవిత్వం గనకనే ఈ కావ్యంలోని చాలా పద్యాలు ఆ కాలంలో బహళ ప్రచారం పొందాయిలోకో
జాతీయోద్యమరంగంలో .బలిజేపల్లివారి పాత్రను ప్రస్తుతిస్తూ డా. సి నారాయణరెడ్డిగారు. కూడా వ్రాశారు. “గాంధీజీని గూర్చి, రాట్నమును గూర్చి స్ప్వరాజ్యమును గూర్చి వివిధ జాతీయోద్యమములను గూర్చి "ప్రచార. స్థాయిలో గేయముల్ను పద్యములు వ్రాసినవారు పలువురున్నారు. బలిజేపల్లి లక్షేకాంతంగారి 'నరాజ్వరథము* “స్పరాజునమన్వ్‌ -- అను ఖండకావ్యములు బాలగంగాదేర్‌ తిలక్‌ $ గొంధిమున్నగు 'దేశనాయకులు నడిపిన స్వరాజ్యోద్యమము 'ప్రభావముతో వచ్చినవే.౫35
భారత రాజకీయక్షేత్రంలో గాంధీజీ అడుగు పెట్టడానికి పూర్వమే బలిజేపల్లి తన నాటక రచనా వ్యాసంగానికి భరతవాక్యం. పలికినట్లు కనిపిస్తుంది, పాండవోద్యోగ విజయ నాటకాలతో సమకాఠలీనంగా ఆయన తన హరిశ్చంద్ర సాత్రాజితీయాలను వెలువరించారు. ఆ రంగంలో ఒక పరిణతి సాధించిన తృప్తి ఆయనకు దక్కింది. కొత్త సాహిత్యధోరణులు, పెల్లుబుకుతున్న జాతీయతా భావం, ఆయన ఆలోచనల్లో వైవిధ్యం కలిగించి ఉండాలి. సంప్రదాయ సాహిత్యంపట్ల మక్కువ కలవాడు కనక కొత్తధోరణు లతో అంతత్వరితంగా రాజీపడలేక పోయాడు. లోకమాన్య బాలగంగాధర్‌ తిలక్‌ అంటే ఆరాధనాభావంకల బలిజేసల్లి తరవాత కాలంలో గాంధీజీపట్టు వల్లమాలిన భక్తి “పెంచుకున్నాడు, ఆయనను భగవానుడి అవతారంగా భావఐంచాడు.
ఈ పరిణామం గాంధీజీ నాయకత్తంలో ఆయనను ఒక [క్రియాశీల సత్యాగ్రహిగా మార్చివేసింది. నాటక ('పదర్శనలతీరు మారిపోయింది .కనుక తన కలాన్ని జాతీయోద్యమంవైప్పు మరల్చాడు. ఈ సందర్భాన్ని ₹4/ మొదలి నాగభూషణశర్మ ఇలా వివరించారు. “గాంధీజీ పై వ్రాయబడిన ఖండకావ్యాలే
శతాధికంగా వున్నాయనుకుంటి ఆయనపై వచ్చిన గేయాలూపాటలు సహ్రాధికంగా వున్నాయనవచ్చు. ఈ గేయాలను వ్రాసిన వారిలో చాలామంది జైళ్ళకు పోయినవారే. అట్టివారిలో బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవి, గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ, మాధవపెద్ది బుచ్చిసుందరరామశా, స్త్ర,వంటి ప్రముఖులున్నారులొపో
పై[గంధంలోనే జాతీయోద్యమం'పై ఎెలువడన ప్రముఖకవుల ఖండకా వ్యాలనూ = ఖండెకలనూ సమీక్షిస్తూ క మొదలరఠి నాగభూషణశర్మ బరిచేపల్లి వ్రాసన “స్పరాజ్యారధము+ “స్రరాజ్టూ నమన అనేవి రెండూ అత్యంత దేశభక్తి ప్రపూరిత కావ్యాలుగా కొనియాడారు.
“వినిలో స్వరాజ్యోద్యమము - దాని ఆకారము దాని (ప్రచారము, వివరణము, తిలక్‌ దేశానికి చేసిన "సేవ, ఆయన తర్వాత గాంధీజీ నాయకుడు కావడం మొదలైన విషయాలు చాలా హృదయంగమంగా చిత్రీకరింపబడినది. ఇందులోని పద్యాలు చాలా ఆ కాలంలో బహుళపచారంలో ఉన్నవి,
- “తరి గాందీ యుగమేగుదెంచె నికనే తద్భారతీయ నరా
జా రధం బాతను సారధిత్తముననే సాగింన్రు డంచున్‌ జగ
ద్గురు డేగెన్‌ దివి లోకమాన్యుడ వె యుద్దోషించె దూర్వద్దనుల్‌
ఉరుతద్రవ్న రధంబు లాగుటకు రండో భారతీయ (జుల్‌ స
చాలా నాటకీయంగా, మహదా వేశంతో వ్రాబన ఆయన పద్యాల్లో ఇద్‌ ఒకట. ఇటువంటి దేశభక్తి ప్రపూరితములైన ఖండికలు ఈ (గ్రంధం ఆద్యంతమూ వున్నాయి. ఇందులో ఆంధ్రవిద్యార్హులను సంబోధిస్తూ గాంధిజీని గూర్చి వారికి చెప్పిన మాటలు పేర్కొన తగినవి. “గాంధీ భగవానుి వాక్యములను నమ్మి ఆచరించవలసిందిగా కోరుతూ,
“నొాక్ష్తాన్నా రాయణ మూర్తియే మరలనీ గాందీ నరూవంబుుగై
కొన్నాడా జగదేక నాయకుని వాక్కుల్‌ వేదముల్‌ ” అంటాడు.
ఆయన కేవలం జాతీయోద్యమంపై కవితలు మాత్రమే వ్రాస్తూ కూర్చున్న వాడు కాడు. గాంధీజీ కార్యక్రమంపై అచంచల విశ్వాసంతో 1930లో జనమానసాన్ని ఉరూూతలూగించిన ఉప సత్యాగ్రహంలో పాల్గొని రెండు సంవత్సరాల దుర్భర కారాగార గ్త అనుభవించారు. కారాగారవాసంలో పలుగ్రంధాలు రచించారు. బహుశ నాటకేతరమైన రచనలు - (ప్రధానంగా నవలలు ఈ కాలంలోనే చేసి ఉంటారు, జైలుజీవితం కచ్చిత మైన తేదీలేవో జీవిత విశేషాలు 23