Telugu పాలేరు నుంచి పద్మశ్రీ వరకు బోయి భీమన్న - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

గం శ! టా! 1|| జీ | (ల. ల క | ॥ . అ ఈతి శారా గ చా ఈతి న లఖన =. జా | . న్‌ వ గా వాల స న! య వ ల బన్‌ - -- 7 . . . | క ఇ | ॥| , | | | | / ( క్‌ | నా ం | | | (| (| గ్‌ ఇ క (| | | రచన ; | || [1 | 1. శి | ఖే [| | ఇ - ఉన. ' జే | / క | | | | | ల (| 11 | | / క మ | శ అరా న సంష [పచ రణ |

[పథమ మ్నుదణ

1978

వెల: నూట పదహార్లు

[ప తులకు వ్‌

10. 85, ఇ|[రం మంజిల్‌ కాలనీ. ఖై మ హైదరాబాదు - 4 “సే / ర్‌ | 'పగతి ఆర్ట్‌ (పింటర్స్‌, హైదరాబాదు-500 004.

"పీజీల

రచనోద్దశం ం3 ల రంల న. శే. బాల సర్ష యు జ శి6 శ్ర

వ కోరక సర్గ న. 23 ర్‌0

4. మధుకర సర్గ అం ల. 185

ర. ఉద్యోగ సర్గ అలం ల 107

5, నికషోపల సర్గ ట్రం వల 856

9. సంస్కృతీ విప్పవ సర్గ .=. . 498

10. రసాద్వైత సర్గ జలం క. శీర్రల్ల 11... విద్యా విలాస సర్గ న న ర్‌లి్త్తీ ఓలి, (గ్రంథ సర్గ 3 ట్ర జం 620

11. పళంసా సర్గ . రిక 4-88

రచనో దశ 0౦

“ మీరు మీ ఆత్మకథను ఎందుకు [(వాయరు?” అని భీమన్నను ఎవరో మ్మితులు అడిగితే , అందుకు ఈయన ఇచ్చిన సమాధానం “” నా పతి రచనా నా. ఆత్మకధే * వేరే ఏం 1వాయను?” అని,

నిజానికి ఏ రచయితా తన ఆత్మకధను (పత్యేకంగా చెప్పుకో నక్కర లీదు.: అనుభవం నుంచే రచన పుడుతుంది ; ఆది. వాస్తవి కానుభవం కావచ్చు , మానసి కానుభవం కావచ్చు . ఈ రెండు ఆనుభవాల మి[శణమే జీవితం. కనుక (పతి రచనా ఆ రచయితయొక్క్స. ఆత్మ కధే,

రచయిత ఆంటే నా ఉద్ధేళం మౌలిక సాహిత్య [సష్ట అని, కవిఠర,

ఏ (ప్మక్రియ అయినా ॥ రచనలో కవిత ఉన్నప్పుడే ఆది సాహిత్య మవుతుంది , కవిత అంటే రసాత్మకత =

తన సాహిత్యాన్ని ఆమలులోవున్న అన్ని [ప[క్రియలలోను కూడ సమాన ఈయనిది . పూర్ణ పురుషు డీయన , వేరే ఆత్మకధ అవసరం లేదు,

మానవ స్వభావం జీజ్ఞాసాపవు = [పతి కార్యానికీ కారణాన్ని 'వెతుకు తుంది , బోయి భీమన్న దీపసభ [వాళాడు . ఏ వయస్సులో [వాళాడు ? ఎందుకు (వాకాడు ? ఎలా 1 వాకాడు ? అది ]3వాయడానికి తోడ్పడ్డ పరిస్థితు లేమిటి. ? ఈయన ఎక్కడివాడు ? ఎప్పటివాడు? ఏ కులంవాడు? అఖభిరుచు లేమిటి?

7 ఏ పద్ధతిలో జీవించాడు? ఈ విధమైన లక్షల [(పశ్నలకు జవాబులు వెతుకు తుంది. ఈ వివరా లన్నీ ఈయన రచనల్లో దొరుకుతాయి .'వెదికితే . చదివే తీరికే లేని ఈనాడు ,. 'వెదికే ఓపిక ఎవరి కుందీ ?

“అందువల్ల , స్వామీ ! నీ గురించి కొంచెం తేలుసుకోవాలని వుంది . ఉన్న దున్నట్లు చెప్పు! అంటూ కూర్చుని , ఈయన చెప్పిన వి శేషా లన్నిటినీ యధాతధంగా. (వాసుకొని, నేను సేకరించిన అదనపు భోగట్టాను చేర్చి ఇప్పు డీ రూపంలో సహృదయుల ముం దుంచు తున్నాను దీన్ని ;

భీమన్న కవితాతత్వం రసాదై్యైతం . ఈయన' సాహితీ జీవికాని కివి సుషమ్న అనుకొంటే - (పేమ, శృంగారం సూర్య చరద నాడు లనవచ్చు , సాంఘిక క్‌ రాజకీయ సమస్యల్ని ఇతివృత్తాలుగా తీసుకొ న్నా ఈయన వాట్‌ిని సాహితీకరించిన రీతి, స్థాయి తాత్వికోన్నత' మైనట్టివి _ సాధించిన సాంఘక

ఎక్నూడో గోదావరి లంక్షలో, ఒక పల్లెటూరి పేటలో ,. అట్టడుగున ఒక్ష ఆణువుగా పుట్టి, మహాకవిగా. విరిసి, కళ్యాపపూర్ణుడై , పద్మశ్రీమై , కాళీ విద్యాపీఠం గౌరవ డాక్టరేటు పుచ్చుకొని , ఇంకా ఎన్నెన్నో గౌరవ (పతిపత్తులతో (బహ్మాండంగా. ఎదిగి పోయిన ఈ మాల పిల్ల వాడు ఇంత గొప్ప వా డెలా అయాడు? ఈయన జీవిత సరళి ఎలాంటిది ?

“ ఈయన ఆలస్యంగా వికసించిన కవితా పారీజాతం ” అన్నాడొక సహ్యదయ సూరి , ఆం[ధ(పదేశ్‌ రాజధానిలైన. భాగ్యనగరానికి వచ్చినప్పటి నుంచే ఈయన |[పతిభ దశదిశలా. గుబాళించిం దనేది వాస్తవమే .. కాని , వికాసం మాతం చాల చిన్నప్పుడే [పారంథ మముందిఐ గు రింపు ఆలస్య మవడానికి కారణం ఈయన మాలవాడుగా పుట్టడం , “* ఈ 'మాలవాడు మహీ చెప్పేదే ముంటుంది ** అనే నిరసన భావంతో ఈయన రచనలను ఎక్కువమంది చదవక పోవడం . చదివినా పట్టించుకోక షోవడం , అంతే,

కలిపి వెయ్యాలని ఈయన ఉద్దేశం * “ మాల మాదిగ ” 'కేరును క్టుప్తీక రించి

• మామా * ఆంటాడు:; మామాలు అంటే మాలమాదధిగ్రలు, ఈ జీవిత చర్మితలో నేను హరిజన , మామా శద్దాలను పర్యాయపదాలుగా. వాడాను.

భీమన్న జీవితం ఈయన రచనల, లాగే రసభరితం , చిన్నప్పటి నుంచీ కూడ ఈయన తెలిసి కొౌంతా , తెలియక కొంతా (పేమలో పడుతూనే వచ్చాడు. ఎక్కడి కక్కడ లేచి, ము-దుకు పోతూనూ వచ్చాడు , ఏ పేమ శృంగారా లైనా. ఈయనను వెతుకొ గ్లాంటూ వచ్చిన ట్రివే కాని? ఈయన క్షా వాలని వాటి జో లి కెప్పుడూ. పోలేదు ; ఏలాంటి ,పేమలైనా గుండెల్ని దూసుకుపోయి సోపాత్యంలో స్థిరపడి పోయేవి , 'ఈ విషయంలో “ నా పతి రచనా నా జీవిత చర్శితే” అన్న ఈయన :.వాక్యం [(పత్యక్షర సత్యం. ఈ రంగంలో మాతం కులమత వర్గ వైరస్యాలు లవు

బహునాయికా సమ్మోహన దృగ్గతా బద్ధుడెన ఒక అమాయక నాయకుని చలనచ్చిత కధలా సాగుతుం దీయన వ్వాస్తవ జీవితం , అందువల్ల ఈయన జీవి తంలోని పత వివరాన్నీ పేర్లతోసవో పేర్కొనడం ఇక్కడ సాధ్యంకాదు జిజ్ఞాసువులు పరిశోధ నాసక్తులు కావాలను కొంటే ఈయన రచనలను , ముఖ్యంగా నవలలను పరిశీలించుకోవచ్చు:. 'నేను మాతం సాంఘిక సాహిత్య [వయోజనం కల వాటిని మ్మాతమే స్స పశిం చి వదిలేస్తున్నాను 7

నేను రచయితిని కాదు : సంభాషణలలో పైమవతీయాలను (అంత్య [పాసలను) దొర్జిస్తూ మాట్లాడడం వరకే నా సాహితీ ప్రతిభ. అయితే భీమన్న గురించి నాకు బాగా తెలుసు , వ్యక్తిగా నేను మెచ్చిన భర్త, కవిగా నేను ఆరాధించే కర్త తన పల్లెటూరి “(పణ యలహరి ” నుంచి, హరద్వారపు “ శివాలకలు * దాకా ఈయన (పతి రచనా నాకు హృద్గతం : మామిడి కుదురు నుంచి హృషీకేశం వరకూ ఈయనతో సహచరిగా య్యాతలు చేళాను . అందుకే రేఖా మ్యాతంగ్లా అయినా ఈయన జీవిత చరి[తను అక్షర బద్ధంచేసి పెట్టా. అన్న ఈ నా కౌతుకం ,

హిరపా ట్లుండవచ్చు , మరచిన వుండవచ్చు ఇ తెలిసినవారు తె లియజేస్తే ఈ చర్మిత రండవ సంపుటిలో చేర్చడానికి సిద్ధంచేసి “పెడతాను .

11

ఖీమన్నకు ఉపకారం జేసిన వాళ్ళి తప్ప, అపకారం చేసినవాళ్ళు జ్ఞాపకం ఉండరు. నిజానికి ఈయన జీవితంలో చీకటే ఎక్కువ అయినా ఈయన నుంచి మనకు లభించే పంతా వెన్నెలే + వెలుగే: ఆందువల్ల ఇందులో ఎక్కువగా మంచే తప్ప, చెడు కనిపించదు,

ఈ [గంధంలో భీమన్న సాహితీ:చరితే కాక, ఆ కాలంనాటి సాంఘిక , రాజకీయ చరితలు కూడా రేథామాాతంగా వసె :. అందువల్ల ఈ రచన విలువ (త్రిగుణీక్సత మై నట్టిది . ఒక సామాన్య కవి చర్చిత కఇటే భిన్న మైనట్టిది . అంట రాని వాడుగా, నిరుపేదగా, ఒక మారుమూట పల్లెటూరిలో పుట్టినవాడు జ అన్ని ఇబ్బందులనూ. సవ్యసాచిగా ఎదుర్కొంటూ సాపితీవంగంలో అత్యున్నత స్థానం అధిష్టించిన ఉదంతం ఇది . అందుకే ఇది కేవలం జీవిత చర్మితకాడు , సాంఘిక్క రాజకీయ, సాపాత్య రంగాలలో కృషిచేసే ఆభ్యుదయ గాము లందరికీ ఇది లక్షణ [గంధం , అక్షర్మగంధం కూడ. దీన్ని లోకాని కందివ్వడం: నా ఆదృష్టంగా భావిస్తున్నాను .

ఈ చరితను 19877 మే రవ 'తేదీతో ఆపుకున్నాను . ఒక వారం పది రోజులపాటు తిరుపతిలో వుండి , ఆ రోజు సాయం్యతం వెంకటాది ఏక్‌ ఎ|(పెస్‌ళో హైదరాబాదుకు బైలుబేరాం, “ కాంతి కాంతి... ” అనే పద్యాన్ని భీమన్న [వాసింది అక్కడే . ఆ. రోజునే, -

ఈ రచన అసంపూర్ణం ॥ భో గట్టా అసమ్మగ ౧, ఎన్నో వివరాలూ , పేర్లూ భీమన్నకు జ్ఞాపకం లేవు , ఈయనకు 'డేరీ (| వాసి అలవాటు 'లేదు. ఆనేక్త విషయాలు తనకు ఎలా జ్ఞాపక ంవసే అలా. డినైటు చేశాడు . వాటిని దాలవరకు అలానే రికార్డు 'చేళాను , సాపాత్య సాంఘిక సమస్యలకు సంబంధించిన అనేక సంఘటనలు ఇప్పుడిప్పుడే జ్ఞాపకం వస్తున్నై భీమన్నకు.. తనతో అనేక విధాల ఆనుబంధం కల సహృదయులు. మితులు ఎంతోమంది “నన్ను మరిచావు , నన్ను మరిచావూ” అంటూ తనే స్మృతి దుర్గం మీవక్తి తోసుకు 'వస్తున్నారు., ఇప్పు డేమిటి చెయ్యడం ? రండ వ సంపుటికి వాయిదా వెయ్యడం తప వ గత్యం తరం లేదు.

ఈ జీవిత చర్మితను చదవటం శటస్థించిన చా రెవరైైనా: సరే-భీమన్నతో తిమకు స్వయంగా గాని, తమ. ఎరుకలో కాని.- ఏవైనా. చెప్పదగిన అమభ

౪7111 లుండి వుండి , అవి ఇందులో 'పేర్కొనబఐబడలే దశ భావించినబ్లై తే = అట్టివారు ఆయా సంఘటనలను గురించీ జ ఆనుభవాలను గురించీ నాకు]వాసి పంపవచ్చు. 'రెండవ సంపుటిలో 'చేర్చుగలను..

“నడిసెలు” కావ్యసంపుటికి. జాతీయ అవార్డు 'వచ్చిన తరువాత ఎ భీమ న్నకు కొంచెం ఆర్థక స్వాస్థ్య: కలిగించవలసి వున్నదనీ + ఆందుకు ఇదే మంచి అవకాశ మనీ, ఒక సన్మాన సంఘం. వేసి ఏంతోకొంత పర్యును బహూకరించడం మంచిదనీ డా , బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు సలవో చె పషృ్పడంవల్ల-మాల కొండయ్య , బాపురెడ్డి, రామానుజరావు గార్డు 1868లో ఒక సన్మాన సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. దానికి అప్పటి విద్యామం[తి మండలివారు అథ్యక్షులు .

ఒక లక్ష రూపాయలు పర్చు బహూకరించి , కవి సన్మానంలో ఒక రికా ర్టును స్థాపించాలని కూడ .కొందరు మ్యితులు సూచన లిచ్చారు,. ఆ (పణాళిక ఇంకా కాలపు కుందేలుతో పందెం 'వేసిన తాబేలుగానే వుంది,

ఇప్పుడు ఆ సంఘం తరపున ఈ జీవిత చర్మిత [పకటించబడుతూ వుంది . అందుకు వారికి వందనాలు చెల్లి సున్నాను ఇ

సాంఘిక రంగంలో సాంస్కృతిక విప్లవం కులవ్యవస్థ నిర్మూలనతో |పారంభం కావా లంటాడు భీమన్న , జన్మతో వర్గాలు (కులాలు) ఏర్పడ డం అవైెదికం, ఆళాస్త్రీయం, అసహజం అంటాడు,

“నా స్తితు పంచమ _- పంచమ వర్ణమే లేదు” అసి భగ వానుడే చెప్పి వుండగా 1 అష్టాదళ వర్ధా లెలా ఏర్పడ్డాయి ? -.

తల్పి ఎవర నా బిడ్డలు తంిక్షే చెందుతారు కదా? వాళ్ళు వేరే కులం వాళ్ళలా అయారు! కొత్త కులా లెందుకు పుట్టు కొచ్చిన్లై ? అందుకు కారకు లైన వేద 1దోహు లెవరు? ఇవీ భీమన్న (పళ్నలు.. వాళ్ళ్గంత స్మృతికర్త లైనా సరే , వాళ్ళను సిరాకరించాలనీ. , కులవ్యవస్థను నిర్మూలించాలనీ ఆంటాడు భీమన్న

తన స్కృతి పథంలో కాలానుగతంగా. పెరుగుతూ వచ్చిన మరపు అనే. చీక్రటిసీ, దాని నిండా పేరిగిన మసక మసక గుబురు పొదల్నీ , డొంకల్నీ

కల పాయదీసుకొంటూ , పడ దొక్కు కొంటూ వెశుకకు పయవించి = బాల్యం నుంచీ తన జీవిత విశేషాలను వివరించడంలో ఒక 'రెండు సంవత్సరాలుగా నాతో అవస్థ పడుతూ వచ్చిన బోయి భీమన్న గారికి నేను తప్పకుండా , మొట్టమొదటగా కృతజ్ఞతాభి వందనాలు చెయ్యవలసి వుంది .

ఈ మ్యుదణలో అచ్చుతప్పులు చాలగానే వున్నై. విరామ చివ్నోలు ఇష్టం వచ్చినట్టు పడ్డె 4 వాక్యం మధ్యలో పుల్‌ న్ధాపులు? వాక్యం చివరలో కామాలు కనిపిసె , కొన్నిచోట్ల స్వేసింగులు విపరీత9గ్గా పడినై, .

ఆక్షరాల తపుల కొక ఉదాహరణ : 'వళంసా సక్షళో , నారాయణరెడ్డి గారి గేయంలో “మాధవ శోభల్‌” అని ఉండాలి , ధ కువ పడింది. అదే గేయంలోమా క ందాలు అని వుండాలి, కకు న పడిఐది , “మా కందం" అనేది సినారే సృష్టించిన కొత్త వృత్తం. ఇలాంటి. దోషాలను గమనించి చూచు కోవలసిందిగా సహృదయులకు నా.(పార్థన క

ఈ రచన ఈ రూపం ధరించడానికీ, దీని శుద్ధ పతులు తయారు కావ డానికీ , దీనిని (పేస్‌కు ఇచ్చే ధ్రైర్యం నాకు కలగడానిక్రీ తోడ్పడ్డ అనేకమందికి ముఖ్యంగా జయరామిరెడ్డి , శివ సత్య + మావదినె లలితా సోమయాజులు ్క ఆడపడుచు (ద్రౌపది , జ్ఞానేశ్వర్‌ , అంతటి నరసింహం, మండలి బుద్ధ (పసాద్‌ , సాహిత్య అకాడ మీ పాండురంగయ్య , దేవెం్యద్ర, నాతి నారాయణ కృతజ్ఞతలు ఇ

ఈ నా కృషిలో అన్ని విధాలా సహకిరించిన బాపురెడ్డి గారికీ, సకా. లంలో చక్కగా ముదించి ఇచ్చిన [పగతి షపెస్‌ వారికి , ముఖ్యంగా: పరుచూరి హనుమంతరావు , గుత్తికొండ సీలకంలేశ్వర రావు, పి, నరేర్మద గార్డ కు, సత్యం 1పాసెన్‌ సత్యంగారికి , ముఖ శీర్షికను చితించిన కోటి లింగం గారికి నా నమస్కారాలు.

(శీయుతులు డా. బెజవాడ గోపాల రెడ్డి క దేవులపల్లి రామానుజరావు. ,

మాధవరావు, కె. ఎస్‌, ఆర్‌,మూరీ, జె, బి, రాజు, ఎన్‌, వెంకటస్వామి , చార్యులు గన. నాగ్రివర్మ బొ డ్డ తారకం క జనతా: స్టూడియో కోటేశ్వర రావు మున్నగు ఎందరెందరో సౌజన్య మూర్తులషు అంజలి ఘటీంచ వలసివుంది . ఇది. ఒక మహాకవి జీవితం కనుక , సన్మాన దృష్టితో మూల్యం. నూట పదహార్లు అన్నాను . ఇదొక కళాత్మక రమ్యోహ ; జక, చదవండి |! మనిషి పెరిగే కొలదీ మనసు మొద్దుబారు తున్నది |! జాతి విరివే కొలదీ నీతి వాడిపోతున్నది 1 కనుక ఓ కవీ! మేధావీ! జ్ఞానీ , విజ్ఞాన ! పిరికితనం వదిలేని , బైటికి రా! భాగ్యనగర 0 "హెమవతి హిమానీ కేఎ 11-196

పాలేరు నుంచి పద్మశ్రీ వరకు నోయి భివును వొలసర

1. వాగీశంరి ఓ వాసంతిక నంచు, సీ విరహ భా వో.త్త ప్ర నంచున్‌ , భవత్‌ జీవో చ్చీవన నంచు, ననీ కమృతీ మి జో విశ్వంభర నంచు, వచ్చి, ఎవెనో శోభల్‌ వరించున్‌ ననున్‌ ॥ నావొ ఈ నిరులెల్ల నీవె కదే నా తల్లి 1 వాగీళ్నరీ.!

• ఆ బొమశి పీఠిక తన సుఖాలకు, సంతోషాలకు , విజయాలకు , విలాసాలకు _. సమ సైనికీ మూలం సరస్వుతే అంటాడు ఖీమన్న . తనతో ప్పట్టి, తనతో పెరిగి , తనతో అభేదం చెంది. , నిరంతరం తనతో ఉంటూవున్న వాగీశ్వరికి తన జీవి తానే ౧ సమరి నంచు కొన్నువాడు భీమ న్న బుతుభేదం , మతభేదం లేకుండా సర్వకాల సర్వావస్థలలోనూ ఏవేవో శోభలు తనను వరించి వస్తూనే వుంటై... ఆక్కునచేరి అమృతం అందిస్తూనే వుంటై. 'ఆనందపారవశ్యుంలో మంచెత్తుతూనే వుళటై.. ఇదీ భీమన్న జీవిత “ నాకు పేదరికం లే *డంటూ గర్వంగా చెప్పుకొన్నవాడు , “నేను కానివి సమస్తం నాదే” అంటూ: విశ్వాన్నే తన ఆలింగనంలోకి తీసుకొన్న

ల టోయి భీమన్న శ్రీ మన్మంగిళ గౌతమీ. చి దమలా సీమంత రత్నోదయా ; [పేమా రామ విహార మత వమధుపా॥ (హీమ (దమా స్నుపధాః వ్యోమ (పాభవ సౌహృద పణవ భా స్వామీ £ పూర్ణ రవైందవీ రుచిర వై, జాజారాగ వైశాఖి “నాకోసం, నాగురించి నేను వాసుకొని, పాడుకొంటున్న పద్యం ఇది .. నా జీవిత శేతంలో శృంగార కళా దేవ్యాలయం ఈ పద్యం , ఇందులోని (పతి పదమూ ఒక రాగ(పియే .. (ప్రతి అక్షరమూ ఒక (ప్రణయకళే, (పతి స్పందనా ్రీమ దమలా సముపలాలితమే” అంటున్నా డీయన, ఈ ఒక్క పద్యాన్నీ విశేషించి చూడగల్లితే చాలునేమో'_ ఠసపర మైన ఈయన జీవితాన్ని సంపూర్ణంగా ఆవిష్కరంపజేసుకోడానికి. భీమన్న 'పేదగా' పుట్టి. పేదగా పెరిగినా , పేదగా. (బలెకినవాడు కాదు = _కష్టాలు , బాధలు ఎన్నో అనుభవిస్తూ కూడ నిత్యసంతోషిగా భోగీగా జీవిం చినవాడు , అవమానాలను తుడిచెసుకోంటూ , అభిమానాలన్న పదిలపరచు కొంటూ ,. సాంప్రదాయిక కులతత్వ కల్లోలానికి ఎదురీది, అ్మగస్తానానికి నా నుఖాలూ, సంతోషాలూ, గౌరవాలూ: సమస్త మూ సరస్వతీ (పీత్యర్హం , నా కష్టాలూ, నష్టాలూ, దురదృవాలూ అన్నీ శివార్చణం , . అంటూ తన సర్వస్వాన్నీ శివసరస్వతులకు వదిలేసి , తాను 'కేవల నిస్పంగలా శివసరస్వతు లొకే విద్యున్మూ ర్రి ఈయనకు * ఆ మూర్తిలో తననుతాను దర్శించుకొని. ధన్యుడై న వా. డీయన = (బతకడంకోసం ఎక్కడ ఏవృత్తి

చేసుకొన్నా ౩ నిరంతరర సాహిత్య సృష్టిలో మునిగి ఉన్నవాడు = సాహిత్యమే తానుగా పర్యవసించినవాడు గాయకుడు గానమున, కవి కావ్యమందు, శిల్పి శల్వాన వర్యవళించిపోపు కార్యమున కారణ మ్యిట్లు కరిగిపోవ పొంగి (ప్రవహించు ఆనంద పూర్ణ గంగ. మధు గీత శి. భూలోక నందనం స_ప్తగో దావరీ సాభాగ్యమెల్ల రూ పము గొన్న వరద హసమున నిలిచి , వికనిత్నామ లక్యాగ' వేదికపై నుండి “కో మను మధుర వ్యాగుచులు బరేపి, [పయమైన బాల నారి ౩డంపు "బలనీటి చలివేర్యద లందు వి₹"*6తి గూరిి, తీయమామిడి , 'వేపతేన్నె సాగర సుధా సంపే గ్లితో రసప్తాయి పెంచి, శ్యామలములై 'న లంకల అంక ములను వమిట. చెరగున .మలయానిలములు వీచి, పాంధ జనులకు షారమ్య. పదవినానగు.. ఆా-లీమన్న కొవ్యకుసుమాలు తన జవ్మసీము ఆయిన కోనసీఫేను గరించి భీమన్న అప్వుడెప్పుడో, తాను పద్యాలు విరివిగా |వాసిన రోజుల్లో, (వానుకాన్న పద్యం ఇడ; కావ్య కుసు మాలు, దీపసభ , పేరుపాట , పాలేరు, జానపదుని జాబులు-= తన రచన లన్నిటా ఈ కోనసీమ పరిమళపారమ్యమే గుబాళిస్తూ వుంటుంది, కొబ్బరి ఎక్కడ కనిపంచినా నాకు దానిలో కొబ్బరి తోటలు కనిపిస్త, కోనసీమ (ప్రత్యక్ష మవుతుంది! ఆమ్మ ఒడిరో చంటి పావలా.

్త బోయి భీమన్న అవవ ణ్నయిపోతా నా కణంలో (పకృతి ధర్మమే అంత 1 ఎక్కడ పుట్టిన జీవికి అక్కడి [వక్యతే (పవృ త్తి £ ధనధాన్యాలను, సౌందర్యాలను _ (సేమోపాయన౦ంగా' సంతరించుకొని నముజ్వుల మూర్తి ఆయి సాగరుని పాదాల ముందు సమర్పించుకొన్న పూర్ణ నువర్ష వశ్లారం కోననీీమ' 1 అక్కడ పుట్టిన నాకు అక్కడ పుట్టిన దేది ఎక్కడ కనిపించినా పరమాత్మీయ పూర్ణ సౌందర్య సాకత్కారమే ; జా శివాలకలు కోనసీమే. తాను, తానే కోనసీమగా-రసవత్సారస్వత మహోదధుల్ని సృష్టించిన మధుర సౌందర్య భావావేఇపరుడు భీమన్న; అందుకే ఈయన ఏమిచెప్పినా -. వాచ్యం, వ్యంగ్యం , నర్మం, మర్మం ఏ రీతిలో చెప్పినా - పరమార్దంగా ఆ పరమాత్మీయ పూర్ణ సౌందర్యాన్నే సాక్షా త్కరింపజేస్తాడు . . -. భారత భూమిలో (ప్రధాన సౌందర్య కేంద్రాలలో కోనసీమ ఒకటి. అక్కడ హృషీకేశం గంగి ఒడిలోవలె , ఇక్య్థడ కోనసీమ గోదావరి ఒడిలో ముదువిడ అంటా డీయన. భూలోకనందనంగా భాసించే ఈ సుందర సీమ గర్భాన, వైనతేయ తీరంలో , రాజోలు తాలూకాలోని మామిడికుదురు (గ్రామంలో పుట్తాడు భీమన్న 1911, సెపైబరు 10వ తేదీన. తండి బోయి పల్టయ్య ; తల్లి నాగమ్మ . అఖండగోదావరి ధవశేశ్వరం వద్ద వశిష్ట , గౌతమి అనే. రండు |[పధాన కాఖలుగా. విడిపోయి - అంతర్వేది, యానాం ల వద్ద సము[దంలో కలుస్తున్న దనీ,ీ ఆ కాఖల నడుమగల సెర్మటల్‌ డెల్లాదే. కోనసీమ అనీ , ఇది తూర్పు గోదావరిజిల్లాలో వున్నదనీ 'వేరే చెప్పనక్కరలేదు . గన్నవరం వద్ద వశిష్ట నుంచి

వాల సర్గ ర్‌ విడిపోయిన ఉపళాఖే వైనతేయం .. ఇదీ బెండమూర్ణంక వద్ద 'సమ్ముదంతో సంగమిస్తున్నది, వశిష్థా వైనతేయాల మధ్యగల ఉప డెల్దాయే రాజోలు తాలూకా . కోనసీమలో వున్న తాలూకాలు ఇప్పుడు నాలుగు _ కొత్తపెట, అమలాపురం , ముమ్మిడివరం , రాజోలు.

ఇందులో [ప్రధాన మయింది ఆమలాపురిం ; ఆందుకే “శ్రీ మవ్మంగళ గౌతమీ సదమలా సీమంత రత్నోదయు” బ్నని చెప్పుకొన్నాడు భీమన్న = అమలాదేవి పాదసీమ కోనసీమ...

బోయి అనేది ఇంటిపేరు , కులంపేరు కాదు, బోయి, బోయ అని కూడ ఆంటారు,

ఈయన కులం ఈయన పుర్టేనాటికి మాల, “పంచమ” అనే పేరు మామా. (మాల మాదిగ) అకు అప్పటితే ప్రచారంలోకి వచ్చివుండి . “నా స్తితు పంచమ -: పంచమ కులం అనేది లేదు” అంటూ సాక్షాత్తు భగవంతుడే సొంత నోటితో ఎలుగే త్రి చాటినా, వినిపించుకోలేదు ఆయనగారి భక్రులు : మామా లతో పంచమ కులాన్ని సృష్టించారు . 1917లో ఈ పంచమ “ఆది ఆంధి" అయింది : 1981లో “హరీజన అయింది . 1988లో * షెడ్యూల్లు"” అయింది = 'పీరేదై నా జ అది వర్ణ వ్యవస్థకు 'వెలుపలవున్న ఆవర్డ రుులం . ఆమాను షంగా ఆంటరానితనానికి గురిచేయబడ్డ ““నిరుద్ధ”, “దళిత” కులం |

తేలుగుదేశంలో అస్పృశ్యకులాలుగా పేర్కొనబడేవి'చాల వున్నా, మాల మాదిగలే ఆందులో ముఖ్యులు ;: ఈ 'రెండు కులాల మొదటి అక్షరాలను తీసు కొని , వీరిని *మామా”లు అంటాడు భీమన్న . నేనూ ఇకాడ, మామా లనే పేర్కొంటున్నాను ఖ్‌

భీమన్న పుట్టిన తేదీలు కూడ మూడు వున్నై, సర్దిఫికెట్టలో 1911, అక్టోబరు , 24... సర్కారు లెక్కలలో అదే సంవత్సరం "సెప్టెంబరు , ౨9, ఒక మంగళవారం ర్మాతి తొమ్మిది గంటలకు. పుట్టాడని. తన అక్కా గొంతమ్మగారు గట్టిగా చెప్పుతుండడంవల్డ = అదే సంవత్సరం "సెప్టెంబరు ; 19;

చివరకు సెప్టెంబరు 19 నే ఖాయం చేళాం . ఏందుకంటే - అక్టోబరు 24 ఊహించి వేసిన తేదీ. ఈయన సెపైంబరు 19 న పుట్టినాా సర్కారు లెక్కల

లోకి చేరడానికి నాలుగు రోజులు పట్టి వుండవచ్చు . మరో విశేషం ఏమిటంటే- మంగళవారం పుట్టినవాళ్ళు కాముకు లవుతారనే లోకో క్రి వుండడంవల, నిష్టా కరఠినుడైన తంగడి కంగారుపడి , మంగళవారం రాతి అంటే బుధవారం ఉద యమేకదా అని చెప్పుకొని, సంతృ ప్తి పడ్డాడట! ఇదీ గొంతమ్మగారి కథనమే . ఈయన జీవిత గమనంలో 19 తేదీ [ప్రభావం కనిపిస్తూనే వుంటుండి కూడ. కనుక , ఈయన పుట్టిన తేదీ 1011, సెప్టెంబరు 19, పారణ్య వర్దేశ్నా దీకా, సర్ర్వైళ్వర్య నంన ద్ధ్యతీ, మంగళం తే సరస్వతీ 1 --భీమన్న చాటువులు పొలముల నీటి బోదెలను, పూవుల తోటల మోట టోదెలన్‌ నిలిచి నవాంకురమ్ములకు సీరము క్రైడి వేగువేళ _ సీ చెలవము సన్య దేవతకు చిన్నెలు వన్నెలు దిద్దు; అన్నపూ నన్‌ (శ్రమియింతురు తెన్గు వలెలన్‌ 1 కోనసీమ భూలోక స్వర్గమైతే , మామిడికుదురు ఒక మందారవనం . అందులో గరువుమీది. “బోయోళ్ల మెరక” ఒక కల్పతరువుల తోపు. మామిడికుదురుళో మామాలు నివసించే 1పాంతాలు మూడు. దక్షిణాన పిల్ల కాల్వగట్టు, తూర్పున గరువు , ఉత్తరాన ఏటిగట్టు , ఏటిగట్టు అంటే - వైనతేయం దక్షిణ తీరం పొడవునా, గన్నవరం ఆక్విడెక్టు నుంచి 'బెండమూ ర్ధంక సము[ద సంగమం వరకు పోసిన ఎత్తైన మట్టిగట్టు . ఆ గట్టును ఆను కొని ఒక పెద్ద కాల్వ (ప్రవపిస్తూ వుంటుంది, ఆ. కాలువ దిగువ మామిడికుదు రులో ఒక మామాపేట వుంది , ఆకాడే ఒక చిన్నపిల్లల బడికూడ వుంది.

వాల సర్గ /

పెద్దకాలువ నుంచి చీలి, దక్షిణంగా పోయే ఒక సంటకాల్వ మామిడి కుదురు. 1గామం గుండా పోతుంది , [గ్రామం దక్షిణాన ఈ పఎటికాల్యు నుంచి ఒక పిల్టకాల్వ చీలి పశ్చిమంగా నగరం దాక్షా పోతుంది * ఆ పిల్ల కాల్వ పొడు గునా , ఇరువై పులా మామాల ఇస్యన్నాయి =

ఇక [గామంలో తూర్చున వున్నది గరువు అవి చాల విశాలమైన [పాంతం.. అడవుల్లాంటి తోటలతో నిండివుంటుంది... ఆ తోటల్లో అక్క డక్కడా విసి రివేయబడినట్టు వుంై మామాల ఇళ్లు, మహార ణ్యంలో బుష్యా [క మాలను గుర్తుకు తెస్తూవు*టై. అవి, అలాంటి వాటిలో ఒకి ఆశమం. బటోయోళ +మరక = ముఖ్య [గామానికి చేరువగా *

సఖినేటిపల్లి ద్ద వశిష్థకేవు నుంచి , షాళర్హ పూడి వద్ద వైనతేయం రేవుకు పోయే. మెబున్‌రోడ్డు మామిడికుదురు మధ్య నుంచే పోతుంది , ఈ రోడ్డు పంట కాల్యను దాటే వంతెన (పాంతం ఒక ఆందమైన కూడలి:. ఈ కూడలి నుంచే మరో రోడ్డు కాల్వగట్టు వెంబడినే దక్షిణానికి పోతుంది =

మామిడికుదురు కూడలి నుంచి -- తూర్పున పాశర్ణ్శ పూడి రేవు మూడు మైళ్ళు + రేవు దాటితే , నొలుగు మైళ్ళలో అమలాప్తరం , పడమర రాజోలు ఆరుమైష్ళ. అది వశిష్ట ఒడ్డునే వుంది = ఉత్తరాన ఏటిగట్టు రెండు 'ఫర్జాంగులు , గట్టు అవతల పెదపట్నం,, ఆప్పనపల్ని, దొడ్డవరం వంటి [గామాలున్నా, అవన్నీ వైనతేయం ఒడ్డున వరదల్లో మునుగుతూ. తేలుతూ వుండే లంకలు , దశ్షిణాన.ఈదరాడ , ఆదు[రు., మోరిపొలం, మగటపల్లి * కడలి, పొన్న మండ,, గోగ న్నమఠం'; కాటేనిపాడు = నాలుగైదు మైళ్ళ దూరాలలో వుంటై, ఆ యెది సముద 60.;

ఉదయ వేళల్లో , నిశ్శబ్దంగా వున్నప్పుడు , గాలివాలున సమ్ముదపుహోరు మామిడికుదురుకు చక్కగా వినిపిస్తుంది . వైనతేయపు ఉప్పుటేర్శ ద్వారా సమ్ముదపు ఆటుపోటుల నీరు మామిడికుదురు నూకాలమ్మ 'దేవత పాదాలను కడిగిపోతూ వుంటుంది.

కాపులు , సెట్టిబలిజీలు , మానాలు, ముస్లింలు - మామిడికుదురులో [పధానకులాలు . కమ్మ , రాజు, రెడ్డి -- ఎవరూలేరు * కరణంగా రొక్కార

ర్ట బోయి. భీమన్న (బ్రాహ్మణ = రెండు మూడు వైళ్య కుటుంబా లున్వై * (శ్రీమంతులు , భూసాా ములు కాపులలోను , ముసింలలోను అధికం . సంఖ్యలో మామాలదే. పైచేయి, వారిలో ఎక్కువ మంది వ్యవసోయ కూలీలు . భీమన్న పుట్టేనాటికి ॥ బోయివాళ్ళ మెరక అంటే అయిదు తాటాకు కొంపలు కల ఒక పెద్దతోట , అది తోట కాదు, ఓక చిన్నమైజు ఆడవి అంటా డీయన , అందులో ఎక్కువ భాగం కొబ్బరిచెట్లు అయినా = గట్లపొడవునా. ౯ క్ల కట్టవలు ; ఈత , వెలగ , చింత , పనస , మామిడీ, నేరేడు, జీడి, 'వేప చెట్టు? మధ్యలో నిమ్మలు , నాారింజలు |; మంచినీటి బావుల చుట్టూ అరటి; చెరకు , వంగ, బొప్పాయివగైరా ; బీర బెండ చిక్కుడు , అనాస ; ఆవులు , గేదెలు, కుక్కలు, కోళ్ళు? కట్టవలనిండా. నల్లేరు , ఉస్తి ౩ రేగు; బలుసు , పాపిడి, డొంకమల్లె , తీవొండ ? చెట్టసిండా చిలకలు , గోరింకలు , కాకులు , గద్దలు ; కొంగలు, ఉడుతలు , ఉడుములు ; ఎన్నో , ఎన్నోన్నో | [పకృతిలోని (ప్రణయ సౌందర్యమంతా ఆలంకరించిన ఆష్టాదశిలా వుంటుందా తోట . అక్కడ పుట్టాడు భీమన్న . పెరిగాడు ఆ శృంగార [పకృతి ఒడిలో , బోయి అనే ఇంటిపేరు ఆ అబిదిళ్ళ వాళ్ళకు తప్ప మరెక్కడాలేదు , దానిని, గురించి భీమన్న తన *వక్ష పద్యోపాఖ్యానం”లో విపులంగా చర్చించి వున్నాడు , ఆదొక అపూర్వ వ్యంగ్య రచన. 4 సంగీత వేదాంతాలు కన్నానయ్య , *రీర మొతము గనే కా, దాత్మ సంవేద వి ద్య న్నా తోడుగ; కోననీమ మధురో ద్యానమ్యులన్‌ ఆమె -వి పర్టిల్లె నాలోన! నీ వన్నింటన్‌. గురు డయ్య, నీవె శివుడ --ళివాలకలు పీఠిక

తండి పల్టయ్యగారిని గురించి. భీమన్న చెప్పుకొన్న పద్యాఒలో ఇదొకటి! తం్యడిని అయ్య ఆనడం ఈయన అలవాటు . తనతోపాటు తనకు తోడుగా: వేదాంత విద్యను కూడ కన్నాడట తండి! అదే కవితగా తనలో వర్టిల్సిందట . తన తం[డి ఎంతటి 'వేదాంతో , తల్షి నాగమ్మాగారు ఆంతటి గాయని. ఉయా్యల పాటలు , తుమ్మెదపాటలు ,. వలపాటలు , కథాగేయాలు 'శావ్యంగా పాడటంలలో ఆమె ఆ చుట్టుపక్లాల చాల [1వసిద్ధి పొందింది. . యే శా లయ(పాణలై ఆరామముఅ సర్వకాలముల న థీరన్‌ తల్లిని నాగమన్‌ - తలచుకొని , నతమస్తకు డవుతాడు భీమన్న ఇప్పుడు . అయితే , తన భార్య నలుగురితలోను పాడడం పల్హయ్యగారికి ఇష్టం వండేదికాదు . అందువల్ల ఆమె గానం ఇంటికి , తమ పాలాలకూ పరిమితమై వుండేది . ఊడుల , కోతల నమయాలలో ఆమ గానానికి సస్యథ్రీయే ఆనం దంతో నాట్యం. చేసేదట ! ఆమె కథ చెపుతూవుంటే , కూలీలు వంతపాడుతూ నాట్లు. 'వేస్తుంటే, ఆ ద్వళ్యాన్ని చూస్తూ , వింటూ , 'దారేపోయే జనం అలా నిలబడిపోయేవా రట | “పైరు చేల గట్టులలొ పచ్చగడ్డి పువ్వులలో పల్లెటూరి పడుచులతో పాట లెన్న పాడుకొంటు చ ఐఇగ నా భావలతను ప ల్న్న వింపజేనిన' ఊడ్పుచేల మునుములలో టి య్యే లా పొటలతో వరికి న్నైల చిరుగుండెల వరహాలను వండిన్తూ నా శైశవ హృదయంలో.

కొబ్బరి మామిడి తోటల (శిమ నెంచక షాటుపడుచు నంసారం దిద్దుకొనుచు -పెంకెతనవపు నా గుండెను (పేమార్ష9 మొనర్చిన - అమ్మకు నాగమ్మ్మకు భ_క్ష్యంజలి ఘటిస్తున్నా నన్నాడు ఖీమన్న - తన “పెరు వాట” గేయనాటకంతో . చాలమంది శిష్యు లుండేవారు . నాగమ్మగారి సంగీతంలా కాక , పల్దయ్యగారి 'వేదాంతం మేరలు దాటివి స్తరి చింది * మామిడికుదురులోను , శ్రిషుక్షిల 1గామాలలోను తరచు వేదాంత గోష్టులు జరుగుతూ. వుండేవి . తల్లి కూడా పొలం పనులకు ఎలా వెళ్లేవాడో , చిన్నప్పుడు ఏలాంటి ఉపదేశాలూ పొందకపోయినా - సహజంగానే ఖీమన్నకు సాహిత్య నిత్య వికనన శీలమై, సహస దళ పద్మంవాంటి సుందర (పకృతి నడుమ , పకృతి పురుషుల్హాంటి తల్సి దం్యడుల సన్నిధిలో, బాల్యం గడిపిన ఖవీమన్న -- అందుకేనేమో. , ఆ 'రెవృడు విద్వలను గురించీ ఇలా అంటాడు ; నగు సత్యం వేదాంతం , ఆలంకృత' సత్యం కవిత్వం కల. 1420కి66 15 కసే110500ప9, ౮10౦0664 15 ౦౦౯౪౫” . ఈ న్‌ రర్చచనం ద్వారా భీమన్న ఎ పనుపూ, కుంకుమూ ,. నగా నృటాతో నిత్యం కలకల్తాడుతూ. వుండే తల్లిసీ , కౌపీన మ్యాతధారయై వుండే తండిసి

శ] మ్యాతమే కాక్ష , కాశీ నేతంలోని ఆన్న పూర్ణా విశ్వనాథుల్ని కూడ క్షే[తజ్జుడెన బుష్మిలా స్మరించా డనవచ్చు. అప్పటి కాయన కాశీని గురించి ఎమీ విరగడు

త. ఇనాందార్లు

మామాలలో భూస్వాములున్నారు , కాని . ఇనాందార్లు , జాగీరుదార్లు , జమీందార్డు ఎక్కడైనా వున్నారో లేదో తెలీదు, మామిడికుదురులోని ఈ బోయి వంశం వాళ్ళు మా[తం ఇనాందార్లు .

వీళ్ళ అసలు ఇంటిపేరు గెడ్డం అనీ, 'హైదరాబాదులోని బోయిగూడ నుంచి వలస వెళ్ళటం వల్ల బోయి అనే పేరు వచ్చిందనీ చెపుతారు * రాజోలు తాలూకాలోని గెడ్డం 'వాళ +తో పిళ్ళకు నీశ్ళవాళ్ళు (మీ -మై లా) ఉన్నం దువల్హ , అదే నిజం కావచ్చు; ఈ ఇనాందారీతనం. కూడ ఈ కథనాన్ని ఐల పరుస్తుంది . హౌదరాబాదునుంచి మామిడికుదురు దాకా. ఈ కుటుంబం ఎప్పుడు ఏ అధికారి వంట వెళ్ళిందో తెలియదు , 'మామిడికుదురులో తోటలను , పొలాలను మాన్యాలుగా సంపాదించి , ఇనాందారీ కుటుంబంగా స్థిరపడింది +

ఈ కుటుంబానికి [గ్రామ నౌకరీ పదవి, వుంది _ గ్రామ వ్యవస్థను పాలిఐచే అధికారి మున్సబు . లేఖకుడు కరణం. . ఈ ఇద్దరికీ సహాయకులుగా నలుగురు (గామ. నౌకర్లు , వంశ పారంపర్యతగఅ ఉద్యోగా లివి, ఆందులో ఒకటి బోయి బడికీ , పరపతికీ ఇది ఆటపట్టు

పల్టయ్యగారు. పుప్టేటప్పటికే ఈ కుటుంబం ఆమి దిళ్ళవా శృయ్యారు.,. ఆయన తండ్రి , అంటే భీమన్న తాత, నర్సయ్యగారు [గామ నౌకరుగా వుండే వారు , నర్సుమయ్యుగారు మహా భోగి , భోజన 1పియుడు .. జీకంతోపాటు వచ్చే దంతా ఖర్చుచేసి , చాలక అపుచేసి , భూమిని కూడా తనఖా పేట్టి-కందిపప , ఆవు. నెయ్యి , మినపగారెలు వగైరాలతో పంచభక్ష్యు పరమాన్నాలు అగగించి ; "పేత్తవాలు చెయ్యడమంటే ఆయనకు మహా సరదా: ఆట _

భోగం. అనేది ధనం తోడిది కాదు = మనస్తత్వం. తోడిది ,

శల జోయి భీమన్న తన తండి మిగిల్చిపోయిన. ఏడు వందల రూపాయల అప్ఫును తీర్చి , భూమిని తనథానుంచి విడిపించుకోడాసికి ఆ తర్వాత పల్లయ్యగారుపడ్డ తిప్పలు ఇన్నీ-అన్నీ కావు ఆనాడు ఏడు వందలంటే - ఈనాడు డెభ్యైవేలు! కొబ్బరి కాయల ధర ఈనాడు రూపాయకి ఒక,కాయ. కదా ? ఆనాడు రూపాయకి వంద కాయలు ! డట్బు విలువను , పొదుపులోని పరమార్థాన్నీ చిన్నప్పుడే స్వాను భవంతో తెలుసువన్న పల్లయ్యగారు,ు ఎన్నడూ సుఖ భోగాల దాపుకు 'పోలేదు... విశ్రాంతిలేని కాయ కష్టంతో , హక్కులు లేని బాధ్యతలతో కృషి చేస్తూ జీవి తాన్ని పండించుకొన్నారు , అయితే - తన కొడుకు (భీమన్న)లో మళ్ళీ తాత లక్షణాలు గమనించి బాధపడేవారు నర్సయ్య గంగమ్మ దంపతులకు నలుగురు కూతుళ్ళు , ఇద్దరు కొడు కులు ,. చివరివాడు పల్డ య్యగారు శ తరాలు గడిచే కొలదీ ఇనాం మాన్యాలు ఎకరాల నుంచి కుంచాల్లోకి దిగాయి. [గామ నౌకరీ కూడ పెద్దవాడికి పోతుంది . తక్కి-నవాష్ట ఏవేవో వృత్తులు చేసుకొని: [బతుకుతున్నారు , కొందరు బర్మా. సబుర్లు చేస్తున్నారు ; మరి, తన చిన్న కొడుకు ఎలా [బతుకుతా డన్న సమస్య నర్సయ్య గార్ని ఖాధీస్తూ వుండేది... ఎందుకంటే _. చిన్నప్పటి నుంచీ పల్లయ్యగాతు ఒక ఉన్మ తుడు . ఎప్పుడూ ఏదో ఆలోచిస్తూ పొలాల చెంట తిరుగుతూ వుండేవాడు .ఏ పనీ చెయ్యడు 1 మరెలా [బతుకునాడు ? దారి తప్పిన బాటసారీ 'రైర్యమోయీ బాటసారీ. మిరిటీ చుక్కో. మిణుగు, బుర్లో' కంటికంతా చీకటొనా? కొరటిలో పలి. కాగడాతో మింటి వరకూ చూడలేవా? దారి కంటక' పూర.మైనా 'వై ర్యశాలికి భారమౌనా * పాలేరు (నాటకం)

వాల సర్గ 18 6. జడ వాలుడు ఏదో ఒక దీపపు వెలు గేదో ఒక మూల మిణుక' కేమానవుడున్‌ సీ దారి తెలీయనేరడు , నాదేవీ ।! లేచి రము నాతో భువికీన్‌' | ఏ పని పాటూ లేకండా, మాటా మంతీ లేకుండా, స్తబ్బుగా తిరుగుతూ వుండే ఆ కురవాణ్ణి ఆప్వున సీతారామయ్యగారు చేరదీసి , తనవద్ద పనికి పెట్టు కొన్నారు. ఆప్పన సీతారామయ్యగారు కాపులు. మామిడికుదురు పెద్దరై తుల్లో ఒకరు, పాలేళ్ళ, జ్లీతగాళ్ళు, కూలీల సహాయంతో తమ భూముల్ని తామే స్యయంగా. సాగుచేసుకొనే రైతులే ఎక్కువ ఆ పూళ్ళో . సీతారామయ్యగారివద్ద పల్టయ్యగారి. పని= పగలు పపవుల్ని కాయడం, రాతి ఆయనతోపాటు ఫెరుల్ని కాయడం. ఇది పాలేరుతనానికి పూర్వరూపం.. ఆ(ప్రెంటిస్‌షిప్పు ఆన వచ్చు. ఈ పరీక్షలో నెగ్గినవాడు పాలేరో ,. జీతగాడో కావచ్చు. లేకపోతే, రోజుకూలీగానే [బతకవలసివుంటుంది సాధారణంగా సీతారామయ్యగారు పూర్వ[గంథాలు బాగా చదువుకొన్నవారు , మంచి జ్ఞాని. కులభేదాలు , అంటరానితనమూ. పాటించేవారు కారు : నిజానికి ఆ రోజుల్లో కులమత భేదాలూ , అస్పృ్మళ్యకా 'హేరుకు మాతామే తప్పు వ్వాస్త వంగా వృండేవి కాదు, ఏంత 'పేదకూలీ ఆయినా తిండికోసం బాధపడేవాడు వంగాను పల్తయ్యగ్గారికి భాగవతంలోని పద్యాలు అనేకం నోటికి వచ్చు , :అవన్నీ సీతారామయ్యగారి వద్ద నేర్చుకొన్నవే , పొలం కాపలా సందర్భాలలో ర్యాతులు చాలవరకు భాగవత పద్యాలను పాడుకొంటూ: గడిపేవా రాయన. పల్ణయ్యను కూడ' పాడుమనే వారు, అర్ధాలు చెప్పేవారు = వాటి వేనకవుండే. కథలను చెప్పే. వారు. ఆ' విధంగా సీతారామయ్యగారే పల్పయ్యేకు తొలిగురు వయ్యారు.

1% బోయి భీమన్న

పగలంతా పపవుల్ని కాచేవాడు కదా పల్లయ్య? మరే 'పనిలోను ఆయ నకు, ఆసక్తి వుండేది కాదు; తోడిపిల్ల లంతా ఏవో ఆటలు ఆడుతూ వుండే వాళ్ళు షు ముఖ్యంగా గ వ్వలాట ఆడేవాళ్ళు జ; ఆటల్లో మునీగివుండి తమ పశు వుల్ని కూడ పల్టయ్యకు అప్పగించేవాళ్ళు , అందుకు [పతిఫలంగా గవ్వలు ఇచ్చేవాళ్ళు. ఆ రోజుల్లో గవ్వలు చెల్లేవి, ఆ విధంగా సంపాదించిన గవ్వలను ఎప్పటికప్పుడు 'పైసా(దమ్మిడీ)లుగా మార్చుకొని , డొక్కబు[రలలోవేసి దాచు కొంటూ, పల్పయ్య తన పెళ్ళినాటికి డెవ్లై రూపాయలు చేశాడంటే = ఆ పొదుపు న భూతో న భవిష్యతి కదా! తన పెండి ఖర్చును కూడ తానే సంపా

“శరీర మాద్యం ఖలు ధర్మ సాధనం * ఆకే పాఠాన్ని కూడ. సీతా రామయ్యగారి వద్దనే నేర్చుకొన్నాడు పల్లయ్య ;

పొలం కొపలా సందర్భంలో ఒక రాతి కామందుగారికి వట్టి గడ్డి పరచి చూచి, “నువుకూడా కాస్త గడ్డీ పరచుకోరా" అన్నారట , అక్ష్యరలేదన్నాడు వం క స ఖ ల ల | .. న్‌ ప[టటా” అన్నారాయన... పల్టయ్య లేచి వెళ్ళి పట్టుకొచ్చాడు . “అది నువ్వు వేసుకొని పడుకో 1” అన్నారు నవ్వుతూ,

“చెపితే ఎంత పనైనా చేస్తావు . నీ పని నువ్వు చేసుకోవు ; ఈ తత్వం మంచిది కాదు ” అన్నారు సీతారామయ్యగ్గారు ఆప్వుడు. ఆ వాక్యాలను చివరి వరకూ మరచిపోలేదు పల్టయగారు ,

సీశారామయ్య గారి పరిచర్యలో కొడుకు బాగుపడతా డనుకొన్న నర్సయ్య గారికి మరీ ఆశాభంగ మయింది * పల్పయ్యగారి.పర ధ్యానం 'పెరిగింది, పద్యాలు పాడుకొంటూ:, నిష్పూచీగా ష్మరగట్టు "వెంట తిరగటం ఎక్కువయమిండి ౫

“మందార మకరంద మాధుర్యమున దేలు మధుషంబు పోవునే మదనము లకు ?” పల్టయ్య పోవునే పపల పనికి ?

బాల సర 15 ఆసలే చింతనాపరుడు . సీతారామయ్యగారి టోధలతో చింత ఎక్కువె ఉన్న మతికూడ పోయింది తవస్సు చేనుకొంటూ నాలో. నేను జీవించి నప్పుడు అంక రించాను మల్లె మొగ్గగా వికనించాను గులావి పువ్వుగా. ఫలించాను రసాలినిగా అా-అఆనాది కొన నుంచి అనంతత్వం లోకి 7. ఇహపర విద్యాగురువు తన పరీవాహమున వడ్డ చినుకు (పతిది తానె కాకున్నచో అ నీత నది'కేది ? (విహ్యా విద్యాగురువు నటివాడు. కాదె? నుడువులను మించి ఆత చెప్పెడిదె విద్య : ల ధర్మవ్యాధుడు (నాటకం) “మసివ్నిని చూడకు, డానే , (తికరణ శుద్ధిగా తనను కోరుతున్న ఆత్మను గురువు” ఆంటూ. కౌశికుడి నోట చెప్పిస్తాడు భీమన్న _- తన “ధర్మవ్యాధుడు”! నాటకంలో * ఆక్షరాలా పల్టయ్యగారి విషయంలో ఆవిష్కూతమైన సత్యం ఇది * . పల్ల య్య ఎందుకు అలా తిరుగుతాడు - చింతా[కాంతుడై , ఏప్పుడూ ఏదో అలోచిస్తూ ; పరధ్యానంగా.? బాల్యం గడిచి, యోవనంకూడ ముదురు తున్న వయస్సు కనుక , అది మదపిచ్చేమో అన్నారు లోకులు : త్వరగా 'పెళ్ళి చే సెయ్యమన్నారు కూడ .. అయితే , ఆయన్‌ది _ పెళ్ళంటే ఏమిటో కూడ తెలి యని ట్‌డ్‌ స్ధితి కీ అట్టి స్థితిలో పలకరించాడొక వ్యకి . వీదో మనేదగా చేనిగట్టుపె కూర్చుని వున్న పల్పయ్యను,. క

ఓ బోయి భీమన్న

• ఎందుకురా ఆలా కూర్చున్నావు ? రా, అలా పోదాం 1 అన్నాడా వ్యక్తి, పల్ణయ్యలేచి, ఆయనను అనుసరించాడు,

ఆ వ్యక్తే జంగం వెంకన్నగ్గారు. ఆ వూరివారే = జంగం కులస్థులు , ఆ వూళ్ళో పెద్ద రైతుల్లో ఒకరు ,.ఎంతో కాలంగా పల్త య్య తీరుతెన్నులు కు పెడుతున్నవారు . పల్ణయ్యగారి 1బహ్మవిద్యా గరువు ఈ 'వెంకన్నగారే ,

ఏదో ఆంతర్మధనంతో బాహ్య వ్యాపారాలన్నీ కట్టిపెట్టి, జడమైపోతున్న ఒక ఆత్మను ఉద్ధరించి తిరిగి చైతన్యవంతం 'చెయ్యడానికి గురువే శిష్యుణ్ని వెతుక్కొాంటూ: వచ్చిన పరమ: సంఘటన ఇది,

గురువును వెతుక్కొాంటూ శిష్యుడు వెళ్ళడం లౌకికం . శష్యుణ్ని వతు కొగ0ంటూ గురువు రావడం పారమార్థికం వ

పల్పెటూళ్ళలో వ్యవసాయమో... వృ త్రిపనులో చేసుకొంటూ. ఏఠత టెం తటి జ్ఞానులు నివురు కప్పిన నిప్పుల్లా వుంటూ వుంటారో ఈ ఉదంతం విప రిస్తుంది .. ల్‌

సీతారామయ్యగారి పరిచర్యలో విక సించిన జిజ్ఞాస వెంకన్నగారి సస్న ధిలో ఫలించి, పల్గయ్యగారు (బ్రహ్మవ్వేత్త అయినాడు , వెంకన్నగారు ఆద్వ్వైతి ; వారి బోధ , ఉపదేశమూ పల్ప్టయ్యగార్ని మనిషిని చేసినై =

సంసారి సనా [సి కావడానికి కారణం ఏదైనా కావచ్చు ౫ సన్యాసిని సంసారిగా చెయ్యగలిగిందే | బహ్మ విద్య ;

వెంకన్నగారు పల్లయ్యగారికి (బహ్మవిద్యతోపాటు తమ భూములలో కొంతభాగం కౌలుకిచ్చి.॥ చేసుకోమన్నారు . మొదట్లో దుక్కి , దమ్ము, మొద లెన ఏర్వాట్టనీ ఏ వారే చేశారు . ఆ విధంగా ఒక్కా, గురువు ద్వారా ప ల్లయ్య గారు అటు (బహ్మవిద్యనూ. , ఇటు [బతుకు తెరువునూ కూడ' సంపాదించుకొని , వేదాంతీ.. వ్యవసాయదారూ కూడ అయారు,

పిచ్చికుదిరింది కనుక , కొద్దికాలానికే పెళ్ళకూడ అముంది * మామిడికుదు రులోనే పిల్పకాలవ గట్టుమీది మామా'పేటక్షు చెందిన 'ఎల్లమల్లి తమ్మయ్యగారి

బాల: సర్గ "7 అమ్మాయి. నొగమ్మగార్ని పల్పయ్యగారు వివాహ మాడారు. తమ్మయ్యగారిది బర్మా సబుర్ద్లు చేస్తుండే ఒక కలిగిన కుటుంబం . నలుగురు ఆక్క-చెల్లెళ్ళలో నాగమ్మగారు రెండవది , గారాబంగా. పెరిగిన పుత్తడి బొమ్మ. అయితే -- తంగడి వద్ద ఎంత సుకుమారంగా పెరిగిందో , భర్తవద్ద అంతకు ఎన్నోరెట్లు కష్టాలు అనుభవించిం దా ఇల్లాలు, తంగడితో పేచీపడి అన్నగ్గారు విడిపోవడంతో * కుటుంబభారవు అంతా: పల్లయ్యగారి మీద పడింది. పెళ్ళి తన గవ్వల డబ్బుతోనే చేసు

• కున్నారు , వ్యవసాయంలో మిగిలేది తం[డికే చాలదు. ఇక్క తం్మడి చేసిన ఆపు ఎలా తీర్చాలి? తిండీ , బట్టా. మానుకొని తీర్చాలి , చక పూట త్రిండి మానేశారు * తనకో చిన్న అంగవస్త్రం చాలు , భార్యను ముతక శేరలే కట్ట మన్నారు . పుట్టింటి వాళ్ళుముంచి ఏమీ తీసుకోవద్దన్నారు. తానైశే రాటుదేరిన వేదాంతి . ఆయనతో సర్దుకు పోవడానికి నాగమ్మగారే కళథనవతాలు. చెయ్య వలసి వచ్చింది, “మనం పెట్టాలి, తీసుకోగూడదు” అనేడి. పల్టయ్యుగారి తత్వం . చివరి .వరకు అలానే గడిచిం దాయిన జీవితం , పరుల సొత్తును ముట్టగూడమ। పరన్త్రీ వంక కన్నె త్తి చూడ గూడదు, [పాణం పోయినా అబద్ధం చెప్పగూడదు. _- ఈ మూడు. నియమాలలోను అపర (శ్రీరాముడే పల్గయ్యగ్గారు.* స్వగృహంలో తప్ప బైట వక్కుడా భోజనం చేసే వాడుకాదు . కరువు మాసాలలో. కేవలం తాటిపచళ్ళు, సీతాఫలాలు తీని ఆకలి తీర్చుకానేవారట ! అంత కఠోర నిష్రాపరు డాయన ! వివరాలు చెప్పుకొంటూ ప్లోగ్రే _ పల్లయ్యగారి జీవితమే ఒకమహా (థి మవుతుండి . భీమన్న పులేనాటికే ఆయనకు నలభై దగ్గర : అంటే ఆయన: 185.70 (పాంతంలో పుట్టివుండాలి 1058 లో శివసాయుజ్యం పొందేనాబికి ఆయన సహ్మసమాస పూర్ణజీవి

ఆ కాలులో , ఒక పల్లిటూళ్ళొ , అంటేరాసితనం ఒక (పకృతి ధర్మంగా. భావించబడ్డ సమాజంలో , సమాన మానవ హక్షుల స్పృవా లేని. మాలపేటలో ఒకి సాధారణ ప్య క్తి అసాధారణంగా ఏలా. జీవించ గలిగాడ్రో, తెలుసుకోవా

లవబే పళ్ళ య్యగారిని రించి మరింత లోతుగా పరిశీలించవలసి వుంటుంది + థప్‌ ఇకగ్టాడ నా పఠిధిలోని విషయం కోదు... పల్పయ్యగారు రామకృష్ణపరమహంస లాంటివాడు. నీమన్నను ఓక కవిగా లోకానికి అందివ్వడంకోసమే ఆయన వుట్టి, పరమయోగిగా జీవించా కేమో. ఆసపిస్తుంది నాకు, ఆయన లక్షించిన భొన్నత్యాలకు ఈయన 'పెరగ్రలేక హోత, ఆందుకు కారణం ఈయనలోని దీశాటోపం కావచ్చునే కాని, పల్దయ్య గార తపోళోవం మ్యాతం కాము. అన్నగారు పోయాక, ఇయన మైనరుకొడుకు తరపున (గ్రామ గౌకరీని పళ్షయ్యగ్గారే జేయవలసి వచ్చింది , వ్యవసాయ? ప్పుంది.. బేదాంతిగా సత్య వాదిగా , మేధావిగా పేర్ముపథ్యాతు లున్నాయి, శిష్యు లున్నారు, ఇన్ని వివా లుగా అనాడు పల్ల య్యగారు శమాజంలో గౌరవనీయులు , ఈ రకం వోతావర ణంలో, ఓక విశిష్టస్థాయిలో వికసించింది భీమన్న బాల్యర ; శీదరికమూ. , ఆంటరానితనమూ: ఈయనడు అంతగా బాధీషచలేదు , వాటిపట్ల ఈఅయవకుగల అబకత్ష్యభావాసికి ప్రదే మూబ హేతు వనవచ్చు = - ఒక సతి, ఓక్క మౌట్ట శర మొక్కటి, కయ్యవి మూడొకట్లుం షం టొకటీయ బాలు చూనపుని ఉన్నశు జేయగ? మూడు నొక్కళై విక సన మందు మానవ్చడు విశిగ్షి సమున్నతు డేల కాడు? ఆం దుక పరిపూర్ణ దై జనమ నో రము ఉక్కును రాము డెంతయున్‌, 1 _ఆశోశవనిలో రాముడు. 8: ఆఅపవతోదయం. నన్ను కన్నె కోకిలము గానమ్ము. నేర్ను కొండువా ఆవి విల్వ నానంద మొండి సళ్ళ కనుల నెమ్మి నా జోడు గూడ్‌ ఆడుకొందువు వక్తువా అనగ మురిసి, ముగ్ద మందార సుమము సొమోపఏ శ్రే ఊర్వుశికి తుల్యమని చెప్ప ఈరి ఊరి తొట్ట తొలిగ నా ఊయల తొట్టినుంద్‌

దూకి పర్విడినాడ వీ తోకమునకు | గడప దాటించి నను తోట గటు చేర్చి తోట తోటనె చంక కెత్తుకొనినావు గట్లు దాటించి నీయాట వట్లు చేర్చి ఇక ననున్‌ ఐటీ ఎదకు హత్తుకొన రావె* | ౬ంఖీ , కా, కుసుమాలు ఇది ఊహా తెలిసి , తనచుట్టూ చూచుకొని , (పకృతి సౌందర్య మోహి చుడ్పై పరపశించీపోమిన బాల భీమన్న తొలి అనుభూతి. : 'బహుముఖమైన విశ్వ సౌందర్యమంతా తన చుట్టూ చేరి , గీత నృత్య మధ్వాదులతో తనకు ఈ లోకా నికి ఆకర్షించిందని ఖీమన్న చెప్పుకొన్నదా౭ట్లో ఆతిశయోల క్తి కనిపించదు--- ఈయన జీవిత పున్షిని , కవితా సృవ్సిని పరిశీలించి చూచి నప్పుడు : వైనతేయమే యమున, మామిడిమదురే (వేపల్రె, కోనసీనే బృందావనం అనుకొంటే -- భీమన్న బాల్య జీవితాన్ని యధార్థంగా ఊహీఎచవచ్చు . దానినే ఒకచోట ఇలా చె పుకొన్నాడు ॥ రైతు విడ్తను నేను; బాల్యము గడీచె గౌతమీ తీరమం దాల గాచుకొనుచు, ఉబునుపోక పిల్లనగోవి నూదుకొనుచు , విన్నులన్‌ నిన్నె కొటోలు వెదకుకొనుచు | ఖీ, కౌ. కుసుమాలు భీమన్న కన్ను తెరచినప్పటి ఎంచీ నిత్య సౌందర్యాన్వేషి , వల్లప్పుచూ దేనినో. వెతుక్కుంటూనే వుంటె = ఈయన చూపులూ , చెవులూ, దొరికిన అందాన్నెల్లా 'డెందంలో భ_దపరచుకొంటూ 1 కొత్త ఆందాలకోసం ముందుకు. | సాగుళూ , ఈయన జీవితం సంతత పురోగామి అయింది , అన్వేషణలో భీమన్న అన్వేషణకు ఒక విశిష్టత వుంది. ఏదో లభిం చనివానికోసం. అన్వేషణ కావిది.. తాను ఎదుగుతున్న కొలదీ వికసిస్తున్న సౌందర్య దర్శనం ఇది. తన అనుభూలికే మళ్ళీ మళ్ళీ పదును 'పెట్టుకోవడ ౦, తన అభిజ్ఞకే ఆనుభవాలను చేర్చుకొంటూ పరిపూర్ణతను సంతరించుకోవడం ఇది ,

“నేను సత్యాన్వేషినికాదు , సత్యమే నేను” ఆంటా డీయన ఒక సంద రృంలో . భీమన్న సత్యాన్వేషి కాదు , సత్యమే భీమన్న అన్నమాట . కవికి సత్యమే సౌందర్యం కదా ! భీమన్న సాహిత్యాన్ని యదార్ధంగా ఆర్థంచేసుకో డానికి ఈ దృక్పథం అవసరం *

భీమన్న కవిత చెప్పడం [పారంభించినపుటి నుంచీ , ఆ చెప్పడంలో ఒక (పత్యేకత చోటుచేసుకుంది . అది ఏవరినో ఒకరిని ఉద్దేశించి, సంబోధించి చెప్పడం .. ఆ ఒకరు తరచు (ప్రేయసే అవుతుండి. ఈ [పేయసి తన స్వీయ సౌందర్యలాలసే ,

ఈ పరమ రసాద్వ్వైత భావం , ఈ పరమ రాసిక్యం భీమన్నకు పుట్టుకతో వచ్చిన సహజ స్వభావ లక్షణం * పరిసరాలు దాని వికసనకు దోహవం చేస్‌నై...

పల్టయ్యగారు ఎంత నిష్టాగరిష్టుడైన పరమయోగో', భీమన్న అంత స్వేబ్భావరిష్టువెక విషయభోగి . ఆయనది నివృత్తి; ఈయనది (పవృత్తి , ఈ రెండూ ఒకే సత్యానికి. రండు (పక్కలు ॥ ఆందువల్ల నే | పల్గ య్య్‌గారి ఆద్వ్వైతానీకి సమస్థాయిలోనే. నడవగలిగింది భీమన్న రసొద్వైతం. . భీమన్న కవిత అంత లోతులో పుట్టి ఇంత ఎత్తులో నడవడమే కారణం.-- ఆకలికీ , నిరు ద్యోగానికీ , పని రద్దీకి కట్టుబడిపోయిన ఆధుఫిక మానవుడు దీన్ని అందుకో లేక పోవడానికి

వీ మన్న ఏఇ తివృత్తాన్ని ః వ సబ్జెక్టును | వ్‌ (ప్మక్రియలో నడిషినా=చుట్టూ చేర "పేరంటం. నడిపేది కోనసీమ సుందర (పకృళే _ ఈయన దచనల్లో నది విశ్వరూపం ధరించింది... ఈయన (పతి రచనా అందుకు ఉదాహరణే...

రమ్మివి సీ పాలాలు, కడు

రమ్యతరాలు ; సరస్తటాల పృ కీమ్ములు పుష్ప శాఖల వి

$ీముశ్చలు_ శోభన గేయముల్‌్‌ మనో జ్రమ్ములు; రమ్ము, (పేయనీ1! ర.

స స్వమవై ; అనుభూతి. నీడలన్‌ (దిమ్మురు సీ పదాల కళ

రేఖలు సోకగనిమ్ము నా యొదన్‌

బాల సర్గ వ] లః 0. వాస్తే భారతం--- “అయ్యగారూ ! అబ్బాయి కవిత్వం చెపుతునా గడు” అన్నారు దాసరి నరసింహంగారు ఒక రోజున పలయ్యగారితో ణి నరసింహంగారు పల్లయ్య గారి శిష్యులలో 1పధానులూ. , అప్పటికే బాగా వయస్సు మళ్ళినవారూ. , ఆయనది పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో నీరుల్మిపాల? , గురు దర్శనార్థం. అప్పుడప్పుడు మామిడికుదురు 'వచ్చిపోతుండేవారు .. ఆ శిష్యుల వద్ద భీమన్నకు మంచి చనువూ , గారాబమూ వుండేవి. ఈయన తొలి కవితా గానాలకు షౌపం ఒంది[శో తలు వాళ్ళే ఇ భీమన్న పుట్టేటప్పటికే పల్పయ్యగారి నివాసం బోయివాళ్ళమెకక నుంచి సాయబుల పల్లం: తోటలోకి మారింది... ఈ తోట మెరక్షకు తూర్పుగా 'రెండు ఫర్ధాంగుల. దూరంలో వుంది. ఆది నానా ఫలవృక్ష సంకీర్ణమైన ఒక పెద్ద కొబ్బరితోట. * ఆ తోటతోపాటు ఆ చుట్టుపక్కల ఊడ్పు భూములు కూడ భీమన్న బాల్యం, యౌవశంలో కొంత భాగం ఆ తోట ఇంట్లో గడిచిందే = వైన త్రేయానికి బాగా వరద వచ్చినప్పుడు , సీరు [పక్కంనేగల ఉప్పుటే రుద్వారా ఆ తోటను ముంచుతూ. వుంటుంది : అందుకే దానికా. పేరు. తోట ఇంట్‌ చుట్టూ మామిడి , నిమ్మ , నారింజ, దానిమ్మ; జామ, వెలగ చెటు వ క్రటవల నిండ సీతాఫలాలు ఖ్‌ తాళు శ [పక్కనే ఒక పెద బావి, ఉదయం ఆక్కడ' కూర్చుని కబుర్హాడుకొంటూవున్న సమయంలో అలా అన్నారు “ఆ6[ ఏం కవిత్వం లెండి ! గచ్చకాయా , పుచ్చకాయా క వితగ్ధ మవు తొాయా ? [వాస్తే మవిఖభారతం లాంటిది [వాయాలి” అన్నారు పల్లయ్యగారు - నరసింహంగారికి జవాబుగా. , పల్పయ్యాగారు చదువుకోలేదు . ఆయన ఫాడుకొనే క్లోకాలు ॥ తత్వాలు ; పద్యాలు అన్నీ సీతారామయ్య , వెంక నగా శృవద్ద వన్స్‌ నస్ధుకాన్నవై ఆయన ఏకసంతగాహి .. సంర లాలా భన , ఆ్తేషీ 4 త్ల పం గ జ. గ్‌ ఏళ్ల | సని.

౭ బోయి. భీమన్న

“మృత్పిండమేకో బహుబాండరూపా , సువర్ణమేకో బహుభూషణాని ; గోక్షీర మేకో బహుధేనురూషా, ఏకపరాత్మా బహుజేవరూపా” వంటి ]బహ్మ గీతలను ౩, "మందార మకరంద మాధుర్యమునదేలు” వంటి భాగవత' పద్యాలను, “చింతచెట్టుమీద 'చేమంతిపూసింది తెలుసుకోండి” వంటి తత్వాలను , “తొ రలు తొమ్మిదిగల 'మేల్‌మ్మరికి" వంటి శుద్ధ నిర్ద్ణణతత్వ కందార్థ దరువులను. , “కుక్క(నుదిన్నవాడు. గురులింగ జంగంబు , పంది(నివిన్నవాడు పరమ. యోగి ; ఏన్గ(న్వుడిన్నవాడు ఎంత 'సుజ్ఞానిరా” వంటి 'వేమన పద్యాలకు భీమన్న నేర్నుకొన్నది కూడ తండి పాడుకొంటూ వుంటే వినే. అప్వుటికి భీమన్న అఆలు కూడ ఎరగని ఏడెనిమి దేండ్డవాడు,

(బహ్మజ్జానం లభించడం , శిష్యులు ఏర్పుడడం', వారిలో బాగాచదువు కొన్న వాళ్ళు, ఉపాధ్యాయులు, కవులు కూడ వుండడం చదువులేని పల్పయ్య గార్ని ఏక్కువగా. బాధించి _ అప్పుడు పలకపట్టారు. బహుకా తండి, కొడుకూ కలిసే అక్షరాలు దిద్దా రినవచ్చు . అమితే- అక్షరాలు వష్చాక, భీమన్న పట్టింది ఒకటోక్షాసు వాచకమైతే , పల్లయ్యగా రు పట్టింది నన్నయ్యగారి మహాభారతం !

“వాసే మహాభారతం [వాయాలి”" అని పల్పయ్యగా రన్న నాటికి పరిస్థితి

అప్పటికి ఇంటి. నిండా చేటభారతా లుండేవి.. చేట లంతేసి వుండే వవి 'సెజులో, భీమన్న ఒక పెత్తిండి కొడుకు వెకయ్య అనే ఆయన బర్మావెళ్ళి అక్కడి నుంచి తెచ్చాడు క వ్మితయంవారి పద్దెనిమిది పర్వాలూ 1 పోతన్నగారి భాగవతమూ , మహాభ క్త విజయం అనే ఒక పెద్ద వచన (గంథమూ = అలాంటి వన్నీ . విటిలో చాల భాగం పల్లయ్యగారింట్లో వుండేవి * భీమన్నకు వీటితో గ్రల తొలి పరిచయం పీటలుగా, తలదిండ్తుగా .

“మరి , భారతంలాంటి 'దెందుకు [(వాయలెదు గ” అని ఇప్పు డడిగితే , “మా నాన్న సలహాలు నే నెపుడు పాటించాను కనుక?” అంటాడు భీమన్న,

“ఎవళ్ళ అనుభవ పరిధ్‌ వాళ ?దేం. ఆ పరిథికి లోబడి సలహా లిస్తూ వుంటారు. ఆవి మనకు ఎంతవరకు పనికొస్తాయో చూచుకోవాలి , తల్లిదండ్రుల

బాల సర్గ లలి సలవోల విషయంలో మరీ 'మెలకువగా వుండాలి, ఆ గండ జనరేషన్‌ గేప్‌ కూడ వుండి" అంటాడు భీమన్న * మహాభారతం వంటి ఉద్ద౦ంథాల సృష్టికి అనువైన కాలం కాధీది* ఇది ఖండ కొవ్యాల యుగం , మిసీ కవితలు తరం. .మహాభారత మంటే [పతిభా వ్యుత్వత్తు లనుకొంటే = పల్పయ్యాగారి. ఆశయం పదింతలుగా నెరవేరిందనే ఆనుకోవచ్చు . కోవడం. కాలదోషం పట్టిన ఊహ" అంటాడు: భీమన్న : సరస వాక్య మ్మ్యె కావ్యమై వరలునేని వేల కవితల తల తోటమాలి. నేను, అచల కూన్యాధ్వమున చల్లని చలివేర్యద £ 10, (ప్రత్యేక పాఠ _గంథం అఖిల విశ్వము విశ్వకళాభిళాల , (వకృతీ దేవి ఆధ్యాపకురాలు , విపుల గౌతమీ తీర దేశాల గఓథచయము , పాఠములు, నేర్చుకొందము , వడతి | లెమ్ము! వొడి పశువులు , దుక్కి బెడ్డు శ బండ్లు / హిలేళ్ళి, పిలిస్తే పరిగెత్తుకు వచ్చే అనుచర వర్గం, పొలంలో వరి కుప్పలు , దొడ్డిలో గడ్డిమేట్లు , ఆటకల పద్‌ ఆరటి గెలలు శ వాకిట్లో క్రొ బ్బరి కాయల రాశి | చావిట్లో కావు కొట్టిన పళ్ళు నొసట పెద్ద తిరునామంతో , కావిరంగు ఆంగీ ధరి ంచివుండడంవల్ల పల్పయ్యగార్ని అవదరూ పల్పయ్యదాసు = అనేవారు , ఊరి పెద్ద కాపులు , ముస్లిం పెద్దలు , మువ్సబు కరణాలు “దాసూ ” అని పిల్చేవారు, ఆ రోజుల్లో అదే

ఒక గొప్ప గౌరవం, ఒకి మాలవాడు పేరు చివర *గా 1 గాడు ” లేకుండా పిలవబడడం అంటే... ఆ కాలంలో అదొక "పెద్ద విప్రవకరమైన వార్పు !

[గ్రామంలో ఏదైనా ఒక తెగని సమస్య ఏర్పడినపుడు దాసును పిలవ వొళ్లు , పల్ల య్యగారి న్యాయ దృవ్టి ; పరిష్కార సామర్థ [౦ ఆంత నిశితమైనట్టిది ,

ఆయన అలా లీర్వులకూ , గోష్టులకూ. తిడగుతూ వుంటే - ఇంటినీ ; వ్యవనాయాన్నీ నాగమ్మగారే చక్క-బెట్టుకోవలసి వచ్చేది. వభయ్యో పడిలో అఆలు; దిద్దుకొని ౩ మూడు నెలలలో మహా భారతం చదువుకోగల్గిన పల్టయ్య గారికి 1పతిభలో ఏ విధంగానూ తీసిపోని ఇల్లా లామె , చదువు లేకపోయినా సంస్కారం పుష్కలంగా వున్న [గ్రామీణ సర స్వతి . లెక్కలలో దిట్ట. .వ్యవ హార జ్ఞానం అపారం, .

పల్ల 6 తోటకు తూర్పున ఉప్తుటేరు, శ్మశానాలు, ఊ తరాన అర ఫర్ధారగు. దూరంలో 'మెబిన్‌ రోడ్డు . తక్కిన రెండు [పక్కలా దగరలో ఇళ్ళ నేవి లేవు అలాంటి ఒంటరి ఇంట్లో , నలుగురు చిన్న పిల్ల లతో, ఓక ముసలి ఆ త్తతో _-చీకటి పడితే దొంగల భయం, భూతాల 'వెలుగులు తప్ప మరో మనిషి అలికిడే వుండని అడవిలో , నిశ్చింతగా , నిర్భయంగా పిల్లలకు కథలు చిప్ప్తుతూ , పాటలు పాడుతూ సంసారం నిర్వహించిం దామె,

భీమన్న నాయనమ్మ పక్కనే పడుకొనేవాడు: ఆమె చనిపోయిన రాత్రి పల్ల య్యగారు ఊళో లేరు. నలుగురూ శవం పక్కానే కూర్చుని తెల వార్భారా రాతిని . ఉదయం ఎండెక్కి నప్పటికిగ్రాని పల్లయ్య గారు కాలేదు.

ఇదంతా ఎందుకు చెపుతున్నానంటే జా భీమన్నకు కవీతగ తత్వంలో [పాథ మిక పాఠాలు నేర్చిన (పక్సతి ఎలాంటివో చూపడానికి _

రూపాయి. కాసంత కురకుము బొట్టుతో కలక్షీల్పాడుతూ , ఎల్లప్పుడూ ఏదో పనిలో మునిగి తేలుతూ. వుండే తల్పంటే పిల్పలకు ఎంతో అభిమానం , ఆమెకు ఆ [పాంతాలలో పెద్ద బొట్టమ్మ అనే పేరు కూడ వుండేది, ఇంటి పనులు , పొలం పనులు కూడ తానే చేసుకొంటూ పోయే. ఆమెలో ఏ చిన్న

వాల సర్గ బర్‌ లోపం జరీగినా సహించేవాడు కాదు పల్పయ్యగారు. బైటి వాళ్ళలో ఎంత పెద్ద దోషాన్నైనా క్షమించేవాడు.. ఆ బౌదార్యం ఇం టివాళ్ళపట్ల వుండేది కాదు. ఈ కారణంగా. భార్యా భర్తల మధ్య ఒక్కొక్కసారి వారాల తరబడి మాటలే వుండేవి కావు, అందువల్ల పిల్లల సానుభూతి ఏప్పుడూ తల్లి వైపు మొగ్గివుఐడేది భార్యా భర్తల మధ్య కీచులాటలు పిల్లలలో ఎలాంటి మనో వ్ధథళకు కారణ మవుతాయో గొంతమ్మగారు చెపుతూంటే వినాలి. అర్థం చేసుకోలేని లేత మనస్సుల వికాసానికి నీరోధకా లవుకా యవి . అయితే ఈ పోట్లాటల పరి స్థితి ఖీమన్నకు ఊహ తెలిసేనాటిక్తి చాల వరకు చక్కబడింది . పల య్యగారు బెట టంతి శాంతమూరో /. ఇంట్రో ఆంత ఉగ మూ ర్తి ॥ భీమన్న స్కూలుకు వెళ్ళడం | పారంభించిన నాటికి ఆయన ఉఊ(గత భార్య మీద నుంచి పిల్పల మీదకు మళ్ళింది. , పిల్లలు చదువుతో వాటు పమలు కూడ నేర్చు కోవాలి కదా, ఏ పనిలో నైనా అవకతవక కని పిస్తే చిరు కసే [రు లాడు తుండేవారు... అందుకని ఆయనంటే పిల్లలకు భక్తికందె భయమే ఎక్కువగా వుండేది... భీమన్న. మన స్థితిని మలిచిన వాతావరణం ఇది. తంగడి ఎదురుగా ,. ఆ సమీపంలో ఉన్నపుడు మ్యాతమే ఆయనకు భయపడేవాడు భీమన్న =. ఆయన ఆలా వెళ్ళగానే, ఈయన ఇలా 'స్వేద్భా వాతావరణంలోకి దూకేసే వాడు! ఆవెళాలనూ , ఉఊద్రేవాలనూ, సహజమైన భయాది 1పవృత్తులనూ కూడ సారధీ నంలో ఉఊంచుకోడానికి ఆ విధంగా ఆల వాటయ్యాడు ఖీ మన్న బాల్యం నుంచే , అనుభవమును. మింది నత్యమ్ము లేదు సత్యమును మిని లేదు విజ్ఞాన మెందు అనుభవము లేద (పేమ కం్టను , లతాంగి (పేమ సృదయమె విశ్వ జీవామృతమ్యు॥ వద 4

గి బోయి భీమన్న

పాండవుల తల్లి కుంతీదేవి మామాల ఇలవేల్పు , గోదావరి జిల్లా బాల [పాంతాలలో , మాల పేటలలో .గొంతెమ్మ గుడులునై్నై . అక్కడ దసరా వుత్సవా లంటే గొంతెమ్మ పండగలే మాలల్లో

గొంతెమ్మ. చూలల' ఇవే ల్పెలా. అయిందో తెలియదు... అందుకు చాలా కథలు పచారంలో వున్నై , భీమన్న చెప్పేది మ్మాతం కుంతి హరిజన కాంలే నని , అరుంధతి ద్వారా వ్యాసుడు మామాయే కదా :, ఆ విధంగా కౌరవ 'పాండవు లందరూ మామాలే మరి!

"పెడ్డయిన బాలకాలం వరకు సంతానం కలగ్రలే దట నాగమ్మగారికి . ఆ పాం తంలోని ఏదో ఒక గొంతెమ్మ గుడికి వెళ్ళి, సంకానంకోసం మొక్కు కున్నదట , పిల్లలకు మీ 'పేర్తే పెట్టుకుంటామని చెప్పుకొన్నడట .. అందుకే - గొంతెమ్మ , భీమన్న , ఆర్జుకుడు, *దౌపడి అనే పేర్షు. గొంతెమ్మ కంటె ముందు ఒక ధర్మరాజు పుట్టిపోయా డట భీమన్న కంటె గొంతమ్మ అయిదేళ్ళు పెద్ద. ఆర్జునుడు అయిదేళ్ళ ॥ [దౌపవి పదేళ్ళు చిన్న ఇ

చిన్నప్పుడు, భీమన్న .కున్నంత భయం మరెవరికీ లేదనవచ్చు * ఇర్శవై నాలుగు గంటలూ నాయనమ్మను అంటిపెట్టుకునే తిరిగేవాడు, మేఘం పడితే చాలు; ఆమె ఒడిలో దూరి ముఖం దాచేసుకొనేవాడు . మెరుపంటే భయం; ఉరుమంటే. హడల్‌ , 'వాన చినుకు మీన పడిందా _ వాన వెలిసే వరకూ ఏడు

ఆదొక అడ పీ, ఒంటరి ఇల్లూ కనుక. పాములూ , లేష్యూ , ముంగ్ని సలూ', దెయ్యాలూ. లాంటి వేవేవో ఆ చుట్టుపక్కల తిరుగుతూనే వుండేవి ఇవన్నీ ఆక్కాడి వాళ్ళకు నిత్య సహచరలే , భఖీమన్నకు: మ్యాతమే అవి భయ "హేతువులు | ఎక్కూడీ నుంచో హఠాత్తుగా అక్క-డ ఊడిపడ్డ వ త్రవాడులా 'కంగారె త్రీపోయేవాడు చఛాటీ. మధ స్ట్‌ *

కోనసీమ. కదా అది; బొవులు , చెరువులు, కాలువలు, ఉప్పుటే క నదులు =: పటు చూచినా నీశ్ళే || వర్షకాలం ఆదంతా సమ్ముదం౭లా, ఇళ్ళు పడ

బాల సర్గ 21 ల్లా వుంటై: ఇదంతా చూడ్డం భీమన్నకు సరదాయే * ఒంటికి మాతం తడి తగలగూడదు. ! కాలికి మన్ను ఆంటగూడదు ! దానికి తోడు వల్లమాలిన కోపం. ౩ ఏడుపు లంక్రించుకుంటే... ఓ. పట్టాన మానేవాడు కాదు, ఒకసారి తొమ్మిది పగళు, తొమ్మిడి రాతులు ఏకధాటిగా ఏడ్యాడ ట్‌] ఒకతూరి ఎందుకో ఈయన ఏడుపు మొదలు పెట్టాడు, వెక్కివెక్కి ఏడుస్తున్నాడు . ఏడుపు కారణమైన భయమో , కోరికో ఏదో తీరినా _ ఇంకా వెక్కుతూనే వున్నాడు : అక్కడ చేరీనవాళ్ళలో ఓ కాంత మ్మగామ ఊరుకో బెట్ట కక్కలన్నిటినీ తరుముసంటూ పోయారు. దాంతో , అంత వడుపులోను కూడ నవ్వేశా డీయన 1. కంత కూ. గుక్త రా అంటే భీమన్న వుద్దేశ 5 వెక్కు అనీ వెక్కు ఆగటంలేదని , కుక్కు అనుకొన్నారు వాళ )0ఈో = అయితే ఈ రెండూ - భయమూ, ఏడుపూ కూడ ఆ తర్వాత ఈయనను పూర్తిగా విడిచిపోయామి... జీవితం మొత్తానికి సరిపడ్డ ఏడ్పునూ, భయాన్నీ ఈయన చిన ష్నప్పుడే ఖ రు పెట్టేశాడు వాటి స్థానంలో సత్యకాఠిన్యమూ , పరమ మాధుర్యమూ :కమంగా నిండుతూ వచ్చాయి , భీమన్న తొమ్మిదేన్మ వచ్చేవరకు అక్షరాల జోలికిపోలేదు. అప్పుడే ఆ ఊరికి లేబరు ఎలిమరటరీ స్కూలు వచ్చింది +, దది (పత్యేకం గా మామా లపిల్ల ల కోసం. సవగ్డ పాఠశాలలోకి వీళ 7) కపుడు [ప్రవేశ ౦ వుండేదికాదు , వాళ క్క గొంతెమ్మ , మేన్నత్త కూతురు రాముడూ కలిసి చదువుకుంటూ వుండేవాళ్ళు. భీమన్నమ్మాతం ఆ చుట్టుపక్కల వాళ్ళతో కలసి. గాలికి తిరుగుతూ వుండే వాడు* ఆగతాయి. తిరుగుళ్ళు, ఆడపిల్లల స్వేహాచా ఈయనకు ఆనాటి ఎన్ని మొగ్గల త్యాగమ్ము లిందు. కోలవొ ఎన్ని పువ్వుల రాగము లింకినవియొ కానిచో ఈ 'పురాతన కాననమ్యు. ఇంత భోగమ్ము శృతినగదు లెట్లు నేడు ?

12. భారతీదేవి భద్రతా చర్యలు పునర్జన్మ శ కర్మ ఇ రొరణ జన్మ వగ్లై రాలలో నమ్మకం లేదు ఖీమన్నకు * నాకు మ్నాతం ఈయన కారణజన్ము డనిపిస్తుంది * పర[ఐహ్మను ఒక బీజ మ్మేతం అంటా డీయన , ఒకొక బీజం విక్షసించి మళ్ళీ అందులోనే లయించి. సోతుంటు:డ్‌ , పరమాత్మను ఒక జీవ సము్ముదం అనుకోవచ్చు ప పతి జీవీ ఓకొక ఆం: మనం మూల పవార్థానికీ వ్‌ రూప కల్పన' చేసుకొన్నా , అది మా[తం ఒక ఉమ్మడి నిధి * ఏదైనా ఆ నిధి నుంచే వసుంది , ఆ నిధిళోకే. పోతుంది .. ఇందులో కర్మకు స్థానం లేదు. బంగారాన్ని మసివాతను. చుటినా , పట్లు వస్త్రంలో కట్టినా, గాజు ప్మాతలో వుంచినా ౩ మట్టికుండలో పడేసినా = బంగారం బంగారమే ఐ ఆది దొంగవాడి వద్ద వుండవచ్చు : ఆత్మ కూడ ఆంతే, దానిని లౌకిక వాసన లేమీ చెయ్యలేవు . సీరాకరంలో ఉపునీశ్ళి కాదు, పంచదార నీళ్ళూ, పటిక _ సీళ్టా కూడ కలిసిపోత్రై,. (ప్రత్యేక గుణమేదై నా వ్య క్రితం వున్నంతవరశే , ఆ పెని దాని కే ఆ స్తిత్వమూ వుండ దంటాడీయన . నిజమే కావచ్చు కాని - ఈ సృష్టి రహస్యం ఇంతవరకు సమగ్రంగా ఏ మానవుడికి అర్మమయింది ? భగవంతుడు రసస్వరూపు డైలే , ఆతడి కడు పులో ఇన్ని వైరస్యా లేమిటి ? ఈ జగన్నాటక్షానికి వెనక ఎలాంటి కారణమూ , శమములో దాగి కనిపించదంతె కాని లేని దన్నది విశ్వాన లే గొకింత్క కాంతి కీరణన్మునకు వాడి కలుగు కొలది చీకటుల లోతు లోతులు చీల్చు గలుగ్ను దీన సభ

వాల సర లిల్లి శి మెదడును ,. ఒక బల్చుతో హ్లోలిస్సే _ దాని శక్తినిబట్టి దాని [కియా పరిధి వుఠటుంది; జ్ఞానులు , విజ్ఞానులు ౪ 1పవక్రలు రకరకాల శక్తులు గల బల్బులు. . వేటి పరిథి వాటి కుంది . దేని పరిమితి దాని కుంది. ఏదీ. ఆపరిమిత శ_క్రి కలది కాదు . దేశిదీ సమగ్ర దృష్షికాదు., ఆఖరు మాట కాదు, భీమన్న జీవిత వికాసాన్ని పరిశీలించి చూస్తే , అందులో ఒక నిర్ధిష్టమైన [క్రమం కవిపిస్తుంది . ఒక మార్గం కనిపిస్తుంది: ఆ మార్గం పొడుగునా వికాస దోహదాలైన హంగులన్నీ కనిపిస్తాయి. అవి ఆయనకోసం ముందుగానే. ఏదో అమర్చి పెట్టిన టుంటై . అసలు ఈయన వహారిజనుడుగా పుట్టడమే ఓక కారణ జన్మ . ఈ యుగం: కవుల్లోనే కాదు, ఇంతవరకు పుట్టిన తెలుగు కవుల్లో మరెవరికీ లేనంత ఆనుభ వమూ, ఆఅనుభూతీ తన కుండటానికి కారణం తాను మామాగ్గా పుట్టడమే అంటా డీయన , ఆది అక్షరాలా నిజం ౫ ఈయన దృక్పథాన్ని సౌందర్యంతా ను, హృదయాన్ని శ్చంగారంతోను నింపినట్టిది కోనసీమ. .ఏ కారణమూ: లేకుండా అట్టి భూలోకనందనంలో ఈయన పుట్టివుండడు , ఆ పుట్టడం కూడ జ్ఞాన గానాల కడుపున పుట్టడం. ! ఊరికి వెలిగా , నాగరిక సమాజ సంస్క్యూతికి దూరఈఃగా; చదువు సంధ్యలు నిషేధించబడ్డ ఒక మామా పేటలో పుట్టిన పిల్పవాడి జీవితమూ, భవిష్యత్తూ వమిటో' అందరికీ తెలిసిందే . అయితే, భీమన్న పుట్టుకకు ఒక [ప్రయోజనం పుంది. కనక , ఈయన పుట్రేనాటికే భారత భాగవతాలు: తలదిండ్డుగా అమరివున్నాయని నా ఉద్దేశం ం లేక పోగే ఏ మామా ఇంట్లో ఇన్ని (పసిద్ధ పూర్వ సాహితీ గ్రంథాలు రాశిగా. చేరివుంటాయి | భీమన్న 'దాయాది వెంకయ్యగారు బర్మానుంచి తెచ్చిన (గంథా లివి, వాటిని తేవడానికే ఆయన బర్మా వెళ్ళాడేమో అనిపిస్తుంది నాకు . ఎందుకంటే ఆయన మళ్ళీ బర్మా వెళ్ళలేదు. మామిడికుదురులోనే ఉపాధ్యాయుడుగా. స్థిర పడ్డాడు న

సృష్టి పథకం ఎంత అద్భుతమైంది ! ఆంటరాని తనం, కులతత్వం , పేదరికం వంటి మూర్ణ సామాజక వ్యధల మధ్య ఇరుక్కుపోయిన భీమన్న కోసం ఎన్ని భద్రతా చర్యలు తీసుకొన్నది సనాతన భారత భారతి !

ఆంతేకాదు . సమాజానికి దూరంగా పుష్కల (పకృతి మధ్య వఏక్తైక పర్ణశాల | అభీష్ట బాల్య (కీడలకూ * బహుముఖ మానసీక వికాసానికీ ఆపషార మైన అవకాశం.. చుట్టుపక్కల ఆడా , మగా అందరి కళ్ళనూ తన మీదనే నిలిపివుంచుకోగల సాహితీ తేజస్విత ! ఎంత అదృష్టవంతుడు భీమన్న ,

మానవ జీవిత మూవో గానం కంజపే చిక్కన మానవ హ్యడయర కవితా గానం కంటే చక్కూన॥ ఎ ఫైరు పొట 18 . అనుభూతుల కిడ్డీ బేంకు

ఆగతాము పిల్లలు అమాయకపు ఆనందాల నుంచి బైటపడి , బాధ్యత గల ఆవ్షర లోకంలో పడ్డాడు భీమన్న తొమ్మిదేళ్ళ పయస్సునాటికి . బహుళా 1920లో కావచ్చు, ఏటిగట్టు (పక్కగల ప్రాధమిక పాఠశాలలో ఒకటో క్లాసులో శేరాడు . పెద పట్నం ః అప్పనపల్లి + మామిడి క్కదురు వగైరా [గ్రామాల మామా పేటల వీకటి పుంతలకు ఆ పాఠశాల ఒక్కటి వెలుగు చుక్త,

ఒక రెండేళ్ళపాటు సాగిన ఈ 1పాథమిక' విద్యాకాలం బాల భీమన్నకు ఓక కడ్డి బేంకుగా ఉపయోగపడిం దనవచ్చు ఇ తీ తర్వాత దళ' దిశలా వ్యాపించిన ఈయన సాహితీ జీవితానికి కావలసిన సమస్తాన్నీ స్నూత [ప్రాయంగా "సేకరించుకొని గుప్త పరచుకొన్న దీకాలంలోనే ,

పటిగట్టును ఆనుకొని తూర్పుగా [ప్రవహిస్తున్న పెద్దకాలువ. దిగువనే వున్నదీ పాఠశాల , మామిడికుదురు గుండా. దక్షణానికి |1పవహిస్తున్న పంట కాలువ ఆ. పెద్దకాలువ నుంచి విడివడ్డ దీ పాఠశాల దగ్గరనే , భీమన్న ఇంటి నుంచి స్కూలుకు. కాలువ గ ట్టు మీదుగా నాలుగు ఫర్జ్హాఃంగు లుండవచ్చు = పొలాల గుండా అద్‌ నుమాూరు రెడు ఫర్జాంగులు * ఆయితే, ధీమన్నకు

ళ్‌ స్కూలు మంచి. ఇంటికి రావడానికి కాలువగట్టు మీమగా పట్టి చైము. కంటి పొలాల మీదుగా పళ్లే మైము రెట్టింపు వుండేది !

ఈ. పొలాలన్నీ పంట పొలాబే , వర్షకాలమంతా వరితో, గట్ట నిండా పచ్చికతో పాటు బెండ , బీర పాదులతో , చేల నిండా నీళ్ళతో , చేప పిల్ల లతో , బోదెల నిండా రకరకాల పూలతో కోలకోల్హాడుతూ వుండేది . శరత్కాలం చాపల'పై ఆఅరటోసిన బంగారు రజను లాంటి పంటచేల తో నడుమ బారులుగా ఎదిగిన కందిచెట్ట వరసలతో లక్ష్మిదేవి నాట్టరంగమే . ఇక 'హేమంతంలో అక్కడి పకృతి సౌందర్యం అనన్య లభ్యం. వరిచేలు శోసిన త ర్యాత ఆ _మోళ్ళ 'సుంచి మొలిచిన నాము, చేల నిండా ఉప సస్యంగా వెసలారే పెసర ,. మిమము , అనము , ఉలవ పైరులు , జనపచెేలు , గట్ట పొడుగునా గుత్తు గుత్తులుగా కాచిన కంది , పొలాలలో కొంచెం ఎత్సైెన చోటనెల్లా వరి కుప్పలు, సంకాంతి రో జూ లువ చ్చేటప్పటికి కుప్ప సూర్పు లూ, పైగ క్త ళు ॥ గె బ్బి పు వ్వులు ౯ పూరేడు పిట్టలు = చలికి భయపడి స్వర్గ నసాందర ( మంతా భూమికి దిగిపచ్చిందా అన్నట్టుంటుందా [షాంతమంకా: _ బెల్లు విరవడం పెంట తోలడం , పశువుల్ని కాయడం వంటి కార్య[కమాలతో అకగ్గాడ వేసవి ఆతప

ఆయా రుతువుల్లో ఆయా సౌందర్యాలతో ఈ పొలాలు భీమన్నను ముంచె లేవి * ఏదో అవ్య కమెన మధురానందంతో ఆ బాల హృదయం సిండిపోయేది. తనతోపాటు బడికి పోయే ఆడ, మగ పిల్ప్లలతో ఈయన ఆ పొలాల్లో గడిపిన క్షణాలు అమృత కణాలు . వాళ్ళలో బాల లాంటీ చురుక్రైనవాళ్ళు , వీరేశు లాంటి మొద్దబ్బాయిలు ఇంకొ. ఖొపక 0 వున్నా రీయనకు

బచే గటి జులాయిగా. త్‌డిగే మొద్ద బ్యాయిలను ఉపాధ్యాయుల వః జ్రపపె కాష్ళచేతులు కట్టి బడికి మోనుకుపోయిన దృశ్యాలు చెరిగిపోలేదు. నేటికీ ఈయన మనఃఫలకం నుంచి . ఆయితే అనాటి తన కు[రనేస్తాలలో మొత్తంమీద మూడో క్రాసుతో బడీ మానేసినవాళ్ళే అందరూ: ;

భీమన్న బాల హృదయంలో నిక్షిప్రమైవున్న ఈ పొలాల, తోటల, ఆనాటి ఈయన' ఆటల. , పాటల దృళాశ్థలను ఈహామా[తంగాన్హైనా గు _ఢిమేనే

82 టోయి భీమన్న తప్ప; “పాలేరు” , “పెరుపాట” వంటి సుందర. కావ్యాలను యదార్ధంగా ఆవ గాహన. చేసుకోలేం. అందుకే ఈ వివరాలను ఇక్కడ పొందుపరుస్తున్నాను . గొబ్బిపువ్వుల తేనె , కోడె గిత్తల చిలిపితనం, వ్యటింత పిట్టల అల్టరి , కందికాయల రుచి , లేత మంజెల నీళ్ళు, గంగాబోండాల. మీగడ = ఈయన రచనలోని ఇలాంటి వన్నీ ఆ పొలాల్లోవే..! అందుకే - భీమన్న సాహితీసావ్హాజ్య నిర్మాణానికి ఈయన: బాల్యమె ఒక కడ బ్యాంకు ఆయించి ఆంటున్నాను ౬ అంకుర మ్యూదిగా (బతుకంత విరినీ అంపర మ్మగుదాక , అనంతయా(త (పతి వదమ్మున జీవనార్ధముల నెన్నొ తవ్వి తల కెళ్తుకొని జీవి తరలిపోవు ఎ మధు గీత 14. ఆడపిల్ల చేతిలో అపజయం “ఇదిగో , నీప మాటలు రావా?” ఆన్నదా పిల్ల, ఎన్నిసార్హు పలకరిం “ఎందుకు రావు ?"' అన్నాడు భీమన్న, అప్పటికి నోరు తెరచి, “ఓపో వచ్న్శన్నమాట ! 1వాయడం కూడ వచ్చా" “వాయడ 0 కూడ వచ్చున్నమాట | అయిళలే $ మీ మాట చెపుతాను శ పెన్సిలు తీశాడు భీమన్న . “దోమ [వాయి” 'అన్నదామె, మ ఆక్ష౮న్ని ఆనునాసికంగ్రా. పలు మన్నది - అదే అనునాసికంగా , అనునాసిక స్వరానికి ఆకర మేముంది 1 అర సున్న వున్నా = అది వట్టి వాతగు ర్రే తప్ప, పలుకుబడికి పనికిరాదు = తెలు

బాల సర ఠిప థి]

గులో చీమ , దోమ, మామ, కామ వగైరా మాటలలోని మ కారాన్ని మాతమే

అనునాసికంగా పలకవచ్చు. ఆది స్పష్టంగా మ కారమె కినుక, అనునాసిక

స్వరానికి వేరే అక్షరం లేదు,

ఏథి ఏమైనా భీమన్న వ్రాయలేకపోయాడు , ఆమెచేత “ఓస్‌ , ఇంతేనా 1” అనిపించుకున్నాడు .

ఆమె పేరు హేమ, నగరం మిడిల్‌ స్కూలులో, ఫో ర్తుక్షాసులో భీమ న్నకు క్లాస్మేటు = ఒక టీచరుగారి ఆమ్మాయి.

ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే వాళ్ళు [టాన్సఫర్‌ అయి , ఎక్కడికో వెళ్ళి పోయారు . భీమన్నకు ఆమెతో పకిచయం ఆంతమా[తమే, అయినా, ఈ నాటికీ ఈయన పరిణత హృదయంలో ఆ బాల సన్నివేశం ఒకమూల సుపతి న్టితమై వుండనేవుంది !

నగరమూ , మామిడికుదురూ కలిసేవుంటాయి. ఆ ఠెంటికీ ఏది సరి హద్దో కరణాలకు తప్ప మరెవరికి తెలియదు. నగరం [ప్రధాన [గామంనిండా ముస్లి ములే . ఇతరులు ఆ చుట్టుపక్కల తోటల్లోను ? పుంతల్లోను వుంటారు. మామిడికుదురు" కొంతభాగం మ్మాతమే ముస్టింలు . అధికభాగం కాపులు, సెట్టి జలిబీలు , మామాలు. ఆ [పాంతాని కంతకూ ఒకటే మిడిల్‌ స్కూలు , నగ రంలో వుంది. ఒక్కటే పోలీసు స్టేషను, మామడికుదురులో వుంది. ఈ రెండూ మెయిన్‌ రోడ్డుమీదే వున్నాయి. స్కూలుకు ఆనుకొని [పతి శుక వారమూ పెద్ద సంత జరుగుతుంది .

[పాథమిక పాఠశాలలో మూడవ తరగతి చదువుతూ వీమన్న , 19028 లో నగరం మిడిల్‌ స్కూల్లో చేరాడు. ఫోర్లు, ఫిప్తు క్లాసులు, వస్లు , సెకండు , తర్గు ఫారాలు - ఈ అయిదు సంవత్సరాలూ భీమన్నకు భామా యోగదశ , అనుభవాలతో , విద్యతో పాటు భాషా జ్ఞానం పెరుగుతూ వచ్చిన దళ ఆది.

అంతవరకు మృత్చిండంలో బహుభాండ రూవాలుగా దాగుడుమూత లాడిన (బహ్మసూ[తం = పూల పండ్త తోటల్లో , పైరు పచ్చ పొలాల్లో తన ఆనంత సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరించి , మొన భావ పారవళ్యాన్ని సమకూర్చి --

లీ టోయి భీమన్న

"ఏ తత్‌ రసాస్వాదన సామర్హ్యం కోసం , ఏ తత్‌ ఆనంద పారమ్య సాథన కోసం ఈయనకు మాటలు , చేతలు నేర్పడానికి అక్షర సరస్వతిగా సాషాత్క రించిన దళ ఆది.

“సంగీత మపి సాహిత్యం సరస్వతీ కుచద్యయం , ఏక మాపాత మధురం అన్య దాలోచ నామృతం” అన్న శ్లోకం ఈయన కంటబడిం దపుడే . “సరస్వతీ నమస్తుభ్యం । వరదే కామరూపిణీ” అనే పార్థన ఒకటో క్రాసు నుంచే వస్తున్నా, సాహితీరూపంలో ఆమె దర్శన మిచ్చిందా కుచద్య్వ్యయ శ్లోకంలోనే , దానికి తోడు ఎప్పుడో శం[డివద్ద విన్న క్ష నమశ్శివాయ * పంచాక్షరి హృదయంతో పొటు స్పందిస్తూనే వుంది . (పధాన జీవనాడే అయింది ,

ఆ కాలంలోనే ఈయన చేతికి పంచతంతం దొరికింది , ఆంతకు ముందె వరో పేజీల నిండా అర్ధాలూ, నోట్సు [వాసుకొన్న పాత పుస్తకం అది. అదే సమయంలో సంతలో ఒక బట్టల దుకాణంలో ఆమరకోశం కొన్నాడు నాలు గణాలకు *, శుుకవారం సంతలో మంచి మంచి పాత పుస్తకాలు బట్టల దుకా

_ణాల్లోను , సొతానుల అంగ ళ్ళలోనూ పావలాకూ , అర్ధకూ దొరికేవి. టీకా తాత్పర్య సహితమైన మనుచర్శిత ఆపుడలా దొరికిందే. ఆ విధంగా భాషా సరస్వతి వలచి వచ్చి వశవ ర్తిని అయింది చిన్నతనంలోనే .

ఇంత సాహిత్యం నేను చదువుకున్న దెందుకు

నీపేరు మృదువుగా పలకడం కోనం

ఇంత నంగీతం నేర్చుకొన్న దెందుకు ?

నిన్ను నోటార పిలవడంకోసం

ఎ=-ఆఅవాది కొస

15 . యస్యజ్ఞాన దయాసింధో

భీమన్న లింగ్విస్టుకాదు . ఏ భాషా పట్టుబడే తత్వంకాదు .. పైగా మరపూ, సర ధ్యానమూ జాస్తి,

నగరం మామిడి కుదురుల్లో ముస్టింలు ఎక్కువ . ఆప్రాంతంలో ఉర్దూ తెలియనివా ళ్ళుండరు . భీమన్నకు మాతం ఒక్క ఉరూ ముక్క కూడ పట్టు

పడలేదు , కొడుక్కు ఉరూ నేర్పించాలని పల్పయ్యగారు ఒకి ముస్టిని కుది ర్బారు: ఉర్జూ వాచకం కొన్నారు. అముతే అక్షరాలు మాతం -- అలీఫ్‌, బె, ప్కె తె, టె, సెవరకు వచ్చి, ఇకరా మన్నాయి!

ఎవళ్ళయినా ఈయన భాష మాట్లాడాలే గాని, ఈయన మరో భాష మాట్లాడడు = కారణం.=రాక ! భీమన్న ఏక భాషా (ప్రవీణ, తెలుగులోనే మరో [పాంతపు యాసనుకూడ' ఆనుకరించలేడు :

ఒకే భాషమీద మనస్సు నిల్పడ ంవల్ట , తదితర భాషలు అబ్బలే దన వచ్చు , అయితే, తేలుగులోకూడ ఏదీ ఈయనకు కంఠస్థం కాలేదు మను చరి[తను మొత్తం బట్టిపట్టాలని “భ్నీ వవోజు కురంగ నాభం“తో మొదలు పెట్టాడు. “ఆంకము జేరి తైల తనయా సన దుగ్ధము రానడం"”తో ఆగిపో యాడు * ఆమరకోళం మొత్తం కంఠగతం చేసుకోవా లనుకౌన్నాడు , “యస్య చో దయా'సింధో” తోనే అది సందు మళ్ళింది: ఈ (ప్రయత్నాలన్నీ ఈయన ఫస్టు, సెకండు ఫారాలు చ దువుతున్నప్పుడు జరిగినవే ,

బైటినుంచి ఎట్టి సూచనా, 1పేరణా లేకుండా ఇదంతా. ఈయన కేలా తోచిందంటే = ఆలా తోచింది. అంతే!

అయితే - ఆయా 1గంథాలు ఈయనకు కంఠస్థ మైతే కాలేదు కాని వాటిని పట్టుదలతో ఎన్నోసార్లు చదవడంవల్ల భాషాజ్ఞానం పెరిగింది... విషయం ఒంటబట్టింది ॥ ఆందమైన మాటలను అర్ధాలతో సహా గుర్తు పెట్టుకానెవాడు / వేరే [వాసుకునేవాడు . అవన్నీ ఇప్పుడుంటే ఒక' లలిత పదకోశమే అయే దంటాడు ;

మా మాల పిల్చలకు ఇంగ్వీషు సూగ్రాళ్ళలో సగం ఫీజు వసూలు చేసే వాళ్ళు .. ఫోర్లు, విపు క్లాసులకు నెలకు పదణాలు = ఆ పైని తర్చఫారం వరకు, రూపాయిపావులా , డిసెంబరు, ఎ్మపెల్‌ , మే, జూన్‌ నెలలకు ఫీజు వుండేది కాదు .-- అవి సెలవులుగా వుండేవి కనుక. డిసెంబరు, పపెల్‌ నెలలలో కొద్ది రోజులపాటు స్కూలు జరిగేది, ఆ అవకాళాన్ని పుర

లి బోయి భీమన్న స్కరించుకొని. ఖీమన్న ఆ రెండు నెలలకూకూడతండివద్ద ఫీజు డబ్బులు తీసుకు నేవాడు.: వాటిని ఈ పుస్తకాలు కొనడానికి ఉపయోగించేవాడు .

తోట కట్టనల నిండా సీతాఫలపు చెట్టుండేవి , స్కూలులే వేళల్లో పశు పశువుల్ని రోడ్డుపక్క-. బీడుల్లో వదిలి , రోడ్డుమీద సీతాఫలాలు పెట్టి అమ్మే వాడు, ఆ యా.రుతువుల్నిబట్టి తేగలు , నారంజలు , ఈతపళ్ళ వంటి వాటిని కూడ అమ్మేవాడు. రోడ్డువెంట గ్మురపు బళ్ళలో పోయే పయాణికులు ఎక్క వగా వాటిని కొనేవాష్ళ. అలా పోగుపడ్డ డబ్బుల్ని కూడ ఈ పు స్తకాలకే "పెద్టవాడు ౨ అలా కొన్ని పు సకాలలో తెనాలి రామకృష్ణుని క థలు , కాళిదాసు చర్మిత వంటివి ఎన్నోవున్నై :“కరిభిత్‌ గిరిభిత్‌ కరికరి భిత్‌ , గిరిగిరి భిత్‌”, కుక గ్రావత్‌ “” , “షడ్డా మాడ్డ ఖరాడ్డ వీడ్డ” “కన్నే కింతవ” వంటి శ్లోకాలూ - ఈయనకు ఈనాటికీ నోటికి వచ్చేవి = ఆ పు స్తక్షాల్లోవే.

ఈ, విధంగా భాషా సాహిత్యాలలో క్షణక్షణ వికాసం పొందుతూ ఖీమన్న సెకండు , తర్జుఫారాలు చదివే ఆ రెండేళ్ళలోనూ భారతం పద్ధెనిమిది పర్వాలూ , భాగవతమూ ప్పూర్తిగా చదిచేయగలిగాడు =

ఉదయ. కారక తోచె నుదయ్యాటదిమీద సరభృతమ్ములు లేచి పాడదొడంగె భువి నవ భారతాభ్యుదయము్య రీతి సూర్యోదయ మ్మయ్యె కో థిల్లై జగము | జర్‌ రీలు మధు బారి 16. అంటరాని ఇంచీలు

నగరం, మిడిల్‌ స్కూల్లో 'చేరేవరకు భీమన్నకు అంటరాని శనమంటే వమిటో బాగా తెలియదు , అంతవరకు తన పొలాలు, తోటలు ;, ఆటపాటలు- ఆదే తన లోకం. మాహ్టైర్టూ , నేస్తాలూ కూడ తన కులం వాళ్ళే. అందులో ఒక ముఖ్యమైన మాష్టారు | నేరేడుమల్లి' జగన్నాథంగారు , తన తండడిగాకికి

బాల సర్గ ల

భీమన్న అంటరానితనాన్ని తొలిసారిగా చవిచూచింది నగరం స్కూల్లో చేరినప్పుడు * క్లాసులో మామా పిల్లలకు వేరే బెంచీ లుండేవి* అవి కొంత దూరంగా వుండేవి. వీళ్ళు పైకులాల పిల్లల్నిగాని, వాళ్ళ బెంచీలమగాని ముట్టుకోగూడదు , టీచర్జు కూడ వీళ్ళ సమీపంలోకి వచ్చేవారు కాదు... వీళ్ళు పుస్తకాలను కూడ' ముట్టాకునేవారు కాదు

మామా పిల్లలవి గుడి సెల్లో గుడ్డిదీపం చదువులు , తల్లి డం[డులు పొలం పనులకు పోతే, తామే ఇంటి పనులన్నీ చేసుకొని, తినో తనకో , హడావిడిగా స్కూలుకు పరిగెత్తు కొసారు . ఆలాంటివాళ్ళు తక్కిన కులాల. పిల్లలతో సమాన స్థాయిలో ఎలా వుండగలరు ! సానుభూతే వుండేదికాదు టీచర్డ కు. “ఎందుకురా మీకు చదువులు , పోయి. పాలేరుతనాలు చేసుకోక ౪” అంటూ తిస్రేవారు పదేపదే .

మరీ ఘోర మేమిటంటే = పెకులాల. పిల్లలు కూర్చునే బెంబీలను ముట్లు కున్నా రన్న కారణంగా. రోజూ ఎవడో ఒక మామాపిల్ల వాడు టీచర్జచేత దెబ్బలు తింటూనే వుండేవాడు ,

అయితే , పైకులాల పిల్లలుమా[తం అంటరానితనం. గురించి ఆంతగా పట్టించకునేవాన్ళ కాదు. టీచర్జ భయంవల్స క్లాసులో వేర్పాటు ధోరణి కనబర చినా , క్లాసు వెలపల కలిసే తిరిగేవాష్న , స్నేవోలు కలుపుకునే వాష్మ = కుల భేదం, అస్పృశ్యత పాటించేవాళ్ళు కాదు =

'పైకులాల పిల్లల అమాయకపు నవ్వు ముఖాలను చూస్తూ , “అయ్యో, పూర్ణ కుంభాలుగా ఎదగవలసిన ఈ పాల బుగ్గల్ని విషకుంభాలుగా మార్చివేస్తు న్నారు కదా వీళ్ళ పెద్దవాళ్ళు !” అనుకొంటూ వాపోతాడు భీమన్న ఈ నాటికీ, దీనికి మూలం ఆనాటి అమభవమే.,

అంటరానితనాన్ని సెంటిమెంటుగా గాక , వ్యక్తిగత వ్వేషాలను తీర్చు కోడానికే ఎక్కువగా వాడుకునే వాళ్ల 'పైకులాలవాళ్లు , భీమన్నకు తెలుగు; లెక్కలు, 'సైన్సు---ఈ మూటిలోనూ తప్పకుండా ఛస్టుమార్కులు వచ్చేవి, ఆడి కొందరికి కిధ్రవికాదు . ఒక రోజున ఒక కుర్రవాడు ఏదో అడిగితే భీమన్న

లగ బోయి. భీమన్న ఇవ్వలేదు . అతడు కోపంతో షౌడ్మాష్టారు వద్దకు వెళ్ళి భీమన్న తన బెంచీని చేయి చాపాడు, 'హెడ్యాస్టారు బెత్తం పైకెత్తి , బాలరసాల సల్పవంలా 'వున్న ఆ ఆరచేతినీ, నిరామయంగా వున్న ఆ ముఖాన్నీ చూచి, “ఇంతేపండూ 'ఆఅలా ముట్టు కోకు” ఆని చెప్పి; తిరిగి వెళ్ళిపోయాడు ;

ఆలాంటిదే మరో. నేరానికి , ఒక నెల రోజులపాటు రోజంతా ెంచీమీవే నిలబడే శిక్షను విధించా రీయనకు.. రెండు రోజులు నిలబడే టప్పటికే కాళ్ళు రోకళ్ళులా వాచిపోయాయి - శిక్ష రద్దుకు తర్మడి కలగజేసుకోవలసి వచ్చింది :

ఈ అంటరాని వెనక బెంచీ వ్యవస్థ మామా పిల్లల అభ్యుదయానికి ఎంతటి దుష్టమైన విషపురగో వాళ్ళ తదనంతర జీవిత గమనాన్ని పరిశీలిస్తే తెలుస్తుంది , వాళ్ళలో ముందుకుపోయే గుణాన్నీ , భ్రైర్యాన్నీ ఆద చంపేస్తుంది. ; పిరికితనం 'మప్ఫుతుంది . (పతిభను గిడసబరుస్తుంది . ఇతరులకంటే తాము తక్కువ అనే హీన దీన భావాన్ని నరాల్లోకి ఎక్కిస్తుంది , [క్రియాశీలతను పెరగ నివ్వదు , నోరెత్తనివ్యదు:. అశ క్రతకు , అసమర్ధతకు బానిసను చేసివేస్తుంది . జాతీయ కార్యక లాపాలలో పొల్గొననివ్వదు *, వెలిగా వుండడమే ఉత్తమం అనే అనాసక్త తత్వంతో ముంచేస్తుంది ,

ఈ ఇబ్బందు లన్నింటికీ భీమన్న గురైసవాడే . ఇప్పటికీ ఈయన ఏ విషయంలోనూ ముందు. నిలబడడు. , ఎప్పుడూ వెనకే వుంటాడు . పట్టి పిలిస్తే కాని ముందుకు వెళ్ళడు, అడిగితేనే తప్ప ఏదీ. చప్పడు , ఏమి చెపితే, ఏమి చేస్తే ఎవ రేమనుకొంటారో అన్న సంకోచం, ఎన్నో రాగాలు వచ్చు. పాడ డానికి భయం , సభాపిరికి జాస్తి.

ఆయితే, ఈ ఇబ్బందు లన్నీ భీమన్నకు మరో. విధంగా ఉపకారకాలే ఆయిన్నై : సాహిత్య సృష్టిపై దృష్టిని కేరదీకరించడానికి తోడ్పడినై . ఆంట రానితనం ఎంత 'బాధించినా , ఎంత ఆవమానించినా ఈయన లిక్క వెయ్యలేదు. . తప్పుకుపోయవాడు ,

బాల సర్గ 89 లోకంచేతికి ముబృన్నాయి రోడ్డు (వ క్క కంఠ(రాళ్ళున్నాయి పొగమంచు కంట్లో నిప్పులున్నాయి ఆజ్యాగ_త్రగా వుండి అదృష్టాన్ని నిందించుకోకు | ఎా=లఅనాది కొన 17. క్షానులో తొలి రచన. అవి: ఫస్టుఫార ౦ కాసు , ఇం గ్తీషు పీవీడు ఎ పాఠం. జరుగుతూ. వుంది; తన చేతిలోని నోటు బుక్కును ఎవరో హఠాత్తుగా లాగి. వెయ్యడంతో , ఉలిక్కిపడి లేచి నుంచున్నాడు భీమన్న ,. అప్పుటికే ఆ పుస్తకం టిచరుదాకా వెళ్ళిపోయింది , ఆంతవరకు = వెనుక 'బెంబీలో ఒక్కడే కూర్చునివున్న భీమన్న, తల వంచుకొని ఏదో [వాసు కొంటూ, ఆ 1వాత లోనే మునిగిపోయి వు న్నాడు = పాఠం 'వినడంలేదు. , నోటు పుస్తకం ఒక 'పేజీలో , చుట్టూ నల్టసిరాతో నగీష్నీ చెక్కబడి వున్న ఆ పద్యాన్ని , కొంచెంసేపు నిదానించి చూచి , పెకి చదివి వినిపించాడు కేలన్‌' గేల్‌ ,పయిటన్‌” బయంట గొని, సం కీర (వలాపాను హో స్వా లావుబుల, ముద్దునవు కల, విలా సార్హంబ యేతెంచుచున్‌ లీలా మానుష గాన మాధురీకి హో శన్‌ దూలి, మోహార్తులై వాలల్‌ వేలుగ గూడి రందు, ధవళం బె జ్యోత్స్న లాలింపగన్‌ | పని ఇదా అన్న తిర స్కారా వైఖకతీ పిన్సారు = క్ధాసు కు[రవాళ్ళంతా:

40 బోయి. భీమన్న ఆ పద్యాన్ని. టీచగు మాతం భీమన్న వంక ఓకసార పరిశీలనగా చూచి “ నువ్వు నిజంగానే పద్యాలు [వాస్తా వేమిట్రా? ” అని అంటూ పుస్తకాన్ని లీరిగి ఇచ్చేళాడు .

టీచరు నుంచి తన్నులు తపస్పవనుకొన్న. భీమన్నకు. మెప్పు లభించ డంతో , క్లాసంతా ఆకాభంగం పొందింది,

భీమన్న పద్యాలు (వాస్తా డనేది ఆంతవరకు ఇంటివద్ధ మా[తమే తెలుసు . ఇప్పుడు సూ్కల్లో కూడ తెలిసింది .

టీచరు. “ నిజంగానే " అనడాన్ని బట్టి, ఆయనకు భీమన్న కవిత్వం చెపుతా డన్న విషయం ముందే తెలిసివుండా లనవచ్చు . ఆ టీచరు భీమన్న హృదయంలో నేటికీ కులాసాగా వున్నాడు , ఆయ నొక (బాహ్మడు, నొసట విభూతి , గంధం, ఆయన చెప్పే సబ్దక్టులలో భీమన్న వే ఫస్టు మార్కులు , “వాడి బుర కురిడీ కాయరా ” అంటూ వుండేవాడు క్లాసులో క్కురవాళ్ళతో . భీమన్న పట్ట మనసారా వాత్సల్యం చూపిన వా డాయన, ఆయితే _- ఆయన

నే డుండే వన్నీ ఉద్దేశాలు ౪ కార్యాలు * అంటాడు భీమన్న +, నిజమే పేద్ద "వ్యవ హారం కోసం మనం పెట్టుకొన్నిట్టివి , 'సమ్ముదంలోని 1పతి అలకూ ఒక "పేరం డదు అది మందిలో సామాన్యుడి లాంటిది , అయితే = అందులో వది విజ్బం భించినా , మహా (పళయాన్నే తేగలదు! కనీసం ఉప్పెనగా పౌంగి, తీర [ప్రాంతపు పల్పపు నేలలనై నా ముంచివేయ గలదు .

ఆ పద్యం తొలిసారిగా అందరికీ వెల్లడైనట్టిదే కాని ఆదే తొలిపద్యం కాదు... అప్పటికే ఆలాంటే వెన్నో [వాసి చింపేళా డీయన , వేదాంత స్ఫూర్తితో అప్పటికే ఎంతో కవిత్వం. చెప్పేశాడు . అయితే, తన స్యఖావాన్‌కి వేదాంతం అతకలీదు.. భాగవతం , అందులోనూ దశమస్కంధం తనకోసమే సృష్టించ బడిందా అన్నంత బాగా అమరింది ,. భీమన్న జీవలక్షణం శృంగార పర మైనట్టిడి +

బాల సర త్త] శ దాన్ని గోపీకృష్ణ శృంగారం ఇటే ఆకర్షించింది. కవిత తనదైన మారంలో అడుగిడింది . పద్యాలను నల్ప సిరాతో [వా సేవాడు * ఆ సీరాను కర క్కాయలు ॥ అన్నభేది , 'తుమ్మజిిగురు కలిపి తానే తయారు చేసుకునేవాడు. . పతి పద్యం చుట్టూ నగిషీ దిద్దేవా డు .. పువ్వులు , తీగలు , చెరువులు, చెట్లు; తుమ్మెదలు ; పక్షులు ;, మేఘాలు, చుక్కలు , చం[దుడు వగై రా ఏవేవో వుండేవి ఆ నగి నెత్తిన పిలక, చెవులకు పోగులు, ముకుగకుకాడ , చొక్కా, నిక్కరు , నిక్కరు మీద తానే కుట్టుకున్న లేసు పని, జేబవీల నిండా తేగ ముక్కలు, క్రరిడ్రీ చెక్కైలు ఇ ఓక చిన్న చాకు _ ఇలా ఒక ఆటవిక బాల శిల్ప/లా వుండే ఆనాటి భీమన్న వేషానికి సరితూగుతూ వుండేది అప్పటి ఆయన చి త్త ౦లో పతి 'దెబ్బా సుుత్తిదెబ్బ గా మలచిన మానవ మూర్తిని మించి మహిత శిల్ప "మేమున ఇది? “రావోయ్‌ , నాయడు ! ఏమిటిలా వచ్చావ్‌ ?” అన్నారు. తెలుగు మాస్టారు - గుమ్మంవద్ద నిలబడి క్లాసులోకి తొంగిచూస్తున్న ఒక యువకుడితో. నాయుడు ఇ వీంలేదు, మామ్టారు. 1 మీ కాసుకో పద్యాలు [వాసే నాయుడు. : | ఆశ్చర్యంతో] మీకే తెలియదా !

తెలుగు మాష్టారు £ తెలియదే 1 | విద్యార్థుల నుద్దేశించి] ఎవరా , పద్యాలు (వాస్తున్నారట ?

ఎవరూ. మాట్లాడలేదు , నాయుడే అన్నాడు “భీమన్న” అని, భీమన్న లేచి నిలబడ్డాడు . నాయుడు.కోరగా , పద్యాలు చదివి వినిపించాడు * బాగున్న వని మెచ్చుకొని నాయుడు వెళ్ళిపోయాడు.

“నికు గణాలు వచ్చ్యటా? ” అడిగారు తెలుగుమాష్టారు, ఆ తర్వాత భీమన్నను , రావన్నాడు భీమన్న . వాటిపేరే వినలేదన్నాడు, “గణాలు. రాకపోతే గండాలు వస్తాయి: *. జ్యాగ్య త్త అన్నారు మాష్టారు క క్లాసంతా గొల్లున నవ్వారు . సిగ్గపడిపోయాడు, భీమన్న

గణాలు ఆంటే ఏమిటి ?

తనకెవరూ చెప్పరు. తా నెవర్నీ ఆడగడు , కాగా, స్వయంగా రిసెర్చి

తన క్లాసులోనే ములప ర్తి చెంచయ్య ఆనే ఒక విద్యార్థి వుండేవాడు , అతడు భీమన్నకంటె బాగా పెద్దవాడు ; అప్పటికే "పెళ్ళయి , సంసారం చేస్తున్నవాడు , సెక్సు సంగళులెన్నోో భీమన్నకు చెపుతుండేవాడు . ఆతడిది పాశర్శ పూడి . స్కూలునుంచి వచ్చేటప్పుడు మామిడికుదురు దాకా ఇద్దరూ కలిసే వస్తుడేవారు సాధారణంగా * భీమన్న [ప్రారంభించిన గణపరికోధనలో ఆతడు

ఆ ఇద్దరూ సాయంసమయంలో చేటభారతాలు. ముందుంచుకొని గంటల తరబడి కూర్చునేవారు... భీమన్న ఇంటివద్ద చెట్లకింద . భీమన్న 1వాసిన పద్యా లను భారత పద్యాలతో పోల్చేవాళ్ళ.. నడక బాగానే వుండేది. మరి గణా లంటే ఏమిటి?

ఒకరోజున ... ఆమెగికాగీకం కనిపించిన కొలంబసులా _ 'ఆస్మేపపకే పోయాడు ఘకుచయ్య , గణ రహస్యం దొరీక్షిపోయిం డన్నాడు!

బాల సర్గ త్తి

“లా” "పేరీగల పద్యంలో పతి 'పాదానికీ పందొమ్మిడి అక్షరాలు! అలానే “చ” పద్యపాదానికి ఇరవ్హై ఒక్కటి. “ఉ"”కు ఇరవై. ఈ గణ పరిశోధన ఇంతవరకు సిద్ధించడాసనికి వాళ్ళకు ఒక స,వత్సరం పట్టిందట + “మ” పద్యానికీ ఇరవై అక్షరాలే కనుక _ఉ, మలకు తేడా తెలియలేదు !

ఆ రోజుల్లో భీమన్న '(వాసేవన్నీ చృత్తాలూ, కందాలూ, పాదాష్షర సంఖ్యనుబట్టి వృత్తాలకు పేర్లు పెట్టేవాడు, ఉ, మల మధ్య తేడా ఏమిటో తెలియడానికి మరో సంవత్వరం ప ట్టింది. . వఃదలు.,! వేలు పద్యాలు చదవడం వల్ల ధారాకుద్ది ఏర్పడి:ది . 1పాస లక్షణం కూడ పరిశీలన వల్లనే ెలిసొ చ్చింది . యతి: దానంతట అదే పడేసి .

నిజానికి. గణ యకి (పాసల్ని నేర్పడానికీ , నేర్చుకోడానికి 'రెండు మూడు గ్రంటలకంటె ఎక్కువకాలం పట్టదు. భీమన్న, అస్పృవ్యడు కనుక [పతి చిన్న విషయాన్నీ స్వయంగా పరిశీలించి , పరిశోధించి తెలునుకోవలసి వచ్చింది.

లేదు నాకు వ్యుత్వన్నత ; వేదచయము ఉపనిషత్తులు, వాని శాఖోవ శాఖ

లేమి టోధీంచునో ఇంతయే నెరుంగ; చదువులే లేని నాకు (మైజదువు లేడ

అని ఈయన అన్నప్పుడు , ఈ, చివరిపాదం నిజవగాా హృదయ విదా రకం . విశక్షమారళ్లంగా. వికసించవలసిన 'ఆర్జజాతి ఎందుకు మురికికంటె

సీరుకట్టీ, మళ్ళుకట్టి , నారుకట్టి కించెలును కట్టీ నన్ను పోషించ రెవరు ; ఆడవి. మొక్కను నేను. 'న్వేచ్భావకాశ వీధులం. దిషమై నట్టు విరియుచు౦టి ! భీ, కా కుసుమాలు

ఒక ముఫ్రైయేళ్ళ తర్వాత , ఒక మవోసభలో ఈ పద్యంపై రేగిన చిన్న దుమారం గురించి అక్కడే వివరిసాను ,

ఏవరూ ఏమీ చెప్పక పోయినా , ఛందో లక్షణాలు తెలియకపోయినా , పద్యర చన మాతం: _అనర్హళంగా సాగించాడు భీమన్న మూ రీభవించన స్వయంక్సమి ఈయన జీవితం.

19. మనిషా? మురుకొ్శాలవా?

ఇటు ప్రక్క మనిషి , అటుపక్క. మురుక్కాలవ - ఈ రెంటిలో దేన్ని వరిస్తావని అడిగితే, మురుక్కాలవనే వరిస్తా ననే సంస్కారం మన సనాతన

సనాతనత ఆంటే వేద , ఉపనిషత్‌ యుగధర్మం కాదు . అక్ష ధర్మం హిందూమతంగా మారిన స్మృతుల కాలం నుంచీ ఈ పవ్యిత గంగలో చేరిన కాలుష్యాన్నే ఇక్కడ నేను సనాతనతగ్గా పేర్కొంటున్నాను . ఆద్మరు మొదలైన ఆగ హా రా లున్న్నై అవన్నీ వైనతేయం: ఒడ్డునే వున్నై = పాళర్ణ పూడి నుంచి కాబోలు ఒక (వాహ్మణ యువకుడు ఉదయమే. మామిడి కుదురు శివాలయానికి వెళ్ళి, పన్నెండు గంటల (ప్రాంతానికి తిరిగి పోతుండే వాడు . ఆతడు ఆ ఆలయంలో పూజారి , మామిడికుదురులో కరణంగారి చిన్న కొంప తప్ప (బాహ్మలెవరూ లేరు ఆ పురోహితుడికి అంటరానితనం శాస్తిగొ వుండేది , ఆతజ్ఞి ఆదారి ఆనేవాళ్ళు ,

రోడ్డుకు ఇటూ అటూ తోటలూ , పొలాలూ వుండేవి . 'సౌధావణంగా మామాల కు[రవాష్మ పశువుల్ని కాచుకొంటూ ఆ రోడ్లు మీద ఆడుకొంటూ వుంగేవాష్ల ; బడిలేని 'వేళల్లోను., 'సెలవుల్లోను భీమన్న కూడ పశువుల్ని కాస్తూ వాళ్ళతో ఆడుతూ వుండేవాడు , రాను రాను ఆచారి పీడ వాళ్ళకు భరించరాని

వాల సర్గ శీర్‌

అతడు ఆ వూరి మొగలో వుంటున్న ఒక ఏనాది పిల్లతో తిరుగుతుంటా డని , పైకి నటించేటంత పవ్మిత వాహ్మడు కాదని, ఆతడికి బుద్ధి చెప్పక తప్పదని కొంతమంది కు[రవాళ్ళు ఆనసాగారు . ఒక నిర్ణయానికి వచ్చి, అందుకు ఒక పథకం వేసుకొని, ఒకనాడు రోడ్డుకిరువై పులా ఉప్పుటేరు తూములమీద ఆటు కొందరూ , ఇటు కొందరూ కూర్చున్నారు ఒ అందరూ ఫది హేనేళ్ళ లోపువాష్ళ .

ఆచారి ఏండ' గొడుగు 'వేసుకొని , చేతీలో చెంబుతో , మెల్ల గా నడుచు కొంటూ అక్కడికి వచ్చాడు . ఇరువైపులా మామా కుంకలు !

తప్పుకోమన్నట్టు చూళాడు ,. వాళ్ళు మాట్లాడలేదు. . ఆజ్ఞాపించాడు ॥ కదలదు , అరిచాడు .. ఫలించలేదు ,. “అంతా..ఒక' పక్కకు చేఠండి, నేను నేను 'రెండో పక్కనుంచి పోతా” అన్నాడు * ఎవ్వరూ నోరెత్తలేదు ,

రోడ్డు [కిందనుంచి ఉప్పుటేరు (ప్రవహిస్తున్నది * దానిలోకి వైనతేయం ద్యారా సముదపుపోటు నీరు వస్తుంటుంది కనుక దానికాపేరు .. ఆది నిజానికి మురికినీటి కాలువ , ఆ కాలువమీద రోడ్డు కిరువైపులా ఎత్తుగా ఆరుగులవలె కట్ట బడ్డ సీమెంటు తూము లవి.

“రోడ్డు ఖాళీగానే వుందిగా ॥ వెళ్ళు ! అన్నాడందులో ఒకడు ౪ ఆచారి [మాన్పడిపోయాడు , ఆ మ్మాతపు ధిక్కరింపును అంతవర 3౩క్క_డా వినివుండ లేదతడు ! ఏమిటి , కాలం ఇంత హఠాత్తుగా తలకిందు లయింది. ! మైల గురిం చేదో చెప్పబోయాడు , “మైలంటే ఏమిటి ” అని ఒకడూ ,. “మైల నీకా, 'దేవుడికా ? అని మరొకడూ [ప్నశలు [ప్రారంభించారు . “మాకే మైలలేదు 'మెం పవి[తులం , నీ అవసరం కినుక , నీవే తప్పుకుపోొ అన్నారు చివరకు ,

వితా: తపఖకుపోవడం శ ఎటునుంచి సోవాలన్నా ఏముదిగి పోవాలి ! (బతిమాలాడు , [పార్టించాడు , వాళ్ళు వినలేదు. చివరకు 'ధైర్యంచేసి పంచె బాగా ఎగ్గట్టి , గొడుగు ముడిచి , చెంటు దాంట్లో వేసి ,. చెప్పులు చేతపట్టుకొని, ఏట్లో దిగాడు , నీరు ఏంతోలేదు . ఆ౭డడుగులు దబదబా 'వేళాడు . ఊబిలో కూరుకుపోయాడు ;

కాసేపు ఏడ్వనిచ్చి , ముట్దుకొంటే మైలపడతా మనేది లే దనిపించుకొని , మామా కు[రలంతా చేరి ఆచారిని బైటకిలాగి, ఒళ్ళంతా కడిగి, రోడ్డుమీద నుంచే పంపించారు. ఆ తర్వాతనుంచి అతడు వీళ్లతో స్నేహంగా వుండే

కాళ్ళబడిపోయేటి గడ్డిపూలారా | సుందరాంగుల జటా ళోళథ మీకన్నదా? లోతు సం[దాలలో_పాతుకున్న మణీ? భరతమాతను గొల్బు భాగ్యము్యు కల్గునా? పాలేరు 4౧. గొప్పవాడి వవుతావు

పసితనంలో భీమన్న సరదాలు విపరీతంగా వుండేవి . శీతాకాలంలో తెల్ల వారుజామున లేచి కుంపటి. కాగుతూ కూర్చునేవాడు కుంపట్లోని వెలికచి సక్‌ లను నలపడం ఒక సరదా... ఎవరెన్ని చెప్పినా , తిట్టినా ఆ పస్‌మ్మారం. మానే వాడు కాదు . అప్పుడపుడు ఆ కచ్చికలను ఒకటీ. అరా నోట్లో కూడా వేసు కొంటూ వుండేవాడు. -

[పొద్దు పొడవకముందే తోటలో. ఆరక కట్టేవాడు... ఎనిమిది తొమ్మిది గంటల [పాంతంలో త ౦(డివఛ్చి మేడి పుచ్చుకొనే వరకు దున్నేవాడు.. శీత కాలపు మెట్ట దుక్కి. చాలవరకు భీమన్న చేతిమీదగానే సాగేది,

తోటలో ఆ రాతి రాలిన కొబ్బరాకుల్ని బనిపికి చేర్చి + డొలకలను , పీచును ఇంటికి 'చేర్చేవాడు.. పుచ్చెలు , బొండాలు, పండుకాయలు , ఎలక కొటు చాల చెౌరికేవి. ఆకా; తమ్ముడు , చెల్లెలు ఈ కార్యకలాపాలలో తోడ్పడే తో ళ్ళు జ

తొమ్మిది గంటలకు భోజనంచేసి సూ గ్రాలు క్ర బైలు వేరేవాడు . సాధార ణంగా ఆ సమయానికి రోడ్డుతూముల వద్ద 'చెంచయ్య. కనిపించేవాడు . ఇద్దరూ కలిసి 'వె ళీ వా ళ్ళు ఘు సూ గ్రా లు ప డి న్నర నుం చి శ సాయ త ౧0: నాలు గున్నర

బాల సర్గ త్త వరకు , చివరి పీరీడు డిల్లు వుండేది . దుక్కి.పని రద్డిగా వున్నప్పుడు డిల్లు ఎగ్గొట్టి ఇంటికి వచ్చేవాడు. , ఆరక కట్టి [పొద్దు గూకేవరకు దున్నేవాడు ,

రాత్‌ కాసేపు ఇనంజీ బుడ్డి దీపం: దగ్గర చదువు... ఇనంబజీ అంటే కిరసనాయిలు... దీపం మీదకు వంగి చదవడంలో. ఎన్నోసార్లు ఈయన ముంగు రులు మాడి ఇంటిల్హ పాదినీ 'మేలుకౌల్పేవి ,

దీప సభ' కావ్యానికి బీజం. పడింది 'చికిలిస్తున్న ఈ దీపం ముందే .

ఏ రుతువు [పత్యేక త దానిది. శీతకాలం మరీ శ్రీమంతమైన రుతువు, పేడ క్రల్లాపులు ; ముగ్గులు , పెద్ద, పంటలు. భోగి పిడకలు చేసి కొబ్బరి చెట్లకు వేసేవాళ్ళు ఆరిన తర్వాత తీసి గుదలాలు గుచ్చి దాచేవాళ్లు . ఆరోజుల్లో భోగి సంబర మంతా భీమన్నదే .

ఏటిగట్టు [పక్క ఎలిమెంటరీ స్కూలు దగరో , పంటకాలవ గట్టున , “ కొర్తగుంట ” అనే స్థలం వుంది అక్కడ [పతీ సం[క్రాంతికీ కనుము రోజున గొప్ప ప్రభల తీర్ధం జరుగుతుంది ఆ చుట్టు పక్కల ఎన్నో [గ్రామాల నుంచి రకరకాల * రంగు రంగుల [ప్రభలు ఆక గాడికి వస్తాయి ,. సౌందర్య వైభవానికి ఆ 1పభలే ఆదర్శం. ఖీమన్నకు ఈనాటికీ. బాల్యానుభివాల బలం సాటిలేనిది .. 'పెద్దప్పటి లేపాక్షి బసవన్న కంటె చిన్నప్పటి గంగిరెద్దే స్పూర్తిమంతం ,

కానీకి రెండు కొబ్బరికాయల చొప్పున అమ్మి, ఆ డబ్బులతో 1పభల తీర్థానికి వెళ్ళిన సందర్భం ఒకటి ఇప్యటికీ జ్ఞాపకం వుంది భీమన్నకు = క్రానీకీ రెండంటే, నేటి పది పైసలకు పదిహేను కాయ. లన్నమాట ! అయితే , ఆనాడు డబ్బుకు విలువా వుండేది , బజారులో నాణ్యమైన సరకూ దొరికేది

ఆ రోజుల్లో వారానికి కావలసిన సరుకులన్నీ శుక్రవారం సంతలోనే కొనవలసి వుండేది .. కేవలం నాలుగైదు ఆణాలు (ముఫ్ఫై పెసలు) పట్టుకెళ్ళి , మాంసం , కూరగాయలు , పిల్లలకు పకోడీలతో సహా అన్ని 'సరుకులూ తెచ్చేది నాగమ్మ గారు , |

నీళ్ళలో పుట్టి, నీళ్ళ మధ్య పెరిగినా ఖీమన్నకు ఈతరాదు . కొబ్బరి దెద్రెక్కుడం రాదు. ఒకసారి ఎక్కి, దిగడం చేతగాక, గుది వదిలేసి, బనుంచి జారా డట, దానితో బోర కొట్టుకుపోయి 'నెత్తురు కాల్యలయింది. ॥ మళ్ళీ కొబ్బరి చెటైెక్కే [1పయత్నం చెయ్యలేదు. బొండాలు, కాయలు కావ లిస్తే కంకర రాళ్ళతో రాలగొట్టేవాడు

చుట్టు పకగాల చేలు , కోలువలు , కయ్యలు చేపలతో నిండి వుండేవి . రామలు , బొమ్మ జాయలు , కొర మీన్లు వంటి బురద చేపల్నితానే ప ప్రేవాడు బురదలో దిగి కొని, గాలంతోగాని ; రొయ్యలు, పరిగ్లేలు, పాల పీతలు వగైరా రకాలను తలి పట్టి తెచ్చేది. అందుకు కావలసిన తి[రెలు , చేపలు బుట్టలు నీరు గూడలు --కాటి, కొబ్బరి, ఈత ఆకులతో , 'ఈనలతో , చువ్యలతో , భీమన్న చేయలేని పను లంటూ వుండేవి కావు ,

తః పనులన్నీ చేస్తూ , పొలం పనుల్లో తోడుడుతూ , గరువు మీది ఆల్ల రి పిల లతో , పాలేరు కరవాళ్ళతో కలిసి కొంటే పనులు కూడ చేసుండే వాడు _ వాటికి కార్యవేతం రోడ్డు , కర్మలు ఆచారి లాంటి. సంఘ. వ్యతిరేక

ఒక మధ్యాహ్నం ఎండలో ఈ కుర గుంపంతా రోడ్డుమీద చేరి , కరలు విసిరే పోటీ ఆట ఆడుకొంటున్నారు జ అల త దూరాన ఓక 'బాహ్మడు ఒంటరిగా వస్తూ కనిపించాఢు : అతడు బృహత్కాయుడు.. ఆజాను బాహుడు ; (ప్రౌఢ వయస్కుడు .. విభూతి రేఖలు , నొసట: బొట్టు, మెడనిండా ర్నుదా కలు , చేతిలో చెంబు. నల్పగా. వున్నాడు... శివాలయం నుఃచే వస్తున్నాడు , బృహద్భారంతో , మెల్లగా నడుస్తున్నాడు .

అతడి చుట్టూచేరి కరవాళ్ళు చప్పట్లు కొడుతూ నవ్వసాగారు , అతడు ఆగాడు. వాళ్ళకేసి కశ్హైరజేశాడు . వాళ్ళు బెదిరిపోయారు , వాళ్ళలో భీమన్న కనిపించా డతడికి . దగ్గరగా రమ్మని సైగజేళా. డతడు . భీమన్న వెళ్ళాడు , అప్పు డీయనను చురుగ్గా చూచి, ఆ పర్వతోన్నతుడు :-

బాల సర త్తం క “జరే , నీవు గొప్పవాడి వవుతావుకా ! ఈ అఆల్బరి పిల్ల గాళ్ళతో ఎందు కురా చేరతావు 1” అన్నాడు . భీమన్న తల :వంచుకున్నాడు , అతడు నడిచి ఆతణ్జి అంతకు ముందు కాని , మళ్ళీ ఆ తర్వాత కాని చూచిన జ్ఞాపకం లేదు భీమన్నకు . అతడి స్వరూపమూ + ఆ మాటలూ మాతం మవస్సులో నిత గనూతనంగా వుండిపోయినై ఈనాటికీ , విరులు భూమినుండి, మెరుపు: మబ్బులనుండి కాంతి తమనుండి కల్గినట్లు నిఖిల జీవళ్ళకి నీనుండి _1పవహించు వెడలనిమ్యు. దాని వెల్లి విరిని.; దీప సభ

పాలేరు నుంచి పద్మశ్రీ వరకు వోయి ఖవున్న కోరర్‌ సర్గ గ ఇంతవరకు తనకు తానుగా , తనలో తానుగా చిదానందంతో వినోడి స్తున్న భీమన్న _ కొంచెం కౌంచెంగా బైటి [ప్రపంచ లోకి అడుగులు. వేస్తున్న కొలదీ దానితో ఘర్షణ పడడం తప్పనిసరి. అవుతూ వచ్చింది . సత్యనిష్ట కల లోకం గతాను గతికం దాన్ని నిలబెట్టి [పళ్నించే గుణం పుట్టుక నుంచే వచ్చింది ఖీమన్నకు నేను (కిందికీ చూసాను పచ్చని చేలు ,. పైరు, పంటలు , తోటలు రైకు బిడ్డలు, నదీ కౌంతలు , కళలు ఆనందం విరున్తుంది నాలో ఆకాళానికి పొంగుతుంది అమ్మ్బత౦ | అందరూ [కిందికి చూస్తున్నప్పుడు చుక (లో, చం[దుడో ; సూర్యుడో మబ్బులో, మెరుపులో, మాయా శూన్యమో. అమృకం కురుస్తుంది. నాపై అనందం విరుస్తుంది నాలో |

కోరక సర్గ కే శః . ఖ బ్య తే స క బ్‌ో న. కోణం నుంచి చూడడం పాక్షీక దర్శనమే అవు తుందాహౌహమహారిటీ (ప్రజలు అట్టి దోషానికి బల్లై పోతున్నప్పుడు అడ్డుకోవడం తన ధర్మం అంటాడు , ఒకే వస్తువు తూడ్ప నుంచి చూసేవాడికి పడమట వుంటే, పడమర నుంచి చూచేవాడికి తూర్పున వుంటుంది * ఆది. దృక్పథ వైరుద్ధ్యమే కాని వస్తు దోషం కాదు. సమ్మగ దర్శనం ద్వారా తాను చూచిన సత్యాన్ని నిర్మాగమో టంగా చెపుతూ. వుండడంవల్డ , ఈయన ఒక కాం[టోవర్షియల్‌ ఫిగర్‌ (వివా ఈయన సెకండ్‌ ఫారమ్‌ చదివేటపుడు ఒక ఎపేగీ జరిగింది తన క్లాసులో పెచ్చెట్టి వీరన్న ఆనే ఒక మిితు డుండేవాడు.. అతగు కొంచెం అవేశ పరుడు, మరి ఈ ఇద్దరికీ ఏ విషయంలో పేచీ వచ్చిందో తాలియదు -_ ఆ రోజే తెచ్చెద నని ఈ రోజుకు కూడ లేవు, ఏమన కొందున్‌ ఈరన్నా , నమ్ముగూడ దింకన్‌ నిన్నున్‌ 1 అని పద్యం [వాశా డీయన , ఇడి వీరన్న కందా. నవరో.. అతడు కోపంతో భగ్గమన్నాడు = క్లాసులో టీచరు లేడు. వ్వీన్నే ఆ స్థానంలో నిలబడి భీమన్నను తిడుతూ ఉపన్యాసం మొదలు పెట్టాడు . “నా కమ్మా పద్యాలు రాయడం వచ్చునని , కన్నూ మిన్నూ కనిపిం మేమంతా. చందా లిస్తాం అచ్చొ త్రించుకోడానికి*::” ఇలా సాగిం దది. పల్ణయ్యగారి చేదాంత' కీర్తనలు అప్పటికి బాగా [ప్రచారంలో వున్నాయి , “ఈరన్నట. , ఈరన్న !” అన్నాడతడు కసిగా - వీరన్న అనడం కూడ 'చేతకా దన్న హేళనను మిళాయించి = ఒక విమర్శక పండితుడిలా ! “మరి; వీరన్న అంటే యతిపోతుంది"” అన్నాడు భీమన్న

య తంటే ఏమి టన్నది మళ్ళీ ఒక పళ్న . పాదంలో విరామ స్టానం దగ్గర మొదటి అక్షరం మళ్ళీ రావా లనేది తప్పితే, వక్కు-వేమీ తెలియదు భీమన్నకు కూడ్‌, గణాలు రాకపోతే గండా లొ స్తా యనే భయం వుండనే వుంది... యతిపోతే మతే పోతుందేయో. !

వెంకి ఎంకి అయినట్టే వీరన్న ఈరన్న _అవుకాడని చెప్పగల పాండిత్యం ఈయన కాన్మా డెకగ్రాడిది

అంకలో 'తెలుగు మాష్టారు క్లాసులో కొచ్చారు. సంగ తంతా వి న్నారు శ “భీమన్న కవిత్యమూ , గమళ్న గంగమ్మ కవిత్వమూను . కూ ర్యోండి 1”

నగరం మిడిల్‌ స్కూలు ఒక ముస్తిం ధనవంతుల మేడలోని మండువాలొ వుంది. ఇంటి యజమానుల కుటుంబం: "వెనక భాగంలో వుంటుంది + దరి భాగం రోడ్డు మీవకు వుంది , మేడమీద రెండు గదులున్నాయి, ఓకటీ హెడ్మా షార్‌ గది . రెండోది ఆఫీసు గది,

మేడకు పడమట , 1పవూరీ గోడ వెలపల ఒక కల్లు దుకాణం వుంది. చాని యజమానురాలు గిమళ్ళ గంగమ్మ = తెలుగు మాష్టారు భీమన్న కవిత్యంతో పోలికకు తెచ్చిన “సాకీ” ఆమే ! అప్పటిదాకా ఆమె ఎవరో భీమన్నకు

ఆంత లో ఎ హెడ్మాష్టారు రమ్మన్నార ౦టూ కబురు వచ్చింది. భీమన్నకు “ వణికి పోయాడు భయంతో. ,

భయపడకోయీ , అ భ్యదయం నీడే నోయీ. బాల్యం నుంచీ శిష్షణ ఏక నీతివై జాతిని ఈశ్వరతకు నడిపించు ! _-- .వీమన్న (పగతి గీకాలు

కోరక సర్గ ర్‌లీ శశి . సరస్వతి తెచ్చిన లక్షీ

'టెలిగగాం వచ్చిందంటే , అందులో ఏముందో చూడకుండానే , ఇల్చ౭తా గొల్లుమనే రోజు లవి. టెల్మిగాం ఆంటే చావు కబురనే |

హెడ్మాష్టారు రమ్మన్నారంటే -. కొట్టకానికో, తిట్టడానికో అనేదే రూఢి,

వీరన్న మీద పద్యం [వాయడం 'నేరమే కావచ్చు , లేక , తనవల్ధ మరే దైనా తప్పు జరిగిందో ! భయపడుతూనే మేడ మెళభ్రైక్కాడు భీమన్న ౬ వీరన్న ఫీర్యాడు. చేసివుండడు , న్యాయ నిర్ణయాన్ని అవసరమైతే తన చేతిలోకే తీసు కునే రాజసం. వీరన్నది. మరొకళ్ళకి ఫిర్యాదు చేసే చచ్చు స్యభావంకాదు , అయితే _. హెడ్యాషారు ఎందుకు రమ్మన్నట్టు?

“వరా , బాగా చదువుతున్నావా ?” అన్నారు హెడ్మాష్టారు ఆయన ముఖంలో కోపం వున్నట్టులేదు

భీమన్న కొంచెం తొణికాడు .. చేతులు కట్టుకు నిలబడ్డాడు . పాడ్మా మ్టైరి ఎదురుగా కుర్చీలో కూర్చున్న ఒక అధికారి తనవంకే చూస్తున్నాడు ..

“బాగా చదువుకో .. నీవు బాగా చదువుతావనే , గవర్స మెంటుకు [వాసి స్కాలగ్షిప్పు తెప్పించాను . ఇన్సెక్ట్‌ రుగారు ఆందుకే వచ్చారు” అన్నారాయన =

భయం ఓక్క. శణంలో ఆనందంగా మారడంతో ఉక్కిరిబిక్కిరై పోయాడు భీమన్న :

“నివు పల్పయ్యగారి అబ్బాయివా !” ఆంటూ ఆశ్చర్యాన్ని [పకటించాడా ఇన్స్వెక్టరు . రసీదుమీద సంతకం చెయ్యుంచుకొని +, డబ్బు లెకగ్టాపెట్టి అండి జి , జె. సామ్యూలుగా రు. ఆయన ఆప్పటికే సుప్రసిద్ధుడెన కవి, ఆయన పద్యాలు భారతిలో పడుతుండేవి .

ర్‌4 బోయి భీమన్న .. తనకంత ఉపకారం చేసిన అ హెడ్మాష్టా రెవరో తిన్నగా జ్ఞాపకం లేదిప్పుడు భీమన్నకు , దువ్వూరి సుబ్బారావుగారా అంతకు. ముందున్నవారా అని సంశయం .. దువ్వూరి సుబ్బారావుగారై తే నాగా జ్ఞాపకం వున్నారు ॥ భీమన్నను ఏంతో అభిమానించిన టీచ రాయన, విద్యార్థికి తెలియకుండానే , అతణ్ని టీచరు ఎంతగా (పేమించవచ్చో ఎంతగా సహాయపడవచ్చో నిరూ పించి చూపిన ఆదర్శ పురుషుడు దువ్వూరి సుబ్బారావుగారు . 'సెకండుఫారంలో వచ్చిన సాలర్షిప్పు బి ..ఏ., పూర్తి అయేవరకు కొన సాగింది భీమన్నకు , పల్పయ్యగారి చేతికింద ఎన్నితోటలు , పొలాలు వున్నా, ఆవన్నీ కౌలుకు తీసుకొన్నట్టివే, వ్యవసాయం ఆడంబరంగా సాగేది, మిగ లడం మాతం వుండేదికాదు , ఎప్పుడూ డబ్బుకు కటకటగానే వుండేది . అట్టి స్థితిలో నెలకు మూడున్నర రూపాయలు రావడ మంటే చాల గొప్ప .. కొడుకు చదువును గురించిన చింత తొలగ్రడంతో., మానసికమైన తృప్తి ఏర్పడి, పల్ల య్యగా. 3ంతో ఆనందప డారు . తన పురో ఖివృద్ధికి ఆటంకం కాగల ఓక [పాథమిక సమస్యను ఆ విధంగా పరిష్టారించివేసింది. తన ఆరాధ్య దేవత సరస్వతి ఇ (పారబ్ధం వండుటాకులు వాకిట్లో జల జల రాలినప్పుడు గాలిదేవర ఇంటి నొక దెవగడో వాటిని తుడిచి పారటోనినప్పుడు అప్పుడే అనుకొన్నాను నేను అతిభు లెవరో వస్తున్నారని | పొగమంచు బూజును దులిపి సట్టు తెరలు కడుతున్నప్పుడు చల్లని కను దముశ్రల 'కమ్యని కల్లాప్పలపై చిటి ముత్యాల ముగ్గులు "పెడుతున్నప్పుడు ఆ వస్తున్న ఆతిథు లెవరో అందాఠ రానులే అనుకున్నాను | ఆ అనాది కొస నుళిచి

శితి. అద్భష్ష దీపిక (ఉు మహాభారత' 'తెలుగు అనువాదానికి నన్నయ పూనుకౌన్ననాటి నుంచీ తెలుగు సా హిత్యానికి రాజమం(డే కేంద్రంగా వుంటూ: వస్తున్నది =, నానారకాల పుస్తకాలనూ చవగ్గా అచ్చొ త్రి అమ్మడంలో ఈ నాటికీ రాజమం డిదే 'పెచేయి, ఒప్పుల కరటే. అచ్చుతప్పు లే ఎక్కువ కావచ్చు , లేని మామకంటే గొడ్డుమామ కో భీమన్న జీవితంలో పోస్టు ద్వారా తెప్పించుకొన్న మొట్టమొదటి పుస్తకల రాజమండి నుంచే , సెకండు ఫారం చదువు తుండగ్గా తెప్పించుకాన్న ఆ పుస్తకం పేరు “అదృష్ట దీపిక ”. అప్పుడే మరో పుస్తకం కూడ కొన్నాడు , దాని 'పేరు “ఇం[దజాల మహేం్యద జాలం”! ఒక 'రెండు మూడేళ్ళపాటు ఆ రెండు పుస్తకాలూ ఈయన ముగ్గ జీవిత రథాన్ని రెండు చక్రాల నడిపించిన . మనిషి అదృష్టాన్ని, భవిష్యత్తును చెప్పడానికి కావలసిన భోగట్టా అంతా వుండే ఒక సర గ్రసమ(గ్ర (గంథం ఆదృష్ట దీపిక, రాసలు , చృకాలు గళ్ళు, అంకెలు, గవ్వజో స్యం $ పువ్వు జో స్యం క్‌ [(పశ్చలు కె శకునా లు, స్వహ్నాలు శ పుట్టుమచ్చలు , హస్తసాము[దికం , సంఖ్యాళాస్త్రం - ఒకటేమిటి వీ విధంగా కావలసివస్తే ఆ విధంగా = భూత భవిష్యత్తులు ఇటే చెప్పేస్తూ వుండేవాడు - అడిగిన వాళ కీ 1 అడగని వాళ్ళకూ కూడ |! ఒకసారి ఒక వదినగారు ఈయనను పిల్చి , వలహారం పెట్టి, [పళ్న అడి గింది, ఆ [పశ్నకు జవాబు “(బహ్మ పెండి " అని వచ్చింది. [బహవ్మా పెండ్డి అంటే ఏమిటి + (బహ్మ యొక్క పెండ్షీ ! చాల గొప్పదన్న మాట్‌ |! కోరిక గొప్పగా ఫలిస్తుందని చెప్పాడు భీమన్న , ఆమె ఆలోచనలో పడింది, ఆంటే అసాధ్యం అని అర్ధం” ఆన్నాడు, “వీరాస్వామి చెప్పిందే నిజం కావచ్చు” అన్నదామె . ఈ ఎల్ల్ప మలి వీఠాస్వామి అప్పటికే టీచరు. భీమన్నకు

ర్‌6 బోయి భీమన్న చాల మి తుడు ం అప్పు డర్ధ్థమయింది భీమన్నకు క్‌ వాబ్యార్థానికీ ॥ రూఢ్యర్థానికీ వుండే లేడా. చరాచర వర్గాలకే కాదు , భాషకు కూడ శగీరం కంటె ఆత్మే ముఖ్యమని ఆనాడే అవగాహనలోకి వచ్చిం దనుకోవాలి .

అదృష్ట దీపిక కంటె ఇం[దజాల మహేందజాలమే ఈయనను ఎక్కువ [తిప్పలు పెట్టింది . గారడీ, కనికట్టు, హస్తలాఘవం మొదలైన విద్యలకు సంబంధించిన యోగాలూ , [పయోగాలూ వందలకొలది వున్న ఆ [గంథంలో | వాటి సాధనకోసం , సిద్ధికోసం ఈయన పడసి అవస్థలంటూ లేవు ,

గుడ్డ గూబ కన్నుగుడ్డుతో చేసిన కాటుక పెట్టుకొంటే చీకట్లో స్పష్టంగా చూడవచ్చునట ! గుడ్డగూబను పట్టుకోవడానికి ఈయన ఎన్నో[తిపష్పలుపడ్డాడు . నల్లురు కుర నేసాలను వెంట వేసుకొని , ఎన్నో రాతులు తోటల వెంట తిరిగి, చివరకు ఒక గుద్దగూబమ పట్టుకొని , కాటుక తయారుచేసి, ఒక రాతి దీపం ఆర్వివేసి దాన్ని కండ్డ కు పెట్టుకొన్నాడట . అంతే, ఆ తరువాత నాల్లు రోజుల దొకా పగలు కూడ తిన్నగా కళ్ళు తెరవలేకపోయాడు .

ఇలాగే - ఆదృశ్యకర ణి కోసం (గద్దగుడ్డలో పాదరసం పోయడం, మనోవేగంకోసం వెయ్యేళ్ళు నిండి రక్కలు వచ్చిన సర్వ్పాలకోసం గాలించడం , సంజీవి మూలికకోసం చెముడు కాకిపిల్లని దాని గూట్లోనే కట్టివేయడం వగైరా సాధ్యం కాకపోయినా - హస్త లాఘవ విద్యలు, పీక ముక్కల గారడీలు నేర్చి తోటివాళ్ళను అలరిస్తూ వుండేవాడు. సర్కస్‌ చూచివచ్చి ఆ ఫేట్ల న్నీ చేసే వాడు , తోలుబొమ్మలాట చూచిన తరువాత అట్లలతో వొమ్మలు క త్తిరించి తానే [పదర్శన లిచ్చేవాడు = ఇలా ఎన్నెన్నో ॥

అదే సమయంలో ఒక కుంటివాడు మామిడిపదురు వచ్చాడు. కొంచెం చదువుకున్నవాడు . అభిమానవంతుడుగా కన్పించాడు . గౌరవంగా బతికేదారి ఏదయినా చూపమని పలయ్యగారిని ఆ[శయించాడు , గరువు మ్సీద పిల్పలకు స్క్కూలేది లేకపోవడంవల్ల , ఆతణ్ని టీచరుగా పెట్టి ఒక పారశాలను స్గాపిం చారు పల్టయ్యగారు . దానికి సర్కారు గుర్తింపు కూడ లభించింది . [గాంటూ వచ్చింది ః

కోరక సర్గ ర్‌ ఆ కుంటి పంతులు నడవలేడు , బహుళా. పోలియో వల్ల కావచ్చు, 'రెండు కాళ్లూ చిన్న ఊచల్లా వ౭కరతిరిగి వు-డేవి . శరీరమూ , తలా మ్మాతం చాల గంభీకంగా వుండేవి కొద్ది దూరమయితే అతడు పాక్షి వెళ్ళేవాడు? దూరం ఎక్కువముతే యిద్దరు మనుషులు చేతుల మీద మోయవలసి వచ్చేది, ఈ 'మోత తరచు భీమన్న మీద పడేది, ఒక ్సంవత్సరం పాటు మోళాడు, ఎన్నో సేవలు చేశాడు అతనికి భీమన్న = తీరిక దొరికితే చాలు , పోయి ఆతడి తోనే కూర్చొనేవాడు , కారణం = అతడికి రకరకాల గారడీ విద్యలు రావడం, కాగితం మడిచి చెవిలో. 'పెట్టుకాన. అందులో. వమి (వ్రాసి వున్నదో చెప్పడం ఎంత అద్భుతం.! ఆ విద్యను నాధిచడం కోసం ఎన్నో మూలికల్ని, ఆకుల్ని తినిపించా డా పంతులు, ఖీమన్నజీత . చివరకు ఖీమన్నే కనిపెళ్టకా డా కిటుకు. ఆ తర్వాత ఈయనే |పదర్శించేవా డా విద్యను గొప్పగా . ఆ కుంటి పంతులు గొప్ప రసికుడూ, భూత 'వైైద్యుడూ కూడా, ఆ చుట్టు [పక్కల ఎంతో మంది అనాధలతో సంబంధాలు పెట్టుకొని భూగర్భ నిధుల్ని పెకి తీస్తా నని ఎంతో మందిని నమ్మించి. మోసం చేసి. చివరకు ఒక స్త్రీని లేవదీసుకొని పరారయ్యా డతడు. అప్పటికే ఆ పంతులు వయస్సు నలభై వరికూ. వుండేది, 'అత డెక్క. డయినా కోనిపిస్తాడేమోనని ఇప్పటికీ వెతుకుతూ వుంటాడు భీమన్న = రోడ్డ మీద కుంటివాళ్ళల్లో హా! పట్ట ఈయనకు కుదిరిన భక్తి. అంత గాఢమయింది.. కోరుకో, కోరుకో కోరుకొని -. గమ్యం చేరుకో "వెదురు పొదల జనించినా 'వేణువుగా. మొరయా లన్‌ ములు కంపే లలించినా గులావీవై విరియా లని పఠతెకోన మొగవెన వాణీ వేణి కేదగా లని చీకటీలో చితుకువైన జీవాగ్నిగ మండా లని .

నికే. కవిజనాాశయం

“ఆప్పనా తనా మనా , మారోరి బైరన్నా! మారోరి బైరన్నా” ! వంటి

పల్లె పాటలు = స్య.

“వార్వతీ పతి తెల్పు, పాల సమ్ముదము తెల్పు! ఐరావతము తెల్పు, హంస తెల్పు” వంటి రంగుల పద్యాలు =

"బుకు మల్లు రైకలో బొంచుండి......” వంటి కామ శృంగార

ఇలాంటి వెన్నో చిన్న చిన్న పుస్తాలుగా నగరం సంతలో అమ్ముతూ వుండేవాళ్ళు , వాళ్ళు ఆయా పుస్తకాల్లోని షాటల్నీ, పద్యాల్నీ గొంతెత్తి పోతూ వుండేవి. ఈ రకం పు స్తకాలన్నిటినీ ఒకటీ విడిచిపెట్టకుండా కొనేవాడు

అయితే శని

“పాలిండ్ల పె నున్న పయ్యెద జారించు”, ““గో వుల వెంట [దిమ్మరుచు.. ల సంఖావితమైన నీ చరణ పద్మము చన్నుల మీద మోపి,” వంటి భాగవత గోపికా గితలలో నిత్యం మునిగివుండే భీమన్నకు , నేటి సినీ శ్చంగారంలాగే నాటి సంత శృంగారం కూడా రుచించేది కాదు.

భీమన్న పద్య శిల్పానికి పోతన్నగారి దశమస్కంధం: ఆదర్శంగావున్నా ; భావ [పేరణ మ్మాతం తన చుట్టూవుండే ప ల్రెపడచుల నుంచే లభించేది , సౌంద ర్యారాధకుడు కనుక , ఆదెక్కడున్నా ఆకర్షించేది. పకృతినే ఒక స్రీ మూ_6గా చూచే ఈయనకు , న్రీని రసదేవతగా దర్శించడం అలవాబైపోయింది . ఆందులో దర్శనీయలైన షోడజలు , ఆహ్టైాదపలు ఈయనను. ఎక్కువగా ఆకట్టు కొనే *ఛ , గరువు మీది అలాంటి శృంగారవతులు కొందరు పిల్లవాడై న ఈయనను

చేసుకొని, తమ మీన పాటలు కట్టించుకొని ఆనందించే వాళ్లు కూడ' ,

పన్నెండేళ్ళ లోపు పతి బాలకుడూ వాలకృష్ణుడే అంటా డీయన , స్వభా

వతా అంతే. ఆలాగే , పాతికేళ్ళ [పతి రమణీ రాధే. (పతి పురుషుడు (బహ్మయె: 1వతీ

అంటూ. దీప సభలో ఈయన [వాసిన పద్యానికి ఆధార భావం అదే,

ఫమన్న బాల్యం ఒక (పణయార్జవం , దాన్ని మధించే కొలదీ ఎంతో రమణీయార్థం. పుట్టుకోస్తూ వుంటుంది

ఈ విధంగా నగరం మిడిల్‌ స్కూల్లో థర్జు ఫారం పూర్తయింది , పెద్ద పరీక్ష లై పోయినై , ఆ.మర్వాటికుంచి వేసవి శెలవలు , ఆ రోజు సక్రవారం, సంతరోజు . ఉపాధ్యాయులు , విద్యార్థులు కూడా ఎక్కువ భాగం సంతలోనెే

భీమన్న భుజం మీద ఎవరిదో చెయి పడింది. ఆయ నొక అపరిచిత వ్యక్తి. పొడుగ్గా వున్నాడు . యువకుడు ,

“ మీరే కదా బోయి భీమన్న ”? అన్నా డాయన,

“* అవు నండీ ”

• పిక పద్యాలు [పాస్తారని కొందరు మ్యతులు చెప్పారు నా వద్ద ఒక లషమణ [గంథం వుంది. మీ కిస్తాను. చదవండి, ” ”

ఒక చకగాని (గ్రంథాన్ని భీమన్నకు ఆందజేశా డాయన , అది 'వేములవాడ భీమకవిధి , కవి జనాశయం ! ఏం. అదృష్టం ! ఎంత ఆనందం !

ఆయనే తాను[వాసిన పుస్తకం అని చెపుతూ మరో చిన్న (గ్రంథాన్ని ఆందజేశాడు . ఆది శ్రీపతి శతకం , రచయిత గుబ్బల వీరాస్వామి .

ఓహో , గుబ్బల వీాస్వామి అంటే ఈయ నన్నమాట ! ఎంత గొప్ప వాడు వెతుక్కుంటూ వచ్చి , ఎంత అదృష్టాన్ని తన కందజేశాడు !

ఆయన పేరు ఆంతకు ముందే భీమన్న విని వున్నాడు, నగరం స్కూలు పాత విద్యార్థులలో పద్యాలు బాగా [వాసేవాడు ఆయన జకగ్గాడే అని చాలమంది చెప్పుకొనేవారు ; ఆయనను ఇంతటి ఉదార వరద హస్తుడుగా చూచి, భీమన్న పట్టలేని సంతోషంతో చేతులు మోడ్చి నిలబడిపోయాడు ,

'దేనికోసం ఇంతకాలంగా: ఆరాటపడుతున్నాడో క ఆది ఆమయాచితంగా లభించిం దానాడు భీమన్నకు ..

ఖీమన్నకు ఏది లభించినా -- అనుకోని రీతిలో ఆయాచితంగా లభించి నట్టిదే జీవితం పొడుగునా !

ఆచటనే ఏగులునో ఎట. నేమి జరుగునో చనిన దూరపు చింత వీడు; -(పియతమా ఆనుభవమ్యులె లెక్కచూడు ! _ రాలీలు నిగ. గడిచిన గండం

“అబ్బాయిని 'చ్రనింగుకు పంపి, టీచరుగా స్థిరపరచడం మంచిది . మీకు కాస్త అక్క-రకు. వస్తాడు ” అంటూ , పల్లయ్యగారికి సలవాో. ఇచ్చారు 'నేరేడుమల్లి జగన్నాథంగారు =

జగన్నాథంగారు పల్లయ్యగారి ముఖ్య శిష్యులలో ఒకిరు *, మామిడికుదు రులో [పాథమికోపాధ్యాయులు . తన కొడుకు చదువు మానిపించి | ఆ ముందు. సంవత్సరమే. టై 9నింగ్‌లో చేర్పించారు. ఆయన మాటంటే పల్టయ్యగారికి

ఫీమన్న మంచి మార్కుఅతో థర్జఫారం షాసైనాడు ఈ సంగతి. సెల వుల్లోనే తెలిసింది . జగన్నాథ ంగారి సలహా తన గుండెల్లో రాయిలా పడింది

కోరక సర్గ గ్రే

“రేపు రాజోలు వెళ్ళి , చంద్రయ్య గారి చేత బ్రైనింగు దరఖాస్తు రాయించి ఆ తర్వాత ఏం చెయ్యాలో ఆ పనంతా ఆయన్నే చూడమను = వెళ్ళి, చీకటి పడకుండా వచ్చెయ్‌ 1!” ఆజ్హాపించాడు పల్లయ్యగారు !

ఏమిటి చెయ్యడం ? తనకు టై9నింగు ఇష్టంలేదు * ఇంకా పైకి చదవాలి : ఆ మాటే తంగడితో చెప్పాడు. ఆయన వినిపించుకోలేదు , తల్లి వద్ద వడిస్తే, ఆమె మ్మాతం ఏం చెయ్యగలదు 1

మర్నాడు రాజోలు వెళ్ళాడు ,

రాజోలు మామిడికుదురుకు. అరు మైళ్లు. సరాసరి రోడ్డు 2 సఖినేటిపల్లి విష్ణ రేవు నుంచి , పాశర్తపూడి వైనతేయం రేవుకు వెళ్ళే హైరో డ్జది , రాజోలు కూడ' వశిష్ట, ఒడ్డునే వుంది , తాలూకా కేంద్రం . పాళర్థపూడి , మామిడికుదురు, నగరం , జగ్గన్నపేట , తాటిపాక , పొదలాడ , రాజోలు - రోడ్డువెంట ఈ [గ్రామాలన్నీ సాధారణంగా కలిసే వుంటాము = రోడ్డు [పక్కల రకరకాల చెట్లు వుంటాయి .. నడగ్ల ఆహ్హాదకరంగా వుంటు:ది .. ఆడుతూ , పాడుతూ నడిచినా రెండు గంటల |పయాణం ,

భీమన్న వెశ్రేటప్పటికి చం[దయ్యగ్లారు ఇంటివద్ద లేరు= .మండువా ఇల్లు అది . చాలా పెద్దది , చుట్టూ చెద్టు ఇ, వాకిట్లో ఒక బావి, ఎంతో హాయిగా. వుంది.

బావి నుంచి నీళ్ళు చేది, కాళ్ళు కడుక్కుని , ఇంట్లోకి ఎ రిపోయిందొక్ష అమ్మాయి . ఒకి చిన్న దేవకన్యలా వున్నదనుకొన్నాడు ఖీమన్న :. తానుకూడ బావివద్ద ఎండనూ , అలసటనూ కడిగేసుకొని , అరుగెక్కి , ఆక్కూడున్న ఒక

చ ర్యద్రయ్యగారు టీచర కాక + ఆ తాలూకా మామా లందరి క్ర నాయకుడు ; కొంచెం డబ్బున్నవాడు .. పరువు మర్యాదలలో తక్కిన కులాల నాయకు లెవరికీ తీసిపోనివాడు : ఆయన వచ్చేవరకు కూర్చున్నాడు భీమన్న 'వేచి వుండడం: విసుగనిపించలేదు |!

చం[ద్రయ్యగారు వచ్చారు ౨ ఆయన కూడ పల్పయ్యగారి శిష్యుడే ః గురువు గౌరి అజ్ఞ విన్నారు. కాగితమూ, కలమూ తెచ్చి, భీమన్న చేతి కిస్తూ, ఆ అరుగు మీదే కొంచెంసేపు ఇటూఆటూ పచారుచేసి, మంచినీళ్ళు తాగావా అని అడిగి , ముఖంలోకి ఒకసారి మళ్ళీ చూచి , “వీ 'ప్ప్య 'స్సెంత?” పదహారో యేడు, 'బెంనింగుకు వయస్సు చాలదు ! ళోనీ కిప్తుడే ట్రైనింగు ఎందుకు ? చదువంటే ఇష్టంలేదా ?* అన్నారు, “ఆయ్యో; ఎందుకిష్టం 'లేదు ? చ్రైనింగే ఇష్టంలేదు . మా ఆయ్య బల వంతం మీద వచ్చాను” ఆన్నాడు భీమన్న. “లీ ఆయ్యకు నే చెపుతానులే, స్టాలర్‌షిప్ప్‌ కూడ వుందిగా ? ఇక్కడ ఫోర్తుఫారంలో చేరు!” అన్నా రాయన ! అబ్బ , ఎంత రిలీఫ్‌! ఎంతటి గండం గడిచింది ! ఆ విధంగా ట్రనింగుకోసం దరఖాస్తు ఫో ర్తుఫారంలో సీటుకోసం. దర ాస్తుగా మారింది , జరిగిం దంతా విని - పల్రయ్యగారు మరి మాట్లాడలేదు . భూతకాలప్ప లోతు లోతుల నెంత వంక మున్నను 'పైని పద్మాన పూచు, (వత్యూష ముదయించు రజని గర్భమున ఆనందమునకు పృనాది దుఃఖ మొకొ! --మధు బాల “ఒరే బెం చెక్కరా ! స అన్నారు జీషగెరిరావు మాష్టారు | క్రాసులోకీ వచ్చి కూర్చుని , క్రా సందర్నీ పరికించి , భీమన్నను వేలుతో చూపుతూ

కోరక సర్గ రిల

భీకున్న బెదిరి , తాను కాకుండా వుండాలని కోరుకొంటూ, ఇటూ

• నిన్నేరా, బెం చెక్కు. 1”

బేం చెక్కాడు భీమన్న = ఇంతలో ఏం మునిగిందా అనుకొంటూ

• అందరూ వాడికేసి చూడం[డా 1! * ఆన్నారు మాష్టారు. క్కురవాళ్ళం దరి కళ్ళూ) సుమారు ఎనభై కళ్ళు, ఒకగసారిగా భీమన్న ముఖంమీద

ఆది రాజోలు హైస్కూలులో ఫోర్తు ఫారం క్లాసు. ఆయన సైన్సు మాష్టారు . తిమ్మరాజు 'శేషగిరిరావుగారు , [ట్రాన్సులేషనుకు కూడా ఆయనే అది (టాన్సులేషను పిరీడు

ఆ రోజుల్లో భీమన్న వేషం = నెత్తిన పిలక, నొసట నల్గని, సిలాయి బొట్టు బిళ్ళ గోచీ పంచక ట్టో || తెల్ల టి జామ 'పండులా, వెదకాలంనాటీ వటువులా వుండేవాడు. వాళ్ళ నాన్నగారికి ఇష్టమైన చేషం ఆది. చిన్నప్పటి చెవుల పోనలూ ముకుగ కాడా మిడిల్‌ స్కూలులోనే. లీసేళాడు,

“ అందరూ బాగా చూశా[రా వాణ్ని+ ” అని, మాష్టారు నవ్వుతూ అన్నారు -. “వాడురా నిజమైన వాహ్మడు. |”

ఆయన అలా ఎందుకన్నారో 1 తన 'వేషం పట్ల అన్నేప బేమో!

అంతలోనే , కూర్చోమని చెపుతూ, తనతో తెచ్చిన ,ట్రాస్సులేషన్‌ పేపర్ణ కట్ట విప్పి, మొదటిదాన్ని భీమన్నకే ఇస్తూ , మారుగ్రాలు [పకటించా రాయన'.. ఫస్టు మార్కు. ! ఇరవైకి ఇరవై!

భవిష్యత్తులో పభుత్వ ఆనువాదశాఖకు ఈయన డైరెక్ట రవుతా డనడా నికి ఇది సూచనేమో 1

భీమన్నకు చదివింది బాగా ఒంటపడుతుందేగాని , ఏదీ కంళన్తం కాదు కదా . ఎన్నోసార్లు చూస్తేనేతప్ప వ్యక్తులు కూడ జ్ఞాపకం వుండ రీయనకు , ఇది ఈయనను రాజకీయాలకు దూరం చేసింది. పద్యాలు ; తేదీలు జ్ఞాపకం వుండవు = ఇది వక్షృత్వానికి దూరం చేసింది , థీరమ్సు ఫార్ములాలు జ్ఞాపకం వుండవు ఇది లెక్కలకు , సెన్సుకు దూరం చేసింది. . వచ్చిన ఉత్రరాలు, కార్య[కమాలు జ్ఞాపకం వుండవు. ఇది మ్యుతులకు; బంధువులకు దూరం వేసింది .

ఆయిశ్తే = తెలుగు మాస్టారు చిల్లరిగె యోగానందయ్యగారు మాత్రం ఈయనను వదిలిపెట్టలేదు , పోతన్నగారి గజేం్యద్రమోక్షాన్ని చావగొట్టి కంఠస్తం చెయ్యించొ జడాయన ఈయనచేత , “ఆదీ మరియు మాళులుంగ లవంగ లుంగ చూత కేతకీ” వచనాన్ని సైతం వదిలిపెట్టలేదు.

గజేంద్రమోక్షం ఫోర్తుఫారం తెలుగు 'ెష్టు . యోగానందయ్యగారు యోగానంద రామాయణాన్ని, ]వాసిన పండీత కవి, గొప్ప టీచరు, పద్యాన్ని (శావ్యంగా కంకరాభరణంలో చ దువుతూ పాఠాన్ని హరికథలా చె ప్రేవాడు ఖ్‌ ఏదో కారణంగా సూలుకు. సెలవు పెట్టిన విద్యార్థలు కూడ తెలుగు శ్ఞాసుకు మాతం వచి గీ పోతుండేవారు , ఆంత ఈ లేజక ంగా వుందే దాయఃి క్లాసు ॥

ఫిప్త ఫారంలో. భీమన్న [గూపు 'మేథమెటిక్సు , ఛిజిక్సు , మేథమెటి క్సులో అల్లిబా , జామ్మటీ అని రె.డు భాగాలుండేవి . అందులో మూలసూత్చ్రాలు కంఠస్థం కావాలి. భీమన్నకు కావు. అందువల్ల ఒకీసారి [పాణం విసిగి , ఆ మాష్టారు గార్జంక వీరవేంకట సత్యనారాయణగారు జామటీ థీరమ్ను అన్నిటినీ పభ య్యేసి సార్డు ఇంపోబీవన్‌ [వాయించా రట!

" గార్జ క వారు గొప్ప సంస్కారమూ , ఉన్నతాదర్శాలూ కల టీచరు, స్వచృమైన ెల్పటి ఇస్ర దుస్తులతో కడిగిన ముత్యంలా వుండేవా 'ప్పుడూ ఆయన కవి కూడ *.మాతృపూజ అనే చిన్న గిత కావ్యాన్ని (ప్రకటించా రప్పుడే ,

హెడ్మాష్టారు సీతారామయ్యగారు చండశాసనుడు , ఆయనను చూస్తే విద్యార్థులకే కాదు, టీచర్గకూ హడలే.! ఆయన స్కూలు వైనలు క్లాసుకు /2| ంగ్తీమ పైయి[టీ చెప్పేవారు క

ఒకసారి, (గే కవి (వాసిన “”కం[టీ [గేవ్‌యార్డ్‌”. కవితను పాఠం చెపుతూ ఆ పద్యాలు కంఠస్థం చెయ్యలేదని భీమన్నను క్షాసునుంచి పొమ్మన్నారాయన ల చచ్చినట్టు పద్యాలు అప్పగించి , క్లాసుకు వెళ్ళవలసి వచ్చిం ఏది ఏమైనా = ఈయన సరదాగా పాడుకోవాలంటే , నోటికి వచ్చిన పద్యాలు ఆ నాటివే , ఆనాడు బాధపడ్డా , ఈయన ఆయా టీచర్జకు కృతజ్ఞత చెప్పుకుంటూ వుంటా డీనాడు జ్ఞాపకం వచ్చినప్పు 'డెల్లా. ఈ వనము, ఈ లకాబలు , ఈ సుమాలు పరిమళమ్ము , లన్యము లింతవరకు నాకు; కాని-నీ మైతి దొరికన క్షణము నుండీ (పకృతి మొల్లను :నావ ఆత్మకథ అయ్యె | -- కొగ వాళిష్టం ౭7 రచనకు తొలి అవార్తు భీమన్న ఫోర్తు ఫారంలో వుండగా , విద్యార్థులకోసం ఒక' వ్యాస రచన. హోటీ జరిగింది “" దానిని [ప్రభుత్వపు చెంపరెన్ను ళాఖవారు నిర్వహించారు , “ నిషా వస్తువుల్ని నిషేధించాలి ” అనేది వ్యాసాని క వ్వబడ్డ శీ క్ష్‌క ఆ లోజుల్లో భీమన్న చదివిన నానా రకాల పుస్తకాలలో కల్లు, చుట్ట, వీడీలను గురించినవి కూడా వున్నై: ఏది కనిపిస్తే దాన్ని చదివి పారేస్తూ వుండేవాడు . [ప్రయత్నం చేద్దా మనుకొని, ఆ శీక్షికతో ఒక పెద్ది వ్యాసం: తయారు చేళాడు, ధైర్యం చేసి , టీచరు కిచ్చేశాడు ,.ఈ పోటీని నడిపిన టీచరు వ్యాసాల స్యీక రణ గడువు ముగిసిన మర్నాడు గార్హంకవారు క్లాసులోకి వచ్చి , పొటికి ఒకటే వ్యాసం వచ్చిందని , అడి భీమన్నదని , పెంజు ఆతడికే ఇవ్వబడుతుందని ప్రకటించారు. ఇతర విద్యార్థు లెవరూ ఈ పోటీలో పాల్గొనక పోవడం శోచనీయ మన్నారు,

అంతలో నలుగు రైదుగురు వివ్యార్థులు లేచి .. తన వ్యాసం ఇంకొ ముగియలేదని ఒకడు , ఒక గంటలో ముగించి ఇచ్చేస్తానని ఒకడు, రెండు రోజులు వ్యవధి కావాలని ఒకడు అన్నారు. ఒకడు తన వ్యాసాన్ని తీసు3ణ) టీచరు బల్నమీద 'పెట్టాడు కూడ.

ఆయితే _ మాష్టైరు ఆంగీకరించలేదు . గడువు అయిపోయింది . పై0జు [పకబించ బడింది . ఇప ఫడీ వ్యాసాలను తీసుకోవడం న్యాయం కాదన్నా రాయన *

భీమన్నకు. ఎప్పుడేది లభించినా , అది అప్పుడు (పత్యేకంగా తన కొక్క డికే లభిస్తుంది , ఈయన జీవితంలో ఇదొక విశేషం .

ఇంగ్లీషు , హిస్టరీ మాష్టారు కోట పాలయ్య గారు, ఆక్సు ఫర్జు నిమం టువూ , టౌట్‌ పొస్టరీ ఆయనకు పూర్తిగా కంఠస్థమట , గొప్ప ఆచారపరుడు నైన్టికుడు . ఆయనది కఠోర [క్రమ శిక్షణ. దాన్ని తాను షాటిస్తూ , విద్యార్థుల చేత పాటింపజే సేవాడు, |

బెల్లు కొట్టగానే క్లాసులో ]ప్రవేశించేవాడు . (ప్రవేశిస్తూనే పాఠాన్ని అందు కొనేవాడు , బెల్లు ఆయిపో గానే , వాక [౦ సగంలో వున్నా సరే ఆపేసి , వెళ్ళి పోయేవాడు. సరిగ్గా ఆ ఆపేసిన చోటి నుంచే మర్నాడ్రు పాఠాన్ని ]పారం

ఆయన కళ్ళు వ్మరగా. వుండేవి. కోపం వస్తే ముఖం అంతా కంద గడ్డలా ఆయేది... “ వెధవ్వేషం” అంటూ తి'ట్రైవాడు: శ నూర్కు-ల విషయంలో కూడ పిసినారి, ఆరలు, పొవులు కూడ వేసేవాడు, వఫస్టుమార్కు. నూటికి ముఫై ఎకి మించేది కోదు

భీమన్న ఆయిదవ ఫారంతో వుండగా పాలయ్యగారికి టాన్సుఫరు అయింది . స్కూలు వాళ్ళుంతా కలిసి గొప్ప వఏీడ్యో-లు ఇచ్చారు .. భీమన్న పద్యాలు (వాళాడు . యోగానందయ్యగారు వాటిని దిద్దారు.

“ ఈ అయిదు పద్యాలు దిద్దడానికి పట్టిన 'చెంలో ఏఖ్లై పద్యాలు [వాసు కొనేవాణ్ని ” అన్నారాయన, ఆ పద్యాలను దిద్దుతూ.

కోరక సర్గ ర పాలయ్యగారి స్థానంలోకి నగరం 'హెడ్మాష్టారు దువ్వూరి సుబ్బారావుగారు వచ్చారు , అర్ధ సౌంవత్సరిక్ష పరీ్షలు ఆప్పటికే ముగికాయి. + ఇంగ్లీషు మొదటి పార్టు ఆన్సరు "పేపర్ష నుమాత్ర ౦.సుబ్బారావుగారు దిద్దారు ౨ భీమన్నకు అరవెకి నలభై ఆరు మార్కులు వేసి , గుడ్‌ అని కూడ ,వాళారు, ఈ లోగా పాలయ్యగారు టాన్సువరు కేన్సిలు చెయ్యించుకొన్నారో యేమో := మళ్ళీ వచ్చేళారు.. భీమన్న మార్కులు చూచి గుండె బాదుకొన్నారు . “ నాళనం చేశాడా నిన్ను , ఆ సుబ్బారావు” అన్నారు ; రెండవ పార్టు ఎవరు నలభైకి గున్నా . ఇచ్చినా: భీ మన్న దే ఫస్టు మార్యూ పాలయ్యగారి బాధ ఫస్టు మార్కు. ఎవరి దనేది కాదు. తానిచ్చే మువైని దాటి పోయిందే అని ! బాగా కాస్తి ఆయిందనుకొన్నారు కసిగా విద్యార్థు లఐతా 1 ఆలాంటి కఠినుడు । లోభి అబిన పాలయ్యగోన - ఈ మరు సంవ త్సరం భీమన్న స్కూలు ఫైనల్‌ పచ్చిక పరీక్షలు [వాయడానికి వెపతున్న పుడు మొదటి రోజున , పరీక్ష పోలు. మేడ మెట్లవద్ద వేచి వుండి , భీమన్న చేతిలో పటిక బెల్లం ముక్క ఒకటి వేసి, అన్నారు -. “మామూలు క్షాసు పరీక్షలు [వాసినప్టై |వాయరా, పబ్లిక్‌. పరీక్ష కదా అని కంగారు పడకు, నీవు పాసవు తావు” అని ! “నిండు మనంబు నవ్య నవనీతము” అన్న నన్నయ్యగారి పద్యా చీకటి మాయసొర చిట్లి "కేర మన్న బాల సూర్యుని. కేకకు ఉలిక్కిపడి తలెలత్రింది. "మొగ్గ ఆద్భుతవడి చూచింది 'వెలుగును పూదోట పురిటి గదిలో ఎ(రటి సూర్యదీపం 'వెలుగుము ! --అనాది కొన

నిర, హోటలు భోజనం = మఠం చదువు

నీమన్న రాజోలులో చదివిన మూడేష్ళూ భోజనం హోటల్లో చేసేవాడు , ఆది ఒక కమ్మవారి హోటలు , హోటలు యజమానురాలు పేరు ఆదెమ్మగారు.

పల్ల య్యగారి మామిడితోట పండ్ల కాయల'కేకాక , ఆవగాయ కాయకు కూడ [పసిద్ధి, ఎన్నోరకాల మామ్‌ళ్ళు వుండేవి ఆ తోటలో , ఆదేమ్మగారు మామిడి కుదురు వెళ్ళి, తనకు కావలసిన కాయను దగ్గరుండి. కోయించి తెచ్చుకొనేది . ఆ పరిచయాన్ని పురస్కరించుకొనీ సల్ప య్యగారు ఆమెవద్ద పెట్టారు కొడుకును , లన్నమాట . శనివాథం , జరివారం 'సేలవులు కనుక = సోమవారం ఉదయం ఇంటివద్ద భోజనంచేసి , తిరిగ శ్యక్రవారం ర్యాతికి ఇంటికి చేరేవాడు భీమన్న . అందువల్హ హోటలు ఖర్చు రోజుకు షావలా చొప్పున నాలుగు రోజు లకు ఒక్క. రూపాయి అయ్యేది. వారానికి ఒక్క రూపాయి ! ఆది 1080 [పొంత9 రోజులు 1

భీమన్న జన్మతహా సర్వాహారి ,. సల్షయ్యగారి వేదాంత వాతావరణంలో నేవల శాకాహారి ఆయ్యాడు,;: ఇ స్పుడు ఆదేమ్మగార్‌ హోటలు వాతావర ణంచో మళ్ళీ సర్వాహార్‌గా చూరక తప్పలేదు :

నగరంలో రెండవ ఫారం 'చదువుతున్న పుడు ఈయన చేపలు , మాంసం మానడం జరిగింది .. తర్మడ్రి కొడుకులకు వేరే కూరచేసిపెట్టడవ నాగమ్మ గారికి మహా ఇబ్బందిగా వుండేది, ఈయన మాంసావోరం మానడానికి కారణం ఆది మెదడును మొస్టుబార చేస్తుందన్న నమ్మకమే . అట్టి నమ్మళం ప్రజల్లో కూగా బుషు లంతా మాంసావోరులే అన్న సత్యం అవగాహనకు వచ్చిన తర్వాత ఈయ నకు మాంసావారంపై వుండే దురభ్మిపాయం తొలగిపోయింది , అగస్త్యుల వారి “వాతాపి జీర్ణం” ఉదంతంలోని రాజకీయాలు అర్ధమైనై, = అదే కాలంలో ధచ్ము న్యాధుడీ గురించి కూడా పరిశోధన చేసున్నా డీయన,

కోరక సర్గ గ్రరి “సలిలము, లుర్వి , ఆకసము, సర్వము జంతుమయంబు కావనన్‌ ; కలుగు నవళ్యమున్‌ సకల: కర్మల యందును పాొంస,..,..”" అవును కదా! “మును తనుచేసిన కర్మంబున సూవె నశించు భూతములు | చంపెడివాడు నిమిత్త జీవి బతకడానికి ఆధారం జీవపదార్థమే , అది చెట్టనుంచి రావచ్చు జంతువుల, నుంచి రావచ్చు . చరమా, అచరమా ఆనేది స్థితిఖేదం మాతం . ఆదెమ్యగారి పోటలు కూడ భీమన్న ఊహాధోరణికి తోడ్పడింది, ఆ హోటల్లో ముఖ్యాహారం చేపలు , మాంసం, (గుడ్డు , అందరూ 'రెండణాలకు అంతంత మంచి పదార్థాలు తినిపోతుంటే , భీమన్న వట్టి పపఖచారుతో ॥ వంకాయ పులుసుతో గడపవలసి వచ్చేది . అక్కడచేరిన వారం పది రోజుల లోనే భీమన్న మళ్ళీ సర్వాహారిగా మారిపోయాడు * ఆందుకు ఆదెమ్మగా రెంత సంతోష్మించారో, నాగమ్మగారు అంత ఆనందపడ్డారు =[పత్వేక వంట 'బెడద ఆది కమ్మవారి హోటలు కదా , తానేమో అస్పృత్యడాయ . అందుకని ఆ హోటలు అరుగు మీద తనకోసం వెదురు తడకలతో పత్వేకంగా ఒక' గది తయారు చేయబడింది , గది చకగ్టగావుండేది . ఆదరణ బాగుండేది * ఆదెమ్మ గారు ఏంతో వాత్సల్యంతో చూచేది. ఎంత గొపు వాత్సల్యం ఆంటే- ఆమె స్వంత కొడుకులే భీమన్న మీద ఆసూయతో తల్లి పె చిరబొర లాడుతూ వుండే వాళ్ళప్పు డప్పుడు, తన తల్లిని కాక, ఖీమన్న జీవితంలో ఆమ్మా అసి పిలచినవాళ్ళు మరొక ఇద్ద రున్నారు , ఆందులో ఆదెమ్మగా రొకరు. హోటల్లో భోజనంచేస్తూ , హైస్కూలుకు దగ్గరలోనే గల బుడితివారి "పేటలో ఒక చిన్న ఇంట్లో వుండి చదువుకునేవాడు భీమన్న .. అది మాలపేటే. ఆ ఇల్లు కూడ తెలిసినవాళ్ళదే . థీమన్నతో పాటు మరో ఇ ద్దరు ముగ్గురు ఇతర క్లాసుల విద్యాధ్ధలు కూడ వుండేవా రా ఇంట్లో కం ఇల్లు రెండు భాగాలుగా వుండేది , ఒక భాగంలో విద్యా

70 బోయి భీమన్న ర్థులు ఉండేవారు, రెండవ భాగంలో పాలస్‌గారు అనే ఒక పబ్లిక్‌ వర్కు శాఖకు చెందిన 'టెలిఫోన్‌ ఆపరేటరు వుండేవాడు , సోధారణంగా ఆయన వుండే గది ర్యాతులు పేకాట కృబ్బుగా మారుతూ వుండేది , భీమన్న పేకాట నేర్చు కొన్నది ఆక్కడే.

భీమన్న విద్యార్థి మ్యితులలో = అంటే అక్కడ ఆ ఇంట్లో కలిసివున్న వారిలో ముఖ్యులు బళ్ళ పురుషోత్తం , బళ్ళ జగన్నాథరావు , బళ్ళ నరసింహా రావు , కొంబత్తుల' వెఃకటరెడ్డి ॥ జగన్నా థరావు . చాల (కింది క్తాసువాడు థి తక్కినవాళ్ళు పైక్షాసుల వాళ్ళ . వెంకటరెడ్డి మంచి రసీకుడు . కసరత్తుచేస్తూ వస్తాదులాగా వుండేవాడు , అతడితో పాటు భీమన్న కూడ కసరత్తు చేసేవాడు , ఆ. అలవాటు ఈయనకు: చిన్నప్పటి నుంచీ వుంది *

ఈ మి[తులలో అతి సన్నిపితులు జగన్నాథరావు , పురుషో త్తమూ.. జగన్నాథరావు చక్కగా పాడేవాడు, సన్నంగా , నాజూకుగా , ఆడపిల్పలా వుండేవాడు. పురుషోత్తం (ప్రజ్ఞావంతుడు. మంచి వక్త: గొప్ప ఆర్గనై జరు , వీళ్ళ స్వగ్రామం మోరిపొలం , మామిడికుదురుకు దక్షిణంగా. రెండు మైళ్ళులో వున్నదది. , వీళ్ళ బందరు హరిజన హాస్టల్లో చదువుతూ రాజోలు హైస్కూలుకు వచ్చి, ఒకి సంవత్సరం తర్వాత మళ్ళీ బందరు హోస్టలుకు వెళ్ళిపోయారు... ఆ ఒక్క సంవత్సరంలోను ఖీమన్నకు; వాళ్ళింత ఆత్మీయు లయ్యారో తర్వాత వివ

స్కూలు రోజుల్లో పగలు క్రాసులతోనూ , రాత్రి 'పీకాటతోను గడిచేది భీమన్న కాలం, శని ఆదివారాల్లో మామిడికుదురు పొలాల్లోను తోటల్లోను గడి చేది. ఇదంతా ఆ నాటి యన దైనందిన కార్య[క్రమాల్లో ఒక భాగిం మాతం చదువు , సరదా , 1శమ.- ఈ మూరగూ. విధ్యుక్త ధర్మాలుగా సాగిం దీయన విద్యార్థి జీవితం. "|

ఈ విళశ్వమ్యును వివ్చిచూచి, ఇట మౌ శ్చమున్న దం చేడ్వగా పూవుల్‌ చూపి , భూకము్చ చూపి, షుధు భూ

లా వర్షములు , అర్హవములు , కళా .... లాలిశ్యముల్‌ చూపి , మా ([తోవన్‌ మల్చితీ, వేదినీ కరణ విం ధు ఖ్యాతి ? సర్షింవుమా | శి9 , ఎవరిని అనుసరించాలి

ఆర్ష సంప్రదాయంలో పుట్టి పెరుగుతున్న భీమన్నకు తత్సంబంధమైన [గ్రంథాలతో పరిచయ మేర్పడుతున్న కొలదీ , చిత విచ్శితమైన అభి[పాయాలు రాముడూ ఆవతార పురుషుడే , కృష్ణుడూ అవతార పురుషుడే . అయినప్పుడు హిందూ మతస్థుడు ఆ ఇద్దరిలో ఎవరిని ఆదర్శంగా తీసుకోవాలి? వంటి (ప్రశ్నలు.

ఈ రకమైన జిజ్ఞాస భీమన్నలో పుట్టి పెరగడానికి తోడ్పడ్డ వివిధ శక్తు లలో ఇద్దరు టీచర్దు కూడా వున్నారు , ఒకరు లెక్కల మాష్టారు గా ర్లంకవారు ం రెండవ వారు సైన్సు మాష్టారు 'శీషగరిరావుగారు ం.

గార్లంకవారు క్లాసులోకి వచ్చినప్పుడెల్హా చెబుతుండేవారు = “పెందలకడే న్మిదపోయి + 'పెందలకడే లేవాలి. రాతి పది గింటలయ్యేటప్పటిక్షి చదువు ఆపెయ్యాలి . లెక్క సగంలో వున్నాసరే పుస్తకం మూసెయ్యాలి.. ఆలారమ్‌ "పెట్టుకుని సిసలుగా ఉదయం నాలుగున్నరకు లేవాలి, ర్మాతి పది గంటలకు మూసేసిన పుస్రకాన్ని తెరిచి , ఆపేసిన దగ్గర్నుంచి [పారంభించాలి . పది దాటి మేలుకో కూడదు . నాలుగున్నర దాటి. నిదపోకూడదు” ఆంటూ' . ఆయన చెష్నినదంతా విని, ఇక ఆదే పద్ధతిని ఆనుసరించా అనుకొనే వారు విద్యార్థులు . అప్పటితో. ఆ పిరీడు అయిపోయేది .

ఆ తర్వాత సైన్సు పిరీడుకు శేషగిరిరావుగారు వచ్చేవారు. “ఒరే, మీ చదువంతా , హోమ్‌ వర్కంతా ర్మాతి పండుకొనే ముండే ముగించేసుకొండి

ఎంత రాత్రయినా సరే . పన్నెండు , ఒంటి గంటయినా సరే, ఆ తర్వాత పండుకొంటే -. ఇంకా వర్కు మిగిలివున్నదే అనే బెంగ లేకుండా న్నిదపో వచ్చు” అని. అది కూడా నిజమే అనిపించేది విద్యార్థులకు ॥

ఆ టీచ ర్లిదరూ. మంచివాళ్ళి, ఆదర్శ పురుషులే , అయితే ఇద్దరూ రెండు విరుద్ధ మార్గాలను చూపుతున్నారుు అందులో ఎవరిని ఆకసరించాలి ?

ఇక్కడ ఓకి అద్భుతమైన సృష్టి త త్వ రహస్యం ఇమిడి వున్నట్టు కన్పిస్తుంది . రాముడి యొక్కా , కృష్ణుడి. యొక్కా- జీవిత విధానాలు - పైని 'పేర్కొనబడ్డ ఇద్దరు టీచర్ద చదువు పద్ధతులు = పరన్పర విరుద్ధంగా కన్ని స్తున్నా, లక్ష్యం మాతం ఒక్క-టే = (బహ్మాండంలాగే దానిలోని [పతి లవమూ: గుండలగానే వుంటుంది... తూర్పుకు వెళ్ళినా, పడమటికి వెళ్ళినా , చేరే లక్ష్యం ఒక్కటే, మనిషికి సంబంధించిన ఏ విషయంలోనైనా కూడ ఆంతే . ఏవరి మన స్తత్వానికి ఆవసరానికి తగ్గ పద్ధతిని వారు అనుసరిస్తారు .

భీమన్న శేషగిరిరావుగారు చెప్పే పద్ధతిని అనుసరించాడు . ఎంత ర్మాత యినా సరే జరిగిన పాఠాలూ, మర్నాడు జరగబోయే పాఠాలూ మొతం ముగించేసుకొని షడుకోనే వాడు, తెల్లవారిన తర్వాత ఇష్టం వచ్చినప్పుడు లేచే వాడు . ర్యాతులు బాగా [పొద్దు పోయేవరకూ , ఒకొక్కసారి తెల్లవార్లూ మేలోోవడం * ఉదయం' ఎనిమిది. తొమ్మిది గంటలకు గాని లేవక పోవడం: అప్పుడే ఆలవా టఉయింది ఈయనకు _ ఇప్పటికీ ఆదే ఆలవాటు . రించేవారు.. నాలుగున్నరకు అలారమ్‌ పెట్టుకొని , దానిని తల దగ్గర చేతికి గంట రెండు. గంటలకో పడుకొనేవాడు , ఈ అందరూ చాపల మీద ఒకే వర సలో పడుకొనేవారు , తల దగ్గరి దైమ్‌పీన్‌ అందరి చేతులకూ అందుబాటులో వుండేది ,

తరచు జరిగే దేమిటంటే పది గంటలకు పడుకొన్న పురుషో త్తం, రెండు గంటలకు పడుకొన్న భీమన్న ఉదయం ఒకేసారి లేచేవాళ్ళు - ఏడు

కోరక సర్గ 73 గంటలకో ఎనిమిది గెంటలకో |! పురుషో త్రం కంగారు పడిపోయేవాడు = హోష్‌ వర్కు. ముగియక. మరి ఆలారమ్‌ ఏమైపోయింది *? ఎందుకు మోగలేదు? చూసే దాని నోరు నొక్కేసి వుండేది. నొక్కేసిన వారు ఎవరు? ఏమో ఎవరో ! ఆది మోగడానికి టింగ్‌ మనగానే న్నిద పోతున్న ఎవరి చేయి వెళ్ళి దాని మీద పడేదో , ఎవరికి గుర్తుండేది కాదు! ఉన్న దన్న నుండు, లే దన్న లేకుండు, జగమ దెల్ల శక్తి శాలి ముష్టి : కిలిమి , లేమి నరుని కనుక తై కాదొకో ? విశ్వ ఖభోగధామ : వినుర భీమ । ఎా ఖీమ ళతకం తి, దొంగ చదువులు ఏ క్లాసులో ఆయినా ఫస్టుమార్కుల కోసం పోటీపడేవాళ్ళ ఏ నల్లు రయి దుగుకో వుంటారు , ఆందరూ (శద్ధగా కష్టపడి పోటీగా చదువుతారు కనుక , అందరికీ మార్కులు సమానంగానే వస్తూవుంటాయి , పెద్ద లేడా లుండవు, తన కొక్కండికే ఫస్టు మార్కు. రావాలని అందరిక్రీ వుంటుంది . అలాంటివాళ్ళలో దురూహలు కలిగేవాళ్ళు కూడ వుంటారు, అందులో కొందరు తక్కివవాళ్ళ చదువును చెడగొట్టడానికి కూడా పూనుకొంటారు , భీమన్న ఆ రకమైన పోటీ జోలికి వెళ్ళేవాడు కాదు. పాడుకొంటూ , ఆడుకొంటూ చదివినా ఫస్టు మార్కులు వస్తూనేవుండేవి . అది గిట్టని ఒకరిద్దరు ఈయన సంగతేమిటో తేల్చుకోవాలని నడుంకట్టారు క అందులో ఒకానొక నారాయణ ఒక రాతి తొమ్మిది గంటలకు హరికేన్‌ లాంతరు పుచ్చుకొని భీమన్న గదికీ వచ్చాడు. భీమన్న అంతవరకూ చదువే మొదలు పెట్టలేదు. హోటల్లో తిండి తిని వచ్చి , మి[తులతో కబుర్లు చెప్పు కుంటున్నాడు. ఆ [పక్కా గదిలో పొలస్‌గారు డబుల్‌ పేక కలుపుతూ చప్పుడు చేస్తూ ఊరిస్తున్నాడు . అట్టి స్థితిలో వచ్చాడు నారాయణ , ఆవులించి , ఒళ్ళు

విరచుకొంటూ. అన్నాడు కనీష్సి తోచడం లేదురా . చదవడానికి మూగ్‌ రావడం. లేదు , పోనీ నాలుగు పట్టు వేద్దామంటే ఎవరూ దొరకడం లేదు *”

(పక్క గదిలోని పాలన్‌ గారికి స్టాణం లేచివచ్చింది - ఆ మాట వినగానే , నాలుగు పట్టు కదు కదా -_ ఎనమం[డ్రు ఆటగాళ్ళతో ఆసుపై ఆసు, జాకీపై జాకీ అనుకొంటూ - ర్యాతి రెండు గంటలదాకా సాగిం దొట. న్నిద ముంచు కొచ్చేసున్నదంటూ. నారాయణ వెళ్ళిపోయాడు , భీమన్న న్నిదపోయాడు .

మర్నాడు క్లాసులో నారాయణ అన్ని6 టిలోను మొదటివాడు గా నిలబడ్డాడు 1 భీమన్న తెల్లమొహం 'వేళాడు , ఆలా ఎందుకయింది. ? ఆయిం. దేమిటో స్పష్టంగా తెలుస్తూనే వుంది. రాతి 'ర0డు గంటల. వరకు భీమన్న, చదువ్నను చెడగొ ట్టి వెళ్ళిన నారాయణ ఆ తర్వాత (పొద్దు సో డిచేదాకా చ దువుకొ న్నా డన్నమాట ; ఈ రహస్యం గు ర్రించిన భీమన్న ఆ తర్వాత ఇక 'మోసపోలేదు .

పేశాడక తప్పకపోతే , సంతోషంగా ఆడేవాడు , కాని పూర్తి (పిపరేషన్‌ తోనే క్లాసుకు వెళ్ళేవాడు... తోడి విద్యార్థలతోను , ఇరుగుపొరుగుతోను ఏంతో కలిసిమెలిసి వుంటూ , వాళ్ళ ఆటపొటలలో కలిసిపోయి మెలగుతూ కూడ, తన బాధ్యత పట్ట సావధానతతో వుండేవాడు... పేకాట అయితే అబ్బలేదు కొని, దాని కారణంగా _ అబ్బిన కోన్ని మంచి: లక్షణాలు ఈయనను అనుసరించే

కూటికి గుడ్డకున్‌, గుడినె

కున్‌ గతి గల్గియు వెరుల్లై నడుల్‌ చేపెడు నేల కోసమయి

చేతురు యద్ధము లెన్నొ ! ఎందుకీ పాటి (ప్రపంచ, 'మేమి నుఖి

పంతము? రముశ్ర వరాంగి, పోటి పో రాటము లేని నా హృదయ:

రాజ్యము నంచుము విశ్వమంతకున్‌ |

కోరక సర్గ ల్‌ తీ1.. శాస్త్రాల లత్యం అత ఏ కాస్త్ర మైనా ఎందుకు? దాని [ప్రయోజనం ఏమిటి * ఈ [షశ్నోలకు కూడ' ఓక నిర్దిష్టమైన జవాబు ఆనాడే లభించింది భీమన్నకు = తనకు గుబ్బల వీఠాస్వామిగారు బహూకరించిన కవి జన్మాశయం తన చదువుతుండేవాడు , కవి జనా శయం చేతికి వచ్చిన చాల కాలం వరకు క విత్వం జోలికే పోలేదు భీమన్న: పద్యం [(వాయా లంటే ఇంత గం[దగోళం పడాలన్ననూట ! గణాలట . వాటిలో మళ్ళీ సూర్య, చం[ద , ఇం్మద జాతు లట ;, గురు, లఘువు లట. యతి పాస లట ! వాటిలోనూ అనేక కులాలు! వందలు , వేలు వ్ప త్త గీత భేవాలు | పైగా దేశీ, విదేశీ విభేదాలు ! అబ్న, ఎంత [గంథం ! ఎంత క్షిష్టం ! ఒక పొడుగక్షరం తర్వాత రెండు పొట్టకరాలు , మళ్ళీ ఒక పొడు గక్షరం , ఒక పొట్టక్షరత . ఇలా అక్షరాలు; అమర్చుకొంటూ. పద్యం [వాయడ మెలా+? చచ్చి చెడి [వాసినా , దానీ కొక అర్థం వర్శడడం ఎలా? అందమైన అర్ధవంతమైన పద్యాలు |వాయడానికి ఈ ఛందో నియమాలు గుగ్గిళ్ళలో గులకరాళ్ళవలె తోఛా యీాయనకు . ఆంతా సాంకేతిక (శమ తప్ప ఫలితం శూన్యం ఆనిపించింది... ఆయితే --. భాగవతం, భారతం, [ప్రబంధాలు ఆన్నీ పద్యాలే గా | వాళ్ళెలా [వాళారు 1? అక్షరాలు , గణాలు, యతి (పాసలు లెక్ష గా పెట్టుకొంటూ (వాసే. అంతలేసీ మహాః[గంథాలు తయారయ్యేవా? ఈ ఊహ రావడంతో = అంతవరకు త్రాను (వాసిన పద్యాలను తీసి, ఛందస్సుకు అవి ఏమైనా దగరగ్గా వున్నాయేమోనని పరిశీలించ సాగాడు భీమన్న , ఆశ్చర్యపోయాడు. అనంద పడిపోయాడు ,. ఏందుకంటే-అవన్నీ ఛందోబద్ధంగా వున్నాయి. ఉత్సలానికి మతేభానికి అప్పటివరకు తినకు తెలియని 'తేడా. కూడ తెలిసిపోయింది . ఛందో రహస్యం విడిపోయింది ;

778 టోయి భీమన్న భీమన్న నగరంనుంచి రాజోలుకు తీసుకెళ్ళిన పద్యాలు సుమారు రెండు వందలు . అందులో సగానికి పెగా పూరి ఛందోబద్ధాలు = తకిగ/న వాటిలో ఒక టి 0డతషరాలు ఎక్కువ తక్కువ లున్నాయి ఆపళద్దాలు , సమాస దోషాలు సకృత్తు ॥ సహజమైన నాదానికి ఒక లయ, ఒక [శుతి ఎర్బడ్డాయి _ సాదం స్వేచ్చాగామిని +- దాని లీలా విలాస విన్యాసాలను అనుసరించి అర్థం చేసుకోవ డానికి [పయత్నిస్తున్నట్టిదే ఛందళ్శాస్త్రం . ఆంటే = ఏదో ఒక లయకు అనుసరిస్తే ఏదో ఒక వృత్తం పుడుతుం దన్నమాట ॥ శాగోం కంగా లయ గమనం వేల లక్షల రీతుల్లో వుండవచ్చు ఇ అస్ని రీతుల్లోను అన్ని రకాల వృత్తాలూ వుండవచ్చు . లయ జ్ఞానం వుంటే, వృత సృజన శక్తి వున్నట్రే. శాస్త్రానికి ఇంకా అందని [కొత్త [కొత ఎత్తులకు , లోతులకు కూడా పోవచ్చు = (పతిభా నైశిల్యాన్ని బట్టి . శాస్తాానికుందే నియమ నిబంధన లన్నీ గతాన్ని గు ర్రించడానికి, వర్త మానాన్ని అనుసరించడానికి మా్యతతమే. భవిష్యత్తును ఊహించడానికి అపి తోడ్పడవచ్చు = కాని నియంతిచలెవు + నియంత్రించడానికి శాస్త్రం [పయత్నిస్తే మనిషి 'పేరుగుదలే ఆగిపోతుంది . [ప్రవాహశీలత హోయి పేరుకు పోతుంది . వెరితలలు వేస్తుంది . అసలు, శాస్త్రమే చచ్చిపోతుంది , ఏళాస్త విషయంలో ఆయినా ఇది సత్యమే, ఛందస్సు పట్ల ఏర్పడ భయం ఆ విధంగా తొలగి పోగా, ఇతోధికో త్సాహంతో మళ్ళీ పద్య రచనలో పడ్డాడు భీమన్న . గతానుభవమే కాస్తం ఆది ముందుకు దారి చూ సే వెలుగు, కట్టి వడ వేపే శృంఖల కౌదు. జా (తివదలు

కోరక సర్గ "777 తి2. 1పణవం నుంచి పణయానికి 'మెట వేదాంతముల చాల మెలగీ యున్న ఉల్లు మాళా (ప్రవీచుల కన్కి అయ్యె, తవిలి హరి గొల్బు భక్తి గీతము] లెల్ల (ప్రణయ గీతిక లయ్యె న్వభావ 'సరళిః ఆాా[వణయ లహరి, వరదల కొలది పద్యాలతో రాజోలు వెళ్ళిన భీమన్న అక్కడి విశాలతర వాతావరణంలో బాగా పెరిగాడు . అంతవరకు ఈయన (వాసిన వన్నీ విడివిడి పద్యాలే. మామిడి చెట్లకు | 'పైరు చేలకు , గోపీకృష్ణ లీలలకు , ఎక్కువగ్గా వేదాంత తత్తా ౧నికీ సంబంధించి నట్టివి 4 మామిడికుదురుతో పోలిస్తే రాజోలును పట్నమే అనాలి. చదువు, పరి సరాలు , (ప్రజలు మారడంతోపాటు వయస్సులో వస్తున్న మార్పు కూడ సవాక రించి , భీమన్నలోని వేదాంత తత్త్వానికి [పేమ చిగుళ్ళ తొడిగింది. ఆంతవరకు [(వాసిన పద్యాలలో గోపీకృష్ణ (పేమత_త్త్యం వున్నా అది వేదాంతానికి (పేమ ముసుగే =, “చూడ చక్కని చిన్నదీ, కడ మేడ గదిలో నున్నదీ” వంటి | బఐహ్లం గారి తత్త్యాలలో వుండే శృంగారం: వంటిదే. రాజోలులో [పవేశం ఆ దశకు స్వస్సిచెప్పి, వాస్తవ [1పణయ. కవితా రచనకు ముహూర్తం పెట్టింది ;: [ప్రణవం (పణయంగా మోసులె తింది , అందానికి అవలీలగా లొంగిపోయే. మనస్తత్వం భఖీమన్నది. ఆంద మనేది వయస్సుతోపాటు మనస్సులో వికసించే భావం, ఆందం మానసికమైనట్టిది , భాహ్య వస్తువును మనస్సు ఏ దృష్టితో చూస్తే, ఆది ఆ రూపంలో కనిపిస్తుంది... సరసంగా చూస్తే ఆది సుందరం. ఆరసంగా చూసే అసహ్యం. విరసంగా చూస్తే విరుద్ధం ,

“వకం పరాత్మా బహు జీవరూపం” అనే అద్ద్యైత తత్త్వానికి రూపకల్పనగా పుట్టిన భీమన్న మనస్సు ఒక బాల రస్తాలం వంటిది * మధు సుందరంగా, రాగ మధురంగ వికసించడం దాని లక్షణం; అప్పుడు. దానికేసి ఆకర్షించబడే వన్నీ ఆందాలే. _ కోకిలలు , తుమ్మెదలు , పరిమళాలు, పక్వ మాధురులు,

రాజోలులో , భీమన్నతో కలివిడిగా తిరిగేవాళ్ళులో మగవాశ్ళేకాదు ౩ ఆవ వాస కూడ వుండేవాళ్ళు, అందులో చాల చనువుగా ; స్నేహంగా వుండే వాళ్ళూ వున్నారు ట్యూషను కోసమని వచ్చి గంటం కొలదీ కదలని వాళ్ళూ వున్నారు *, వాళ్ళతో స్నేహాలు చ మత్కారాలతోనే నిలిచిపోయాయి---అప్పటి కప్పుడు హర్షధ్వానాలను రేపి చల్లారిపోయే అంత్య పాసల వచన శవితలలా ఎస్పుడో ఒక్కసారి తన. వంక అరమోడ్చుగా చూచిన రెండు కాటుక కళ్ళు మ్యాతం గుండెల్లో గుచ్చుకపోయి , మధుకోళం నుంచి తేనెలా, కవితా ధారను [సవింపజేశాయి . ఆ ధారే భీమన్న తొలికావ్యం “ప్రణయ లహరి 1 ఆ. కాలంలో (వాసీిన అనేకి పద్యాలను తర్వాత తర్వాత సవరించి = కొవ్య కుసుమాలు , దీప సభ, మధు గీత మొదలైన కావ్యాలలో కలి పేఠాడు భీమన్న (| ఇంకా ఎన్నిటీనో చింపి పాలేశాడు కూడ. ఈ (ప్రణయ లహారినే ఏమీ చెయ్య లేకు వదిలేశాడు , చింపివెయ్యడానికి మనసు రాదట , (ప్రకటించడానికి పనికి రాదట ! తన రచనలలో (పకటించబడ్డవాటి కంటె, చిన్నప్పుడు చించీపారేసి నవే ఆధిక. మంటాడు భీమన్న . నిఘంటువులు దగ్గర పెట్టుకొని , మంచిమంచి మాటలు వేసి [వాసిన పద్యా లన్నో , ఆ తర్వాత తనశే అర్థంకాక +, చించి ఫీమన్న జీవితం 1పణయ [పథాన మైనట్టిది. వేదాంతంలో పుట్టి, [పేమలో పెరిగి, శృంగర సాహిత్యాన్ని సృష్టించాడు. ఈయన (ప్రణయం విలగక్షణమైనట్టిది. . శృంగారం విశ్వజనీన మైనట్టిది రాళ్ళకః 'రాగాన్నీ ; మ్రైళ్రోకు మోహాన్నీ సమకూర్చినవాడు భీమన్న. అందుకు బీజావాపం జరిగిం దీ యౌవ నాంకుర కాలంలోనే , గాన రనమ్ముతో వెదురు । కరకు (ప్రాణము పోనినావ్య, సీ వేణు రవమ్మ్శుతో మొరటు 1 (చేతను రాధను చేనినావు, సీ యాన రయమ్ముతో జడ మహన్సుశే. కశ్లైము చేసినావు , నా మానస మంశకంబ ఖలమా? ఫిలనూ? నీను గోరు ట1ఐమౌ 7 ఎ--మణ్‌ మానసం

కోరక సర్గ 79 తతి. పరిచయాల పరిధి

భీమన్నకు పరిచయులే కాని , మి[తులు లే రనవచ్చు -. బహుకా ఒక్క బళ్ళు పురుషోత్తం తప్ప. అతడైనా ఈయనతో కలిసి వున్న దొక్క. సంవ తరమే , తర్వాత సెలవుల్లో మాతమే కలుసు కొంటూ వుండేవాళ్ళ . పురు షోత్తం అన్న వెంకటరత్నంగారు భీమన్నను చాల వాత్సల్యంతో చూచేవాడు.. వాళ్ళతో ఖీమన్నది బావమరుదుల వరుస . ఆయన అప్పటికే ఉద్యోగి ,

రాజోలులో గొల్ల చం[దయ్య , గొల్లపల్సి సామ్యూలు? పాలసుగార్డు ఈయనను గ్రార్జియనుల వఠి క నిపెట్టి ఉండేవాళ్ళు ఎ మొదటి ఇద్దరూ ఆ ప్రాంత ౦ మామాలకు నాయకులు కూడ *, సామ్యూలుగ్లారు కలుసుకొన్నప్పుడెల్హా ఛంద సా హపిత్యాలను గురించి చర్చిస్తూ వుండేవారు...

భీమన్న, అక్క గొంతెమ్మ ఆ త్రవారు నగరం లోని బయ్యా వారు , ఆడి మెనరికం , పల్టయ్యగారి అక్క కొడుకే. ఇచ్చారా మెను , పెండ్డి సమయంలో ఏదో పేచీ వచ్చి, “బతికుండగా వాళ్ళింటికి వెళ్ళు నని పల్పయ్యగారు శపథం చెయ్యడంవల్ల , అక్కాగారింటికి. వెళ్ళివచ్చే పని తరచు భీమన్న మీదే పడుతుండేది ; బావగారి 'పేరు నాగయ్య , వడం పని చేసేవాడు - వ్యవసా

భీమన్నకు నగరం నుంచే క్రాసుమేట్లు బయ్యా వెంకన్న, బయ్యా స్వామి ,. స్వామి. అన్నగారు పుల్తయ్యగారు , మాలల్లో ఆ కుటుంబాల వాళ్ళు మొత్తం మీద' అందరూ విద్యావంతులే . సాంస్క్యూతీకంగా కూడ ఆ [పాంతపు ఇతర కులాలవారి కంటె త్యగగోములు , వాళ్ళు తరచుగా వేసే సారంగధర నాటకంలో నాగయ్యగారు సారంగధరుడి పాత ధరించేవాడు =

ఒకసారి భీమన్న 'పేనీ పెట్టి, బావగారి వద్ద పావలా వసూలు చేసి , వాళ్ళిద్దరితో కలిసి అంతర్వేది తీర్థం వెళ్ళాడు సుమారు పాతిక మైళ్ళ దూరం- నడిచే వెళ్ళాలి, కాసేపు అక్క., కాసేపు 'బావ ఎత్తుకొని మోసి ఏలాగో

తీర్ధంలో తిరుగుతూ , దేన్నో చూచి ఆగి , భీమన్న అడిగా డట . “అదే మిటి?” అని. “ఆదే రంకులురాటరీ అన్నాడట నాగయ్యగారు భీమన్న మరి మాట్లాడలేదు , ఇక దేన్ని గురించీ అడగలేదు .

తీర్ధంలో ఏం చూళావని ఇంటివద్ద తల్లి అడిగినప్పుడు “వీష నాకేమీ చూపలేదు , ఏదో అడిగితే చెప్పలేదు. 'పెగా తిట్టారో అని ఫిర్యాదు చేశాడు . అక్కా. , బావా ఆశ్చర్యపోయారు . “రంకులురాటం”” అంటే “రంకులు వసాయి , 'పేలీలు వస్తాయి” అని భీమన్న అర్ధం చేసుకొన్నాడని గుర్తించిన తర్వాత వాళ్ళకు నవ్వాగలేదు . భీమన్న ఇంకా అఆలలో వున్న రోజు లవి =

"పతివాది భయంకర , భాలకవి , భయ్యా సూర్యనారాయణమూర్తి , భియ్యే” ఆంటూ అన్నీ వత్తులలో పిలువబడుతూ వుండే బి, ఏస్‌, మూలర్రిగారు బర్మానుంచి. వచ్చి, రాజమంిలో బి, ఏ, చదువుతుండే వాడు, ఆయనకు గర్వమూ , అహంకారమూ అని లోకం చెప్పుకొనేది , మామాలలోని కొద్దిమంది తొలి పట్టభ[ద్రులలో ఒకడు కనుకనూ , మంచి తెలివైనవాడు కనుకనూ ఆయ నకు ఆపాటి హుందాతనం వుండడం న్యాయమే అనేవాడు భీమన్న =

ఏదో సు స్తీచేసి , "సెలవుపెట్టి నగరంలో విశ్రాంతి తీసుకొంటున్న మ్వూర్తిగార్ని చూడడానికి ఒకరోజున భీమన్న వగైరా మ్వితులు వెళ్ళారు. భీమన్న తన చేతిలోని మామిడిపండును ఆయన కిచ్చాడు , చాకు, కూడ అంది చ్యాడు . ఆప్పుడు మూర్తిగారు పండును కోసి తలకొక ముక్కా- అందిస్తూ “మీరు తెచ్చిన పండునే మీకు నిత్త అన్నాడు , “కొంచెమైనను మిగులుచు కొండి మీరో అన్నాడు భీమన్న :. ఫర్వాలేదే ఆని మెచ్చుకొన్నారు మూర్తి గారు , భీమన్న నగరంలో చదువుతున్న రోజు లవి.

ఉండ్రు సుబ్బారావుగారిది పొన్నమండ = ఉండ్రు తాతయ్య, గంగయ్య; బులిస్వామి అనే ఆన్నదమ్ములు బర్మావెళ్ళి, గొప్ప ఆస్తులు సంపాదించుకొచ్చిన వాళ్ళు . ఆ ముగ్గురూ పల్పయ్యగారి శిమ్యలే.. తాతయ్యగారి కుమారుడు సుబ్బా రావు వేదొంతం ఒంట. బట్టినవాడు , పద్యాలు [వాయనేర్చినవాడు , గొప్ప వక్త :. భీమన్న నగరంలో చదువుతున్నపుడే ఆయన రాజోలులో చదువుతూ , “సరుసో, తం” ఆని ఒక గిత పద్యాల పుస్తకం (వాసి అచ్చొత్తించా డట,

కోరక సర్గ రి! భీమన్న రాజోలు వెళ్ళేవరకు ఆ సంగతి ఎరగడు , అప్పటికి సుబ్బారావుగారు చదువు మానేసి పొన్నమండకు వెళ్ళిపోయాడు. కూడ ,

“గరుస్తోతం” నిండా తప్పులున్నాయని బి, యస్‌, మూర్తి విమర్శిం దాడసీ , “వేదాంతం వెధవ ముండలది! అని కూడ అన్నాడనీ ఒకవార్త పొక్కింది. సు బ్బారావు , పురుషోత్తం , భీమన్న -- వీళ్ళందర్ని ఉడుళకె త్తించే సిందీ వార్త , రచనలో తప్పు లుండవచ్చు . అసలు వేదాంతాన్నే నిందించడం ! సహించలేక పోయాడు భీమన్న . వెంటనే పెద్ద పెద్ద సమాసాలతో ఒక సుదీగ్గ మైన ఆవ్షేపణ. లేఖ (వాసాడు 'మూర్తి గారికి * భీమన్న నాలుగవ ఫారం

ఆ లేఖ నిండా కూడ తప్పులున్నా యంటూ మూర్తిగారు విమర్శించారని

అల్లరి చేనే వారున్నా రవి _

ఆత ఐలము చంపుకొందు వసే? గుచ్చుకొనే ముళ్ళెనో 2. కిలవని గులానీనె వీడుకొందు వక్షే? మెచ్చుకొనే రనజ్ఞులే 'లేరని కచ్చపినే పార వైతుపకు?

తిక, గాంధిగార్ని చూడాలి

అది 1050-81 సంవత్సరాలలో ఏదో ఒక మే నెల కావచ్చు = నిప్పులు రాజోలుకు బయలుదేరాడు=అక్కాడికి గాంధీగారు వస్తున్నారన్న వార్తవిని,

ఎండలకు కొండలకు , వానలకు వరదలకు , భయపడడం మానేకాడు భీమన్న ఆ భయా లన్నీ చిన్నతనంలోనే పోయినై . శ్మశానంలో అంధకారం , మల్లె తోటలో వసంత చందిక , ఇసకప్యరలో వై శాఖ మధ్యాహ్నం , గోదావరి

లంకల్లో సెప్టెంబరు వరద = సమాన సుందర మూ ర్తులే ఖీమన్నకు . అలాంటి

గాంధీగార్ని చూడాలి.

గాంధీగార్ని గురించి వినడమే కాని అంతవరకు చూడలేదు . ఆయన ఆ [ప్రాంతాలకు వస్తున్నది అదే మొదటిసారేమో కూడ , భారత స్వాతంతోద్య మానికి నాయకత్వం వహించిన గాంధీ గారంటే భీమన్నకు ఎనలేని భక్తి = అప్పుడు లండను నగిరంలో జరుగుతున్న రౌండ్‌ టేబులు సమావేశాలను గురించి క్లాసుల్లో టిచ ర్త ఎంతో చక్కగా వర్ణించి చెపుతుండేవారు. ష్యతికలను క్లాసుల్లోకి తెచ్చి నాయకుల ఉపన్యాసాలను చదివి వినిపించేవారు , వాటిపై ఉ(దేకపూరిత మైన వ్యాఖ్యానాలు చేసేవారు , జాతీయోద్యమం గురించి, దాని నాయకుల గురించి అంతవరకు భీమన్నకు [పత్యక్షంగా ఏమీ తెలీదు ; ఉద్యమ వా రలన; కన్నులకు కట్టినట్టు వర్ణించి చెప్పే టీచర్లే భీమన్నకు ఆరాధ్య నాయ కులైనారు; ఆందుకే ఆనాటి కోట పాలయ్య , తిమ్మరాజు శేషగిరిరావు ? గార్హంక వీర వెంకట సత్యనారాయణ , చిల్పరిగె యోగానందకవి గార్డు నేటికీ భీమన్న స్మృతి పథంలో. నిలిచి వున్నారు

“తిరిగి నేను ఆ బానిస దేశంలో. కాలు పెట్టలేను . ఇస్తే నా దేశానికి స్వాతం[త్యం ఇవ్వండి లేకపోతే నా సమాధికోసం ఆరడుగుల నేల ఇవ్వండి ” అరటూ లండను సమావేశంలో మహమ్మదాలీ బిటిషువారికి చేసిన విజ్ఞ ప్తిలోగల దహిశచివేసే వేడి భీమన్న రక్తంలోని పతి ఆణువును ఆవిరిగా మార్చివేసిన రోజులవి * కాళ్ళకు చెప్పులు , నెత్తిన గొడుగు ఏమీలే” ఆ మండుటెండలో చెమట్లు [క్రక్కుకొంటూ భీమన్న రాజోలు వెళ్ళేసరికే గాంధీగారు వచ్చి వెళ్ళి పోయినట్టు తెలిసింది . ఇక ఆ నిరాశను ఊహించుకోవలసిందే అంతి చిన్న ప్వడే భీమన్నకు దేశంపట్ల , దేశనాయకుల పట్ట ఎంతటి భక్తి |పపత్తులుండేవో తెలుసుకోవడానికి ఈ సంఘటన ఒక చిన్న ఉదాహరణ మా[తం ,

సవర్ష' హిందువుల [క్రింద మామాలు బానిసలు = బానిసత్వమంటే ఏమిటో ఖీమన్నకు [పత్యక్షంగా. తెలుసు : దార్మిద్యం, వెలి సంఘంలో గౌరవ రాహిత్యం , 'హైన్యం --. ఇవన్నీ కూడ భీమన్న స్వయంగా అనుభవిస్తున్నవే ఈ వేటినీ తాను లెక్క. చేయకపోయినా తన కులం వాళ్ళ (ప్రతి నిత్యం అనుభ

విస్తున్న ఈ దాస్య దురంతాలను చూసి ఆత్మగితంగా దుఃఖపడుతున్నవాడే. ఒక్క- కులం ఆనుభవిస్తున్న దాస్యమే ఇంత "ఘోరంగా వుంటే, ఇక మొత్తం దేశమే అనుభవించే. దాస్యం. ఎంత [కూరంగా వుంటుందో భీమన్న ఊహించుకో గలిగాడు ,. ముందుగా. దేశ దాస్యం తొలగిపోతే , కుల దాస్య నిర్మూలనకు పోరాటం సులభతర మవుతుం దన్న నిర్ధారణకు వచ్చాడు. అందుకే థీమన్న దృష్షి ఆనాటి నుంచీ దేశానికి సం పూర్ణ స్వాతం[(తాన్ని సాధించడమే [పధాన కర్తవ్యం అన్న లక్ష్యంపై 'కేం(దీకృతమైంది . 'దేశ దాస్యము తుడిచి జాతికి "తేజ మొసగిన 'దెవరు తం (డీ పతిత జనముల "పేద జగముల గతులు, మార్చిన భవరు తర్మిడీ? బానిస తనమును బాపమురా భారత భూమికి భాగ్యము. తేరా | _-పాలేరు తత. మితిమీరిన ఆత్మవిశాసం హైస్కూలు చదువు పూర్తి అయింది . స్కూలు ఫైనల్‌ పబ్లిక్‌ పరీక్షలు (షారంభమైనై ధైర్యంచెప్పి ఆశీర్వదిస్తూ పాలయ్య మాష్టారు ఇచ్చిన పటిక బెల్టం .ముకగ్రాను నోట్లోవేసుకొని పరీక్షలు [వాయడం మొదలు పెట్టాడు భీమన్న , లెక్కల పరీక్ష రోజున - ఓక గంటన్నర లోపలే మొత్తం లెక్కలన్నీ చేసేశాడు , ఒక్కా బిట్టు తప్ప, ఆబిట్టు [గాఫుకు సంబంధించింది [గాపు కాగితం మీద బొమ్మ గీసి ఫలితం కనుక్కోవాలి . ఆది చాల చిన్న లెక్క . దానికి నాలుగు మార్కులు , టైమ్‌ గంటకు 'పైగావుంది , చేసిన లెక్క లన్నిటినీ మరోసారి చూసుకొని , గ్లాపులెక్కకు పూనుకొన్నాడు భీమన్న = తన అలవాటు చొప్పున ముందుగా ఆ లెక్కను ఒక చిన్న చిత్తుకాగితం మీద రెండు మూడు 'ఫైప్పులు వేసుకొని ఫలితం తేల్చుకొన్నాడు- ఆ లెక్కకు

రిక బోయి భీమన్న ఫలితం ఒకటిన్నర, ఆ తరువాత [గావు గీశాడు . అది ఫలితాన్ని పదిన్నరగా చూపింది ( కాగతం మీద వచ్చిన ఫలితానికి , ,గాపుద్వారా వచ్చిన ఫలితానికి సంబంధమే లేకపోయింది . తికమక పర్షాడు ,

అసలు అది [గావు లెక.. (గావు గీసి ఫలితం చెప్పాలి. అందుకు పది నిమిషాలు కూడ పట్టదు. ఆలానే చేశాడు , ఫలితం పదిన్నర వచ్చింది . దాన్ని అలా వుంచే స్తే సరిపోయేది , తాను "స్పెషల్‌ మేథమెటిక్సువాడు కనుక ; 'స్పెషల్‌ , జనరల్‌ = రెండురకాల లెక్కలలోనూ. తనకు ఫస్టు మార్కులే వస్తాయి కనుక, కొంత అతి కెలివిని [పదర్శించా డిక్సుడ , చిత్తుకాగితంపై లెక్క చేసుకొన్నాడు . ఒకటిన్నరకు పదిన్నరకు పొత్తుకదరక , ఏమీ తోచక , పదిన్నర చూపుతున్న (గ్రాఫుకు ఒకటిన్నరకు మార్చాలని తంటాలుపడి , లెక్క పాడుచేసి. వదిలేసి , వచ్చేశాడు , బైైటికి వచ్చి చూసుకుంటే పదిన్నర ఫలితమే కరెక్టు, మరి ఒకటిన్నర ఎలా వచ్చినట్టు? '₹క్క చేసినప్పుడు ఒకటి తర్వాత సున్న దించుకోలేదు . ఏడ్చి ఏం లాభం? తాను గీసిన (గ్రాఫే కరెక్టు , ఆతి తెలి వికి పోవడం కొంపముంచింది |

ఫిజిక్సు థీరీ పేపరు అద్భుతంగా (వాళాడు * ఆందులో అరవైకి నలభై పెనే రావాలి : పరీక్షలు. చివరిరోజున ఫిజిక్సు పాక్సికల్సు. ఒక మైనపు కణి కను ఇచ్చి , దాని మెల్టింగు పాయింటును కనుక్కో. మన్నార, భీమన్నకు ఈ ఎక్స్‌పరిమెంటు కొట్టిన పిండి, అది పేరఫిన్‌ వేక్సు అని తెలుసు * దాని మెల్లింగుపాయింటూ తెలుసు . చెయ్యవలసిందల్లా = వేడిని డిిగీల [కమంలో గుర్తులుపెట్టి [గాపు గీయడం* చాల సుకవైన 1పయోగం , నలభైకి నలభై మార్కులు రావలసినట్టిది 6

మంచి ఉత్సాహంతో అన్నీ అమర్చుకొని, స్టా వెలిగించి , 'టెస్ట్‌ట్యూట్‌ పెట్టి _ ఆ (పక్క విద్యార్ధికి సహాయం వెళ్ళాడు ః భీమన్న తిరిగివచ్చి చూచు కొనేటప్పటికి తన |పయోగం సర్వనాశన మయింది ! వేక్సు మొత్తం కరిగిపోయి వేడి తారాస్థాయిలో వుంది 1

ఇక = ఏం చెయ్యాలి ? ఎక్సొపరిమెంటు మళ్ళీ చెయ్యడానికి కావలసిన మైం వుంది , మైనపుకణిక ఏది? అది క్రాసుకాదు . పల్దిక్‌ పరీక్ష =

భీమన్న ఏడుపు చూచి , జరగింది తెలుసుకొని , అక్కడి ఇన్విజిలేటరు ఎంతో సానుభూతిని (పకటించాడు . తనకుమాలిన ధర్మం ఫలితం ఇలానే వుంటుంది అన్నాడు . ఎంతటి ఆత్మవిశ్వాసానికై నా ఒక మితి వుండా లన్నాడు . అంతకంటే ఆతడు మా[తం ఏం చెయ్యగలడు ? పోనీ, వదో పాతృపయోగాన్ని గురుకు తెచ్చుకొని [గాపు గీయవచ్చు ననుకుంటే , ఈ [(పయోగాని కిచ్చిన వేక్సు ఎలాంటిదో ! ఒక్కసారి పాడ్లైన తర్వాత , సరిదిద్దడానికి ఎంకో[శమ , ఎన్నో అనుమానాలు * మనోవ్యథలు , పిక్‌ పరీక్షలలో జరిగిన ఈ వధమైన అవకతవకల వల, ఆ వేసవి సెలవు లన్నీ వట్టి మానసిక చింతతో గడిచిపోయినై భీమన్నకు *. లెక్కలు, సైన్సు మాష్టార్ధ చివాట్టకు లెక్కేలేదు, రిజల్జు వచ్చాయి , ఫిజిక్సులో 46. పాక్టికల్స్‌ పూర్తిగా పోగా, ఒక్క థీరీలోనే 60 క్రీ 468 వచ్చాయి. పోనీలే, పాసయ్యాం అనుకొన్నాడు , లెక్కల్లో 968. ఆ తగలేసిన బిట్టు నాలుగు మార్కులూ పోయాయి, స్పెషల్‌ మాథ్స్‌లో 88, ఫస్టు మార్కు. తెలుగు 88, ఫస్టు మార్కు... మొత్తం మీద సరాసరి 68 కాతం , స్కూలుకు ఫస్టు మార్కు. (పతి అక్షరం బీజాక్షర మే (పతీ .మాటా మంత మే మనిషికీ 'తెలినీ తెలివిగా వాడు కొంటే అక్షరాలే ఆకర లక్షలు పండుతి మాటలే మాణిక్యవీణ లవుతై బెడ్డిప్తే = కన్సువ లే స్తై మిన్నాగులై నై ూాఆనాది కొన 86. అడుగడుక్కి. అవిఘ్నమస్తు భీమన్న స్కూలు ఫైనలు ప్యాసయ్యేనాటికి తమ ఆర్ధిక పరిస్థితి తిరోగ మనంలో వుండి. కౌలు భూముల్లో కొద్దిగా మాతమే ఉంచుకొని, తక్కిన వాటిని వదిలేశారు పల్టయ్యగ్లారు . గరువుమీద నాలుగెకరాల కొబ్బరితోటను కొన్నారు అప్పుచేసి ॥ తోటకట్టవలలోని 'చెట్టను అమ్మేసి కొంత తీర్చేసినా :

రథ టోయి భీమన్న అస్పః ఇంకా మోపుగానే వుంది . తోటలో కౌ త్తచెట్టను నాటవలసి వుంది , పని చాలా వుంది;

చదువును అంతటితో. ఆపేసి , ఉద్యోగ 1పయత్నం. చెయ్యమన్నారు భీమన్నను , లెక్కల్లో మార్కుల్నిబట్టి , సూపర్‌ వైజర్‌ ధ్రనింగుకు వెళ్ళమ. న్నారు కొందరు . ఎక్కడెక్కడికో దరథాస్తులు పంపాడు ఇష్టంలీక్ష పోయినా , అలానే-_కాకినాడలోని పిఠాపురం రాజావారి కాలేజీకి కూడ ఒకటి పడేళాడు.. మరెక్కడినుంచీ జవాబులు రాలేదుకానీ, పి,ఆర్‌. కాలేజీ నుంచి మా[తం ఇంటర్‌ మీడియట్‌కు సీటు వచ్చింది.

స్కాలర్‌షిప్పు వుందికనుక ॥ ఆర్థికమైన 'బెంగలేదు.. తెలివైనవాడు కనుక పైకి చదవ వలసి?దే,. పల్పయ్యగారి చింత ఒక్కటే, కొడుకును అంతదూరంలో వదిలేసి ఏలా వుండడం అని. పైగా , కుటుంబస్థితి బాగాలేదు , అన్నివిధాలా ఆందివస్తున్న వాడు భీమన్న , ఏదో ఉద్యోగంలో చేరి , కుటుంబ బాధ్యతను మీదవేసుకొంటే , తాను ఏ హరద్వారమో పోవచ్చునని ఆయన అశ . ఈ హరద్వారం గురించి ఆయన శిష్యులతో ముచ్చటిస్తున్నప్వుడు చాలాసార్లు

నగరం స్కూల్లో ఉండగా ఒకసారి_ఏదో ఊరు వెళుతూ పల్ల య్యగారు తోట మకాంలోని కొబ్బరికాయల రాశిని ఖీమన్నకు అప్పజెప్పి వెళ్ళారు, రాశిపై కొబ్బరాకులు కప్పి , ర్యాతంతా ఆక్కడే పడుకున్నాడు భీమన్న-తన మి(తు లతో , మి[తులంటే ఆ. పేటలోని తన ఈడు క్మరవాళ్ళు-గడ్డం వెంకన్న , బయ్యా పాపుడు , జల్లి వీరన్న వగైరాలు. ఈ ముఠా అంతా. ర్యాతులు పొడుగుపాటి 'వెదురు క[రలు చేతబట్టి , రోడ్డువెంట , తోట గట్టవెంట తిరుగుతూ వుండేవారు ,. ఆ రోజుల్లో ఖీమన్నవద్ద బర్మానుంచి ఎవరో తెచ్చి ఇచ్చిన టార్చి లైటు కూడ వుండేది.

ర్యాతంతా కాపలా కాసీ ఎప్పుడు న్మిదపోయాడో ఏమో , పల్లయ్యగారు వచ్చి లేపేటప్పటికి 'తెల్లవారుతూ వుంది. రాశిలో ఒక (పక్కా. తరిగివుంది . దొంగతనం జరిగిపోయిండి !

“చదువువల్చ లాభంలేదు. నిన్ను పాలేరుతనం పెస్టేస్తానొ అని తిట్టారు పల్పయ్యగారు || చద్దన్నం తిని సిద్ధంగా వుండమనీ , ఎవరో థామందు వద్దకు తీసు కెళతాననీ చెప్పి వెళ్ళిపోయారు దొంగల 'వేటకు .

మామిడికుదురు దొంగలు మహో 'పేరుమోసినవాళ్ళు = అఈఇంటి యజమా నికి ముందుగ్రానే తెలియపరచి మరీ దోచుకునేవాళ్ళు. లక్షాధికార్శ ఇండ్రమీదికే వెళ్ళేవాళ్ళు, అది పాతతరం, కొ త్తతరం కు[రకారు అంత సమర్థులు కాదు. చిల్లర. దొంగతనాలతో పొట్ట నింపుకుంటున్నారు |

ఆరా తి ఆదొంగ గాడిదలెవరో భీమన్న [పాణం మీదికి తెచ్చారు. తల్లితో చెప్రుకొని ఏడ్చాడు, బడి మానిపిస్తే చెట్టెక్కి. దూకి చస్తా నన్నాడు , శ్యళా నాల సమీపంలో రోడ్డుమీద ఒక మృర్రిచె ట్టుంది దాని కొమ్మల్లో కెక్కి. కూర్చు న్నాడు, సాయంకాలం తం[డివచ్చి [బతిమాలేదాకా. చెట్టు దిగలేదు * ఆ థోజండణొ ఆ చెట్టుకు వాలేరు తనం చేళాడు భీమన్న |!

ఈ విధంగా మొదటినుందీ కూడ భీమన్న చదువుకు వీవో విఘ్నాలేర్పడు తూనే వచ్చాయి. వేసే (పతి అడుగునూ అవిఘ్నమస్తు అనుకుంటూనే వెయ్య వలసి వచ్చింది , వమైనాసరే కాలేజీకి వెళ్ళాలనే అనుకొన్నాడు భీమన్న , ఏ స్మ్కాలర్‌విప్పూ లేని బయ్యా వెంకన్న ఐడుగు వెంకటరెడ్డి వంటి వాళ్ళే కాలే టీకి వెళుతున్నప్పుడు , తానెందుకు మానాలి! తండిని ఒప్పించి కాకినాడకు [పయాణమైనాడు

కలేజీలో చేరుతున్న ఉత్సాహం , ఆనందం ఉరకలు. వేసున్నా, పల్లె లోని తనవాళ్ళను , నేస్తాలను వదిలి ఉండవలసి వస్తున్నదన్న చింతతోనే ఆందరివద్ద వీడ్కోలు తీసుకున్నాడు . ఆ వయస్సులో. నలభై మైళ + దూరంలో వుండే కాకినాడ కూడ' మామిడికుదురుకు ఏంతో దూరం !

వూవు లెన్నియున్న గాని సీవు లేక వసంతమా ? నికి నాకింత దూరమా ౪? దవ్వులలో నీ రుచులు కవ్వించును క్షణము క్షణము, క్షణమే యుగ' మయ్యె _ నిరీ క్షణమే. ఐబతుకాయ్యె గదే! రాఖీలు,

పాలేరు నుంచి పద్మశ్రీ వరకు వికొస సర్గ

“ఎలిమెంటరీ స్కూలు, మిడిల్‌ స్కూలు , హైస్కూలు - దళలు చీకట్లో , చిన్న పెద్ద దీపాలు . కాలేశీలో కాలుపెట్టడం చీకటిని విడిచి నూర్యో దయంలో (ప్రవేశించడమే, * అంటాడు భీనున్న తన కాలేజీ తాలి రోజుల్ని స్మ్కశిస్తూ ,

ఆ వాళావరణమే వేరు, ఆ లోక్షమే వేరు. హైస్కూలు ఒక చెట్టునీడ అనుకొంటే , కాలేజీ ఒక విళాలోద్యానం. ఎంతో ఆద్బృష్టవంతులకు తప్ప కాలేజీలో చదివే మహాభాగ్యం లవీంచదు ఆంటాడు .

అందరు వెద్యార్డులూ కొ త్రవారే , అన్ని ముఖాలూ విజయోత్సాహంతో జీగేలు మనెవే , ఆ కళ్ళల్దోని ఉదయ రవిచం[దికలకు ఆళావధు లేవు,

అక్కడ ఎవరి చె కులమో తెరియదు . ఆడిగేవా క్ళండరు , అంటరాని తనమా 1 దాని ధ్యాసే లేదు. అది పల్లెటూళ్ళకు మ్యాతమే పరిమితమైన ఒక పేడ కల, ఆలవాటు జొప్తున భీమన్న కాసు గాలరీలో చివకి వరుసను వరించాడే తప్పు , ఎవ రిస్ట మొచ్చిన చోట వారు కూర్చోవచ్చు . బెశ్చరరుకు ముఖాముఖిగా ముందడువకుసలోనే కూర్చోవచ్చు = కాంటరాని వెనకబడీనతనం నుంచి వంత శంకర మైన ఏమ్నుక్షి! కాలేజీలో చేరకుండాన్సంతే. ఇంతటి ఆప్వూరమైన అభ్యుదయ లోకాన్ని జాను చూచి పృంచేవాడు కాదుకదా . కాలేజీలో చేరిన తొళీ రోజులు భీమన్నకచ్చిన సబ్మకనూనంద సమనుతూతీ జనంశమూ , అనిర్వచ సీియమూ .

వికాస సర్గ త్రి

అక్క-డ టీచర్దు లేరు , అంతా లేక్చరర్డు , వక్తలు! పాఠాలు చెప్పరు, ఉపన్యాసాలిస్తారు ఎ కాలేజీ లెక్ళురర్ల స్కూలుటీచ ర్హవలె సంసార భారంతో వంగిపోయి , నీరసంగా నిస్తేజంగా వుండరు , విద్యార్థలకంటె కు[ర వాళ్ళలా , హుషారుగా వుంటారు * ఎక్కువమంది ఇంకా పెళ్ళికానివాశ్ళే . విద్యార్థులతో ఫన్ను , విట్టు, జోకు, హ్యూమరు పంచుకొంటూ చనువుగ్గా, స్నేహంగా వుంటూ *- ఏ విద్యార్థికి ఏ రంగంలో [పతిభవుందో ఆ రంగంలో అతణ్ణి ,పోత్స హిస్తూ మెలుగుకారు ఎ ఎంత గొ ప్త విషయం!

అటి ఉజ్వల వాతావరణంలో భీమన్న తొలిస్తారిగా దర్శనం చేసుకొన్న కవి దేవులపల్లి కృష్ణ శాన్రిగారు ,

అంతవరకూ భీమన్నకు పరిచయమైన కవులు కుసుమ ధర్మన్న, గుబ్బల వీరాస్వామి, గొల్పపల్లి శామ్యూలు , చిల్లరిగె యోగానందయ] మున్నగువారు . వారంతా ఏదో ఒక పయోజనాన్ని ఆశించి పద్యాలూ పాటలూ _వా సినవారు . భృకికూడ తాను తరించాలన్న ఒర్‌ 1పయోజనమే శ బహుశా. అట్టివారిని కమిబెడ్‌ రచయిత లనవచ్చు * స్వచ్చమైన కవిత్వాన్ని ఇక బలా ళు లాం నానిపాం సిలు యకంని కంచనా షష తోనే! చె ల్సి కవిని [పత్యక్షంగా తొలిసారి భీమన్న చూసింది క్‌ ఎషతీ లోనే |! దృష్టిలో ఆదర ప్రాయమైన కవి రూపం క ఎవ్షళాత్తిదే * కవి అన్నవాడు ద్ర లప్‌ శాన్రిలా వుండాలంటాడీయన ౪ సౌమ్ముడూ, [పసన్నుడూ అయివుండాలి * ఆపారమైన ఆశ్వసనాన్నీ , విశ్వాసాన్ని అందజేసి , ఆనదానికి ఆదర్శంగా నిలవగలగాలి . తాను. వాసే పతి వాక్యానికీ కాను లక్య(ప్రాయుడు కావాలి.

“నేను హిమాలయ శృంగాన్ని” అని ఐడాయి (వాతలు ][వాస్తూ , తాను ఒక కుంటి పిల్లలా. (బతి కేవాడు =. అతని కన్ని [పచార సాధనాలు పగటి దివిటీలు పట్టినా ..కవి కాలేడు... ఉత్తర కుమారుడు వీరుడు కాలేడు * అలాగే , తానే రోగాలతో తీసుకునే డాక్టరు రోగులకు. విశ్వాసాన్ని కలిగించ కొంతుడై , స్థిరుడై వుండేవాడే కవి , కవి బుషి అమివుండాలనడం ఆందుకే ,

ఇక్కు-డ ఒక [పళ్నుకు జవాబు చెప్పవలసివుంది , అఆనందంకూడ' ఒక (పయోజనమే కదా అని ;: 1పయోజన మంటే సర్వ జనీనం కాని ఒక పాక్షిక

ఫ్య బోయి భీమన్న అనందం సర్వ్యజనీనం . ఇండియాలో ఒక మతస్థుడికీ ఇంగ్రాండులో మరొక మతస్థుడికీ , జపానులో ఒక (శ్రామికుడికీ , అమెరికాలో ఒక పార్శిళామికుడికీ , కన్యా విద్యార్థికీ | రష్యా విజ్ఞానికీ కూడ ఆనందం కలిగించేది కవిత , కవి కృష్ణ్టకాస్త్రేళా ] తాత్తికుడు థ్రకృష్ణుడిలా వుండా లంటాడు ఖఫీమన్న ॥ సన్యాసులూ , పీరాధిపతులూ [బ్రహ్మవిద్యా గురువులుగా పనికిరా రంటాడు . కవిగాని , వేదాంతిగాని [పజల కృపయోగ పడా లంటే, [పజల మనో వికాసా నీకి తోడ్పడాలంటే = [ప్రజల కష్టసుఖాలను పంచుకొంటూ , [పజల ఆవోర విహారాలటో పాల్గొంటూ ;, (పజల మధ్య జీవించాలి. ఎక్కడో ఉన్నఠాసనా లలో కూర్చుని [కిందివాళ్ళకు ఉపన్యాసాలు దంచగూడదు . నివేదన కుప యోగపడే పదార్థం తినడానికికూడ పనికిరావాలి . కృష్ణళాన్రిగారి తొలి దర్శనం భీమన్నకు ఒక తిల్లు. ఆయన కవితా, పర్ఫనాలిటీ మాత మేకాక్ష _ ఆయన కంఠంలోని [శావ్యతా, పద్యం చదివే" రాగరీతి కూడ ఈయనను బాగా ఆకర్షించినై . ఆయన మ్మిత పరిథిలోనే భీమ న్నకు ఆనాడు పరిచయమైన ఇతర కవులు తల్దావర్సుల శివళంకరళార్రి ; (శ్రీరంగం నారాయణబాబు , అడవి బాపీరొజు . హృదయ మున్నప్పడే జీవి కదల గలడు కష్ట నుఖములు చూచి, దుఃఖములు వీచి? ఎండకును వానకును భేద మెంచ బలేని బొమ్మరాతీకి నవ్వు లేడ్చులును కలచె? మధు గీత 89. కళా కల్పవృక్షం కాకినాడ పి, ఆర్‌. కాలేజీలోని 1981- 85 మధ్య + ఇంటరు రెండేళ్ళూ +, బీ,వి. రెండేళ్ళూ ఖీమన్న జీవితంలో ఆమృతవర్షా లెనై. “పి. ఆర్‌ . కాలేజీ ఒక కళాకల్పవృక్షం” అంటాడు భీమన్న . ఎక్కడా సీటుదొరకని వాళ్ళంతా ఆ కాలేజీలో చేరేవాళ్ళు , మొత్తం రాష్ట్రం నలుమూలల

వీకాస సర్గ ౮] నుంచీ వచ్చేవాళ్ళు , సీటులేదనే మాటే వుండేదికాదు - ఎంత తక్కువ మార్చులు

మామా విద్యార్దులకూ , మహిళా. విద్యార్థలకూ ఏ ఫీజులూ వుండేవి కాదు. ఉచిత విద్యేకాక , ధనసహాయమూ , మర్యాదాకూడ లభించేవి .

కాలేజీ పిఠాపురం మహారాజా వారీది , ఆయన 1బహ్మధర్యాన్ని ఆనుస రించిన వదాన్యుడు , దాత , సాహిత్య కళాపోషకుడు , భోజరాజు, కృష్ట 'డేవరాయలు. ఒక శరీరంలో చేరిన సరస్వతీమూలర్తి. ఆంతేకాక, దీన జనోద్ధారకుడు . కాలేజీ కాక కాకీనాడలో ఓక అనాథశరణాలయం , (బవ్మా మందిరం వుండేవి. పిఠళాపురంలో హైస్కూలు, మా మా బాలురకు, బాలికలకు వేరు చేరు హీ స్ట్ల వు ండేవి . వాటిలో ఉచిత భోజనవసతి సౌకర్యా లుండేష, మొత్తం ఈ సంస్థలన్నిటినీ రాజావారే పోవ్షించేవారు =. శ రణాలయ వాసులూ , వాోస్టలు పిల్లలూ. రాజావాన్ని నాన్నగా రనే పిల్చేవారు... ఏ (పభుత్వ౭ కాని, పే పార్టీకాని అప్పటికింకా ఊహించనైై నా లేని హరిజనోద్ధరణ కార్య [క్రమాలను వాస్తవంగా. ఆమలులోకి తెచ్చిన మవామనీషి నవసమాజ నిర్మాణ ఆయన , యగక ర్త పిఠాపురణ రాజావారు ,

రాజావారికి తలలో నాలుక సర్‌, ఆర్‌ , వెంకటరత్నం నాయుడుగారు , నాయడుగారంటే మనీషకు , మహనీయతకు , మానవతకు గుణవాచకం , స్వయంగా ఒక హరిజన' బాలిక సగుణను పెంచుకొని (బాహ్మణ యువకుడైన “ తారకం "గా రికిచ్చి వివాహం జరిపించిన నిష్మాల సమాజ నిర్మాణ 'వై తాళికుడు ఆయన భక్తుడు + ప వ్యితుడు , (బ్రహ్మ రి శ

కా లేజీ [పిన్సిపాలు వేమూరి రామకృష్టరావుగ్లారు . ఆ రోజులలో బందరు హరిజన వోస్టలును నడుపుతున్న రారెజీరావుగారి అన్నగారాయన , ఆంగ్లంలో గొ ప్ప పండితుడు . ఖమన్న కాలేజీలో చేరిన నాలుగైదు నెలలకే రిట్రై రయ్యాడు | ఆ తర్వాత (పిన్సిపాలు పెద్దాడ రామస్వామిగారు.. కాలేజీకి ఆయన చక్కగా , సుకుమారంగా తయారై వచ్చేవాడు , ఆంగ్లభాషలో అందమైన పదజాలంతో ఉపన్యసించేవాడు . ఆరేషనుకు సాకార రూపం ఆయన , 'సెలవుపెట్టిన విద్యార్థులుకూడా ఆయన ఇంగ్మీషు క్లాసుకు వోజరయ్యెవారు . తెలుగులో చిల్లరిగ

రివ బోయి భీమన్న యోగ్రానందయ్య , ఇంగ్గీ మలో పెద్దాడ రామస్వామి, తా నెరిగిన టీచర్ల లో విద్యార్ధలను అంతగా. ఆక్ష గ్షించినవారు మరిలే రంటాడు భీమన్న. ఇంటరులో చదవవలసిన విషయాలు మూడు. ఇంగ్లీషు, తెలుగు , [గ్రూప్‌ ? [గూపులో మూడు భాగాలుంగేవి _ ఆ మూడు రకరకాల కాలం వినేషన్గుగా వుండేవి, భీమన్న హైస్కూలులో మేథమెటిక్సు , విజిక్సువాడు , ఆది [గూవ్‌ ఓన్‌ , కాలేజీలో వాటికి కెమిస్ట్రీ కలపవలసీ వుంది . "అంతా అలానే చేస్తారు , ఖీమన్నమాతం తెలుగు కఠథిపాడు . ఆదొక చ్మితమైన కాంబినేషను , తనతోపాటు రాజోలునుంచి వచ్చిన బయ్యా స్వామి , బయ్యా వెంకన్న, కాకినాడ రేచ పేటకు చెందిన బొడ్డుపల్లి రంగనాయకులు *, పిఠాపురం హాస్టలు నుంచి వచ్చిన కాశి ఆదినారాయణ ఈ నలుగురే 'ఆ సంవత్నరం పి, ఆర్‌: కాలేజీలో చేరిన మా మా విద్యార్థులు =. ఆది మరో, మామిడో , పొన్నో, పొగడో ఏ చెట్టయినా ఓకపే'-- ముఖ్యం అది ఇచ్చే నీడ ముందు ఈ మండు బండల నుంచి బైట పడితే ఆ పైది పుస్ప్నఫల మధు గసా స్వాద (వన క్రి! జాగుడి నెలు 40. కచేరీపేట అమ్మ ఆ రోజుల్లో కాలేజీలోని మామా. విద్యార్థులకు వేరే హాస్టలు లేదు, జనరల్‌ హోస్టలులో మామాలకు (ప్రవేశం వుండేదో లేదో తెలియదు... అందుకు ఎవరూ 1పయత్నించిన వాళ్ళూ లేరు , ఆందువల్స్ణ వెంకన్న , స్వామి , తాను కలిసి కచేరీ పేటలో ఒక ఇంట్లో మకాం కుదిరాడు భీమన్న = 'స్వామి అన్న గారు! పుల్ప య్య, ఆయన ఆంతకు ముందు ఇంటర్‌ చదివిన రోజుల్లో ఆ ఇంట్లోనే వుండేవాడు - అసలు ఈ ముగ్గర్నీ మొదటిసారిగా కాకినాడ తీసుక వెళ్ళినవాడు ఆ పులయ్యగారే ఎ ఆ ఇంట్లో మకా? పెట్రించింది కూడా ఆయనే మంచి కసరత్తు చేసి గొప్ప వస్తాదులా వుండేవా డాయన , ఇంటర్‌తో చదువు ఆపేసి పోలీస్‌ అధికారి అయ్యాడు తరువాతే .

వికాస సర ర్ట

ఆ ఇల్లు హరిజనులదే -- దుండి మంగమ్మ గారిదీ . సౌంత ఇళ్లే , చాల "పెద్దది . రండు పెద్ద గదులు, కండు వసారాలు , ఓక విశాలమైన దొడ్డి, వాకేలిఐ ఇంటే ముంగిట వాకిలి అవతలి (పక్క. ఒక పత్యేక వంట గది + వంట గడి పక్క ఒక మంచినీళ్ళ బావి. ఆ ఇంట్లో తన ముసలి తల్లి , తాను మాతమే వుండేది మంగమ్మగారు , కొడుకు బర్మాలో వున్నాడట , ఇంట్లోని ఒక గిదిని వసారాను విద్యార్థులకు ఆద్దెకిచ్చి వాళ్ళకు తానే వంటచేసి పెడుతుండే దామె , అంతకుముందు పుల య్యగారూ, ఆయన మ్మితులూ అక్కడ ఆ విధంగా వున్నవాశ శ

అద్దెకు , భోజనానికి కలిపి ఒక్కొక్కరు నెలకు ఎనిమిదేసి రూపోయలు ఇచ్చేవాళ్ళు; ఉదయం: ఆపాలు , కాఫీ ఇచ్చేది, కాథీలో పాలుంటే వుండేవి , లేకపోతే లేడు, కాఫీ ఏంత నల్లగా వుంటి. అంత ఆరోగ్యకరం అనేది మంగమ్మగారు. ఖోజనంలో గుడ్డు, మాంసం, చేపలు విధిగా వుండేవి. కాకినాడలో దొరికే అన్ని రకాల చేపలు తెచ్చి వండి. పెళ్టేవ. సొంత బిడ్డలుగా చూచుకొనేది . వీళ్ళ సుఖం కోసమే. పాటు పడేది, భీమన్నపట్ల ఎక్కువ ఆప్యాయత చూపుతూ * భీమరాజూ” అని నోటార పిలుస్తూ. వుండేది . భీమన్న జీవితంలో అమ్మా ఆని పిలిచిన ముగ్గరిలో ఈ మంగమ్మగారు మూడవది + ఈనాడు ఇంతదూరంనుంచి వెనక్కి. చూస్తూ అంహాడు భీమన్న=ఈ ముగ్గురూ తనకు ఒకే రూపం అని 1

ఆవి చోటలాంబి. ఇల్లు , తూర్పు, ఉత్తరం, పడమర (ప్రహరీలాంటి చెట్ల కట్టవలు , ఇష . దక్షిణం వైపున మా[తమే బైటికి దారి: ఆ బ్రైట్‌ ఉప్పు చేరు. ఆ ఏటి గట్టే కాబ్టారి. ఆ ఏరు పడమటగ్రల కాలువ లాకునుంచి తూర్పుకు |పవపాంచి జగన్నాథపురం వంతెన [కిందగాపోయి సము[దంలో కలుస్తుంది . రక రకాల నావలతో పడవలతో నిండి వుంటుంది. ఆ ఏటికి ఎగువ పడమట. ఒక ఫర్జాంగు దూరంలో లాకు వుంది . ధవశేశ్వరం-కాకినాడ సడవల: కాలువ ఆ లాకు ద్వారానే ఉప్పుటేరును శేరుతుంది ..

భీమన్న కాలేజీ జీవితంలో , సాహితీ జీవితంలో, నిజ జీవితంలో కూడ ఆ పేటకు, ఆ ఇంటికి , ఆ (ప్రాంతానికి ఓళ (పత్యేక స్థానం వుంది , అందుకే

క్రచేరీ కేట [పధానంగా మాలపేట అయినా , అది సిటీలో మంచి కీలక స్థానంలో వుండ 6 వల్ల ఆక్క-డ అన్ని కులాల వాళ్ళు అద్దేలకుంటూ వుంటారు, ఇతర కులాల వాళ్ళు మామాలను చేరనివ్వరేకాని మామాలు మా[తం అన్ని కులాల వాళ్ళనూ చేరనిస్తారు, 'చేరదిస్తారు: మానవత్వమే మామాల మహవాత త్త స. కృలాలవారీగా ఆంచనా వేస్తే స్వచ్చమైన మానవత్వం ఇంకొ మిగిలివున్న దొక్క- మా మాల లోనే నేమో. .

"పీటకు దక్షిణాన ఉప్పుటేరూ, పొలాలు వుంటే = తూర్పున రకరకాల కచేరీలు వునై న్న . ఉత్తరాన బస్సు రోడ్డు, రోడ్డు కవతలి (పక్కన కలెక్టర్‌ అఫీసు , జిల్లాబోర్టు ఆఫీసు . వాటికి తూర్పున పి , ఆర్‌ , కాలేజీ (గౌండ్స్‌ - ఆసలు కాలేజి పేటకు తూర్పున ఫర్హాంగు దూరంలో వుంది. ఆ 'మధ్యకో జన రల్‌ ఆసుప।తి . కాలేజీకి ఎదురుగా 1బహ్మసమాజ మందిరం .

కాలేజీ , | బహ్మమందిరం , కాలేజీ [గ్రౌండ్స్‌ కచేరీపెట , ఏటిగట్టు ? పొలాలూ , లాకూ , అక్కడి తోటలు -. ఇవీ ఆ రోజుల్లో భీమన్న నిత్యవిహార కేం్యదాలు . రకరకాల ఆకర్షణల మధ్య, రాగానురాగాల మధ్య ఆయన సాహిత్యం ఓక రూపం తీసుకొని వికసించింది ఇక్‌ గాడే +

చదువు కంటే ముందు భీమన్నకు కావలసింది సుందర 1పకృతీ , సుర భిళశ వాతావరణమూ .

రంగనాయకులు స్థానికుడే కనుక సమస్యలేదు +, ఆదినారాయణది ఆమలా పురం తాలూకాలోని పాత ఇంజరం. ఆయన ఇంటర్‌లోనే యానాంకు చెందిన రెడ్డమ్మ అనే ఒక భాగ్యవంతుల ఇంటి ఆడపడుచును పెళ్ళిచేసుకొని 'వేరే కాపురం వుంటూ చదివేవాడు. ఆ దంపతులు ఎ3తో ఆదర్శ,పాయులు, అప్యాయతకూ , అతిథి. మర్యాదకూ లక్ష్యులక్షణంగా సమకాలీనులలో మంచి (పసిద్ధిపొంద్‌న పుణ్యదంపతులు..

కొత్తగా: కాకినాడ చేరి, ఎక్కడ వుండాలనే సమస్యను ఆ విధంగా “పరి ష్కరించుకొన్నవాళ్ళ ఈ ముగ్గురు మా[తమే - స్వామి , వెంకన్న, భీమన్న . అమ్మతో తనకూ, తనతో అమ్మకూ అవినాభావత లభించినవాడు భీమన్న |!

చంటి బిడ్డకు పాలున్న బానలెల్ల శలులె యండగా, సొంత తల్లే యేల ? తల్లి పాలిండ్లు జీవామవృతమున నింప్ప తల్లులకు తల్సి వీవుండ తక్కువేమి ? ల్లాలకొ తల్ల కవనం 41. గోరాగారి స్నేహం “దేవ్సడు=నీ వున్నా డను కొంటే వున్నాడు , లేడనుకొంటే లేడు. ఇది మా నాన్న ఉవాచ , ఆయన ఒక అద్వ్వైతి . అద్వైతం గోడమీద పిల్లి లాంటిది , ఇటు దూకితే ఆస్పికత్వం, అటు దూకితే నాస్తికత్వం, అందుచేత మీ నాస్తి కత్వంతో నాకేమీ పేచీలేదు ” అన్నాడు భీమన్న - గోపరాజు రామచం[దరావు గారి నాస్తిక వాదం అంతా విని . అప్పటినుంచి తన వర్గంలో చేర్నేసుకొన్నాడు గోరా పి. . ఆర్‌. కాలేజీలో బోటనీ లెక్సరరు. భఖీమన్నకు ట్యూటరు . ఆ కాలంలో 'ట్యూటరు పద్ధతి వుండేది. కాలేజీ విద్యా్థలంతా - ఒక్కౌ-క గ్రా [పాంతంలో నివసి ంచే వాళ్ళ ఒకొక్క. లెక్నరరు ఆజమాయిషీలో ఉంచబడే వాళ్లు * ఆ పద్ధతి [క్రింద గోరాగారి ఆజమాయిషి [క్రిందకు వచ్చాడు భీమన్న... తమకు అలాటు చేయబడ్డ విద్యార్థులను వివిధ వేళలలో వారివారి ఇండ్ల వద్ధ కలుసుకొని వాళ్ళ మంచి చెడ్డలను కనిపెడుతూ వుండడం , తెలియని విషయాలు చెప్పుతుండడం , ఇబ్బందులుంటే తాలగిస్తుండడం మొదలైనవి ట్యూటర్ల పన్నులు . ఈ బాధ్యతలను నెరవేరుస్తూ కూడ' గోరాగారు మకోపని చేసేవాడు * ఆనేక విషయాలపై విద్యార్థులతో చర్చలు జరిపేవాడు , వాళ్ళకు హేతుబద్ధమైన ఆలో చనాపద్ధతి నేర్వేవాడు ॥ మూఢవిళశ్యాసాలను , దై వాంతిని సహేతుకంగా ఖండించి చూపేవాడు ,; ఆ విధంగా వందల కొలది విద్యార్థులతో పాటు భీమన్నను కూడా ఆకర్షంచాడు గోరా . ఇతరుల ఇష్టానిష్టాలు రాగ్రద్వేషాలు , రాజకీయాలు అర్ధంకావు ఖీమ న్నకు: అర్థం చేసుకోడానికి ప్రయత్నమైనా చేసేవాడు కాదు. నాటికీ నేటికీ ఆంతే . పోనీ ఆమాయకుడని సరిపెట్టుకోలేం , ఆది ఉపేక్షా భావం-

రి బోయి భీమన్న అహంకార లక్షణం. ఆది గొప్పవాళ్ళకు రాణింపునూ , "పేడలకు ముష్పునూ తెచ్చిపెట్లే ఒక అమూల్య రత్నం, అది భీమన్నవద్ద వుంది. ఆది ఈయ నను పెద్దల ఆగ్రహానికి గురిచేసి , చిక్కులపాలు చేసిన సందర్భాలెన్నో వున్నై: గోరా గారితో చర్చించడం ఉత్తేజకంగా వుండేది, ఆయనతో కలిసి తిరిగేవాడు భీమన్న. నాస్తికుడితో స్నేహం ఆస్తికుడితో విరోధమెలా అవు తుంది ? "రెండు 'వాదాలకూ. అలీతంగా వుంటూ, ఇర్వురకూ స్నేహంగా వుండడం సాధ్యంకాదా ? భీమన్నకు సాధ్యమే . ఈ ఆతీత మనస్తత్వాన్ని ఆర్థం చేసుకోవడమే పైవాళ్ళకు సాధ్యం కాలేదు . వేదయుగాల నాటి గురుకుల కులపతులను జ్ఞ పికితెచ్చే పెద్ద లిద్ద రానాడు . ఒకరు గోరా, 7₹0డోవాడు (బహ్మర్షి నాయుడుగారు. గోరా తన విద్యార్థు లక్షునా స్తీకత్వాన్ని బోధిస్తే, నాయుడుగారు ఆస్సికతను నూరిపో సేవారు ఇద్దరూ 'మనుషులే. మానవత న్నూర్రీభవించిన వారే. ఎవరి ధోరణిలో వారు త్మీవవాదులు . ఇద్దరిపట్టా భీమన్నకు గౌరవభావా లున్న్నై - ఆయితే ఈయన రసావిష్థార్త అబిన కవి కనుక గోరాకు, గోరా మ్మితకోటిలో వాడు గనుక నాయుడి గారికీ కూడ దూరంకాక తప్పలేదు చివరకు |! “మీరు ఆడవాళ్ళతో సమానం” అంటూ అప్పుడప్పుడు హేళనచేస్తూ వుండేవారట పెకులాల మితులు “శ “ఫర్వాలేదు 1. ఏనాటి కైనా రాజ్యం మాదే” అంటూ వుండేవాడు “జాలము మారిషోయె కల కాలము దాస్యము నిల్వనేర, దీ మూలలు రాజు లౌదురును “మాలను నేను, వికమకు మారుడ నేను, న్వతంత విప్లవ మొదలైన 'పద్యాలన్ని ఈయన భావంలో ఆ కాలంలో అంకురించి నట్టివే.

వికాస సర్మ ర అయితే-కులం * అంటరానితనం , పేదరికం, ఆర్థికబాధ వంటి సామా జక విషయాలు ఖీమన్నను ఎక్కువగా తమవై పుకు లాక్కోలేక పోయాయి [ప్రణయం శై సౌందర్యం న్‌ చిరునవ్వులు ర చిలిపిచూపులు ణ్‌ ఆర్జర హృదయాలు, అనురాగ భాషణలు వంటి సౌహార్డ శోభలే. భీమన్న పృాదయంలో చోటుచేసుకు ఆ రోజుల్లో కాకినాడ పటణ (పజాజీవితం ఎక్కువగా బహ్మార్రి బు ఏ౯ లు క్ష్‌ సన వ నాయుడుగారి చుట్టూ తిరుగుతూవుండేది , ఆయన (బహ్మసమాజు కులగురువు . రాజావారికి సెఇాత్తు పరబహ్మ 4 ఆట్టి మహామసిషిక్తి భీమన్ననః దూరం: చేసింది--గోరాగారి నాస్తికవాద మొక్కాటి కాదు, ఆయనతోబాటు జాతీయో ద్యమ కార్య[కమాలలో భీమన్న పాల్లొాంటూవుండటం కూడ: అందుకు దోహదం చేసింది . రాముడో _ .కృష్లుడే , బుర్దుడో, 39సో మార్కో శ మహాత్ము,ే , ఆంబేడగరో న ఒకొర్కు మహోాపురుషుడి జీవీతం ఒకొక్క. కురుషేతం 1 జఒా-=గుడివెలు జాతీయోద్యమ కార్యక్రమాలు ముమ్మరంగా సాగుతున్న రోజు లవి, కొకివాడలో బాంబ్యుపేలుడూ , భయంకరాచారి వీరవి్శిిక్రమం - యువజమలలో ఆపాదమస్తకం ఊల్తేజాన్ని ఉరకలెత్తి చిన ఉదంతాలు. . భీమన్నకు స్కాలర్షిప్తు వస్తూవుంద్‌ . నెలకు పాతిక రూపాయలు ఎంత' ఖర్చయినా పది, పదిహేను రూపాయలకు మిచదు, పుస్తకాలకూ,, బట్టలకూ. మహారాజావా రిచ్చేవారు | స్కా-లర్షిప్పు వచ్చ్నేవాళ్ళకు రాజావారి సహాయం. ఆ తర్వాత మానేళారు.. కాలేజీ ఫీజు మా[తం ఎవరికీ లేదు , మొత్రంమీద ఖీమన్నకు ఆర్థికమైన చిక్కులేవీ లేవు, ఇతరులకు సహాయపడే స్లోమతుకూడ వుండేది. .

88 టోయి భీమన్న కొకినాడ వాతావరణం ఈయన సాహితీలతకు కొ త్త చిగుర్లు తొడగగా , జాతీయోద్యమ విస్తరణ ఈయన రక్తంలో తుఫానులు లేపింది. (బహ్మ సమాజ 1కమ శిక్షణ ఈయనను కాలేజీ ఆవరణలో అభ్రేపెట్టి వుంచగా ,. గోరా గొరి (ప్రభావం చుట్టుపక్కల పల్లె ప్రజల జీవితాలలోకి నెట్టింది , పర్యవసానం భీమన్నకు చదువు మీద ధ్యాస తగ్గడం . కేలు కవిత్వం కేసీ , కాలు ఉద్యమం కేసి మళ్ళడం .. కేలుకూ కాలుకూ పడేది కాదు. క్ధాసులో లెక్చర్ణ ను [శ ద్ధగా వినేవాడు కాదు. పరీక్షల రోజులలో తెల్లవార్డూ తేపేళ్ళతో గడిపి పేపర్డ ఆదే సమయంలో దివ్యజ్ఞాన" సమాజం నగ్రాయకుడూ , కాం(గెసు కార్య కరా ఆమున' తాడిమేటి. కుటు౨బ కాన్రిగారితో పరిచయ మయింది. భీమన్నకు = హరిజన "సేవక సంఘానికి చెందిన కడలి ఆప్పారావు దంపతులు , శఠగోపా చారి, హరిజన నాయకులు పచ్చిపాల రామస్వామి. ; ఈలి వాడపల్ళి , రెడ్డి కామయ్య | గంటి కామయ్య , పాము రామ్మూర్తి , భాగ్యరెడ్డి వర్మ, చెన్నా ధర్మారావు, వేముల కూర్మయ్య , కాం్యగెసు నాయకులు. బులుసు సాంబ మూర్తి, మల్లెపూడి పళ్ళ్శం రాజు , కళా వెంక్మటావు , మాగంటి జాపినీడు , గరిమెళ్ళ వీఠరభ్యదరావు వంటి "పెద్దల పరిచయం కూడ ఆ రోజుల్లో ఏర్పడిందే = కాలేజీ రోజులలో గోశా గారితోనూ ; ఇతర స్థానిక నాయకులతోనూ కలిసి కాకినాడ పరిసర [గ్రామాలలోనూ -. దసరా , సంథక్రాంతీ , వేసవి సెలవు దినాలలో ఐళ్ళ పురుషోత్తం , నర్వింహారావు , జొన్నల మోహనరావు , ఊం[డు సుబ్బారావు , 'చిన వెంకటరెడ్డి, ఎల్ల మలి వీరాస్వామి భూపతి. తిరుపతి, నారాయణమూ రి , బాబూరావు మున్నగు యువకులతో కలిసి కోనసీమ [గామా లలోనూ -ఇజాతీయోద్యమ (పచారం , హరిజనాభ్యువయ కార్యక్రమం విరివిగా సాగించేవాడు భీమన్న... చదువుకంటే సాంఘికాభ్యుదయ కార్యక్రమాలే ఎక్కు. వగా వుండే వీయనవకు.. ఒక' రోజున కాకినాడ పరిసరాలలోని ఒక1గ్రామంలో ఒక మామా పేటలో ఓక చిన్న సమా చేశం ఏర్పాటయింది: = గోరా గారి నాయకత్వంలో + ఆది ర్యాతి సమయర * సమావేశాలూ , [పచారాలూ ర్యాతి వేళల్లోనే జరిగేవి -

వికాస సర్గ 99 (ప్రసంగాలు ఉ(దేక పూరితంగా వుండేవి , అప్పట్లో గాంధీజీకి వుండే పఖ్యాతి ఆంబేడ్క-ర్‌కు లేదు : మూర్తి, కూర్మయ్య , కుసుమ ధర్మన్న , రాయుడు గంగయ్య వంటి అగ హరిజన నాయకులు కూడ గాంధీజీని ఆనుసరించే వుండే సమావేశం మధ్యలో ఒక వ్యక్తి లేచి నిలబడి చేతి కృరను నేలకేసి కొట్టి ఒక్క-మాటమీద నిలబడి , క[(రలు తీసుకొని ఎగబడితే , తెల్లోడు తోక ముడి చెయ్యడా ? మన వేలకొలది కర ల ముందు వాడీ కొద్ది కాటి తుపాకులు ఏమి “భాష్‌” అన్నా రందరూ , “అన్ని కులాల నాయాహ కలవూలిగ్లా ?” అన్నాడు మరొక 'పెద్ద, “నిజమే ; అయితే అలా అలా కలవనివ్వకుండ తంపులు పెడుతున్నది కూడ తెల్హవాడేగా _ అందుకే స రాజ్యం కావాలంటున్నాం ఇ స్వరాజ్యం రాగానే కాం[గెసు చేసే మొదటి పని కుల భేదాలను తొలగించడం, అంటరాని తనాన్ని నిర్మూలించడం శ "పేదరికాన్ని రూపు మాపడం ” అన్నాడొక నాయకుడు , “అయినా = ఇది క [రలతో జరిగే పనికాదు తెల్లోడికి షోలీసు తువా కులే కాదు, మర ఫిరంగులూ , 'సెన్యాల్లూ చాలా వున్నై. దౌర్జన్యం ద్వారా మన లక్ష్యం సాధ్యం కాదు. అందుకే సత్యా[గహాన్ని ఆవలంబించవఐసి వచ్చింది ,” అంటూ వివరించాడు గోరా. స్వరాజ్యం రాగ్గానే పేదరికం , అంటరానితనం , కుల మత భేవాలూ తుడిచి పెట్టుకు పోశ్రాయనీ, భారతీయులంతా ఓకే జాతిగా రామరాజ క్‌ సౌభాగ్యాన్ని పుష్కలంగా. అన భవిస్తార నీ _ జాతీయోద్యమ. కార్యకర్తలంతా ఊహిస్తూ ఉవ్వి ళ్ళూరిన రోజులవి . క సత్యం , అహింస అఖద్దరు ధారణ , మద్య నొషేధం వంటి గాంధేయ. సాధనాలను గాంధీజీ చేబట్టింది శేవల వివేశీ పాలనను తుద ముట్టించే వరకేశసీ ;

ఆతరువాత, స్వరాజ్యం సిద్ధించిన వెంటనే జాతీయ పునరుజ్జీవంకోసం, నవభారత నిర్మాణం కోసం కొత్త ఆలోచనలతో కొత్త (పణాళకలు అమలు జరపబడ తాయనీ విశ్వసించే వా రానాడు .

ఆ రోజుల్లో |పజల్లో (పచారాలూ , ఉద్భోధలూ ఈ రకంగా వుండేవి . మధుబాల కావ్యం , కావ్య కుసుమాలలోని కొన్ని కొన్ని కవితలూ, ఆసూయ నాటికొ పుట్లుకొచ్చింది ఆ రోజుల్లోనే .

జముశ్చైన నాగలి నుంవ వేల? వి ద్యుల్ల త లేని మబ్బులకు

తోచదొ బుద్ది ? దెడంగు చుంటివో కల్లగ మారునో ఇదియు

గాలి దుమూరమొ ఆంచు? కాదుకా దల్లరి కాదు , కాల మిక

ఆగదు, లెమ్మిక , ఏరు గట్టుమా 1

శతి. ఊంరి మధ్యలో హరిజనులు

పిఠాపురంలో హరిజన వాల బాలికల వసతి గృహాలు ఆందమైన బిట్టింగు లలో ఊరి. మధ్యలో వుండేవి , హరిజీ నాభ్యుదయం ఒక ఉద్యమ రూపం తాల్బని రోజు లవి, (పభుత్వ బలం కాని; రాజకీయ పవాల దన్నుకొని పదీ వుండేది కాదు .

మాల మాదిగ పిల్లలు కడుపు నిండా తింటూ, [కమంగా చదువు కొంటూ. , తెల్లని బట్టలు వేసుకొని పుస్తూలు లీసుకొని హైసూగ్రాలుకు వెళుతూ , వస్తూ వుంటే = మొదట్లో ఆ చుట్టు (ప్రక్కల సిరి జను లంతా. ఏడ్చి

చచ్చే వాళ్ళట! ఆ హాస్టష్ళ తమ మధ్యలో వుండటం వాళ్ళకు మరీ 'మంటగా

వికాస సర్గ 101

కాగ్రా- మామా పిల్లల్ని బెదరగొట్టి తరిమి వెయ్యడానికి పథకం వేసు కొన్న కొందరు దుండగులు , హాస్టళ్ళులోకి రాళ్ళు, పులి విస్తరాకలు, చెత్త విసరడం సొగించారట , అప్పటి దివాను కోకా 'వెంకట సుబ్బారావుగారు కలుగ జేసుకొని ; దుండగాలకు పాల్పడుతున్న కొందరిని పిలిపించి సంజాయిషీ అడి గిత్కే మాల మాదిగ పిల్హల్ని ఊరి మధ్య పెట్టడంలోని. జౌచిత్యాన్నే (పశ్నించా రట వాళ్ళు, అప్పుడు దివానుగారు ఉగులై , తుపాకీ తీసుకొని , “ ఇకముందు ఈ రకమైన కులతత్వపు దుష్ట చర్య ఒక్కటి జరిగినా సరే , ఆ చుట్టు పక్కల వాళ్ల నందర్నీ కాల్చి పారేస్తాను , జాగ త్త!” అని హెచ్చరించి పొమ్యాన్నా రట! ఆ తర్వాత హరిజన బాల బాలికలపై ఎట్టి అఘాయిత్యమూ జరగలేదు ;

అప్పుడా: వోస్టలులో వుండి, స్వయంగా ఈ సంఘటనను చూచిన విద్యార్థి - ఆ తర్వాత కాసన సభ్యుడైన నాయకుడు-బొజ్జా అప్పల స్వామి గారు ఆ సంఘటనను గుర్తు చేస్తూ ఆంటుంటారు =

సీరిజనుల దుండగాలను భరించ రేక పోతున్నామని ఏదో | గామంలోని హరిజనులు గాంధీజీకి మొర పెట్టు కొన్నప్పుడు - పిఠాపురం దివానుగారు [పద రించిన పాటి ధ్రై ర్యాన్నైనా గాంధీజీ [పదర్శించి వుంటే ; దేశం అనాడే ఒక శ క్రిమంతమైన సమైక్య జాతిగా రూపొంది వుండేది కదా” అని!

నిజమే , నీతులతో , ]పవచనాలకో ఈ దేశంలో కుల తత్వాన్నీ, అస్పృళ [తనూ నిర్మూలించడం సాధ్యం కాదు , కులతత్వమూ.. అస్పృశ [తొ కేవలం ఆర్థిక సమస్యలు . మతం అనేది వాటికి స్వార్ధపరులు కప్పిన పులితోలు మా[తమే . బలమైన నాయకత్వం [కింద , త్మీవమైన చర్యల ద్వారా మా(తమే ఆవి పరిష్కారం కాగలవు

హరిజనులకు ఇళ్ళ స్థలాలను ఊరి మధ్యగాని , ఉరికి చేర్చి కానీ ఇవ్వా లనీ = వీధులు గాని , పేటలుగాని కులాల పేర్ణతో వుండ గూడదనీ భీమన్న ఉద్బోధ , ఆది అమలు జరగాలంటే , ధర్మం కోసం. పోరాటం విజయవంతం, కావాలి, ఆనాడు దివానుగారు చూపిన అఆస్త్రజహాసమే అభయ హసం

• ; స్‌ లా వ వమ ం వ . ర... |

102 టోయి. భీమన్న పిఠాపురం రాజావారు ఒక మహా వట వృక్షం, ఆ నీడను [పారంభమైన హరిజనా భ్యున్నతి కార్య[కమాలు అనేకం. కాకినాడలో (బహ్మోత వాలు, ఆస్తిక మహాసభలు, _బహ్మమందిరంలో నిరంతరంగా జరిగే (షార్థన సమా 'వేళాలు , నాయుడుగారి ఆంగ్లోపన్యాసాలు జా ఇవన్నీ ఆ కాలంటో ఫీమన్నను ముంచెత్తిన మహోల్చణాలు ౯ చ్మిత మెమిటంటే .-: చదువు రీత్యాను , సాన్నిహిత్యం రీత్యాను భీమన్నకు వీటన్నిటితోనూ నిత్య సంపర్కం వున్నా, ఇవేవీ కూడ ఈయన మీద తమ |పభావాన్ని వెయ్యలేక పోయినై , గాంధీజీ జాతీయోద్యమం, గుండ బల్ల సమావేశాలు , అంబేడ్కురు పట్టుదల, హరిజనుల 'కేది ఆభ్యుదయకరం వంటి. చర్చలు =. అప్పుడప్పుడే మేల్కొంటున్న భీమన్న చేతనకు సోకసాగినై = వాటి అనుభూతికి ఆస్కారం [బహ్మసమాజ పరిథిలో కాక కాంగెస్‌ శరధిలో లభించేది భీమన్నకు , పిఠాపురం వసతి. గృహాలలో తరచు పండగలు, 'వీందులు జరుగు తుండేవి . అట్టి విందులకు కాకినాడ కాలేజీ హరిజన విద్యార్థలకు కూడ ఆహ్వా నాలు వచ్చేవి , పన్నెండు మైళ్ళూ సరదాగా నడిచి 'వెళ్ళి వస్తూ వుండేవాళ్ళు , రోడ్డు పొడుగునా చెట్లు . నిత్యమూ ఏదో ఒక రకం చెట్టు పూస్తూ , ఫలిస్తూనే వుంటాయి , కనక, పిఠాపురం రాకపోకలు మనోరంజకంగా వుండేవి భీమ న్నకు * పలావులు , పాయసాలు, పర మాన్నాలతో గుమగుమలాడే దివాను గారి (పత్యేక విందుల పసందులు. ఇక చె స్ప నక గ్రాలే లేదు, వాటి 'వనక నన ₹త్తుతూ వుండే రసకవితల రాగోదయాలకు అంకే లేదు , పగలు సూర్యుని వోలె భానిల్ల గలిగి రాతి చంగదుని వోలె రణజీంచ గలిగి పౌరుష వంతుడు, (పణయవంతుడును నై వెలుగొంది డు నరుడు'సూ నరుడు, -ా-మధు బాల

వికాస సర్గ 108 4*4. మిత వియోగం

ఫీమన్న ఇంటర్‌ సీవియర్‌లోకి వచ్చేటప్పటికి జూనియర్‌లోకి వచ్చిన మామా విద్యార్థుల సంఖ్య కొంచెం పెరిగింది. బళ పురుశోత్తం ॥ జొన్నల మోహనరావులు కూడ బందరు హాస్టలు నుంచి వచ్చారు ; అక్కడ ఇంటర్‌ పోయి 'సెస్రైంబరు పరీక్షలకు. కాకినాడలో వుండి చదువుకోవడం పోసం వచ్చారా ఇద్దరు = బళ్లు జగన్నాథరావు , గోవాడ' నిరీక్షణరావు హైస్కూలు క్తాసు ల్లో చేరడం కోసం వచ్చారు క పిఠాపుగం హాస్టలు నుంచి భూపతి రా మ్మోహనరావు క బడుగు వెంకటరెడ్డి వగైరాలు వచ్చారు. సీనియర్‌ క్లాసులోక్షి వచ్చిన వెంకన్న * స్వామి, భీమన్న ఉండనే వున్నారు. . ఆ విధంగా సంఖ్య ఎకు గ్రావ కావడంతో హరిజన విద్యార్థులంతా ఒకచోట వుంటే బాగుంటుందనే ఆలోచన వచ్చి , ఎల్విన్‌ పేటలో ఒక్‌ ఖల్లు అద్దెకు రీసుకొనీ హాస్టలు [పారంభించారు జ నెలకు అయ్యి ఖర్చును ఆందరూ సమానంగా పంచుకునే ఏర్పాటు , ఈ ఏర్పాట్లలో పురుషోత్తం అన్న చెంకటరత్నంగారు చాల తోడ్పడ్డారు ॥

హాస్టలు ఏంతో చక్కగా ;, సక్రమంగా సాగిళది విద్యార్థులకు స్వేచ్భగా , (వశాంతంగా మరొక బెంగలేకుండా చదువుకొనే అవకాశం లభిం చింది : భీమన్న మాతం మంగమ్మగారిని మరచిపోకుండా అప్పుడప్పుడు క చేరి పీటకు వెళ్ళి చూచి వస్తుండేవాడు ల

అంతటి స్వుపళాంతమైన వాతావరణంలో ఏమబ్బు లేకుండానే పిడుగు: మొ త్ర్తినంత విషాద సంఘటన జరిగిపోయింది హాస్టల్లో

అది 1989 సెస్టెంబరు ఒకటవ తేదీ ఉదయం , ఆ తెల్లవారురూము నుంచే విరేచనాలు పట్టుకొన్న జగన్నాథరావు ఉదయం అందరూ లేచేటప్పటికి నీరసించిపోయాడు. , భీమన్న ; జగ న్నాథం ఒకే చాపమీద , ఒకే దుషుటి [కింద పడుకొనే వారు ; ఒకళ పై ఒకళ్ళకు పిచ్చి పేమ = అలాంటి జగగాన్నథం అంత ల్లో అలా అయిపోయాడం టే ఆ కుటుంబం వాళ్ళకు ఎలావున్నా భీమన్నకు పిడుగుపాటే అయింది... జబ్బేమిటో డాక్టరుకు కూడ' అంతుచిక్కలేదు ; విపరితమైన దాహం , విరామంలేని విరేచరాలు . మందులు పనిచెయ్యలేదు . ఎక్కువగా నీళ్ళ ఇవ్వ వద్ద అన్నాడు డాక్టృ రు, తట్టుకో లేక పోతున్నాడు జగిన్నాథం . పురుషోత్తం ,

104 బోయి భీమన్న నరసింహారావు , మోహనరావు ; రామమోహనరావు = అంతా జగన్నాథంకుటుం బానికి చెందినవాశ్ళే, తల్చడిల్లి పోవటం తస్ప ఎవ్వరూ ఏమీ చెయ్యలేక వోయాడ నలగ “గొంతుక ఏండిపోతూండి, నువ్వయినా గుకెాడు నీశ్ళియ్యి బావా 1” ఆంటూ జగన్నాథం (ప్రాధేయపడ్డప్పుడు , (పక్క గదిలోకిపోయి. ఏడ్చాడు భీమన్న .. నీళ్ళివ్వ వద్దన్నాడు డాక్టరు . .ఏం: చెయ్యాలి? తోకమిరియాలు వేసి కాచిన నీళ్ళు దొహంకడతాయని ఎవరోచెపితే | ఆలాంటి నీట్ట కొంచెం కొంచెంగా ఇవ్వసాగాడు. దాహం కట్టలేదు. . ఆక్కాడకు వచ్చివున్న కాలేజీ , [బహ్మ సమాజం పెద్దలలో ఎవరో తులసిరసం: 'పోళారు . మ్యితుడి తలను ఒడిలో పెట్టు కొని కూర్చున్నాడు భీమన్న :, తనకు ఆత్యంత ఆత్మీయుడైన బాల మి(తుడు అంత అకస్మికంగా తన చేతులలోనే కన్నుమూయగా = ఏం చెయ్యగలడు ? అంతా గొల్లుమన్నారు , మ్యితుడి బాధను తాను భరించలేక ఆంతకుముందు ఎంతో ఏడ్చిన ఖీమన్నకు ఆతడ మరణించినపుడు కన్నీరు కూడ రాలేదు. ఆ రోజంతా ముసురు పట్టిందట , తన ఏడుపు కూడ [పక్ళతే ఏడుస్తున్నదిలే అను ఈ విషాద సంఘటన ఆ నాటి ఉదయ రెండు మూడు గంటల్లోనే జరిగి పోయింది , ఆ మధ్యాహ్నమే: సమాధిచేకారు _ పెద్దవాళ్ళు ఎవరూలేరు . మృత దేవోన్ని మోసిన భీమన్న భుజం. పుండ్లై చాల కాలంవరకు గుండె గాయానికి బావ్య చిహ్నంగా మానకుండా వుండిపోయింది . ఆ తర్వాత తరచు ఆ శా నానికి పోయి ఏవో పద్యాలు 1[వాసుకొంటూ కూర్చునేవాడు భీమన్న , 'సెస్టెంరు పరీక్షలు (వాసేసి పురుషో త్తం , మోహనరావు వగైరా సప్టి 'మెంటరీ విద్యార్థులు ఇండ్యకు వెళ్ళిపోయారు , దసరా "సెలవులకు మామిడికుదురు వెళ్ళిన భీమన్నకు మరో విషాదవార్త ఎదురయింది , తనను ఎంతగానో (పాణ కంటే మిన్నగా (సేమి ంచిన ఒకానొక లవి హఠాత్తుగా చనిపోయింది", కావ కుసుమాలలోని “శ్మశాన లక్ష్మి" అనే విషాద కవిత ఆవిర్భవిఇచింది. అప్పుడే " ఈయన ఎంత దుఃఖ పడ్డాడో ఆ కవితే చెపుతుంది. ఇలా బాధమీద బాధ పడుతూ భీమన్న మోరిపొల9 వెళ్ళి జగన్నాథం తల్షి చం(డుల్నీ , బంధువుల్ని

కోరక సర్గ 105 ఓదార్చి వచ్చాడు. ఆ శలవులలో విక్కువ భాగం పురుషో త్తంతోనే గడిపి

కాకినాడలో ఆ మరునాడు దీపావళి _ అనగా వోస్టలు మిద్దే మీది నుంచి శూన్యంలోకి చూస్తూ నిలబకివున్న .భీమన్నకు మరొక 'ఘోరవార్త తెలిసింది - పురుషో త్తం చనిపోయాడట ! ఏమిటి ఇదంతా ? నిజమా? నిజమే ! టపాకాయల మందు వర్షాల మూలంగా ఆరకపోతే., 'పెనుంలో పోసి వేపుతుండగా , ఆది అంటు కొనీ శరీరం కాలిపోయిందట .. ఆ మరణ వేదన చెప్పళ కం కాదట .

భీమన్న దుఃఖానికి పరాకాష్ట ఆచి, ఆ పైని దానికి. విలువలేదు , తదా. డిగా భీమన్నను దుఃఖమనేది శాశ్వతంగా విడిచిపోయింది . ఎంతటి విషాద సంఘ టన కూడ ఈయనకు కన్నీరు తెప్పించ లే దిప్పుడు .

“మామాల దాస్య విమోచన కోసం పురుషో త్తం రూపంలో పుట్టిన ఒక మహానాయకుడు ఆ :విధంగా బాల్యంలోనే పోయాడు. మళ్ళీ ఒకడు హరి రూపంలో పుట్టి వికసిస్తున్న దశలో సూళూరుపేట రైలు ప్రమాదంలోపోయాడు , మరి మళ్ళీ మరొక నాయకుడు ఇంత వరకూ పుట్టనే లేదు” అంటాడు భీమన్న ఈ [ప్రమాదాలను తలచుకొంటూ .

రాజకీయ , సాంఘిక (పబోధాలలోనూ , ఉద్యమాలలోనూ స్వయంగా పాల్గొంటూ వున్నా, భీమన్న సాహితీ కృషికే ఎక్కువ స్రాఛాన్యం ఇచ్చేవాడు ॥ ఈయన. మనస్తత్యం,. అభిరుచి, వ్యాపకం అన్నీ సాహిత్యానికి ఆనుకూల మైనట్టివే , సాంఘిక , రాజకీయ. ఉద్యమాలకు నాయకత్వం పురుషోత్తానిది . అనర్గళమైన ఉపన్యాస ధోరణిలో (ప్రజలను ఉరూతలూగించే మహావక్త , మేధావి పురుషోత్తం. ఒక 1షపాణమ్మితుణ్నే కాదు, ఒక |[పజానాయకుణ్ని కోల్పోయా మన్న మనోవ్యధ నేటికీ పీడిస్తూనే వున్నది భీమన్నను పురుషోత్తం విషయంలో , కావ్యకుసుమాలలోని “పురుషోత్తముడు” అనే స్మృతి కవితను పరిశీలిస్తే , ఆ నాటి భీమన్న మనస్థితి గోచరించ గలదు

మామిడికుదురు పంటకాల్యు గట్టుమీద నూకాలమ్మ గుడి దగ్గరలో ఒక 'పెద్ద మామిడిచెట్టు వుంది. పురుషోత్తం తమ ఇంటికి వచ్చి వెళ్ళినప్పుడెల్టా

ఆతణ్ని ఆ చెట్టు వరకూ సాగనంపేవాడు భీమన్న , మోరిపొలం వెళ్ళే దారి అదే , అటువంటి. 1పతిసారీ ఆ చెట్టు [క్రింద నిలబడి చాలసేపు వీడ్కోలు చెప్పు కొనేవాళ్ళు ఇద్దరూ , ఆ చెట్టు (క్రిందే ఒంటరిగా నిలబడి ఈ స్మృతి కవితను పాడుకొంటూ' '"కన్నులొతు కొనేవాడు భీమన్న : ఈ కవితలోని పద్యాలు తొమ్మిది .. తొమ్మిదీ తొమ్మిది దుఃఖసాగరాలు:.-_- ఎన్నో భావి శవాలు బుద్చుదముల్నై ఎన్నో సుఖ న్వపష్నముల్‌ సున్నాతై చితకెన్‌ ; వసంత సుమన శ్యోభావ కాశ౦ంబులున్‌' కస్నీర [వవహించె .. ...:.. అమృతమే పొంగినా , ఆగ్ని కుమ్మిల్సినా ఈ స్వల్ప హృదయమే , ఈ అల్ప, జీవితమే క్షీరసాగరమోయి.! శివుని కంఠ మో్యాయి ॥ _-రాథీలు శర. హాసలో రాజకీయాలు 49 దు ఆ మరుసంవత్వ్సరం౦ , అంటే భీమన్న బి; ఏవ. జూనియరుకోకి వచ్చే టప్పటికి కాకినాడలోని మామా విద్యార్ధుల సంఖ్య బాగా పెరిగింది - వివిధ 1పాంతాలనుంచి .గుంటూరు బాపనయ్యా , గంజి రామారావు; కోనాడ సూర్యప్రకాశరావు , భూపతి తిరుపతి, దాసు రామస్వామి , ఓగిరాల 'వెంకటచలం , గుత్తాల రామమూర్తి, కా+ి విశ్వనాథం. మొదలైన వాళ్ళిందరో కొకినాడ' వచ్చారు .. గాంధీనగరం. సెంటరులో ఒక పెద్ద బిల్లింగులోకి వోస్టలును మార్చవలసి వచ్చింది .. ముందూ ; 'వెనకా పెద్ద ఆవర జణలతో , రక్‌ పెద్ద బావితో 1 నాలుగురోడ్డ కూడలిలో ఎంతో సౌకర్యంగావున్న బిల్లిం గది . హాస్టలుకు భీమన్నే | పెసిడెంటుగా ఎన్నుళోఐడ్డాడు .. కాకినాడ విద్యా రంగంలో ఆ 'రెండేళ్ళపాటూ (పెసిడెంటు అంటే భీమన్నే . అంతటి పసిద్ధిని సంతరించుకొన్న దా పదవి భీమన్నలో :

వకాస సర్గ 107

కాకినాడలో మామా విద్యార్థుల సంఖ్య [1కమంగా పెరుగుతూనే వృంటులది కనుక ఆ హాస్టలును. ఒక కాశ్వత 'ప్రాతిపదికమీద నిర్మాణం చెయ్యాలనే ఉద్దేశం కలిగి ముఖ్యమైన విద్యార్థులతో సం(పదించి దానికొక. [ప్రణాళికను రూపొందించాడు భీమన్న . దాని |పకారం హాస్టలుకు ఒక 1పెసిడెంటు వుండాలి, ఒక చిన్న కార్యవర్గం: వుండాలి: | పెసిడెంటు బి, ఏ , జూనియర్‌ విద్యార్థుల నుంచే ఎన్నుకోబడాలి . సామ్శగి కొనడానికీ , వంట మొదలైన వృవహారాలపె అజమాయిషీ చేయడానికి ఆయా విషయాలలో ఆస్కక్రివున్న విద్యార్థులు ఎన్నుకో బడాలి, ప్రతి నెలాఖరున ఖర్చుమొత్తం తేల్చి హాస్టలు విద్యార్థులందరూ సమానంగా: భరించాలి. స్కాలక్షిప్పు లేని విద్యార్థులకు వారి వారి. పేదరికాన్ని బట్టి మినహాయింపు. ఇవ్వాలి * అర్హ్హతనుబట్టి సూరి మికహాయింపుముకూడ ఇవ్వవచ్చు.

ఈ విధమైన (పణాళికతో హాస్టలును నడపసాగాడు భీమన్న, వంటవాడూ, పనిమనిషీ నెల జీతాలపై నియమించబడ్డారు ,

ఉన్నట్టుండి ఒక రోజున ఈ .హాస్టలు |పాధాన్యాన్ని కాలేజీ అఫికారులు గు ర్తించినట్టున్నారు ; వచ్చి చూళారు .. కాలేజి హాస్టలుకు హరిజనానుబంధంగా దీన్ని నడిపిస్తాం అన్నారు . ఆందుకు అడ్డుచెప్పే స్పితిలో లేరు విద్యార్తలు.

జ ం.. ఊఉ * ఇ లథి

కాలేజీ అధికారులన్నా క (బహ్మ సమాజం పెద్దలన్నా ; మహారాజా వారన్నా ఒక్క-టే . వారి దయా ధర్మాల మీదే ఆధారపడివుంది మామా విద్యార్థుల చదువు , అయితే అధికారులు పెట్టిన షరతులు స్కాలర్షిష్పులు వస్తున్న విద్యా ర్టులకు మాత్రమె తప్పు, తదితర "పేద , విద్యార్థులకు అనుకూలంగా లేవు, స్కా-లక్షిప్పు డబ్బు తీసుకొని అది వచ్చే విద్యార్థులకు మ్మాతమే దాన్ని ఖర్చు

“డబ్బు మాదీ, పెత్తనం మీదీనా? యెగా వ సహాయమూ లేని విద్యార్థులను ఎక్కడికి పొమ్మంటాం * మమ్మల్ని ఇలాగే [బతకనివ్వండి” అన్నాడు భీమన్న,

ఈ మాట అధికారులకు పెడసరంగా విన్నించింది.. ఆయనా, సత్యాన్ని గుర్తించక తప్పలేదు. ఒక ఒప్పందానికి వచ్చారు, హోస్టలు యథావిధిగానే నడుస్తుంది , దాని నిర్వహణలో మార్పేమీ. వుండదు * 'పేరుకు మ్యాతం కాలేజీ

హాస్టలుగా వుంటుంది ౩, ఆందుకు (పతిఫలంగా బిల్లింగు ఆద్దెను కాలేజీవారు పెట్టు కొంటారు, హాస్టలు పనులు చూడటానికి ఒక 'స్మెకటరీని నియమిస్తారు . అతని బీతం వారే పెట్టుకొంటారు , ఖోజనం మ్మాతం హాస్టలు భరిస్తుంది.

ఈ ఒప్పంద 0 (కింద హా స్టలుకు. రామమోహనలాడ్డి ఆనే పేరు పెట్ట బడీంది + 'గెద్దాడ (బబహ్మయ్యగారు కార్యద ర్శిగా నియమించ ఐడ్డారు ,_ ఆయన పిఠాపురం హాస్టలు పూర్వ విద్యార్థి * అమలాపురం తాలూకా వాడు. కాలేజీ విద్యతో ఏ సంబంధమూ లేనివాడు 1. నాయుడుగారికి , [పిన్నపాలు రామస్వామి గారికి , (కిష్టళాన్త్రిగారికి బాగా విశ్వాస ప్యాతుడు. .. మంచివక్త . కార్య నిర్వ హణా దక్షుడు + విద్యార్థులు చదువులలో మునిగి వుంటారు కనుక హాస్టలు నిర్వ హణను చకగాగా చూచుకొంటాడని ఆయనను నియమించారు . భీమన్న ఆజమా యిష్షీకి లోబడి ఆయన పనిచేస్తాడు ,

హోస్టలును కాలేజీకి ఇచ్చి వెయ్యడానికి మొదట్లో ఇష్టపడని భీమన్నమీద అధికారులకు కోపంగానే వుంది =: భీమన్న 'నొ సికులతోనూ క కాం[గెసు వారి తోనూ: తిరుగుతూ వుంటాడన్న ఆ|[గహం కూడా అంతకు ముందునుంచే వుంది. ఖీమన్నపట్ట అధికారుల కుండే ఈ వై ముఖ్యాన్ని చతురుకైన 1 బహ్మయ్యగారు చక్కగా ఉపయోగించుకోసాగాడు . 1బహ్మసమాజంపట్ట, [[పార్ధనల పట్ల అధిక విశ్వాసాన్ని (ప్రదర్శిస్తూ , భీమన్నను గురించి లేనిషోనివన్నీ ఆధికారులకు చెపుతూ, హాస్టలుపై తన పెత్తనాన్ని అధికం చేసుకోవడానికి (పయత్నించ సాగాడు . హాస్టలు [పెసిడెంటుని నామ మ్మాతంచేసి వాస్టలుకు తానే సరాధి కారి కావాలను కొన్నాడు . [బహ్మయ్యగారి ఈ్మ(పయత్నర ఆయన ప్రతి పని లోనూ స్పష్టం కాసాగింది * దానితో హాస్టలు విద్యార్థులలో ఆళాంతి చెలరేగింది. 2 ముఠా రాజకీయాలు. |పారంభ మయ్యాయి .

రాజకీయము కాదెల్ల (బతుకు మనకు ; ఎట్లొ జీవించుటకె కాదు ఇంత శమము | మకుటములు రాలె, రాజ్యాలు మంట గలి'సె (పేమ కన్నెల జేనిన హోమ మందు; మధు గీత

46. పద్యాని కొక గాం

భీమన్న సహజంగా భోజన [పియుడు * రసా లెరిగిన వాడు ,; రుచులు మరిగినవాడు . 'పేదగా పుట్టినా, పొలాల్లో (బతికినా 1పవ్న లిలో ఈయన భోగి . ఇతరులపై ఆధారపడకుండా , ఇతరులతో నిమిత్తం లేకుండా తనకు ఇష్టమైన మార్గంలో , తనకు నవ్చిన సుభాన్ని తానే సంపాదించుకొనే స్వభావం భీమన్నది.. రాజకీయాలను , వాటివల్మ కలిగే చీకాకులను గాలికి వదిలేసి 1 హాస్టల్లో స్నేహితులతో సరదాగా, వోయిగ్గా కాలం గడిపే సేవాడు . రచనల్లో మునిగిపోయేవాడు .

బడుగు వెంకటరెడ్డి గారి తమ్ముడైన స్వామిని రప్పించి వాస్టలులో వంట వాడుగ్గా నియమించాడు భీమన్న : వాళ్ళది జగ్గన్న పేట వద్దగల మొగ్గలికుదురు,. స్వామికి చదువు అంటక పోయినా వంటలోమా[త6 మంచి నైపుణ్యం కుదిరింది కాంగెసు మహిళలో , (బహ్మ సమాజం మహిళలో అప్పుడప్పుడు హాస్టలుకు వచ్చి స్వామికి [కొత్త [కొత్త వంటలు 'నేర్చి పోతుండేవారు . కుటుంబాలతో వచ్చి హాస్టలు కురవాళ్ళతో కలిసి భోజనాలు కూడ చేస్తుండేవారు . అందువల్ల స్వామి నల పాఠకమూ , భీమ పాఠమూ రెండూ కలిపి నభీ పాకం చేసేవాడు హాస్టలు భోజనాలు నిత్యవిందులుగా వుండేవి = పతి 'సిలవు రోజున ఆదనంగా గారెల్గూ పకోడీలూ , జిలేబి మొదలైన పిండి వంటలు వుంటూ వుండేవి .

భీమన్నకు సర్కారు స్కాలక్షిప్ప నెలకు ఇరవ్నై ఐదు రూపాయలు , హాస్టలు ఖర్చు మొత్తం అంతా కలిసి ఏడెనిమిది రూపాయలకు మించేది. కాదు డబ్బుకు అప్పుడున్న విలున అలాంటిది, మంచి బియ్యం ఖరీదు బసా ఆరు రూహాయలు మ్యాతం. . రెండణాలు (ఇప్పుడు పగి పైసలు) పెడితే ఒక పెద్ద పొలస చేపే వచ్చేది , అణాకు ఆరసోలెడు ఆవునెయ్యి , ఐదు కోడి గుడ్డు =. అలా వుండేవి ఆనాటీ ధరలు ;

హాస్టలులో నూమూలు .భోజనంతో పాటు భీమన్న నెయ్యి , పెరుగు ఆదనంగా కొనుక్కొానేవాడు , ఆ పరిసరాల పేటలనుంచి (పతి ఉదయమూ అవి అన్ముకానికి వచ్చేవి ఆ అమ్మేవాళ్ళు బాలమంది ఖీమన్నకు పరిచయు లె వుండేవాళ్ల , అందులో ఒకామె పతి ఉదయమూ విడవకుండా ఒక ఆరసోలెడు

నేయి, ఒక ముంత పెరుగూ ఖఫీమన్నకు ఇచ్చి పోతుండేది. ఆ కాలంలో భీమన్న నేతిని చారులా వాడే వాడట! దానికి సరిపడ్డ కసరత్తు కూడ చేసే వాడు... ఎంతగా ఖర్చు పెట్టుకొన్నా నెలకు పదిహేను రూపాయలకు మించేది కాదు. మిగిలే పది రూపాయలు సేవింగ్యు బ్యాంకులో వేసుకొనేవాడు . ఒకసారి ఎందుకో అవసరమై డబ్బు తీసుకోవడానికి పోస్తాఫీసుకు వెళితే సంతకం నీది కాదు. పొమ్మన్నారట |! తానే ఖీమన్ననని సంతకం తిన్నగా చేసి డ౭బ్బ తెచ్యుకోవడానికి నానా తంటాలు పడవలసి వచ్చింది. ఈయన [వాత ఈనాటికీ అలానే వుంది ౫ ఆ రోజుల్లో భీమన్న ఆశు కవిత్వం చెప్పేవాడు . ఎదర ఏదుంటే దానిపై, ఎవరుంటే వారిపై అనర్హృశంగా పద్యాలు చెప్పేసేవాడు , ఒక ఆదివారం వంట స్వామీ, మరో ఇద్దరు ముగ్గురు విద్యార్థులూ. కలిసి గారెలు. దేవు తుండగా , ఖీమన్న అక్కడకు వచ్చి కూర్చున్నాడు . తక్కిన చాలమంది విద్యార్థులు కూడ వంట గదిలోకి చేరారు , పతి పాదన ఎవరిదో. తెలియదు కాని = ఆ గారెల మీద అనువుగా. పద్యాలు చెపితే , పద్యానికొక గారె చొప్పున ఇస్తా మన్నా రట; కారం కలిపినటు ఏ్యరగా ఉన్నాయే మీరంద రొవ్చుకుం'టే గారకు ఒక పద్యమిత్తు కాయుడు వందెం! ఆంటూ: మొదలు: పెట్టి ఆ గారెల్ని, వండుతున్న వాళ్ళని, వంట గదిని వర్ణిస్తూ వరసగా కంద పద్యాలు విసర సాగాడు, పది పదిహను పద్యాలు కానిచ్చి , ఇక చాలు పొమ్మన్నారట = లేకపొతే వండిన గారెలన్నీ భీమన్నే తినేసి వుండే వాడా. వేళ. భీమన్నకు కంద పద్యం కంది పచ్చడి లాంటిగరి . ఆశువుగా చెప్పడానికి కందం ఎంతో సుకువైందీ | సుఖమైందీ నట. అయితే ఈ ఆప కళను ఆనాడే వదిలేశా డీయన , తమాషా కోసం తప్పితే ఆపవు రసా విష్కారా నికి పనికిరా దంటాడు.. తీపి ఎకుగ_వ ఇష్టం ఈయనకు . కవిత విషయంలో కూడ అంతే. మాధుర్యం కావాలి. రసం కావాలి , జీవితానందానిక్తి మధుర రస [పసాదమే కవిత ఆంటా డీయన,

వికాస సర్గ శ కసరత్తు చేసి వస్తాదులా వుడే వాడే కాని ప్రే [గౌండుకు మాతం

'వెశ్ళవాడు కాదు, బలి గుడి, వాలీబాల్‌, దగ్‌ ఆఫ్‌ వార్‌ వంటి కొద్ది [కీడలలో న్మూతమే పాల్గొనేవాడు. కాబేజీ బయట ఎక్కువ కాలాన్ని మామిడి తోటల్లోనూ, పొలం గృట్లలోనూ గడి పేవాడు-[పక్సతి సౌందర్యాన్ని పరిశీలిస్తూ, పద్యాలు [వాసుకుంటూ. .

నిన్ను ముఖాముఖి దర్శించిన భాగ్యవంతులక

కోటి మార్య (_పభవు నీవు

నిన్ను వెనుక నుంచి చూచిన నన్యానులకు

నిర్వికల్చ సమాధివి నీవు

ఒకసారి భీమన్నకు ఒళ్ళంతా దురద పట్టుకొన్నది , భరించలేని దురద , నీళ్ళలో చింతాకువేసి కాచి , స్నానం చెయ్యమన్నా 'ెవరో . తల గుండు చేసేస్తే అన్నాడు భీమన్న, రేజరు తీసాడు కోనాడ * ఐదు నిమిషాలలో గుండు కోన సీమ కురిడిలా తయారైంది .. వేడివేడి చింతాకు నీళ్ళతో దురద కొంత ఉపళ

ఆ రోజు ఆదివారం. , [బహ్మ, మండరంలో (పార్థనకు హాజరు కావాలి _ అబి కంపల్సరీ , భీమన్న బోడి గుండుకు ఒక్ష తువాలు చుట్టుకొని వెళ్ళి [పార్ష నలో కూర్చున్నాడు , ఈయన వేషం. చూచి చనువైన వాష్ళ నవ్వారట- నవ్వే వుంటారు. అయిళలే._..

“ హార్జన చెడగొట్టడం కోసం భీమన్న ఆ వేషం వేసుకొచ్చాడు ” అనే మాట కాలేజీ నిండా గుప్పు మన్నది ఆ మర్నాడు, ఆ మాట కృష్ణశాన్రి గా రన్నారని [బహ్మయ్యగారు [పచారం చేశారు = [ప్రార్థన సమయంలో భీమన్న కళ్ళు మూసుకోడు., చూస్తూనే వుంటాడు అనేది మరో యాగీ, ఈ యాగీ కన్నీటిని ఒత్తుకునే టంత బాహ్యస్మ్యృతి కూడ "లేకుండా ]పార్ధన చేసే ఒక

112 టోయి భీమన్న ఆచార్యుడిది ! “భీమన్న కళ్ళు మూసుకోడని ఆ కళ్ళు తెరవని పరమ భక్తి శేలా తెలుసు? * అని భీమన్న (పళ్న.

భీమన్న 1పార్ధన సమావేశాలకు [క్రమంగా వస్తున్నాడా లేదా ? [ఫార్థన సమయంలో ఏం చేస్తున్నాడు ? కళ్ళు మూసుకొంటున్నాడా ? మధ్య మధ్య తెరిచి చూస్తున్నాడా * బృంద గానంలో పాల్లొంటున్నాడా ? ఏవరితో సన్నిపొతంగా తిరుగుతున్నాడు * ఇనీ ఆనాటి [ప్రశ్నలు , జవాబుల కోసం పరిశోధనలు _ (బ్రహ్మసమాజ పరిథిలో, నిర్గుణ [బహ్మ స్థానంలో ఆ రెండు సంవత్సరాలూ భీమన్న ]ప్రశిన్థితుడ్తై పాలించా డంటే నిజంగా అతిశయోక్తి కాదు,

నీమన్న నాస్తికుడు కాదు, కృతిమ భక్తి వాతావరణం ఈయనను 'మొండివాణ్ణే చేసింది ౩

అధికారులు మాటాడితే భక్తితో ఊగిపోతారు . క్షణంలో కన్నీరు కారు స్పేరు , ఎవరి మీదా దయనా[తం చూపడు, ఎంత [క్రూరంగా ఆయినా. ప్రవ రించ డానికి వనుదీయరు. , ఇదంతా నటన అనీ, శేవలం రాజా వారినీ (| నాయుడుగారినీ తృప్తి పరచడం కోసమే ఈ [పదర్శన ఆనీ అర్థమై పోయిన తర్వాత ; భీనున్న మగీ ఉ పేఇు 'వై ఖరిని అవలంబించాడు .

ఉదయం స్నానాల వేళ వావివద్ద చాల రద్దిగా వుండేది. ఒక రోజున భీమన్న బట్టలు తీసీ, ఒకచోట సెట్టి, శేలు మోడ్చి, కష్మ మూసుకొని, బిగ్గరగా = “ప్రభూ, ఈ గాలి నా బట్టలను ఏగర గొట్టేసేలా వుండి. నేన వచ్చేవరకు వీటిని కనిపెట్టి వుండు 1” అంటూ [పార్ధన చేసి వి వద్దకు వెళ్ళాడు * గాలి జోరుగా వీస్తూ వు*ది, స్నానంచేసి వచ్చేటప్పటికి బట్టలు చెదిరి. పోయి వున్నాయి = భీమన్నకు కోపం వచ్చేసింది ---:

“ప్రభూ ! ఎందుకురా నీవుండి ? అంత భక్తితో చెప్పి వెళ్ళానే ? ఈ మ్మాతం ఐట్టలనే కనిపెట్ట లేని వాడవు , [బతుకుల నెలా కనిపెడకావు ?” అంటూ , తిట్టుకొంటూ తన గదిలోకి పోయాడు. ఆ సంఘటన అగ్గిమీద గుగ్గిలం అయింది ! .

వికాస సర్గ 118

వోస్టలులో రెండు పార్తీ లుండేవి , భీమన్న పక్షం వాగా మెజారిటీయే . కాని , |పిన్సిపాలుగారికి భయపడతారు. పిన్నిపాలుగారి [పతినిధి (బ్రహ్మయ్య గారు. ఆయన పార్టీ వాళ్ళు ముగ్గరు మాతం , తటస్టులు కూడ కొంవరుండే వాళ్ళు. భీమన్న పక్షంవాష్ళ బహిరంగంగా భీమన్న పేరిత్తే వాళ్ళు కాదు. [బహ్మయ్యగారి పక్షంవాళ్ళు భీమన్నకు వ్యతిరేక 0గౌ నిత్యం ఏవో [పచారాయు చేస్తూనే .వుండేవాళ్ళు , అందుకే ; వాళ్ళను. ఏడ్ప్చించాలని ఆలాంటి పనులు చేసుండే వాడు భీమన్న (

“నీ బట్టలు కనిపెట్టు క్కూర్చోడానికా ఉన్నాడు దేవుడు ?”

“మరెందు కున్నాడు ? రాం బహ్మంగారి కూతురికి సంబంధం కుదర్చగా నికా? క ఎప్ట[బహ్మంగారి అవ్వకు నల్లి మందు ఇవ్వడానికా ే సదాశివ |బహ్మం గారి కొడుక్కు. మార్కు- లెయ్యించ డానికా. ”

ఆంతకు ముందు జరిగిన కొన్ని (ప్రార్థన: సమావేశాలలోనే ఆలాంటి కోరి కలు కొన్ని భగవంతుణ్ని కోరబడి వున్నాయి కోరికల్ని పరిశీలిస్తే _ వాష్ళ దేవుడి కిచ్చేది 'సేవకుడి శ్టేటసు కంటె పైదిగా కనిపించదు. ఈ విషయంలో [బఐహ్మసమాజం పద్ధతి మరీ ఘోరం, నిర్గణ (బహ్మకు (ప్రార్ధన ఏమిటి ?” అనేవాడు భీమన్న .

నాయుడుగారు దయాళువు . (బహ్మర్డి అంటే నిజంగా ఆయనే;

మొతం సేవ భీమన్న [బహ్మసమాజం వారి దృష్టిలో పరమ నా స్తికుడుగా స్థిర పడ్డాడు , ఆందుకు ముఖ్య కారణాలు. గోరాగారి 'స్నేహం,. కాంగ్రెసు. నాయకులతో సంబంధం , (బహ్మ సమాజ పెద్దలను తరచు చూడక పోవడం, (బహ్మయ్యగారి వోస్టలు పాలిటిక్సు .

పడుపు (ప్రార్థనలను అపహాస్యంచేస్తూ భీమన్న (వాసిన పద్యాలలో ఇదొకటి , _ ఆది నుండియు ఏడ్చిన అబల కులమె నీ కొవృకు పా(తు లై నారు , నీరజాక ।

ఎన్ననేల, విఖిషణు లెంత మందో!

నుగుణ ఖనులయ్యు ఐలవనంతు లగుట 'జేసి

పగకు గురియెరి ఐలివంటి వారు, 'దేవ।

అందుకే నేమొ నేడు మా. ఆం(ధ భక్తు

లేడ్పునే స్వీకరించిరి ఏడుగడగ

ఏడుసే నీక ముఖ్యమౌ నేని, తండి £

వెక్కి వెక్కి ఎంతో ఏడ్చి వేయగలను;

కాని, మగటిమి చచ్చి, నీ కాళ్ళను ఐడి

నేవ చేయు మటన్న నే చేయలేను

ఎాఖీమన్న చాటుపులు, 48. మంచు విందువులు థీమన్న రాజోలులో చదువుతున్నప్యడే అక్కడొక రిద్దరు అమ్మాయిలు ఆకర్షించడం , అది ప్రేరణగా ఈయన వందల కొలది పద్యాలు [వాయడం ఇదివరకే. తెలుసుకున్నాం, ఆ తర్యాత ఎన్నో (పేరణలు ఎన్నో శవితలను [వాయించినా , భీమన్నకు ఆ తొలి (పేరణల మధుర న్మ సతి అలానే వుండి పోయింది , 1988 వేసవిలో = అంటే భీమన్న ఇంటర్‌ సీనియర్‌ ముగించిన తరువాత సెలవులలో ఆందులో ఓక ఆమ్మాయికి వివాహం ఏర్పాట్లు జరుగు తున్నాయని విని , తనకోనం అడగడానికి తండ్రిని పంపించా డీయప... పల్పయ్య గారు వెళ్ళి అడిగారు , వరనిశ్చాయం అంతకు ముందే జరిగి వుండడం వల్ల పిల్ల తరపు వాళ్ళు పల్పయ్య గారికి క్షమాపణ చెప్పుకొన్నారు, భీమన్న మరో నాలుగు విషాద గీతాలను పాడుకొని ఊరుకున్నాడు ఆ తర్వాత “సెలవు _లనంతరం కాకినాడ వళ్ళడం?, బి* ఏ, జూని

యరులో చేరడం , రామమోహన లాడ్జికి పెసిడెంటు కావడం- ఇవస్నీ జరిగాయి... అలా రెండు, మూడు నెలలు జరిగిన తర్వాత హఠాత్తుగా ఒక మోర మైన వార్త తెలిసింది . ఆ అమ్మాయి భర్త చనిపోయాడట ! ఆ వార్త భీమన్న 'మనసును ఎంతో విషాదంతో కలచి వేసినా, జీవిత సత్యం ఎత ఆగమ్య గోచరమో దానివల్ల _ ఖీమన్నకు తెలిసి వచ్చింది... బుషులు (పవ కలు,

తత్త్వ వేత్తలు ఎవరూ కూడ జీవిత ]పణాళికను గురించి ఏదీ నిరయంగా చెప్పలేక పోవటానికి కారణం ఇదేనని తెలుసుకున్నాడు = ఎవరికీ ఏమీ: తెలియదు = ఎవరి. మనస్థితిని బట్టి వారు ఊహిస్తారు .. ఎవరి ఊహకూ జీవిత రహస్యం అందదు . భవివ్యత్తు తెలియదు , ఈ సత్యాన్ని భీమన్న ఆనాడే గు రించాడు * రవీంద్రుని “గీతాంజలి , * * నెలవంక ” మొదలైన ఆంగ్ల కవితలను

ఆపుడ ప్వుడే చదువుతున్నాడు భీమన్న , ఆ ధోరణిలో తన రచనలను కొన సాగించాడు ;, విషాదంతో వేదాంతాన్ని కలిపి కవితతో నింపిన వచనంలో తలుగులోనూ. , ఇంగ్లీషులోనూ చాలా రచనలు చేశాడు ,

ఈవాడు వచన కవితగా (పసిద్ధికెక్కిన 1ష్మకియ ఆలాడు భీమన్న చేబట్టి వదిలేసిందే . ఆనాటి భీమన్న చేసిన కవితా వచన రచనలే కొంచెం రూపం మార్చుకొని 1986లో “* జనవాణి” పృతికలో “ పల్లెటూరి లేఖలు ” అనే ఖీర్షిక్ష [కింద వరసగా. వెలువడి , పుస్తక రూపంలో “జానపదుని జాబులు” గా

ఒక రోజున అఆర్థరాతివేల్‌ సచ్విదానందం పిసగారు రామమోహన

లాడ్జికి వచ్చి భీమన్న గదిలో ప వేశించారు = పిశ్లైగారు కా లేబీలో ఇంగ్లీషు లీక్చరరు , అప్పటి కింకా [బహ్మచారి _ పెద్ద తోక తలపాగా చుట్టుకొని లాగు కోటు వేసుకొని హుందాగా , ఒక రాజకుమారుడులా వుండేవాడు ఇంగ్లీషులో గొప్ప పండితుడు . ఆడపిల్చలంటే 'మోజు |

అప్పటి కింకా భీమన్న ఏదో [వాసుకొంటూనే వున్నాడు _ ఆయనను చూసి హడలి పోయాడు , కలం. [కిందపడి సిరా కక్కుకొంది . ఊరికే అలా పోతూ కిటికీలో నుంచి చూసి వచ్చాననీ + మరి .విశేషమేమీ లేదనీ పిశ్రేగా రన్నారు = భీమన్న 1వాస్తున్నదేమిటో చూళారు . “ ఇంగ్లీషు కవిత్వమా ! ” అని ఆశ్చర్య “0ల 6009” అనే శీర్షిక క్రింద భీమన్న ఇం గ్రీషులో [వాస్తున్న కవిత లవి , ఓక పెద్ద నోటు పుస్తకం నిండా వున్నై

116 బోయి భీమన్న “ఇంగ్ల షులో ఇంత చక్కగా వాసే వాడివి, క్లాసులో ఎప్పుడూ బేక్‌ బెంచర్‌గా వుంటావేం ? ” అన్నారు పిశ్ళేగారు , అందులో కొన్ని పేజీలు “* ఇలాంటి కవితలు తెలుగులో 1వాయకూడదా ? ” “ నేను తెలుగులోనే (వాస్తాను . ఆప్పుడప్పుడు సరదాకు ఇంగ్లీషులో ” ఆప్పుడు భీమన్నకు ఒక సలహా ఇచ్చారు పిశ్లిగారు =

• టాగూరు లాంటి వాగికే ఇంగ్గీ షు రాదన్నారు ఇంగ్లీ షు వాళ్ళు - మనం ఎంత బాగా వాసీనా , అది పరభాషే. ఈ మాతం కృషి మాతృ భాషలో చేస్తే, పరాకాష్ట నందవచ్చు కవా? ” అని. సలహా మంచిదైనా , చైెడ్డదైనా _ ఆ మాతం కూడ తెలుగు లెక్చరర్ల నులిచి లభించలేడు ఖీమన్నకు ఆందుకే పిశేగారి సలహాను ఆక్షరాలా ముద్దుగ , వెన్నెల ముద్దగ మిద్దె వయిన్‌ చేరి నీవు మిల మిల లాడన్‌ గుద్దుకొవి యేడ్చు వక్కలు హద్దులు మీరిన ఆసూయ లమా , పిల్లీ | సాలా పిల్లీ శో త క ౧ “4 ఉపజ్డా కోకిల మీరేనా ? *” అంటూ స్వాగతం. చెప్పారు జల సూతం రుక్మిణీనాథ కాన్రిగారు , ఖీమన్న తొలిసారి ఆయనను మ్మదాసులో కలుసుకొన్న “ఉపజ్డా కోకిల ఏమిటి ? ” (పతి వారమూ ఒక 'పేజీ ఆధునిక కవితలు పకటిస్తూ వుండేవారు . ఒకవారం

వికాస సర్గ శే17 [పకటించడానికి ఒక కవితా దొరక లేదట. [పకటనార్థం వచ్చినట్టివి వందల కొలదీ వున్నై, [పకటనార్హ్హ మైనట్టివే లేవు .

జరుక్‌ కానీ మళీ అన్నీ పరిశీలించి, జక గేయాన్ని ఎంచి, దాసతోపాటు మొత్తం కవితల ఫైలు కూడ వారి ముందు పెట్టారట . వారుకూడ అన్నీ తిరగ వేసి చూచి, ఆ గేయాన్నే ఆ(పూవు చేస్తూ ం “” విద్యార్థి [వాసిందే ఆయినా. , "పేరు బాగుంది . ధ్వని [పధానంగా వుంది . మంచి దేళభ,క్తి లిరుక్కు. ” అన్నా రట. ఆ 'గేయం పేరే ఉపజ్డా కోకిల . భీమన్న ఇంటర్‌ చదువుతున్నప్పుడు (వాసి, కృహ్హా పృతికి [1పకటించిన గేయం: ఆది ,

భారతీ యార్షోపజ్ఞను కోకిలతో పోల్చి, విదేన్సీ దాస్య "హేమంతంలో మూగ వోయిన దాని గౌంతు స్వాాతం[త్య మధూదయం కోసం ఎంతగా త్ర డిల్లి పోతున్నదో చెప్పుతున్న చిన్న పాట అది. గేయ మైతే ఇప్పుడు మాకు లభించడం లేదు కాని, ఆ శీర్షిక భీమన్నకు బిరుద నామ. మైంది , కాకినాడ రాజకీయ వర్గాలలో [పశ ంసలు పొందింది .

ఆ గేయం మూట్నూరి వారి. దృష్టిని అంతగా అకర్షించిందని జరుక్‌ శాస్త్రి నుంచి తెలిసికొన్న తర్వాత , భీమన్న తన పేరును “ఉపజ్ఞానంద! గా మార్చుకోవా లనుకొన్నాడట . అ దింత వరకు మ్మాతం జరగలేదు.

కాలేజీ చదువు రోజుల్లో భీమన్న కవితలు తరచు కృష్ణా పతికలో పడుతూ. వుండేవి, బాలాం[తపు రజనీ కాంతరావు , నలినీ కాంతరావు , హను మంతరావు , దామెర రాజగోపాలరావు , రెండుచింతల లక్షీ ]నరసింహళా ని మున్నగు వా రప్పటి విద్యార్ధలే, వాళ్ళంతా కృష్ణళాన్తి గారికీ, సమకాలీన భావకవిత్వోద్యమానికీ సన్నిపితులు * ఎవరికీ సన్నిహితుడు కానివాడు , ఎవరూ అందుబాటులో లేనివాడు భీమన్న ఒక్కడే .

ఈ విద్యార్థి కవు లందరి గేయాలూ కృష్టా పష్మతికలో పడుతుండేవి , భీమన్న గేయాలూ పడుతుండేవి . భీమన్నను చివరగా [బహ్మసమాజ పెద్దలకు

118 బోయి భీమన్న విదేశీ దాస్యమే పంజరం ౬ భారతదేశం 'చిలుక , గతాన్ని తలచుకొని విచారిస్తుం దది, గేయం చాల పెద్దది . మంజరీ ద్విపదలో చాల ఆందంగా నడి చింది , దాని చివరది ఓక గీతం. అది. ఇది-- ఎప్పుడీ పంజరము తెగి (తుప్పు వడునొ | ఎన్న డాకౌళ వీధుల 'కెగిఠి పోదు నో , మదిచ్చ కొలంది నవ్యోత్నపమున ఎనిన నాశ్ళొ, ఈ దాస్య మింకెన్ని నాళ్లోా. ఆాలీ కా. కునుమాలు,. ఇందులో అర్ధ క్రి షత ఏమి వుంది? ఆయితే - పంజరం ఆంటే (బహ్మ సమాజ మనీ, చిలుక ఆంటే భీమన్న అనీ అర్థంతీసి నాయుడు గారి వరక మోసారు భీమన్న పతి కక్షులు. కృష్ణళాన్రిగారి కృష్ణపకుం , అబ్బూరి రామకృష్ణరావుగారి మల్టి కాంబ ) దువ్వూరి రామిరెడ్డిగారి వనకుమారి , నండూరి సుబ్బారావు గారి వెంకిపాటలు , కొడాలి వెంకటసుబ్బారావుగారి హంపీత్షేతం , రవీర్యదుడి కిసెంట్‌ మూన్‌, జొషువా గారి. ఛిరదౌశి వంటీ |గంథాల ద్వారా సమకాలీన సాహితీ ధోరణులతో సంబంధం పెట్టుకొని వున్నా - భీమన్న ఆనందంతో చదువుకొనే వన్నీ పూర్వ [గంథాలే.. భాగవతం , మేఘదూతం (సటిక) ॥ భగవన్గత , పురాణాలు, హోమరు, కాలిడ్డి, ఒమర్‌ ఖయాం వగైరా, మొత్తం ఆ నాలుగు సంవత్సి రాలలోను, గంటకు నాగు [గంథాల చొప్పున కాలేజీ లైబరీ + (బహ్మ మందిరం. లైైబరీ అంతా తిరగ వేశా డీయన, చదివింది జ్ఞాపకం వుండక పోయినా , కొంతైనా ఒంటపడుతుంది కదా! ఆందువల్ల నే ఖీమన్నకు తన సౌంతపంథా , సౌంత వేదాంతం , సొంత శైలీ ఆ నాడే రూపం దిద్దుకున్న్నై . భీమన్న |పధానర చనలన్నీ ఆనాడే మూన ముహూర్తం చేసుకొనై స, [దువ 'నమ్ముదము గడ్డ వారెడును , ఉష్ల జలధి :కల్లోలితమ్యుగు , సకని కులము శాంతమై యుండు? ఇళ్లు విశ్వమ్ములోన జీవనపు గతులవి పరిస్టితుల కొలది 1 మధు గీతి

వికాస సర్గ శ19 50 . ఆకస్మిక విచారణ ఒకనాటి సాయంకాలం అనుకోని రీతిగా (పిన్సిపాల్‌ రామస్వామి గారి బండి (ఒంటెద్దు బండి) రాంమోహన్‌ లాడ్డి ముందు ఆగడంతో _. “పంజరం లోని చిలుక” కవిత పతాక స్థాయి నందుకొంది

ఆవేళ ]పిన్సిపాల్‌ గారు వసారనే సంగతి భీమన్నకూ , ఈయన సన్ని

హితులకూ. తెలియదు, తక్కిన అందరూ , ముఖ్యంగా [బహ్మయ్యగారి వర్షం. అందుకు సర్వసన్నద్ధంగా వున్నారు , అది ప్రార్థన సమయం | లాడ్డర్ల ందరూ. నీటుగా తయారై , (బహ్మగీత [గంథాలతో సమావేశమై , ఏదో గీతం ఎత్తు కున్నారు . ఆట్టి తరుణంలో బండి దిగారు (పిన్సిపాల్‌గ్రారు . దిగి , సరాసరి సమావేళంలోకి వెళ్ళి కూర్చుని , కళ్ళు మూసుకున్నారు . అంతవరకు తన గద్‌ లోనే వున్న భీమన్న, సంగతి గుర్తించి, 'మెల్లగా వెళ్ళి ఒకనూల కూర్చు న్నాడు.

(ప్రార్థన ముగిసింది = ]పిన్సిపాల్‌గారు హితోపదేశ (ప్రసంగం చేకారు , విద్యార్ధులకు సత్యం. , ధర్మం | భక్తి / [కమశిక్ష్షణ వగైఠా గురించి ఎంతో చెప్పారు, నాయుడుగారి త ర్వాత = అంత మృదుమధురంగా | జన రంజకంగా తనపట్ట వై ముఖ్యాన్ని పెంచుకొన్నా రన్న చింత తప్ప , వా రిద్దరిపట్టా, భి గౌరవాలు అపారం భీమన్నకు .

తమ (పసంగాన్ని ముగిస్తూ , (పిన్సిపాల్‌ గా రన్నారు _

“మీరందరూ స్యత్చవరన, దైవరక్తి కల బిడ్డలే. నాకు తెలుసు , ఆయితే - ఒక ళ్ళిద్దరు నాస్తికు లుండి , వాతావరణం కలువితం చేస్తున్నారని విన్నాను అట్టి వాళ్ళ క్రికడ చోటులేదు, వాళ్లు క్షమాపణ చెప్పుకొని, [ప్రవర్తన మార్చుకొని లాడ్జిలో వుంటారో , లేక బైటికి పోతారో తేల్చండి | వాళ

వో ముందులేచి నిలబడండి | -. ఎవళ్ళూ నిలబడ లేదు

“ఏం? ధైర్యం లేదా 1” ఎవళ్ళూ మాట్టాడ లేదు , “గంజి రామారా వెవరు?” రామారావు లేచాడు .. కత్తిలాంటి క్మురవాడు * భీమన్నకు కుడిభుజం . జూనియర్‌ క్రాసు లో వున్నాడు . తాను చెడ్డ వాణ్నేమీ కాదనీ , తాను చాలదూరం (కృష్టా జిల్లా) నుంచి వచ్చిన వాణ్నసీ కాకినాడలో తనకు తెలిసిన వాళ్ళి వించారు , “ఫీమన్న ఎవరు ?'' భీమన్న లేచి నిలబడ్డాడు . “ఈ సంకుచిత వాతావరణంలో నే నుండ లేను , బైటికి పోతాను అన్నాడు, (పిన్సిపాల్‌ గారి ముఖం ఎ(రబడిపోయింది ఓ అనుకోని జవాబు విన్నారు [పిన్సిపాల్‌గారు . ఆశ్చర్యపోయారు, తలెత్తి చూశారు ! “మరి, [ప్రార్థన కందుకు రావు ?” *స్పాక్ట (ప్రార్థన లో నమ్మకం లేదు ౫” “సరే. కాని = డిసిప్లిన్‌ కోసమైనా సమావేశంలో కూర్చోవచ్చుగా ?” “ఆది టైం వేస్టుకాదా! ఆ చెంలో నేకు ఏ ప్రాభ్ధమో చేసుకో “ఆ ఏదో 1ప్రాబ్దమ్‌ గరించే ఆలోచిస్తూ కూర్చ్పోవచ్చుగా ?” “అది ఆత్మవంచన కాదా 1” ఉ[గులై. పోయారు పిన్సిపాల్‌ గారు. చివాలున లీచి నిలబడ్డారు , “అయితే , వెళ్ళ! ఒక్కటి మ్మాతం జ్ఞాపకం పెట్టుకో ! నిన్ను మార్చాలని వచ్చాను . నాకు ఆళాభంగం కలిగించావు = నీ వెక్యడికి వెళ్ళినా, నీ మీద ఒక

వికాస సర్ష 121 కన్ను వేసే వుంచుతాను , జాగ్రత్త ['' అన్నారు కఠినంగా = ఈ చివరి మాటలు ఇంగ్లీ షులో అనా రు. ఆయన కంఠం బొంగురు పోయింది .

“నేను కోరేది కూడ' అదే నండి , నన్ను |పళాంతంగా చదువుకో నివ్వడం లేదీ. లాద్డి. మీరు (బహ్మ ధర్మానికీ (పతినిధులు , మీ చేతిలో నా కెలాంటి అన్యాయమూ జరగదు . నన్ను మీ రెల్బప్పుడూ కనిపెట్టి చూస్తూ వుండటమే

. నేను కోరుకునేది” అన్నాడు చేతులు జోడించి విధేయతతో భీమన్న , మనిషికి మార్గదర్శకుడు తన కట ముందున్న పెద్ద మనిషి, భగవంతుడు కౌదు,

[పెన్సిపాల్‌ గారి విచారణ ఆ విధమైన మలుపు తీసుకొంటుందని ఎవరూ ఊహించలేదు . భీమన్న మితులు విచారంలో మునిగిపోతే, [పతికక్షులు నిరాశలో పడిపోయారు . వాళ్ళ లక్ష్యం భీమన్నకు బాగా చివాట్లు. పెట్టించా లనేదే . ఆలోచిందేకొలదీ విజయం భఖీమన్నది లాగానే ఖాసించి , జేవురించిన ముఖాలతో ఎవళ్ళ గదుల్లోకి వాష్ళ పోయారు , భీమన్న మ్విితులు మ్యాతం వీదో పీడకలలో వలె బాధపడసాగారు

(పిన్సిపోల్‌గారు ముందే నిన్ను అడిగివుంటే | నేను నీతోపాటే బై టికి వచ్చేసి వుందును * అన్నాడు రామారావు ,

ఏదో జరిగిపోయింది , ఇకముందు చేయవలసిం దేమిటి? ఆ మరునాటి నుంచి దసరా సెలవులు . సెలవుల అనంతరం సెలక్షన్‌ పరీక్షలు . అందులో పాసు మార్కులు వస్తేనే యూనివర్సిటీ. పరిక్షలకు పంపుతారు, ఆ కొలంలో అబ్బీ పద్ధతి వుండేది. భీమన్న బి*ఏ. సీనియరు .. బైటికిపోయి ఎక్క డుంటాడు * చదువెలా సాగుతుంది ? ]పిన్సిపాలు గారితో విరోధం సర నాశకం. కాదా * ఇక భవిష్యత్తు పోయిన ట్రేవా?

దాసరి బుల్ల బ్బాయి, బయ్యా సుబ్బారావు వగైరా మ్మితులంతా చేరి, గాంధీనగరం: ఇసక బైలులో (ఇప్పుడు పార్కువున్నచోట) కూర్చుని , తెల్పవార్గూ ఆలోచిం చారు. ఆలోచించే కొలదీ అంధకారం. మరింత దట్టం కాజొచ్చింది ॥ చివరికి ఒక నిర్ణయానికి వచ్చారు . ఉదయమే వెళ్ళి భీమన్న ,పిన్సి పాలుగార్‌కి క్షమాపణ చెప్పుకోవాలి. కనీసం ఆ సెలవులలో ఆయినా, లాడ్జిలో వుండడానికి పర్మిషను 'పొందాలి . ఉదయం ఏడుగంటలకే ఖీమన్న ,పిన్సిపాల్‌ గారింటికి వెళ్ళాడు, బైట మామిడిచెట్టు [క్రింద కూర్చున్నాడు , ప్యూనుచూచి వెళ్ళాడు . మరెవరో వచ్చి వెళ్ళారు * తర్వాత ఓ గంటకు (పిన్సిపాలుగారే వరండాలోకివచ్చి (చూచి) వెళ్ళారు ఎ ఎనిమిదయింది , తొమ్మిదయింది *. వదయింది . ఆకాళంనిండా మబ్బుపట్టింది.. చినుకులు [సారంభమయాయి. పదకొం డయింది. వర్షం మొదలయింది , తడుస్తూనే కూర్చున్నాడు భీమన్న ఆలా ఆచెట్టు కిందే! ఆప్పుడు మళ్ళీ వరండాలోకి వచ్చారు |పిన్సిపాలుగారు .. భీమన్న. ఒక్క పరుగున ఆయన వద్దకు వెళ్ళి నిలబడ్డాడు ,

“క్షమాపణ కోరుకుందా మని వచ్చాను. నన్ను క్షమించండి 1.”

నవ్వా కాయన , “ఇంతేనా భీమ న్నంటే? గట్టివాడ నుకొన్నానే ! ” జన్నారు : అ(పతిభుడే ఆయాడు భీమన్న .!

“నివేదో ఒక నిర్ణయానికి వచ్చావు. మంచి చెడ్డ లన్నీ ముందే ఆలో చించుకోవాలి. నిర్ణయం తీసుకొన్నొాక , చచ్చినా సరే. మార్చుకోగూడదు , నిజానికి నిన్న మీ పేచీలను సర్దుబాటు చెయ్యడాని కని నేను వస్తే, ఆడి నెర వేరలీదు , మనస్సు బాధపడింది, అయినా, నీ మీద నాకు కోపంలేదు = పెగా, మెప్పు వుంది . లాడ్డినుంచి బైటికి పోతానన్నద్‌ నీవు .. నేను పొమ్మన లేదు... నీ నిర్ణయం మంచిది. భయపడి మార్చుకోకు . మనస్సును చెదరి పోనివ్వకు. చదువు నీ కెక్కడున్నా సాగుద్రి. ఇక వసతా? లోకం

వికాస సర్గ శీతల సువిశాలం. దివరల్టు ఈజ్‌ సో వైడ్‌ *, ఇక వెళ్ళు "అన్నారాయన . అనేసి , లోనికి వెళ్ళిపోయారు . జిగేలున ఓక మెరుపు . ఏక్టడో ఒక పిడుగు, వర్షం జోరు పెరి గింది . రోడ్డు పట్టాడు భీమన్న - ఎక్కడి కనే దేం లేదు 'మొదట్లో .. నడిచే కొలదీ గమ్యం గోచరించసాగింది , వర్షం తుఫానులా మారింది. రోడ్డు "సెల యేళ్ళయినై . ఎక్కడా ఆగలేదు. వర్షిస్తున్న మేఘళకలం రోడ్డుపె కదిలి 6 బ' “అమ్మా, మళ్ళీ సీ దగ్గర కొచ్చే కా” ఆన్వాడొక గుమ్మంలో జొర బడి, “*ఫిన్సురాజూ. ! అని ఆరిచిం దామె.. వెంటనే పొడి తువా లంద్‌ంచింది , ఆమె మూడేళ్ళ. [కిందటి మంగమ్మ, అడి క చేరీపేట్‌. , దారి తెన్నులు లేని ఘోర ళశర్వరిని దుర్చుల చిత్తు డేడో యొక వెల్లు నమ్వి ముందుకు సాగు; నది సాదగంపు సదనమౌ గాక్మ కశ్రశానమౌ గాక £ మధు బాల ర్‌ం, పల్ల య్యగారి దండయా త క్రచేగీ పేటలో మంగమ్మగా రింట మకాంపెట్టి , సరాసరి చదువులో పడ్డాడు భీమన్న .. _ రోజులు బాగులేవు . బాగా చదవక్ష తప్పదు . రోజూ ఏదో. సమయంలో లాడ్జి మి[తులు నచ్చిపోతూ వుండేవారు = ర్యాతికి వచ్చి బయ్యా సుబ్బారావు జత పడుకునేవాడు -క[ర ఒకటి పక్కాన పేట్టుకొని! ఏమో , ఎవళ్ళనీ నమ్లడానికి లే దనేవాడు : క్మురవాడు , రాజోలువాడు . సంస్కృతం [పత్యేక భాషగా. ఇంటరు చదువుతున్నాడు * శ్లోకాలు అందంగా చదివేవాడు .. భీమన్నెకు బావమరిది వరసవాడు *, సెల వులైనా ఇ6టికీపోకుండా , భీమన్నకు బాడీగార్హుగా కాకినాడలోనే వుండిపో

[బ్ర బోయి ఖీమన్న యాడు.. పగలంతా బలాదూరు తిరిగి, వార్తలూ విశేషాలూ మోసుకొస్తూ

అలా = ఓక వారం రోజులు గడిచాయో లేదో , ఒక సాయంతం హఠా

“నీవు [వాయకుండానే నాకంతా తెలిసింది. నడు, ఆ పిన్సిపాలు దగరికెళదాం.. [బవ్మమంటే ఏమిటో తేల్ళేసాను” అన్నారు , అలా నిలబడి వుండే ఇ

గుండె గుభేలుమంది భీమన్నకు , ఉన్న సమస్యలతోటే చస్తుంటే - ఇదొక' పులిమీదపుటట! తండిపట్ట ఎంతటి భక్తి పపత్తులున్నా, అ పరిస్థి తులలో ఆయన హఠాద్దర్శనం పిడుగుపాటపే | పైగా క్‌ [పిన్నివలుగారితో వాదనట !

“ముందు లోపలికిరా 1! తక్కిన విషయాలు రేపు ఆలోచించవచ్చు”

“రేపటి దొకానా? నేను వెంటనే వెళ్ళిపోవాలి" అంటూనే పల్పయ్యగారు లోపలికి వచ్చారు.

పల్ప య్యగ్గారు మహా కఠినుడు, నిరంకుశ [పభువు అనుకొన్న పని జరిగితీరవలసిందే. ఎలా ఈ [ప్రళయం ఆపడం |! 'పెగా , ఆయన 'బండె క్క-డు. బస్పెక్కుడు. మామిడి కుదురునుంచి నడిచే వచ్చాడు ! అదీగాక .- [(బహ్మ. స్వరూపం. తెలియనివాళ్ళు , వాళశ్ళింత గొప్ప అధికారులైనా సరే, అది తెలిసిన తన కొడుకును , వీ డెంత విద్యార్ధి అయితే మ్మాతం , నా స్తికుడం టారా ? లాడ్జినుంచి తప్పిస్తారా * అన్న కోపంలో ఉన్నాడు =

త చిలీ వత్‌ తా:

“వాళ్ళు తప్పించలేదు.. నేనే వచ్చేశాను" ఆన్నాడు భీమన్న .

“బహ్మయ్య ఆట, ఎవ రతడు ? పోనీ అతని దగ్గరకైనా వెళదాం”

చచ్చాం పో ఆనుకున్నాడు భీమన్న.

“ఎక్కడికీ వద్దు = (బహ్మం , ఆత్మ ఇవి కాదిప్పటి సమస్యలు , నీవ ఎవరినీ చూడవద్దు” అన్నాడు మెల్లగా .

వికాస సర్గ కేలిర్‌ “వం? ఎందు కని 1” “ఇప్పుడు. వీళ్ళంతా అనుకుంటారు -. భీమన్న బెదిరిపోయి, తండ్షిని రప్పించుకొన్నాడు , వట్టి పిరికి వెధవ అని.. ఆది నాకు చాల అవమానకరం పల్పయ్యగారు గంభీరుడై పోయారు . మర్నాడు తెల్ల వారురూమునే బయలుడేరి వెళ్ళిపోయారు. ! సారథి కౌగలడు, చేత విల్లు కలవాడే గీత నందుకో గలడు? 5ఠతి. ధర్మ మేవ జయతి భీమన్న కాలేజీలో మొదట్నిశేణి విద్యాగ్ధః విధేయతకు పెట్టింది పేరు. తెల్ల టి పైెజమూ, తెల్లటి లాల్చీతో స్వచ్చుతకు రూపకల్పనలా వుండేవాడు, జనరల్‌ ]పొఫిసెన్సీ మైైజు ఈయనకే వచ్చింది. [పవర్తనలో ఏ లోపమూ లేదు. పెగా మంచి కవి, అలాంటి వాడి మీద ఈ గోలంతా దేనికి? (పార్ధన ప్రై నమ్మకం లేనంతమా[తాన పరిస్థితి ఇంత త్మీవతకు పోవలసిన అవసరం లేదే! ఎక్కడో ఏదో లోపం జరిగిం దనీ , ఆది తమలోనే వున్నదేమో అనీ [పిన్నిపాలుగారు అనుమానించడర6తో (పతిపషానికి ((బ్రహ్మయ్యగారి పక్షానికి) సంకటస్టితి ఏర్పడింది , డీసివ్లిను కప్పల తక్కైడ' అయింది , వాళ్ళలో వాళ్ళ పేచీలుపడి , (పిన్సిపాలుగారికీ , నాయుడుగారికీ 'ఫెర్యాదులు చేసుకోవడం సాగిం చారు... దానితో విసిగిపోయిన. కాలేజీ అధికారులు స్కాలర్‌ షిప్పులను చెల్లి చడం ఆపు 'చేశారు : లాడ్జి రాజకీయాలు పూర్తిగ పరిష్కారమైతే తప్ప , ఒక్క పెసా కూడ ఇవ్వం అన్నారు!

126 యిబో మన్న ఖీ

అప్పటినుంచి [పారంభ 'మెనై =. రాంమోహన్‌ లాడ్జి హరిజన విద్యార్థుల నిజమైన తిప్పులు . అప్పటివరకు తటస్టులుగా వుంటున్న బయ్యా వెంకన్న, గొల్ప పల్సి గనిరాజు , కాశి ఆదినారాయణ, భూపతి రామ్మోహనరావు మొదలైన విద్యార్థులంతా వీధిన పడ్డారు. ఈ తటస్టుల నాయకత్వంలో విద్యార్థలంకా: (ప్రతిరోజూ. ఉదయమూ , సాయంతమూ పిన్నిపాల్‌గా: రింటిముందు. మామిడి చెట్టుకిందే మకాం పెట్టసాగారు . _ీమన్ననుకూడ తమతో కలవ మన్నారు

ఆలో గాయబహ్మసమాజ సన్నిహితులలో పముఖుడైన ఒకవ్యక్తి వచ్చి భీమన్నకు ఒకసలహా ఇచ్చాడు అది-(పిన్నిపా ల్‌ గార్ని మళ్ళీ ఓకసారి. క్షమాపణ వేడుకోమని ,

“ గాప్పవాళ్ళూ , ఆధికారులూ కోపం. వస్తే పగపడతారు. న్యాయం: ధర్మం సీతి వాళ్ళదగ్గర పనికిరావు * వాళ్ళకు ఆనుకూలమయిండే ధర్మం , లాభకరమయిందే న్యాయం.. 'సుఖశరమయిందధే నీతి . నీ భవిష్య తంతా పిన్సి పాలుగ్గారి చేతిలోవుంది ; ఆయనకు సీవు కోపం: తెప్పించావు ॥ దాన్ని త గించక పోతే-రేపు సె5క్షన్‌ పరీక్షలో నీకు మార్టులు పడవు , నిన్ను పరీక్షకు పంపరు. దానితో ఇంతవరకు చదివిన చదువంతా 'పోయినట్టేకదా ? పైగా సర్టిఫికెట్లో (ప్రవర్తన మంచిద కాదని (వాస్తారు , దానితో జీవితమే సరనాశనమై పోదా ?” అన్నా డాయన ,

నిజమే . అలా. జరిగే [పమాదం వుంది. పదవీ , అధికారమూ. సెరిగే కొలదీ మనిషి మహా సర్పంగా మారిపోతాడు. . కాని =

తన కాలేజీ విద్యార్థి జీవితం నాలుగేళ్ళు తన కిచ్చిన అముభవంవేరు విధంగా వుంది : తానే కురతనంగా , 'పెంకిగా, మూర్దంగా ]పవ్నర్తించా. డెన్నోసారు తనపట్ట ఏ ఒక్క-రైనా నిర్మ్యయగా [పవ రించిన సందర బ్టమ కనిపించ లగ

తలచుకొంటే. ఏమైనా చెయ్యగల ఉన్నత న్ధానాలలో ఉన్నవారు ఇంత 1కాలమూతనపట్ట _ (పదర్శించుకొంటూ. వస్తున్నదేమిటి? చేతకానితనమా.

వికాస సర్గ క్షేల్ల/ సహనమా ? పరమాత్మీయమైన వాత్సల్య* కాదా? కన్ను లొత్తుకొని భీమన్న ఇలా అన్నాడా "పెద్దమనిషి తో-

“మీరు చెప్పిందంతా: నిజమే, ఆయిళఠే-నేనేం చె య్యను ? కవిత్వం (వాసుకోవడం తప్ప, నాకిం కేమీ చేతకాదు. అందుకే నేను [ఫేంకుగా, (తికరణశుద్ధిగా. వుంటాను .. తప్పనుకొన్న పని చెయ్యను. చేసినపని తప్పను కోను . [పిన్సిపాలుగారు కూడ నాకిదే టోధించారు. ఆయన నాకు అన్యాయం చేసా కనే భయం నాకు కలగడంలేదు . మార్కులు వసే పరీక్షకు పంపుతారు , లేకపోతే లేదు... పెగా వెయ్యిమంది విద్యార్థులలో నేనాకళణ్ణి = [పిన్సిపాల్‌ గారికి రోజూ వెయ్యి తలనాపులు = నన్నే [పత్యేంగా' జాపకం పెటుకోవలసిన అవ సకం ఆయనకేం లేదు. అదీగాక నేను పాడై పోతున్నా నని కదా ఆయన బాధ? ఆయనే పట్టి నన్నెందుకు పాడుచేస్తారు ?”

దసరా "సెలవులు ముగిసాయి *. పరీక్షలు జరిగాయి, 1పో[గెస్‌ చూసే ఆవసరం లేకుండా. , పూరి పరిక్షకు పంపబడ్డ. కొద్దిమంది విద్యార్థులలో భీమన్న ఒకడు,

ఆతర్వాత కొద్ది కాలానికే-[బహ్మయ్యగారు [బహ్మసమాజం 'పెద్దల విశ్వా పాన్న్ని పోగా ట్టుకొని , వారి కోపానికి కూడ గురై న సంఘటన ఒకటిజరగటంతో ? విద్యార్థలకు స్కాలర్‌ షిస్పులు ఇచ్చేశారు *, ఆందరూ. తీసుకొన్న తర్వాతే

ఆక్షర జ్ఞానం లేని కోటీశ్వరుడికి అపర సరన్వతి. కార్యదర్శిని | రత్వగర్భ వసుంధర _ ధా (తి : ఉఊఉఈయినా- (వతి పెందీ తొక్కు. కు వోతుంది దా న్ని శీ ఒాశివాలకలు ర్‌. [పేమ-(పణయం

భీమన్న జీవితంలో అధిక భాగం |పణయమయం . చిన్న కథలు , పెద్ద

గాథలు , నవలలు , నాటకాలు కూడ ఈయన జీవితంలో చెప్పలేనన్ని వున్నై.

198 టోయి భీమన్న

ఎవరికైనా సరే , ఎంతటి గొప్పవారికైనా సరే , 1పణయజీవితం వుండి తీరుతుంది *, తరువాత జీవితంలో మహామంతే కావచ్చు, మవోయోగే కావచ్చు. ఎంతటి జొన్నత్య శిఖరాలను ఆందుకొన్న వాడైనా, గతంలో బాలుడుగా, యువ కుడుగా. ఆయా దళల మంచి చెడ్డల్ని అనుభవించి వుండక తప్పదు.

నిజానికి కింద ఎంత మురికీ , బురదా వుంటే చెట్టు ఆంత బలంగా నానాత్వ సంపుటీకరణమే సంపూర్ణ జీవిత పరమార్థం రత్నవేదికలు; చం[దశిలా భిత్తికలూ ఎంత పరిశభంగా ఆయినా వుండవచ్చు . వాటినుంచి రసవంతమైన దేదీ పుట్టదు. ఈ సత్యం ఆందరికీ అనుభవం లోదేఆయినా , పబ్లికుగా చెప్పుకోరు _ దాచేసుకుంటారు :

శాకాహార కుటుంబంలో పుట్టి మహానాయకుడైన ఒకవ్యక్తి ఫలానా వెళ్ళాడంటే కొంపలంటుకు పోత్రై ! ముఖ్యంగా ఆ స్త్రీకి సంబంధించిన కొంపలు ! (పక్కతి సహజమైన "స్నేహానికి పరమ గోపన విధి!

రహస్యం అందరికీ తెలిసిందే: అయినా, తమకు మా[తమే తెలుసు ననుకొంటూ [బతుకుతారు తృప్తిగా ఎవరి మట్టుకు వారు.

భీమన్న జీవితం ఈ విషయంలో జక ఆద్దాల బీరువా. ఈయన హృదయం ఒక పండిన దానిమ్మపండు, ఎన్నో రహస్యాలు, ర ఆయితే, ఏవీ నిగూఢ గుషపాలు కావు. వాటిలో సంఘ వ్యతిరేకాలూ విరుద్ధాలూ. ఏమీ లేవు. అస్న్‌ రసాద్వైత మూలకాలైన (పణయ సన్ని

[ప్రణయం ఆంటే భీమన్న అర్థంలో ఇటు అమలిన శృంగారమూ ఆటు సెక్సూ కాదు. [పణయంలో శృంగారం. వుంది , సెక్సు వుండవచ్చు, లేకపోవచ్చు . | కేమించడం కేవలం 'పెళ్ళాడడం కోసమే, 'సెక్సుకోసమే అనే వైఖరి ఈయనకు కిట్టదు ,. పేమించిన వాళ్ళను పెళ్ళాడడం ఉత్తమం.

వికాస సర్గ 129 కాని _ పెళ్ళాడకుండా పుండడం ఉ.త్తమో.త్తమం శ (పేమకు సాఫల్యం ప్‌ల్చ ల్ని కనడం కాదు ఇ ఆత్రైక్యం ఇ [పి యురాలు ఉద్యానవకం లాంటిది . భార్య ఇల్టు లాంటిది = ఎంతగొప్ప [పియుఠాలైనా' భార్యగా వుండటానికి పనిక్షిరాక పొవచ్చు (పియురాలు భార్య ఆయితే. ఆ మరుక్షణమే ఆమె ]పియరాలితనం రద్దయి పోతుంది. బాధ్యత మీదపడుతుంది , ఏంతటి (కేమ వృత్తాంతమైనా సరే వివాహంతో ఆగిపోవడం ఆందుకే ఇ ఆందుకే భీమన్న తన ప్రేమను [ప్రణయం (1084006) అంటాడు; | 'పేమించడమే పరమ: పరమార్థమైన (పేమ , [పేమించడమే ఆదిమధ్యాంతాలు మూడూ. అయిన 1కేమ - రసానంద సంలీనమైన [పణయం మరే భౌనిక బాధ్యతా దాన్ని స ఏఎశించలేదు ఈయన |1పణయ గాథలన్నీ ఇలాంటివే: కొన్ని ఆకులే.పరమార్థమైన మరువం ,. దమనం వంటివి .. కొన్ని పూవులే 1పధానమైన మల్సి, గులాబి వంటివి... కౌన్ని ఫలాల నిచ్చే పనస, 'మామిడి వంటివి, ఆన్ని ఈయన జీవిత క్షేతం నిండా కవితా సస్యాన్ని ఆపారంగా పండించి నట్టివే... అనందంలో ముంచెత్తి నట్టిచే ఇ “మీ ఆత్మకథను [వాయగూడదా ?” అని ఎవరైనా పశ్నేస్తే, “నా [పతి రచనా నా ఆత్మ కథే ” అంటాడు భీమన్న ,. అది సత్యమే, కేవలం సాంకేతిక జిజ్జాసతో ఈయన ర చనల్ని పరిశోధించి చూసే, నాల్యంనుంచీ కూడ ఈయన జీవితం పరమ శృంగార రమెకంగానే కనిపించవచ్చు . అయితే నికి కావలసింది ఈయన ఠచనలలోన్‌ విశ్వాజనీవత , వాటి సృష్టికి దోహదం వాస్తవ సంఘటనలు కాదు. భోక్తకు కావలసింది రస పుష్టికల దానిని పండిన పొలాలూ కాదు , వండిన ప్యాతలూ కాదు, పేమినే 'పెళ్ళాడ వద్దు, "పెళ్తాడ దలి సే [పేమించ 'వద్దు, రెళడు కత్తు లొక ఒరలో ఇమడవు _

తీర బోయి వీమన్న (పేమ ఆత్మానుభూతి, పెళ్ళి విద్యుక ధర్మం రెండూ ౮60డు నేత్రాల జీవితానికి రెంటినీ కలిపి ఏకాక్షీవి కాకు: ాతతినదలు " 5ర, మణులూ = మాణిక్యొలూ వెంట బడు కొలది ప ర్వెత్తు తత్వము నాది కవ్వించి ననె గాని కన్నెత్త వీవు. ఎాటొమ్మ భీమన్న |పణయ జీవిత తత్వం ఆంతా ఈ నాలుగు పంక్ర్తులలోను వున్న దనవచ్చు *, తనను ఆరాధించి ఆనుసరించే వాళ్ళ నుంచి తపుకు పోతూ వుండడం , తాను ఆరాధించే [పియురాలి |పసన్నత కోసం కవితా కుసుమాలు పూయించు కోవడం. ఇదీ స్థూలంగా ఈయన జీవితం ! ఒక ]పక్క- కక్షలతో , పరీక్షలతో సతమత మవుతున్న సమయంలో మరో (పక్క. ఒక [ప్రణయ వ్యవహారం వెంటాడ సాగింది భీమన్నను. కచేరీ పేటలో ఒక మాణిక్యం = కచేరీలో మునిగి వున్న మాణిక్య వీణ నుంచి జారి పడ్డట్టు = ఈయన ముందు పడి, వెంటపడ్డది , చూచుకోడాలు , నవ్వుకోడాలు , చూచుకోకుండా వుండలేక పోవడాలు, వేళాకోళాలు , వెక్కిరింతలు , పరస్పర సహాయ సహకారాలు = ఆంత వరకు పర్వాలేదు , ఏ [పణయాని కైనా ఉదయ రవి చంద్రికలు ఉత్సాహకరంగానే వుంటె , ఆయితే గదిలోకి చేరి పు సకాలూ ఆవీ సదరడం , ఏదో ఇరుకున వొళ్ళు తగల్బడం వరకు వస్తే మాతం అది [ప్రమాద సూచకమె , హే సెక్సు వరకు పోతే ఇక ఆ స్త్రీని న్యాయంగా వదిలించు కోవడం సాధ్యం కొదు - ఆన్యాయం చెయ్యడం భీమన్న స్వభావ కాదు ,

వికాస సర్గ 181

ఒకసారి తాకితే చాలని , కాళ్ళు కావలించుకొని [బతిమాలింది మాణిక్యం . ఆడపిల్లలను ఆంత ఏడ్పించ గూడదని మంగమ్మ కూడ అన్నది . మాణిక్యం తనకు తానై పెదవుల దాకా వచ్చిన మధు కలశం. పరిస్థితులు , పర్యవ సానాల , పరువు (పతిష్టల ఆలోచనలు కుక్కల్లా మొరిగి , బెదర గొట్టి తరుముకు పోయాయి భీమన్నను ఆ పరిసరాల నుంచి.

కచేరీ పేట నుంచి ఎల్విన్‌ పేటకు మకాం మార్చేశా డీయవన. అయినా, ఆమ వదల్లేదు * దారి కాచి, ఎక్కడో ఆక్కడ కలుసుకొని, వడ్చిపోతూనే వుండేది . నీళ్ళతో నిండిన ఆమె జాలి కళ్ళు తడిసిన పతి పువ్వులోను కని పిస్తూ వుంటె నేటికీ ఈయనకు .

ఈ రకమైన ఘట్టాలకు ఇదొక మచ్చుతునక , ఎల్విన్‌ పేటలో కూడ ఆటువంటివే ! "సలవలకు మామిడికుదురు వెళ్ళితే అక్కడా ఆవే! వాటన్నిటి నుంచి కూడ ఈయన [బతికి బైట పడ్డాడు . అయితే, ఈ గందర గోళాలలో చదువు మాతం కొంత దెబ్బ తిన్నది,

మితులు కోరినా, ఈయన తిరిగి లాడ్జికి వెళ్ళలేదు. ఆ మిగిలిన నాలుగు నెలలూ పెవేటు గదుల లోనే గడిపివేశాడు . ఈ చింతల మూలకంగా ఆరోగ్యం దెబ్బ తిన్నది. సరిగ్గా పరీక్షల సమయంలో పంటి పోటు మొదలై నరకం చూ పెట్టింది ఇ

కాలేజీ వీడ్కోలు ఉతవంలో సినియరు విద్యార్ధల కవితలు ఓక హై త్రైటు, నలుగు ర్లైదుగుర కవితలను కలిపి “వీడ్కోలు” అనే శీర్షిక కింద ఓక చిన్న పు స్తకంగా [పకటించారు , కార్య[కమంలో ఈ భాగాన్ని కృష్ణ శాస్త్రిగారు నిక్వహింవారు . అందులో భీమన్న పద్యాలు అందరు విద్యార్దుల లెక్చరర్హ [పశంసలనూ అందుకొన్నై . పి, ఎల్‌ , ఎన్‌ , శర్మ [పస౨ఎగం

• ఆయన ఆ నాలుగు వత్సరాలూ వక్సుత్యంలో ఛాంపియను . లె ముఖ్య మితుడు,

బి.ఏ. ఆయిపో బుందన్న సంతోషం వున్నా - జీవితంలో కాలేజీ ఘట్టం ముగిసింది , ఇక అది తిరిగిరా-ఏ అన్న భావం మనస్సును వేధించగా

[989 టోయి. భీమన్న కంఠం అశు రుద్ధమై , సభావేదిక మీద పద్యాలు సరిగా చదవలేక పోయాడు భీమన్న . చదువుతున్న పుస్తకాన్ని బల్ల మీదే వదిలేసి , కళ్ళు తుడుచు కొంటూ దిగి వచ్చేశాడు. ఆర్జమై పోయింది సభంతా , సీ యరమోడ్పు కందొవల నీలిమ కాంతులు కల్ప భూరుహ చ్భాయలు నాకు; అ అమృత సైకత శయ్యల వ్మిళమించి గౌ ఆయము నెల్ల వీ వలపు (పాయములో. నుభగించుకొందు ? సాం థ్యాయన పూరుషాది పురు --మణీ మానసం స ష్‌ తనకు జీవితంలో ఏది నిషేధమో తన కుమారుని కది వరణీయ మౌతు న్నట్టు రూఢి కాగానే _పల్పయ్యగ్గారు భీమన్న విషయులో జా[గ త్త పడసాగారు, పల్తయ్యగారు 'వేదాంతి . పరన్ర్రీలవంక కన్నెత్తి చూచే వారు కాదు, భీమన్న కవిగా తయార వుతున్నాడు ఆందులో పేమ + శృంగారం ఎకు్కవగా వుంటున్నై = అందాలకు , ఆందగ త్రెలకు ఎక్కువ ఆక్షర్షితు డవుతున్నాడు ఇ ఆడ వాళు పట్ట అసహ్యం పుట్టించే మూటలను 1 కథలను భీమన్న వినే టట్టు శిష్యులకు చెపుతుండేవారు , నాగమ్మగారినే సిఐడి గా నియమించారు . ఆయినా. సరే, తన సరదాలు తీరిపోతూనే వుండేవి ఖీమన్నకు = కాలేజీ సెలవుల్లో ఇంటికీ వచ్చి నప్పు డెల్టా ఈ నిర్బంధాలు ఎక్కువ య్యేవి. మ[తులకో కలీసి సభల _కనో, ఉత్సవాల కనో ఇతర [గామాలకు

ఏకాస సర్గ 1 లలి వెళ్ళి వుండడమే ఎక్కువగా జరిగేది. _భీమన్నకు ఇంటివద్ద వున్నప్పుడే ఈ నిఘాలు, దానికి కారణం ఆచుట్టు పట్ల నలుగు రైదుగురు పడుచులకు ఈయనపై కన్నుండడం , ఈయన నుంచి (ప్రతిఘటన లేక పోవడం! పండ్లూ. , మిఠాయిలూ' అందుతూనే వుందే 'వెంతో మంది నుంచి.

“ళన్నుదోయికి అన్యకాంత లడ్డం 'వైన మాతృభావన చేసి మరలు వాడు” అనే భాగవత పద్యాన్ని ఉదహరించి , ]పహ్లాదుడే యవకులకు ఆదర్శపాయు డన్నారు పల్లయ్య గారు.

“పంచా బ్దంబుల వాడికి ఏ కాంత అయినా తల్లి లా కాక మరెలా కనపి స్తుంది ? * అన్నాడు భీమన్న , “నీ కాలేజీ చదు విదా? ” అంటూ ఉఊ(గుడై పోయారు పల్తయ్యగారు ! భాగ వతానిక్షే వంక పెడతావా అన్నారు .

“పళ్ల వుంటే వంకే _- భాగవతం కానీ , భగవంతుడు కానీ,”

ఈ రకి మైన ఘర్షణలు తండీ కొడుకుల మధ్య తరచు జరుగుతూనే వుండేవి. * .

భీమన్న (వాసి చింపేసిన కవితా కాగితాలతో , ఇంటీ చుట్టూ తోటంతా కొంగలు వాలిన ట్టుండే దట!

అక్కి. గొంతమ్మకు ఏనాడో పెళ్ళయిపోయింది , ఇక ఇంటి వద్ద తమ్ముడు , చెల్లి , తల్లి. తాను వాళ్ళతో కలిసి వుండే రోజులు వాళ్ళకు పండగలు . ఆవూళ్ళోనే వుండే తటవర్తి శేషమ్మ గారికి డబ్బు లిచ్చి తరచు బిడ్డల సంపాదనను తాను ముట్ట గూడదనే నియమం పెట్టుకొన్నారు పల్ప య్య గారు. అందువల్ల భీమన్న స్కాలలర్షిప్పు డబ్బు భీమన్న వద్దనే వుండి పోయేది * కాకినాడలో. స్కాలర్షిప్పులు లేని పేద విద్యార్థులకు తరచు పుస్తకాల కనీ , పరీక్ష ఫీజుల కనీ తానే పెట్టుకొంటూ వుండేవాడు భీమన్న . ఇంకా మిగిలితే ఇంటీవద్ద పండగలు చేసుకునే వారు ,

కాలేజీ ఆనగానే రకరకాల ఖర్చు లుంటాయి. తగిన దుసులు కావాలి; తరచు [పయాణాలు చేస్తూ వుండే వాడు. ఎపుడూ. జేబులో డబ్బు లుంటూ వుండాలి. దేనికీ కూడ తండి నడిగే వాడుకాదు : భీమన్న అనుమానించిన ట్రై బి,వ, పరీక్షలో ఇంగ షు పార్ట పోయింది. _ పంటిపోటు తెచ్చిన అప జయ మది. ఆతర్వాత ఆ దంతాన్ని లాగించేసి, సెఫ్రెంబరు పరీక్షలలో. ఆ పార్టు పామైనాడు. ఆ తర్వాత ఏం చెయ్యాలో తోచక, మామిడికుదురు మధుర వాతావరణం మత్తునుంచి కొంచెం లేరుకోవా లని , వాడపల్లి గారి ఆహ్వానంపై రామచం[దపురం వెళ్ళాడు , క్‌ రుజతో వాత్సల్య మధువును కురిని దాహము తీర్వినావు 'నెరలుతీనిన నరుని గుండెల చరత తోటలు "పెంచినావు తం(డీవో ఈ ధరణీ కంతకు ?. తల్లివో ఈ చల్ల దనముకు ? ఎంత మంగళ మూరిినో? జాబాల యోగి (నాటకం)

పాలేరు నుంచి పద్మశ్రీ వరకు మధుకర సర్గ ర్‌7. వాల్మీక్శాశ మం

రామచం(దపురం పడవల కాలువకు దేరువగా , హైరోడ్డు [పక్క పుంతలో చిన్నచిన్న గుడిసెలు వేసి, అందులో మామా. బాల బాలికలకు ఉచిత భోజన వసతులను కల్పిస్తున్న ఆ|శమం వాల్మీక్మాశళమం , దాని వ్యవస్థాపకుడు ఈలి వాడపల్లి గారు , పల్తయ్య గారి శివ్య కోటిలో వాడే ఆయన కూడా.

తెల్ల టి ముఖానికి. ఇరు చెంపల నుంచీ పెరిగి వచ్చిన మూరేడు నల్ల టి గెడ్డంతో , చెరగని చిరు నవ్వుతో , బహు మృదువైన మందస్వరంతో, మాసి హోయిన తెల్లటి లాల్చీతో , సాక్షాత్తు యవ వాల్మీకిలా వుండేవాడు వాడపల్లి గారు... కఠిన [బవ్మాచారి . కటిక నేలనే పండు కొనేవాడు.: పాత సెకిలు ఒకటి వేసుకొని, దానికి ఇటూ అటూ 'చేలిసంచీలు తగిలించుకొని , ఎక్కడ మానెడు వడ్డు. దొరుకుతా యంటే ఆక్కడి కెలా, రా [తనక పగ లనక తిరుగుతూనే వుండే వాడు-మధుకరంలా |!

ఉదారు లైన రైతుల నుంచీ , వర్తకులనుంచీ ధాన్యం , బియ్యం , పప్పు, ఉప్పు , డబ్బు వసూలుచేస్తూ ౩ ఆ[శమం: నడిపే వాడాయన , ఆ్మశమ వాసులైన పెల్లలకే కాక , భోజన సమయానికి ఎవళ్ళువస్తే వాళ్ళ 'కెల్లా లేదనకుండా పెడుతూ వుండేవాడు , వాడపల్సి గార్ని ఎరగని, వాళ్ళెవహ్మ లేరు. రామచం[దపురం తాలూకా: సెంటరు కూడ , కోర్టు, కచేరీ పనుల మీద వచ్చే ఆ చుట్టు పక్కల [గ్రామాల మామా లంతా ఆ[శమంలోనే తినిపోతూ వుండేవాళ్ళు. ఫలితంగా ఆక మ బాలబాలికలు తరచు తిండిలేక మాడుతూ. వుండేవా్ళ ణా

ఆళశమం ఆట్టిస్టితిలో వుండగా వెళ్ళాడు భీమన్న అక్కడికి. వాడప లి గారు రకరకాల పనుల మీదా , (ప్రచారాల మీదా [గ్రామాలకు వెళ్ళి । రోజులకు (గ్రామాలకు వెళ్ళి , భీమన్నే ధాన్యసేకరణ చేసి , ఆశమం మకీ పస్తులు పడ కుండా చూచే వాడు, నెల్లి తాతయ్య , దండంగి అప్పారావు మున్నగు. కుర వాళ్ళు ఈ విషయంలో ఆ[శమం కోసం చోల (భ మ పడేవాళ్ళు...

“మానవుని మరొక మజిలీ” గేయ. నాటకాన్ని భీమన్న [వాసింది ఆ కాలంలోనే . -

పిఠాపురం నుంచి [దోణంరాజు రామమూర్తి గారు వచ్చి, ఆశమంలో కొన్ని రోజు లున్నారు , ఆయన పరమ భక్తుడు, కీర్తనలను పరవశుడై పాడుతూ (శో తలకు పారవళ్యం కూర్చడంలో (ప్రసిద్దుడు... భీమన్న గేయాలను వింటూ [పశంసిసూ వుండేవా డాయన,. కొన్ని నెల లక్క డలా. గడిచాయి , తర్వాత పెండ్లి [పయత్నాలకోసం భీమన్నను ఇంటికి 'పిలిపించుకున్నారు పల్పయ్యగారు =

వాడపల్లి గారి ఆ[ళమంలో వున్న కాలంలోనే కావూరి మీరా సాహె బు, కావూరి పట్టాభి రామయ్య మున్నగు కార్మిక నాయకులతోను , అక్కడి కార్మి కోద్యమంతోను భఖీమన్నకు పరిచయా లేర్వడినై .

రొక్కం నరసింహం , రూబెన్‌ గార వంటి ఎంతో మంది హరిజన, కై9స్తవ నాయకుల పరిచయాలు కూడ' అప్పటివే ; కానీ విశ్యనాథం గారి చెల్లెలు కస్తూరి అద్భుతంగా వీణ వాయించేదీ , (దోణంరాజు' వారమ్మాయి కృప కూడ' గొప్ప 'వై ణికురాలు. రొక్కం వారి కుమా రె జానకీబాయి వాయలీనంలో నై పుణ్యం కలది, (శ్రావ్యంగా పాజేది .

తమ సంస్థ తరపున అచ్చు వేయిస్రామని వంద పేజీలకు సరిపడ్డ క్రవిత లను భీమన్న వద్దనుంచి శివశంకరశాన్తిగారు తీసు కొన్న దా రోజుల్లోనే . కాకి నాడలో కృష్ణళాన్త్రి గారింట్లో కూర్చుని వాటిని "సెలెక్టు చేళారు = ఆ వేమెపోయాయో

మధుకర సర్షి 1ఏ7

ఈయన కాలీజీలోచేరిన నాటీ నుంచీ కూడ ఎనో (| పెళ్ళిసంబంధాలు వస్తూ వుండేవి. తాను 'పేళ్ళే చేసుకోనని చెపుతూ వుండే వా. డందరితోను , 1 పేమ లకూ. , |[పణయాలకూ ఏమీ లోటులేదు : (పకృతిలోని పతి అందమూ ఒక | పియకాలై పలక్షరిస్తూనేవుంది . కవితా నందన భావనా దేవతల ఒడుల్లో పరవ శిస్తూనే వున్నాడు. పెళ్ళంటే బాధ్యతతో కూడిన వ్యవహారం, ఏదో [క్రమా దాయం కల స్టిరోద్యోగం లభిస్తేతప్ప పెళ్ళిమాటే తల పెట్టగూడ దనుకొన్నాడు -

కాం[గెనులో యువజన విఖాగాపికి చెందివుండే వాడు భీమన్న ఆ కాలంలో. ఆది. సోషలిజం లక్ష్యంగా కలది... కాం్యగెను హైరోడ్డు దిగి వచ్చేది కాదు. ఈ. యువజనం మాతం జనంలోకి వెళి (| ప ల్రేల్లోను ॥ "పిటల్లోను పని చేసేది .

ఓకసారి నగరంలో జరిగిన ఒక మహా సభలో శ్రీ శ్రీ గారి “* మరో (ప్రపంచం” గేయాన్ని మహ్నోదేకంతో పాడాడు భీమన్న . దాన్ని విని సంతోష. పడ్డ కాం[డేగుల నర్సయ్య గారు భీమన్నను. ఆశీర్యదించారు . ఆయన గొప్ప కార్మిక నాయకుడు , మామిడికుదురు. వాడే పల్మయ్యగారికి మిళుడు.

“నీకు గొప్ప రాజకీయ భవిష్యతు వుంది; తొందరపడి. పెళ్ళి చేసుకోకు ” ఆని సలహా ఇచ్చా డాయన' భీమన్నకు , పల్గయ్యగారు మ్య్నాతం: [పయత్నాలు మానలేదు *

'“ నీకు నచ్చిన పిల్ల పేరు చెప్ప = తీసుకు వచ్చి పెళ్ళి చేస్తాను ,” అన్నా రాయన,

“ పెళ్ళి కంచె సాంఘక 'సేవకూ, జాతీయోద్యమానికీ ఆంకితం: కావడం నా కెక్కువ ఇస్టం ” అన్నాడు భీమన్న .

“ 'సేవలకూ , ఉద్యమాలకూ. మేమంతా వున్నాం * ముందుగా నీవు జీవితంలో స్థిరపడు ” అన్నారు సన్నిహిత (శ్రేయోభిలాషులు న

“ విద్య ఎత గొ పుదైనా లక్మిగకి విధయురాలే . ధనం లేకుండా నాయకత్వం లభించదు , నీకు ఇప్పు డప్పుడే ఉద్యోగం వచ్చేటట్టు లేదు "పెళ్లైనా 'చేసుకొని మా కోరిక తీవ్చ'' ఆన్నారు పల్పయ్య గారు. తల్రి కోరిక కూడ ఆదే . అక్క , బావ , తమ్ముడు , చెల్లెలు అందరిదీ ఆదే కోరిక

188 బోయి భీమన్న “సరే , మీ ఇష్టం ” అన్నాడు భీమన్న . తన మనసులో వున్న పేరేదో చెప్పేశాడు *. వెంటనే రాజోలుకు బైలు దేరారు పల్ప య్య గారు = చిన్న పేసా మైన చేత లేకండినను అక్ష. మందికి మహా బాల బాలికలెనీ దింగారు పంట ఆఅమృక విజ్ఞానమే ఆకిథి నీ యింట ఒా=వొారి యోగి (ఆ౦కితం) ర్‌ర్‌.. ఎర టోపీ [కింద పచ్చటి హృదయం భీమన్నకు పెళ్ళిచేసి మదాసుకు పంపించే ముందు , మామిడ్‌కుదురుకు చెందినవే ఒకటి ర0డు. విశేషాలు ; “ ఇన్స్వెక్టరు గారు రమ్మంటున్నారు ” వెనకనుంచి ఒక అధికార స్వరం , పక్కనే వచ్చి ఆగన పోలీసు సెకిలు! గతుక్కు. మన్నది గుండె , తనపై పోలీసు దృష్టి పడిందేమా ఆమకున్నాడు _ భయం భయంగా , మామిడికుదురులళో పోలీసు స్రేషను రోడ్డుమీదే వుంది. క్రొ త్త్‌గా కుట్టించు కొన్న సూటు వేసుకొని, నాడాలు బిగించిన బూట్లు రోడ్డును జల తరంగిణి లా (మోయిస్తుండగా , నగరంలో ఒక పెళ్ళి నుంచి తిరిగి వస్తున్నా డీయన * సమయం సాయంకాలం. పోలీసు స్టెషను దాటి కొంచెం-దూరం వెళ్ళీ టప్పటికి పట్టు కొన్నాడు పోలీసు కాని స్టేబులు ం వెళ్ళి స్టేషను గుమ్మం ముందు నిలబడ్డాడు చేతులు క ట్టుకొని?ః ఇన్సె ఎక్ట్‌రు. లోపలి నుంచి వచ్చి , పైకి రమ్మని ఆహ్వానించాడు ఇంగ్లీషులో... ఆరుగుమీద రెండు కుర్చీలునై . కూర్చోమన్నాడు , తాను కూర్చుంటూ , ఆయన చూపు

తున్న మర్యాదకు భీమన్నలోని బెదురు. కొంత వరకు తగ్గింది . పేరు, చదువు వగ్లైరాలకు 'చెందిన కుశల (పళ్నలు కూడ త్వర లోనే ఆఅయిపోయినై .

నగిరం కంటే మామిడికుదురు బాగుంటుందనీ , ఇక్కడ [పకృతి వాడుగానే ఫీలవుతున్నాననీ అన్నాడు ఇన్సె ఏక్షర్‌ ,

• ఆదంతా మీ సౌహార్దానిదీ సౌజన్యానిదీ ఖ్‌ సమర్థ డెన మంచి వాడెక్క డుంటే అక్క డంతా చక్కగానే వుంటుంది ” ఆన్నాడః భీమన్న

“ఇక్కడ 'క్షైఫం కూడ తక్కువే ” అంటూ , “ఏవో చిల్లర దొంగ తనాలు తప్ప,” అన్నాడు. ఇన్స్రెక్టరు *

మొత్తం రాష్ట్రాన్నే గజ గజు లాడించిన గజ దొంగలకు , రౌడీలకు (పసిద్ధి పొండిన తన మామిడికుదురు అంత దిగజావి పోయిందా అనుకున్నాడు భీమన్న ॥ కొబ్బరి, చెట్టును ముంజేతితో చ రిచి వాయలు జల జల రాల్నిన గరటే వస్తాదులు , షావుకార్హ్ల కు ముందుగానే నోటీసు లిచ్చి లక్షలకు లక్షలు దోచు కొచ్చిన కుసుమ వీరులు పుట్టిన వూరిది! ఆదే చెవ్వా డాయనకు. .

“ అవంతా గత చరిత ” అన్నాడు ఇన్సెక్షరు, “ఆ సింహా లిప్పుడు ముసలివ్నై పోయిన్సై .వాటి కడుపున పుట్టిన వన్నీ సాధు గితలు *

నిజమే . కుసుమ మహలక్ష్మి , వెంకటప్ప వృద్దులై పోయారు . సుబ్బా రాయుడు పల్టయ్య గారికి శిష్యుడ్లై హరిజన సేవ చేస్తున్నాడు . వాళ్ళ వాళ్ళంతా వ్యవసాయం చేసుకొంటున్నారు , నగరం, మామిడికుదురు , పాశర్ల పూడి మామా లంటే - సింహాలు ! నిజంగా , అదంతా గతం |

ఈలోగా పశ్చిమ డిక్కు, వ్యర బడింది _ కొబ్బరి చెట్ల తలలకు మందార పువ్వులు రుద్దు తున్నాడు వృద్ధ భానుడు ..

“* చూశావా , సూర్యాస్తమయం ఏంత బాగుందో! ” అన్నాడు ఇన్సెప్టెక్టరు ,

140 బోయి భీమన్న “ఆలాంటి దృశ్యాలు చూచి నప్పుడు సీ శ్రేవెనా ఊహలు కలుగు “వాటీని వాసి పెట్టుకొంటూ వుండు = తోచే పోలికలు, తెచ్చే జ్ఞాప

కొలు వగైరా కైక ఆన్నా డాయన , భీమన్న కవి ఆని తెలుసుకొని, ఇన్సె ఎక్ట్సరు చాల సంతోషించాడు _

కొన్ని పద్యాలు విన్నాడు .. కవితను వదలి పెట్ట వద్దని. చెపుతూ.

పట్టుకు పోవచ్చు . నీ శరీర దార్థ్భ్యమూ , పర్సనాలిటీ అలాంటిది. ఏడి ఏమైనా

పోలీసు శాఖకు మా[తం వెళ్ళకు , అక్కడ కలలకూ ; కళలకూ తావుండదు ”

అన్నా డా మనీషి !

భీమన్న ఇంటరు చదువుతున్న రోజులవి, తనకు ఎవరూ చెప్పని కవితా లక్షణాన్ని అయాచితంగా , ఆంత తేలికగా చెప్ప గలిగిన ఆ పోలీసు అధికారి పేరు కూడ జ్ఞాపకం లేదు భీమన్న కిప్పుడు .

ఈ విషయం వివరిస్తూ , తన మి(తుడికి ఒక లేఖ (వాళాడు భీమన్న. ఇలాంటి ఎన్నో అనుభవాల మీద లేఖలు (వాస్తూ వుండేవాడు మిత్రులకు , ఆ లేఖలే - తర్వాత “ జనవాణి ” , “ (ప్రజామ్మిత ” ప్యతికలలో ధారావాహి కంగా (విక టించ బడి , “జూనపదుని జాబులు” కేరుతో (గ్రంథ రూపంలో వెలు వడి నట్టివి . అందులో ఈ పచ్చని హృదయం, కూడ వుంది.

పువ్వుల కం లెక్కకు ముళ్ళీ ఎక్కువ. ఈ నా గులావీ తోటలో అందు కని... ముళ] తోట అననా దీన్ని ? ఎా-అనాది కొన

ఫీమన్న కలలను గురించి (ప్రత్యేకంగా చెప్ప వలసీం దొక టు9డి - ఊహ తెలిసిన తర్వాత ఈయన నిజమైన సుషవ్లినే ఎరగడట ! నిద్రావస్థ అంటే స్వహ్నావస్టే భీమన్నకు = స్వహ్నాలలో అధిక భాగం ఆసహ్యకర మైనట్టివి , భయంక్షర మైనట్టివీ ! ఉా[గదావస్థలో ఎంత ఆందమైన ఊహాళు చేస్తాడో , నిదా వస్థలో అంత వికారమైన స్వప్నాలు కలుగుత్తై ఆట | అయితే ఈయన ఠచనలలోని కొన్నీ కొన్ని మంచి బాటికి ఇతి వృత్తాలు కలలటో స్పురించినటివే., చాల కవితలు కలలలో అల్లుకొన్న టివే ః హవన జీవితం అనే... పాలకు సంచాదార కల అన్నానికి ఆన కూర కల ఆకాందుకు ఆమ్ముత ధార కళల ఇక పగ్గటి కలల =: అందే ఊహల, భావనల- విషయంలో ఈయన పూర్తగా వాస్తవతా వాద, తన ఊహలన్నీ తనకు వ్వాస్తవాలే ఆంటాడు భీమన్న , తన మదడు అనే బల్బు వెలు గిచ్చినంత దూరం తొను చూడ గల్లు భొడు, చూచిం దంతా నిజ జీవితంలో అనుభవిస్తాడు. సౌపాత్యంగా మార్చు కొని నిలువ చేసు కొంటాడు , తన రచనలన్నీ ఛందస్నులనే జాడీలలో నిలువ చేసుకొన్న తన దైనందిన జీవి తానుభవాలే | “నా. సాహిత్యమే నో జీవిత చరిత” అని ఖీమన్న అనే దానిలోని ఖీమన్న చేతి [వాతను నాగేటి బాలుకు పోల్యారెవరో . ఈయన (వాసిన కాగితం తొలిసాలు తోలీన మెట్ట పోలంలా. వృంటు6 దన్నా డట తిరుమల చామ చర్మద కాబోలు ;: (పకి అవరమూ ఏదో ఓక వృక్ష జంతు స్వరూపమే: ఈయన చిన్నప్పటి [వాత (సతులు చూసే ..వాటినిండా రకరకాల చ్యితాలు కన్‌పీసాయి కరక్కాయ సిరాలో ,

1 కీల బోయి భీమన్న నలుగురితో కలిసి ధాన్యంలో పోటువేస్తూ, మరొకరి రోకలిని కమ్మడం , గూడను నీళ్ళతో పైక్రిలాగి తన చేతిలోని తాళ్ళను జార్చి వెయ్యడం , బెల్లు తట్టను మరొకరితో కలిసి ఎత్తుతూ మధ్యలో వదిలెయ్యడం వగైరా కొంటె పనులు కూడ చేస్తుండేవాడు తల్టికి తెలియకుండా వెన్న , పాలమీగడ , కోడి గుడ్డు కాజేస్తుండేవాడు . కొబ్బరి, బెల్లం = తెలగ పిండి ;'బెల్జి 6= సెనగ పప్ప ॥ బెల్ల 0 =. ఇలా వుండేది భీమన్న ఉపావోరం , ఒకసారి ఆటుకులు కోడుతూ , తల్లి చేతి వేలు చితకగొట్టాడు . కిరస సాయిలు బుడ్డీ దీపం ముందు వంగి |వాసుకొలటూ జుట్టు కొల్పు కొన్న సందర్భా చాకలి ఇంటి నుంచి బట్టల మూటను మోసు కొస్తూ. , వంతెన మధ్యనుంచి కాలువ తం్మడి మీద కోపాన్ని నాగలి మీద చూపించి , కాలి బొటన (వేలు చిత గ్గు కున్నాడు , మరీ చిన్నప్పుడు కోపం. వచ్చిన తమ్ముడి చేతి దెబ్బకు ముందు పన్నాకటి పోగొట్టు కున్నాడు. ఇ3[దజాల. విద్యలూ. అతీత శక్తులూ సాధించడం కోసమని పుస్తకాలు బాలా' కొన్నాడు: గచ్చాకూ , పుచ్చాకూ చాలా తిన్నాడు: ఇలాంటి గాథలు అనంతంగా వున్నై -. భీమన్న బాల్య కావ్యకుసుమాలలోని. “దొంగల జంట” వంటి వన్నీ అప్పటివే.. ఆ క్షావ్య కుసుమా లన్నీ ఆనాటి తన స్వానుభవాలే , కోయిలా , హైడవే , కువలయ మ్మెల్లనీ గాన (సవంతిలో కిగగి షార | రండిటు , చిలుక గోర్వ౦క లారా; మావి నీడ కొమ్మల జేరి యాడుకొనుడు : 'లెకుు , తుమ్మెద! పూల రెమ్మల రాగ సా వరము తీని యిమ్యు లోకమున కెల్ల ; వడ్రంగి పిట్ట? నీపని మీదపామ్యు _, గో ర్వంక పిట్టకు కోటరమ్ము వలయు

మధుకర' సర్గ 1489 వాయసము , లెము ః ఎవరొ తెర్వరులు. బడలి చేరి వెదకుచు నుండి రా చెట్ల (కింద | కోకిలము , కాకమును ఓక్క. కొమ్మ మీద చెలగి విహరింప. , చూడ వచ్చితీని నేను ; _అఖీ కా కుసుమాలు అనే వసంత సామ్యవాదం ఆరోజుల్లో 'ఈయన అను భూతినుంచి వెలు వడిందే . - పాలు ఎఏంత' చిక్కగా కనిపించినా దానిలో పంచదార కరగడానికి ఖాళీ లుంట్రై. చదువు ,. పొలంపని ఏంత రద్దీగా వున్నా , ఆ మధ్యలో ఆట పాట లకు అవసర' మైన తీరిక దొరికేది భీమన్నకు =. నత్త గుల్పలను, బెందులను పోగుచేసి , వాటితో పందెం ఆటలు ఆడడం ఈయనకు ఎక్కువ సరదాగా వుండేది , 'పెద్దగుల్ల దొరికి నప్పుడు = దానికి చిల్లి పొడిచి, సాలిగూడులోని. పై పొరను చిల్లి కి అతికి, ఊదితే అది కిన్నె రలా పలుకుతుంది . ఆందరు పిల్లలూ తీర్థాలలో కిన్నెరలు కొనుక్కుంటే , తాను నత్త క్రిన్నెరలు తయారు చేసుకునే వాడు , ఏటి గట్టున దొరికే "రెల్లు కాడల నుంచి సన్నాయి పీకలూ , సౌరకాయ సంగీతంలో వెంకటస్వామిగారు సహచరు 'డ్రైతే , సాహిత్యంలో ఈలి స్వామినాయుడుగారు సహచరుడు . ఆయన కూడ పద్యాలు (వాసే వాడు. ముఖ్యంగా: సెలవు రోజుల్లో , సాయం సంధ్యల్లో పైరు చేల గొెట్టలో కూర్చుని ఈ యిద్దరూ సాహిత్య చర్యలు జరుపు కొంటూ వుండేవారు , భీమన్నకు ఆ బాల్య మిృతులలో ఆత్యంత ఆప్తులు నాయుడు. గారు. ళ్‌ తనచి న్ననా టి ఆటల్లో త మ్ము డు ఆర్జ్దన్న, ఆతడి నే స్తం పేదపూడి స్వామి , గెడ్డం వెంకన్న వగైరాలు పాల్గొంటూ వుండే వాళ్ళు.

ఈ పెదపూడి స్వామి చిన్నప్పుడు తమ ఇంట్లో ఎంతకాలంగానో వుంటున్న ఒక సంగిత కాస్త [గంథం [వాత పతిని తెచ్చి ఫీమన్న కిచ్చాడు ౩ ఎన్నో కృతులు స్వర సహితంగా వున్నా యందులో , ఆయితే, అది సన్నాయి పాటకు చెందిన గంథం . డోలు, సన్నాయి , డప్పు వంటి నాద కళలను: ఆదా ధించే వంశం వాళ్ళది.

ఫీమన్నకు రండో క్రాసులోనే భావ్యకార్డు అనే మ్నితుడు చనిపోయాడు , పల్ల య్యగారి ఆగ శేణి శిష్యవర్గంలో ఒకర్షైన గంటా తిరుమల దాసు గారి కుటుంబం వాడ తడు , మరొక మి[తుడు బళ్ళ వెంకటరత్నం బర్మాలో మర ణింబాడు , ఆతడు మామిడికుదురు వాడే , నగరంస్తూలులో తన సహాధ్యాయి ,

_ఖీమన్న మ్నితకోటిలో స్త్రీలకు తక్కువేం లేదు, కాని, అందుటో ఏక్కువ మంది తన కంటె వయోధికలు : వోస్య వినోద భాషణలతో ఆలరిస్తూ వుండేవాళ్ళు... మిఠాయిలు , పిండి వంటలు మేపుతూ వుండే వాళ్ల.

మామిడికుదురూ , ఆ చుట్టు పక్క లంతా. నాడీ పరిజ్ఞానం లోను , రోగ నిదానంలోను , చికిత్సలోను ఆంతటి వాళ్ళు మరి లే రనిపించుకున్న వయోవృద్ధు లిద్దరూ భీమన్నకు సన్నిహితులే . ఆందులో ఒకర గెడ్డం రామళాత . భీమన్నకు తాత వరస వాడు, [ప్రధానంగా నీ తు. ఉప స్పష్తి కొబ్బరి దింపు. నాడిలో నిపుణుడు... బ్లైరాగి చిట్కాలతో ఎలాంటి రోగాలనై నా నయంచే సేవాడు

అలాంటి వాడే న్రైనాల పాపయ్య కాపు గారు. కూడ , ఆయన _వైద్యం చేస్తే. రోగి మాతమే కాదు, రోగికి పాలిచ్నే అవు , మూలిక లిద్చే మొక్కలు కూడ పత్యం చెయ్యవలసి వచే గది ౫ ఒకసారి భీమ న్నకు మందిసూ ॥ వీళ్ళ అవుకు ఎండుగడ్డీ , వేడి నీళ్ళూ పత్యం పెట్టా డాయన

కొబ్బరి తోటల్లో ఎలకలు విస్తారంగా చేరినప్పు డొకసారి , వాటిని పట్టడ ౦ కోసం పలకల వాళ్ళను రప్పించారు పల య్యగారు . వాళ్ళు రా(తులు చెట్లపై బోను లొగ్గే వాళు = ఉదయానికి పాతిక ముత్సై యెలకలు ఆ బోనుల్లో పడి వుండేవి , అవి వాళ్లుకు ఆహారంగా కూడ పనికి వచ్చేవి, వాటిని పట్టి నందుకు ఏలక్కు. పొవులా. చాహున పుచ్చుకునేవాళ్ళు | భోజనం కాక,

ఉడతలు కూడ కొబ్బరికాయలు కొడతాయి. కొని = అవి బోనుల్లో పడేవి కావు , బోనుపై కెక్కి, మీబీంచి, తర్వాత ఎర తినిపోయే 'వవి . తెలివై నవి ఒక్కసారి. చూస్తే ఏ పనైనా చేసెయ్య గల భీమన్న ,. వెదురుతో బోనుల్ని తయారు చేసి, ఆ తర్వాత ఎలకల వాళ్ళ అవసరం లేకుండా చేగాడు... తన చిన్నతనం గురించి తలంచు కొన్నప్పుడు భీమన్న మనస్సును కరి గించే వాళ్ళలో తన ఒక పెద తర్మడి భార్య మంగమ్మ ఒకరు . తనను కన్న తల్లి నాగమ్మ అమిునా , పెఎచిన తలి 'మంగ మ్మే ఆంటా డీయన, ఆమెకు పిల్చలు లేరు. యౌవనంలోనే వై ధవ్యం (్రాప్తించింది . అయినా , వమ్మాతమూ తొణక కుండా , స్వయం కోన్ని మీద ఆధారపడి (బతికిం దామె చివరి దాకా , రైర్య స్రైర్యాలు, ఆత్మ గౌరవం, కాయకష్టం, దయ, వాత్సల్యం అన్నీ కలిసి మూూర్రీభ వించిన ఒక గొప్ప వ్యక్తి ఆమె, గంగేప. మరో 'పెత్తండి , తీదొండ పళ్ళు , నారింజలు వ్యగెరా భ [దంగా దాచి భార్యకు తెలియకుండా అందిస్తుండే వాడీయవకు , వెంకయ్య కాక నూకయ్య అనే 'మరో దాయాది వుండేవాడు , ఆయన కూడ రంగం సుర్డు చేసేవాడు, ర్మాతులు కథలు చెప్పేవాడు: ఒక భ్యు కాక పోతే మరొక ళు ఊ. కొడుతూ వుంటే , మధ్య మధ్య (శోతలు రసా వేళాలు (పకటిస్తూ వుంటే , ఒకొ్కొాక్కం సారి తెల్ల వార్దూ కొనసాగు తుండే ఆ కథా కాలక్మేపాలు పే త్యాహ౨లో నేటి ఉర్దూ ముషైరాలను పోలి వుండే వట! చీకట్లో చీకటి (పోవు ఆ మైలురాయి ! అది కాలాన్నిదూర మానంలో. కొలుసూ శతాద్దాలుగా నిలబిడివున్న దక్కాడ | ఏమిటి వెతుకుతున్నావు దాని నుదుట ఎంత దూరం వచ్చావో గమ్యం ఇంకెంత దూరమో తెలుస్తుందా అక్కడ ? ఆక్క డుండేది దాని నుదుటి వాత , -==అనాది కొస

61. సరికొత పద్దతి పెళ్ళి అవ దు

“ఫలానా అమ్మాయి ఆమితేనే” ఆనే వరతుపెట్టి , పెళ్ళికి ఒప్పుకు న్నాడు భీమన్న , ఆ అమ్మాయి గొల్ట చం్యదయ్య గారి రెండో కుమార్తె నాగరత్నమ్మ . సెళ్ళిపెద్ద బి. ఎస్‌, మూర్తి గారు,

ఆచార్యుడుగా మాగంటి. బాపినీడు గార్నీ పిలిస్తే , ఆయన ఎందుకో రాలేకపోయారు * వేముల కూర్మయ్య గారు అందుకు నిర్ణయించ బడ్డారు. =

1086 , మే ఒకటవ తేదీ, సాయంకా౯౦ం నాలుగున్నర గంటలకు వివాహం . ఆసంవత్సరం 'మే దినోత్సవం భీమన్న 'ెండ్తిగా జరిగిందన్న

మొత్తం రాష్ట్రం ఆంతటి నుంచీ విద్యార్థులు , మ్యితులు, నాయకులు వందలమీద వచ్చారు. ఆంత మందిని వూహించని చందయ్య గారు వడ్డనల వద్ద' తిక్రమక పడి; పల్చయ్య గారి కోప తాపాలకు గురయ్యారు .

హిందూ పద్ధతీ కాదు, 1బహ్మసమాజ పద్ధతీకాదు: ఏ పద్దతి పెళ్ళీ కాదది. ఆచార సతేగ్రం వహించిన కూర్ముయ్యగారికి వ్‌ం చేయ్యాలో _శెలియ లేదు , పెళ్ళీకొడుకు తొనే “ఉంగరాలు మార్ప్చించండి , దండలు మార్చించండి” అంటూ (్రాంప్టింగ్‌ మొదలుపెట్టే టప్పటికి మూర్తిగారు కలుగజేసుకొని - పెళ్ళి కొడుకు మాట్లాడ గూడదు * నేను చెపుతానులి” అంటూ కూర్మయ్య గారి (పక్కన కూర్చుని, తన ఇష్టం వచ్చినట్టు గ్లైడు చేశారు .

కూర్ముయ్య గారు బవెశారసు హిందూ. యూనివర్శిటీలో ఎల్‌ , ఎల్‌. బీ; పాసెన వారు. పండిత మాలవ్యా గౌరి శిష్యులు. కాం[గెన్‌ నాయకులు . ఆయన కా మాతం తెలియదా అనుకున్నా రందరూ.. మూర్తి గారికీ తెలియదు . అయితే కొంత సాహనం, స్వూ ర్తి ఏక్కువ ఆయనకు , ఇంతకూ, ఆక్కడ ఎవరికి మాతం. తెలుసు? పాత పద్ధతి మార్చాలనే ఉత్సాహఐ తప్ప, కొత్త పద్ధతి ఎలా ఉండాలనే ఊహ ఎవరూ చెయ్యలేదు - నాయకులతో సవో ,

యువతరంలో సం్యపదాయాన్ని [తోసి రాజని, ముహూ రాన్ని నిరాక రించి, ఒక మిత్రుడి ఆచార్యత్వంలో వివాహం జేసుకొన్న మొట్ట మొదటి

మధుకర సర్గ శశ అంబేడ్క్టారిస్లులూ . క పెండ్సి లో కురిసిన ఆశీః కుసుమాలలో గొల్ల పల్షి 'సామూ 0లుగారి “బోయ. 'వంశాబ్ది తెలివొంద పుట్టీ నీవు గొల్ల వంశాబ్టి రత్నము గొన్న కతన గొల్ల బోయడ వెతివి తెల్లము గను మాన్యత గడింపు మభయ వంశాలు తనియ 1”

అనే పద్యం సర్వ జనామోదం పొండి హర్ష ధ్వానాలతో మిన్నంటింది . ఈయనను అటు వాల్మీకికీ, ఇటు కృష్ణుడికి సన్నిహితుణి చేసింది. బహుశా శామ్యూూలు గారి ఆశీర్వాదమే నేమో !

వచ్చిన పెండ్లి బహుమతులలో ఒకటి యోగానంద' కవి గారి యోగానంద రామాయణం: యుద్ధకాండ = దానిని యోగానందయ్యగారే స్వయంగా బహూక్ష రిస్తూ _--

“భీమన్న జీవితంలో బాల, విద్యా కాండలు చక్కగా ముగికాయి , ఇప్పుడు సంసార కాండ నిజానికి యుద్ధ కాండే , ఇందులో కూడ సంపూర్ణ విజయం కలగాలని ఆశీర్వదిస్తున్నాను” అనే టప్పటికి , వివాహ సదస్సు రసా నంద పరవశ మయిపోయింది . |

కాలేజీ మి[తులంతా. పెండ్లికి వచ్చారు. పెండ్డి మర్నాడు మామిడి కుదురు వెళ్ళారు , మామిడి , పనస పళ్ళ్శకాలం . కొబ్బరి టోండాలకు , తాటి ముంజెలకు పండుగే పండుగ = రస మధు లైన క్షణా లవి.

మూడో రోజు సాయంకాలం రాజోలుకు బయలు దేరిన పెండ్లి వారికి; ఊళ్ళ ఒక్కళ్ళూ బండి కట్ట లేదు . ఆరు మైళ్ళూ నడిచి వచ్చేశారు 1

యోగానందకవిగారి ఆశీర్వాదం ఆక్కూడనుంచే ఫలించసాగింది భీమన్న జీవితంలో , తేడా ఒక్కటీ : ఆయన కాండ అంటే, నేను సర్గ అన్నాను.

శ4ీర బోయి భీమన్న 62... కొశీ |పయాణం మదాసు చిరిక

పెళ్ళినాటికి ఫోర్తు ఫారం చదువుతున్న నాగరత్నమ్మ భీమన్నకు ఎంకో అనురూపవతీ , అనుకూలవతీ అయిన భార్య కావడంతో , ఈయన దాంపత్య జీవితం ఒక ఇర వయ్యేళ్ళ పాటు = ఎన్నో ఒడి దుడుకులకు తట్టుకొని=హాయిగా' గడిచి పోయింది , భీమన్న జీవితంలోని ఈ సాంసారిక భాగం. సర్వ జన సాధారణమే: కనుక , నే నెక్కువగ్గా ఇకగడ వివరించడం లేదు ;

విశేషాంశ మేమి టంటే = భీమన్న వాసే కవితలకు ; కొవ్యాలకు. ఈమె ఎప్పటి కప్పుడు కాపీలు తీసి పెడుతూ వుండేది. ఈయనపై ఎక్కువ భారం పడకుండా కుటుంబ బాధ్యతలను తానే వహించి. నిర్వహించు కొనేది.

బి, ఏ. ఆయిపోయింది , పెళ్ళి కూడ ఆయిపోయింది =, కుటుంటం లేమిలో వుంది. ఇప్పుడేం చెయ్యాలి అనే సమస్య రాక్ష. సాకారం. తాలి ఎదట నిలబడింది భీమన్నకు ,

మద్రాసు పబ్లిక్‌ సర్వీస్‌ కమిషను పకటన ఒకటి కనిపిస్తే - డిప్యూటీ కలక్టరు పోస్టుకు ఒక అప్లికేషను షోస్ట్రచేళాడు , చం్మ్యదయ్య గారి బలవంతం మీదు

కాశీ హిందూ. యూనివర్శిటీలో ఎం, ఏ ? ఎల్‌, ఎల్‌* బి, సీటు కోసం అప్పయి చేళాడు , కూర్మయ్యగారి సలవీ మీద.

మ[దాసు లా కాలేజీకి కూడ ఆప్రయి చేశాడు , మూర్తి గారి సూచనమీద , ఎక్కడా ఏదీ దొరక్క పోతే, లా కాలేజీలో సీటు గ్యారంటీగా ఇస్తామని ఆ కాలేజీలో [పాఫెసరూ , నిమ్న జాతుల నాయపడూ. అయిన శివరాజ్‌ గారు వాగ్జానం చేశారు ,

కాశీ నుంచి సీటు వచ్చింది .

తన భార్య స్కూలు ైనలైనా పామై వుండా లనేది ఖీమన్న కోరిక, ఈ

లోపల తాను కాశీ వద్యను పూ ర్తి చేసుకోవచ్చు జ గవర్న మెంటు ఉద్యోగ ం మీద'

మధుకర సర్గ శ 9 మనసు లేదు. తన ఇ ష్టాయిస్టా లన్నీ భార్యకు చెప్పి, తాను కాశీకి [ప్రయాణ మయ్యాడు .

ఆ ముందు రోజునే మోరి పొలం వెళ్ళి, వైనతేయ తీరంలోని పురు షోత్రం సమాధిపై కన్నీరు తుడుచుకొని , మి్యతులవద్ద వీడో్కో-లు పుచ్చుకొని , తొడి నాగమ్మగా రిచ్చిన కానుకను కళ్ళ కద్దుకొని వచ్చాడు . మోరి పొలం రాజోలు , నగరం, మామిడికుదురు = ఆత్మీయతలో సమానమే ఇవన్నీ. ఆర్ద$ హృదయాలతో వీడ్కోలు చెప్పా రీయనకు ,

ఎచటి కేగు చుంటి నేను

ఎందుకు కన్నీరు? కంట కుంకవముము వడ నను క్‌ల్ల లఅపరు నమ్మేరు 1

ఈ వియోగ మెన్నాళ్ళని

ఈ "పెదవుల అదురు? నున్న మెక్కు వెన దన్న సూచన లెవ రడిగేరు?

ఎంత తడవు చేతునో అని

ఎందు కంత కరఠిగారు ? ఉక్క పోత నథిన యించు ఊర్పుల నెవ రెరుగరు?

రాఖీలు

తల్లి నాగమ్మ గారు ,టంకు పెట్టెను తీసుకొని , కొడుకుతో రోడ్డు వరకు వచ్చింది. బళ్ళీమీ దొరక లేదు. మామిడికుదురు బళ్ళ స్టాండు వరకు వచ్చారు . ఎవళ్ళూ బండి కట్ట డానికి ఒప్పుకో లేదు !

తన పెళ్ళి సందర్భంలో కూడ ఎవహ్శ బండి క్రట్టక్త పోతే, పెళ్ళి కూతురూ , పేరంటాళ్ళతో కలిసి రాజోలు వరకు నడిచి వెళ్ళాడు భీమన్న ,

[ప్రయాణీకులు దొరక నప్పుడు మాటాడకుండా బండి కట్టడం, [పయా ణీకు లున్నప్పుడు ఆస్ప ఫళ్యతను పాటించడం ఆనాటి గురపు బళ్ళ వాళ్ళకు పరిపాటే , ఆటువంటి వేమీ లక్ష్య పెట్టె వాడు కాదు థీమన్న . కాని, ఈనాడు ?

[ట్రంకు పెట్టెను మోసుకొని రాజోలు వరకు నడిచిపోవలసిందేనా 1

తాను కొంత సేపు కీ తలి కొంత 'సేపు ఆ [టంకుతో తిప్పలు పడుతూ ఓక' ఫర్తాంగు దూరం నడిచే టప్పటికి _ 'చెరువు , ఆ [పక్క కటకం "శెట్టి వీరా స్వామి గారి ఐల్లూ వచ్చిన్నై, అరుగు మీద వీరాస్వామి గారు కూర్చుని వున్నారు , ఆయన టీచర్ను ఊరి పెద్దలలో ఒకరు , భీమన శు [భయోభిలావ్షి ఈలి స్వామి నాయుడి గారి మేనమామ , స్వామి నాయుడుగా రుండేది కూడ అ ఇంట్లోనే .

శం

పరిస్థితి గ్పుర్తించిన వీరాస్వామి గారు, తమ బండిని కట్టించి రాజోలు వరకు పంపించారు , -

అక్కూడ బండి కట్టడానికి నిరాకరించిందీ కాపులే ! ఇక్కడ తమ సొంత బండీనీ. ఇచ్చిందీ కాపులే ం 'తేడా సంస్కార ంలో వుంది |

అప ఎటికి 'రెండు మూడు రోజుల నుంచీ భీమన్న ఆరోగ ఫ్‌ బాగు లేమ: , విరేచనాలతో బాధ పడు తున్నాడు , అయినా బైలుదేరక తప్పదు , నర్చాపురం రైలు స్టేషనుకు వెళ్లీ టప్పటికి విరేచనాలు జాస్తి అయినై, దిక్కు. తోచక ఆ ర్యాతి అక్కడే వుండీ పోయాడు , 'సైషను సమీపం లోని చినమామిడిపల్లి తనకు తెలిసిందే. మ్వితుడు ఆడిదం జగన్నాయకులు గారింటికి వెళ్ళగా, ఆయన లేక పోయినా, ఆయన చెల్లెలు" సావితి. ఏవేవో క్రషాయాలతో , మందు లతో ఆరా [తంతా సేవ చేసి తనను: (బతికించిం దంటాడు భీమన్న. =

ఆ మర్నాడు బైలు దేరీ బెజవాడ వెళ్ళాడు, .కూర్మయ్య గారింట్లో దిగాడు ,. మూర్తి గారు కూడ అప్పటి కక్కడే వున్నారు : తన అనారోగ్యాన్ని దృష్టిలో వుంచుకొని, వారందరి తోనూ ఆలోచించి, కాశీ |[పయాణం. మాను కొని, మూర్తి గారితో కలిసి మృ్మదాసు మెయిలు ఎక్కాడు భీమన్న, మ(దాసులో ; పెరియమెట్‌ లో మూ రి గారింట దిగాడు =.

ఒరిజనల్‌ సర్జిఫికె ట్లన్నీ సర్వీసు కమిషన్‌లో వుండి పోవడంవల్ల , లా కాలేజీలో. చేరలేక పోయాడు, డిప్యూటీ కలెక్టర్‌ పోస్టును ఒకానాక వ్యక్తికి

మధుకర సర్గ 5] ఇవ్వాలన్న. నిర్ణయముందే జేసుకొని అప్లికేషనులను కోరడం జరిగిందట , కనుక ; తనకా ఉద్యోగమూ. రాలేదు , ఆ. విధంగా , వస్తా యను కొన్న మూడింటిలో ఒకటీ రాలేదు

సర్వీసు కమిషనులో ఇంటర్వ్యూకు వెళ్ళినప్పుడు , వాళ్ళ “మీరు ఏ కవుల రచనలు ఎక్క్రూవగ్గా చదువుతారు ?" అని (పశ్నించారట . దానికి భీమన్న ఉవాబు. “నే నే కవుల రచనలూ ఎస్కవ గా చదవను , 'నేనే కవిత్వం

“సరే, పోయి కవిత్వం [వ్రాసుకో” ఆన్నా రట వాళ్ళు.

ఇంటరూ్యూ రోజున భీమన్నను తయారు చేసి. కూడా తోడుగా. వెన మూర్తి గారు భఖీమన్నను గురించి చెప్పే కథల్లో ఇదొకటి ! ఆ రకంగా జవాబులు చెపితే ఉద్యోగం ఎవ రిస్తారంటా డాయన.. సత్యం తప్ప మరొకటి చెప్పనంటా

తను దాన గుర్తించు కొనుకలు స్వాతంటత్య, మాత్మ విశ్వాసమే అభ్యుదయమ్ము ఎ=జమధుబాల 68, ఆందిన ఆశా శకుంతం

పై చదువు , ఉద్యోగం ఆశ లన్నీ పోయాయి . తెచ్చుకొన్న పైసలు కూడ అయిపోయాయి. ఇక ఏం: చెయ్యాలి ్ధి వట్టి చేతులతో తిరిగి పోవడం కంటే 'చావడం మేలు కాదా? ఆ రోజుల్లో | మ[దాసులో [బతికి వుండా లంటే ,. 'నెలకు కనీసం పదిహేను రూపాయలు కావాలి , ఏలా వసాయి?

అదే సమయంలో పిఠాపురం రాజావారు మదాసులో మూడు దిన పతి కలు నెలకొల్పి నడపడం ]పారంభించారు . అందులో తెలుగు పిక పేరు “జనవాణి” , దాశ్‌కి తాపీ ధర్మారావుగారు వడిటరు., అక్కడికి వెళ్ళాడు భీమన్న రాజా వారి కాలేజీలో చదివిన హరిజన విద్యార్థి అనే దొక్కటే తన

15 బోయి భీమన్న అర్హత, తా ,నెవర్నీ ఎరగడు , చురుకుగా తిరగ లేడు . చకచకా మాట్టాడ లేడు కూడ,

భీమన్న చెప్పిం దంతా విని ఆ ఆఫీసు మేనేజరు ఓక చిన్న ఖాళీలో క్లార్కు-గా అపాయింటు చేశాడు .. జీతం. నెలకు ఇర వై అయిదు రూపాయలు: ! ఉద్యోగం దొరికింది. స్వతం[తు డైనాడు! ఆనాడు తాను పొందిన ఆనందం అనిర్వచనీయ మంటాడు భీమన్న , అది కన్నె వలపు తొలిర్మాతిలా ఆపూర్వం

ఆయితే =. తను చేయవలసిన ప నేమిటి? చందాదారుల జొదీితాలను (వాయడం ! వందలకొలడి ఉత్తరాలు చదివి , వాటిలో వెతికి పేరు , ఆ(డసులు (వాయాలి , వాటిని టైపు కివ్వాలి. తనకు నచ్చిన పని కాదు . ఉత్సాహకర మైనదీ. కాదు.

భీమన్న సీటు ఆఫీసు వోలులో ఒక మూలడది . అక్కడే “సంపాదక వర్షం” అనే బోర్డు వుంది తి తనకూ , సంవబాదక వర్గానికి మధ్య ఆడ్దం రెండంగు కాల దళసరి చెక్కుగోడ మా[తమే? దూరం ఆయిదా రడు గులు మాతమే. ఆయితే-ఈ సీటు నుంచి ఆ సీటుకు వెళ్ళడ మనేది సాధ్యమా? జీవితంలో ఏశాటి క్రైనా తనకు అంతటి అదృష్టం పడుతుందా !

ఈయన చేతిలో ఎపుడూ ఓక్‌ ఆందమైన నోమ్‌ బుక్కు వుంటుండి: = అందులో=ఏక్క్లుడ ఏ: భావం తోస్తే , అక్కడి కకాడ , దాన్ని పద్యం గానో, పాట గానో [వాసేసుకుంటూ వుంటాడు , ఉద్యోగంలో చేరిన మూడో రోజున ఆఫీసు పని వదిలేసి ,తన పుస్తకంలో ఏదో 1వాసుకొంటూ వుండగా-హఠాతుగా మేనేజరు వచ్చి పట్టు కున్నాడు . వెంటనే వెళ్ళి ఎడిటరుగారికి రిపోర్టు చేశాడు .

“ఏమిటి. (బదర్‌ , ఏమిటి చేస్తున్నావు!” ఆంటూ వచ్చి, ధర్మారావు గారు భీమన్న 'చేతిలోని పుస్తకర తీసు కొని చూళారు.. “పద్యాలు (వాస్తావా ఏమిటి ?” అన్నారు , ఆళ్చర్యపడుతూ ! “అన్నీ పద్యాలేనే 1!” ఆన్నారు? పేజీ లన్నీ తిప్పి , “వచనం [వాయ గలవా ?* అన్నారు ;, ఎంతో ఆసక్రితో-

మధుకర సర్గ 158

“వాయగలను” అనాడ్ను భీమన్న, ఏదో విషయం ఇచ్చి, దాని మీద 'రెండు పేజీలు వ్యాసం [వాసుకు రమ్మన్నా రాయన. మర్నాడు ఉదయం అఫీసుకు వచ్చి , ఫీమన్న సీటువద్ద ఆగి , [వాశావా అని అడిగి, ఈయన ఆందివ్చీన' కాగితాలు తీసుకొని , తమ గడికి వెళి పోయారు ధర్మారావు గారు,

తాను ఎప్పు డ్రైనా ఏ గుడి క్రేనా వెళ్ళి, విగ్రహం ముదు నిలబడితే అప్పుడెలా వుంటుందో, ఆలా వున్నదట ఆ క్షణ?లో ఈయన మనస్సు * ఏమీ.

టి

ఎలా గడిచిందో, ఒక అరగంట గడిచింది = ధర్మారావు గారు మళ్ళీ వచ్చారు , “ఈ విష్‌ మార్కెట్లో నీ వుండలీవు , బదర్‌ ! నాతో వచ్చెయ్‌ 1” 'వెయ్యించి. కూర్చో బెట్టుకున్నారు !

క్రార్కుగా. చేరిన నాలుగు రోజులకే , జనవాణి దినష్మతికకు సబెడిట రయ్యాడు భీమన్న ! తన జీవితంలో ఒక (పధాన మైన మలుపే కాదు, భవిష్య త్తుకు మార్గదర్శకమైన మెరుపు ఈ సంఘటన |

సహజ నీద్దమైన రేడియో "నెట్లు ఈ మెదడు ఆను చేని ట్యూనుబేని వుంచు ఏల్లప్పుడూ. అభిన్తుంది వాణీ వాద్యమో_, లక్షీ గాత మో.! జా(తీవదలు 64. మరుపు తెచ్చిన చెరుపు

స్టేటసు. పెరిగిందే కాని , భీమన్నకు జీతం పెరగ లెదు... నెలకు ఆ పాతిక రూపాయలే!

ఎడిటరు. ధర్మారావు గారికి నెలకు 75 రూపాయలు . అసీఫైంటు ఎడీటరు. నార్గ వెంక టేశ్వరరావు గారికి 60, పండితావాధ్యుల నాగేశ్వరరావు గారికి 50% తకిిన సబెడిట :ర్హందరికీ 40 చాప్వున .. కప్పగ్గింతుల సత్యనారా

యణ గారికి ఇరవై అయిదు . భీమన్నకు ఆ ఇరవై అయిదే; తర్వాత సతి నారాయణ గారికి కూడ 40 చేశారు ,

అనువాద' కళలోను , సృజనాత్మక రచనలోను భీమన్న, రోజు రోజుకు "పెరగ సాగాడు (గాంధికం ఎంత నిర్దుష్టంగా 'వాయగలడో వ్యావహారికం అంత స్వచ్చంగా [వ్రాయగలడు కనుక; తాపీ వారికి బాగా నద్యాడు , రచనా వేగంలో అందరినీ మించడంవల్ల అర్జంటు ఆనువాదాలు తరచు ఫిమన్నకే. ఇవ్వబ డుతుండేవి . అందరూ ఈయనకు “గాండ్‌ 'హేండ్‌” అని పిలువ సాగారు. ఆ స్పీడు నభూతో నభవవ్యతిగా వుండేది ,

“పల్లెటూరి లేఖలు ” జాసపదుడు అనే కలం పేరుతో జన వాణీలో "పేరును సూచించింది మాతం తాపీ వారు , వారాని కొక లేఖగా (ప్రకటించ బడేవవి .. ఇందులో చాల లేఖలు అంతకు పూర్యం ఖీమన్న ఆయా మ్నితులకు (నాసినట్టివే . తాజాగా పరిష్కూరించి . | పెస్‌కు ఇస్తుండేవాడు * లింకు (సమ ర సత) కోసం మధ్య మధ్య కొన్ని కొతగా 1వాయవలసి వచ్చేది , లేఖలు 1పజామోదం పొందాయి. యువ రాజా వారు కూడ మెచ్చుకొంటున్నా రని రాపీ వారే చెప్తతుండేవారు .

“ఈ లేఖలు నేను [వాస్తున్నా ననుకొంటున్నా రండి జనం 1! మీకీర్తి నా కెంయకని , మీ పేరు చెప్పేస్తూ వచ్చాను. ”ఆన్నా రొక సారి నార్ల వారు-

ఆయినా ,. భీమన్న జీతం ఆ పాతిక! లేదు. తాపీవారి సలహాపై వెంకటరత్నశనాయుడుగార్ని చూళకాడు , తా నేమీ చేయలే నన్నా రాయన, చివరగా. (యువరాజా వారిని చూడడకోంసం “గులాబీ” భవనానికి వెళ్ళాడు , " ఈ ప(తికల నిర్యహణమై పెత్తన మంతా యువరాజా వారిదే ,

చాలా సేపటికి లోపలినుంచి ఎవరో ఒక 'పెద్దమనిష్ని వెలువడి. + ఖీమన్నను చూచి, దగ్గరకు వచ్చి _ “ఎవరికోస మమ్మా ఈ” ఆన్నాడు . “యువరావావారి కోసం” “యవరాజావారు ఏదో పనిలో వున్నారు. ప నేమిటో నాతో చెప్పగూ "సరే = అలానేకానీ” అంటూ ఆ 'పెద్దమనిషి లోనికి 'వెళ్ళిపోయాడు మరి కొంత సేపటికి యువరాజూవారు వచ్చారు; వారితో తన విషయ మంతా చెప్పుకొన్నాడు భీమన్న . భీమన్న మనసులో అప్పటికి ఏదో అనుమానం రేత్తెత్రింది . ఆ మొదట వచ్చిపోయిన పెద్దమనిషి ఎవరు? కొంపతీసి మహారాజావారు కాదుకదా ! ఎపుడో 'చూకాడు, తిన్నగా గుర్తులేదు 1 ఆవును మహారాజావారే [! ఏంత పొరపాటు. జరిగిహాయింది ! సాక్షాత్తు లతే ఏదుట సాక్షాత్కరి స్తే పెద్దమ్మ తన కళ్ళు మూసేసిందే ! " ఆ మర్నాడు ఆఫీసంతా గోలై పోయింది. - మహారాజావారిపట్ట్ల. భీమన్న ఆమర్యాదగా ,పవ్న్వర్తించా డట. అవి ! తాశ్సీవారుకూడ నొష్యుళున్నారు. జరిగిన మామని ? మారుని గన్న తర్మడి? వీ విరులకు మోహపున్‌' బదును పెట్టిన (వేయను? నీ (వియాళకిన్‌ వర మురళీ రవాను నట నమ్ములు: నేర్పిన విశ్వకాముకున్‌' మరచితి 'వేమొ లోక విభుః

66. విపరీత (ధువాలు

మద్రాసులో ఖీమన్నకు జిట్టా రామానుజయ్య అనే ఒక యువకుడు మూర్తిగారి. వద్ద పరిచయ మయ్యాడు = ఆతడు ఇంజసిరింగు విద్యార్థి, గుంటూరు జిల్దావాడు. కూర్మా వెంకటరెడ్డి నాయుడుగారికి దూరపు బం౦ధువట. ఎంత దూరమో తెలియదు. కూర్మావారు మాతం దగ్గరలోనే వుండేవారు మదాసు

పెరియ మెట్టులోనే మూర్తి గారిం ట్లో ఒక [పక్కారూములో అద్దెకు వుంటుండేవాడు జిట్లా ; భీమన్న కూడా ఆదే రూంలో వుండేవాడు . ఇద్దరికీ స్వభావంలో , పవ ర్రనలో , లక్ష్యాలలో, వృత్తి లో ఏ విధమైన ఏకభావతా లిదు:, అయితే స్నేహశీలత , సహనగుణం , నసనత్యసంధత , నిజాయిలీ _ ఇవి మాతం ఇద్దరికీ సమానం. , ఆందుకే ఇద్దరూ గొఢ మి[తులు కాగ లిగారు..

భీమన్న జనవాణిలో (పవేశించిన తొలి రోజులలోనే , వీష్ట పెరియమెట్టు మకాం ఎత్తేసి పార్కు. టౌనుకు పోయారు . అక్కడినుంచి చి+త్నాది. పేటకు వెళ్లారు , అక్కడే చాల ఇళ్లు మారారు . తర్వాత మౌంటు రోడ్డుకు చేరారు. ఆ కాలంలో మ(దాసు వీధి వీధనా వుండేవి టులెట్‌. బోడ్డలు , ఆయిదారు రూపాయ లలో గచి దొరికేది , భీమన్న భావుకుడు , అంతర్ముఖుడు . బిట్టా రుచి వైవిధ్యం: కోరే వాసవానందవాడి , ఈ ఇద్దరు మ్మితులూ తరచు ఇహ్హ , 'పేటలూ మార వలసి వచ్చిన కారణాలు జిట్టా ఆనందాన్వేషణకు సంబంధించి వుండేవి , ఒకొక్క కారణం. ఒక్కొాక్కా- అభిసారిక ! ఓకొక్కనవలిక్ష 1!

ఈ లోగా 1885 చట్టం [కింద సాధారణ ఎన్నికలు జరగడం, రాజా వారి పీపుల్సు పార్టీ పూర్తిగా ఓడిపోవడం , కాంగ్రెస్‌కు అఖండ విజయం. లభిం చడం , |1పభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చెయ్యడానికి కాం[గ్రెసు నిరాకరించగా కూక్మా వారి నాయకత్వం ]1కింద మధ్యంతర మంతివర్షం ఏర్పడడం----ఈ చర్మిత అంతా నడుసూనే వుంది ..

మౌంట్‌ రోడ్డులో వుండగా, ఒక రోజున ఒక విశేషం జరిగింది .

ఆ వారంలో ఆ మర్నాడే పల్లేటూరి లేఖల సీరియల్‌లో లేఖ |పకటించ బడాలి.: ఆ ర్యాతి పన్నెండు గంటల వరకు మితులతో సరిపోయింది * వాళ్ళను రోడ్డు వరకు సాగనంపి , ఏం [వాయాలా ఆని ఆలోచించు కొంటూ , ఒక

వదో ఒక ఐడియా స్పురిస్తే చాలు .. దాని చుట్టూ ఎంత సాహిత్యమైనా నిమిషాల్లో అల్సి వేయ గలడు , ఆంతకు పూర్వమె జక రోజున, తనను బాగా వ్యర్థ్యం చేసుకోవలసి వచ్చింది,

ఏంత గోప్ప వాడైనా ఆతడు మనిషే?

ఆతడీ కాళ వద్ద పడివున్నాడు తాను రోజంతా | తన లాంటి మనిషి యొక్క.

తన కాళ్ళలాంటి కాళ్ళ వద్ద 1

మానపు డెంత'' పఠతనమె పోయాడు. .!

ఎంత కాలం ఈ దుస్పితిని సహించడం: ?'

_ ఇదీ ఐడియా -.టీ తాగుతూ వుంటే మనస్సులో (ప్రవేశించిన ఐడియా . హుషారుగా లేచాడు భీమన్న. దిన ప్యతికలోని ఒక పేజీ మేటరువుు ఒక ఆర గంటలో [వాసెయ్యగల స్పీడు తనది,

హోటలు బయట ఓక క్షిళ్ళీ తీసుకొని, నోట్లో వేసుకొని[ రూం కు వచ్చాడు * తల, తిరిగి గుమ్మంలో పడిపోయాడు , ఏలాగో నిళ్ళ పైపు వరకూ వెళ్ళి వాంతి చేసుకున్నాడు .. ఆది కారా కిళ్ళీ ఆట భీమన్నకు ఆబవాటులేనిది

మరి స లేఖ ఎప్పుడు ఎలా [వాకాడో తెలియదు , తాపీ వారు జహుగా [ప్రశంసించిన సాహితీ కళాఖండ మయిం దది +

ఆ తర్వాత కొద్ది రోజులకే , 'మేనేజిమెంటుతో ఏదో పేచీ వచ్చి, సంపా దక వర్గంలో ఎక్కువ మంది సమ్మెచేశారు , భీమన్న కూడ సమ్మెలో చేరాడు . సమ్మెలో చేరవద్దని తాపీ వారు ఎంతగానో చెప్పారు భీమన్నకు =

“ఈ సమ్మె. చేస్తున్న వాస బైటికి పోగానే, తలొక పృతికలోను చేరతారు . వాళ్ళ కట్టి ఆవకాళశా లున్న్నై, నీకే మున్న్నై ? నీ జీతం బాగా

పెరిగే టట్టు నేకు చూస్తాను, సీవు 'వెళ్ళిపోవద్దు (బదర్‌ 1” ఆన్నా రాయన.

ఆ మర్నాడు. రాజోలు బై లుదేరుతా డనగా , ఆ సాయంతం జొన్నల మోహనరావూ తానూ కలిసి అడయారులో వినోదించి, అఆకిగ్రాడి నుంచి బీచ్‌ 'వెంబడినే 'బైలు దేరా రిద్దరూ. అడయారు నది సముద్రంలో కలిసే చోట, దానిని కాలినడకన దాటుతూ = రెండు మూడు చోట్ల కొట్టుకు పోవలసిన వాళ్ళే - ఎలాగో (బతికి ఒడ్డెక్కారు. 1087? జూలైలో రాజమండడి వెళ్ళి, బి, ఇడి, కాలేజీలో చేరాడు

ఇ

ప(తిక లెప్పుడూ ప్రవేటు మేనేవిమంటులో వుంటాయి, ఫైవేటు మేనేబి మెంట్లు ఏప్పుడూ కుల: పరిధిలోనూ , కుటుంబ పరిధి లోనూ వుంటై, ఏదై నా పోస్టుకు అవసరాన్ని బట్టి కులాంతరుజ్ణి చేరనిచ్చినా ; స్వకులం వాడు దొరకగానే తీసి పారేస్తారు. అక్కడ హరిజనులకు మదీ దిక్కూమొహ్కూ వుండదు: ఆందుకే బియిడీని ఆ[శయించాడు భీమన్న గ

[పభుత్వ శాఖలూ , స్టానిక సంస్థలూ. స్వజన పక్షపాతానికి అతీళా లని కాదు . కాని, కొంతైనా భదత వుంటుంది =

బియిడీలో చేరా డన్న మాటేకాని , భీమన్న మనస్సును చదువు మీద నిలపలేక పోయాడు , అందుకు కారణం భార్య హిస్టీరియా వ్యాధి.

న్‌ వ్వితే గంటల కొలదీ నవ్వుతూనే వుండడ 9 ఏడిస్తే ఏడుస్తూనే వుండడం -_. కన్నుమూసే భయంకర మైన కల ఏదో వచ్చి ః కెవ్వున. ఆరవడం = ఏ కొంచెం ఉదేకాన్నీ భరించ లేక పోవడం. = ఇదీ వ్యాధి లక్షణం ఎన్నో మందులు వాడారు, భూత వైధ్యాలు కూడ చేయ్యించారు. భీమన్న మ్మదాను నుంచి. వచ్చిన తర్వాత ; వ్యాధికి కారణం దీర్ద వియోగ చింతగా గుర్తించి , ఆలనతో పాలనతో వ్యాధి త్మీవతను కొంత తగ్గించ గలిగాడు :

తరచు కాలేజీకి ఆబ్బెంట్లు కావడం, పాఠాలు నిర త్యం చెయ్యడ ౦, ఎపుడూ పరధ్యానంగా వుండడం గమనించిన (పిన్సివాల్‌ విస్సా అప్పారావు గారు. భీమన్నను, పిలిచి , సంగతి కనుకుగ్రాని ।, సానుభూతిని (పకటించారు . వెంటనే ప్యూనుచేత ఒక ఎలిగ్జిర్‌ ఐాటిలు తెప్పించి దానితోపాటు ఖర్చుకు అయిదు రూపాయలు కూడ ఇచ్చి , ఇంటికి పంపించారు భీిమన్నగు. ఆ ఎలి గ్తరు ఏదో ఇప్యు డీయనకు జ్ఞాపక ౦ లేదు కాని, విస్సా అప్పారావు గారి జౌదా. ర్యం మాతం అమృత ము[ద వేసింది భీమన్న మనస్సుపై.

హార్టిక మైన లాలన ద్వారా కార్య హిస్టీరియా వ్యాధికి స్వయంగా చికిత్స చేసిన గొప్పతనం ఖీమన్నది , ఈ సందర్భంలో 'చెప్పాలంటే ఎన్నో కధ లున్న్నై.. “"ఆతికిన ముక్కలు” కావ్య రచనకు |పేరకం అందులో ఒకటి.

రాజమం[డి - రాజోలు మధ్య పడవల కాల్వపై, రహదారి పడవలలో ఈయన తిరీగినన్ని సార్హు ఆ కాలంలో ఆక్కాడి కొబ్బరి వర్తకులు కూడ తిరిగి

బహుశా ఈ కాలంలోనే. కావచ్చు ; రాజోలు తాలూకా ఆది ఆయ్గధ మహా సభ జరిగింది - కాం[గెసు నాయకుడు మల్లి పూడి పళ్ళంరాజుగారి అధ్యక్షత [కింద . ఆనాడు తాలూకాకు. మకుటంలేని. చ(కవర్తులుగా చెలామణీ అవుతున్న జస్టీస్‌ పాళ్టీ భూస్వాములు కొందరు ఆ సభను జరుపుకోడానికి స్థలమే దొరక కుండా. చేళారు ; ఆపుడు దాన్ని క్రడ లిబలో పాములవారి కొబ్బరి తోటకళో జరుపు కోవలసి 'వచ్చింది .

ఈ సభల సందర్భంలో భీమన్న సప్మాతను గుర్రించిన ఆ భూస్వాములు చంద్రయ్య గార్ని పిలిపించుకొని “మీ అల్లుణి జాగ త్త పెట్టుకు” అన్నారట |!

ఆ రాతి భీమన్న, రాజోలు వచ్చే టప్పటికి, ఇల్సంతా ఏడుపులతో నిండి వుంది పందుకంటే =. ఆ భూస్వాములు ఏ వ్య కి గురించ్వైనా ఆలాంటి మాట అన్నారంటే, ఆవ్యక్రి ఆ మర్నాటి కిక వుండడు. శవం కూడ కనిపించదు !

160 బొయి భీమన్న కళ్టాత్తు కొంటూ. ఈ మాట చేప్పి , జాతీయోద్యమం కేసి వెళ్ళవద్దంటూ [ప్రాదేయపడ్డ చం[దయ్య గారితో భీమన్న అన్నాడు -. “మన కులంలో మారు మనువు తప్పు కాదుకదా ! మీ అమ్మాయి కేమీ ఫర్వాలేదు లెండి” అని చం[దయ్య గారూ హరిజన నాయకుడే, ఆయితే , ఆయన జస్టిసు పార్టీని అనుసరించి వుండేవాడు = ఆది [పభుత్య పక్షం కనుక. ఓహో, కృషీవల 1 ఓ కవ్షజీవి1 వడ దున్ని 'వేయుమా పల్లేరు పొదలు పరికించి తీయుమా మెరక పల్లములు పండించి పోయుమా' గుండె పండువుగ ? (6౧7. ధర్మన్న గారి జయఖేరీ రాజమం[డిలో భఖిమన్న మకాం కుసుమ ధర్మన్న గారి జయభఖేరీ పత్రిక ఆఫీసు గదిలో . ఆ సంవత్సర మంతా. మొత్తం మీద ఆ పశతికను నడిపీంచిం దీయనే . ధర్మన్న గారు తరచు తిరుగుతూ వుండేవారు . ఆ కాలంలో ఆయన ఆ[గ హరిజన నాయకులలో ఒకరు. మొట్ట మొదట ధర్మన్న గార్ని భీమన్న చూచింది _- చాల సంవత్సరాల [కితం , మామిడికుదురులోనే , పల్టయ్యగారి వద్ద, “మా కొద్దూ నల్ల దొర ఈనమూ” అనే పాటనూ, “దండా లండోయి బాబు” అనే పాటనూ ధర్మన్న గారు స్యయంగా' పొడి వినిపించా రా రోజున , ఆ. పాటలు ఆయన (వాసినవే నల్ర దొర తనం పాట కాం[గెసువారి తెల్ప దొరతనం 'పాటకు వ్యతిరేకంగా [వాయబడి నట్టిడి; ఆ రోజుల్లో ధర్మన్న గా రొక్య్థారే హరిజనులలో కవిః; ఆయన పాట. లకు , పద్యాలకు విశేష (పబారం వుండేది , ఆనాటి నుంచీ ఆయన పట్ర భీమన్నకు భక్తి గౌరవా లేర్పడినై . ధర్మన్న గారు ఆరడుగుల 'ఫైని ఎత్తుండే ఆజాను బాహువు, భీమ కాయుడు , |_పసన్న వదనంతో , చిరునవ్వుతో జ్లైన విగ్రహంలా వుండేవాడు =

కంచు కంఠంతో నిప్పులు చెరుగుతూ ఉపన్యసించేవాడు .. [కావ్యంగా గొంతెతి పాడేవాడు. ఏ కవికి తీసిపోని సాహితీ స్థాయిలో 1వాసేవాడు, ఆలాంటి ధర్మన్నకు ఈ భీమన్న తోడై , జయబేరీ, (మోగించింది హరిజన భారతం ఆనాడు . హరిజనులలో అపుడ స్రుడే ఆత్మ చైతన్యం కలుగుతున్న రోజు లవి , ఒక (పక్కా మామాల లోని (త్రాగుడు , ఆపరివ్యభత, పిల ల్ని బడికి పంపక పోవడం. , జూదం వంటి వాటిని తొలగించ డానికి (పచారాలు జరుగుతుంటే _ మరో: పక్క. కనీస మానవ హక్కుల కోసం సవర్జులతో పోరాటాలు జరప వలసి వ చ్చేది [ వీధిలో నడిచే హక్కు. (చెప్పులు తొడుక్కునే హక్కు, గొడుగు వేసుకొనే హక్కు పెళ్ళి ఊరేగింప్తును వీధి గుండా తీసుకు వళ్ళీ హక్కు = వీటి కోసమే. ఎన్ని పోరాటాలు జరిగినా , ఒకొక్కసారి సాయుధ పోరాటాలకు కూడ సిద్ధ పడవలసి వచ్చేది. వీటిని నడిపించడంలో , ఒప్పందాలు కుదర్చ డంలో ఆనాటి సమధ్ధలై న నాయకులలో ధర్మన్న గా దరొకరు. అనేక సమ స్యల పరిష్కారార్థం ఆయన తరచు దేశాలు తిరుగు తు్తోప్పుడు - చదు వును. , కుటుంబ సమస్యను ఒక (పక్య్థకు నెట్టి , జయఫేరీని నడిపించాడు భీమన్న . నాలుగు వర్దా బన్నదీ. పాందూ యిం రెండు వర్గా లన్నది, కమ్యూనిజం మూడు వర్గా లంటున్నాను నేను నాది---పులీ నక్కా, గొలరే యిజం 'వేద యుగం. మనిషికీ నేటి మనిషికీ స్వభావంలో తేడాఏముంది ? నాడెతో , నేడూ ఆంతే. ఆదే పులీ, అదేనక్కా, అవే గొారేలూ 1 “పిపాసి” అనే కెలం పేరుతో జయభేరిలో భీమన్న [వ్రాసిన కథలు ఇంటా బైటా కూడ ఒక పెద్ద సంచలనాన్ని కలిగించాయి. (పేమ శృంగా

169 బోయి భీమన్న రాలు సాధనాలుగా కులతత్వ. నిర్మూలనను , వర్ణాంతర వివాహాలను [సోత్స హించే కథ లవి , అంటరానితనం ఆనేది కేవలం బాహ్యాచారమే కాని , నిజంగా అమల్లో వున్న దంతా. వర్ణ సాంకర్యమే ఆని ఘోషించే క థ లవి,

ఆ కధలు (వాస్తున్న పీపఫాసి ఎవడో తెలుసు కోడానికి కొందరు కుల ఠరత్వ వాదులు చేసిన [ప్రయత్నాలు ఫలించలేదట గాని , “గొళ్ళిం” అన్న కథ ద్వారా ఇంట్లో 'వాళ్ళకు మ్మాతం ఆరహస్యం తెలిసి పోయిం దట్‌ . ర్యాతి భార్య ఎంతకూ గదిలోకి రాకపోవడంతో , కోపం వచ్చి లోపల గొశ్రెం పెట్టుకొని పడుకున్న శృంగార నాయకుడి కథ అడి .

మరొక కథలోని వృత్తాంతం తమ కుటుంబ రహస్యమే నని తమ పొరుగు వాళ్ళు భీమన్న ఇంటిమై దండేత్రి నందువల్ల 1 కథలు 1వాయవ ధని పల్లయ్య గారు కొడుకును శాసించడం. జరిగింది . అ తర్వాత ఈయన మళ్ళీ

డాక్టర్‌ అంబేద్క్మరు గారు తాను హిందువుగా చావ నని శపథం చేసిన రోజు లవి, హరిజనులను తమ తమ మతాలలో చేర్చుకోడానికి ఆయా మళఠాధి పతులు తీవ కృషి మొదలు పెట్టారు *, ఆ సందర్భంలో ధర్మున్న గారు తరచు హైదరాబాదు వచ్చి బీ. ఎస్‌ . వెంకటరావు గార్ని కలుసుకొదటూ వుండే వారు , వెంకటరావు గారు నిజాం మంతి వర్షంలోనే కాకతి నైజాం రాజ్యం లోనే గొప్ప పలుకుబడి కల హరిజన నాయకుడు , రజాకార్హ చవ టో రజ్వీని ఎదిరించి + హిందువులను కాపాడిన యోధుడు

ఒక రోజున నిజాం మంతి వర్గ రహస్య సమావెళం జరిగిందట = దానికి రజ్వీ కూడ హాజు రయాడు . మంత్రి వర్గంలో రజ్వీ సభ్యుడు కాడు: ఒక, ర్యాతికి ర్యాతి నగరంలో వుండే హిందువు లందర్నీ అంతం 'చేసెయ్యా లంటూ ఒక పథకాన్ని రజ్వీ 1పతిపాదించాడు . దాన్ని 'వెంకటవావు ఎదిరించాగ , మం్యతి వర్గంలో ఆయ నొక్కాడే ముస్లి మేతరుడు .. హరిజనుడు కనుక, హిందువులకు. వ్యతిరేకంగా వుంటా డనుకొన్నారు వాళ్ళు,

“ఆసలు రణ్వీ ఇక్కడి శెందు కొచ్చాడు $* అనా “డు వెంకటరావు . ఆంటూ రజ్వీ అవమాన కరమైన భాషలో , ధేడ్‌ శబ్ద ్నపయోగంతో ఏదో అన్నాడట , దానితో వెంకటరావు లేచి---

“అరే, అబ్బాయ్‌! వొళ్ళు తెలిసి మాటాడు! ఈ మాల మాది గలు బక్ష్స లున్నారు. మీరేకాదు, వీళ్ళు కూడా బాగా మాంసం తినే వాళ్ళే, పిచ్చి వేషాలు వెయ్యకు , జ్యూగత్త [” ఆంటూ ఉరిమాడట ,

ఈ వార్త హరిజనుల్ని ఉదిక్తుల్ని చేసింది... ఆర్య సమాజ శేందొ

హూరిజనుల్ని ఇస్టాం లోకి ఆకర్షించడానికి ఆ రోజుల్లో మైదరాబుదులో జరిగిన [పయత్నాలను వివలం 'చెయ్యడంతో జయభేరీ వాస్తవ సంపాదక స్థానంలో వున్న భీమన్న నిర్వహించిన ప్యాత అద్వితీయ మైనట్టీది ,

“తరతరాలుగా, యుగ యుగ్రూలుగా ఈ భారత డేళన్నీ, ఆర్ష మచాన్నీ సృష్టించిన వాళ్ళూ , రక్షించు కొంటూ వస్తున్న వాహ్శ వారిజనులే , షాందువులకే. కృతజ్ఞత బేదు * ఇంటాడు భీమన్న , ఈ యుగంలో కూడ హిందూ మతాన్ని రక్షించిన వాడు ఆంబేద్యరే కదా అంటాడు , ఆంచెద్కరు ఇచ్చిన కుల నిర్మూలన. [పణాశికను అమలు జరపకుండా థొరత (పజ పక జాతీ కాజాలదు అంటాడు ;

శక్సి రూవిణీ భారత శాత మెడకు కుటిల తర మైన ఉధ్శికాళ్లు కులమళాలు సిష్కులము విర్యుతము చేయనేర్చీ జాతి నుద్దరింవగ అఆండింక యువకులాద | -- హాలిరాజు (నొటకం) (8. అస్పృశ్యతా కీలకం భీమన్న కాకినాడ కావేజీలో చదువుతున్నప్పుడే మాల మాడిగ' లెపరు, అస్పృశ్యత ఎలా ఏర్పడింది ఆనే విషయం మీద ఒక (గ్రంథం [వాకాడు , దానికి కాజులూరు ఉదంతాన్ని నిదర్శనంగా తీసుకున్నాడు ,

164 టోయి. భీమన్న

కాజులూరు కాకినాడ తాలూకాలోని ఒక (గామం . అక్కడ మాల. "పేటలో ఎప్పుడో ఒక్‌ (పేయసీ [పియుల ఖంట , పెద్దల ఆనుమతి లేకుండా కలుసుకున్నందుకు వెలివేయబడ్డా రట, ఆ జంట తప్ప చెల్లించడానికి నిరా క రించినందువల్ల ఆ 'వలి ఆలానే వుండిపోయింది . పేటకు దూరంగా గుడిసె వేసుకొని వాళ్ల సంసారం సాగించారు =

కాల 1కమంలో ఆ జంటకు ఏడుగురు కొడుకులు పుట్టారు , వాళ్ల వంశం అలా అలా తామర తంపరగా విస్తరించడం వల్లా, వెలివేయ బడే (పతి వాళ్ళూ వీళ్లతో చేరుతూ వుండడ వల్లా--.వెలి వేసిన వాళ్ళ సంఖ్య కంటె వెలివేయ బడ్డ వాళ్ళ సంఖ్య వాల. ఎక్కువై $ పరిస్థితి ళారుమా రయింది

హరిజనుల వెరి, స్రైన్యత , దొస్యం--ఇలా పరిస్థితి తారు మార్తైనందు వల్ల ఏర్పడి నట్టివే ఆనీ , ఆదిలో హరిజనులే తదితర కులాల వారిని వెలిబెట్టి నట్టి వారనీ భీమన్న సిద్ధాంతం |

ఆక్కడ కాజులూరులో ఉభయ పశత్షాలకు తరచు ఏవో సమన్యల పై కొట్లాటలు జరుగుతూ వుండేవి - వాటిని తీరడానికి జిల్లా నాయకులను , రాష్ట్ర నాయకులను కూడా సమావేశపరచవలసి వచ్చేది. అటువంటిదే ఒకటి భీమన్న వియిడి చదువు తున్నప్పు డేర్చడింది =

హైదరాబాదుకు చెందిన భాగ్యరెడ్డి వర్మగారి అధ్యక్షత (కింద తాళ్ళరేవు [గామంలో 1088లో జరిగిన 'రాష్ట్ర ఆది ఆంధ మహాసభలో , ఒక దళలో ఆ ఉభయ పక్షాలు పంచె లెగిగిట్టి, కర్రలు టకా టకా మనిపించి నప్పుడు- భీమన్నా , హరిచ ం[దుడూ వాళ్ళ మధ్యకు జొరబడి ఎత్తిన క[రలను ఎత్తి నట్రే పట్టకొనకపోతే ఎన్ని బ్యురలు పుచ్చ్నకాయల్హా పగిలి పోయేవో చెప్పలేం

బహుళా ఆది పం[డెండవ రాష్ట్ర ఆది ఆంధ మహాసభ .. ఆ 'సేరుతో జరిగిన మహా సభలలో అదే చివరిది కూడ . అప్పుడే జిల్లా సభా, యువజన సభా. కూడ జరిగిన, ఆ నాటి సభలలో భీమన్నది బాల [పముఖ పాత. నందనారు హారిశ్చం[దుడు , భూపతి తిరుపతి, మోకా మీరయ్య, ఉండు

మధుకర సర్గ 185 సుబ్బారావు ? ఈలి వాడపల్లి +, గుడే విప వం, నంబూరి ్రీనివాసరావు మున్నగు మామా యువకులు మంచి వక్తలుగా భాసించింది కూడ ఈ సభల లోనే, ఈ అందరూ భీమన్నకు మ్మితులు , సాహితీ పరులు, రచయితలు , భాగ్యరెడ్డి వర్మగారి ఆశీస్సులకు ప్యాతులై న వాళ్ళు,

హరి ఇంటి పేరు నల్లి , నందనారుగా మార్చు కున్నాడు , ఆ రోజుల్లోని సంస్కరణోద్యమ. పభావం అంతటిది . గుదే విప్లవం ఆసలు పేరేమిటో కాని ఆయన ఉపన్యాసాల ఘాటు ఆ పేరును స్థిర పరిచింది. నంబూరి ఆ తర్వాత కాసన సభ్యుడైన వాడు,

పాము రామమ్బూరి గారి ఆధ్యక్షతలో. జరిగిన జిల్లా సభలో చీలిక ఏర్పడింది. బహుళా మూడు భాగాలుగా చీలిందంటాడు భీమన్న , ఒకటి ఆంటే డ్కరిస్తులు , రెండు ప్రభుత్వ పక్షీయులు , మూడు జాతీయ వాదులు. నేరేడు మల్షి జగన్నాథం , దున్నా కమలనాాభం , గొల్హ చ౭]దయ్య వంటి ఉద్యమ: నాయకులకు పల్టయ్య గారు సలహాదారుగా వుండి నడిపించే వారు,

నేరేడుమల్లి జగన్నాథం గారు. ఆర్య సమాజ పగ్టితిని అనుసరించి జందెం వేసుకొని , మామాలలో వివాహాది పుణ్యకార్యాలకు ఆచార్యత్వం వహించే వారు , ఆయన భాషా సంగీత వేదాంత విద్యా సంపన్నుడు కనుక, హరికథల ద్వారా సాంఘికాభ్యుదయ _ కార్య[కమాన్ని నడిపేవారు. ఉండు సుబ్బారావు 1 నంబూరి భ్రీనివాసరావు గార్డు కూడ హరికథలు, సిరి కథలు చెప్పేవారు [జ మూరి శ కూర్ముయ్యలు: కార్యగిసు వాశ్తే 2 భీమన్న ఈ ఆందరికీ మితుడుగా వుండేవాడు .

జరగ' వలసిన పని -సిరి జనులను అజ్జానం నుంచీ ౩, హరిజనుంను దారి.ద్యం నుంచీ ఉద్ధరించి , ఉభయ వర్గాలను ఏక జాతిగా మలచడం . ఈ పనిని ఎవరికి వారు తమ తమ శక్తిని , ఇష్టాన్ని అనుసరించి చెయ్యవచ్చు . [పజలలో చైతనం కలిగించే లడ్యంతో జరిగే పతి పనినీ సమర్గిస్తాడు భీమన్న -- ఆది. పరస్పర విరుద్ధ మార్గాలలో జరుగుతున్న పనైనా సరే, ఏ దారి వెంట నడిచినా ఫర్వాలేదు . నడవడం ముఖ్యం, అన్ని దారులూ చేరే దొకే

లక్ష్యాన్ని అంటాడు . నడవడం ఆంటే తన ఇంటి చుట్టూ తిరగడమో, తన చుట్టూ తాను తిరగడేమో కాదు . సర్వజన [శ్రేయో మార్గంలో నిరంతర పుఠో నిజానికి భీమన్న జాతీయ వాడి అయినా । వాస్తవంలో కాం[గెసును అనుసరించి వున్నా , ఎక్కడ మంచి కనిపించినా మెచ్చుకునే గుణం వుండడం వల్గ ఈయనలో వైరుద్ధ్యాలు కనిపిస్తాయి. ఏదో ఒక పార్టీకి, ముఠాకు, ఇజానికి కట్టుబడి వుండలేక పోయా డందు వల్లనే _ అందరికీ మితుడైన వాడు ఎవ్వరికీ [పొణ మి(తుడు కాలేడు కదా, తాళ్ళరేవు సభల తర్వాత కాజులూరు వ్యవవోరం వదిలేశాడు భీమన్న. ఆయితే , వెలివేయబడ్డ వాళ్ళు మెజారిటీ ఆయి, సిరిజనులై ;, తమను. ఆదిలో వెలివేసిన హరిజనులపై కక సాధించ సాగా రన్న ఈయన సిద్దాంతానికి ఆ ఉదంతం దోహదకారి అయింది , అ సీకియనులకు , నిరియనులకు బారితకంగా జరిగిన యుద్దాలే మన ప్పరాణాలలోని దేవాసుర యుద్దాలు ఆ నీరియనులే అసురలు నిరియనులే సురలు సురలు, అసుశకలు ఒకే తండి యొక్క భారత దేశంలో 1ేదావిడులు + ఆర్యులు అంతా ఒకే జాతి వాను --రాగవాళిష్పం (పీఠిక) 69. మ్మితులు-ఆమ్మితులు మంచిని ఎక్కడున్నా మెచ్చుకోవడం, చెడ్డను స్నేహితులలో కూడ సపించకి పోవడం భీమన్న సవహజగుణం . ఈ గుణం ఈయనను అనేక విపత్తు లకు. లోనుచేసింది. శ [తువుల్ని ఎంత మెచ్చుకున్నా మితులు కారు, మి[తుల్ని ఏ కొంచెం వినుర్శించినా శ్నతువు లై పోతారు,

మనస్నులోడి చెప్పడం, చెప్పింది చెయ్యడం - ఈ గుణం గొప్ప వాళ్ళలో గొపుగా రాణిస్తుంది , తక్కువ వాళ్ళను కసిగా అణగ దొక్కేస్తుంది , ఇందుకు ఉదాహరణలు భీమన్న జీవితంలో. అనేకం . ఆయితే = భీమన్న ఈ రెండు వర్గా లకూ చెందక .పోవడం: వల్ల తాను తానుగా (బతక గలిగా డనవచ్చు ,

నందనారు వరి, పంతగడ బాలకృష్ణ ఈ ఇద్దరూ కాకినాడ ఆర్భనేజిలో వాత్సల్యానికి పాతు లయ్యారు, ఈ ఇద్దరినీ భీమన్న (ప్రాణంగా చూచుకునే వాడు, ఆ రోజు ల్లో వా ళ్శు హైన్కూలు విద్యార్తులు న ఫీమన్న రాజమండిలో బి ఇడి చదువుతుండే నాటిక్షి ఆ ఇద్దరూ కాకినాడలో కాలేజీని ఆందుకొన్నారు , మామాల భవిష్యత్తుకు. వెలుగు చూపగల (ప్రజ్ఞమ ఆయనలో గుర్తించాడు భీమన్న .. బా౬కృష్ణ మెత్తని వాడు, భావుకుడు , కవి. ఎంతో ఉజ్జ్వలమైన భవిష్యత్తు కల దనుకొంటున్న ఈ యువ విద్యార్థు లిద్దరూ చెరొక వ్యామోహం లోనూ. పడి చదువు షాడుచేసుకొంటున్నా రన్న వార్త విని , భీమన్న కాకినాడ వెళ్ళి, నిష్టరాలను భరించి, హరిని ఒక విషమ వాతావరణం. నుంచి తప్పిం చాడు, బాల కృష్ణకు ఓక కరవ నిర్వహణ లో తోడ్పడ్డాడు. ఈ పయ త్నంలో కడలి అప్పారావు , దాసరి బుల్లబ్బాయి వంటి మ్నితు లెందరో ఈయ నకు ఒలం చేకూర్చారు . ||

ఇగీ. జరిగిన క్‌ ద్ద రోజుల తర్వాత , ఓక సాయంకాలం; భీమన్న గోదావరి ఒడ్డున కూర్నుని పరీక్షలకు చదువు కొంటూ వుండగా , ఒక పది మంది యువకులు ఈయనను వెతుక్కుంటూ వచ్చారు. ఆందులో నలుగు రైదు గురు తనకు బాగా తెలిసిన చిరకాల మ్నితులే * ఒక రిద్దరు బంధువులు కూడ,

“మిమ్మల్ని సర్మానించడం. కోసం మన వాళ్ళంతా సమావేశ మవు తున్నారు * మీరింకా ఇక్కడే వున్నా'రమిటి ? పదండి [” ఆన్నాడొక మిత్రుడు;

“నాకు ముందు చెప్పకుండా 'నేనా ?” అన్నాడు భీమన్న ఆశ్చర్యంతో ,

168 బోయి భీమన్న

“జాలా రంగస్వామి గారు చెపుతా మన్నారే 1”

జాలా రంగస్వామి గారు మంచి కవి రచయిత, ఆయన సతీమణి మంగమ్మ గారు కూడ రచయితే, మామాల సాంఘికాభ్యుదయం కోసం సభల ద్వారాను, రచనల ద్వారాను కృషిచేస్తూ వుండే వారా దంపతులు. ఆ రోజుల్లో సాహితీ కృషి చేస్తుండే మామా మహిళ లిద్దరు. జాలా మంగమ్మ గారు, తాడి నాగమ్మ గారు. నాగమ్మ, గారిది మోరిపొలం, మితుడు బళ్ళ పురుషోత్తం అక్కగారు. రచనా. |1ప[కియలో జొన్నల మోహన. రావుగారి శిష్యుకా లామె ,

అంత. [క్రితమే రంగస్వామి గారు కనిపించారు భీమన్నరు , ఇదేమీ చెప్ప వాళ్ళి దరు ముగ్గు రున్నారా గుంపులో ,. అనుమానం స్థిర పడింది ,

“నేను రాన” అన్నా డీయన .

“బలవంతంగా తీసుకళతాం* అన్నారు వాళ్ళ. సన్మానం బలమైందే అన్నమాట !

తమ ఎత్తు పారదని గుర్తించిన తర్వాత వాళ్ళ మాటలు మిగిలి, కజ్టా పెంచి, చేతుల వరకూ. "రెచ్చ్బారు * వాళ్ళు 'రెచ్చ్నేకొలదీ భీమన్న శాంతం పెంచుకొంటూ వచ్చాడు. వాళ్ళ ఆరోపణ లన్నిటికీి స్పష్టంగా నమాధానా లిచ్చాడు. ఆవేశంతోకాక , సహేతుకంగా ఆలోచించ మన్నాడు

“నే నొంటరిగా ణ్ననుకోవద్దు. ఈ చుట్టుపక్కల నా క్లాసుమేట్టు చాలమంది వున్నారు * అంతవర కేందుకు ? మీరు మరీ మూర్ధంగా మీదకువస్తే మిమ్మ ల్నందర్నీ కొట్టి గోదావర్లో తోసెయ్యడం. నాకు చేతనవును అన్నాడు

భీమన్న సరసనే నిలబడి ఈ కురుచ్నేత మంతా గమనిస్తున్న పాముల రామారావు ఆవసర మైతే తానుకూడ నలుగుర్ని తన్ని తోసెయ్యడానికి సిద్ధంగా వున్నంత త్మీవంగా చూస్తున్నాడు . రామారావు అప్పటికి హైసూ్యలు విద్యార్థి =

ఆన్నగార్రైన రంగనాయకులుగ్గారి వద్ద వుండి. చదువుకొంటున్నాడు.. రంగ నాయకులుగారు పల్టయ్యగారి ఇష్యుడు .. భీమన్నను పద్మవ్యూహంలో. బంధిస్తా మనుకొన్న వాళ్ళంతా ఆ విధంగా తామే చెల్లాచెద _రెపోగా , భీమన్నకు తోడుగా హోస్టలువరకు వచ్చి రామారావు వెళ్ళిపోయాడు , ఆయనే ఇప్పుడు గాంధీ ఆస్ప (తిలో బీఫ్‌ ఎనెస్తీషియను డా కర్‌ రామారావు , సుుపసిద్ధ గైనికాలజిస్టు డాక్టర్‌ సీత ఆయన 'సతీమణే. , ఆవిడ (దాహ్మణ మహిళ.

భీమన్న రాజమండ్రి చదువంతా జయభేరీతోను, ఈ రకమైన సన్ని వేళాలతోను నిండివుంది : ధర్మ న్నగారు బర్మాకూడా 'వెళ్ళివచ్చారు * 1పెస్సు 'పెడదా మనుకొనా షరు ఎ జయభేరీకి స్ట్‌ లం క ల్పీరచా అనుకొన్నారు పీడీ కార (రూపం దాల వలేదు ఎ ఆత ర్వాత కొద్ది సంవ తృరాలకే ఆకస్మిక ౦గా ధర్మన్నగ్గా రు పోవడం , వారి గ ఎహం కాలిపోవడం వ ల్ల ధర శ్రన్నగారి రచ నలు జయభేరీ వైప మాత్రమే కాక'పిపాసి కథలుకూడ రూపుమాసి పోయినై . పోలుకొండ భ్యదయ్యగారి వంటి హరిజన విప్పవ కవు లెందరి రచనలో భవిష గతుకు లేకుండా పోయినై ఖ్‌

అంటరానితనం. గురించి, * హరిజనుల ఆదిమూలం గురించి, తన చిన్నప్పటినుంచీ భీమన్న చేస్తూవస్తున్న ఊహలు , పరిశోధనలు ఒక సహేతుక రూపం గైకొని, ” హరిజనులు ఆర్యులే ” అన్న వ్యాసంగా ఆ తర్వాత రాగ వాళిస్ట. నాటకానికి పీఠీక' అయింది

కమ్యూనిష్టు నాయకుడు సి, వి. కే, రావు, కాం[గెసు నాయకులైన మళ్ళిపూడి పళ్ళంరాజు , ]కొవ్విడ్‌ లింగరాజు గార్లతో (పథాన పరిచయాలు భీమన్నకు. ఆరోజుల్లోనే ఏర్పడినైై . మదాసులో “ఆం[ధ్యపభ” అనే దిన ప్మతిక పెడుతున్నారనీ , తనను సంపాదకుడుగా రమ్మన్నారనీ, కాని తను వెళ్ళడంలేదనీ భీమన్నతో చెపుచూ “సంపాదకవర్గంలోకి నిన్ను తీసుకోవల సిందిగా (వాళాను. నీవు మదాసు వెళ్ళు” అన్నారు లింగరాజుగారు. ఆయన అప ;డు రాజమ ౦|డి మునిసిపా ల్‌టీ ఇ ర్మన్‌ , లింగరాజుగారి ఆ మ్మ” నవల ఆరో జుల్లో దేశ భకక్రికి , యువరచయితలకూ. ఆరాధ్య తెలుగు సరస్వతి ,

వచన రచనలో భీమన్నకు ఆదర్శహాయడైన శ్రీపాద సు[బహ్మణ్య శాస్త్రిగారి స్నేహంకూడ ఈయనకు ఈ కాలంలోనే కలిగింది . ఆయన

[పబుద్ధ భారతీ ” పత్రికలో ఈయన. “ లికూ అనే నాటికను | వాకాడట , అదిపుడు దొరకడం. లేదు , ఉం[డు సుబ్బారావుగారి * హరిజన” పృతికలో ఈయన [వాసిన “ ఇల్హాలు " ఆనే జానపద గేయకథ - అదొక సమకాలిక వ్యవసాయ కూలీ చర్మితకూడ .-. ఇప్పుడు లభ్యపడడం లేదు = 'తెలుసుకో మనిషికి అర్ధం తెలునుకో ॥ మనిషిగ' జీవించుటకు మంచితనమె చాలదనీ ఆత్య్మదిలము లేని (బతుకు అంధకార మయ 'మనీ-___ ఆాారానిలు 70. ప్రజామిత్ర ఉప సంపాదకత్వం పురస్కరించుకొని భీమన్న మ[దాసు వెళ్ళాడు కాని, కొంత ఆల స్య౦ంగా వెళ్ళాడు . ఈయన కోసం ఎదురు చూసి ; ఆంధ(పభ వాళ్ళు అథ్రీని వేసేసు కొన్నారట ఆ స్థానంలో ఆ రోజుల్లో భీమన్న. మెచ్చుకొంటూ వుండే ఆధునిక కవుల రచనల్లో శ్రీ ఫ్రీ “మరో పపంచం” ఒకటి = నండూరి సుబ్బారావుగారి ఏంకి. పాటలు , విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి కిన్నెరసాని + కొడాలి వెంకట సుబ్బారావుగారి హంపివ్నేతం దేవులపల్లి కృష్ణళాన్ర్రగారి “తెగ(ద్రంచండయ్యా” అనే పాట భీమన్న తరచు పాడుకొంటూ వుండే వాటిలో కొన్ని, “ఆం[ధ(పభ” ఆళాభంగం కలిగించగ్లా , మూర్రిగార పలుకుబడితో “.పజామి[తత” తన పంచను చోటిచ్చింది . 1 బహ్మంగారు “మాలపిల్ల” పిక్సరు ముగించి. విడుదల చెయ్యడానికి సిద్ధంగా

వున్న రోజులవి పికృరులో కథ హరిజనులకు అవమానకరంగా వున్నదని , తాను కోర్టులో కేసు వేస్తానని కూర్మయ్యగారు. బెదిరిస్తున్నారు ;

“మా మాల పిల్లను ఒక (బాహ్మడు లేవదీసుకు పోవడానికి వీల్రేదు” అన్నారు కూర్మయ్యగారు , |

“ఒక (బహ్మణ పిల్లను మీ మాలవాడు లేవదీసుకు పోయినట్టు మీ రొక పిక్సరు తీయండి” ఆనా గడు. భీమన్న * ఆవు నన్నారు మూరిగారు. మూ రిగారు మదాసు కాం[గ్రెసు మండతివర్గంలో షార్టమెంటరీ సెక్రటరీ , వా రింట్లో జరిగిన సమావేశం అది , కూర్మయ్యగారు. ఎలాగో సమాధాన పడ్డారు , పిక్నరు విడు దల అయింది ..

బహుళా , భీమన్నకు ఉద్యోగం దొరకడానికీ, అప్పటి పరిస్థితులకూ. సంబంధం: వుండవచ్చు , ఏదో ఒక ఉత్తిగో ; స్వార్థమో లేకుండా పేదలకు , అందులోనూ హరిజనులకు తోడ్పడే వా రెందరున్నారు ॥

[ప్రజామి[(త ఎడిటరు రామబహ్మం గారే అయినా = వాస్తవంగా దాన్ని ఏడిట్‌ చేస్తున్నవారు ఆం[డ' శీషగిరిరావుగారు ఆయన మూర్తి గొన్న సౌజన్యం , వికసించిన [పతిభ, పక్వమైన విజ్ఞానం ౪ ఆయన పక్కనే సబెడి టరుగా వున్న మరో సౌమ్యమూ ర్తి ముద్దా విశ్వనాధం గారు * సినీ మపహికవి సముద్రాల: రాఘవాచార్యులు గారు భీమన్నకు పరిచయ మయిం దక్కాజే .

“మాలపిల్ల ” చిత్రం విడుదల అయినప్పుడు , దానిపై భీమన్న ([వాసిన చితసమీక్ష అపూర్వమూ. , ఆద్వితీయమూ అని సర్వే సర్వతా |పశంసల నందు కొన్నటిది ,

టి

పల్లేటూరి 'లేఖలను “జానపదుని జాబులు” అనే శీర్షిక కింద (ప్రజా మ్మితలో కొనసాగించాడు భీమన్న , అక్కడ ఈయన ఉప సంపాదకుడుగా పనిచేసింది ఒక సంవత్సరం లోపు మాతం, ఈ సంవత్సర కాలంలో ఒక్క సారి కూడ ఈయన తన యజమాని రామ్మబహ్మంగారిని దర్శించుకోలేదు 1 ఇలాంటి. మన_స్రత్వం కలవాడికి. వక్కడై నా, ఏ ఉద్యోగమైనా ఎంతకాలం నిలు స్తుంది. ? ఆ మాట మూర్తి గారే అన్నారు ల

7౨ బోయి భీమన్న

ఆ కాలంటో మదాసులో భీమన్న. సతీ సమేతంగానే వుండేవాడు ఇ ఇల్లు దొరక్క్టా 'పెరియమెట్టులో ని కాశి ఆదినారాయణగారి. వంట గదిలో వున్నా రొక వారం రోజులు. ఆదినారాయణ కొకినాడలో భీమన్న సహాధ్యాయి . మదా సులో అప్పుడు కేంద్ర (పభుత్వ ఉద్యోగి . భూపతి రామమోహనరావు రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో ఉద్యోగి . గొట్టుముక్కూల రామస్వామి ఒక విద్యార్థి. వీరం దరూ. భీమన్నకు సన్నిహిత మ్మితులూ , బంధువులూ.

• ఆదినారాయణ దంపతులు , రామమోహనరావు దంపతులు, మూర్తిగారి కుటుంబం. , ఆ చుట్టు పక్కల ఓ పద్మ, సీ రజియా, ఓలూసీ , అతిథిగా పచ్చి కొద్ది రోజులుండి వెళ్ళిన దాసరి బుల్మబ్బాయి , గొల్లపల్లి గినిరాజు , బళ్ళ వెంకటరత్నం ॥ శాస్తి ఆనబడే వెంక వ. వీ.వి. రెడ్డి = ఈ పరిథిలో భీమన్న ఆ సంవత్సరం పాటు సంసారాన్ని ఒక రసవ త్తరమైన కధల సంకల నంగా వర్ణించవచ్చు క

ఫీమన్న ఎక్యడుంటే ఆ చుట్టూ ఓక కథ , ఒక కావ్యం*

“సంకాంతి పండగనా డైనా కల్లాపు చ ల్లి, ముగ్గులు వేసి, గొబ్బిళ్ళు పెట్టుకోడానికి కాస్త వాకిలీ, అవు పేడా కూడ లేని ఈ మద్రాసు కాపురం ఏడవనా 1” అంటూ తాను ఏడ్చి, ఈయనను ఏడ్పించిన ముగ్గ మనస్విని

ఓక సాయం[తం మ్‌డ్దె మీద ఒంటరిగా కూర్చుని ఏదో (వాసుకొంటు న్నాడట భీమన్న , ఆ ఏదర మిద్దెమీద చేరిన కొంద రగమ్మాయిలు భీమన్న తమ వంకే చూస్తున్నా డనుకోవడం , వాళ్ళ ముసలమ్మలు తగవు పెట్టడం జరిగింది: వా శ్శేమంటున్నారో ఈయనకు అర్థం కోలేదు, ఈయన వెంటనే భార్యను పెకి పిల్ఫాడట . ఆమె వంట గదిలో చపాతీలు ఒత్తుతూ, ఆ కృర తోనే మిద్ద మీదకు వచ్చింది , .ఇంకే ముంది? ఆవతల మిద్దె వాళ్ళు క్షణంలో అదృశ్యమై పోయారు :

ఇలాంటి సంఘటనలు, సన్ని వేశాలు భీమన్న జీవితంలో ఆసంథ్యాకంగా

(వజామ్మితలో ఉద్యోగం ఆయిపోవడంతో భీమన్న మ్మదాను కాపురం వసస. భార్యనురాజోలులో వదిలేసి ? తిరీగి మాను వర్చేణడు మూరి గారి “నవ. జీవనో వ్యతిికు సంపాదకుడుగా , బహాంశా, ఆది 1989 ఫ్య

అశ అన్నీ ఒక చోటలోవే జ బన్నీ అంద మెన'మే రుచు బన్నీ త్నన్రీ నిచ్చే వే (వతి తృష్షి సత్ఫలిశాన్ని చేకూర్చేగే ఆనంద మంతా ఒక్క పే ఒక జాచీదేే ఒ-జీనాది వొన

మూర్తి గారు అధికారంలో వున్న కాంగ్రెసు నాయకుడు . స్వయంగా కని; “ఏడు కోట్ట తిరుగుబాటు,” *ోఆరధ వీరకుషూర శతకం” (వాసిన వాడు .. ఆయన ఆధీపత్యంలో కనక జీవన ఆనే మాస్రప్యతికను నడపా లనీ ; దానీ సంపొదక్షత్వ బాధ్యతను పూర్తిగా భీమన్నే వహించి లన్‌ ఆంతకు ముందే ఇక నీ ర్ట ఈ జరిగింది + అందుళే భీమన్న మ్మదాసుకు మళీ వచ్చాడు ॥ మూర్తి గాకి తమ్ముడు సుబ్బారావు కూడ రచయితే .

నవజీవన [పారంథ సంచిక (బహ్మాండంగ్రా తయారయింది , సమస్తమూ

థీమన్నే చూచుకోవలసి వల్మింది. రెండో సంచిక మేటరు కూడ [పెన్‌కు ఇచ్చే కొతు ,. హఠాత్తుగా జ్వరం వచ్చేసింది, 'పెరియమెట్టులో ఒక గదిలో వుంటు న్నాడు * చేతిలో డబ్బులేదు . హోటలులో ఒక్పూటే తినేవాడు, ఆదైనా చప్పకబారు మిలిటరీ హోటళ్ళలో _. దానితో ఆరోగ్యం దెబ్బితింది

మూడు రోజులపాటు త్మీన జ్వరంతో మూసిన కన్ను తెరవలేదు.

అంతకు, ముం దెన్నడూ ఎరగని తలపో టడి .,భయంకరమ్మైన ఆ బాధలో * ఆస స్మార స్థితిలో , హఠాత్తుగా స్టంనమై పోయి , మెలకువ వచ్చేసిందట , జ్వరం

174 బోయి భీమన్న తగ్గిపోయింది. మృత్యువుతో పోరాడి గల్బు కొచ్చేకాడు . అయితే - ముఖం సిండా బొబ్బలు తేలాయి! మరో ఆరగ౦ంటలో ఆంబులెన్సు వచ్చేసింది. ॥

మొత్తం మాసు నగరాన్నే మకూచి ఒక ఊపు వూపేసిన రోజులవి అంతకు ఓక వారం ముందే భీమన్న టీకాలు 'వెబ్యించుకొన్నాడు : అవి పొక్క డమూ , మహచి పొయ్యడమూ ఒకేసారి జరిగింది,

తెల్ల టి ఖద్దరు పంచె అడ్డ కట్టూ , ఖద్దరు లాల్చీ , బసవరాజు అప్పా రావు కవితల పుస్తకమూ, ఒక సపెన్సిలూ - వీటితో అంబులన్ను ఎక్కాడు భీమన్న . నాగరిక వేషాన్నీ , విద్యాధిక్యాన్ని గ్నుర్తించిన ఆరోగ్య ళాఖాధికారి మరెవర్నీ అందులో ఎక్కించకుండా , ఈయన ఒక్కడినే తీసుకువెళ్ళి, తొండ యార్చటలోని అంటు వ్యాధుల ఆస్పతతిలో చేర్చారు .

ఆ ఆస్పతి సూపర్నెంటు డాక్టర్‌ స్వామిశాధన్‌ , ఆయన భీమన్నకు చూపిన. గౌరవం అపూర్వ మైనట్టిది , వందల కొలదీ కలరా, మసూచి రోగులు గణ క్షణమూ ఆస్పత్రికి చేఠర వేయ బడుతున్నారు (న వాళ్ళు ఆస్వ్పకి వరండా ల్లోను , ఆవరణలోని చెట్ల నీడల్లోనూ. కుప్పలుగా పడి వున్నారు. రోదనల వేదనల మధ్య మృత్యువు విలయ తాండవం చేస్తున్నది . మృత్యువు యొక. ఖీకర స్వరూపాన్ని చూడాలం'ే ._ ఆ రోజుల్లో ఆ ఆస్ప్యతి ఆవరణలోకి ఒక్క తణమైనా తొంగి చూడవలసిందే ౫ అట్టి "ఘోర పరిస్థితిలో ఆ డాక్టరు భీమన్న ముఖంలోకి కణం చూచి...

“నివు చూస్తే కాలేజీ నుంచి కొత్తగా బైటికి వచ్చిన విద్యావంతుడివి .. కవివి; ఇది నరకం కంషె భయంకరమైన మానవ యాతనా కేం[దం. నీ వ్యాధిలోని [ప్రమాద దశ సువవుగానే దాటి పోయింది. ఇప్పుడు నీకే భయమూలేదు . అయితే-కొద్ది రోజులు నీవీ నరకం మధ్య వుండవలసి వచ్చింది . ఫర్వాలేదు = కాని, [పత్యేక గ దులన్నీ నీండిపోయి వున్నై, ఖాళీ దొరకగానే సీ క్రిస్తాను , అంత వరకు జనరల్‌ వార్డులో ఒక పకళ_ నీకు (స్కీనులతో ఓక (పత్యేక ' గదిని ఏర్పాటు చేయిస్తున్నాను . తాశఠ్కాలికంగా అక్కడ వుండు” అన్నాడు ఇంగ్గసులో ; ఎంతో మృదువుగా

మధుకర సర్గ 175

వార్డులో (ప్రవేశ ద్వారం వద్ద - వీధి వైపున కిటీకీ , ఒక 1పక్యగోడ , తక్కిన '30డు వై పులా (స్కీనులతో - ఒక [పత్యేక గది తయా రయింది .. కృతజ్ఞతతో నిండిపోయింది. భీమన్న హృదయం. షుక్కూ., మొగమూ తెలియని ఓక చూర [పాంతంలో ఏంత అదరణ 1! ఎంత ఆప్యాయత ||

టీకాలు. వేసినా , వ్యాధి ఎందుకు సోకింది ? పరిశోధనలు [పారంభ మయాయి. ఆప్పటికే సోకి వున్న దన్న మాట్‌ ! టీకాలవల్త తీవత తగ్గింది , ఆదట సంగతి |!

[ప్రవేశ ద్వారం గుండా [సైచ ర్ల మీద రోగుల్ని తీసుకు వస్తూనే వున్నారు. నిష్మ9మణ ద్వారం గుండా శవాలను తీసుకు పోతూనే వున్నారు . ఇది నిర్వి రామంగా ఫీమన్న మంచం చుట్టూ. జరుగుతున్న స్ధితి లయాల కార్య! క్రమం ॥ ఆ స్థితిని ..

వచ్చే పోయే (బతికిన చచ్చిన పెశాచిక విక్కాళంపు పీనుగలు రాాతింబపళ్లు నా మృతిశయ్యకు (వదశీణమ్ములు సల్బుచుండివవి; నరక ళూపముల మృత్యు వేదనల నా [పాణము అడుగంటీ పోయినవి; తెలియదు చన్నితినో , (బతి కుంట్‌నొ దేవ కన్యలో , నర్చులో వీరు ॥ ఆంటూ: పర్షించాడు ఎ ఈ కవితను ఇంగ్లషులో విన్న నర్సులు ఆనందంతో కళ్ళు తుడుచు కొన్నారట .. తాము ఎంత 'సేవ చేసినా రోగులకు తృప్తి వుండదని, ఎప్పుడూ ఏదో 'సణుగు కొంటూ. పిర్యాదులు చేస్తూనే వుంటారనీ , తమను గురించి ఇ-త మంచి మాటను ఏ రోగినుంచీ తామింత వరకు వినలేదనీ అంటూ ఆ కవితను [వాసుకు 'వెళ్ళేవారట.! ఆ విధంగా ఆ ఆస్పృతిలోని నర్పులంతా ఈయనకు సన్నిపితలై , (శద్ధగా చూస్తుండే వాళ్ళు. ఈయన మంచం (పక్క స్కీను వెలుపల మంచం కూడ ఒక (పమా దం గడిచిన రోగిది , ఆయన 'పేరు రాజు , ఆయనను చూడడానికి రోజూ తల్లీ;

భార్యా వస్తుండే వారు, ప్రతి రోగికీ ఎవరో విజీటర్దు వస్తూ పోతూ వుండే వాళ్ళు , ఎవరూ. లేనిది తనకే ! ఇది దుర్దల మానవ హృదయము , 'న్నే హితుల కోనమై చూచున్‌ ఆంటూ రోగి మన స్తత్వాన్ని [పకటిస్తూ , ఆ వార్డులో తనలాంటి వాళ్ళింకా ఎంతె మంది వున్నారో కదా అనే భావం కలగగా - ఈ దుస్పహ. మృత్యు కళూపములలో ఎన్ని తీయ గుండెలు కలవో అని వాపోయాడు భీమన్న . “వృదయ మొసంగిన 'చెలు” లేంధ్‌” వున్నారు తనకు లోకం నిండా * ఆయినా, ఆసహాయడై పడివున్నా డిప్పుడు తోను ! అభిమన్యుడు మరణించింది వెన కవరూ లేకనా ? ఒకనాటి ఆర్ధర్మాతి భీమన్న ఏదో నీరసం పట్టుకొని వణికి పోనెగాడు . గంగవె[రు లెత్రిన రోగుల అరుపులతో ॥ మూల్గులతో వార్ణంతా' నరకంలా వుంది , తన కేమో కా ళ్ళు నిలబడడంలేదు * ఊపి రందడం లిదు : ఇక అవే ఆంత్యఘడియ అనుకున్నాడు , నర్చు వచ్చి చూచి, డాక్షరును తీసుకు వచ్చింది , “రక్తహీనత వల్ల నరాల బలహీనత ఏర్పడింది, మసూచి బొబ్బల వల్ల రక్తం పోయిథంది కదా 9 అదీ సంగతి. రేపు ఉదయం గుంచి ఒక కో ర్వు ఇంజుక్షనులు ఇస్తాను , ఆరు కాప్పుల్సు పెళ్లై మూడు రూపాయ లుంటుంది , బైట కౌనుకోోవలసిందే , ఆస్పతిలో "లేవు .. నీవు తెప్పించుకొన్నా సరే, నన్ను తెమ్మన్నా. తెస్తాను . మరేం భయంలేదు” అన్నాడు డాక్టరు, పరీక్ష “నీకు సిటీలో ఎవరూ లేరా ?'' అన్నాడు డాక్టరు, భీమన్న మన స్థితిని గుర్తించిన వాడిలా , “ఎవరిక్షైనా ఫోను చెయ్యమన్నా చేస్తాను. నేను ఉదయం వీనిమిది గంటలకు సిటీకి వెళతాను. ఈ లోపల నాకు చెప్పు” ఆంటూ డాక్టరు తన గదికి వెళ్ళిపోయాడు . ఎదో ఒక డోసు మందిచ్చి న్నిద ప్రా మ్మంది నర్పు ల

మధుకర సర్గ శ విరులు భూమీ మండి , మెరుపు మబ్బుల నుండి కాంతి శమము నుండి కళ్లినట్లు నిఖిల జీవళక్ని నీనుండి పవహించు వెడలనిమ్ము దాని వెల్లివిరిని __దీవ్‌ సభ, 72. అన్నీ కరొయ్యమీసాలేనా ? “ ఇయ్యను. ఇప్పించను గల అయ్యలకే ” నా మీసం వుండవలసింది చౌడప్ప ఎంత. పిచ్చివాడు ? సిదపట్టడంలేదు తనకుకూడ 'డెలీరియం: ఎస్తుందో ఏమిటో. అనుకున్నాడు భీమన్న , ఆయినా, జ్వర త్మీవతలో కదా? వస్తుం దది * తనకు జ్వరంలేదు , కాని-మసూచి గడి చిపోగా , తత్యారణంగా వచ్చిన నీరసంతో చచ్చిపోయే. విపత్తు వఏర్పడిందిప్పుడు . మహాయుద్ధంలో గెలిచి వస్తూ, రికా కిందపడి మరణించి. నట్టవుతుందో యేమో తనకు మూడు రూపాయలే మః[దాసు నగరంలో దొరకవా ? ఎందుకు దొరకవు ? ఏలా దొరుకుతై ? తనకు తెలిసిన ఒక్కొక్క వ్య క్తిగురించీ ఆలోచించసాగాడు. భీమన్న : చివరి కన్నీ రొయ్య మీసాలుగానే తేలిన ! వున్న ఎందరో వున్నారు భీమన్నకు, తనకు డబ్బివ్వ వలసిన వాష్టకూడ సడన్‌గా ఒక అకాకీరణం పడింది. భీమన్న మనస్సు మీద , అది ఆండ 'శీషగరిరావుగారి రూపం. మూడు రూపాయలు కావాలని ఆయనకు ఫోను చేయిస్తే, అయిదు రూషాయలు పంపించా డాయన వెంటనే ప్యూను చేత మూడు రూపాయలు ఇ౦జె క్ష నులకు పోను , రండు రూపాయలు మిగిలాయి. చేతిలో .. చేతిలో ర3డు రూశూయలు , శరీరంలో 'రెండు. ఏకుగుల బలం]!

178 బోయి భీమన్న [పక్క మంచంమీది రాజు. గారి బంధువులే తనకూ బంధువు లయ్యారు భీమన్నకు , వాళ్ళచేత నేయి, పథ్యం పదార్థాలూ తెప్పించుకునేవాడు , ఒక నర్ఫు పోస్టుకవర్తూ , తెల్వకాగితాలూ తెచ్చిపెట్టింది. మరో నర్సు తన పెన్ను గ్‌ బ 3 నక ౨ బ కయ క, | శ ఇచ్చింది , ఇంకొకామె సూదీ, దారమూ తేగా , రెండు తెల్లకాగితాల పుస్తకాలు కట్టుకున్నాడు . ఒకదానిలో ఒక కావ్యమూ'., ఒకదానిలో విడి విడి గేయాలూ 1వాయడం సాగించాడు భీమన్న కవిత .ఎప్పుడు ఏ రూపంలో చెప్పినా [పియుణ్నో, (ప్రియ రాలినో సంబోధించి చెప్పుతాడు , ఈ పద్ధతి ఒక రసధారా సూతం ఆయి ॥ ఈయన చెప్పే రకరకాల పద్యాలూ , గేయాలు అన్నీ కావ్యమాలిక లవుతూ | ఉంటై =. ఈ సుళప[తి గేయాలుకూడా పియరాలితో చెపుతున్నట్టుగానే వుంచ . చెలియ! నా రోగ శయ్యకు చుట్టూ స్కీ9 నొక టుంచిరి కరుణన్‌ , ఇవతల తోటలు , న్వర్ష నీమములు' అవతల నరకము శలవు ; నరకమ్మునకును నాకును కలదొక స్వర్గ నీమము లనంత దూరముల భీమన్నను విశ్యకవిని చెయ్యడానికి ఈ చివరి నాలుగు పంక్తులు చాలవా అనిపిస్తున్నది కదూ ? బైట తుల్లముగి పూచిన వేపలు పాణేజని గొవ్ప్చలు పొగడన్‌ , లోని మశూచీ పిశాచి వాటున్‌' కలా వాసుకు పోతూ వుంటే హఠాత్తుగ లైటు ఆరిపోయింది * నర్సును క్రేక్షవేళాడు = లైటు వెయ్యమన్నాడు . టెం చూడమన్న దామె.. ర్యాత్రి పదకొండు గంటలు .

మధుకర సర్గ శే? “ఆయితే యేం! నేప (వాసుకోచాలి” అన్నాడు వీలు లిదన్న దామె, దూల్యుపకారం పది గంటల తర్వాత లైటుండ గూడదు ఫీషున్నే లేచి వళ్ళి, లై టువేసి వచ్చి కూర్చున్నాడు , నర్ను వెళ్ళి ఆవు చేసింద , భీమన్న మళ్ళీ చేశాడు . ఆమె మళ్ళీ తీసేసింద్‌ , స్నేచీ డాక్టరుడాకా “ఇదిగో నర్న్‌ 1 ఈ యువకుడు. కవి, వీదో (వాసుకుంటూ వుంటాడు వానుకోనీ ! డిస్టర్బు చెయ్యకు " అన్నాడు డాక్టరు వచ్చి. భీమన్న (వస్తున్న పుస్తకాల పేజీలు 1తిప్పిమూసి , పశ ంషా పూర్వకంగా భుజం తళ్టే అన్నాడు... “ఇక్కడ సీ [వాత కెవరూ ఆడ్డంరారు , అయితే ఈ వ్యాధి. న్వళావం నీకు చెలుసుకదా. ? శరీరంమీరా , అరజేతుల్లోనూ , అరకాళ్ళలోనూ వున్న నల్లటి నెత్తురు పక్కులే శరీరం లోపల ముఖ్యంగా మెదడు మీద కూడ ఉండవచ్చు. ఇస్పుడు నీవు రెస్టు తీసుకోక పోతే ఆ తర్వాత బలహీనమై పోతావు , మెదడు అసలు పనచెయ్యక ండా పోయే 1పనూదం వుంది, నీవే ఆలోచించుకో నర్సు వమైపోయిందో లేదు , వ్రీమన్నే ల్లైటు ఆపుకేసి పడుకున్నాడు , 1012 మే ఒకటిన తేదీనాడు మే దినోత్సవం, వివాహదినోచ్సవం కలిపీ ఆస్ప్మకిబోనే జరుపుకున్నాడు భీనున్న , పూలతో అఅలంకళవీఆచిన (సైనును చూచి డాక్టర న్నాడు “ ఈ సరకాన్ని స్వర్గం చేసుకొన్న వాడివి సీ వొక్కడవే” అని! వోధానుయ మానవ పాధోనీది షపారమ లంటగ చూచి వచ్చితివి : అన్ముళ వరము లొక 'లెండే యన్నని భసహాయులైన సునుజాలక-.. వేయని (పేమాశ్లేషము మొదటిది స్యుత్యు నరీరంభము శెండోడ్‌ ? ెండీరటిక్‌ దూరమైశ (నిళు కిది లేదు డీనికొక ఉపమానం 1

180 టోయి భీమన్న

ఈ పద్యాలుకూడ నేడు దొరకడంలేదు . కొన్ని మా[తం రాగోదయం చివర (పకటించబడ్డాయి *, కావ్యం పూ రిగానే పోయిండి

78. పొతిక రూపాయలకు కొపిరైటు

• పునర్జన్మ ఎత్తి వచ్చావు , పథ్యం బాగా చెయ్యి” న్నారు ర్హిగారు,అఆమూ నెలా పదిహేను రోజులు ఆస్ప[తిలో వుండి వచ్చిన భీమన్నను చూచి.

ఇంటికి పోతా నఎటే సరే-ఆన్నారు,

తర్వాత ఆం[డ 'శేషగిరికావు గార్ని కిలిళాడు భీమన్న . “ప్పి బోనం నమ్మాళ్వారు ఎదురు చూస్తున్నాడు + కలవండి” అన్నా రాయన,

“* జానపదుని జాబులు మా సీరీసులో వేసాం , అందరి కిచ్చేట రే మీకూ ఇస్తాను ” అన్నారు నమ్మాళ్వార్సు ॥

జమిలి నమ్మాళ్వార్సు [పచురణలు అప్పటికి మంచి [ప్రచారంలో ఉన్నాయి . ఒకే సైజులో, ఆరణాల వెలతో ఆందంగా , గువ్వల్లా వుంటాయా [గ్రంథాలు . ఆ వరుసలో తనదికూడ వసుం దంటే ఎంత సంతోషం! ఆంత వరకు అచ్చులో వచ్చిన పుస్తకం ఏదీ లేదు భీమన్నకు , ఆయితే రచయితలకు చాల తక్కువ ఇస్తాడు నమ్మళ్యార్చు . కాపీరైటు తీసుకొని , పాతిక రూపాయ లిసాడట |!

“* ఆంత కంటె గత్యంతర మేముంది *” ఆన్నారు 'శేషగెరిరావుగారు , భీమన్నకు కూడా ఆలానే ఆనిపించింది , తాపీ వారితో ఆలోచించాడు , “అది చాల విలువైన సాహిత్యం , [బవర్‌ ! ఆంత చవగ్గా ఇచ్చేసావా 1" అన్నా రాయన సానుభూతితో . రెండు వంద లైనా వస్తే ఇచ్చెయ్యొచ్చు .”

నిజమేకాని , ఎవ రిసారు ? పోని, మాని వేస్తానూ ఆంటే ఇంటికిపోవడం ఎలా ? రైలు చార్జీ లైనా కావాలిగా? పుస్తకం (ప్రచురణ హకు్యూను నమ్మా శాార్చుకు ఇచ్చేసాడు భీమన్న . స్టాంపు , రెజిస్ట్రేషకు వగ్గెరా ఖర్చులకని

మధుకర సగ్గ 181 రూపాయి మిగుల్చుకొని మిగిలిన ఇరవై నాలుగు. రూపాయలు ఇచ్చాడాయన అవి తీసుకొని, మళ్ళీ శేషగిరిరావుగార్ని కలిశాడియన ,

“మూడు రూపాయలు కావా లంటే అయిదు. పంపించారు ,. నేను (బకికి ఆరోగ్యంగా బై టికి వచ్చానంటే. , ఆది పూర్తిగా మీ చేతి చలువ” అన్నాడు భీమన్నంతాను బల్లపై వుంచిన అయిదు రూపాయల. నోటును తీసుకోడానికి నిరాకరించిన ఆండవారితో .. దానిని తీసి తిరిగి భీమన్న చేతిలో పెడుతూ,

• సుఖంగా వెళ్ళిరండి” ఆన్నా రాయన చిరునవ్వుతో

ఆదీ ఆర్మడ శేషగిరివావు గారి వ్యక్తిత్వం ;: పరమ వదాన్యమూ ర్తి ఆయన .. ఫీమన్నకు నిర్నిమిత్తంగా - నిర్వ్యాజంగా తోడ్పడ్డ కొద్ది. మంది మహనీయులలో

వేలు, లక్షలు వలువ చేసే సర్వీసును తన నుంచి పొంది శ తనకు ఆ పత్కాలంలో అణు మాతం సవాయం కూడా. చెయ్యనివా శ్ళున్నారు భీమన్న జీవితంలో . ఆయిదు రూపాయలు కాదు (పధాను. వాటి వెనుక వున్న ఆత్మ, అమృతం | -

భీమన్న తొలి సంతొనం. 'విజయ భారతి , అద్చైన తొలి [గంథం జాన పదుని జాబులు . అభ్యుదయ దృక్పథం వున్న (పతి వారినీ ఆకర్షించిన [గంథం ఇది... లేఖా. సాహిత్యాన్ని [పణయ పథం నుంచి పల్పేటూళ్ళకు గంగా వతరణం చేయించిన భగీరథుడు భీమన్న.

హేమ ఆనునది లేవిచో పృథ్విలోన వీరుదు. లుద్యోగములును నిల్వెడునె [బతుకు ? అలపు వాపుట కొక కొమ్యు కలుగునవుడె అల నభోరేఖ పక్షి కాహ్వాన లేఖ ఎ మధు గీత గ స్థానిక రాజకీయాలు

భీమన్న సాపాతీ జీవికం వలెనే సాంసారిక జీవితం కూడ సరసమూ ,

సదా నూతనమూను . అర్థం మీదా, ఆర్జన మీదా ధ్యాస లేక పోవడం వల + ఈయ

నకు పేదరికం నిత్యం కూడానే వుండేది. ఆయితే, అది కాలిలో ముల్లులా. కాక, సానరామిలా పని చెయ్యడంవల్డ , రెండు జీవితాలూ. కూడ సమంగా వికసించ గలిగినై. =

మదాసు య్యాతలూ , ప(తికలూ ఇవేవీ పల్లయ్య గారికి నచ్చలేదు , ఇదంతా కాలయాపన తప్పు, కానీ కలిసి వచ్చిం దింతవరకు ఏమీ లేదు, భీమన్న బిఃవః పాసై అప్పుడే అయిదే ళ్ళయింది. ఈయనతో చదివిన వాళ్ళంతా. పర్మనెంటు ఉద్యోగాల్లో స్థిరపడ్డారు. సంపాదనపరు లయ్యారు . అందరికంటె తెలివైనవా డనుకొన్న తన కొడుకు ఎందుకూ. పనికి రానివాడుగా తయారయ్యే టప్పటికి పల్పయ్యగారికి ఒక విధమైన బెంగ పట్టుకొన్నది .

ఆదీగాక చేసేవాళ్ళు లేక కౌలు వ్యవసాయం వకీలేశా డాయన ; చిన్న కొడుకూ ; చిన్న కూతురూ. ఇంకా చిన్న క్లాసుల్లోనే వున్నారు *, కౌలు తోట పోగానే , ఆందులోని ఇల్లు కూడా హోయింది, పాత ఇల్లు ఎప్పుడో పడీ పోయింది. కొత్త ఇల్లు లేదు. నాలుగ్లైదు ఎకరాల సొంతపౌలం వుంది కాని, ఆది వట్టి ఇసక గరువు , అందున్న చెట్టు ముసలివి, కొత్త తోట పెంచాలి . అందుకు పెట్టుబడి కావాలి; పస్తుత ఆదాయం: తిండికి చాలదు. ఆ గరువు మీదే తర్మడీ కొడుకులు కలిసి మట్టి గోడలు సెట్టి ఒక రెండు గదుల ఇల్లు కట్టారు , ఆందులో వుంటున్నారు: 1989 ప్రాంతంలో పరిస్థితి అది. భఖీమన్నకు తెలిసినంతవరకు , తమ. కుటుంబ ఆర్థిక స్థితి ఆతి హీన స్థితిలో వున్న

ఆ రోజుల్లోనే జిల్లా బొర్జు ఎన్నికలు వచ్చాయి * నగరల ఫిర్కాకు ఆరుమిల్లి వెంకటరత్నం గారు కాంగ్రెసు అభ్యర్థి . జాతీయోద్యమంలో లాటీ దెబ్బలూ', జ్లైలు శిక్షలూ కూడ అనుభవించిన దేశభక్తు డాయన . ఆముతే ఆయన కమ్మ కులస్థుడు . కమ్మవారు బాల మైనారిటీ కులం అక్కడ ,* జస్టీస్‌ పార్టీ ఆభ్యర్థిది కాపు కులం * ఇక ఎన్నికల పచారం ఏ స్థాయిలో , ఏంత పచ్చిగా. జరిగి వుఠటుందో వూహించుకోవచ్చు.

ఈదరాడకు చెందిన ఆకుల బులిస్వామి గారు ఒక (ప్రముఖ కాంగగ్రసు యువ నాయకుడు. * భీమన్నకు మి్య(తుడు . తీరికగా వున్న భీమన్నను ఎన్నికల రంగిం లోకి దింపా డాయన ,

మామిడికుదురు మొ త్రం మీద కొంగను వర్యార్హు నలుగులే నలుగురు= నైనాల సాంబశివరావు , కాండ్రేగుల ్రీవామశెట్టి , బోయి భీమన్న ; మహమ్మద్‌ హనీఫ్‌గార్డు , నగరంలో కరతలపు కృష్ణమూర్తి , కొమగిరిర చిరంజీవి , సాంబ శివరావు గార్డు . ఈ కొద్ధి మందీ కలిసి ఆక్కడ కాంగ్రెసు అభ్యర్థిన గెలిపించా రంటే ... జాతీయోద్యమం ఎంతగా. (పజల హృదయాలలో నాటుకు పోయిందో

తెలుస్తుంది .

నిజానికి ఆక్కడ (ప్రజలంతా కార్యగిసును బలపరిచిన వారే , కులానికి ఈనా. డున్నంత [ప్రాబల్యం ఆనాడు లేదు

రాజోలు ఫిక్కాలో కాంగగెను అభ్యర్థి కస్తూరి వెంకి టేళ్వర్తుగారు ఆక్కడ జస్టిసు షార్టీ దౌర్జన్యాలకు. దిగింది . ఒక రొగతి శివకోడులో [(ప్రబారం చేస్తున్న భీమన్న బృ3దాన్ని ఆ (ప్రాంతపు ]ప్తిపక్ష రౌడీలు తరిమితే - వీళ్ళు పరుగు పుచ్చుకొని , నగరంలో తిరిగి చూళారు , ఆ బృందంలో శ్రీరామశెట్టి : వ్యర్యాపగడ' గోపాలకృష్ణమూ రి , మండెల విశ (నాథం , కొమరగిరి సొంబం

ఆప్తుడు ర్యాతి ఒంటి. గంట... అమలాపురం 'వెపు నుంచి వస్తున్న ఓక కారు వీళ్ళవద్ద ఆగింది; విషయం తెలుసుకొన్నడి. అందులో కళా వెంకటరావు , బిక్యిన పీక స్వామి గార్హున్నారు. ఆ ఇద్దరూ రాష్ట్ర కాం[గెసు నాయకులే; ఆ ఇద్దరి ఆఅభిమానానికీ , [పత్యేకంగ్లా కళావారి. వాత్యల్యానిక్తి భీమన్న ఎక్కువగా పాతు డయిం దానాటి నుంచే ,

ఆ ఎన్నికల రోజుల్లో కాం[గెసు వర్కర్హకు ఆశయం నగరంలో కరణం. చిరంజీవి గా రిల్లు, ఆ [పక్కనే వున్న కరతలప్తు కృష్ణమూర్తి గా రిల్టు , కరతలపువా. రిల్లు 'పెద్ద మండువా = దేశభ కి, సౌజన్యం మూర్రీభవించిన వారు వారి కుముంబమంతా... భారతీయ ఆతిథ్య స్వరూపం అకగడ కనిపించింది భీమన్నకు . ఎవరు, ఏ కులం అనే దృష్టి లే దక్కూడ ౪ కరణం గార్ని మినవో యిస్తే, నగరం [గ్రామంలో కరతలపు వారి. దొక్కటే బాహ్మణ గృహం | మామిడికుదురులో [బావ్మాలే లెరు ,

184 టోయి. భీమన్న మామిడికుదురు కాపుల్లో ఏక్కువ భాగం కార్యగెసు వారే అయినా, బహిరంగంగా సలబడింది 'న్నైనాల సాంబశివరావుగా రొకగ్రారే , “తన్నుతాం చంపుతాం ” అనే (పతి పక్షపు బెదరింపులకు ఆయనతో పాటు భీమన్న కూడ గురైనాడు, అందువల్ల తరచు ర్యాతి వేళల్లో ఆ ఇద్దరూ కృష్ణమూర్తి గారింటనే వుండిపోవలసి వచ్చేది . కృష్ణమూర్తి గారు భాగవతం చదువుతూ వుండేవారు. పద్యాలు 1శావ్యంగా' పాడేవారు , ఇప్పటికీ భీమన్న బిలహరి రాగం గుర్తుకు తెచ్చుకోవా లంటే కృష్ణమూర్తి గారి. గొంతును స్మృతి పథంలో వినవలసిందే , అఆంతటిడి భీమన్న పై కృష్ణమూర్తి గారి పద్య పఠనా (ప్రభావం = టఏలపంతుడే రాజు , బలవంతుడే భగవంతుడు. ఏ యుగంలో అయినా , ఏ. పేరుతో పిలువబడినా! ఆధిక్యత కావలి న్తే , ఐలం సంపాదిగచుకో 75. మామాలూ = మహినురులూ. ఒకసారి కొంతమంది కాం,గెను. కార్యకర్తలతో కలిసి భీమన్న ఏదో వూరు వెళుతూ వుర్నాడు , అక్కడేదో సభో, తగవు పరిష్కారమో | నిర్మాణ కార్య కమాలను అమలు పరచడమో , (పజలను సఃఘటిత పరచడ మో జరపడానికి ముందు , తరచు ]1గామ కక్షలను పరిష్క్టరించవలసి వుండేది. భీమన్న (పక్కనే ఒక వృద్ధ కార్యగెసు నాయకుడు నడుస్తున్నాడు . ఆయన పేరు జగన్నాథం గారు. ఆయనే ఆ జట్టుకు నాయకుడు . అందరికీ మాన్యుడు . కడలి [గామ వా సవ్యుడు , మామిడికుదురుకు నైైరృతీగా మూడు మైళ్ళలో వున్న పెద్ద [గామం కడలి. అక్కడి మామాలలో పాముల వారి కుటుంబం పెద్దది , పలుకుబడి కలది, ధనవంత మైనషః [ప్రముఖ మామా నాయకుడు మట్టా స్వామి గారు ఆ వూరి వాదే . అంతకు కొద్దికాలం ముందు---

మే దినోత్సవం [బహ్మాండంగా జరిపారా సంవత్సరం తాలూకా యువకు లంతొ. ఆ ఉత్సవ యువ నాయకులలో పాముల రామారా వొకడు ; ఉదయం: రాజోలులో బైలు దేరిన ఊరేగింపు, కడలి చేరే టప్పుటికి మిట్ట. మధ్యాహ్న మయిరది , ఎండ మండి పోతున్నది , గొంతు ఆర్బుకు పోతున్నది . ఊగగింపు 1బాహ్మణ వీధిని పోతున్నది. ఒక ఇంటి దగ్గర ఆపాడు రామారావు భీమన్నను .. ఆరుగు మీద కూర్చున్నాడు భీమన్న, ఇంట్లో నుంచి వచ్చిన గృహస్టు కాం[గెను. నాయకుడు జగన్నాథం గారు |!

ఆయన ' లోన్‌కి వెళ్ళి చెంబుతో నీళ్ళ తెచ్చారు, గ్లాసు అరుగు మీద పెట్టారు. భీమన్న గ్లాసు తీసుకుని , నీళ్ళు కాగి , గాను అందిచ్చాడు . జగ న్నాధం 'గారు ఆందు కోకుండా, అళుగు మీవ "పెట్ట మన్నారు. భీమన్న పెట్టాడు : టోర్టించ మన్నారు, బోర్లించాడు .. దాని మీద నీళ్ళు చల్లారు. ఏవో కొద్ది కటుర్హ తర్వాత ఆక్కడి నుంచి కదిలి భీమన్న ఊరేగింపులో కలిసి

ఆ సంఘటన; భీమన్న మనస్సులో వుంది: ఆ జగన్నాధం గారే యీ జగన్నాధం గారు... తాము ఆ ఏదో వూరు వెళుశున్నప్పుడు , దారిలో దాని (పస్తావన వచ్చిది. . .

జగన్నాధం గారు కొంచెం ఉ[దేకం తెచ్చుకొని “మా (బాహ్మలే గనక ఈ ఆచారాలూ , కట్టబాట్టూ అన్నీ సడలించుకొని ; ముందుకు పోవడ మే మొదలు పెడితే. అప్పుడు మీ మామా లంతా ఎక్క. డుంటారు ? మా పరుగు పట్టుకో గలరా మీ చదు వెంత? సంస్కార మెంత *” అన్నారు.

“అంతే అంటారా ?” నసిగాడు భీమన్న .

“మామాల కంటె (బాహ్మలే ముందున్నా రంటారా? ఏ విషయంలో ?”

"అన్ని విషయాల లోను.”

“ఆలా కాదు... ఓక్కాకగా: విషయమే తీసుకుందాం , చెప్పండి [” అన్నాడు భీమన్న ---

186 టోయి భీమన్న జనాభాలో ? నూమాలే "అధిక సంఖ్యాలు = రాజు కీయాలలో ? భూ స్వాముల , ధనికుల పలుకు బడిని తొలగిస్తే _ మామాలదే రాజ్యం; కడలి పంచాయతీ 'పెసిడెంట్‌' ఏవరు? మట్టా స్వామి, భూస్వామి... ఆయన హరిజనుడు. ! హరిజనులు ఆర్థికంగా స్వతంతు లైతే | రాజ్యం వాళ్ళదే అన డానికి ఈ ఒక్క- నిదర్శనం చాలదా? ఇక --సాంఘికంగా ? మామాలలటో బాల్య వివాహాలు లేవు. బాల్య వివాహాలు. ఆవై దిక్‌ మైన ట్లివి , ఈ. బాల్య వివాహ. దురాచారాన్ని, తొలగించి, (వాహ్మలనము మామాల స్థాయికి పెంచడానికి ఒక శారదా చట్టమే కావలసి రాలేదా ? బాల్య వివాహాలు 'లేవు కనుక మామాలలో వితంతువు లుండరు . ఏవ శక్లైనా వితింతువు లైతే, పునర్వివాహ పద్ధతీ వుంది, మరి [బాహ్మలలో?! ఆ మాపు మానవత్వాన్ని కలిగించి , మామాల సరసకు [బాహ్మల్ని తేవడానికి ఒక వీరేశలింగ మే కావలసి వచ్చె! సాహిత్యం , సంస్కృతి + వేదాంతం వీటని టీనీ భారతీయ సమాజానికి [పసాదించిన వ్యాసుడు, వాల్మీకి హరిజనులే కదా? బుషుల పుట్టు పూర్వోత్త రాలను పరిశీలిస్తే . అందులో [బాహ్మబణు డొకండై నా వున్నాడా? పేదరికం , విద్యలేమి = ఈ 'రెఐడే కదా మామాలకు గల. బలహీనతలు ? ఇవి కేవలం లౌకిక మైన బలహీనతలు , సాంసగ్సాతికంగా , సాంస్కారికంగా భారత సమాజంలో మామాలే సనాతనులు , మామాలదే అగ్రస్థానం = మామాలే తలచుకొంటే ప్రస్తుత బలహీనతలు 'రెండూ చిటికలో మాయమై పోతె . ఆప్పుడు ముందుండే దెవరో, ఎవరి పరుగును ఎవరు 'పట్టుకోవలసి వస్తుందో ఆలోచిం ఏముంది. ఆలోచించడానికి ? మళ్ళీ మట్టాడలేదు జగన్నాధంగారు ! వీతికీ అవినీతీకీ లేడా యేం లేదు తనకు దక్కిన సుఖం నీతీ మరొకదడీక్‌ దక్కిన నుఖం అవినీతి ాతిపదలు

పాటేరు నుంచి పద్మ(ర్రీ వరకు 76. ముమ్మిడివర రంలో (శ్రీరాగం

1940 సేపైైంబరు నెలలో ఖీమన్నకు తొలిసారిగా ఉద్యోగం వచ్చిండి * ఆరోజుల్లో బి.ఇడి : వాళ్ళను. మొదట సెకండరీగేడు స్కేలులోనే నియమించే వారు. ముమ్మిడివరం బోర్డు మిడిల్‌ స్కూల్లో టీజరు అయా డీయన ఎట్టకేలకు ,

అక్కడ హెడ్యాస్టారు విఫీషణరావుగారు _ పరమ సౌమ్యుడు, ఆయన కాపు కులస్తుడు = తకి్యిన టిచ ర్హందరూ. (బ్రాహ్మలే, అందరూకూడ భీమ న్నను ఎంతో గౌరవంగా చూబేవారు .

ఆ కాలంటోనే “మాలలు 'రాజులౌొడురు' అనే ఈయన పద్యాలు నవజీవ నలో వచ్చాయి... హెడ్యాస్టారు అదిచూచి ఆనందపడిపోయి , టీచర్థందర్నీ సమావేశ పరచి, భీమన్న చేత ఆ పద్యాలను వాొవ్యగానం చేయించారు .. ఈయన పద్యాలు చదివే తీరు నచ్చక , ఇలపక్సుర్తి గవ్వరాజుగా రనే టీచరు పద్యాలను అందుకొని , అద్యుళంగా గానం చేశారు ౬ బంగారు బద్దలా పుందేవా జాయన , కంఠం కంచువీణ , సంగీత నిధి, వ్రీమన్నకు శ్రీరాగం , వాంటోజి , ధన్యాసి రాగ స్వరూపాలు పట్టుపడిం దొ గివ్రదొజు గారి వద్దనే /

సండీతావాధ్యుల నాగ భూవణంగా దనే టీచరు *ఆకాండ తొండం కావ్యా" నికాపేరు పేట్టిందక్కు-దే =

ఇపృడు బాలయోగి ఆశమం ఉన్న [పాంతం ఆనాడు భీమన్న కవితా విహార భూమి. అందుకే ఈయన 'స్వయంగా బాలయోగిని చూడక పోయినా “వాలయోగి” నాటకఐం ఆంత ర మణీయంగా రూపౌొందగలిగింది ..

స్కూలు చాల పెద్దది . విద్యార్థులలో ఎనభై శాతం మామాల పిల్పలే ఉీ ండే వారు, ఆ చుట్టు పక్కల నా లుగేదు మై ళ్ళ దూరం [గా మాల నుంచి కూడ ఆ స్కూలుకే వచ్చే వారు, ఒక రోజున నాధరామస్వామి అనే మామా విద్యార్థి టైం మించిపోయిందనే తొందరలో సూలు లోపలికి పరిగెడుతూ. , గేటు మలుపులో. ఎదురుగా వస్తున్న ఓక టీచరుకు తగిలాడు. ఆ కారణంగా అతణ్ని ఆ టీచరు చెంపలు వాయ గొట్టాడు.

“ఈ స్కూల్లో ఆస్పృశళ్యత కారణంగా ఎవరికి ఎట్టి ఆవమానం' జరి గినా , అది నాకు జరిగినట్టే” , అని ఒక చీటీ [వాసి అ టీచరుకు పంపిం చాడు భీమన్న ;:. 'వెంటనే ఆయన నుంచి జవాబు వచ్చింది , ఏదో అలవాటు చొప్పున అలా జరిగింద * పొరపాటే . చమించండి” అంటూ ! ఆ టీచరే జయంతి స్వామి నాయనగారు , తర్వాత బాలయోగి భక్తుడైన కవి, రచయిత ,, వేదాంతి, ఆనాటి నుంచీ ఆయన భీమన్నతో ఎంతో కలసి మెలసి వుండేవాడు ౩

భీమన్నకు మాల , మాడిగ పదాలు సమానార్థకాలు , పర్యాయ పదాలు . మాల అన్నప్పుడు మాదిగ అని కూడ అర్థం , ఆయిలే-

“*వాలలు రాజు లౌదురు” అన్న పద్యంలో “ఒక్కా మాలలనే పేర్కొ న్నాడు, మాదిగలను వదిలేశాడు” ఆనే విమిర్శ వచ్చిందట !

కష్టపడు వాడు [పతివాడు కార్మికుండె "'

అనే పద్యం (కూలిరాజు) కూడ విమర్శకు గురయిం దట .

అందువల్లనే ఈ యిర్వురినీ కలిపి “మామా"”"లన్నాడు భీమన్న తర్వాత . ఆ. పద్యంకూడ ఇలా మారింది,

ఉద్యోగ సర్గ 180

శాలను మారిపోమె , శల

కాలము దాస్యము నిల్వటోదు, మా. మా లిక ఠాజులౌదురు సు

మా, ఇది నా బుషి వాక్కు, విప్లవ జ్వాలలు రేగి జాతి నిజ

సత్వము కౌల్చక ముందె-వేద భూ లై నెలకొల్పుడు సామ్య ధర్మమున్‌' |

మాలలో మాదిగ, మాదిగలో మాల ఇమిడి వున్నాయనే జ్ఞానం ఈ కూలాల యువకులకు రానంత కాలం వీళ్ళ గతి ఇంతే అంటాడు భీమన్న . రాజ కీయ ఆర్థిక అభివృద్ధి [ప్రధానం కాదనీ , సాంస్క్భృాతిక చైతన్యం లేకుండా అభ్యు దయం లేదనీ ఆంటాడు ,

77, అపోహలూ - అనారోగ్యొలూ

సూూలుకు తూర్పుగా , రోడ్డు పై ఒక ఫర్జాంగు దూరంలోని షల్లె పాలెంలో వుండేవాడు భీమన్న -. నక్కా చినరెడ్డిగా రనే. ఒక (పాథమికోపాధ్యా యుడి యింట్లోని ఒక పోర్షనులో . అది కొబ్బరి తోటల ముసుగులో ఉండే ఒకి మాలపేట... డాక్టర్‌ విజయ భారతి నడక 'నేర్చుకొన్నదా కొబ్బరి తోట ల్లోనే; మృదాసు నుంచి నమ్మాళ్వారు పంపిన “జానపదుని జాబులు" అప్పుడే ఆందాయి. వాటిని మ్మితులందరికీ పంచి "పెట్టేశాడు భీమన్న ,

ఆ కాలంలో భీమన్న మిత్రులు ఎక్కువగా కాం[గేసు సోషలిస్టులు + అందరు |గౌండులో ఉండేవారు, రకరకాల మారువేషాలతో తిరుగుతూ, వార్తలకు , భోజనాలకు నమ్మకమైన మ్మితుల యిండ్లకు వచ్చి పోతుండేవారు. అలాంటి వాళ్ళకు భీమన్న ఎక్కడుంటే అదొక' స్థావరంగా వుండేది ,.. భీమన్న స్వాతంతో ద్యమంలో ,పత్యక్షంగా చేరకుండా వున్న ముఖ్య కారణం ఇదే+ పరోక్షంగా. [పత్య్మక్ష వీరులకు తోడ్పడే బాధ్యతను స్వీకరించడ ర;

ముమ్మడివరంలో ఈ రకం మి[తులలో మహీధర రామమోహనరావుగా రొకరు. ఆయనది ముంగండ అ[గహారం: మార్కు సిద్ధాంతాలను తెలుగు దేశానికి తొలిసారిగా అందజేసిన కుటుంబం. అది . ఆయన ఆండరు (గౌండులో

శర్టి0 బోయి భీమన్న వుంటూ , ఆ (పాంతాల్పలో తిరుగుతున్నప్పుడు , ఏదో టైములో వచ్చి భీమన్న ఇంట భొజనం చేసి వెళుతుండేవాడు ,

క? ఇళ్ళలో మాంసాదులే తప్ప, కాయగూరలు బాగా వండరేమో అను కునేవాడిని, ఇప్పుడు మీ ఇంట్లో చేసినంత: రుచిగా వంకాయ కూరను మా [బ్రాహ్మలు కూడ చెయ్యలేరు” అన్నాడాయన ఒకరోజున భోజనం చేస్తూ , వాస మెప్పుకోసం మాట్లాడే రకం కాదు, నిజంగానే వంట హర్పుల్లో , పెట్టు పోతల్లో నాగరత్నమ్మది అమృత హస్తం,

ఆక్కడ చేపలు చాల చవుక' , అక్కడికి [ఫెంచి యానాం దగ్గర కనుక , విదేశీ సారాలు తేలిక్షగ్గా దౌరికేవి, ఆదీ గాక తాన మహాచికం. పడి ఎంతో కాలం :కాలే దనే సంగతే మరిచిపోయాడు భీమన్న , వి.శాంతి. లేదు. పత్యం లేదు .. దానా దీనా జరోగ్యం చెడింది , ఆగ్నిమాంద్యం , అజీర్ణం , విరేచనాలు * ఫలితంగా. బలహీనత , గుండె దడ నిద్రలేమి . ఇంక ఎంతోకాలం. [బతకడ న్నంత నీరస మైపోయాడు కొది రోజుల వ్యవధిలోనే . ఎన్నో మందులు _. ఏదీ

ఆదే సమయంలో జిల్లా విద్యాధికారి సలహా మేరకు ॥ రాజమండీ వెళ్లా [ప్రభుత్వ టైంనింగు స్తూల్లో టిచరుగా. చేరాడు . ప్రభుత్వోద్యోగంలో స్థిర పడవచ్చు ననేది వుద్దేశం : రాజమం్మడిలో వుండగా ధర్మన్న గారింట్లో ఉన్నాడు సపటుంబంగా. తల్లి నాగమ్మగారుకూడ ముమ్మిడివరం నుంచీ కూడానే వుంది,

ధర్మన్నగారు వై ద్యుడుకూడ . ఆయన వైద్యానికిగాని , రాజమర్మడిలోని ఏ డాక్టరుకు గాని భీమన్న వ్యాధి ఏమిటో ఆంతుచిక్కలేదు ; మిషను ఆసుపతతి దొరగా రొకాయన పరీక్షచేసి చూచి “ఐహుకా ,కానిక్‌ ఆపెండిసెటిస్‌ కావచ్చు, రక్షపరీక్ష చేస్తేగాని చెప్పలేను. అందుకు మూడు. రూపాయ లవుతుంది”

' ఆ దొర ఆందరికీ ఆలానే చెప్పుతాడు , ఆపెండిసెటిస్‌కి 1కానిక్కేమిటి? నీ కేజబ్బూ లేదు , ఉప్పూ, కారం మాతం మానెయ్‌ అన్నారు మరికొందరు.

డాక్టర్డు , ఉప్పూ, కారం మానెయ్యడంతో ఉన్న శ క్రికూడ పోయి, మంచాన పడ్డాడు భీమన్న ._ గొల్టు మన్నా రంతా చుట్టూ చేరి, ఆలాంటి స్థితిలో ఒకర్మాతి ఖీమన్నకొక కల వచ్చిందట , “ఈ నెల లశ్రివ తేదీన భీమన్న మట్టబిపోతాడు ” అని ఎవరో చెప్పిన ధ్వని వినిపించిం దట ఆ కలలో , కంగారు పడిపోయి వెంటనే బైలుదేరి కాకినాడ వెళిపోయాడు. బహుకా ఆది 194] , ఏపిల్‌ 21వ తేదీ. 22 , 28, 94 తేదీలు కాకినాడ జగన్నాయకపురంలో తిరుపతి గారింట గడిపా. డీయను. తిరుపతిగారు అప్పటి కక్కాడ పోర్టు ఆఫీసులో ఉద్యోగి , ఆయనపట్ల ఈయన కెంత విశ్వాస మంటే ఆయన పక్కనవుంటే తనకేసి మృత్యువుకూడ' కన్నె త్తి చూడజాల దన్నంత ! లిశివ తేదీని తిరుపతిగారు 24 గంటలూ ఈయనను అంటి పెట్టుకొనే వున్నారు : 24 రాతికి ఈయన తిరిగి రాజమంశడి వచ్చేశాడు . ఈయనవ్యాధి. “ న్యూర్తెస్టిటిక్‌ డిస్పెప్ఫియూ”ఆట: నరాల బలహీనతవల్ల వచ్చిన అగ్నిమాంద్యం. : విపరీతమైన భయాందోళనలు దాని లవణం , వెలు గెక్కడి నుంచి వస్తున్నడ&౭ ఆరి, ఎక్కడికి పోతున్నది? అది ఎక్కడ నుంచీ రాదు: ఎక్కాడికీ పోదు ఆది అక్కడే వుంది! 78. ఆయు స్ఫిచ్చిన ఆయుర్వేదం “నే నాకచోటికి తీసుకు వెళతాను, రండి” అన్నారు గెద్దాడ [బ్రహ్మయ్య గారు-ఎందుకో రాజోలువచ్చి భీమన్న స్థితి చూచి. కాకినాడ రాంమోహన్‌ లాడ్జి చరితలోని ్నబహ్మయ్యే ఈ ్నబహ్మయ్య , ఒకనాటి శ్యతుచే మరొకనాడు [పాణ రక్షకుడు. కావచ్చు ననడానికి ఈ సంఘటనే (పత్యక్ష నిదర్శనం ,

కలప బోయి భీమన్న

ఇద్దరూ కలిసి కాకినాడ వెళ్ళారు, గాంధీనగరంలోని మునిసిపల్‌ ఆయుర్వేద వైద్యశాల ఆది, డాక్టరు చూళాడు . మాట్లాడ లేదు తన రోగుల్ని కొందర్ని చూసేసిన ఓ పదిహేను నిముషాలకు భీమన్న వద్దకువచ్చి , నాడిచూచి క్ష ఫర్వాలేదు, (బతుకుతావు ” అన్నాడు,

“* మూడు రోజులలో గుణం కనుపిస్తుంది , ఆరు మాసాలకో తగ్గుతుంది” అన్నాడు. ఏవో పొట్లాలూ , కషాయాలూ ఇచ్చి, “పధ్యం ఖచ్చితంగా చెయ్యాలి . కంచం, మంచం విషయాలలో శతళాతం న్మిగహం చూపాలి .” అంటూ హెచ్చరించాడు ,

మూడు రోజులలో గుణం కనుపించింది కాని , ఆరు మాసాలలో తగ్గలేదు. ఆందుకు కారణం న్మిగహం తక్కువ కావడం కావచ్చు. పూర్తి ఆరోగ్యం దేకూరడానికి నాలుగు సంవత్ప్సరాలు పట్టింది , మరి కొంత కాలంపాటు ఆఅళ్వ గంధి లేహ్యం తిన మన్నాడు డాక్టరు , ఈయన ఆలక్ష్యం చేశాడు. ఏ రోగి లక్షణమైనా ఇంతే, రోగ త్మీవతనా డుండే శద్ధ ఆ తర్వాత వుండదు.

ఆ డాక్టరుగారి పేరు భళ్ళమూడి సూర్య ప్రకాశ ళాన్ర గారు, ఆ తర్వాత చాలకాలం వరకుకూడ ఈయనకు ఆయన సలహా లిస్తూనే వుండేవారు .

అక్కడ నెలా , ఇక్కడ రెండునెలలుగా, "సెలవు థాశీలలో పనిచేస్తూ చివరకు రాజోలు పాస్కూలుకు వచ్చాడు భీమన్న ,. అక్కడ కోట పాలయ్య గారు హెడ్మాస్టరు. భీమన్న విద్యార్థిగా వున్నప్పుడు టీచరుగావున్న పాలయ్య గారే.

న భీమన్నగారూ *” ఆని వీలిచా డట పాలయ్యగారు మొదటి రోజున.

*' మీరు ఆలా పిలిసే నేను పలకను” ఆన్నాడు భీమన్న , ఆదేం అన్నట్టు చూశా డాయన , “మీరు పూర్వంలాగే ఒరే అని పిలిసే నాకు ఆనందంగా వుంటుంది” అన్నాడీయన , ఆయన ఒప్పుకోలేదు. “ఆపుడు విద్యార్థివి , కప్పుడు నాతో సమానుడివి ” అన్నాడాయన . పొాలయ్యగారు నిష్టానిధి ఆయిన సనాతన (వాహ్మడు , ఆర్య ధర్మసూక్ష్మం తెలిసినవాడు.

ఉద్యోగ సర్గ 108

డాక్టరు పరిశీలకకోనం , మందులకోసం తరచు భీమన్న కాకినాడ వెళ్ళవలసి వచ్చేది, "సెలవులు పెట్టవలసి వచ్చేది * పాలయ్యగారి వాత్సల్యమే ఈయనను కాపాడుకొంటూ వచ్చిందా గడ్డు రోజులలో .

70, మిఠాయి గంప రాజోలు హైసూలులో భీమన్న ఉపాధ్యాయ వృత్తి నాలుగేహ్మ చాల క ట

పొలయ్యగారి (పత్యేకాభిమానం అలా వుంచితే-తక్కిన సహోపాధ్యాయు లంకా ఏంతో స్నేహంగా వుండేవారు ఖీమన్నతో ॥ పౌడ్యాష్టారి తర్వాత ఆంతటివాడూ , ఫస్టు అసిసైంటూ అయిన ఆగ్స్యరాజుగారు గొప్ప జ్ఞాని, సమర్థుడు _ స్కూలు కార్య కమాలన్నీ్‌ ఆయనే చూసేవాడు. మరో సీనియరు అసి సెంటు లక్ష్యణరావుగ్గారు ఏమీ పట్టిచుకొనేవాడు కాదు , తెలుగు, టీచరు సుందయ్యగారు. గొప్ప పండితుడు . మరో తెలుగు టచరు రాజగోపాలరాజు మంచి వాలీబాల్‌ ఆటగాడు , స్పోర్టు పేరు చెపితే భీమన్నకు వచ్చిం దొక్కటే ఆట .

కౌతలో కొంతమంది స్టానికుల్తైన వాళ్ళ ఎడ మెడంగా వుండేవా ళ్ళట , ఆట్టివాళ్ళను. దగ్గరచేసుకోవద కోసం భీమన్న ఒక కిటుకు కనిపెట్టాడు. నశ్యం అలవాటు. చేసుకున్నాడు. ౩ దానికోసం అందమైన ఒక డబ్బీ పెట్టాడు = నన్ను ముట్టుకోకు అనుకొంటూ దూరదూరంగా. తిరిగే వాళ్ళంతా చేరువ పోయారు = ఈ కిటుకులో ఆస్పృళ్యత వదిలిపోయింది కాని , చాలా కాలంవరకు నళ్యం వదల్నె దంటా డీయన ,

ఒకనాడు భీమన్న ఒక క్లాసులోకి వెళ్ళాడు . అదే కొత్తగా ఆ క్లాసుకి వెళ్ళడం. పాఠం [పారంభించాడు... ఒక కురవాడు పదేపదే. వెనక వాడితో మాట్లాడటం గమనించి భీమన్న ఉ్యగుడ్రైపోయి, అతడివద్దకు వెళ్ళి పటపటా కొట్టాడు, క్రాసంకా' చకితమై పోయింది . ఆ క్మురవాడు కూడ కిక్కూరుమన లేదు, పీరీ డ్రైపోమింది. తనకు అసలు కోపం రాదనీ, పాఠం చెపుతున్న పుడు మ్మాతం ఎవరైనా అల్లరి చేస్తే ఓర్చుకోలే ననీ అన్నాడు భీమన్న

1] 94 బోయి భీమన

అప్పుడు చెప్పారా క్రాసు క్కురాళ్ళు _ ఆ దెబ్బలు తిన్న రామారావు క్లాసుకు ఫస్టు అనీ , ఎన్నడూ అల్బరిచేసి ఎరగడనీ , ఇతణ్ని పదేపదే డిస్టర్చు చేసిన వాడు ఆ వెనక బెంచీవా డనీ [ అంతేకాదు - ఆ రామారావు రాజోలు సర్కిల్‌ పోలీస్‌ ఇన్సెక్టరు కోళన్నాదినాయుడుగారి కుమారు డట! వదైనా రభస అవు తుందేమో అనుకొన్నాడు భీమన్న, ఏమీ కాలేదు. అసలు ఆ విషయాన్ని రామారావు మరవరితోనూ' చెప్పినట్టుకూడ లేదు!

ఆ తర్వాత భీమన్న మరెవరినీ కొట్టకపోయిసా , ఈయన క్లాసులు మా[తం భయభక్తులతో మెలిగేవి . భయభ.కులతోపాటు , చనువు , గౌరవం కూడా వుండే వీయనపట్ల విద్యార్థులకు _ అందుకు కారణం పాఠాలనుకూడా వినోదక్రరంగ్లా

ఒకరోజున భీమన్న క్లాసుకు. వెళ్ళగానే ఆలవాటు.పకారం క్రాసంతా. లేచి కూర్చున్నారు. ఒక |కొత్తమ్మాయి. మ్మాతం తలవంచుకొని నిలబడేవుంది * ఎంతచెప్పినా కూర్చోలేదు . తర్వాత తెలిసిఐ దేమిటుటే ఆ అమ్మాయి ఆ వూరికి కొత్తగా కాపురానికి వచ్చి , ఆ క్రాసుళో ఆ రోజునే చేరిం దనీ, భీమన్నకు మరదలు అవుతుం దనీ 1! మరదలు బావగారిఎదుట ఏలా కూర్చుంటుంది |

ఆ మరునాడుకూడ ఆ అమ్మాయి. ఆలానే చేసింది. . ఎంతచెప్పినా కూర్చో లేదు . అప్పుడు భీమన్న వెళ్ళి రెండు మొట్టి కూర్చో పెట్టాడు . అప్పటినుంచీ భీమన్నకు మొట్టికాయల మేష్టారు అనే. బిరుదనాముం ఏర్పడింది. ఇప ఎటికీ ఈయనకు మొట్లే ఆలవాటు పోలేదు

ఒకసాఠి సూథ్రలు ఫైనలు టాన్సులేషను పేపరు భీమన్న కిచ్చి డిద్ద మన్నారు పాలయ్యగారు , మార్కులివ్వడంలో పాలయ్యగా 'రెంత లోభో, భీమన్న అంత ఉదారుడు . ఆ సంగతి. తెలిసే చాల కఠీనంగా దిద్దమని చెప్పాడాయన * తదనుగుణంగానే దిద్దా డీయన, ఒక్కడికీ పేసుమార్కులు రాలేదు, “ అమ్మ. వాటోయ్‌, ఇంత కఠినంగా కాదు , మళ్ళా ఒకసారి చూడ * ఆన్నాడు పాలయ్య

సాంస్కృతి కోత్సవాలు బాగా జరిగేవి స్కూల్లో = ఆ రోజుల్లో ఖీమన్నా, అగ స్త్యరాజుగారూ వాటిని నిర్వహించేవారు * భీమన్న 1వాసిన “మిఠాయిగంప”

ఉద్యోగి సర్గ [195 అనే నాటికను. విద్యాద్ధలు చకగ్రాగా పదర్శించారు . జౌరంగజేబు 'ఖైదునుంచి శివాజీ పారిపోయిన కథ ఆది. రచన, డై రెక్షను , (పొడక్షను కూడ భీషన్నే . ఆ నాటిక యిపుడు లభించడం లేదు, ఆ నాలుగు సంవత్సరాలూ రాజోలు హైస్కూలులో భీమన్న విద్యార్థులుగా వున్నవా ర౭తాకూడ' జీవితంలో ఉన్నత స్థానాలను ఆందుకొన్నవారే ,. ఎంతో నిజానికి... (కిందనుంచి విరినే దంతా 'పేనుంచి కురి సేదే, 'పేనుంచి కురి వే దరతా ఎాగుడి'నెలు 80. పాలేరు [పథమ [పదర్శన పల్లిటూ ళంటే ఎక్కువగా రైతులకు, రైతు కూలీలకు సుబంధించి నట్టివి, రైతు కూలీలలో మెజారిటి పహారిజనులు తః [పభుత్వం ఎంత [ప్రయ త్న్‌ంచినా, ఎన్ని లేవరు స్కూళ్ళు పెట్టినా , వీళ్ళలో విద్యాభివృద్ధి జరగడంలేదు . పల్లెటూబ్ల బాగుపడా. లంటే, హరిజనులు బాగుపడాలి: హరిజనులు బాగుపడా లంటే విదా వంతులు కావాలి, ఈ ద ఎష్షితోనే ఈయన పాలేరు నాటకం (వా శాడ్సు , వాడేళాడు , బూతులు, బూతు సామతలు కొల్పలుగా దొర్జాయి సంభాషణలలో, దానిని విన్న కొందరు యువకులు నాటకంగా (ప్రదర్శించడానిక్షి సిద్ధపడే టప్పటికి భీమన్న భయపడిపోయి , బూతుల్ని తొలగిస్తూ నాటకాన్ని మళ్ళీ [వాకాడు , మోరి[గ్రామంలో వినోద నాట్యమ౫డలి అనే సంస్థను. స్థాపించి , పాలేరు (ప్రదర్శనకు పూనుకొన్నారు యువకులు * దానికి ఇంజేటి భీమయ్యగారు [ప్రొడక్షన్‌ మేనేజరు , నల్లి మనోహారం హీరో వెంక న్న, నల్లి కుటుంబరావు హీరోయిన్‌ బాల , సంపదరావు టీచరు ఉపకారి + తక్కిన పాతధాదడలపేరు

196 బోయి భీమన్న. తిన్నగా: జ్ఞాపకంలేవు థీమన్నకు , అంగడరూ ఆయా ప్నాతలకోసమే పుట్టారా అన్నంత చక్కూగా అతుక్కుపోయా రట వాటికి , ఒక్క- 'డైరెక్టరు వెంకటరత్నం గారు తప్ప, అందరూ హరిజనులే . వెంకటరత్నంగారు మాతం ఆ వూరివాడే ; దేవాంగి కులస్టుడు

రాజోలునుంచి మోరి రిహోర్సలుకు. గ్మురపుబండిలో. వెళ్ళి వస్తుండేవాడు భీమన్న , ఆదివారాలు పూ రగా ఆక్కడే వుండిపోవలసి వచ్చేది

తొలి ప్రదర్శనను మోరి [గామంలోనే వెయ్యా అనుకొన్నారు. [గామం: మధ్యలో ఒక ఓపెన్‌ థియేటర్‌ వుంది, అక్కడ టిక్కెట్టు (డామా !

ఒక మాలవాడు , 'మాలవాళ్ళు ఇతీవ త్తంతో 'వాసిన నాటకాన్ని మాల వాళ్ళు ఆ([గకులాల [గామం మధ్యలో టికెట్టు (డామా వేస్తారా + ఎన్ని గుండెలు వీళ్ళకి! వీళ్ళ అంలేమిటో తేల్చెయ్యా లనుకున్నారు సవర్జులలో సనాతన రౌడీ వర్గం, ఇదొక పెద్ద దూమరం రేపింది ఆ చుట్టు ప్రక గ్రాల.

సాయంత మయింది. . అందరికీ భయంభయంగానే వుంది . చెరపడానికి 'చేట పెయ్య చాలు, ఏ &ఓకగ్టాడు అల్లరికి దిగినా, ఆ తర్వాత జరిగే కొట్టాటలో వద రేమైపోయినా + నాటకం: మాతం 'చెడిపోతుందడికదా |

అయితే ఆ వూళ్లొని కుంచెం సత్యనారాయణగ్రారి వటి బలమైన యువకులు క డైర క్ట రు వె ంక టర త్నం గారి వర్ష 0 "షై కమ్యూూనిస్పు ల, నాట కానీ క్రి అనుకూలంగా ఉన్నారు, కొందరి చేతులో క[ర లన్న్నై, చోడ్డున కఠార్లునె! జేబుల్లో కంకర రాళ్ళున్నై టికెట్టు విశేషంగా అమ్ముడుపోయాయి ,

నాటకం (ప్రారంభమైంది , తెర లేచింది. వెంకన్న ప్యాతధారి “బానిస తనమును బాపుమురా , భారతభూమికీ భాగ్యము తే ఆఫ 'షాట పాడుతూ. (ప్రవేశించాలి... పవేశించాడు కాని , పాట అందుకోలేక పోయాడు... గొంతు 'పెగల్టేదు . చెమట్లు (కక్కుకొంటూ. తెరలోకి పారిషోయాడు . కిటకి. ట్లాడుతున్న హాలు ఒక్కసారి గొల్లుమంది .

ఉద్యోగ సర్గ 197

“కామందుల్ని చూచి భయపడ్డాడు , ఎంతైనా పాలేరుకదా , క్షమించాలి ఇప్పుడే వచ్చేస్తాడు.” ఆంటూ. 'మేనేజరు క్షమాపణ చెప్పు కొన్నాడు , ఈలోగా వెంకన్నకు వేడి వేడి కఫీ యిచ్చి, ధైర్యం చెప్పి , తిట్టి, శ్రేజిమీదకు తోళారు, ఆ వేడిలో అతడు ఆద్భుతంగా పాడుతూ వక్టుచేశాడ . మొదటిపాటకే ఒన్స్‌ మోర్‌ వచ్చింది ;

అప్పటినుంచి నాటకం మూడుగంటల సేపూ. అద్భుతంగా జరిగి పోయింది, ఆనందంతో వూగిపోయారు ఆడియన్సు . 'జేబుల్లోని కంకరరాళ్ళును ఎక్కటడి వక్శాడే జారవిడిచేశారు. ఆ తర్వాత వారంలోపలే ఏదో పండుగ ఉండగా ; ఆస్ప డీ నాటకాన్ని , అక్కడే , కోరి ప్రదర్శింపజేసుకొన్నారు అదే జనం !

ఇప్పటికీ భీమన్నని :వదలకుండా వున్న ఉంగర౨ అప్పుడు ఆ వినోద నాట్యమండ లివారు బహూకరించి నట్టిదే ఇ

ఆ తర్వాత ఆ నాటకం: అనేక చోట్ల , అనేకసార్దు (పదర్శింపబడింది. . [పతి. వూశ్ళోనూ ఈ నాటకాన్ని వెయ్యడంకోసం రెండేసి , మూడేసి సమాజా లేర్పుడి; పోటాపోటీగా పదర్శన లిచ్చేవారు , 'హరిజనులలో , ముఖ్యంగా వ్యవసాయ కూలీవర్గంలో అపూర్వమైన 'చైతన్యాన్నీ, విష్ణవాన్నీ తెచ్చిందీ పాలేరు _ తెలుగు దేశమంతా .

అప్పటికే “వానపదుని జాబులు” క్ర మ్యూనిస్టు వర్గాలలో మంచి [ప్రచారంలో వుంది * పాలేరును తమ. (పచురణగా. వెలువరించడానికి [పజాశ క్రివారు [ప్రయత్నించారు , భీమన్నను అడిగారు, ఈయన ఒప్పుకున్నాడు . [వాతపతి యిచ్చాడు కూడ , తర్వాత కంభంపాటి సత్యనారాయణగారు చేసిన కొన్ని సూచనలకు ఈయన ఆంగీకరించనందున ఆ 1పయత్నం ఫలించలేదు

నాటకరలో హీరో వెంకన్న పాలేరుగా ఎన్నో కిస్టాలుపడి , పారిపోయి, విద్యావంతుడై , [పభుత్వంలో ఒక ఆఫీసరు అవుతాడు .” ఆలాకాక ఒక [పజా నాయకుడై నట్టు చూపమని కంభంపాటివారి సూచన, వాఠిజన సమన్య కేవలం వగ్గసమస్యె కాదనీ, భారతీయ సమాజంలో గొరవంగా (బతకడానికి తక్కిన కూలీలకున్న ఆవకాశం హరిజనులకు లేదనీ , విలక్షణమైన ఈ దుస్థితి తొలగా

లంటే హరిజన విద్యాధికులు [పభుత్వంలో ఉన్నతాధికారులు కాక్షతప్ప దసి భీమన్న వాదన... ఈయన కమ్యూనిస్టులతో భేదించడానికి ముఖ్యహేతు విదే , క్ర మ్యూనిస్లుపార్టీ విఫల మయిండికూడ. ఈ హేతువు వల్లనే = హరిజన సమస్యను అర్థం చేసుకోనందువల్ల ఒక రోజున 1పజాశ క్రి ఆఫీసునుంచి పాలేరు 1వాత(పతిని తీసుకుని , అప్పుడు బెజవాడకు వచ్చివున్న మూర్తిగారి వద్దకు 'వెళ్ళాడు భీమన్న . అక్కడే దేశ కవితా మండలి అధినేత బొందలపాటి శివరామకృష్ణయ్య కలికాడు , తాను [ప్రకటిస్తానని భీమన్న నుంచి ఆ |వాత(పతీని తీసుకొన్నాడు . అది అక్కడే ఎన్నో ము[దణలు పొంది , ఆయనకు ధనాన్నీ , ఈయనకు కీర్తిని ఆర్జించి పెట్టింది ఫ్‌ ఆకటి బాధకు అల్లాడెదవా ? బానిసవై (బడికెదవా ? ఈ విశాల. విశ్వంలో మరియొక (తోవయె కనబడదా? సగల గొట్టు నీ లి పాాతను తెగ(దెంపుము. నీ ళృంఖలము , ఆఅభ్యుదయముతో , ఆళాగతిలో ఆడు గిడి సాగుము,, వీరాః పాలేరు 81; అృగహారంలో హరిజన టీచరు చెఖ్రైలు. [ధౌపది రాజమం్మడిలో హయ్యర్‌ (గేడ్‌ దెనింగు పాఘపై, జీల్లా బోర్డు స్కూలులో టీచరుగా చేరీంది . రామచం[ద్రపురం తాలూకాలోని వూలప ల్లి (గామంలో . దూరమూ, ఆలియని స్థలమూ. కనుకు , కూతురుకు తోడుగా నాగమ్మ గారు. వెళ్ళారు. వెళ్ళిన కొద్ది రోజులకే అక్కడ ఆమెకు కలరా సోకింది: దెల్మిగాం అందుకుని ; పల్ల య్య గారు ఆక గాడికి వెశ్ళీటప్పటికే ఆమె చనిపోయింది . తర్వాత ]దౌపదిని అకగాడి నుంచి 1[టాన్సరు చేయించి ,

ఉద్యోగ సర్గ 199 మామిడికుదురు పక్క గ్రామానికి తీసుక వచ్చేశారు. ఆ (పక్క (గ్రామం "పెన పట్నం : అది [ బాహ్మణా[గ్రవోరం వ

ఓక మాల పిల్ణ టీచరుగా వచ్చిం దనే టప్పటికి అ[గవార మంతా గగ్గో లెత్తి పోయారు , [బాహ్మణ పిలల్ని బడికి పంపడం. మానేశారు _ [దౌపది మా[తం "టైంకు బడికి వెళ్ళి ఏదో చదువుకొంటూ కూర్చుని , చైం అయిపోగానే ఇంటీకి వచ్చేసేది , ఇల్లు ఆ సమీపంలోనే =దాకే వెంకన్న గారిది , స్థానిక హరిజనులలో ఆయన అగ్ర, శేణిలోవాడు ,

ఆ (గ్రామం [బాహ్మణ కు[రవాళ్ళ చాలమంది రాజోలు హైస్తూలులో

“ఆకడ భీమన్న వద్ధ మేం చదవడం లేదా ? ఇక్కుడ' భీమన్న చెల్లెలు దగ్గర మన పిల్లలు చదివితే వం పోతుంది?” ఆని వాదించే వారు వాళ్ళు : ఆయినా వినకుండా , అక్కడి పెద్దలు కొందరు ఆమెను బడిలీ చేసి వెయ్యమని కోరడానికి కాకినాడ' వెళ్ళతే , వాళ్ళకు ఆక్క-డి అధికారులు నీతి బోధ చేసి పంపించారు, అందులో అప్పుడు జిల్లా విద్యాధికారిగా ఉన్న తారకంగాఠు ఆకశ్షడి (బాహ్మడే.. కుల వ్యవస్థపై ఎదురు తిరిగి , (బహ్మ సమాజంలో చేరి; తల్లితో కూడ విరోధ పడి , 'వెంకటగత్నం నాయుడిగారి. పెంపుడు బిడ్డయెన సగుణమ్మ ఆనే హరిజన బాలికను 'పెం డ్రాడిన వీకయోధు డాయన , [దౌపదిని కన్న కుమార్తెలా చూచుకొనే వారా దంపతు లిద్దరూ ,

పెద్దల పరిస్థితి ఆలా వుండగా? (దౌపది వేష భాషలను, వినయ విన్నమత లను గమనించిన బడి పిల్ల లే ఒక రోకరుగా స్కూలుకు హాజరు కాసా గారు , ఆ తర్వాత ఆమె ఆక్క-డి వారందరికీ ఏంతో (ప్రేమ వాతురా లయింది . ఆమె కెప్పుడైనా ట్రాన్స్ఫరు వస్తే , అక్కడి పెద్దలే వెళ్ళి కాన్సిలు చేయించుక వస్తుండేవారు.. పరస్వరావ గాహనే అన్ని, విభేవాలకూ పరమౌషధం :'అ౨ నిరూపించిన ఉదింతం ఆది. .. లల్లి గారికి కర్మ చెయ్యలేదు భీమన్న . పల్టయ్యగారు మౌనంగా వుండి

200 టోయి భీమన్న తన తల్లి గంగమ్మగారి అంత్యక్రియలు , దిన వారాలు ఎంతో గొప్పగా జరిపించి వున్నారు పల్పయ్యగారు . ఆ ఊరేగింపులు , భజనలు , పలావులు , పంక్తి భోజనాలు , హరికథలు =. అన్నీ జ్ఞాపకం వున్నాయి భీమన్నకు, ఆ "పెద్ద కార్యం అక్షరాలా పెద్ద కార్యమె. అప్పటి పల్టయ్య గారి ఆర్థిక స్థితి కూడ మంచి ఉచ్చలో వుంది ; భీమన్న తన తల్లి నాగమ్మగారికి కనీసం దినం కూడ 'చెయ్యలే దరటే = మరణానంతర జీవితంలో ఈయనకు కించిత్తు కూడ + నమ్మకం లేక పోవడమే ఆందుకు కారణం

• జీవించి ఉండగానే ఏ సుథాలైనా , మరణించిన తర్వాత మరేమీ ఉండదు , ఏదైనా వున్నా , అది ఈ పిండం మెతుకులకు ఆశించేదై ఉండదు అంత్య[కియలూ', [కాద్ధ కర్మలూ అన్నీ వట్టి సాంఘిక 1కియలు ” అంటా డీయన , వట్టి ఆంధ ;(యగపు మూఢా చారాలు అంటాడు, మానవ సంఘ నిర్మాణమ్ము లోన వథమ సోపానమ్ము వళ లోకమందు తుది మెట్టు విపుల విద్యుల్లోకమందు కలవు , ఈ. మధ్యలో కలవెన్నా మెట్తు, వజలోక మందుండి. పళమ్తాత్మ వరకు ఆన్ని మెట్టుల మీద. నున్నారు (పజలు , మౌఢ్యాంధ కారాట్టి మగ్నమె యున్న పామర లోకోప్స (వజలకు నెల్ల అరుణోదయపు కాంతి నావంత బరపి అనఘాత్యు : చూపింపు మయ్య పై మెట్టు | ఎ మధు బాల 82, కాళ్లు గుంజిం దెవరు 7? తల్లి చనిపోయిన కొద్ది నెలల తర్వాత రామచం్మద్రపురం. వెళ్ళవలసి వచ్చింది భీమన్న-స్తూలు 'ఫైనలు పద్దికు పరీక్షలలో ఇన్విజిలేటరుగా = అక్కడ వాడపల్లి గారి ఇశమం. ఈయనకు స్వగ్భహం లాంటిదే , అక్కడ స్థానికులైన రొక్ర్యం నరసింహం గారు , గొల్లపల్లి సామ్యూలుగారు ఈయన బంధుమ్మిత

కోటిలోని వారు , వారి అమ్మాయి జానకీబాయి శాన్రీయ సంగీతంలో నిధి . వారు కాక భీమన్నకు చిన్నప్పటినుంచీ సహాధ్యాయి అయిన బడుగు వెంకట: రెడ్డిగారికి అప్పటి కక్కాడే ఉద్యోగం * ఈ ఆందరకూ అతిథి భీమన్న .

ఒక సాయంతం-వూల పల్లికి చెందిన ఒక విద్యార్థితో కలసి , అద్దె సైకిలు తీసుకొని , ఆ వూరికి బైలుదేరాడు ఫీమన్న -తిల్ని తనువు, చాలించిన 1గామం వెలా ఉంటుందో చూడా లనిపించి . వూలపల్సి చేరేటప్పటికి చీకటి పడింది , ఆ వూళ్ళో ఉపాధ్యాయలైన తూటే వెంకన్నగా రింటికి వెళ్ళాడు సరాసరి ఆయన ఉపాధ్యాయుడే కాక, ఆ [పొంతాలలో 1పభ్యాతి గాంచిన హరిజన నాయకుడు , వారిం ట్లోనే (దౌపది ఉండేది, వారి ఆమ్మాయి లక్ష్మీ దేవికీ ణ్‌ 1దౌపదికీ మంచి స్నేహం.

భీమన్న మాటలు విని, కంఠ స్వరాన్ని బట్టి , దౌపదే వచ్చిందను కొన్నారట అకాడి వారంతా: ! ఎంతో సంబర పడ్డారు భీమన్నను చూచి ;

మర్నాడు ఉదయం ఆరు గంటలకే తిరిగి రామచం[దపురం బయలుదేరాలి కనక * ఆప్పుడే తల్లి సమాధిని చూడా లన్నాడు భీమన్న . వెంకన్నగారూ , మరో పదిమందీ హరికేన్‌ లాంతర్జు పట్టుకొని వై లుదేకారు తుల్యభాగకు .

తుల్టభాగ ! అవును - సప్త గోదోవరులలో ఆత్యంత పవిత్రమైన నదీమ తల్లి ! వైనతేయం గర్భాన పుట్టి , తుల్యభాగి గర్భంలో కలిసి పోయింది తన తగి! థ

“ఎంతో పుణ్యంచేసుకుంటే తప్ప తుల్యభాగలో తనువు చాలిచడం

జరగదు :” అన్నాడు వెంకన్నగారు . అందుకోసమే ఆవిడ యిక్కడకు వచ్చిం. దన్నారందరూ ,

" అప్పటికే తుల్యభాగ నదీ గర్భంలో వెతుకుతున్నారు వాష = ఎక్కడో గాని నీళ్ళు లేవు , ఆ మధ్యలో వరదలు కూడ వచ్చి పోయాయి నదికి , ఆంతా నీకటి _ లాంత గై గాని మనుషులు క్షనుపించడం. లేదు |

చాలసేపు తిరిగిన తర్వాత-భీమన్న ఒకచోట నిలబడి పోయి , చేతికోని లాంతరు [కింద పెట్టి, అక్కడే కూర్చుండి పోయాడు : కాళ్ళు భూమికి ఆతుక్కు.. పోయిన “చెపోయాయి + చాల నీర సమై పోయింది ,

౨02 బోయి భీమన్న అనుకుంటూ , భీమన్న దగ్గరకు వస్తూనే _ ఒక్కసారిగా అన్నారందరూ “మీరు కూర్చున్నదే మీ తల్లిగారి సమాధి” అని |! 588. మూడు రోజుల 'హెడ్యాస్టరి

రాజోలులో ఒక రోజున సాయంకాలం , హెడ్మాష్టారు రమ్మంటున్నా రంటే , వెళ్ళాడు భీమన్న ఆయన గదికి ఆర్జరు ఇప్పుడే ఇస్తాను, రేపు ఉదయం. వెళ్ళు” అన్నాశు పాలయ్య గారు సంతోషపడుతూ. , “నెల రోజుల ఖాళీ ఆయినా ) యిక మూడు రోజులే ఉంది. పర్వాలేదు ,. వెళ్ళి వచ్చేయ్‌, మూడు రోజుల తర్వాత ఇక్కడే జాయిను అవు” అన్నా రాయన , తలెెత్తగల కొన్ని సందేహాలను ముందే తీర్చేస్తూ .

మర్నాడు ఉదయం మైకి లెక్కి.. భీమన్న మామిడికుదురు వెళ్తాడు , విషయం తండి విని , “ఎంతో మంచి మాట చెప్పావు . ఇంట్రో ఏమీలేదు. కల్లు తీయించి పెట్టాను : ఆది. మన సారాతాడిది , కొంచెం తాగివెప్త” అన్నా డట , పొంగుతున్న కల్లు కుండ మీది నుంచి తాటాకు మూతతీస్తూ , పల్దయ్య

ఒక్కొాక్క్యం తాడికల్లు సారా ఆంత నిషాగా ఉంటుందట . పశువులకు , "పెంపుడు జంతువులకు వలెనే చెట్టకు కూడ రూపగుణాలను బట్టి "పేర్దుంటాయి. ॥ తమ పాతింటి మెరకనే ఒక చిన్న కుటీరం వేసుకొని , ఒకగడూ వుంటున్నాడు పల్టయ్య గారు. బుద్ధి పుడితే స్యయంపాక్రం చేసుకొంటాడు, లేక్షపోతే వట్టి కల్లుతాగి పడివుంటాడు * మొదట్లో ఆహార నియమం. ఉలిడేది, విధి నిషేధా లుండేవి , భార్యపోయిన తర్వాత - కొంత సాగకా, కొంత అనాస క్తతవల్లా , అన్నీ వదిలేసి కేవల నిర్జిప్తడుగా ఉంటున్నారు ,

అప్పటికి అర్జునుడు కూడ ఒక ప్రెవేటు స్కూలులో టీచరుగా స్థిర పడ్డాడు . పల్బయ్య గారి సంతానం నలుగురూ. వేదాంతం. బాగా ఒంట బట్టిన

ఉద్యోగ సర్గ వ09 1, ళ్‌)

వాళ్ళే , ఎవరి (బతుకు వాళ్ళు [బతుకు తున్నారు , ఆయన మరెక్కడికీ వెళ్ళడు, ఎక్కడా వుండడు , స్మగ్రామంలోనే వుంటున్న చిన్న కొడుకు ఇంట్లో కూడ తినడు . ఆంతా వ్వైరాగ్యం , తురీయాాశమం. కల్చే తేలిక్షైన ఆవారంగా కను పించిం దాయనకు : అతిథులకు కూడ అడే

“వద్దులే” అన్నాడః భీమన్న , “ఇప్పటికే మాలాడు హెడ్మాష్టరుగా వచ్చాడని ఏడుస్తూ వుంటారు. ఇకో = కల్తుకాగి వెళితే

“వీ మవుతుంది *” అన్నారు పల్ప్టియ్య గారు, “కొచెం హుషారుగా వుంటుంది. కొద్దిగా పుచ్చుకో . వాసన కొట్ట కుండా జామి ఆకు నములు 'పేద్దలు , కొంతమంది టీచర్లు ఈయనను. ఎంతో అభినందిస్తూ = స్కూలు ఎంత అధ్వాన్న స్థితిలో ఉన్నదో వివరించి , కాస్త బాగు పరిచి వెళ్ళమని కోరారు .

తాను చదివిన స్కూలుకే తాను హెడ్మాస్టరు కావడం , తనకు 'చదివు చెప్పిన టిచర్లే (కొందరు) తనకు అసి స్టెంట్లు అవడం ఒక ఆవ్య క్ర మధురాను భూతి . అట్టి పాత్ర టీచర్ల కు వినయ విధేయతలతో [మొక్కాడు భీమన్న . [కోత్త పాడ్మాస్టరు వచ్చాడన్న సంగతీ అంత వరకు. ఎవరికీ తెలియద. ఆర్డరు ఆ ఉదయమే ఆందింది నగరానికి ౩ ఆందువల్ల స్కూలులో ఈయన [ప్రవేశం ఆశ్చర్య జనకమయింది అందరికీ , ముఖ్యంగా టీచర్ల కు .

స్కూలు ఉదయం పదిన్నరకు ]పారంభం కొవాలి. ఆ క్రైంకు వచ్చిన టీచర్దు ఆయిదారుగురు మ్యాతం .. మరో పదిహేను నిమిషాల వరకు చూచి టీచర్జ ఆయేడేన్సు రిజిస్టరు తీసికొని, మేడమీద తన గడిక్రిపోయి.. కూర్చు న్నాడు భీమన్న . స్కూలు ఎంత 'మోర స్థితి లోతందో వివరించా డొక టిచరు. ఆయన పళ్ళావగుల మృత్యుంజయ శర్మగారు ,

టీచర్శలో రెండు మూడు. పార్టీలట .. నిత్యం కొట్టుకు చస్తూ. వుంటా గటు . చదువు చెప్పరట , వేళకు. రారట .. కొందరు వారాని కొక రోజు వచ్చి మొతం అన్నిరోజుల నంతకాలూ చేసేసి పోతారట్‌ . హెడ్యాస్టారును లెక

లం బోయి భీమన్న చెయ్యరట.. కొందరు. కొందరు టీచర్డు తమకు పె ఆధికారుల అండదండ లున్నా యని చెప్పుకొంటూ. , దౌర్జన్యంగా పవ ర్రిస్తూ ఉంటారట! తన జీతం, తన పదవి భద్రంగా వుంటే చా: లను కుంటాడట హెడ్మాస్టరు ! “ప్సీ రాక్ర గురించి ముందే తలియక పోవడం మంచి *దయింది,. గమ నించి చూడండి , మీకే తెలుస్తుంది” అన్నారు. శర్మగారు , ఈలి స్వామినాయుడు , కటకంశెట్టి వీఠాస్యామి. గార్లకు. మి[తుడు శర్మ . నిజాయితీ గల టీచరు, పాపం! ఒకో మనిషికి ఒకో కోరిక ఆత్య ఆది తీరడమే అతడి ఆనందం కోరికను చంపుకొన్న వాడు మహాత్ముడు. కోరికను. తీర్చు కొన్న వాడు మహాశివుడు £ 84. మాలోడు కదు , హెడ్మాస్టరు పదకొండు గంటలకు పూను వచ్చి ;, అ టెండెన్సు రిజిస్టరును [కిందికి తెన్మంటున్నా రన్నాడు , వాళ్ళనే పెకి రమ్మను అన్నాడు భీమన్న - వినయంగా వచ్చి ఒక్కొక్క టీచరూ సంతకాలు చేసి పోతుంటే, చెం నోటు చెయ్య మన్నాడు = పన్నెండు గంటలకు. [కింద "కేకలు వనిపించాయి . కాసేపటికి ఒక వ్యక్తి సరసరా పైకి వచ్చి , భీమన్న వంక చూడ కుండానే రిజిస్టరు లాక్కుని : పేజీలు తిప్ప సాగాడు . “ఆయ్యా 1 కొంచం ఆగండి, మీ రవరో నాక తెలియదు. కూర్చోండి” అన్నాడు భీమన్న , రిజిస్టరును తన చేతిలోకి తీసుకొరటూ _ “నువ్వెవరో నాకూ తెలియదు" అన్నా డాయన దురుసుగా , పరిస్థితి ఇంత ఘోరంగా ఉంటుందని వూహించలేదు భీమన్న =. దిగ్ర్భ్యాం తుడై పోయాడు . వెంటనే ప్యూనును పిలివి “శ ర్కగార్ని” పిలు అన్నాడు ,

ఉద్యోగ సర్గ ౨05 శర్మ అన్న పేరు వినగానే ఆగంతకుడు కొంత తికమకపడి

“ఆ చండాలు డప్పుడే నీ దగర చేరాడూ” అన్నాడు , అని “ఇలాంటి పద్ధతి

మాకు లేదు” అన్నాడు. ఏ పద్ధతో తెలీదు: “ఇది వరకు లేకపోవచ్చు.

ఇప్పుడు వచ్చింది” అన్నాడు భీమన్న . “నీ వెవడడవు తేవడానికి?” అన్నా ఇక భీమన్న సహించ లేక పోయాడు

“అయ్యా! రామయ్యగారూ |! నేను మీరు అంటుంటే, మీరు సీవు అంటూనే వున్నారు... హెడ్మాస్టర్ని గౌరవించా లన్న జ్ఞానం కూడ లేని మీకు ఉపాధ్యాయుడుగా వుండే అర్హత వున్న దంటారా మాలవాణ్ని గౌర వించకగ్ణార లే దను. కౌంటున్నారేమో ! ఇప్పుడు మీ ఎదరున్నడి హెడ్యాస్ట రండీ ! హెడ్మాస్టరు[ అన్నాడు ,

“నేను తలుచు కొంటే హెడ్మాస్టరీయే కాదు, ఉద్యోగమే ఊడ పీకి చేసా” అన్నాడు రామయ్యగారు కళ్ళెర జేసి ,

“నా. ఉద్యోగం మీ చేతుల్లోనే ఉంటే-అది. వుంటే ఎంత , వూడితే ఎంత ? ఏ మనిషి భవిష్యత్తూ. మరో మనిషి చేతిలో వుండదండీ , మాస్టారూ ! కావలిస్తే భగవర్గీత చదవండి. తెలుస్తుంది . ఇంతకూ. , మీరు సంతకం చేస్తారా ? వెళ్ళి

“రిజిస్టరు క్రిందకు తీసుకెళ్ళి చేస్తాను"

“ఆంటే నిన్నటి, మొన్నటి సంతకాలు కూడ చేసేస్తా రన్నమాట . అదేం కుదరదు... నేను కోట పాలయ్య గారి శిష్యుణ్ని , అ్మకమాన్ని సహించను, ఆ రెండు థాశీలలోను చుక్కలు పెట్టాను * ఇవాశ కాఅంలోనే టైం వేసి సంతకం పెట్టండి”

టి వం చెయ్యాలో తెలియ లేదు “రామయ్య గారికి. తన వురుము. లస్నీఒక్కం చినుకై నా కురవలేక పోయాయి . ఉడుకు బోతు తనంతో,వూగి పోతూ, కలం తీసి , రిజీస్టరు లాగుకోటోయాడు ,

1పమాదం గుర్తించిన వెంటనే భీమన్న రిజిస్టరు అదిమి పట్టుకొని , తెరిచి , రామయ్య గారి పేప ఎదర సంతకం చెయ్యకుండా వున్న ఆ ముందు రెండు గళ్ళలొనూ. “ఫౌండ్‌ అన్‌ ఫైండ్‌” అని ఎర సిరాతో వాస్‌ , దాన్ని ముందుకు తోశాడు, ఆయన దబ దబా కిందకు వెళ్ళిపోయాడు . ఆంతే , మళ్ళీ కనుపించ 'లేదు ,

కింద టీచర్దు, విద్యార్టలు ఒకటే ఉత్సాహంగా వున్నారు. శ ర్మగారు మెల్లగా పైకి వచ్చి “ఇంత కాలానికి అతగాడి పాపం పండింది, ఈ సూలు దుస్థితి కంతకూ ఆతడే మూల కారణం ”" అన్నారు . అసలు దొంగే దొరికే కాడు. ఇక పర్వాలే దన్నారు ఆ తర్వాత సామ్‌ నాయుడు వంటి మ్మితు లందరూ . 6 ్హి

ఆ సాయం[తం: భీమన్న రాజోలు వెళ్ళి | పాలయ్య గారికి కనుపించగానే నా శీిష్యుడ వనిపించావు . నాకు చాల సంతోషంగా. వుంది ఆన్నాడాయన * అదేదో ధర్మవ్యాధుడి కథలా అగుపించింది భీమన్నకు . నగరం ఉదంతం ముందుగా పాలయ్యగారి "కలా తెలిసి పోయింది ?

జరిగిం దేమి టంటే.

భీమన్న వద్ద మతి పోగ్గా ట్టుకొన్న రామయ్య, నగర ౦లో బం డెకిా సరాసరి పాలయ్యగారి కాళ్ళపై పడ్డాడట. జరిగిం దంతా 'చెప్పాడట ఉట్టి శిష్యు జ్ఞంటున్నాడు * ష్సీరే నన్ను రక్షించాలి” అంటూ వాపోయాడట . రామయ్య ఎలాంటి దుష్టుడో పాళయ్య గారికి తెముసు ,

“వివరికి అతడి చేతిలో పడ్డావన్న మాట 1” అంటూ పాలయ్య గారు నవ్వి , “నా వద్దకు రావడం మంచి దయింది = నేను చెప్పినట్టు చెయ్యి . నీకేం పర్వాలేదు" అని వెంటనే ఒక డా క్షు సర్టివ కెట్టు ఇప్వించి ,. అంతకు. 'రండు రోజుల ముందు డేటు నురచి మెడికల్‌ లీవు పెట్టించారు, ఇక ముందైనా బుద్ధిగా మసలు కోమని. హెచ్చరించి పంపారు.

పాలయ్య గారు. ఈ వివరాలు భీమన్నకు, చెప్పి , “ఈ పరిస్థితిని బాగానే హాండిల్‌ చేశావు. ఆ బాహ్మణ్ని ఇక వదిలెయ్‌ . శర్మను కూడ పూర్తిగా

ఉద్యోగ సర్గ ౨07 నమ్మకు . (ప్రతివాడి (ప్రవర్తన వెనకా ఏదో ఒక స్వోర్ధం వుంటూనే వుంటుంది * అంటూ ఉపదేశం చేళారు ;

ఆ మర్నాడు ఉదయం భీమన్న పది గంటలకు నగరం వెళ్ళేటప్పటికి , బీచర్థ దరూ అప్పటికే హాజరై వున్నారు = క్లాసులు వరద గోదావరిలా నడి చినై , విద్యార్థులు ఆనంద భరితులయారు , (గ్రామ పెద్దలు [పళంసలు కురిపిం చారు , తమ సెలవును పొడిగించుకొని , భీమన్న మరికొంత కొలం అక్కడ కొనసాగే ఆవకాశం కల్పించ వలసిందిగా సెలవు పెట్టి వున్న హెడ్మాస్టార్ని అంతా. వెళ్ళి కోరారు, కాని= ఆయన వినలేదు .

మూడో రోజు సాయంతమే చార్జి ఇచ్చేసి । భీమన్న తిరిగి రాజోలులో

స్వార్ధము నశింప, మరు నిమిషమ్ములోన

జీవి నళియంచు ; సృష్టి నళించి పోవు వ

కొమ్ము! నీ కొర , కాత్మ దేళమ్ము కొరకు,

ఆఖిల విశ్వము కొరకు పోరాడ లెము॥

85 , ఆం్యధయూనివర్శిటి "సెనేటు కారం తెలియజెయ్యండి” అంటూ మ్మదాసు గవర్నరుగారి నుంచి ఒక లేఖ అందుకొని , వ్మిభాంతు డయ్యాడు. భీమన్న . అది 1941, కొమ్ముల సత్యనారాయణగారు రాజోలులో ఓక పసిద్ధుడెన లాయరు ,

ఆయన చంద్రయ్యగారికి , తద్వారా భీమన్నకు చాలా మ్వితుడు, సాహిత్య (పీయుడు.౩ పండితుడు. ,. ఎవరికి ఏ సమస్య ఏర్పడినా ఆయన సలహి చెప్ప వలసిందే *, తరచు భీమన్న కావ్యుగానాలు వారింట్లోనే జరుగుతుడేంవి . ఆ వూళ్ళో: అదొక భువన విజయం. అనవచ్చు .

206 బోయి భీమన్న తన “మధుబాల' కావ్యాన్ని ఖీమన్న మొట్టమొదట పండిత గోన్లిలో చదివి వినిపించిందక్యడే . గవర్నరు గారి లేఖకు జవా బెలా. 1వాయాలో తెలియక భీమన్న సత్య నారాయణ గారి వద్దకు, అక్కడి నుంచి పాలయ్య గారి వద్దకు తిరిగి, వారి సలహాపై ఏదో [వాసే ళాడు.. తన పేరు అంత దూరం ఏలా వెళ్ళిదో చాల. సంవత్సరాల వరకు భీమన్నకు తెలియలేదు , వ్యష్టి సత్యాగ్రహ సమయంలో పళ్ళుంరాజు గారు అరెస్టు కాగా, ఆస్టా నంలో ఆరుమిల్లి వెంకటరత్నం: గారు జిల్లాటోర్డు 1పెసిడెంటటు అయినప్పుడు. , ఆయన సూచించాడట ఖీమన్న "పేర , ఆంతటి ఉత్తముడు వెంకటరత ం గారు , ఆదే సమయంలో కునుమ ధర్మన్న గారు కూడ 'సెనేటు మెంబ రైనారు. . మొదటి సమావేళ౭లోనే రిజిస్టాంరు పదవికి ఎన్నిక జరిగింది... డాక్టర్‌ సి ఆర్‌, రెడ్డిగారు వైన్‌ చాన్సలరు . ఆయన కబుర్ణ సందర్భంలో “మీ వోటు మాదే కదా ” అవి ధర్మన్న గారితో అని , భీమన్న కేసి ఒక చిరు నవ్వు మాతం పొరేళారట , ఈయన ముతక ఖద్దరు బహుశ ఆయనకు గిట్టి ఉండదు + ఆ కాలంటో యూనివర్శిటీ రిజిస్టాలరు పదవికి కూడ ఎన్నిక జరిగేది. ఆనాటీ. అభ్యధ్థు లిద్దరు. సి , నరసింహం గారు కాంగ్రెసు అభ్యర్థి : సెనేటులో కాం[గెసు పార్టీ నాయకుడు ,పళ్ళంరాజు గారు ,. కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి గారు వైన్‌ చాన్సలరు రెడ్డిగారి అభ్యర్థి ..ఆంటే జస్టిన్‌ షార్టీ అభ్యర్థి ఆన్నమాట . "సెనేటులోని ఇద్దరు హరిజన సభ్యులలోను ధర్మన్న రెడ్డిగారి పక్షం , భీమన్న రాజు గారి పక్షం .!. నాలుగు వోట్ల "మెజారిటీతో 'గెల్బారు రెడ్డిగారు . గోపాల: స్వామి గారు. రిజిస్ట్రారు. అయ్యారు . నరసింహంగారు ఆ తర్వాత ఆంధ [ప్రభుత్వంలో 'స్మెకటరీ ఆయ్యారు , “హరిజనులలో ఇద్దరు 'సెనేటర్లే కలిసి వోట్రివ్వలేక పోయారు కదా ? ఏ పార్టీలకు చెందిన హరిజన కానన నభ్యులైనా సరే అంతా కలిని ఒక 1ళాటిపై నడవా లంటూ. ఉపన్యాసా లిస్తా 'రెందుకు ? ” అని అడిగితే భీమన్న కలా అంటాడు -- క

ఉద్యోగ సర్గ లిగ0 “సాధారణ సమస్యల విషయంలో మొత్తం జాతి ఆభ్యుదయమే. లక్ష్యం కనుక , ఎవరి పార్టీ సిద్ధాంతాలను బట్టి వారు నడుచుకోవచ్చు =, హరిజన సమస్య వచ్చినప్పుడు మాతం హరిజన సభ్యులంతా ఏక 'వీధాన బద్దులె పనిచెయ్యాలి అంటరాని తన వాస్తవంగా రూపు మాసీపోయే వరకు, [ప్రధాన 1గామాలతో హరిజన పేటలు కలిసి పోయే వరకు శ ఈ దిర్రముఖ పాత హరిజన పతి నిధు లకు తప్పదు .!! హరిజన సమస్యను ఒక (పత్యేక ఆత్యయిక పరిస్టితిగా (పకటించి పరి ష్కరించా లలటా డీయన . చీకటిని వట్టుకొనగల్లు నిద్ది యున్న వెల్లునకు శాళ్వతత్యమ్ము నెలయు దాన జూదీప సభ 86. ఈష జీవి కషాలు ఆగస్టు విప్లవం అగ్ని బాణాలు విసుకుతున్న రోజు లవి , మానసికంగా భీమన్న జాతయోద్యమంతో ఐక్యమయే వున్నాడు , దై హికంగా కూడా: ఆ మపీ యజ్ఞంలో పాలు పంచు కోవా లన్న ఉబలాటం బాగా: పాచ్చి పోయిన సమయం “ఆదీ, మ్మితుల , నాయకుల ఆదేశం వెనక్షవుండి ఆర్గన్హైజు చెయ్య మని , జీవిత పరిస్థితులు కూడ కళ్లెం వేసీ వెశక్యి. వుంచుతున్న్నై , డోలాయ మాన స్థితిలో వున్న భఖీమన్నకు రెండు సంఘటనలు జరిగి కర్తవ్య నిరేశకా లైనై. అందులో ఓకటే భార్య పసవించి తిమూర్తులను కనడం , ఒకే కాన్పులో ముగ్గురు బిడ్డలు ! 'ఆ [ప్రాంతంలో ఇది అపూర్వ సంఘటన * చూచ్చి “చిన్నవాణ్ని నీవు చూచుకో , తక్కిన ఇద్దరికీ ఇద్దరు తల్లుల్ని సంపా దిస్తాం : భయపడకు” అంటూ. సముదాయంచాడు , తత్తర పడుతున్న భార్యను ; సంసార సాగరంలో నిండా ముంచిన సంఘటన ఆది =

వ10 టోయి భీమన్న

రెండోది = ఆ [పక్క [గామంలో జరిగిన ఒక ఆమానుషమైన గృహ దహనం . ఆర్ధరాతి ఒక యింటి బయట గొళ్ళెం పెట్టి ;, కిరోసిను డబ్బాలు కుమ్మరించి నిప్పు పెట్టారు, లోపలి వాష్ళ తలుపులు విర గ్లొట్టుకుని బైటకు వస్తే , గుమ్మం దగ్గరే బళ్ళాలతో పొడిచి చంపారు , చస్తూ కూడ ఆ యింటి యజమాని హంతకులలో ముఖ్యుల్ని కొందరిని పొడవ గలిగాడు. రాజోలు ఆస్ప(తి ఆంకా ళవాలతో , చస్తున్న వాళ్ళ మూలుగులతో మహా వీభత్సంగా వుంది = అదంకా భీమన్న కళ్ళార చూళాడు . ఇదా మానవ సమాజం !

ఆ తర్వాత అరెస్టులు [పారంభ మయినై . ఆ [పాంతపు భూస్వాములు కొందరు తమకు వ్యతిరేకులై న వాళ్ళను ఆ కేసులో ఇరికించ సాగారు. ఆ అమానుష కృత్యానికి పాల్పడిన వారెవరో స్పష్టంగానే తెలుస్తున్నది , వాళ్ళే ఒపుకొన్నారు ః గృహ యజమాని మరణ వాజ్యూలం కూడ అదే అయినా , అమాయికులు కూడ అందులో ఇరుక్కోవడం తప్పలేదు .

ఆ 'పాంతంలో బహుజనుల మానాభిమానాలకు రక్షగా వుంటున్న కొందరు బలవంతులై న మామా యువకులు కూడ ఈ కేసులో దూర్చ బడ్డారు ం అందుకు భీమన్న చింతించి , అందులో చిన్నపులి అనే అతణ్ని కలుసుకొని [(పశ్నించ గా ----

“ఇలాంటి పిరికిపంద పనికి 'నే నొప్పు కుంటానా , కవి గారూ? ఒక్తొక కంకరరాయితో ఒక్కొాక్కణ్ని బహిరంగంగా నేల కూల్చగలను కదా? ని[ద పోతున్న వాళ్ళను అలా చంపడం మగతనమా £౪' అంటూ కళ్శొతు కున్నాడట అతడు. కేసు కంటే అరెస్టుల తంతే మరీ అమానుషంగా తయా రయింది.

ఈ దుస్థితి చూచి గుండె కరిగిన భీమన్న జా [శమబీవిస శకి మంతుణ్ని చెయ్యా లన్న దీక్షతో “కష్ట జీవి” నాటకం [వాకాడు. ఆ పక్క పొదలాడ [గామానికి చెందిన చిట్టూరి తులసీ5ావు గారి నాయకత్వంలో ఒక సమాజం ఏర్పడి , దానిని రాజోలు టౌను హాలులో [ప్రదర్శించారు ఇ

[పదర్శనకు కొన్ని గంటల ముందు నుంచే ఆ [పాంతం పోలీసులతో నిండిపోయింది . వివిధ జిల్తాల నుంచి ఆనేక మంది నాటకం చూడ్డానికి వచ్చారు .

ఉద్యోగ న్గ త[1 హాని కంళటి (పొవాన్యం వన్తుందని కాని, ఆందరి కళ్ళు దాన్‌ వైపే వున్నాయని కాని ఫీమన్న అనుకోలేదు , స్నపదర్శన మధ్యలో ఆటూ, ఇటూ కొన్ని గడ వీడలు జరీగినా గుర్తించ లేదు. పడర్శన అత్యద్భుతంగా. నడిచింది... ఆడి యవన్సు ఊగిపోయారు. షపళంనల వర్షంలో రచముళతను , నములను ముంచెత్తే మద్నాడు ఉదయం న్ని లేచే సరికి, ఇంటి చుట్టూ పోలీనులు |! వి ద్యాతే నాటకాన్ని మధ్యలో ఆపీంచేసి , రచయితనూ , [పదర ఎకు బన 1 కన్టడీలోకీ తీసుకోనా చినుకున్నారట్న చెండుకో అప్పలి కాపని చూను కున్నారు ! తర్వాత అరెస్టు లేమీ జరగలేదు కాని , భీమన్న మ్యాతం కొంత కాలం పాటు నిఘా (కింద వుండళ తప్పలేదు . అదే నాటకాన్ని “ధన్యజీవి” అనే పేడతో ఆ తర్వాశ బాలదోట్ల ఆడారు , ఆఅ తర్వాత సినీరంగంలో కల్లి గడించిన జోగారావు , పోలిసెట్టి రంగనాయ కులు , అరవ కృష్దమూర్రి , గోలి కస్తూరిబాయి. మున్నగువాశు అందులో ముఖ్యులు , నాటకంలోని సమ్మెను తొలగించి , ఆ స్థానంలో సత్యాగహం పెట్టే “కూలి రాజు! అనే "పేరుతో తర్వాత (ప్రింటు చేశాడు దాన్నీ అదే రోజుల్లో భీమన్న (వాస్‌ , (పదర్శింప చేసిన నాటకం “ఆరుంధతీ కళ్యాణం ఆదే తర్వాత “రాగ వాసిస్టలో పేరుతో అచ్చయింది, ఊస్మా నియా యూని వర్చిటీలో తగి తరగతులకు మౌళ్య (గంథం కూడు అముంది , ద ఇలు చున్నది అగ్ని పర్వత ము కొక్క [కామకుని గుండెలో, అద్‌ రగిలి రగలీ భళ్ళు మని (ఇర్జర్లే ఆగ్ని బరపు చేవ అప్పడు ఉంచింది శాఖ మేమైన కలరు ? ఆంత్రల్‌రాటు నాటకం 87. సాగిత అందచూ శోడీలే “లేవ టోకండ్‌ భీమన్న గారు కూ ర్నోలడీ అకగ్రాదే [” అన్నాడాన్య క్షి - బస్సు ఎదర సీళల్లో నుంచి దిగి పోవడానికి లేచిన వీమున్నుతో.

ఆ కంఠస్వరంలో ధ్వనించిన ఆజ్ఞకు బద్ధుడ్రె పోయాడు భీమన్న ;

అది 1042 (ప్రాంతం... ఎదర డ్రైవరు [పక్కా రెండు ప్యాసింజరు సీట్టుండే నమూనా బస్సది సంఘటన నర్సాపురం బస్‌స్టాండులో

ధనవంతులు , భూస్వాములు న్‌ స్థానికనాయకులు , అధికారులు, నవ నాగరక యువకులు = ఆలాంటి వారు మాతమే ఆ ఎదర సీట్ల లో ఆసీను లయ్యే వారు ,. ఆధికాకలకోసం రిజర్వు చెయ్య బడిణే త పృ ఆటువంటి అగ్రశేణి [పయాణీకులలో ఎవరు ముందు వస్తే వారు ఆ సీట్లలో కూడ్తంటారు. అది ఆచారం . “కష్టజీవిొని “ధన్యజీవి"ని చేసి నాటక [(పదర్శన.: లిస్తున్న రోజు లవి _. పోలి సెట్టి రంగనాయకులు గారి అధ్వర్యంలో . ఆలాంటి ఏదో ఒక (ప్రదర్శనకు వెళుతున్నారు వీళ్ళంతా = ఆ బస్సెక్కి. కూర్చున్నారు _ కవి గారిని గౌరవం కొద్దీ ఎదరసీట్లో కూర్చోబెట్టారు . లేకపోతే _ అంత ధైర్యంగా ఎదర

ఆ తర్వాత కొద్ధి సేపటికే ఒక ఆజానుబాహుడు వచ్చి భీమన్న [పక్క కూర్చున్నాడు - బస్సులో కలవరం రేగింది, ఆవ్యక్తిని ఏక్కడో చూచిన జ్ఞాపకం తప్పితే, ఆయన ఎవరో తిన్నగా తెలియదు ఖీమన్నకు

బస్సు కదల టోతూ వుండగా = ఎవరో వచ్చి , బస్సును అగమన్నారు..

డ్రైవరూ , కండక్టరూ ముఖ ముఖాలు చూచు కొన్నారు. ఇంజను ఆగి పోయింది

కోండక్షరు బస్సు దిగి , ]వంటు సీట్ట వద్దకు వచ్చి -పులిగారు వస్తు న్నారనీ , (ఫంటు సీటు కావాలనీ , అందువల ఆ రెండు సీట్టలో కూర్చున్న ప్యాసెంజర్లలో ఎవరో ఒకరు దిగాలనీ (పకటించాడు

తన [పక్క కూర్చున్న వ్యక్తి సిశ్చులంగా వుండిపోవడం వల్ల, మృదు మనస్కుూడైన (సెన్సిటీప్‌) భీమన్న తాను దిగి పోవడానికి లేచాడు. అదీ అప్పటి పరిస్థితి . దిగవద్ద న్నాడా వ్యక్తి ఖీమన్నను! ఆయన జజ్జను పాలిం చాడు భీమన్న .

ఉద్యోగ సర్గ క1

“ ఆ వస్తున్నది పులిగారు” అన్నాడు కండక్షరు ,

ఆయితే ఏం చెయ్య మంటావ్‌ అన్నట్లు చూకా డా ఆజానుబాహుడు ; “వెనక సీట్టు కాశీగా లేవా? ఉంటే ఎక్కించుకో , లేకపోతే, నీవు పద, అతడు మరో బస్సులో వస్తాడు. , ”

“ఆయన పులి అంటే , నిజంగా పులే. పెద్ద రౌడీ [” కండక్షరు కంగారు

“పులి మీద'ప్ముట వుండొచ్చురా , అబ్బాయ్‌! పోనివ్వు బస్సు, మా

భీమన్న పిరిక్షి వాడే. సందేహం లీదు 2, అయితే = రమారమీ వచ్చి నపుడు “ఇవాళ చే, రేపటికి రెండో అనే తెగింపు కలవాడు. ఈ వివాదం, పెద్ద కొట్టాటగా పరిణమిస్తే ఏమవుతుంది ఆనే ఆలోచన రాగానే _ అది గొట్టుముక్సూల వెంకన్నగారి స్వస్థాన మనీ, తన పేరును బిగ్గరగా ఆగచిన క్షణంలో వందలు 'వేలు యవకులు తనకు రక్షణగా రాగలరనీ స్ఫురించి = దృఢ చిత్తుడై కూ ర్చున్నాడు స్థిరం గ్‌ ఖు .

ఒక పది పదిహేను నిమిషాల గందరగోళం తర్వాత - బస్సు కదిలింది ..

“పులులూ , రౌడీలు! సాగితే అందరూ పులులే , రౌడీల” అన్నాడా యన బస్సులో అందరూ వినేటట్టు ః

ఇంతకూ _- ఆయన ఏవరో కాదు , రంగూన్‌ రౌడీ నాటక నాయకుడైన మేటి రౌడి. దొమ్మేటి రౌడీ - దొమ్మేటి సూర్యనారాయణగారు ! అంజలి ఘటీం చాడాయనకు భీమన్న ,

ఒకసారి భీమన్న రామచం[దపురం నుంచి కాకినాడకు బస్సులో వెళు తున్నాడు , ఆ మధ్యలో &క' [గామంలో బస్సును ఆపి , బ స్పెక్కా- డొక

ఆయ్యవారు.. ఆ విభూతి. 'రేఖబూ అవీ. ఆయన ఒక సనాత నాచాగపరు డని చెపుతూనే వున్నై =

బస్సు కదిలింది . ఆయన తూలి పడనోయాఢథు , కూర్చో మన్నాడు కండక్టరు , కళ్శెరజేళా డాయన కండరక్షరు మీద.

“ఎక్కడ ' కూర్చో మంటావ్‌ ?”

“ఆ పక్థా అత డెవరు ?”

“స దెంజరు _”

“ఏ కల మని *”

“నేమ కనుక్కోలేదు , బస్సులో కుల భేవాలు పాటిరచకూడదు.

క స్సాపు శ దిగిపోతాను .” చూస్తున్న భీమన్న కలగజేసుకొని , ఆ సీట్లోని మామావలె కనిపిస్తున్న పేద వాణ్ని తన సీట్లోకి రమ్మని, తాను అక్శాడికి మారి, అయ్యవారి ఆహ్వా నించాడు తన (పక్కకు వ ఎంతో సంతోషించారు ఆయ్యవారు . ఆంతలో వుంది కుల తత్వ రహస్యమూ , అస్పృశ్యత 'కౌచిత్యమూ , 'మేధావి రౌడీ తనమూ. !

రామచం[దపురంలో వాడపల్లి గారి. ఆధ్యర్యంలో హరిజన సభలు జరుగు తున్న రోజులవి. జిల్లా ఆంతటి నుంబీ మామా విద్యార్దులూ,, యువకులూ ,

ఒక రోజు ఉదయం కొంతమంది యవకులతో కలిసి భీమన్న కాలువకు వెళ్ళాడు స్నానానికి . వంతెన వద్ద రేవులో దిగి ఈత కొట్ట సాగారు కుర

[పతి రోజూ అక్కడ స్నానాలు చేసే హరిజనేతర "పెద్దలలో ఒక వ్య క్తి ఈ కుురవాళ్ళను దూరంగా పొమ్మని ఆజ్ఞాపించాడు . ఏవ కదల్లేదు * అతడు

భీమన్న వద్దకు వెళ్ళి. వాడపల్లి గార్నీ , మామాలమా దూషిస్తూ , దూరంగా పొమ్మన్నాడు : ఏమిటి చెయ్యడం? తమ కక్కాడ సాన బలం. లేద ఇదంఠా. దూరం నుంచి గమనిస్తున్న ఒక మామా: విద్యార్థి సరాలున అక్కడికి వచ్చి , భీమన్న పై చేయి చేసుకోబోతున్న ఆవ్యక్తి జుట్టు పట్టుకొని , బద్మాష్‌ ఆంటూ , నాలుగు ముంచులు ముంచాడు, శవా నాయకుల్ని ఆవమా నిస్తావురా ? వాలి 'చేస్తాం , జా[గత్తో అన్నాడు. భీమన్న హడలిపోయాడు , కాలువ ఇరుగట్ల నుంచీ ఈ రభసను;: గమ. నిస్తున్న స్థానికజనం ఒక్కుమ్మడి తమ మీదికి దాడి చేస్తే? అయితే _- అలాంటి దేమీ జరగ లేదు , ఎవళ్ళూ కలుగ'జేసుకో లేదు. భీమన్న జట్టు వాళ్ళంతా విజయోత్సాహంతో స్నానాలు ముగించుకొన్నారు . ఆ నాడంత సాహసం చూపిన ఆ మామా విద్యార్థి మరెవరో కాదు - నీతిపూడి గణపతిరావు ! ఆ తర్వాత నగరం పంచాయతీ అధ్యమడై * ఇప్పుడు ఆంధ [పదేశ్‌ విధాన సభ సభ్యుడు కూడ ఆయిన వీర యోధుడు , రౌడీదే రాజ్యం రాజ్యం కలవాడే రాజు రాజే భగవంతుడు ..- ఏ ఇజంతో ఆయినా సరే! 88. అంబేద్యూరుపై ఆంగ్ల కవిత డాక్టరు బి; ఆర్‌ . అంబేద్మరు గారు 1944లో ఆంధ్రదేశ పర్శటనకు వచ్చి నపుడు , రామచం[దపురంలో ఒక (బహ్మాండమైన సభ జరిగింది, సభలో ఆంబేద్కరు గారి ఉపన్యానం జాతి యావత్తును ఉత్తేజ పరచి , ఉన్నత భవిష్యత్తుకు చేర్వేది గా వుంది. ఆంబేద్మరు గారిని భీమన్న అదే మొదటిసారి చూడడం . రౌండు 'టేబిలు సమావేశాల నుంచి, హరిజనులకు, (పత్యేక రాజ్యం (ప్రతిపాదన 'నుంచి,

౨918 బోయి భీమన్న పూశా. ఒడంబడిక వరకు ఆయన ఉద్బోధలను , కార్య సరళిని ఈయన ఆస కితో గమనిస్తూనే ఉన్నాడు అంతటి (పతిభావంతుణ్ని , పండితుణ్ని , (ప్రవ కను , దళిత కులోద్ధారకుణ్ని స్వయంగా దర్శించ గలిగి నందుకు ఎంతో

భీమన్న రాజకీయంగా కాం[గెసు వాడైనా జా గాఢంగా ప్‌ పార్టీకీ చెందడు * తాను పార్షీలకు , కులమతాలకు అతీతుడైన కవి. మంచి, మాన వత ॥ మాధుర్యం ఎక్కడున్నా తనవే , హరిజనులకు (పత్యేక సౌకర్యాలు = వాళ్ళు తడితర ఆ[గకులాల వాళ్ళతో సమాన స్థాయిని అందుకొనే టంత వరకే, ఆ తరువాత ఎవరికీ వ (ప్రత్యేకతా అక్కుర' లేదు. అందరూ కలిసి నువ్వా నేనా ఆంటూ, పోటా పోటీగా భుజం భుజం కోలిపి (పగతి మార్గంలో ముంచుకు పోవలసిందే , కాగా హరిజనులకు [పత్యేక స్లౌక్ర ర్యాలు క్ర ల్సించే స్వరాజ్యం భీమన్న ధ్యేయం , ఆందుకే జాతీయోవ్యమానికీ , దాన్ని నడిపి సున్న కాం[గ్రసుకూ సన్నిహితుడుగా ఉంటున్నాడు , ఎంతో. పోరాటం జరిపి, అట్టి సౌకర్యాలను హరిజనులకు సంపాదించడంలో కృతార్హుడైన ఆంబేద్కరు పట్ట భక్తి గౌరవాలు "పెంచు కొన్నాడు.

హరిజనులు ఆర్యులే * (దావిడులు కూడ ఆర్యులే అనేది మొదటి నుంచీ భీమన్న సిద్ధాంతం. జాతి వేరు, కుల 'మకాలు 'వేరు, వీ జాతిలోనై నా అనేక కులాలు , ఆనేక మతాలు 'వుండ వచ్చుము, వృత్తులు 'పెరిగే కొలదీ కులాలు, [పవ కలు పెరిగే కొలదీ మతాలు!

జిన్నా ద్విజాతి. సిద్ధాంతం తోడి పాకిస్తాన్‌ వాదం. భీమన్నకు ఎంత బాధ కలిగించిందో _ అంబేద్కరు గారి (పత్యేక హరిజనస్థాన్‌ ప్రతిపాదన ఆంత ఆందోళన క్రిలిగించింది.. మొత్తం దేశమే. తనద్దై నప్పుడు, ఏవో కొన్ని పుంతలు కోరుకోవడ మేమిటి ? భవనమే. తనదైనప్పుడు పంచ కోసమా [పాకులాడడం ? తికమక పడుతున్న భీమన్నకు చప ఏన జ్ఞాపకం. వచ్చింది. _ ఆయిదూస్శు మాతమే. అడిగిన ధర్మరాజు రాజనీతి! శోవోరు లర్పించాడు ఆంబేద్కరు గారి రాజనై తిక మహా మహితాత్మకు =

ఆంబేద్మ్లరు గారి పర్యటనను నడుపు కున్న వారు ఈలి వాజపల్లి , నంద నారు హరి , జొన్నల మోహనరావు , పాము రామమూర్తి, 'మోకా మీరయ్య

మున్నగు వారు. వాడపల్లి గారి ఆ[ళమంలో కూర్చుని , ఆప్పటి కప్పుడు అంబేద్కరును [పళంసిస్తూ ఇంగృీషులో పద్యాలు వాసి , రామచం(ద్రపురంలోనే [షింటుచేసి , | ఫ్రేము కట్టించి కాకినాడ తీసుకు వెళ్ళాడు భీమన్న. ఆ సాయం[తం కాకినాడలో బహిరంగ సభ,

ఖద్దరు కంచె, లాల్బీ + కొలువాొ వర్హివాటు =: ఇదీ ఆప్పటీ ఫీమన్న వేషం .

అధ్యక్ష స్థానంలో వున్న పాము రామమూ రి గారు “ఇపుడు భీమన్న పద్యాలు చదువుతాడు” అని పక్షటించారు . భీమన్న వేదిక మీదకు వెళ్ళాడు. భీమన్నను ఓరకంట తిలకించిన ఆంచేద్క-రు వెంటనే రామమ్నూర్తిగారి కేసి వంగి “ఎవ రితడు ? ఎవ రితడు *” అంటూ ఆంగ్లంలో తొందర తొందర గా అడిగారు “మనవాడే మనవాడే” అటూ జవాబు చెప్పారు. రామమూర్తి గారు .

“ఒక్క. నిమిషంలో ముగించాలి" ఆనేసి , పుస్తకం చదువుకోవడంలో నిమగ్న లయారు అంబేద గ్రారు.: భీమన్న ఖద్దరువేషం ఆయనకు అపార్థక

“ఆరనిమిషంలో ముగిస్తాను , పద్యాలు నాలుగు మాతమే” అన్నాడు భీమన్న + చదవడం మొదలు పెట్టాడు , మొదటి పద్యానికి కొంచెం కదిలారు ఆంబేదగ్గారు , రండవ పద్యానికి తలెత్తి చూళారు +, మూడవ పద్యానికి తన ముందున్న ప 'స్తకం మూసేశారు. నాలుగో పద్యానికి 'చేయి చాపీ భీమన్న చేతి నుంచి (ధ్రేము కట్టిన పద్య ప్రాన్ని అందుకొని , కరచాలనం చేశారు ,

అయిదు నిమిషాల పాటిదే ఆయినా , తన' జీవితంలో. ఒక గొప్ప సన్ని వేశంగా భావిస్తాడు భీమన్న దాన్ని ?

ఈ యనం౦ంత విళ గంలో తృణ మా(తం నరుని (బతుకు ఏదో ఒక రోజు కొరక ఏళ్ళ కొలది. జీవిస్తది, జా=పరు పొట్ట 80, రాజకీయ రంగం

భీమన్న ఆంబేడ్కరుపై (వాసిన ఆ .పద్యాలన్న గురించిన సంఘటనలు

ఆ తర్వాత రెండు జరిగిన్తై .

ఒకటోది - కలకత్తా నుంచి వెలువడుతున్న పీపుల్స్‌ హెరాల్డ్‌ ప్మతికలో సంప్తాదకీయంగా 1పకటించ బఐడిన్నై ఆ పద్యాలు ! భీమన్నను ఆళ్ళర్యానందా లలో ముంచిన సంఘటన అది...

'రెండోది మహా "ఘోర మైనట్టివి , అప్పటికి అమలాపురం: నుంచి కాంగ్రెసు హరిజన కాసన సభ్యుడుగా వుంటున్న వ్యక్తి - ఎప్పటికైనా భీమన్న తనకు పోటీ అవుతాడని భయపడుతున్న వాడు = ఆ సదవకాళాన్ని సడ్వినియోగం. చేసి కొన్నాడు .. ౪ పద్యాల పతిని జతపరచి “భీమన్న కాం[గైసు వాడు మ్టైన వర్గానికి (వా సేళాడు !

ఆ పద్యాలను చూచి, రాజోలుళో పాలయ్య గారు చాల మెచ్చు కొన్నారు , తర్వాత ఇలా ఆన్నారు---

“హరిజనుల్లో చదువు కొన్న వాశ్శే తక్కువ. అందులోను నీ వంటి వాళ్ళు 'మరీ తక్కువ్య మరి సీవు. ఇలా టీచరుగా వుండి పోవడం మంచిదేనా ? ఇక్కడ నీ భవివ్యత్తు ఏమిటి? ఒక హైస్కూలు హెడ్మాస్టరుగా రిదైరు కాగలవు , ఆంతేగదా ! ఇప్పుడు రాజకీయాలు చక చకా మారి పోతున్నాయి. నాయకులంతా నీకు తెలిసిన వాష్ల . ఏన్నో పదవులకు హరిజన విద్యావంతులు కావలసి వస్తారు. నీవు నీ భవిష్యత్తును గురించి ఓక నిర్ణయానికి రావాలంటే ఇదే మంచి సమయం * ఆలోచించుకో 1”

పాలయ్య గారి ఈ ఆలోచన నాగానే వుంది కాని , భీమన్న భయపడ్డాడు . సహజంగా తాను భావుకుడు కనుక , కార్య కుళలుడు కాదు - (ప్రకృతిని ఆరా ధిస్తూ , [ప్రణయ గీతాలు [వాసుకొంటూ ; ఏకాంతంగా కోలం గడపడం తనకు ఇష్టం. రాజకీయ గందరగోళర తన తత్వానికి పడదు. దండోపాయ సమర్థు డికే సామదాన భేదాలు స్వాధీన మవుతాయి. హృదయం కలవాణ్ని ప్రజలు. (పేమిస్తారే కాని, ఆనుసరించరు. . కలాన్ని పక్కకు పెట్టి కత్తిని దాల్బడం తనకు సరిపడని పని,

పెగా- తాను పేదవాడు... పేదవాడి రాజకీయం ఫైవాడికి పాలేరు తనమే , చూస్తున్నాడుగా ఆనాటి హరిజన నాయకుల్నీ ;, శాసన సభ్యుల్నీ ?

లోకం ధన మూలకం. వాజకీయాలలో ధనం లేనివాడు న్యాయ సత్య ధర్మా భీమన్న వాదం అంతా విన్నారు పాలయ్య గారు,

“ఓక [1పయత్నం చేసి చూడు . నీవు మంచి రచయితవి , సిటీ నీకు తగిన చోటు ,. కాలం కలసి రాకపోతే , తిరిగి వచ్చే 'సెబ్యి . ఇక్కడ నీ లీను లి లానే వుంటుంది” అనా సరు ,

జీతం నష్టంపై ఆరు నెలల పాటు "సెలవు పెట్టి, విళల [పపంచంలో పడ్డాడు భీమన్న --- ఒక ఆమావాస్య నాడు.

ఆ మానస మధ్యర గత "ప+ మాంబుజ ధామములో ఉరికి నిన్ను కలుసుకోన ౭ ఒడ్డుపెనె నిలిచి షోన ? --రాఖీలు

“రావయ్యా 1. రా! మంచి సమయానికి నచ్చావు వ అన్నారు కళా వెంకటరావుగారు =. రాష్ట్ర కాంగెను ఆఫీసులో అడుగు పెట్టిన భీమన్నను చూచి ఉత్సాహంగా. , .

అ సెంన్లీ ఎన్నికలు ముగిసే వరకు. రాష్ట్ర కాంగ్రేసు ఆర్గనై జరుగ్గా వుండుమనీ , రాష్ట్రంలో ఇష్టం వచ్చినట్టు సంచారం చెయ్యమనీ , ఖర్చులు అడిగి తీసుకోడానికి తట పటాయించ వద్దనీ "చెప్పారాయన _ భీమన్న పరిస్థితిని తెలిసికొన్న మీదట .

రాష్ట్ర కాం[గెసు అధ్యక్షుడు 1పకాశంగారు , ఆయనిది ఆవేళ పూరిత నాయకత్వం , కార్యదర్శి కళావారు , ఆయనిది రాజనై తిక నాయకత్యం =

లిలిగ బోయి భీమన్న పట్టాభి సీతారామయ్యగారు అభిలభారత స్థాయి. అ్య(గనాయకుడు, మేధావి, (ప్రజాబలం మస్తుగా వున్న ప్రకాశం వర్గాకీ , జాతీయ మేధా విశిష్టమైన కళా పట్టాభి వర్గానికీ ఆ రోజుల్లో నడచిన స్పర్థ ఒక ధ్వని. కావ్యం వంటిడి , ఈ ధ్వని కొంత అర్ధ మటయ్యేది + కొంత అర్ధమయ్యేది కాదు భీమన్నకు కళా వారికి సన్నిహితుడుగా ఉండడమే ఈయన ఆ క్లిష్ప సమయంలో. అనుసరించిన రాజమార్ల 0... -.

ఆ కాలంలో జరిగన సంఘటనలు , భీమన్న గడించిన అనుభవాలు అసంఖ్యాకం .. వాటన్నిటినీ జాబితాగా ఇచ్చినా, చాల పేజీలు అవుతుంది , అందుకని ఈ [పకరణాన్ని క్తుప్తంగా తాకి వదిలేస్తున్నాను +

యుద్ధం జోరుగా సాగిపోతున్న రోజులవి , జపాను విజయ పరంపర లను అందుకొంటూ 'ముందుకు వచ్చ్వేస్తున్నది . బర్మా కాందిశీకల దయనీయ గాధలతో భారతదేశం కన్నీరు మున్నీరై (పవహిస్తున్నది.. నేతాజీ హింద్‌ ఫౌజు విజయ గాధలతో, చలో ఢిల్లీ నినాదాలతో వాతావరణం వీరగంధ' సంభరితమై వుంది. కాం[గ్రసు నాయకులు జైళ్ళలో మగ్గుతుండగా , కమూ నిస్టు నాయకులు స్వేచ్చగా యుద్ధానుకూల (పచారాలు' చేస్తున్న విపరీత పర్షి స్థితి అది జాషువా ;, ధర్మన్న, హరి వంటి. (పముఖులు కూడ [పజల్ని యుద్దోన్ముఖుల్ని చేస్తూ [పజలలో ప్రచారం. చేసీన రోజులవి .

! తెలుగు దేఠశం నుంచి బర్మాకు వెళ్ళి వున్న (ప్రజలలో అత్యధిక సంఖ్యా కులు హరిజనులు , 'సెట్టిబలిజలు , ఆందులోను కాకినాడ , విశాఖపట్నం. రేవు పట్టణాలకు దగ్గరలో వుండే కోసా వాసులు , కాందిశీకులై న వాళ్ళూ ఎక్కువ.

మంది వాళ్ళే, ఆందులో రాపాక వెంక టరెడ్డి గా రొకరు, ఆయన బర్మాలో స్యుపసిద్ధ ఆంధ నాయకుడు , గొప్ప వక్ష. వ్యవహ.ర్త * అనారోగ్యం. పాలై వచ్చినా, ఇక్కడ స్థానికంగా భీమన్నతో కలసి ఎన్నో [పజోద్యమ కార్య [కమాలలో పాల్గొన గలిగాడు .

కమ్యూనిస్టుల విధానం కారణంగా కొంచెం పాటారి. షోతున్న కాం[గెసు బలాన్ని పునరుద్దరించటానికి ఆ రోజుల్లో సాగిన యువజన కార్యక మాలలో భీమన్న ప్యాత చిన్నదేం కాదు. ఆగ నాయకు లౌక్కారొకగారే జైళ్ళు నుంచి

విడుదలై వచ్చి జాతీయోద్యమ చుక్కానిని చేబట్టే వరకు, దానిని మునిగి పోకుండా. పట్టి వుంచిన వారు యువకులే , ముఖ్యంగా అల్లూరి సత్యనారాయణ రాజు గారి నాయకత్వంలోని యవజన కాం[గేసు నాయకులు _ అన్నే శ్రీరాజ్యం, భూపతి కోటేశ్వరరావు , ఎన్‌ _ వి, ఎస్‌ *, ]పసాదరావు, నంబూరి భ్రీనివాస రావు ,. మైనేని రామకోటయ్య , వ[ర్యాపెగడ గోపాల కృష్ణమూర్తి , మండెల విశ్వనాధం , రామకుమార వర్మ మున్నగు యువకులు ఆ కాలంలో చేసిన జాతీయోద్యమ కృషి అద్వితీయమూ , అనంతమూ . అందులో అల్లూరి (సత్యనారాయణరాజు గారి) వర్షానికి చెఇదినవాడు. భీమన్న , (వజలంద రక్కర పడి కోరరేని ఆయుధన్ములు తెచ్చునా స్వరాజ్యముై ? 1పజలెల్ల స్వాతర్యత్య పథమున ఠాక విశ్వ శుభోదయ విప్లవ మ్మెట్లు? ఆ మధు వాల 1946. అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో -. అమలాపురం. ద్వి సభ్య నియోజక వర్గంలోని రిజర్వు స్థానానికి కాంగ్రెసు టికెట్టు కోసం అప్తయి చేశాడు భీమన్న . ఇంటర్వ్యూలు మ్మదాసులో ఏర్పాటయినై *, అప్పటికి గాంధీజీ మ్యదాసు పర్య టనలో ఉన్నారు , కాం[గెను టీకెట్టు కోసం ఆప్పయి చేసిన అభ్యర్దులు చాల మండే వున్నారు కాం్యగనుతో సంబంధం లేని వాళ్ళు , ఖద్దరును అసహ్యించు కొనే వాష్ట, ఎన్నో రకాల వాష్ళ! గెలిచే పార్టీ కదా 1 మరి ఆ సీటు పాత సభ్యుడికే వస్తుంది, పోతే , భీమన్నకు వస్తుంది , అది అందరికీ తెలుసు . ఆయినా తమ తమ ఆడ్య ష్టాలను పరీక్షించు కోడానికి కొందరు , గాంధీజీని చూడ్డానికి కొందరు మ]దాసు ఇంటర్వ్యూలై పోయిన్సై . తన కేలాగూ. రాదని భఖీమన్నకు శెలిసి 'హోయింది.. గాంధీజీని చూద్దామని. బైలు దేరాడు * వెంట కూర్మయ్యగా రున్నారు ఇ అంతులేని జనం, తొడ త"క్కిాడీ * ఏలాగో మందిలోకి చజొరబడీ

వ22 టోయి భీమన్న ముందుకి పోయారు . ఆంతలో కూర్మయ్య గారికి ఎందుకు ఆనుమానం వచ్చిందో మరి , ఖీమన్నతో అన్నారు - “పరు జ్యాగిత్త, జేబులు జాగ త్రగా చూసుకో” అని, ఒక్క భీమన్నే కాదు. [పక్కా జేబుల లాల్చీ నాయకు లంతా జా[గత్తగా వుండవలసిన సమమం ఆది . జేవీ చూచు కొన్నాడు భీమన్న , సమయం మించి పోయింది , గాంధీజీ ఎదుట .కూర్చున్నారు వెళ్ళి, ఆయన రాట్నం తిప్పుతున్నారు, కార్యదర్శులతో మాట్లాడు తున్నారు , సంతకాలు చేస్తున్నారు ; విజిటర్జను పలక రిస్తున్నారు ! ఒక పలకరింపూ , ఓ చిరునవ్వు చిలకరింపూ భుజాన వేసుకొని కూర్మయ్య గారూ , భీమన్నా బైట పడ్డారు | పర్సుపోయిన సంగతి కూర్మయ్య గారికి చెప్పలేదు . మి[తులు వెంకటాచలం గారి వద్ద ఆయిదు రూపాయలు ఆప్వు తీసుకొని, ఆ సాయం[తమే బెజవాడ గర్లై లెక్కేకాడు భీమన్న . ఆఅ అయిదు రూపాయల అప్పది మతో చరిత , దొంగ లెక్కడా వుంటారు , గాంధీజీ సభలో కూడ వున్నారు. అందులో చ్మిత మేముంది ? దేవాలయాల చుట్టూ లేరా? దొంగలూ, బిచ్చ గాళ్ళూ లేక పోతే = రాజులకూ , దేవుళ్ళకూ ఉనికే లేదంటాడు భీమన్న. దొంగలున్నారు కాబట్టి దొరలు కలరు ముస్టి వాళ్ళుండీ రన్లువి దేవుళ్ళు ర్‌లరు మురికీ లేకుండ దోమలు 'పెరుగు టెట్లు? -ాఖీమన్న చాటువులు ఉన్నత విద్యావంతులై న ఆంధ హరిజనులలో కాం గెస్‌లో ఉన్న వాళ్ళి దరు, బి. యస్‌, మూర్తి, వేముల కూర్ముయ్య =, ఆనాటి సాధారణ ఏన్ని కలలో కాకినాడలో మూర్తి గారికి షెడ్యూల్డు కులాల 'ఫెడరేషనూ, కృష్ణాలో

కూర్ముయ్య' గారికి క మ్యూనిస్టు పార్టీ త్మీవమైన పోటీగా ఏర ఏడ్డామి . (పతి పషాలు తమ యావచ్చక్షి నీ ఈ యిద్దరి మీదా కేం[ద్రీకరించారు .

కార్యగెసు ఎలాగూ గెలుస్తుంది , పదవిలోకి వస్తుంది . ఆలాంటప్పుడు ఏ దొరగారి పాలేరో మంతి కావడం కంటే _. కూర్మయ్యో , మూర్తో మంతి కావడం మంచిది కదా! ఈ దృష్టితో తన కార్యక్రమాన్ని కూడ ఈ ఇద్దరి చుట్టూ 'కేందీక రించాడు భీమన్న .

మ్పూ్రి గారి కార్యస్థానం కాకినాడ , మకాం హరిజన సేవక సంఘ కార్యాలయం . .హరిజన సేవక సంఘం ఆంధ విభాగానికి మూర్తి గారే అధ్య కులు , ఆయన మంచి ధీళాలి; వక్ష. [పకాళం గారి అనుయాయి , కాం[గెసు వాడు కావడం వల్లను, కేవలం స్వ్మపయోజకుడనే ఆపోహకు గురై వుండటం వల్టనూ ఆయన పట్ల 'ఫెడరేషనిష్టులకు త్మీవమైన నిరసవ వుండేది . అదీ ఆయనను ఓడించాలనే పట్టుడలకు కారణం . అవక్షాళం దొరికితే ఆవమానించ డానికి కూడ సీద్ధంగా వుండే వారు వాళ్టు _

ఎలాంటి కష్ట నిష్టరాల నైనా సరే ఏదుర్కోవ డానికి. సిద్ధంగా వుండే వాడు భీమన్న + వాణాక్యర ఒకటి చేత బట్టి, ర్యాతంఠా న్మిద మేల్కొంని కాపలా కాస్తుండే వాడు = (పతి పక్షంలో అగ్గి బరాటా లుండేవారు, హరిజన పేటలన్నీ ఎక్కువగా వాళ్ళ పళ్షాన్నే వుండేవి , ఎప్పు డెవరేం చేసారో యేమో, ఆ రోజుల్లో భీమన్నకు అన్ని విధాలా తోడుగా వుండిన కాం[గగ్రసు యువకులు మర్హ ఫణి కాన్తి , దయానందరాజు మున్నగు వారు,

ఆగస్టు విష్ణవంలో అరెస్టయిన మూ_ర్రిగారు , జైలు నుంచి వచ్చిన తర్యాత ఆంధ్యపభలో అసిఘైంటు ఏడిటరుగా కొంత కాలం వున్నారు . ఆ సమయంలో మదాసు” వుద్యోగాలు చేస్తున్న తిరుపతి , రామమోహనరావు , ఆదినారాయణ , వెంకటచలం , గనిరాజు , మహీపతి మున్నగు పెద్ద వారంతా కలిసి షెడ్యూల్డు కులాల ఉద్యోసల సంఘాన్ని స్థాపించి, సంక్షేమ కార్య[క్రమాలు నిర్వహించే వారు, జైఖీం అనే ప్మతికను కూడ నడిపే చారు. ఈ అన్నిటికీ తిరుపతి గారిల్లు కేంద్రంగా వుంఠేది .

విలిశ బోయి భీమన్న

ఒక రోజు భీమన్న తిరుపతి గారింటికి వెళ్ళుగా , అక్కడ హరి వున్నాడు, ఫెడరేషను క్ముర వాళ్ళకు లీమన్న పట్ట ద్వేషం లేదు.. కాని కాం[గైెసులో వుంటాడ న్న కోపంవుంది., మూ రిగారి పట్ల ద్వేషం వుంది ,

“సివు కాషగెసుకూ. , మూర్తిక్షీ (ప్రచారం చేస్తే - కాళ్ళు విర గొట్టి జస్ప్మతిలో పారేస్తాం అన్నాడు హర్‌ =. నవ్యుతూ * “నిన్ను మేం వదులు కోలేం” అన్నాడు ,

చోనాకు పార్టీ ఆంటే పార్టీయే క వ్య క్తులు ముఖ్యం. కోదు , కాంగిసు నాకు తెలిసిన పార్టీ . నాకు తెలిసిన విషయాన్నే నేను ఎలా కావ్య వస్తువుగా తీసుకుంటానో , ఆలానే పార్టీని కూడ తెలిసినదాన్నే బలపరుస్తాను" అన్నాడు భీమన్న .

పోనీ మ్పూర్తిగా రింటికేసి వెళ్ళ వద్దన్నారు , భీమన్న లెక్కచెయ్యలేదు . ఆ సమయంలో త్మీవమైన మలేరియాతో బాధ పడు తున్నాడు మ్వూర్తి . ఒకటే చలీ , వణుకు , వాంతులు . వాంతులు. సట్టి పారబోస్తూ , దుష్పటిపై దప్పటి కప్పి అణచి పెట్టీ ఉంచుతూ-ఇలా వారం పడి రోజుల పొటు నిరంతర సేవ కూడ చేయవలసి వచ్చిం దాయనకు భీమన్న .

దక్షత గల కార్యదర్శి దగ్గర నుండన్‌ లక్ష సమస్యలు తీర్చును , నిషేపము చేయగళల్లు నిఖిల జగమ్యున్‌

భీమన్నకు సంబంధించిన ఒకటి రెండు ముఖ్యమైన [ప్రశ్నలకు ఇక్కడ సమాధానం చెప్పవలసి వుంది. . ఈయన కాం[గెసుకే ఎందుకు ఆంటి పెట్టుకొని వున్నాడు, పోనీ అందులోనై నా ముందుకు వచ్చి అ్యగనాయకుల వరసలో ఎందుకు నిలబడ లేదు ?

ఉద్యోగ సర్గ లిలిద్‌ షెడ్యూల్డు కులాల ెడరేషను , కమ్యూనిస్టు పార్టీ-ఈ రెండు రాజకీయ పక్షాలూ భారత స్వరాజ్య లక్ష్మి చూపు మేర దూరంలో వుండగా ఎర్పడినట్లివే, (బిటిషు పభుత్వాన్ని బెదరగొట్టి , స్వాంతం[త్య రథ పురోగమనాన్ని వేగీక రించిన సంస్థ కారగేసే , [శ్రమశక్తి మొదలు ధీ శక్తి వరకు |[పజాశకి యావత్తూ కాం(గెసులో నిక్షిప్తమై వున్న రోజు లవి, స్వతం[త భారత పభు త్వాన్న్‌ లోక రంజకంగా నడిపించగల సమర్థులు ఒక్క కార్మగెసులోనే వున్నా పుట్టుకతోనే భీమన్న "షెడ్యూల్లు కులంవాడు , ెడ్యూల్లు కులాల. వారి కున్న ఇబ్బందు లన్నీ ఈయనకూ వునై గ ౪ "ఫెడరేపనుకు ఈయన ఎప్పుడూ వ్యతిరేకంగా వుండలేదు * అట్టి వ్యతిరేకత 'సావ్యమూ కాదు. సహజమూ కమ్యూనిస్టు పార్టీ కూడ అఆలాటినే , అది పేదల శ [శ మ జీవుల పార్టీ ఇ నిజొనికి అది హరిజనుల , గిరిజకుల , బహుజనుల, పార్టీ. దాని సిద్ధాంతాలకు గొని లవ్యాలకు, గాని భీమన్న వ్యతిరేకి కాదు. నిజానికి ఈయక పతి రచన ఆయితే 'ఈ రెండు. పార్టీలనూ. వదిలేసి ఈయన కాం[గెసు వాడెందు 'మం[తోలకు చింతకాయలు రాలవు .. చెట్టెక్కి దులపాలి లేక కొయ్యాలి' అనే నిత్య జీవిత సత్యాన్ని గుర్తించినవాడు కనుక భీమన్న కాం[గెసువా డయాడు , ఈనాటి. రాజకీయ మత ]గంథాలలోనే కాదు-వేదాల నిండా కూడ నినాదా లున్నాయి, సీతులున్నాయి , వందలు 'వేలు న్నాయి, ఒకగాటి కూడ ఆమలు జరుగలేదు ఫెడరేషను కుల పవం , ఇతర కులాలకు అందులో స్థానంలేదు .. కమ్యూనిస్టు పార్టీ శేవలం భూస్వాముల షార్టీగా తయారైన రోజు ౯వి ; నంబూది ్రీన౨వానవావు లాంటి తీపవాదులు రూడ ఆ పార్టీని వదిల య్య డాన్‌కి కారణ 1 పొర్టీ సాయకులు. కుల: తత్వాన్నీ , అంటరాని తనాన్నీ షాలోం

ద26 బోయి భీమన్న చడమే . దేశంలో కమ్యూనిస్టు వ్యవస్థ ఏర్పడకుండా కులతత్వ ధనికుల కొడుకులు ఆ పార్టీకి నాయకులై దాన్ని సేబటేజ్‌ చేళా రంటాడు భీమన్న , కమ్యూనిస్టు పార్ట కారణంగా కారగెసు (పభుత్వానికి దూరమై , పోలీగుల చేతుల్లో మామా పేటలు ధన మాన [పాణాలను కోల్పోతున్న రోజుల్లో, ఆ పార్టీ నాయకులు కాంగెసు పెద్దల అటకల మీదనే సురక్షితంగా దాగి వున్న ఉదం తాలు ఆనాటి [పజలందరికీ తలు సంటాడు , మామా పేటల్ని లేబరు 'పేట లనేవాళ్ళు కమ్యూనిస్టులు , అది ఫీమన్నకు కిట్టలేదు ॥ పూర్వ కాలంలో (బొహ్మణ మతం శూ దుల్ని ఆణది పెట్టి వుంచినట్రే ; ఈనాడు కమ్యూనిస్టు మతం మామాలను లేబరుగా ము[దవేస్తున్నదని ఆనుమా నించాడు , మామా లంతా లేబరేనా అని [పశ్నించాడు *, ఆయితే మామాలలోనె మెజారిటీ ఈయన మాట వినలేదు. గొ౦ెలు కదా! అమభవం నుంచి కూడ నేర్చుకోవు ం ఇన్ని విధాలుగా , ఇంత నిశితంగా ఆలోచించి - హరిజమలకు కాం[గెసు ఒక్క-టి గుడ్డిలో మెల్ల అని నిశ్చయించు కొన్నాడు భీమన్న . మరి దానిలో మూర్తి కూర్ముయ్యల వలె ముందు కెందుకు రాలేదంటే -_ భీమన్న కవి కదా! రచయితగా తనకు కావలసిన సమ గానుభవం కోసమే రాజకీయాలలో తిరిగా డంలే ! రాజకీయ రంగం ఒక “జూ లాంటిది కదా? పుకష వ్యాాఘుం డనుచున్‌ , పురుష నింహుడనుచు , వురుష పుంగవు డనుచున్‌ | నరుడు మృగము కాదలచును నరు డందుకె శివుడు కాడు, నమ్ముము పల్లీ ] ---పిల్లీ శతకము 04. వోటు=పొటు ౧ ౧ ఏ ఎన్నికల [పచారంకోస మైనా మామాల వాడల్లోకి వెళ్ళాలంటే సాయంతం ఎనిమిదీ తొమ్మిది గంటలకు వెళ్ళాలి, వాళ్ళంతా వ్యవసాయ

కూలీలు , పగలంతా పనిచేసి , వాళ్ళు తికిగ్‌ ఇళ్ళకు వచ్చేటప్పటికి రాతి ఆవేళ ఆవ తుురీ , ఆప్పురుగాని వాళ్ళు దొరకరు,

అలసి, సొరిసి అంత (పొద్దపోయి ఇళ్ళకు వచ్చిన వాళ్ళను పట్టుకొని వ్నిళాంతి అయినా తీసుకోనివ్వకుండా , ఏ పనీ లేన నాళ్ళు వోట్ట కోసం సతామిం చడం చాలా [కూరం అనిపించేది భీమన్నకు , ఈ వోట వల వాళ్ళ పాటు ఏమైనా చూరేడి వున్నది గనకనా ?

కృష్ణా జిల్లాలో, కూర్మయ్యగారి నియోజక వర్గంలో భీమన్న తిరుగు తున్న రోజులవి , జిల్దా కాల[గైను. అధ్యక్షులు దక్కిపాటి నాగేశ్వర కావు గారు, ఉపన్యాస శేసరి చెరకువాడ నరసింహంగారు, భీనమన్న- ఈ ముగ్గుహూ క ల్‌ని ఓక కారు లీసుకొని, కి ష్ట్ర శేయదోలనుకొ న్న [గ్రామాలన్నీ చుట్టి

ఆ కాలంలో బళ సాయంతరం - “ఓయ్‌, మాజమ్మోరు, మా అమోర్ఞరు, అయ్యయో మా అమోోరయ్యాయ్‌, మూ అమ్మారు” అంటూ అప్పుడే పమలనుంచి ఇంటికి వస్తుక్న కూలీలు చుట్టుముట్టారు భీమన్న కారుకు

అదొక చూలపేట... పేరు జ్ఞాపకం లేదు, పేటలో కారుపట్టే స్థలం వున్న ఒకచోట దాన్ని నిలిపారు, నరసింహంగారు కారులోనే కూర్చున్నారు , పనులకు వెళ్ళలేని ముసలివా ₹వర్రేనా ఇళ్ళవద్ద వున్నారేమో ఆని వాకబు చేస్తు న్నారు నాగే శ్వ్‌నరా వుగ్గారు* భీషన్న కారుప కానే నిలబడి , అక్కుడున్ను ఓక సర్వే రాయిమీద' కాలు ఆనించి చుట్టూ చూస్తున్నాడు , గూడెంలో అక్కా దక్కడ చిన్న చిన్న గుడ్డివీపొలు తప్ప మదే నెలుగూ లేదు;

వనలనంచి ఇళ్ళకు వసున్న వి 1శమజీవులంఠా ఇలా: ఒక్కంసాగి ఉృదిక్తు లందు కయ్యారో , అమ్మో రేమిటో భీమన్నకు ఆర్థంకాలేదు ౨

“ముం దా కాలు తియ్య వయ్యా! మా అమ్మోర్ని తొక్కేస్తున్నావ్‌ 1” అన్నా ఈక కంఠంతో ,

ఉలికిగ్ణాపడి చెవక్కి. 'గంళాడు భీమన్న ,

విలిగి బోయి భీమన్న చీకట్లో కనుపించ లేదనీ , క్షమిఠచమనీ నాగేశ్వరరావుగారు వేడుకొన్న ఆ 1గ్రామం కమ్యూనిస్టుల ఉక్కుకోట ఆట! కమ్యూనిస్టుల కోటలు కూడ ఆంతటి. మూర్ధత్వంలో మునిగి వున్నాయన్నమాట |! మరో మామా వాడలో భీమన్నను హరిజనుడని, నమ్మడానికి నిరాకరిం చారు వాళ్ళ . మరొకచోట ఒక వైవ్యల ఇంట భోజనాలు చెయ్యవలసి వచ్చి , ఆ కాసేపు భీమన్నను కులం చేప్పవద్దన్నారు . భీమన్న ఒప్పుకోక , కులం చెప్పేసి భోజనమే మానిివేళాడు , ఇలాంటి అనుభవాలు కొత్తకాదు భీమన్నకు, ఈ ఎన్నికల పర టనలో ఈయన కొత్తగా గుర్తించిన సత్యం ఒకే ఒకటీ - హరిజన 'పేటల్లో కమ్యూనిస్టుల (పభావంకింద వున్నవాటి కంటె, ఆంబేక్కరైట్ల (ప్రభావంకింద వున్నట్టిి ఎక్కువ చైతన్యవంతంగా వున్నై , అందుకు కారణం కమ్యూ వారి ప్రభావం. కింద హరిజన పేట లేం లేవు. ఉన్నవన్నీ భూస్వాముల పదవీ రాజకీయాలు పచ్చికలో పనిరి పాములు; వి పాములవాడు కావచ్చు తానే ఒక పాము కొరాదు*ః ర. రాజావారి షష్టి పూర్తి పిఠాపురం రాజావారి షష్టిపూర్తి తల పెట్టబడింది, కాం్యగైసు నాయకులు కొందరు దానికి ఆధ్వర్యం వహించారు . అందులో ఆతి ముఖ్యులు చుర్గాబాయమ్మ గారు , ఎన్నో కార్య[కమాలు రూపొందించారు , అందులో కవి పండితులకు సళ్కారం |, హగిజన నాయకులకు. సన్మానం కూడ వున్నాయి,

ఉద్యోగ సర్గ విలి$

కవి పండితుల జాబికాలో భీమన్న పేరు కూడ చేర్చవలసిందిగా మూర్తి గారు సూచిస్తే, నిర్వాహకులు మాట్లాడలేదు. గట్టిగా అడిగితే “పిఠాపురం రమ్మనండి , ఆలోచిద్దాం” ఆన్నారట ,

పిఠాపురం వచ్చిన ఆగ హరిజన నాయకులలో కొందరు మూరి ఇ కూరగ్తయ్య , మునిసామి ప్‌శ్రెగా ర్జు, పిళ్లైగా రః మొదటి కాం[గెసు మంతి వర్గంలో హరిజన సభ్యుడు ఇ వచ్చే మం్యతీవర్గ ౦లో ఆ పదవి కోసం ఈ ముగ్గుకూ అభ్య ధ్ధలే. అందుకు. ఎవరిమట్టుకు వారు త్మీవ 1పయత్నాలు చేసుకుంటున్నవారే . ఒకరిమీద ఒకరి కండే దుగ్ధను భిమన్న వద్ద వెళ్ళబోసుకునేవారు . ఈయన వినేసీ మరచిపోతూ వుండేవాడు,

షన్టిప్పూర్తి మహోత్సవం మహావై భవంగా [ప్రారంభమైంది , వివిధరగరగా లలో కార్యసిద్ధులైెన మహామహులతో , నాయకులతో , కవులతో , పండితులతో మహాసభ దేవసభలా వుంది ,

“జాబితాలో భీమన్న పేరు. 'చేర్చేరాహై అని వాకబు. చేశారు మూర్తి గారు * చేర్చలేదు . చేర్చే అవకాశం కూడ లేదని తేలింది . దుర్గాబాయిగారితో మాట్టాడబోతే ఆవిడ ముఖం తిప్పింది మూ ర్షిగారికి ఆందకుండా కూర్చుంది +: ఆయన కోపంతో రుస రస లాడుతున్నాడు , ఈ రకమైన పెరవీలు భీమన్నక, లిట్టవు . వద్దు లెమ్మంటూనే వున్నాడు మొవటికు ౦వీ ; అయినా మూర్తిగారు రాజ కీయ నాయకుడు కదా ! ఓటమి నెలా ఒప్పుకుంటాడు .

ఆంతలో తారకంగారు ఎందుకో అటుగా వచ్చి మూర్తిగార్ని పలక్షరిం చారు... “భీమన్న రాజావారి. మీద పద్యాలు [వాళాడు.. కొంచెం చదవ నివ్వగూ డదా ? "ఆన్నారు 'మ్చూర్తిగారు . “దానికేం ? ఆలాగే” అన్నారు తారకంగారు , వెళ్ళి [పోగాం కాగతంలో భీమన్న పేరు |వాళారు.

రాజా వారు వచ్చి కూర్చోగానే , కార్య[కమం: [1పారంభం అయింది * భీకన్న పద్యాలు చదువు తాడని సభాధ్యక్షుడు అనౌన్ను చేశాడు , దుర్గా బాయమ్మ గారు. అదిరి పడింది “ఆ పేరు ఎవరిచ్చారు ? ఆ పేరక్కడి కెలా వెళ్ళింది?” పకగానున్న నాయకుల్ని అడగసాగింది * ఎవరికి మ్యాతం తెలుసు?

భీమన్నతో పాటే, ఈ గడబిడ కూడ వేదిక మీద కెళ్ళింది , రెండు పద్యాలు మ్మాతం చదవ మని అధ్యక్షుడు కోరాడు, ఒకే పద్యంతో ముగిస్తా నన్నాడు భీమన్న . ఆర' పద్యం చదివేటప్పటికి మళ్లీ చదమన్నారెవరో !

ఈ విధంగా పద్యం రెండు సార్దు చొప్పున , [పతి పద్యానికీ సభాసదులు హర్షధ్యానాలు చేస్తుండగా , (వాసిన పద్యాలన్నీ చదివాడు. భీమన్న , ఆ పద్యాల (పతిని రాజా వారి పాదాల మీద వుంచి వచ్చి కూర్చున్నాడు ,

రాజా వారి చెక్కిళ్ళపై అశు ధారలు ]1ప్రవహిస్తున్నై . సథ యావతూ ఒక దివ్యమైన నిశ్శబ్దంలో మునిగివుంది. అృథువు లొత్తు కొంటూ. రాజా: వారు లేచి “భీమన్న గారి పద్యాలు నన్ను కలచి వేశాయి , ఈ ఆనందావేశంలో ఇక ఇకగ్లాడ కూర్చోలేను + తర్వాత కార్య'కమాన్ని జరిపించెయ్యండి” అని 'చెప్పి లోపలికి, వెళ్ళి పోయారు 1

మూర్తిగారు లేచి, దుర్గావాయమ్మ గారి కేసి తిరిగి “దిస్‌ ఈజ్‌ అవర్‌ మెటల్‌ *, ఇదీ మా ధాతు శక్తి, మీ సన్మానా లెవరికంవాల్‌ 1” అని కసిగా అనేసీ , భీమన్న చేయి పట్టుకొని సైైటికి వెళ్ళి పోయారు ,

ఆ తరువాత యువ రాజావారు, కుమార రాజా వారు, రాజ బంథువు లనేకులు , నిడదవోలు వెంకటరావు గారి వంటి పండితులు భీమన్నపె కురిపించిన పశంసలు ఇన్నీ, అన్నీ కాదు. భీమన్నకు [ప్రత్యేక సన్మానం జరపాలను కొన్నారట కూడ, అలానే మిగ్గిలి పోయిఐదది హరిజన నాయకుల సన్మా నంలో మా[తం భీమన్న పేరు చేర్చారు - ఈయన నాయకుడు కాకపోయినా |

ఇలాంటి ఎన్నో అనుభవాల తర్వాత , ఎన్నికలు ముగిసిన ఆనంతరం , మూర్తి గారి సలహాపై రాష్ట్ర హరిజన "సేవక స_.ఘానికి అసిస్టెంటు 'స్నెకటరీ అయాడు. భీమన్న . కొద్ది రోజులలోనే నార్ల వారి సలహాపై ఆధ (పభలో చేరాడు , ఆక్కూుడ్‌ నుంచి కూర్మయ్య గారి సలవోప్రై మృదాను 1పభుష్వి సమా చార శాఖలో ఆసిసైంటు పబ్లిసిటి అఫీసరుగ! (పవేశాచాడు , హరిజన సంక్షేమ శాఖతో పాటు సమాచార శాఖకు కూడ ఆప్పుడు మంతి కూర్ముయ్య గారే !

ఉద్యోగ సర్గ 21) | 06. వ్యవసాయ కూలీ ప(తిక

భీమన్న ఏ ఉద్యోగంలో చేరినా ఆది సమర్థవంతంగా సాగిపోతుంది , మూడు పూవులు , ఆరు కాయలుగా వికసిస్తూ పోతుంది . అయితే, ఈయన కది ఉద్యోగ ధర్మం. ఒక రొటీనుు ఒక వృత్తి, ఒక జీవిక,

ఉద్యోగ ధర్మం వెలుపల ఒక ఆత్మ ధర్మం కల వశిష్ట జీవితం ఖీమ న్వది , పగలంతా తిండికోసం పనిచేస్తూ , రాత?౦తా ఆత్మకోసం తపస్సు చేసే జీవలక్షణం ఆది . శరీర పోషణకోనం అన్నం, వృాదయ పోషణకోసం సౌందర్యం , ఆత్మపోవణకోసం జ్ఞానం ఆవసర మంటా డీయన * ఈ తత్త్వాన్ని ఆనోసరించే తన జీవితాన్ని నడుపుకొంటూ వచ్చాడు, ఈ మూడు శక్తుల్ని సమానంగా ఆరాధించి పరిపూర్లు డయ్యాడు =

(పకాళంగారి మంత్రివర్ష్గ 6; రామస్వామి రెడ్డియార్‌ 'మంతివర్గ ౦, కుమార స్వామి రాజా మంతివర్గం=ఇలా ఆ ఆయిదేళ్శలోను మూడు మంతి9 వర్గాలు మారాయి మదా9సులో . అందులో మొదటి రెండు మంతి9 వర్గాలలోను: కూర్మయ్యగారు మంతి9ిగా ఉన్నారు . మ్నూర్తిగారు పార్లమెంటరీ సెక్రటరీ ; ఈ ఇద్దరికీ ఎప్పుడూ పడేది కాదు రాజకీయంగా. ,

భారత సంవిధానంలో హరిజనులకు ఇవ్వబడ్డ (పత్యేక సౌకర్యా లన్నిటికీ అంబేద్కరు. గారు మూలకారకు లై నష్టే, రాష్ట్రంలో మామాల కోస: (పభుత్వం ఈనాటికీ నిర్వహిస్తున్న [ప్రధాన కార్య[కమా. లన్నిటికీ కూర్మయ్యగారే. మూల కర్త. ఈ విషయంలో ఆయనకు నిత్య సన్నిపితుడుగా. వున్న భీమన్న పాత అతి పంధాన మైనట్టిది .

“ఇప్పుడున్న పరిస్థితిలో హరిజనాభ్యున్నతి కోసం మనం చేయగలిగిం దేమిటి? ఆర్థిక రంగంలో విప్ణవకరమైన మార్చుకు వెంటనే తేగలమా. ? ఆల్టి మార్పును ఆచిర భవిష్యత్తులోనే సాధించగల పథకాలను వేటిని ఇప్పుడు అమలు పరచాలి? అవీ పరళ్నలు , వ్యవసాయ కూలీలందరికీ వెంటనే భూములు పంచలేం , ఇళ్ళు క్ర ట్టలేం , అయికే ఆది ఎప్పు టివై నా జరగక తప్పదు = వీళ్ళకు విస్తారంగా హాస్టళ్ళను. పెట్టి, విద్యావంతులను తయారు చేసుకుంటూ

విలిలి బోయి భీమన్న పోతే, తమకు కావలసిన హక్కు_లను వాళ్ళ సాధించుకుంటారు . అనేది ఆనాటి కూర్మయ్యగారి కార్యక మానికి మూల సూతం

వ్‌ నిర్ణయం తీసుకోవలసి వచ్చినా, వి పని చెయ్యవలసి వచ్చినా ధీమన్నతో ఆలోచించేవాడు కూర్ముయ్యగారు.

జిల్దాలలో , తాలూకాలలో , ఆయా కేందాలలో చిరకాలంగా హరిజన సేవచేస్తున్న చిన్న పెద్ద నాయకులను పిలివి, వోస్టళ్ళను నెలకొల్పడానికి (ప్రోత్సహించారు ॥ అప్పటికే వున్న హాస్టళ్ళకు ఎక్కువ [గాంట్టను మంజూరు చేసి సమీకరించారు . [పతి విద్యార్థికీ స్కాలర్షిప్పు అందెల? చర్యలు గెకో న్నారు, పోస్టు [గౌడ్యుయేట్‌ కోర్సుకు కూడ సా్క్కాంలర్షిపష్పును (పవెశ పెట్టారు ం

అట్టి స్కాలర్షిప్పను తమ లా డిగీీ చదువుకోసం తొలిసారిగా అందుకొన్నవారు

దామోదరం సంజీవయ్యగారు =. ఆయనతో భీమన్నకు మొదటిసారిగా పరిచయ మయింది మంతి కూర్మయ్యగారి ఆఫీసుగది వరండాలోనే .

హరిజనాభ్యుదయ కార్య(కమాన్ని ఒక ఉద్యమంగా కొనసాగించవలసి వుంది . అందుకు ఒక (పెస్సు 1 ఒక పేపరు వుండాలి. మంచి వర్కర్లను తయారు చెయ్యాలి. సాహిత్యాన్ని సృష్టించాలి . ఇది భీమన్న స్కీము, కూర్ముయ్యగారు పూర్తిగా ఏకీభవించారు. కార్యరంగంలోకి దూకారు. “ వ్యవసాయ కూలీ” ప్మతిక స్థాపనతో కొర్యి[కమఐ [ప్రారంభమయింది క

ఒక|పక్క- మూరిగారి *నవజ్తీవన' నడుస్తూనే వుంది , దానికొక సొంత [(పెస్పుకూడ వుది. ఆయన తమ్ముడు సుబ్బారావు మంచి రచయిత, మేనల్లుడు కృష్ణమూర్తి మంచి వ్యవహ ర్త ॥ భీమన్న తోడ్చాటు ఎప్పుడూవుంది. (పోత్సపాస్తే ఎంతటి పనినైనా చేయగల యువకులున్నారు . చేతిలో ఆధికారం వుంది . ఇన్ని వుండికూడ మూర్తిగారు ఏమీ చెయ్యలేకపోయారు . కూర్మయ్య గారు ఏమైనా చెయ్యగలఅరే మో చూద్దాం ఆనుకొన్నాడు భీమన్న.

కమతం షణ్ముఖంగారనే హరిజన శాసనసభ్యుని పేరుకు ఎడిటరుగా ఉపయోగించుకొన్నా , ' వ్యవసాయకూలీ ' ష్మతికను పూర్తిగా నిర్వహించిన వాడు భీమన్హు ఒక్కడే *, కొంతకాలంపాటు వడ్డి వెంకటశివరావు సహాయ

ఉద్యోగ సర్గ ష్‌లిలి సంపాదకుడుగా వున్నాడు , ఆయన ఆప ఎట్లో వాగా. (వాసేవాడు . ఆయన (నాసిన కొన్ని పాటలనూ, భీమన్న [వాసిన కొన్ని పాటలనూ కలపి ఈ4 వ్యవసాయకూలీ (పబోధగేయాలు ” అనే పేరుతో ఒక చిన్న [గంథాన్ని (ప్రకటించారు , కాం[గెసుకు ఆనుబంధంగా “ వ్యవసాయకూలీ కాం[గెసు ” అనే "పీఠుతో ౬క్త్‌ రాజకీయ సంస్థమ నెలకొల్వారు ళు దానీక్సి జిల్లా శ తాలూకా శాఖలను [పా రంభించాగు :

వ్యవపాయ' కూలీ కాంగ్రెసును పటిష్టం. చెయ్యడానికి గాను ఆంతవరకు కష్టజీవి ; ధన్యజీవి పేర్ట తో [పబారంలో.వున్న నొటకాన్న కొంచెం సవరించి

“కూలిరాజు”ను చేళారు . “వ్యవసాయ కూలీ [పచుర ణ''లకు. శ ంకుస్థాపన

“ఈ వూపులోనే (పెస్సు కూడా కొనేసాం , ఇదిగో డ బ్బు 'రెడీగా ఉంది , మంచి |పెస్పు చూచి, బేరం కుటర్చుకొని వచ్చెతయ్‌ ! అన్నారు కూర్మయ్య. గారు ఒక రోజున భీమన్నతో .

అంతకు ముందే యిద్దరూ కలిసి చాలా [ పెస్పులను చూచి వున్నారు ॥ భీమన్న వెళ్ళి ఆందులో ఓక మంచి [పెస్సును చూచి, బేకం కుదుర్చుకొని ,, కూర్ముయ్య గారి గదికి వెళ్ళేటప్పటికి , ఆయన వద్ద చల్తపల్లి దివాను గారట ఎవరో కూర్చొని వున్నారు,

“బెజవాడలో రాజావారి |పెస్‌ ఓకటి వుంది. కదా , ఆది వారి కెందుకూ పనికి రావడం లేదట. దాన్ని మనం తీసుకుందాం . ఇప్పుడు వేరే కొనడ మెందు కంటున్నారు దివాను గారు. ఏం. 'చేద్దాం *” అన్నారు కూర్మయ్య గారు, భీమన్నను చూడగానే! దివాను గారి మాటకు తిరుగే ముంది?

ఆదే ఆ 'వుద్యమానికి గోటివేటు అయింది |

మంచి ధర కల్గియుండియు , ఆంచితముగ లక్షి సొంత అలే యయ్యున్‌ చెంచెశను కోరడే హరీ? చరచలమే 'పృరుష మనను జగమున పిల్లీ | ాావిల్లీ శతకము

లితి శీ బోయి భీమన 907 . కూలిరాజు [పదర్శన

వ్యవసాయ కూలీ,ప్మతికను ముడిస్తున్న (పెన్స్‌లోనే కూలి రాజు ప్‌ంట యింది * దానిని కూర్మయ్య గారికి అంకిత మిచ్చాడు భీమన్న ,

కూర్మయ్య గారి వద్ద జనార్ధనరావు నాయుడు పర్వనల్‌ 'సె[కటరీిగా వున్నాడు , ఆయన కూలి రాజు నాటకం చదివి దిమ్మర పోయాడు,

"ఇదీ చాల గొప్ప నాటక్షం సార్‌ ! దీనిని మా 'సెకటేరియేట్‌ తెలుగు అసోసియేషను వాళ్ళం. [పదర్శిస్తాం పర్మిషను. ఇవ్వండి” * ఆంటూ కూర్ముయ్య గారిని కోరి , రీవార్సల్సు [ప్రారంభించా రాయన .

జన్తార్జనరావు నాయుడు [1పదర్శనకు సర్వ సంచాలకుడు , విలన్‌ పాత ధారి కూడ _ వి, కె, రామారావు దర్శకుడు , ఆ యిద్దరికీ దర్శకత్వ (పతిభతో సాటు ఆద్భుతమైన సంగీత జ్ఞానం వుంది . నాయకుడు 'పెచ్చేట్టి చెల్హారావు , [భావ్యంగా పాడతాడు :: పా[తధారులంతా. 'సె[క చేరియట్‌ ఉద్యోగులే . అందరూ తర్వాత ఆం[ధ(పదే[్‌ పభుత్వంలో ఉన్నతాధికారుల్తై న వారే, శ్రీ పా(తలను మ్మాతం సి సీ రంగం నుంచి తెచ్చారు ఇ

భీమన్న నాటకా లన్నిటి వలెనే , కూలిరాజు కూడ గద్య పద్యాత్మక కుడు ఈ అయిదు ప్యాళలకు. పాటలు ఇ పద్యాలు: వుంటె , ఈ నాటకంలో మరీ ఎక్కువగా వునైన్నై . ఆందువల్హ సంగీత దర్శకత్వం కోసం [పథ్యాత సినీ మ్యూజిక్‌ డైరక్టర్‌ టి.వి రాజు గారిని తీసుకు వచ్చారు. ,

షప్యాతధారు లందరూ. గొప్ప నటులు . పాడవలసి వున్న వారు గొప్ప గాయనీ. గ్రాయకులు: = రిహార్సల్పు జరిగిన ఆ రోజులలో 'స్మెకటేరియట్‌లో పతి సాయం[తమూ ఒక ఇంద సథ దిగి వచ్చి నట్టండే దంటాడు భీమన్న:

[పదర్శన మ్యూజియం. థియేటర్‌లో (పూన న్యాయమూర్తి పాకాల రాజ మన్నారు గారి అధ్యక్షతలో జరిగింది . మంతులు , న్యాయమూర్తులతో

ఉద్యోగ సర్గ లిలైర్‌ సవా మ్యదాసులోని తలుగు [పముఖులంతా హాజరై ఆళ్ళర్యానందాలతో వూగి '““కాంగగెస్‌ (పభుత్వం ధ్హైర్యంచేసి ఈ నాటకాన్ని ప్రజలలోకి. తీసుకు వెళ్ళి నట్లై తే, ఈనాడు అలముకొంటున్న కమ్యూనిస్తు 1పమాదర సడలిపోయి , శాంతీయుతంగా సోషలిస్టు సమాజం వర్పుడడానికి మార్గ ౦ సులువు కాగలదు, సాహితీ హృదయంతో నేను హోం మంతి మీనన్‌ గారికి ఈ సలహా ఇస్తు న్నాను” అన్నారు రాజమన్నారు గారు =తమ అధ్యక్షోపన్యాసంలో . రచయి తను, నటులను ఎ;తగానో |ఫశంసించారు, ఆయనతో భీమన్నకు సాన్ని హిత్యం ఏర్పడిం దప్పటి. నుంచే . వి 'కె.. రామారావు గారి చెల్జెలు వింజమూరి లక్ష్మి, (పసిద్ధ గాయ కుడు ఏ, ఎమ్‌. రాజా కోలిసి కూలిరాజులోని కొన్ని పాటలు గ్రామఫోను రికార్డు ఇచ్చారా సమయంలో * సినిమాలకు కూడా. భీమన్న పాటలను రికమండుచేసా హరిజనులకు దేవాలయ [పవేశమైనా జరిగింది కాని , సినీరంగ [పవేశం ఇంతవరకు జరిగినట్టు లేదు... కూట్‌ కోనము (వతి రోజు కూలి శేగు కులము. లన్నియు ఒక్కుళకే తలము కాదె? (బాహ్మణుఏడు. మొదల్‌ మాదిగ వాని వరకు కష్ట వడువాడు (సతివాడు కార్వికుండె ; __కూలిరాజు (నాటకం) 08. బవాహ్యాభ్యంతర శుచి “ భీమన్న నా మన్‌షి 1 నీవు చల్లగా నీ వైపుకు లాక్కున్నావు” అన్నారట మూ రిగ్గారు కూరగ్తయ్యగారితో ఒకసారి , . _ “భీమన్న నీ మనిషీకాదు, నా మనిపీకాదు , ఎవరి మనిషీకాదు, ఆయన కవి.: మనందరం ఆయన “మనుషులం” అని జవాబిచ్చారట కూర్ముయ్య

2౨88 బోయి భీమన్న

ఈ. విషయం ఒక రోజున భీమన్నతో చిపుతూ, “నీవంటే మూ రికి కొంచెం కోపంగానే వున్నట్టుంద ” అన్నారు కూర్యయ్యగారు =

“ నీవు పెకి కనిపించేటంత ఆమాయకుడివి కాదు. నీలో క్రనుపించని ధూర్తత్వం చాలా వుంది. లేకపోతే ఇద్దరు రాజకీయ. శ్యతువులకి విళ్వాస ప్యాళుడి వెలా అవుతావు ?” అన్నాడొకసారి జొన్నల మోహనరావు , అడయారు మశరిచెట్టు[కింద' కబుర్ల సందర్భంలో . .

భీమన్న ఆటు మూర్రిగ్లారి “నవజీవవీను, ఇటు కూర్మయ్యగారి వ్యవసాయ: కూలీని సమానంగా నడిపించిన రోజులవి, “మిరియం” అనే కలంపేరుతో “ నవబీవనలో *లో రాజకీయ. వ్యాఖ్యలు [వాస్తూవుండేవాడు = “కూలీశతకాన్ని” [పింటుచేయిస్తానని అ_తకు చాలరోజులముందే కమతం షణ్ముఖంగారు. తీసుకుపోయారు . ఆదేమెపోయి-దో తెలియదు. బహుళ ఆందులోని విష్ణవభావాలకః బెకరిపోయి వుంటాడాయన, ఆ తర్మాతనే ' పిల్టీశతకం * వాకాడు భీమన్న .

ఆ కాలంలోనే సూర్యభగ వాన్లు అనే ఒక మ్నితుని (పోత్సాహంద్యారా "తోటమాలి" అనే గేయనాటకం “జమీన్‌ రైతు” పత్రికలో సీరియల్‌గా [పకటింపబడింది. ఆదికూడ' ఇపుడు దొరకడంలేదు .

కూర్ముయ్యగారి అధికార నివాసం శాంథోంతో, ఆయనకు నిత్య సన్నిపాతుడుగా వుండడంకోసం భీమన్న కుబుంబాన్ని రాజోలు పంపించేసి, ఒంటరిగా వుంటూవుండేవాడు : ఆ కాలంలో. ఈయన ఫైంవేటు జీవితం బీబీ విహార [ప్రభలతో , ఉద్యానవల్తీ వినోదాలతో ; సుహృన్మణీ మధుర సన్నివేశాలతో పరమానందంగా గడిచింది. వాటన్నిటినీ ఈయన రచనలలో వెతికి పట్టుకోవచ్చు.

“ఏమండీ మీరు కూర్మయ్య గారి వద్ధ ఉన్నప్పుడు ఓక్క మాటైనా మాట్లాడే వారుకాదు [£ మీకు మాటలు రరావనుకునే వాళ్ళం!" అవి అంటూ ఆశ్చర్యపడు. తుండేవాళ్ళు - ఆ తర్వాత ఎక్కాడైవా కలుసు కొన్నప్పుడు, భీమన్న మాటలు వింటూ ఎంతో మంది నుహిళలు ,

ఉద్యోగ సర్గ విలి “మీరు ఆయన కోసం వచ్చే వాళ్ళ, నాకోసం. వచ్చిన వాళ్ళతో తపు నేను మాట్టాడను” అనేడి ఈయన జవాబు . ఇతతల స్నేహ వ్యవహారాలలో , ముఖ్యంగా తన మి్యితుల | పేమ వ్యవహారాలలో భీమన్న ఎన్నడూ కలుగ జేసి తనను వెతుక్కుంటూ వచ్చిన సౌందర్యాన్ని ఆరాధించడం తప్ప, తానుగా ఏ సౌందర్యం వెంటా పడలేదు * తానెంతగా ఆరాధించి , కవితా 'వేశం పొందిన వాళ్లైనా సరీ, పరకీయ లై నప్పుడు _ వాళ్ళ మాట కూడ ఇక ఎ త్త డీయన , ఎదురు పడ్డా తలియనబ్రే తప్పుకు పోతాడు. అది కేవలం సాల ఘిక మర్యాదకు కట్టు పడ్డ బాహ్య [పవర్తన మ్మాతమే * తనను లేక తాను పేమిం చిన ఎవరికి గాని తన మూలకంగా వాధ కలగ' కూడ దనేదే ఈయన లక్ష్యం. చిన్నప్పటి నుంచీ కూడ ఇదే ఈయన (ప్రవర్తనకు మార్గదర్శక స్యూతం . అమితే-. ఈయన స్నేహ పరిధిలోకి వచ్చిన. పతి ఒక్కరూ కూడ ఈయన కవికానందంలో ఆఅమృతాక్షర మూర్తులుగా స్థిరపడి పోతారు , | పేమకు పరమార్ధమైన రసాద్వైతంలో సంలీన మవుతారు , భీమన్న జీవితం వేల కొలది ఉపాథ్యానాలతో కూడిన ఒక శృంగార మహా. కావ్యం అనవచ్చు , అంత మ్నాతం చేత ఈయన ్వైర విహారి కాదు [క్రమశిక్షణతో , బాధ్యతతో , మానవతతో జీవించే బాహ్యాభ్యంతర శుచి మంతు డీయన.. చంచల మనస్కు-లై న మి[తులను సన్యార్గానికి మళ్ళించిన ఉదంతాలు ఎన్నో వున్నై ఈయన. జీవితంలో ఖ్‌ పంకజ మని చెన్పినచో పార్వ్వైతువె పద్మమును ? నీవు కోరునది నిన్తుల విరశల పుష్పమె కాదా? 00. ఒక విచిత ఉదంతం అవి కూలిరాజు రివార్సల్సు జరుగుతున్న రోజులు ;

గ్రీ పాత్రలు సినీరంగం నుంచి రావడంవల్ల , గంటలు క్షణాల్దా. గడిచి

భీమన్నకు అతి సన్నిహితుడు , స్నేహితుడు అయిన ఒక వసంళుడు ఒకామె. పట్ట మోహవకుడ్లై కొట్టుమిట్టాడ సాగాడు. ఆమె సినీ ఆకాశంలో ఒక ఏగస్టా్‌ తార, వసంతుడు ఆంతవరకు పరస్త్రీ మొగిం చూడని పవి[త శీలి ౩

ఏం చెయ్యాలో తోచలేదు భీమన్నకు , మి(శుడు ఇడి పోవడం ఈయన కెంత మ్మాతం: ఇష్టం లేదు = సినీ రంగంలోని ఎగ నాంలను నమ్మడానికి వీలు లేదు. పైగా, అమె ముఖంలోని నిగనిగ వెనుక ఏదో భుగ భుగ కనుపిస్తున్న డీయనకు , వసంతుడి కలాంటివేమీ కనిపించడం లేదు

“మీరింత కఠినంగా వుంటా రనుకోలేదు. అనుకొంటే ఆసలు మీతో చెప్ప కుండానే పోదును . అమె ఏప్పుడు ఫోను చేస్తే అప్పుడే వస్తా నన్నది, ఇక మీరు ఊ అనక్ష తప్పదు” ఆన్నాడాయన చివరగా .. ఇక ఆగలే నన్నాడు ః తప్పలేదు .. తామిద్దరూ కలిసి , ముందుగా చెప్ప కుండా ఆమె యింటికి వెళ్ళ డానికి నిశ్నయించుకున్నారు ; ఆమె నాలుగు రోజులుగా అటుకేసీ రావడం లేదు.

ఆ మరునాడు ఉదయం అయిదు గంటలకే బైలు దేక , తేనా పేటలోని ఆమె యింటికి వెళ్ళారు, ఇంకా [పొద్దు పొడవ లేదు , ఎవరూ: లేవ లేదు,

శొంచెం సేపటిక దొ డ్డి తలుపు తీసుకొని ఓక వ్యక్తి బైటికి బైలు దేరాడు .. ఆతడి చేతిలో ఒక సత్తు చెంబు వుంద్‌, వయసు మళ్ళిన వాడు, కుస్టు రోగి 1

మరి కొంత సేపటికి బైటి నుంచి ఒక ముసలామె అదే దొడ్డి గుమ్మం ద్వారా లోపలికి పోతున్నది . ఆమను ఆపి , ఫలానా తార ఇల్లు ఇదే కదా అని [పళ్నైంచారు మి[తులు అవు నన్న దామె. ఆమె చెప్పిన దానిని బట్టీ - ఆమె పని మనిషి , ఆ బైటికి పోయినతడు తార భర్త] -

ఉద్యోగ సర్గ లలి నిలువునా కంపించి పోయాడు సంతుడు ! తిరిగి పోదాం పదమన్నాడు , “ఇంత దూరం పని గట్టుకు వచ్చాం . ఆమెకు చూచే పోదాం” అన్నాడు పనిమనిషి 'వళ్ళి వీధి గుమ్మం. తెరిచింది. మ్యోతు లిద్దరూ లోనికి (ప్రవేశం

చారు . ఆది మనుషులుండే కొం'పేనా ?

కాళ్ళు, చేతులు గసిగ్రిపోయిన రెండో మూడో కుర్చీలు , వాటి నీండా మాసీపోయిన బట్టలు , మురికీ , చీకటీ తప్ప ఆ గదిలో మరేం లేదు.

కొద్ది నిముషాలలో ఆ [పక్కా తడికల గదిలోనుంచి పాలిపోయిన' జబ్బు ముఖంతో తార తల్లీ వచ్చింది - కాదు. తావే వచ్చింది 1

ఆ వీధి మొగలోనే వున్న ఒక మంతిగారి దర్శవార్థం వెళ్ళామనీ ఆయన బయటికి రావడానికి వ్యవధి వుండ డ్‌ం వల +, ఇలా వచ్చామనీ చెప్పారు మ్మతులు ॥| ఇప్పుశే వస్తా ఆంటూ ఆమె లోపలికి వెళ్ళిపోయి , పది నిముషాలలో 'మేకప్తై., 'రెండు కపుల కాఫీతో పవేశించింది. . ఆచి చూడగానే మి్మితులు అదిరి పడ్డారు : ఆ ఇంట్లో , ఆ కప్వులతోకాఫీ తాగడమా ? కాని=తాగ్రక ఏం చేస్తారు ?

ఎంతటి [పమాదం నుంచి భీమన్న తనను తప్పించాడో అప్పటికి అర్హ మయింది వసంతుడికి వాస్తవానిక్తీ, మేకప్పుకూ. నడుమ ఎంతటి నరకణాలం వుంటుందో స్పష్టంగా చూడగలిగా. డతడు ,

ఆ రోజులలోనే తిరుమలపై హరీజన దేవాలయ (పవేశం జరిగింది. షార్లమెంటనీ స్నెకఓరీ మూ ర్తిగారితో 'కాలినడకన కొండెక్కి, మళతి కూర్ముయ్యగారితో. కారులో క్రిందికి వచ్చాడు భీమన్న. ఆదొక చరిత్రాత్మక సన్నివేశం. అదే భీదున్న తిరుమలకు మొదటిసారి వెళ్ళడం , రామస్వామి రెడ్డియార్‌ ముఖ్యమర్యతిగా వున్న రోజులవి

వరిపాలన చెయ్యడమూ దారులు వేరే ఆయినా దూరం ఒక'"పీ ళివుడికి --వైడపాట

ల్రి40 బోము భీమన్న 100. ఎవరు కమ్యూనిస్టు,

దేశంలో కమ్యూనిస్టు [పాబల్యం శిఖర స్థాయిలో వుంది. కాంగ్రెసు అప్పడే అధికారంలోకి వచ్చింది కనక , దాన్ని సుపవుగా పడగ్గొట్ట వచ్చునని కమ్యూనిస్టు లను కొన్నారట ,

కమ్యూనిజం పట్ట భీమున్నకు 'వై ముఖ్యం లేదు . ఉపనిషత్‌ పరిజ్ఞానం ఉన్న పతి మనిషీ కమ్యూనిస్టే అంటాడు భీమన్న ,

ఆది భిక్షునే ఆది కమ్యూనిమ్షు

ఆయితే = విదేశీ మార్కు. భారతీయ కమ్యూనిస్టు లంటేనే భీమన్నకు గౌరవం లేదు, దేశీయ పరిస్థితు లర్ధం చేసుకోరు వీళ్ళు, నాయకత్వ మంళా అగకుల భూస్వాముల కొడుకుల చేతుల్లో వుంది. వాళ్ళు "కేవలం [కింది వర్ణాల (ప్రజలను స్వార్థాని కుపయోగించుకౌని , క్రమ్యూ?జానికే [దోహం చేకారని

రాజోలు తాలూకాలో ఆ(1048)నాటి పరిస్థితి మరీఘోరంగా వుంది. మామాలపై షో లీసు దౌర్ష న్యాలను రచ్చగొ ట్ట కాం[గెసు (ప్రభుత్వం ప ట్ల వాళ కు ఏహ్యభావం కలిగించాలని క మ్యూనిస్టు నాయకులు ఎత్తు వెశారు. ఆ నాయకు లంతా అ[గకుల యువ భూ స్వాములే ॥ వాళ్ళంతా అండర్‌ (గొండ్‌ లోనికి పోయినప్పుడు 1 వాళ్ళకోనం గాలిస్తూ పోలీసులు మామా పేటెల్లో చేసిన "ఘోరాలు ఇన్నీ , అన్నీ కావు.. ఆదే అదనుగా , పోలీసుల వెంట భూస్వాములు వెళ్ళి, తమ పొత పగలన్నీ తీర్చుకొన్నారు విశ్ళంఖలంగా' .

అన్న కాం[గైసు నాయకుడై శే, తమ్ముడు కమ్యూనిస్టు నాయకుడు , అలా. పంచుకొన్నారు భూ స్వాములు రాజకీయాలను ; తమ్ముడీకీ అండర్‌. (గౌలడ్‌ అన్నగారి భవనమే , నాశన మయ్యేది మాతం అమాయకులైన మామాలు , వాళ్ళ కుటుంజాలు , 'పేటలు ;

కమ్యూన్‌స్టులకు ఆశయ మిస్తున్నారన్న కారణంగా. మామాలపై పోలీసు లే కాదు , పభుత్వ రెవిన్యూ శాఖ కూడ చర్య తీసుకోసాగింది , ఫీల్డు లేబర్‌

ఉద్యోగ సగ్గ వ్య] కో ఆపరేటివ్‌ సొసైటీల కిచ్చిన లంకలను చాలచోట్ల ఊడబెరికేసింది , 'మొత్తం

పరిస్థితిని మంతి కూర్ముయ్య గారికి వివరించి , రాజోలు తాలూకా పర్య టనకు తీసుకెళ్ళాడు భీమన్న , మంతిగారి పర్యటన కార్యకమాన్ని తమ. 'చేతుల్లోకి తీసుకోడానికి అక్కడి భూస్వాములు చేసిన (ప్రయత్నాలు కొనసాగ లేదు, తన కార్యక్రమం యావత్తూ భీమన్న చేతిలో వున్నదని ఖచ్చితంగా

నర్చాపుఠంవద్ద' వసిస్టా గోదావరిని దాటి , రాజోలు తాలూకాలో అడుగు "పెట్టింది మొదలు ఆ జనం, ఆ ఊరేగింపులు , ఆ సభలు, ఆ ఉత్సాహో (దే కాలు , ఆ ఉపన్యాసాలు చెప్పు 'నలవికాదు =

అక్కడి మామాల పరిస్థితిని స్వయంగా పరిశీలించి కూర్మయ్యగారు మంత్రి హోదాలోను , 'వ్యవసాయకూలీ సంఘ ఆధ్యక్ష వోదాలోను ఆయా సభలలో మామాలకు చేసిన ఉద్చోధలు , భూస్వాములకు చేసిన హెచ్చరిక్షలు ఆపూర్వమైనట్టివి . ఆ రోజు వర్షం కురుస్తున్నా , కట్టుకొన్న ఖద్దరు బట్టలు తడిసి మట్టిగొట్టుకు పోయినా 1 లెక్క. చెయ్యకుండా సఫలీకృత మనోరథు డైన ఫీమన్న ఆనందానిక్రికూడ అవధి లేక్ష పోయింది

ఆయితే_ ఈ విజయోత్సాహం ఎంతోకాలం నిలవవేదు కమ్యూనిస్టుల్ని అణచివెయ్యగలరేకాని , కూర్మయ్యగారి వ్యవసాయ కూలీకాం[గైెసు బలపడితే దాన్ని ఎవరూ వమీ చేయలేరు . ఈ సత్యాన్ని |గ్రషాంచిన రాజకీయ పెదలు కొందరు ఆలోచనచేసి , ఆ తర్వాత వర్పడ్డ మూడో మం(తివర్గంలో కూర్మయ్య గొరిక్తి స్థానం లేకుండా చ్రే కారు ఓ

ధీమన్ననుకూడ ఏదో చెయ్యాలనుకొని , కొందరు మామా ళాసన సభ్యుల చేతనే (పభుశ్వానికి ఒక పిటీషను 'పెట్టిబారు -.

“ మనం అక్కడక్కడ వున్న కమ్యూనిస్టుల్ని ఏరివేస్తున్నాం - ఇక్కడే ఈ స్నెకటేరియట్‌లోనే 'మహా [పమాదకరుడైన ఒక కమ్యూవిస్టు వున్నాడు.

వాడు (వాసీన పాలేరు కమ్యూనిస్టు నాటకం . అది రాష్ట్రమంతటా నిషేధించ బడ్డది , వాడీ అంలేదో తేళ్చెయ్యండి * ఆంటూ. కందికట్ల నాగభూషణం. వంటి హరిజన యువనాయకులెందరో కమ్యూనిజం పేరిట నాళశనమైపోయిన భయంకర రోజు లవి - ఆ పిటీషను అంతు తేలడానికి కొన్ని నెలలు పట్టింది . అంతవరకు ఆది పరమరహస్యంగానే వుంది , భీమన్నకేమీ తెలియదు . మంత్రివర్గం. నుంచి కూర్మయ్యగారు పోయినట్టుగానే ఆయన నియమించిన చావలి హనుమంత రావుగారుకూడ సమాచారశాఖ డైరెక్టరు పదవినుంచి తొలగి" పోయారు. అప్పటికి ఇదవ్యం ఆనే యువకుడు డ్రైరక్ట రుగా వచ్చాడు ం [దవ్యం కాం(గ్రెసువాడు .. ఆగసు విష్ణవాగ్నిలో దుమికిన సాహసిక విద్యార్థ . మంత్రి భకృవత్సలం గారికి కుడిభుజం . గొప్ప పతిభావ-చుడు ,రచయిత , భీమన్నపట్ల ఒకరోజున దవ్యం గారు భీమన్నను పిలిపించుకొని * ఒక మహా విపత్తు నుంచి , ఓక అఆమాయకు డైన కవిని రక్షించ గలిగి నందుకు నన్ను నేను అలి నంది9చు కొని, తర్వాత మిమ్మల్ని అభినందిస్తున్నాను = మీరు గొప్ప అదృష్ట వంతులు” అన్నాడు . అర్ధంకాలేదు భీమన్నకు + అంతవరకు ఆ పిటీషను: గురించే శాసన సభ్యులు పెట్టిన పిటీషను ఆర్జంటు రిమార్కులతో సత్వర చర్య కోసం డిపార్దు మెంటుకు వచ్చిందట , భీమన్న తత్త్వ్వమూ, మామా శాసన నభ్యుల త త్వ్వమూ' తెలిసిన వాడు కనుక , డైరక్టరు ]దవ్యం ఒక సమ్మగ దర్యాప్తుకు 'పూను కొన్నాడట . పాలేరు నాటక ]పతుల్ని తెప్పించారు. ఒక (పతిని గవర్నమెంటు [ట్రాన్సలేటరుకు 'పంపించి ,. అది కమ్యూనిస్టు నాటక మవునో కాదో చెప్ప మన్నారు ; పాలేరు నాటకాన్ని నిషేధించారేమో తెలుప వలసిందిగా. పోలీసు శాఖను, అన్ని జిల్లాల కలెక్టర్ల ను ఆడిగారు ..

ఉద్యోగ సర్గ వ్యతి

పోలిసు శాఖ నుంచి జవాబు వచ్చింది - దానిపై నిషేధమేమీ లేదంటూ . ఏ జిల్దాలోనూ కూడ ఆది నిషేధించ ఐడలేదు . కొందరు కలెక్టర్లు దాని శేరే వినలేదు... ఆయితే---గ్రవర్నమెంటు 1టాన్సలేటరు మాతం... అది కమ్యూనిస్టు నాటకమే అన్నాడు !

ఎందుకు ఆని అడిగితే _ అందులోని ఒక పాత భగవంతుని ఉనికినే అనుమానించి మాట్లాడాడు కనుక: అని జవాబు, నా_సికుడు కమ్యూన్‌స్టా ? ఒక పాత మాట్లాడింది మొతిం నాటకో ద్దేథం అవుతుందా ? |

డై రక్టరు స్థానంలో [దవ్యంగారే లేకుంటే _ ఈ (పశ్నలన్నీ పుద్దేవో ₹€దో తెలీదు. ఇది పనికాదని-మొత్రం నాటకాన్ని మక్కికి మక్కీగా ఇంగ్లీషు లొకి అనువదించి పలపమన్నారు , దాన్ని డై రక్టరూ, హోం 'స్టెకటరీ, భీఫ్‌ 'స్మెక్రటరీ:...ముగ్గురూ కూర్చుని , నిశితంగా పరిశీలించి, అది కమ్యూసిస్టు నాటకం కాదు అనే నిర్ణయానికి వచ్చారు ,

“నాటక్రం శ క్తి మంతంగా వుంది , భాష. నిశితంగా వుంది +, సామాజిక విమర్శ కటువుగా వుండి ; అయితే .. ఆ కులంలో పుటి , ఆ నరకమంతా అనుభవిస్తున్న రచయిత' ఆ మా[తం త్మీవత కనబరచడం విపరీతమేం కాదు” అని ఒక మంచి సర్టిఫికెట్టు కూడ నోట్‌ చేళారు .

ఇదంతా [పభుత్వానికి వెళ్ళ , ఆమోదం పొంది వచ్చిందట ఆప్పుడే జ వపిటీషను పెట్టిన శాసన సభ్యులు పెద్దలచే చివాట్లు కూడ తిన్నారట, అందు సీ ముఖ్యుడైన ఒక శాసన సభ్యుడు లోగడ భీమన్న ఆంబేద్యరు భక్తుడంటూ ఆ_గనాయకులకు ఉత్తరాలు. 1వాసిన వాడే !

ఆ విధంగా (బతికి బయట పడ్డ భీమన్న 1949 చివరలో పార్లమెంటు సీటు కోనం ఉద్యోగానికి రాజీనామా చేసి , ఆది సంజీవయ్య గార్ని వుంచ డంతో , తిరిగి ఆంధ (ప్రభ సంపాదక వర్గంలో చేరాడు : మితుడు (దట్యణ గారు ఆ తర్వాత ఐ,ఏ. ఎన్‌, ప్నాసై , మదాసు (పభుత్వ్యంలో విద్యా కాఖ కార్యదర్శి అయారు ,

(దితుకుతూ. , (బతుకును నిందించకు. 101. ఎవడికి వాడే గొప్పవాడు

సృష్టిలో [పతిలవమూ [బహ్మే . పతి జీవీ తాను [బహ్మే అనుకొం టుంది . అలానే [పవర్తి;స్తుంది , ఒక్కమానవుడే కాదు, (పతి అణువు విష యంలోనూ ఇది సత్యమే... లేకపోతే , దానికి ఉనికి లేదు.*

అక్షర జ్ఞానం కూడ లేని ఒక వ్యక్తి విద్యాధికుల్నీ , విజ్ఞాన ఖనుల్నీ ఆలించి వాలించ గిలగడంలోని రహస్యం ఇదే,

ఈ రహస్యం భీమన్నకు. బాగా తెలుసు = కనుకనే ఏ విపత్‌పత్తికీ; ఏ వైరస్యానికీ , ఏ వైరుధ్యానికీ కూడ బెదిరిపోకుండా ధ్రైర్యంగా , స్టెర్యగాం నిలబడగలిగాడు . న్‌

భారత సంవిధాన నిర్మాణం ప్పూర్తికాగానే, ఆ సభ 1950లో పార్ట నెంటుగా మారింది . అప్పటివరకూ రాష్ట్రళాసన సభలోనూ , సంవిధాన సభ లోను కూడ: సభ్యులుగా వుస్నవాష్ట-సంవిధాన సభ లోక్‌ సభగా మారగానే, ఏదో ఒక సభలో సభ్యత్వాన్ని వదలుకోవలసి వచ్చిండి, అందువల్ల రాష్ట్ర శాసనసభలోని ఇద్దరు హరిజన సభ్యులు లోక్‌సభ సభ్యత్వాన్ని వదలుకొన్నారు . ఆ రెండు స్థానాలకు కాసన సభ్యులు కాని ఇద్దర్ని కాసనసభ ఎన్నుకోవలసి వుంది: ఆ ఎన్నికే 1949 చివరలో జరిగింది =

ఏ దృక్కోణం నుంచి , ఏ న్యాయ సూ(ాన్ని అనుసరించి చూచినా-ఆ "రెండు స్టానాలలో ఒకటీ ఫీమన్నకు రావలసి వుంది . అయితే, పదవీ రాజకీ యాలకు ఒక దృక్స్పథమూ', ఒక న్యాయ సూ కఠమూ వుండవు ,

ఆ రండు థాళలీలూ రాయలసీమ నుంటబే ఏర్పడ్డాయి = కనుక ఆ స్థానాలు తమకే రావా లన్నారు రాయలసీమ: వాళ్ళు , అయితే- మొట్టమొదట. రెండేళ్ళక్రితం ఎన్నిక జరిగినపుడు. కోసా , రాయలసీమ అనే భేదం చూపబడలేదు కదా ? ఆలోచించే దెవరు ? నోరున్నవాడిడి రాజ్యం !

*న్ఫేన్స గట్టిగా 1పసయత్నిస్తాను. కోస్తాకు ఒక సీటు వస్తే మాతం ఆది సీదే” అన్నారు కళా వెంకటరావుగారు భఖీమన్నతో .

“వస్తే రావచ్చు అనేది తప్ప, వచ్చి శతీరుతుందనే రూఢిరేఖ లేదూ అన్నారు. కల్లూరి సుబ్బారావుగారు భీమన్న చేయి. చూచి , ఆ నాటికి ఆంధ కాం[గెసులో మూడు [గూపులున్నై . వెంకటరావుగారు , కూర్మయ్యగారు పళ్ళంరాజుగారు ఎంత [ప్రయత్నించినా ఫలితం లేక హపోయుంది శ

(ప్రకాశం [గూఫు మాట చెల్లి , సీతోరామ రెడ్డి గారి అనుయాయికి పార్టీ సీటు లభించింది ఆ ఎంపికను. వ్యతిరేకించిన రంగా -_ సంజీవరెడ్డి = [గూపు అసెంబ్లీలో సంజీవయ్య గారి "పేరును పతి పాదించి నెగ్గించు కొన్నారు ! సంజీ వయ్య గారి కోసం అహర్నిశలు కృష్‌ చేసి, ఈ ఫలితానికి హేతువైన వాడు సర్దారు నాగప్ప , ఆ స్థానం కూడ ఆయన ఖాళీ చేసినట్టిదే . మరో సీటు గంగా ధర శివ గారికి ముందే ఇచ్చి వేయ బడిఐది.

రాజీనామాను ఉపసంహరించుకొని , తిరిగి ఉద్యోగంలో చేరమని కళా వారు సలహా ఇచ్చారు గాని, భీమన్న అందుకు ఇష్ట పడలేదు... ఆతర్వాత రెండేళ్ళలోనే సార్వ(తిక ఎన్నిక లు: వస్తున్నాయి... ఆపుడెలాగూ. తనకు సీటు రాక తప్పదు, ఆందువల్ల , [పభుత్వానికి వెలుపల వుండటమే మంచిదనుకొని , నార్మ వారి సలవో తీసుకొని, అంధ1పభలో తిరిగి చేరాడు

అప్పటికే భీమన్న స్వీయ కవితలు, (పసంగాలు ఆక్షాళవాణిలో (పసార ౦ అవుతూ వున్నై : భీమన్నకు మొట్ట మొదట స్వీయ కవిత [పో[గ్రాం ఇచ్చిన వాడు ఆచంట జానకిరాం గారు. శ్రీ వాత్సవ , అయ్యగారి వీర భద రావు , రజనీకాంతరావు గార్డు ఆ తొలి [పోత్సాహకులలో ముఖు గల్ను!

కాను సమాచార శాఖలో వున్నప్పుడే , వాణి ప్యతిక యొక్క. సహాయ సంపాదక పదవి కోసం అప్లయి చేస్కి ఇంటర్వ్యూకి ఢిల్రీ వెళ్ళాడు భీమన్న,

వశ 6 టోయి భీమన్న అప్పటికే ఆ పదవిలో జానకి రాం గారు ఏక్టు చేస్తున్నారు . ఆయనను కన్పర్ము చెయ్యడానిశే ఆ ఇంటర్వ్యూ] తంతు జరుగ తున్నట్టు భీమన్నకు మ్మదాసులోనే తెలుసు . ఆయినా, (ప్రభుత్వ ఖర్చుతో ఢిల్రీ చూచి రావచ్చుకదా?

*దోర్ప్సి భీమన్న ఆంటే ఇంత చిన్న వాడా 1!” ఆంటూ ఆశ్చర్య పోయా రట రలగాగారు , ఢిల్రీలో భఖీమన్నను చూచి . *ఏప్పటి నుంచో ఈయన పేరు వింటున్నాను , ప్మతికలలో చదువు తున్నాను . బోయి భీమన్నంటే ఇంతింత మీసాలతో _- ఏ డెబ్ల్ఫై ఎనభై ఏళ్ళ వాడో ఆయి వుంటా డనుకున్నాను ఇ ఆన్నారాయన ,

అప్పటికి ఆభఖిల భారత కాంగెన్‌ [పధాన కార్యదర్శిగా కళావారు ఢి శ్రీ లోనే వున్నారు. సంవిధాన సిర్మాణ సభ సమావేకాలు జరుగుతున్నాయి, ఆ సథ సభ్యుల్నైన నాగిప్ప , కేశవరావులకు భీమన్న అతిథి. వారితో కలిసి వెళ్ళి, సంవిధాన నిర్మాణ సంభూధ్యక్షులై న అంబేద్కరు గార్ని దర్శించి, తనథ కిని నివేదించు కున్నాడు భీమన్న .

వాణి ఇంటర్వ్యూ ర మామూలుగానే జరిగిపోయింది . తన ఇలాగూ రాదు కాబట్టి , కొంటి [పశ్నలకు పెంకె జవాబులు చెప్పి, ఒక వారం రోజుల పాటు ఢిల్లీ ఆంతా చూసేసి వచ్చేశాడు , “నన్నేం చెయ్య మంటావు” ౪ అని కళావారు ఆడిగినప్పుడు ఏమీ చెయ్య క్క-గర్లే దన్నాడు,

కూర్మయ్య గారి మంతి పదవి పోయింది. వ్యవసాయ కూలీని బెజ వాడకు మార్చి , (పెస్సును నడప వచ్చు . వ్యవసాయ కూలీ కాం[గెసుగు పటిష్టం చెయ్యవచ్చు , ఈ ఉద్దేశంతో భీమన్న ఒకసారి బెజవాడ వెళ్ళి చూస్తే = ఆక్కడ [ పెస్సు పేరుతో వున్నదొక పెద్ద ఇనప చ్యృకమూ , ఒక బండెడు రేకు ముక్కలూ |!

“*స్పోసీల్రే , ఆ(గకుల భూస్వాములు ఇలానే మోసం చేస్తూ వుంటారు , కూర్మయ్య గారి నుంచి ఎన్నెన్నో సహాయాలు , ఉపకాగాలు పొందిన హరిజ నులున్నారు కదా , వాళ్ళతో కార్య కమాన్ని కొనసాగించవచ్చు” ఆకుకొన్నాడట ఖీమన్న . కూర్మయ్య గారు కూడ అదే అభిపాయపకి , తన అనుచరుల కోసం

ఉద్యోగ సర్ల ల్ర47 చూసే ణా వా ళ్ళికగ్గాడున్నారు ? [కొత హరిజన మంతి గారి. బంగళాలో మూగి వున్నారు!

ఎవడు అధికారంలో వుంటే వాడి చుట్టూ చేరుతారు జనం , ఆది మానవ నైజం .. హరిజనులు కూడ మానవులే కదా ?

'దేళంలళో హరిజనులకు బలమైన నాయకులుగా రూపొందుతా రనుకొన్న మ్హూర్తి, కూర్మయ్య ఆ విధంగా ఒకరు త్యాగ శీలి కాక , మరొకరు దూర దృష్టిలేకా గడస బారి పోయారు., అందరి వలెనే కేవలం 'పైరవీ నాయకులే పోయారు అంటాడ భీమన్న :

ఒద్దిక నుండుట, వేనిన

ముద్దను మాతమ్మె తినుచు మురియట -. ఇవియే పెద్దల దయ సారించెడీ

విద్దెలు ఇవి వద్ధు నీక , వినవే శ వ్‌ల్లీ |

పాలేరు నుంచి పద్మశ్రీ వరకు ఆఅంఅఅల ణళల్ల ణి 108. కొన్ని కుటుంబ విషయాలు

ఆరధ[పథిలో భీమన్న ఉప సంపాదకుడుగా వున్న 1950-55 మధ్యకాల అయిదేళ్ళూ ఈయన జీవితంలో ఒక విచ్శితమైన. ఘట్టం అనవచ్చు, ఆర్థికంగా ఎంత అవస పడ్డాడో, సాహిళ్యక్షంగా ఆంత ఉన్నత స్టితికి పెరిగా డక్కడ ,

9 4. గ? ,.

(పతి రంగంలోనూ ఒకో వూహించని. తుపాను వూపి వదిలేసే దీయనను . జీవిత నాక ఎన్నో డక్కా. మొక్కీలు తిని, ఒడ్జెక్కి పోయే దొకొక చోట . ఈ విషయా అన్నిటినీ ఇక్కడ క్టుప్తంగా కూడ 'చెప్పు కోడానికి స్థలం చాలదు .

ముమ్మిడి వరంలో భీమన్న బీచరుగా చేరినప్పటి నుంచీ తమ వద్దే వుండి చదువు కొంటూ, ఎంతో సహాయంగా వుంటూ వచ్చిన చిన్న మరదలు కృష్ణ వేణి, పెండి నాటి నుంచీ భీమన్నను. ఎంతో వాత్సల్యంతో చూచు కొంటూ వచ్చిన అవ్వ (అ_తగారి తల్లి) గోగు లచ్చమ్మ, సొంత చెల్లెలు కంటె ఎక్కువ. ఆప్యాయతతో ఆదరించిన చెల్లె (బావమరది |పకాళరావు. భార్య) సీతాలక్ష్మి ఇంచు మించు ఒకే కాలపరిధీలో దివంగతు లయ్యారు. అవి నూన సికంగా భీమన్నను బాగా ]కుంగదీసిన విషాద సంఘటనలు ..

నిత్యానంద [(ప్రమత్తుడుగా వుండే భీమన్నకు సుఖ సంతోష సొందర్యా లెంతగా. 1పణయ కవితా. (_పేరకా లవుతాయో = దానికి సమతూకంగా. విషాద

సంకీర్ణ సర్గ ల్‌ 49 పవనాలు వీచి జీవిత నగ్న సత్యాలను ఆ విష్క్లరిస్తూ వుంటాయి, అందుకే వీటన్నిటినీ ఇక్కడ "పేర్కొనడం ,

1046లో భీమన్న (పభుత్వ సమాచార శాఖలో చేరగానే ఆయన కుటుంబం మదాసు వచ్చింది ॥ పదేళ్ళ [కితం ఎక గాడే చూవినా “టు లెట్‌ బోర్జులే కనుపించే మ దాసులో , ఒక్క బిన్న పోర్షను కూడ దొరకని స్థితి వీర్పడి వుంది ఆందువల్ల రాయపేటలో భూషి రామదాసు గారి ఇంట్లో కొంత కాలం వుండ వలసి వచ్చింది: రామదాసు, అఆన్నపూర్ణ' దంపతులిద్దరూ ఎంప్లాయ్‌ మెంటు ఆఫీసరులే. , భీమన్నకు సన్నిహితుల , రామదాసుగారు ఆ కాలంలోమంచి కథలు [వాసేవారు = కళా పృదయులు. కవితా వేత.

ఆ తర్వాత విల్లి నాకంలో బయ్యా సూరయ్య గారింట్లోను + పురుషవాకంలో మరో మ్యితుడు యాళ్ళ ముసలయ్య గారింట్లోను వుండి, చివకకు కొసపేటలో ఇల్లు దొరికితే అక్కడికి మారారు . నాగరత్నమ్మ 1946లో పిల్లలతో రాజోలు వెళ్ళిపోయి , తిరిగి 1950లో ఈయన ఆం(ధ్మపభలో చేరగానే మృదాస్ను వచ్చింది ఆప్పటికి చివరి సంతానం విజయలక్ష్మి చంటిషాప . .

మొదట ముగ్గుర్నీ = విజయ భారతి, దత్తాతేయ శర్మ + నాగివర్మలను చదువుకోసం రాజోలులోనే వదిలేసి చంటి పాపను మ్యాతం తీసుకొచ్చింది నాగ రత్నమ్మ * పెరియమెట్టులోనే చిరకాలంగా తెలిసిన వాళ్ళ ఇంట్లో ఒక పోర్షన లో ఊండేవాళ్ళు. నాగరత్నమ్మ ఆరోగ్యం. పాడవటం వల్ల , పౌరుగువాళ్ళే ఎంకో సహాయం చేస్తూ వుండేవాళ్ళు - ముఖ్యంగా ఆ యింటి అవ్వ.

ఆ రోజుల్లోనే పల్పయ్య గార్ని. మదాసు రప్కించారు తమతో వుండి పోవడం కోసం , ఆయన రెండు రోజులుండి , సిటి పద్ధతులు తమకు పడవనీ , ఏదో ఖైదులో వున్నట్టుగా వున్నదనీ , తన మనస్సంతా తన తోట మీదే వున్న దనీ చెప్పి మూడో రోజున మామిడికుదురు వెళ్ళిపోయారు ,

రత్నమ్మ ఆరోగ ర్‌ం మెరీ. పాడవటం వల్ష ఎగ్మూరు ఆస్వతిలో చేరింది . ఇంటి వద్ద చంటి పాప, తాను ఆఫీసు మానడానికి లేదు. వేరే తోడేవరూ లేరు , చాలా అవస్థ పడ్డాడు భీమన్న . అప్పటికి ఆమె ఏడోనెల గర్భిణి = ర్‌ ర్త హీనత . మళ్ళా రాజోలు పంపీంచేకాడు /

తర్వాత ఒక రోజున “రత్నమ్మను ఆస్ప(తిలో చేర్చాం, వెంటనే బయలుదేరు” అనే 'టెలిగాంను అందుకొని రాజోలు వెళ్ళాడు . అమె అక్కడ లేదు ; అక్కడ నుంచి రాజమండి వెళ్ళాడు = భీమన్న జీవితంలో. కంటిన్యుటీకోసం ఈ కుటుంబ విషయాలను: క్టుప్తంగా చెప్పాను. వివరంగా చెప్పాలంటే రసవత్తన విశేషాలు చాల వున్నై = కల్పనకు , ఊహకు కూడ అందని అద్భుత సంఘటనలు భీమన్న వాస్తవ జీవి తంలో కోకొల్లలు ,.వాటిళో ఆనేకం ఈయన [గ్రంథాల పరిశీ లనలో దొరుకుతై ఇంతటిదా: వీ న్నేహ. సహాను భూతి! ఎంత వేడి వడపోని ఈ వెన్నెల కానెదవో | ఈ విరహ నిశీధి కూడ ఇంత చల్లగా ఉన్నది 108. హరిజను లెలా వుంటారు ? అది మృదాసులో ఇంకా |టాంబళ్ళు నడుస్తున్న రోజులు. భీమన్న ఒక ఆదివారం సాయంతం 'సకుటుంబంగా: బీచికివెళ్ళి, ఆలా ఆలా సరదాగా తిరిగి చీకటిపడ్డ తర్వాత , పేరిస్‌ కార్నర్‌కివచ్చి, [టాం ఎక్కి. కూర్చున్నారు , అది 'బెర్మినన్‌ కనుక ఒక్కపక్క-. విశాలంగా కూర్చున్నారంతా . మరొక పడి నిమిషాలలో [టాం కిక్కిరిసి పోయింది , 'బైలుదేరిండి = అది కొంచెం దూరం. వెళ్ళినతర్వాత అందులోకి ఒక వ్యక్తి ఎక్కి. నిలబడ్డాడు... పైని హేంగర్‌ పట్టుకొని, [టాం వేగానికి ఆటూ, ఇటూ వూగి పోతున్నాడు ,. పైగా ఆయన బాగా వృద్దుడుకూడా , “ోళాన్తిగారూ కూర్చోండి” ! అన్నాడు: భీమన్న లేచి ఆయనకు చోటిస్తూ. =

• ఎవరు. నాయనా మీరు ?” అన్నారు ళాన్రిగారు కూర్చుంటూ .

సంకీరఠ సర వర్‌] ణి శశీ

ప్సీ పక్క-నున్నద్ని మా పెద్ద మ్మాయి, ఆ పక గ్రానున్నది మా ఆవిడ $ వాష్ల మా క్కుర్దాళ్ళ . మీరు నాకు వాగా తెలుసు , నేను కొంచెం పద్యాలుకూడా

“* ఆహా! ఏదీ ఒక పద్యం చదువు |”

మరచితివేమొ గోవ సుకు మారునిః మారువి గన్నతండి

అంటూ కృష్టాన్వేషణ అనే తన లఘుకావ్యంలోని ఒక్ష పద్యం చదివాడు

“దాల' బాగుంది నాయనా [! ఇంత బాగా పద్యాలు (వా సేవాడిని నే నెర గక పోవడ మేమిటి? మీ ఇంటి పేరు?” ఆన్నారు కాన్రిగారు;

““నోయి” అన్నాడు భీమన్న .

“వోయి 1* ఆలోచనలో పడ్డారు కాన్త్రగారు =

“మీరు ఇంటి పేరు ఎందు కడిగారో నాకు తెలుసు, మా యుంటిపేరు

ఆశ్చర్యపోయారు శాన్తిగాలు , (పకగ్థాకు పిల్లల కేసి ఒకసారి చూళారు , “మీరు హరిజనులులా లేరే 1” అన్నారు ్ర

“హరిజను లంటే ఎలా వుంటారు ?”

బహుళ ఆ విధమైన [పళశ్న శాన్తిగారికి ఆంతవరకు ఎదురై వుండదు ; నిజమే, హరిజను లంటే ఎలా వుంటారు ? కాస్తే గారి నుంచి జవాబు లేదు .

“మీ రెక్పుడ్రైనా హరిజనుల్ని చూశారా? లేదు. పుస్తకాలలో చది వారు అంగే , హరిశ్వం[ ద నాటళంలో వీకబాహుడి వర్ణన చడివి , వేషం చూచి , హరిజను లంటే ఆలా వుంటారని మీ రూహించారు. వాసవంగా మీ 'రెన్నడూ హరి జనుల్ని చూడలేదు , ఇప్పుడు చూడండి.. హరిజనులు మాకు లాగే వుంటారు

ల52 బోయి భీమన్న

ఆ మర్నాడు ఆయన: ఆవ్యధ[పభ ఆఫీసుకు వచ్చారు. నార్హవారు తమ సిబ్బందిని పరిచయంచేస్తూ , భీమన్న సీటు వద్దకు రాగానే = శాన్రిగారు మొగం అటు తిప్పేసుకుని ముందుకు సాగారు . అంతా ఆశ్చర్యపోయారు ,

“హరిజనులు మాకులాగే వుంటారు.” అని భీమన్న అన్నపుడఈ మరొక వాక్యం తన మనసులో చిగరించిందట * అది యిది, “మరో పాతికేళ్ళ పోయిన తర్వాత మీకులాగే వుంటారు” అనేది :

వొడా? వాడు?

వాడు చచ్చినా మారడు |

సమాజం. మారినా

లోకమే మారినా

ఎా=గుడి నెలు భీమన్న రాజమండి వెళ్ళి, ధవశేశ్వరం మివన్‌ ఆన్పతిలో అడుగు

పెటేటప్పటికి , నాగరత్నమ్ముకు ఇంకా. తెలివి రాలేదు... మూడు రోజులుగా ఆపస్మారంలోనే పడి వుంది,

“మనిషిలో రక్తం లేదు. కడుపులో పిండం చనిపోయింది .. అంతా అయిపోయినట్లే . తీసుకు పొండి” అని రాజోలు డాక్టరు చెప్పేసి, “రెండు మూడు గంటల్లో రాజమండి తీనుకెళ్ళ గలిగితే , వాళ్ళ వెంటనే ఆపరేషను

వెంటనే టాక్సీలో బైలు దేరారు, పదిహేను మైళ్ళు వెళ్ళిన తర్వాత , విపరీతంగా రృక్తస్టావం అయి, చనిపోయిం దనుకున్నా రట* డై9వరు ఇక ముందుకు సాగినంటే ఆతనికి రెట్టింపు చార్జీ యిస్తామని చెప్పి ముందుకు

నంకీర్ల సర్గ లిర్‌లి ణి మీ

“బొబ్బర్లంక చేరేటప్పటికి, అప్పుడే అనకట్టమీద కార్త రాక పోకలను బందు చేశారు . పరిస్థితి గుర్రించి ఆ ఒక్క కారునూ' వడిలారు , ఆ సీజనులో ఆనళట్ట దాటిన కారు ఆదే చివరి దట!

సరాసరి మిషన్‌ అస్పతికి తీసుకు వెళ్ళారు , డాక్టర్లు పరిక్ష చేసి లాభం లేదన్నారు. . 'వెంటనే ఆమె తండి చం[దయ్య గారు "పెద్ద డాక్షరు కాళ్ళమీద

ఖం టన ము ౧ ట్‌

పడిపోయాడు ,

"అమ్మా ఇంతదూరం వచ్చాం. ఆపరేషను చేయ్యించాం అనే తృప్రి మాకు దక్కించండి” అంటూ ఏడ్చాడు న డాకరు హృదయం: ర్త రిగెంది ళ్లు

ర_క్తం ఎక్కి-ంచిచూస్తా మను కొన్నారు . ఎవరి ర క్త్రమూ మాచ్‌ కాలేదు. పట్నం నాలుగు మూలలకు నలుగురూ పరిగెత్తారు. సమయం మించి పోతు సిబ్బంది ఆంతా మోకాళ్ళపై వాలి [పార్థన చేస్తూ ఉండగా = పెద్ద డాక్టరు ఆప 'రేషను చేసింది , మధ్యలో కరెంటు పోగా , 'పెబొపాక్సు లైట్లు పెట్టి చేశారు మగ శిపవు కడుపులోనే పోయింది. ఆడ శిశువు (బతికే వున్నది . అది జరిగి మూడు రోజులైనా తల్లి [ప్రమాదం నంచి బయట పడలే దింకా .

అదీ--ఆక్క్టడికి భీమన్న వెళ్ళేటప్పటికి వున్న పరిస్థితి ఎ ఆ త్య్వూత మెల్లిగా స్పాహ వచ్చిం దామెకు. కొద్దిగా కోలుకుని ఆన్బ్యతి నుంచి బైటపడ డానికి దగ్గరగా మూడు. నెలలు పట్టింది. ఆ మూడు నెలలూ భీమన్న ఆమె "సేవలోనే ఉండి పోవలసి వచ్చింది.

పూర్వం ధర్మన్నగా రుంటూ వుండే లక్మి శవా రొప్పేట్‌ లో, తమ దగ్గ ర్‌ బంధువ్పులెన ఇంజేటి సామూ్యూలు జానకమ్మ దంపతుల ఇంట , వుంటూ భీమన తాను భోజనం చేసి, భార్యకు భోజనం: తీసుకొని వెళ్ళేవాడు , పగలంతా అక్కడే వుండే .వాడు ,. అన్యోన్యం, అనురక్రీ, అఆనుకూలమూ కల దంప తానెక గ్రా డుంటే ఆక గ్రాడే ఒక బృందావనాగి న్న పెంచుకోగ ల 'స్నేహనీలి కోన్తుక్త' ః అది ఆస్పతి ఆయినా, ఆవందంగానే గడిచి పోయింది. భీమన్నకు.

విర్క్త బోయి భీమన్న

తాను అప్పుడప్పుడు | వాస్తుండే గీతాలను ఒకచోట చేర్చి, [ప్రకటించా లను కొంటున్నా డప్పటికి . ముఖ్యంగా చిన్నప్పుడు కొబ్బరి తోటల్లో లిరుగు తున్నప్పుడూ ఊడ్పుచేల గట్ట వెంట [ప్రయాణం చేసున్న ప్రుడూ ఆనేక భావాలు వస్తూ వుండేవి . నిజానికి ఈయనకు భావాలు రాని 'చమ:ఐటూ వుండదు. నిరం తరంగా విశ్వ విహారాలు చేస్తుండే రకరకాల భావాలలో వధురమైన [పతిభావమూ ఈయన మనస్సును స్పృశించి పోతూనే వుంటుంది .

విశ్వ్యపణయానికి [శుతి చేసి పెట్టిన వీణ ఈయన మనస్సు . [పణయం, శృంగారం వంటి మధుర భావాలు తప్ప మరెదీ దీన్ని కచలించలేదు , అందుకే ఆకలి , బాధ , దుఃఖం వంటి వాటిని గురించి చెప్పవలసి వచ్చినా, [పియు రాలిని సంటోధించే చెపుతూ వుంటాడు. దీనివల్ల ఒక్‌ సౌలభ్యం కూడ ఏర్ప డింది . విడివిడి పద్యా లన్నిటినీ చక్కగా ఒకచోట చేర్చవచ్చు . అలా చేర్చిన (గ్రంథమే “మధుగీత” . దానికి తుది మెరుగులు దిద్దడం ఈ కాలంలోనే జరిగింది .

ఈ మధుగీత [వాత (పతి భీమన్నకు చాలా మంది స్నేహితురాం[డడను సంపాదించె పెట్టంది ॥ ఆవన్నీ ఆందమైన కథల్హా వుంటాయి . కల్పిత కథఅ కంటె బాగుంటాయి,

సుబ్బరాజు అనే యువ మితుడితో కలిసి , ఖీమన్న ఒక ఠోజున గోదా వరి ఆవతల ఏదో ఒక వూళ్లో పాలేరు నాటకం జరుగుతున్నదని విని, అక్క డికి వెళ్ళాడు . తానెవరో అక్కడ ఎవరికీ తెలియదు. ఆ రాతి నాటకం చూసేసి, మర్నాడు ఆ నాటక సమాజం వాళ్ళకు కొన్ని సలహాలిచ్చి వచ్చేళాడు.

మూడో రోజున ఆస్ప్యతికి వెళ్ళేటప్పటికి, అది రక రకాల పుకార్లతో నిండి వుంది . భీమన్న కనపడ కుండా పోయిన సాయం[తమే అక్యాడి ఒక నర్సు కూడ కనపడ కుండా పోయిందట ! మధు గీతలో పద్యాలు చదువుతూ ఆమె భీమన్నతో చనువుగా సరసాలాడుతూ తిరిగేది . ఆది పుకార్లకు దోహదం చేసింది . “ఆలా కన పడకుండా పోవడం అమెకు ఇనే మొదటి సారి కాదటలే” అన్నది నాగరత్నమ్మ |!

సూర్యకాంత పుష్పంలా వుండే ఆమె ఒక రోజున ఆస్ప్మతిలోకి వస్తూ, భీమన్న మీదకు ఏదో విసిరేసిందట . ఆప్పుడీయన “తేనె లూరెడి దగు నీ సువర్ణ

సంకీర్ణ సర్గ 255 సుళరీరములో ఒక రమ్య భాగమున్‌ పుడికి గిరాటు వేసితివిపో 1” ఆంటూ దానిని పట్టుకొన్నాడు , ఆదొక అనాస పండు బద్ద ! ఇలాంటి ఉదంతాలు చూసిన వాళ్ళు ఆనుమానించడంలో గాని, పుకార్డు పుట్టించడంలో గాని: తప్పే ముంది. ? హృదయ మిద మిత్ట మని లేని వృక్ష తతులె పూలో, వండ్లో ఒనంగు నీ పూజ లోన: వి మొనంగుదు నేను? నీ (సేమ బెరిగి హృదయ మున్నది , 'వేవ చేయించు కొము్యు ! 105. కలరాతో చెలికారం ఆది మంచి వర్షాకాలం . ముసుళ్ళు . గోదావరి గ ట్లొరిసి పారుతోందీ , రాజమండి , ధవళీశ్వరం పల్లపు 1పాంతాలు వరదనీటిలో మునిగి పోయాయి , పట్టణం నిండా కళ్మలమూ, కంపూ.; దానితో కలరా చెలరేగింది . లవ్ష్మీవార ప్పేటలో తానున్న ఇంట్లోనే ఆ (ప్రక్కవాటాలో, ౬క్ష ఆర్ధర్యాతి హోరున వర్షం , ఏం చెయ్యడం? ఆరా(తి ఎలా గడిచిందో తెలియదు . ఉదయం కాకముందే అక్కడినుంచి పారిపోయాడు భీమన్న - ఆస్ప]తికి దగ్గరలోనే వుండే ఒక మ్మితుడు ఆవ్వోనించగా 'వాళ్ళ యింట్లోనే , ఆరుగుమీద తడికలు కట్టించి , ఆందులో మకాం పెట్టాడు భీమన్న, ఆ ఇంట్లో భార్యాభర్తలు, వాళ్ళ చంటిపాప మ్యాతం వుండేవారు , ఒకరోజు ఇంట్లోవుంటే , రెండురోజులు క్యాంపులో వుండే ఉద్యోగం ఆయనది , ఆస్పత్రిలోని నాగరత్నమ్మక పత్యం 'వంటల దగ్గరనుంచి సమకూర్చి పెడుతూ భీమన్నకు ఎంతో సహాయం చేళారా దంపతులు, వర్షం ఎడా పెడా కొడుతున్నది , కొన్నిరోజు లుగా ముసురు పట్టివున్నది క్‌ వరద నీరు ఇంటి గడపను తాకి [పవపిస్తున్నది : తడికలు వానగాలికి చిల్లులు

పడిపోతున్నై . వాటిలోపల తడస్తూ సగం ముడుచుకు కూర్చున్నాడు భీమన్న. మి[తుడు క్యాంపులో వున్నాడు , అట్టిస్థి తిలో ఆవిడకు విశోచనాలు , వాంతులు మొదలైనై ! కలరా!

లక్ష్మీవార 'ప్పట నుంచి షారిపోయి రాగలిగిన భీమన్న ఇపుడిక్కాడి నుంచి ఎక్కడికి పారిపోగలడు 1 ఎలా పోగలడు ?

తనదగ్గర బలమైన కలరా .మందులునై్నై = వాటినీ [క్రమంగా వాడటం మొదలుపెట్టాడు. , కాళ్ళకు పసుపురుద్ది, వేడినిచ్ళుపెట్టి , వాంతులను పట్టి పారబోస్తూ :; ఫినాల్‌తో కభపరుస్తూ, ఆ. ర్నాతంతా సేవచేసి=. [ప్రమాదం నుంచి గ నెకి గ్రాంచా డా మెము,

తనతల్లి కలరావల్ల చనిపోయింది. ఇప్పుడొక చెల్లిని కలరానుంచి రక్షించగలిగాడు , ఏవరికైనా నిజమైన సహాయం చేసినప్పుడు కలిగే ఆనందం కంటె. దివ్యమియింది మరొకటి. లేదంటా డీయన ,

మనిషి 'పిరికితనంతో దేనినుంచి పారిపోతుంటాడో , అది అతన్ని నిత్యం వెన్నంటి తరుముతూనే వుంటుంది, ఆలా తరుమబడి ఎదురుతిరిగినవాడు భీమన్న అనేక ఘట్టాలలో ,

“మీ ఆవిడ బతుకు తుందను కోలేదు, ఆ [పభువే రక్షించాడు” అన్నది పేద్ద డాక్టరు , ఓక రోజున భీమన్నతో.

“ప్రభువు 1ప్రమేయ మేం వుంది? డాక్టరు. రక్షించింది ౯ అన్నాడు భీమన్న . దానిపై కొంచెం చర్చ సాగింది =

“*డాక్షరుతో ఏమన్నావు ?” అన్నది ఆ మర్నాడు వుదయం నాగరత్నమ్మ.

“ఆ మాట చాలదా వాళ్ళను బాధ పెట్టడానికి * దేవుడున్నాడా 1 లేడా ? అన్నది కొదిక్కుడ ముఖ్యం . అంతా దేవుడి మీద భారం వేసీ , వాళ్ళు పని చేసారు, ఇదే గ వర్న మెంటు, ఆస్ప్యతీ ఆయితే , నేను [బతికే దాన్నేనా

సంకీర్ణ సర్గ ఏర్‌ నిజమే , మానవుడికి భగవద్యిశ్వానమే తప్పక పోతే , అట్టి విశ్వాసం పూర్తిగా కలవాష -.మానవ సేవే. మాధవ సేవగా భావించి, ఆందుకు తమ జీవితాలను అంకితం చేస్తున్నవాళ్ళూ ఒక్క క్రై9 స్తవ మిషనరీలే ఆంటా డీయన అప్పటికే మూడు 'నెలలై పోయింది = నడిచే ఓపిక రాలే డింకా * భార్యను భుజం మీద వేసుకొచ్చి , రాజోలులో దింపేసి , ఎన్నికల గొడవల్లో దూకాడు మృత్యువు నుంచి 'జీవం కురినింది: అమా వాస్య నుంచి నెలవంక మొలిచింది షడ్వర్గ యాళన నుంచి ష్మడ పో పేతంగా. మళ్ళీ ఓక్‌ ఉగాది విరినింది “106. ఎన్నికల థాగవతం 1952 ససార్వ్య్మతిక ఎన్నికలు చరిత్రాత్మక మైనట్టివి, ఆ కాలంలో ద్విసభ్య నియోజక వర్గా లుండేవి , ఒక విభాలమైన సియోజక వర్గంలో రెండు ఏ ఇద్ద రభ్యర్థుల క్రైనా ఇవ్వవచ్చు , మొత్తం ఓట్లలో అత్యధిక సంఖ్య వచ్చిన వాడు జనరల్‌ సీటుకు ఎన్నికవుతాడు.. ఆత డేకులంవా. డైనా సరే* రెండో వాడు మా[త0. "షెడ్యూల్డు కులర వాడే ఆయి .వుండాలి. అది అప్పటి పద్ధతి ఇ రెండు స్థానాలకూ హరిజనులే ఎన్నిక కాగిల అవకాశం వుంది. ఆ పద్ధతిలో , ఆంతకు ముందొక చోట అఆలాజరిగింది కూడ . | అ ఎన్నికలలో భీమన్నకు కాం[గసు టికెట్టు లభించింది * రాజోలు ద్విసభ్య నియోజక వర్గంలో భీమన్నది. రిజర్వుడు స్థానం . ముప్పర్ధి వెంకట రత్నం గారిది జనరల్‌ స్థానం. ముస్పలర్తి ఒక వృద్ధ కాం[గెసు నాయకుడు , కోప్తు కులస్టుడు : ఆ నియోజక వర్గంలో కులాల వారీగా చూచుకుంటే మానూలు, కాపులు 'మెవారిటీ కులాలు , | ఆమలాపురం కూడ ద్విసభ్య నియోజక వర్షమే . అక్కడ కళా. వెంకట రావు, పండు లక్ష్మణస్వామి గార్డు కాయ్యగ్రసు అభ్యర్థలు , అమలాపురంలో

వుండే డిప్యూటీ కతెక్షరే ఈ నలుగురికి రిటర్నింగ్‌ ఆఫీసరు. ఆ రోజుల్లో అక్కడ డిప్యూటీ కలక్టరు లింగం మాలకొండయ్యగారు ,

కోనసీమ 1ప్రాంతంనుంచి పార్షమెంటుకు పోటీ చేసిన కాం(గెసు అభ్య ర్థులు=జనరల్‌ దుర్గాబాయమ్మగారు * రిజర్వుడు పెనుమాల గో పాలకృష్ణగారు , ఈయన కళా వారి సలవాపై తన జిల్లా మున్నిబు ఉద్యోగానికి రాజీనామా చేసి ఎన్నికలకు నిలిచిన వాడు +

క్షళా వారు పెట్టిన ముహూర్తంలో , మాలకొండయ్య గారి వద్ద నామి నేషను చేసి (పచారంలో పాడు భీమన్న ,

త్యాగాలు చెయ్యవలసి వచ్చినప్పుడు పోరాటం జరుపుతున్నప్పుడు. ఎలాంటి పొరపొచ్చాలూ, పోటీలూ లేవు కాం[గసుకో , అధికార పదవులు రంభల్లా కనుపించ గానే సుందోప సుందులై పోయారు. ఆ[గనాయకులు కమ్యూనిస్టు ఉపదవాన్ని అరికట్టడానికి పభుత్వం తీసుకున్న కొన్ని తీవ చర్యల వల్హ మామాలు , కార్మికులు కూడా. కాంగ్రెసుకు వ్యతిరేక్ష మైపోయి

(ప్రకాశంగార్ని అధికారం: నుంచి దింపినందు. వల్ల 1బాహ్మలూ, ఆదర) వాదులైన మరికొందరు కాంగెసు కార్యక ర్తలూ పళ్ళుక త్తుల్తా నూరుతున్నారు + [పకాశం , రంగా ౩ విశ్వనాథం వర్షాలు కాం[గెసు నుంచి విడిపోయి , [పజా పార్టీ , కృష్‌క్‌ లోక్‌ పార్టీ వంటివాటిని 'నెలకొల్పు కౌన్నారు .

ఇక మిగిలిన అధిశార కాం[గెసులోని ధనబలం కల ఒకవర్గం , ఏవో కొన్ని అసంతృప్తుల కారణ6గా 1 శీబపేజ్‌ చెయ్యడానికి నిర్ణయించు కొన్నారు క పగలంతా బహిరంగ సభల్లో కాం[గైెసు 1పచారం. చేసే వారు, ర్యాతులు రహస్య సమావేళాలు జరిపి , కాం్యగెసులోని జనరల్‌ అభ్యర్థిని ఓడించడానికి తమ శ_కినంతా 1పయోగించేవారు ,

భీమన్న షట్ల ఏవరికీ [పత్యేక వ్యతిరేకత లేదు. ఆయితే (పత్యేకాభిమా నమూ లేదు : జనరల్‌ను ఓడించా లనేది ఒక్ష వర్షం. పట్టుదల, జనరల్‌ ఓడిపోతే రిజర్వు 'గేలుస్తుందా అనేది భీమన్న పళ్న =

సంకీర్ణ సర్గ ల్లగ

తాను గెలుస్తా ననే ధీమా పోలేదు భీమన్నకు , ఎవరు ఏం చేసినా , ఏ: చెయ్యకపోయినా. తన వ్య క్రిగతమైన పలుకుబడి తనకుంది _ కాం[గ్రెను పార్టీ ఇచ్చిన వెబ్యురూపాయలతో ఒక కారు అదెకు తీసుకుని , ఒక్కడే బైలు దేరాడు. (పచారానికి .

మొత్త పదవారు మంది కాబోలు పోటీకి నిలబడ్డా రక్కడ .. అందులో కాం[గ్రసు ఇర్దరూ కాక -కమ్యూనిస్టు లిద్ధరు , (పజాపార్టి ఇద్దరూ ముఖ్యులు , 'ఫేడ రేషన్‌ అభ్యర్థి వున్నా , ఎవరి వోట్లైనా చీల్చడానికి తస్ప , గెలవడానికి కాదు =

తనకు ముఖ్యులైన పాత కాం[గెసు వాదులు ఆరుమ ల్లి షెంకటరత్నం , ఆకుల బులిస్వామి వగ్రైరా లంతా. _పజాపార్టీకి చేస్తున్నారు ; కార్యగస్‌లో వున్న కొత్త వారఃతా సిబటేజ్‌ చేస్తున్నారు . కాంగ్రెస్‌ టికెట్టు కోసం భీమన్నతో పోటీ పగి, అది రాని వారంతా కూడా వ్యతిరేకంగానే చేస్తున్నారు. ; ఆదేం | పజాస్వామిక మో |! ఆదేం (కమ శిక్షణో! అదేం ఎలక్షనో

ద్వి సభ్య నియోజక వర్గాలలో అప్పటి ఆనవాయితీ ఏమిటంటే - మొత్తర ఎలక్షనంతా జనరల్‌ అభ్యర్థి నడుపుతాడు , హరిజనాభ్యర్థి నామినేషను చేసి కూర్చుంటే చాలు. ఈ ఎన్నికలటో మాతం ఆలా: జరుగలేదు , అందుకే భీమన్న | పత్యేకంగా తిరగ సాగాడు.

ప ల్త య్య గారి అనా సక్త యోగం దూరం చేసిన బంధు వర్షాన్ని జొ పకం తెచ్చుకుని పాత మిత్రుల్ని కలుసుకొంటూ ముందుకు సాగాడు . గెడ్డం వాళ్ళంతా ఈమ; డ్ఞాతులే , దేశంలో వాళ్ళు తక్కువేం కొదు ,

వడ్డి / ఉర్యడు 1 బళ, వయ్యా న ఎల్ల మల్లి ్ర ఊట్ల , దాకే, యోకొ కుసుమ, దాసరి , నల్లి, జిల్లళ్ళ, గంజి, సరెళ్ల, భూపతి, నేతల, కంది కట్ట, బత్తుల, తాడ్‌, నీతి పూడి, గోగు, ఇంజేటి, జాలెం వగైరా అనేక ఇంటీ పేర్ల వాష్ళ ఖభీమన్నకు ఆమ్మ , నాన్న తరఫు బంధువులే , వీలై నంత వరకు. అందర్నీ చూశాడు భీమన్న ఎన్నికల సందర్భంలో = రండు ఓట్టూ కాం[గస్‌ ఆభ్యర్థు లిద్దరికే 'వయ్యమని ఉద్చోధించాడు .

విరి 0 బోయి భీమన్న

ఈ ఎన్నికలో ఖీమన్నకు మనస్ఫూరిగా సహాయం చేసిన కాం[గైసు నాయకు లిద్దరు = కొత్తపేట వైపుర మంతెన సుబ్బరాజు గారు, నగరంవై పున న్లైనాల, గణేశ్వరరావు గారు:

చివరి వరకు ఆంతా బాగానే జరిగంది. ఓకే రా సారిగా వాతావరణం తారుమారై పోయింది . ఆది మూడు విధాలుగా. జరిగింది

1, కమ్యూనిస్టు తరపున జరిగిన విపరీత |పచారం. తాము గలవడం తథ్యమనీ , పభుత్వం తమ్మ చేతిలోకి వస్తుందనీ , ఆప్పుడు తమకు వోట్టిచ్చిన వారందరికీ ఐదెకరాల భూమీ , కాడెడ్డూ చొప్పున ఇసామనీ [పచారలఅ చేశారు. ,

2.. జనరల్‌ అభ్యర్థికి పట్టుకొన్న భయం . కాం[గెనులోనే ఒక ఐలమైన వర్గం తమకు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తుందని తెలియగానే ముప్పర్షి వర్గం భయపడి పోయారు = ముప్పర్తి ఓడిపోయి , భీమన్న గెలిచే (ప్రమాదం. వుంది... రెండు స్థానాలూ హరిజనులకే పోవచ్చు, అందుకని ఒక్కఓటు ముప్పర్డికి వేసి, 'రండోఓటు మరెవరికైనా వెసుకోమనీ , భీమన్నకుమాతం 'వెయ్యవద్ద్ధనీ, తమ వర్గాలలో రహస్య (ప్రచారం చేశారు. దానితో ఆ మిగిలిన కాం[గెసువోట్లు కూడ భీమన్నకు పడలేదు , .

8... ఎన్నికల రోజు తెల్లవారే టప్పటికి (ప్రతి బూతు వద్దా మెైళ్గ పొడవున వోటర్హ క్యూలు నిలబడివునై, ఆవన్నీ కమ్యూనిస్టలవే! ఆ క్యూలు తరిగే టప్పటికే పుణ్యకాలం కాస్తా అయిపోయింది , తిని తీరికగా వచ్చే కాంగగెన్‌ వోటర్దు చాలమండికి వోటుచే సే అవకాశమే దొరకలేదు

ఊహించని ఈ మూడు కారణాలవల్లా -. ఒక్క భీమన్నేకాదు , మొత్తం కోస్తా జిల్హాలలోనే. కాంగెసు ఓడిపోవడం జరిగంది ..

“సిక్సు 27 చేలు, ముప్పర్తికి 28 వేలు వచ్చాయి, అంటే, నీకు మీ హరిజనులు (పత్యేకంగా వేసినవి నాలుగు వేలే కదా?” అన్నారు ఆ తర్వాత కళావారు ఎన్నికల ఫలితాలను సమీక్షిస్తూ .

సంకీర్ట సర్గ ౨81

“నాకు వచ్చిన 2 వేలూ. హరిజనులు వేసినట్టివే + కాంగ్రెసు వోట్లు ఆ 28 వేలూ కూడ వస్తే, 50 వేల వోట్టతో నేనే జకరల్‌ ఆభ్యర్థిగా గెలిదేవాణ్ని కదా ? అన్నాడు భీమన్న. ఆ తగవు అలానే వుండి పోయింది.

“మన వూరి పెద్దలే మనల్ని మోసం చేశారయ్యా ! గెణీశ్వరతావు గారొ క్కరే నీ కోసం మనసారా (శ్రమపడ్డార .* అన్నారు పల్టయ్యగారు , ఓడి పోయిన కొడుకు ముఖంలోకి చూచి , నవ్వేశాడు భీమన్న ,

మామిడికుదురు వాడే నై నాల ధజేశ్వరరావు గారు , పార్టీ పట్ట పరమ. భక్తి , (పజల పట్ట సేవానురక్షి గల కాం[గెసు యువ నాయకు డాయన భీమన్న పట్ట పత్యేక స్నేహ భావం కలవాడు.

ఆం(ధపభలో ఇంత కాలమూ సెలవే. భీమన్న పట్ల నార్హ వారి వాత్సల్యం అట్టిది , ఎన్నికలు ముగియగానే మృదాసు. వెళ్ళి, ఆంధధపభలో తిరిగి జాయి నయాడు ఖీమన్న ,

పాపం-,పజలు

ఎన్నటికి ఎదగవి _పజలు

నిన్నటికీ , రేపటికీ కేడ్రా లేని 1పజలు తమ ఒక్కొక్క వోటును ఒకొ్కాక్కు లక్షరూపాయల నోటుగా తమ (పతినికులు మార్చుకొని సౌభాగ్యపు కోటలు కట్టు కొంటు౦ టే కళ్ళు మూనుకు పోయిన

కల్లు కాంపౌండు (నజలు |

చెల్లారావుగారి మిితులు కొందరు మ్మదాసు పార్కొటెన్‌ లో ఒక ఇల్లు అద్దెకు తీకుసుని , నేతి వ్యాపారం మొదలు పెట్టారు. ఆ యింట్లో ఒక గది ఇచ్చారు భీమన్నకు. ఆ గదిలో కరెంటు లేదు, కొవ్వొత్తులు వెలిగించుకొని , రా[తులూ, పగళ్ళూ ఏక ధాటిగా. కూర్చుని “దీపసభ' కావ్యానికి తుది 'మెరు గులు దిద్దా డీయన, ఆ తర్వాత రాయపేటకు మారాడు = చెల్పపిళ్ళయ్యార్‌ కోయిల్‌ వీధిలో , మేడమీద ఒక చిన్న పోర్షను లోకి.

ల8ిలి బోయి భీమన్న

ఒకో రోజున మ్మితుడు యాళ్ళ ముసలయ్య గ్రారు వచ్చి , “నిడళీవోలు వెంకటరావుగారు మీ గురిఃచి. తరుచు అడుగుతూ. వుంటారు . ఒకసారి వెళ్ళి చూద్దామా? ,” అన్నాడు. ముసలయ్య గారు నిఢదవోలు వారి శిష్యుడు, చక్కగా పాడేవాడు , సాహితీ పరుడు. ేం[ద [పభుత్వ కార్మిక శాఖలో ఉద్యోగి =

భీమన్నను చూడగానే నిడదవోలు వారు చాల సంబర పడ్డారు. :

“అసలు మిమ్మల్ని పిఠాపురం రాజావారి షక్టి పూర్తిలో చూళాను; ఆ పద్యాలు చాల బాగున్నై , మీరు. పద్యాలు అంత బాగ 1వాస్తారు కదా! ఆసలు కావ్యాలు ఎందుకు [వాయ గూడదు” ? అన్నారు. భీమన్న తన కావ్య నిర్మాణ కృషిని గురించి వివరించాడు . ఆయన కోరికపె ఆ మర్నాడు “మధు బాల” కావ్యాన్ని వినిపించాడు .

ఆ వినిపించే కార్య[కమల నిడదవోలు వారి గృహంలో ఒక సాహితీ దర్చారులా జరిగింది , వారి అబ్బాయిలు సుందరేశ్వరరావు , సర్వేశ్వరరావు , కుమార్తె లు జోగాబాయి ,. లక్ష్మి శిష్కురాండు ఆదిలక్ష్మి | మెథిలీ మున్నగు వారు సభాసదులుగా తాంబూలం సేవిస్తూ కావ్యాన్ని విన్నారు నిడదవోలు వారు, నిజంగా భీమన్న జీవితంలో అదొక గొప్పరోజు . అంతకు. ముందు తనకు తెలియని దది!

అస లింత మంచి రచనలు ఆధునిక తెలుగు సెాహీత్యంలో ఏకా డున్నై + మోడర్న్‌ పొయి[టీకి మంచి [గ్రంథాలు దొరక్క బాధపడుతున్నాం స దీన్ని వెంటనే పింటు చెయ్యండి” అన్నారు నిడదవోలు వారు , కావ్యాన్ని సాంతం విని, అనాటి నుంచీ ఆ కుటుంటంలో ఒకడై పోయాడు భీమన్న ,

మధుబాలను వెంటనే |పింటుచేసి ఇస్తా నన్నాడు బొందలపాటి శివరామ కృష్ణ . ఆయన పాలేరును వరుసగా ముద్రిస్తూనే వున్నాడు , తాము ఆ మధ్య

సంకీర సర్గ కరిలి ఆర్ధికంగా బాగా దెబ్బతిన్నప్పుడు, పాలేరు ఒక్కటే తమను కాపాడిందని ఆయన వుత్తరాలలో [వాసేవాడు. కృతజ్ఞతగా మధుబాల కావ్యాన్ని, రాగో దయం గేయాలను ము[దించి ఇస్తా నన్నాడు . క్రవిత్యం అమ్ముడు పోదు కనుక వీటిని తమ 1పచురణలుగా. భావించ నన్నీ ఊరికే వేసి పేడతా ననీ చెప్పాడు = అయితే _. ఆ తర్వాత మాట తప్పా డనుకోండి , అడి వేరే కథ =

చుట్టు ముట్టడించవీ , భయం లేమ నా కిప్పుడు!

ముందుగా. ' మధు బాల" | పింటయింది * దొనిని ఆహ్యుడే [కొత్తగా మం[తిఆయిన దామోదరం సంజీవయ్యగారికి ఆంకిత మిచ్చాడు భీమన్న

ఒకరోజున [పభ మి[తులతో కలిసి మంతి సంజీవయ్యగారింటికి వెళ్లాడు భీమన్న . మధు బాలను అంకిత మిస్తున్నా నన్నాడు .

“నా కెందుకు ? పకాళం ,' పట్టాభి వంటి వారి కిస్తే మంచిది కదా బాగా ఆలోచించండి * అన్నాడాయన ,

“బాగా ఆలోచించే ఈ నిర్ణయానికి వచ్చాను : వాళ్ళ కంకితా లిచ్చేవాబ్ల బాలమందే వుంటారు = పైగా నాకు చనువైనవాళ్శక్కే సన్నిహితులకే నేనిస్తాను” అన్నాడియన, హరిజనులలో కావ్యకర్తలే కాదు, కావ్యభ_ర్తలు కూడ ఉద్భవించాలి అన్నాడు . సంజీవయ్యగారు కూడ సాంస్కృతిక వికాసానికి (పాధాన్యం ఇచ్చే మనస్తత్వం కలవాడే కదా! సరే అన్నారు.

స్యుపసిద్ధ విమర్శకుడు , బహుభాషా పండితుడు , రచయిత అయిన తిరుమల రామచం[ద ఆంధ్యపభలో ఒక సేజ్లీపేజే మధుబాలపై 'సమీక్ష 'వాళాడు , ఆకగ్రాడ పనిచేసే వాళ్ళ పుస్తకాలపై ఆంతటి పెద్దరివ్యూ [పకటించ డం అవే మొదలూ , చివరా కూడా''నేమో!

రామచం(దే. తిరువళ్శిక్కేణిలోని తమ. ఇంటి డాబాపై మధుబాల అంకితోత్సవ 'సభ ఏర్పాటు చేశాడు , నార్ల అధ్యక్షుడు , సిడదవోలు [బహ్మ, సంజీవయ్య వరుడు. . దేవులపల్లి కృష్ణళాన్రు , ఆదిలక్ష్మి 1 ఇంకా ఎందరో పెద్దలు ఉత్సవంలో పాల్గొన్నారు ,

ళ్‌ భీమన్న నాత ముడు ” అసి డికేరు చేశారు నారవారు ఆ సభలో .

“ మధుబాలకు [పచార 6 తక్కు.వయిందనా [జబదర్‌ , కావ్యానికి మధుబాల పేరుపెట్టావ్‌ ?” అంటూ హాస్యమాడారు తాపీవారు, (ఆ రోజుల్లో వెండితెర మధుబాల భీమన్నకు అభిమాన తార) .

సంజీవయ్య ఆప్పటికి ఆవివాహితుడు * ఆ తర్వాత రెండేళ్ళకు ఆయనకు సికిం[దాబాదులో కుమారి క సష్టవేణితో వివాహ ముంది. ఆ నవదంపతులఅకు 'బెజవాడలో కూర్మయ్యగా రింట విందు జరిగినప్పుడు “ ఇది'నాకు. రెండవ పెళ్ళి” అన్నాడట సంజీవయ్యగారు .. అతిథులు ఆశ్చర్యచకితుల్తై పోయారు; “నా మొదటి భార్యపేరు మథుబాల " అని పేరుకూడాచెప్పి * మ్మదాసులో వున్నదని అడ్రసు రూడా చెప్పి , “ పాఠ్య[గంథంగా” అన్నాడట చిపరకు మెల్లగా క

హమ్మయ్య అనుకొన్నారు అంతవరకు ఊపిరి బిగబట్టుకొని వింటున్న వారంతా ,. సంజీవయ్య గాయకుడేకాదు . గొప్పు నటుడుకూడ , నాటకాలలో

హిందీ నటి “మధుబాల ఆంటే పిచ్చిమోహం భీమన్నకు . ఆమె నటించిన చ్నితాలన్నీ ఎన్నోసార్దు చూసేవాడు, ఆయితే తన కావ్ధంపేరు ఆ పేరు కాదంటాడు * తన కావ్యనాయిక వసంతబాఅ, మానవ ముగ్ధ సౌందర్యానికి నిధి.

నుధుబాల అచ్చు కాగానే , దానిని మదాసు యూనివర్సిటీలో ఇంటర్‌కు 'మోడర్ను పొయ్యిటీగా నిర్ణయించారు నిడదవోలు వారు; స్టైల్లామేరీస్‌ కాలేజీలో లెక్చెరర్‌గా ఉంటున్న ఆది లకే దానిని పాఠం చెప్పింది . కిన్నెర పతికలో దానిపై ఒక పెద్ద వ్యాఖ్యానం కూడ (పకటించిందామె .. కిన్నెర :'పందిరి మల్లికార్టున రావు గారి పత్రిక . మల్లికార్జునరావు గారు ఆ కాలంలో మదాసులో సాపాతీ

సంకీర సర్గ వగేర్‌ ళం లి

విహంగాలప ఒక చల్లని వట వృక్షం, ఒక తియ్యని సహకారం , చలువ

పందిరి ,

మధుబాల ఆంధా' యూనివర్శిటీలో కూడ [పాచ్య భాషా పరీక్షలకు ఆధునిక కవిశటో పాఠ్య 1గంథ మయింది *

తన మొత్తం రచనలలోనే తన కత్యంత' (పియ మయింది మధు బాలే

'నెందరు తప మాచరించిరో మునుు

నీ పాదములు మోని నీ పూజి చేయ

భూదేవి యెట్టి నోముల నోచుకొనెన్గా ! 109 . పణయ వాతావరణం

“ఆలా చూస్తా వెవరికోసం” 1 అన్నాడు భీమన్న-తన ఎదటి సీట్లో కూర్చుని ,తనవంకే తదేకంగా చూస్తున్న డామచం్యదతో కౌంచెంరాగయు క్రంగా

“మీకు లోకమంతా |పియురాలు లాగే క నిపిస్తున్న ట్టున్నదే |! “అన్నాడు రామచం[ద . భీమన్న ఆ రోజుల్లో [పగాఢమైన |పణయ వాతావరణంలో పడి , ఉక్కిరి బిక్కిరై పోతున్న రహస్యం రామచం[దకు తెలుసు ,

ఆ వాతావరణంలోనే “రాగోదయం”” గేయాల సృష్టి జరిగింది, "బొమ్మ" కావ్యం రూపం దిద్దుకొన్నది తన [పతి రచన వెనకా ఒక చ రత వుంటుంది భీమన్నకు , “అలా. చూస్తా 'వెవరికోసం' అన్న పలకరింపు కూడ ఒక్ష గెయ మయింది. :వీదెనా ఒక అవ్య క్ర మధుర భోవావేశం ఆవహించినప్పుడు రోజులే కాదు, నెలల తరజడి కూడ ఆ_ఫభావంలో మునిగి వుండిపోతా డీయన = ఆ సమయంలో ఈయనకు పతి వ్యక్తి , పతి శబ్దమూ , పతి లవమూ కూడ

రాగ రమణీయం నే కన్పిస్తుంది, పలికే పతి మాటా కవితా రసరామ గాన

ట్ర్‌ రోజుల్లో ఈయన రాయపేటలో ఒంటరిగానే వుంటూ వుండేవాడు ; ఆం[ధ (పభలో ఆర్టిస్టు మైలవరపు సూర్యనారాయణమ్లూర్రి కూడ ఒంటరిగానే వుంటుందేవాడు , ఈ ఇద్దరూ భీమన్న గదిలో చేరి, రాగోదయానికి చి్కిళాలు సృష్టించారు * గేయానికి ఒకటి. రండు చవ్యితాల చొప్పున ఆలంక్షరించుకొని “పభ”కు అంకితంగా, రామచంద పీఠికతో , [గంథరూపంలో 'వెలువడిందది = “వభ ఆంటే ఆం[ధ్యపభేనా ? ” అన్నారు నార్హ వారు [గ్రంథాన్ని చూచి, అయివు౦డ దులే అన్నట్టు చతుర హాసం చేశారు. ఆచిరున వ్వ ఆయన “ఇంత 'మంచి [గంథాన్ని తెలుగు భాషా సమితి (పెజకోసం ఎందుకు పంపలేదు ? * అన్నారు నార్ల , ఈసారి నవ్వెయ్యడం భీమన్న వం తయింది , ప్రెజులూ, గుర్తింపులూ ఎలా వస్తాయో భీమన్నకు తెలుసు, కాను అంచర్చ్ముఖుడు , దేనికోసమూ [పయత షం చెయ్యడు, చెయ్యలేడు . ఏదైనా వాటం తట ఆవి రావాలి, అవి రావాలంటే అప్పటీ కింకా తన చుట్టూ వున్న ఎన్నో అడ్డుగోడలు ఖేదించ బడవలసి వుండి, ఆ సత్యం నార్గవారికి మా[తం తెలియదా? సారాహార సమార్దన వేళ్ళది , సనా్యానము పువ్వు లది; మధు నంపాదన మధువ (శీజిరి ; మాధుర్యా స్వాదన నునది నృళ్యగాన సౌందర్యము నీయది.,. నిళ్యానందము నాది; కష్ట మొక్కరిది, నుఖ మింకొకరిది ॥ కాంతా , నెజమొ స్పృస్టి కిది | _రాగ్రోదయం మధు బాలను వలెనే “దీప సభ” ను కూడ విన్నారు నిడదవోలు. వారు . అద్భుతం అన్నారు . ఈ రక్షమైన భావనా , రచనా [ప్రపంచంలో మరే భాష లోనూ. లేదన్నారు. ఆయనతో పాటు కూర్వుని వున్న ఒక విభాషీయ పండితుడు కూడ అదే అన్నాడు , ఇంగ్లీషులోకి అమవడించ మన్నాడు

సంకీర్ణ సర్గ 287

నిజానికీ భీమన్న రచనలన్నీ సృజనాత్మక 'మెైనట్టివే ; మౌలిక మైనట్టివే రస 'పుష్ట మైనట్టివే, ఇతర భాషల్లోకి వెళ వలసినట్టివే , అయితే, ఆ పని చేసే దెవరు? కనీసం సహృదయతతో చడివే వాన్నైనా ఎంత మంది? కొద్చి మంది (బ్రహ్మ జ్ఞానులూ , రసజ్ఞులూ అయిన అ్యగ్ర(శ్రేణి పండితులూ ; నాయ కులూ తప్ప-అఆధక సంఖ్యాకులైన విద్యావంతులు ఇంకా భీమన్నను కుల సంబంధమైన సంకుచిత దృష్టితోనే చూస్తారు కద !

ఆ కాలంలో 'నిడవవోలు. వారి గృహం ఒక సాహితీ రాజ దర్నారు, ఒక సహృదయ భువన విజయం , అందులో నీమన్న పెద్దన్న , సాహితీ సదస్సులోకి ఖీమన్న వాస్తవంగా. ఆడుగు పెట్టింది నిడదవోలు వారి నిండు గుండె గులడానే- 1958లో,

శ్రీకారమన మోహనమ్యుగ నినున్‌ చి్యతించి , నీ చుట్టు ఖు హ్వ్వేకారమ్ముల రమ్య నృ త్తములళో "* భల్‌ దిద్దుచునో , తద సో త్చేకమ్మందున్‌ నిన్ను ముంచు కవి. నం 'దే ముంచి లాలించు. నీ సామాత వ్యిత రోచి రేఖకునసహు స్క్కారమ్ము కావించెదన్‌ | గ్రార ము వ వత “మమ్మల్ని పేరుతో పిలవడం మాకిష్టంలేదు = ఆతి సన్నిహితంగా బావ అనిగాని, అన్న అనిగాని పిలవా లనుకొంటున్నాం = ఏమని పిలవ మంటారు ” అన్నది. ఆదిలక్ష్మి, భీమన్నతో -- ఒకరోజున తమ ఇంట్లో కాఫీ ఆందిస్తూ.. ఎంతో ఆనంద మయింది భీమన్నకు , ఆమె అప్పటికి నిడదవొలు వారి వద్ద రిసెర్చి చేస్తున్నది . *ట్సి 'రైల: పిలిచినా నా కిష్టమే +, మీ అప్యాయత నాకు అభించింది , అంతకంటె ఏం కావాలి? ” అన్నాడు భీమన్న

288 బోయి భీమన్న

“మేం ఏడుగురు అక్కా చెల్లెండం , అన్నలు కాని, తమ్ముళ్ళు కొసిలేరు , అందువల మిమ్మల్ని అన్నయ్యగా దత్తత చేసుకుంటున్నాం ; అందుకు అమ్మ కూడ ఒప్పుకొన్నదిల అన్నదామె , ఆ మరునాడు భీమన్న వాళ్ళింటికి వెళ్ళి నప్పుడు . అప్పటి నుంచీ అన్నయ్యా అనే పిల్చే వాష్న ఆ కుటుంబం అక్క చెల్లెళ్ళంతా , వాళ్ళ దసలు నెల్లూరు బిల్లా = అమ్మాయిల చదువు కోసమే మ]దాసులో వుంటున్నారు, ఇల్లు సొంతం, ఆ యింట్లోనే ఒక భాగంలో నిడదవోలు వారు. అద్దెకుంటున్నారు.. ఆయన అప్పుడు మ(దాసు యూనివర్సిటీ తెలుగు శాఖ ఆధ్యక్షులు ,

. దీప సభను వెంటనే [పింటు చెయ్యమనీ , అక్కడక్కడ కొంచం అర సున్నలూ , బండిరాలూ పెట్టమని సలపహి యిచ్చారు నిడడవోలు వారు .. దానికి ఓక' చక్కని. పీరికను కూడ వాసి యిచ్చారు * దీప సభలోని చాల పద్యాలు ఆయనకు కంఠస్థంగ్లా వచ్చు. దానిని ఆ తర్వాత మ[దాసు యూనివర్శిటీలో బి. ఏ.కు మోడర్న్‌ పొయిటీగా నిర్ణయించడమే కాక, దానిలో నుంచి చాల పదాలను శబ్ద రత్నాకరం నిఘంటువులోకి తీసుకొన్నారు కూడ ..

ఆంధ(పభలో సంపాద వర్గం కూర్చునే సీట్ల అకృతి ఒక ఆబోతు నడి నెత్తిలా వుంటుంది. గదిలో రెండు [పక్కాలా. రెండు నిడుపాటి కొమ్ముల్లా దేబుల్స్‌ నడినెత్తి స్థానంలో న్యూస్‌ ఎడిటర్‌ సీటు , (ప్రక్క చెవుల్లా టెలి (ప్రింటక్లు , అప్పుడు న్యూస్‌ ఎడిటర్‌ ఏమ్‌. ఎస్‌ శాన్రి. గొప్ప సహృద యుడు, సరసుడు , కార్యదక్షుడు ., భీమన్న పట్ట [పసమ్నుడు.

ఉప సంపాదకులలో తిరుమల రామచం[ద, విఇవి* నరసింహారావు, వడ్డమూడి సత్యనారాయణ , వేమరాజు భానుమూర్తి, వి, వై, ఎల్‌, నర సింహాఠావు , రామ్మబహ్మం, ఆకుండి రామకృష్ణ , జొన్నలగడ్డ రాధాకృష్ణ, నాగరాజు , బొమ్మకళటి సుబ్బారావు , పి. వీరభ[దరావు , కె. సభా, విద్వాన్‌ విశ్ళం మున్నగు వారంతా ఏదో ఒక రంగంలో పరిపూర్ణ పాండిత్యాన్ని సాధించు కొన్నవారే . తర్వాత తమ తమ రంగాలలో విశిష్ట స్థానాలకు చేరుకొన్న వారే. ,

వారంతా కూడ భీమన్నతో సరసాలాడుతూ , సరదాగా కాలం గడిపేస్తూ వుండేవారు : వారి నడుము దొర్జుతుండే సరసాలు, సల్లాపాలు , గోస్టులు,

సంకీర సర వి69 ళల శ్‌ విమర్శలు [ప్రత్యేకంగా సేకిరించ వలసి నట్టివి . అదొక సాహిత్యోద్యాన వసంతకాలం , వారంతా విరబూసిన సహకార వృక్షాలు . వారిలో ఒక్కొక రితో భీమన్నకు గల స్నేహ సంబంధాల సంఘటనలు, సన్నివేశాల ఆసం న. (వాస్తే = ఆదే మరో ఇంత గిరంథ మవుతుంది. వీద తనమ్యు చేత కడు పాదిడినన్‌' ఫలించు నిద్‌ పాటి షాలముత్త ; భవత్‌ కృపామృత (శ్రీ దయచేని నా యెడద 'వేద్యము చేయము రైతు బిడ్డ వై ఓ దరహాస పూర్ణముఖి ఓ శరదిందు కళా సరన్వతీ 111. 1బహ్మ రథం - గండ పెండేరం గుంటూరు జిల్లాలో మంగళగిరి పరవస్తు దాసు గారు భీమన్నకు చిగ కాల మ్మికుడు, (పతిభా సాహసాలు కల మామా యవ నాయకుడు , ఆయనకు సంబంధించిన కొన్ని కొన్ని నాటక సమాజాలు ఆ జిల్లా అంతటా “పాలేరు” (ప్రదర్శనల్ని యిస్తూ వచ్చారట, అట్టి ప్రదర్శనలు నూటికి మించిన సందర్భాన్ని పురస్కరించుకొని భీమన్నకు సన్మానం 'చెయ్యాలను కొన్నారు . ఆది. చాల పెద్ద ఎత్తున సాగింది . గుంటూరు జిల్హా, చెరుకు పల్లిలో సన్మానం .. 1958 మార్చి వ లేదీ మధ్యాహ్నం . సన్మాన సభకు మంతి సంజీవయ్య గారు అధ్యక్షులు. ఆకాశమంత పండిరి వేళా రంటే- ఆ రోజున అది అతీశయో కి కాదు _ పది పదిహేను వేలమంది జనం .. అందులో నూటికి తొంభై మంది మామాలే, మామాలలో ఏన్ని కళలై తే ఉన్నాయో _- డప్వులు , గారడీలు , క(రసాము, చిందు | కోలాటం క మాస్టిడీ విద్యలు న! అన్నీ పగదర్శిస్తూ ఊరేగింపు |

హంస ఆకారంలో ఆలంకరించబడ్డ రథం , రథం మీద భీమన్న , సంజీ వయ్య , పరవస్తు దాసు , రథాన్ని జనం లాగుతున్నారు . రథానికి పగటి దివి టీలు పట్టారు , మండు బెండ * మధ్య మధ్య రథం ఆపి, కొబ్బరి బొండాలు అందిస్తున్నారు హి ఉత్సాహం , ఆ కోలాహలం, ఆ ఫ్‌ భవం చూడవలసిందే .

“భగవంతుడికి, చ చ్చిన వాడికీ తప్ప [(బహ్మ రథం , పగటి దివిటీలు పట్ట గూడదు . మామూలు మనుషులకు అలా చేస్తే వాష్ట్ల 'నాళనమై: పోతారు. తెలుసా ?” ఆన్నారట ఆ వూరి పండితులు పరవస్తు దాసుతో , “మా వాళ్ళు మామూలు మనుషులు కాదు * అన్నాడట ఆయన ,

ఆంతటి శోభాయమానమైన వాతావరణంలో, ఆంతటి గొప్ప [(పజా సదస్సులో భీమన్న కాలికి బంగారు గండ 'పెండేరం అలంకరించ బడింది .. తెనాలిలో ఒక సు[పసిద్ధ శిల్పిచే తయారు చేయించారు దాన్ని =

చే[టోలు ఏసుపాదం , కన్నెగంటి ఇసాయిల్‌ , నూతల పాటి కనక రత్నం మున్నగు యువ కార్యకర్తలతో కూడి మూడు రోజుల పాటు... చెరుకు పల్ఫి । ఆరేపల్లి సమీప (గ్రామాల మామాల. వాడల్లో విందు లారగిస్తూ తిరిగాడు

“ఎక్యండ పుట్టాడో, ఏ తలి కన్నదో , ఇక్కాడింత పూజ లందు కొంటున్నాడు” అనే [పశంసా వ్యాకాలు ఆశీర్వాదాలుగా అందుకొన్నాడు ఆ మూడు రోజులు ముత్రెదువుల. నుంచి ,

ఆ గండ పెండేరాన్ని కొన్నాష్మ ధరించి ఆ తర్వాత కొంత కాలానికీ ధాని. కొక స్థిరమైన రక్షణ కల్పించ దలచి , బంగారు. తాడుగా మార్చి, భార్య మెడలో వేళాడు .

ఎక్కడి వాడొ ,. ఏమి కదా

ఏసతి కన్నదొ,_, ఏల వచ్చెనో ఇక్కడి కిప్తు - సూర్యు డుద

యించును రోజును కాని... ఇంతగా

అ ౧ చకాని వాడు చిక్క. డెదొ సౌ హృద ముండిన తన్న , ఇవ్వుడే (మొక్కైెద మంచు రామ. పద ముల్‌ స్పృృళశియించు తమిన్‌ తృణాదులున్‌ | 118. 1గంథ సమీక్షలు

ఆం(ధ్యపభలో ఎక్కువగా (గ్రంథ సమీక్షలు భీమన్నే చేస్తుండేవాడు = దానివల్ల కొంతమంది మితులూ ॥ శ్యతులూ కూడా అవుతూ వుండేవారు. ఆందువల్ట కలిగే ఉ[దేక భూవాలుకూడ ఈయన సాహిన్య సృన్టికి తోడ్పడుతూ వుండేవి ; ఆ. విధంగా ఏర్పడిన రచనే “ఏక పద్యో పాఖ్యానం” ఆ వివరా లన్నీ ఆ (గ్రంథ పీఠకలోనే ఇచ్చాడీయన .

ఓక రోజున నార్జవారు [ప్రత్యేకంగా పిలిచి, ఒక లావువాటి. పద్య [గ్రంథాన్ని ఇచ్చారు. భీమన్నకు . ఎంతో సంతోషంతో తీసుకు వెళ్ళి చదివా డీయన . నిరుత్సాహం ఎదురైంది . ఆదొక' జీవిత చర్మిత * పద్యాల్లో (వాకాడు రచయిత .

పూర్వం ముద్రణ పద్ధతి లేని కాలంలో , కంఠస్థం అయిందే విద్యగా వుండే రోజుల్లో , గురువు చెప్పిన దానిని యథాతథంగా జ్ఞాపకం పెట్టుకోవలసి వుండేది... ఆందుకే వేదాలను. ఇటునుంచి ఆటూ , అటునుంచి ఇటూ కూడ కంఠ స్టం చేసేవారు, జ్ఞాపకం పెట్టుకోడానికి వీలుగా శాస్త్ర (గ్రంథా లన్నిటిని శ్రోకాలలోను $ సద్యాలలోను 1వాసేవారు * ఆది ఆనాటి అవసరం :

శాస్తాంలను ;, చరి్మితలను వ్యర్థ పదాలువేసి ఛందోబద్ధ ర చెయ గూడదు అట్టి పద్ధతి.ఈనాడు తప్పనిసరి కాదు , ఖచ్చితమైన, నిర్దష్టమెన, అసందిగ్ధమైన వచనంలో వాటిని [వాయాలి

పద్యమే కవిత్వమని పూర్వులుకూడ అనుకోలేదు, ఈనాటి రచయితలకూ! 1పజలకూ. కూడా ఆ అపోహ ఏందుకు ఏర్పడిందో మరి !

జీవిత చర్మితలను కావ్యాలుగా 1వాయగూడదా ఆంటే [వాయవచ్చు , ఆవి కాంతా సమ్మితం అయివుండాలి , శ్రీనాథుడు , వేమశ , జాషువా, విశ్వనాథ , కృష్ణకాన్తి జీవితాలను కావ్యాలుగా |వాయవచ్చు * వాళ్ళ బీవితాలను యథాతథంగా , సెన్సారు లేకుండా చి[(తించగల గుండెధ్రైర్యం వుంటే! రామాయణం రాముడి జీవిత చరి[తేగదా ? వట్టి నీతులు మాతం బోధించే సన్యాసుల , మతాధిపతుల జీవితాలకు కావ్యత్వ మెక్క-డిది రాజకీయ నాయకుల జీవితాలు, ఉద్యమ చరితలు గొప్ప వచన _గంథా లవుతాయి కాని కావ్యా లెలా ఆవుతాయి ?

రసభరిత మయిందే కావ్యం, ఆనంద పద మముందే క విత అనే దృవ్షి చిన్నప్పటి నుంచి వున్న భీమన్న=ఆ సదరు (గ థం జక జీవిత చ ర్మిత అనీ , వచనంలో 'వాస్తే బాగుండే దనీ కాబోలు [వాశా డట సమీక్షలో . ఆది అచ్చయి పోయింది (పభలో

ఆ తర్వాత జరిగిన రభస ఇంతా ఆంతా కాదు* ఆరచయిత , ఆయన శిష్యకోటి నార్డ వారిపై దండెత్తారు, నార్ల వారు భీమన్నపై కళ్లైర జేశారు, అప్పు డిక ఎవరు మ్యూతం ఏం చేస్తారు? జరగగల డామేజ్లీ జరిగే పోయింది !

మళ్ళీ ఒక రోజున నార్ల వారు. భీమన్నను పిలిచి , చేతిలో ఒక పెద్ద ముదిత ప్యత సముదాయాన్ని వుంచి, చూడమన్నారు. అదరతా-దేళంలో వుండే పెద్ద పండితులంతా' ఇచ్చిన అభ్మిపాయాలు |! ఆ సదరు [గంథం గొపు కావ్యమని వారంతా సోదాహరణంగా [వాళారు * వాటన్నిటిని సేకరించి రచ యిత (పింటుచేసి | నార్హవారికి పంపించాడు... “మీ పృతికలో ఏవడో ఏదో (వాస్తే ఆయిందా? చూడునా గొ పుదనం" అన్నట్టుగా ఒకి లేఖ కూడ నార్ల వారికి [వాసి వుండవచ్చు.

ప[తికల వాళ్ళు సర్వజ్ఞులు కారు . ఆందరి లాంటివాశ్ళే ॥ రివ్యూల కోసం ఎన్నో (గ్రంథాలు వస్తూవుంటాయి , వాటి గురించి ఎవశ్షివళ్లా | ఏదేదో [వా సేస్తూ వుంటారు . ష్యతికా సమీక్షలు యథార్థ విమర్శలు ఎన్నటికీ కావు; ఈ సత్యం కొంతమంది రచయితలకు తెలియక ఉ(దేకాలకు లోనవుతూ. వుంటారు పాపం !

సంకీర్ణ సర్ష £78

“ఆ [1గంథం: గురించి అలా (వాసి , నాకు తలనొప్పి కలిగించారు మీరు చూడండి. , మహా పండితు లంతా దాన్ని మహాకావ్య మంటూ. ఎంతెంత. [వాకారో |” అంటూ దాన్నంతా భీమన్న చేతి కిచ్చారు నార్హ ః

ఆ మర్నాడు “ఆంతా చదివారా ? పోనీ , క్షమాపణ [పకటిస్తామా 1?” అనడిగిన నార్హ వారితో “ఆక్కరలేదు . వ్యాఖ్యాత (పతిభను బట్టి , పచ్చి చెత్త నైనా పర్మబహ్మగానే చూపించవచ్చు” ఆన్నాడు భీమన్న. సరే అన్నారు నార్జవారు -

ఆ వెంటనే - అక్కడే చేతికి వచ్చిన బ్రైల్దా ఒక పద్యం [వాసేశాడఈ భీమన్న , తన గదికి పోయి, ఆ రాతంతా కూర్చుని, ఆ పద్యం ఒక మహా కావ్యమని నిరూపిస్తూ ఒక వంద పేజీల వ్యాఖ్యానం సృష్టించాడు! ఆదే “ఏక పద్యో పాఖ్యానం -. సవ్యాఖ్యానం” [గంథం |!

“*పసూతి' పు సకం ఒకసారి ఇస్తారా? చదివి ఇచ్చేస్తాను ల అన్నా డొక మి[తుడు ఒక రోజున ఖీమన్న గదికి వచ్చి ఇచ్చాడు భీమన్న, ఆ పుస్తకం మీద తానే రివ్యూ [వాకాడు ణు ఆందరూ చదివి తీఠ5 వలసిన [గంథం అంటూ . ఆందుకే ఆ మి[తుడు దాన్ని తీసు కెళ్ళాడు .

ఆ మర్నాడే ఆ 'పు స్తకాన్ని తీసుకొచ్చేళా డతడు , కబుర్ల సందర్భంలో "“మీ రివ్యూ ఐాగుంది.. ఆది చూసే పుస్తకం తీసికెళ్ళిము. పుస్తకం నిజంగా అందరూ చదవవలసీ నట్టిది . ఆయితే _- ఇంతింత పెద్ద (గ్రంథాలను చదివి రివ్యూలు [వాయడం మీలాంటి వారికి తప్ప సాధ్యల కాదు. మీరు క్షుబ్బంగా చదివే. [వాస్తారు కదూ ?” అన్నాడు .

వ. (పతిపేజీ , [పతివాక్యం చదివి. వాస్తార! అన్నాడు భీమన్న ం ఏ [గంథాన్న్నైనా ఏంత నిశితంగా పరిశీలించి రివ్యూ 1వాయవలసి వుంటుందో వివరించాడు ,

అపుడా మితుడు ఆ పు స్తకాన్ని ఖీమన్నకు అందజేసి , “పేజీలు తెర వండి” = అన్నాడు.

ఆ పుస్తకం 'శీజీలు అసలు కట్‌చేసి లేవు ! 4 ! జ ఒక రోజున ఒక ఆందమైన ఉద్గంథం భీమన్న టేబిల్‌ మీద వుంది. [గంథలోకానికి అది రంభలా వున్నదట 1!" అది మీకోసమే: రిప్యూ రెండు రోజులలో కావాలి” ఆన్నాడు ళాన్రగారు. రివ్యూకోసం ఆఫీసుకు పుస్తకాలు రాగానే; మంచిమంచి పు సకాలన్నీ ముందే వెళ్ళిపోతాయి - ముందుగా. వచ్చిన ఉప సంపాదకుల చేతుల లోకి , భీమన్న ఎపుడూ లేట్‌ లటీపే ః| లావుపాటివీ ( అందమైనవీ సాధారణంగా ఏదో [పత్యేక [పయోజనం వుంటే తప్పు ఈయనదాకా రావు, ఆనందంతో ఇంటికి తీసి కెళ్ళాడు భీమన్న ఆ [గ్రంథాన్ని . చదివాడు . మతి పోగొట్టుకొన్నాడు . రచయిత తనకు బాగా తెలిసిన వాడు .. తనకే కాదు (పభ ఆఫీసులో అందరికీ తెలిసినవాడు. కొందరికి మృతుడు, కొంద రికి బంధువు . తనకు. కూడ ఆంతే, ఆయితే [గంథం వబాగున్నదంటూ: చెప్పి, ఉదాహరించడానికి మంచి పంక్తులు రెండు కూడ అందులో లేవు. బాగు లేదని [వాయడానికి వీలులేదు ! పె అందానికీ; లోని గుణానికీ ఎంత దేడా |! మర్నాడు (గ్రంథాన్ని తీసుకు వెళ్ళి, శాస్త్రిగారి ముందుపెట్టి, ఓ నమ: స్కారం చేశాడు. కాన్రి ఊరుకోలేదు. మీరు చెయ్యక తప్పదు” అన్నా “రామచం[ద కివ్వండి”' “ఆయన వద్ద వారం రోజు. లుండే వచ్చింది” “విశ్వంగారి క్రివ్వండి” “ఆయన వద్ద పది రోజు. లుంది” “ఆయితే రండు చేతులు మారిఎ”ొ నవ్వేశాడు శాన్తి ,“రెండేకాదు . చాల చేతులు మారేమీ వద్దకు చేరింది = ఇక మీకు తప్పదు" అన్నాడు , ఒక వింత వినయాదేశ స్వరంతో ,

నంకీక్ట సర్గ లక్‌ “సరి నేను బూగుగే దని (వాస్తే? (ట్ర రైర్యం లేకనే చ కిన లాళ్ళంలా తప్పుకున్నారు + మీ ఇష్టం వచ్చి సట్లు (వాయండ్‌ * నే! ( [వాళాడు భీమన్న + 'పెర్ద రివ్యూయే (వాశాడు, సాహిత్యం, శైలి, రసం, భావం వంటి షదాలేపీ.వాడకుండా, రచయితను అద్భుళంగా. పొగిడి దారి నలిగిన బాది విస్పార, మంగు శృజము కూడ జనింవనడు , మునసెనండు పోవ వవమాళ్లముద బరి షపోవవలయు ఎాముధు, గీఠక ఆ కాలంలోనే 3ండవ తడవ ఆంధ యూశవర్విటి శ్యనేటుకు నామినేటు చేయబడ్డాడు భీమన్న అప్పటి నుంచి 1871 వరకు కూడ వరసగా నామినేటు చెయ్యనిడుతూనే వచ్చాడు , ఆంతకుముందు కూర్ముయ్యగారు. మం,తిగా. వున్నప్పుడు ఆయనతో కలిసి ఒక్కడూ మధర, వళని ముదవైన కేశాలు తిరిగాడు . తర్వాత (వభటో వుంటూ 'చెజ్లెలు దొపడి , భార్య, పిల్లలు ఆంకా కలీసి కంచి , పక్షే తీర్థం , మహాజలిప్తుగం వగ్లైరా (పొంకాలు చూచి వచ్చాడు , 1258లో ఆర్యధరాష్ట్ర్రం విశి పోవడం శ మితులలో అనేకమంది కర్నూలుకు తరలిపోవడం. జరిగింది = అంకకుపూర్వం సె[కమేరియట్‌ అసోసి యేషన్‌ వాదికి “"ఆనార్కోలీ క నాటకం [వాస్‌ ఇచ్చాడు ఎ ఆ నాటకాన్ని వాలే అనేక 1పొంఠాలలో [పరర్శించి. , ఆక్కండక్కండి కాలేజీలకు లక్షలు వసూలు వేసీ చ్చారు. భీమన్నకూడ సవదా గా వాటితోపాటు తిరిగేవాడు. ,

లి/6 బోయి భీమన్న థ్రీ వెంకటేశ్వర యూనివర్శిటి ఏర్పడినప్పుడు భీమన్న తిరుపతి వెళ్టాడు, కూడా దీపసభ [వాత (పతి వుంది , ఆక్కడ దానిని చూచిన అనేకులు దాని [పచురణకోసం పాతికా , వందా విరాళాలు, వాగ్జానంచేశారు . ఆ ధీమాతో దానిని పెస్‌కు ఇచ్చాడు , ఆచ్చయింది.. విరాళాలు మ్యాతం చేరలేదు (పభలో ఉపసంపాదకుడుగా వుంఠే వాడప్పటికి స్నుపసిద్ధ రచయిత సభా . ఆయన' చిత్తూరు వాడు . ఒకసారి ఆయన అఆవ్వోనంపై చిత్తూరువెళ్ళి అక్క-డ సాహితీ సభలలో పాల్గొన్నాడు భీమన్న * జా స్తీ వెళకట నర్ఫ్సయ్యగారికి భీమన్న అంటే [పాణం . ఆయన రచనలలో ఈయన గురించిన దొకటీ కూడ వుంది . ఒకసారి చిలకలూరిపేటలో జరిగిన సాహిత్య సభలకు ఆహ్వానించబడి , అక్కడ కవిసమ్మేళనకు అధ్యక్షత వహించిన కొండవీటి వెంకటకవి గారితో శ్చీశ్చీ పడ్డాడు భీమన్న ః . “భీమన్న 1బాహ్మణ కవిత్వం 1వాస్తాడు ” అన్నాడు కొండ వీటి ,

• కవిత్వానికి [బాహ్మణ , అఆ[వాహ్మణ అనే దేం లేదు ” అన్నాడు భీమన్న . “ఆ కులం నుంచి వచ్చిన వాడు [వాస్తే , కత్తులతో నరికిన ట్టుండాల” “ఎవర్ని ? ” 'పశ్నించా డీయన . నిజమే ! ఎవర్ని నరకడం ? ఎవరి మీదికి ఎవర్ని రెచ్చగొట్టడం? ఆందరూ మన వాస్త కాదా హృదయాలను , దృకృథాలను మార్చాలి = ఆ ఆ య్యాతలోనే ;, అప్పటి కకాడ వుంటున్న బీర్నిడి మోషే కవిగా , రింటికి వెళ్ళి, వారి పరిచయం కలిగించు కొన్నాడు ఖీమన్న -వారి సాహిత్యాన్ని ఆతిథ్యాన్ని తలచుకొని అనందిస్తా డిప్పటికీ *

నరికి న ట్టుండా లన్న. దాని వ్యయంలో నార్లవారితో కూడ పేచీపడ్డ సంద ర్యా లునై న్న భఖీమన్నకు , సంస్కృతాన్ని నిర్బంధ భాషగా చదవాలని గోపాల రెడ్డిగారు కాసించి నప్పుడు. దాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ నార్ల వారు [ప్రభలో వరసగా సంపాదకీయాలు 1వాకారు.. (పతిభా వ్యుత ఎన్నతలు పరాకాష్ట నందు కొన్న సంపాదకీయా లవి . దేశంలో ఒక పెద్ద సంచలనాన్ని కలిగించిన రచన లవి ,

"ఏమండీ ! సంపాదకీయాలు బాగుంటున్నాయా ?” అంటూ వచ్చారు నార్ధవారు సిబ్బంది హాలులోకి . (పత్యేకంగా భీమన్నను అడిగారు , తాను సంస్కృతానికి అనుకూ' లుజ్జన్నా డీయన - దానితో నార వారికి కోపం వచ్చింది =

“నేను సంస్కృతాన్ని వద్దంటున్నది మీ కోసమే” అన్నారాయన .

“నేను సంస్కృతం కావాలంటున్నది కూడా మాకోసమే నండీ ! ఇప ఎటికీ (బాహ్మలకున్న అఆహంకార కారణం సంస్కృతమే. ఆది మాకు కూడా కాస వస్తే వాళ్ళ [ప్రత్యేకత పోతుంది. ఆపుడు సాంఘిక న్యాయం మా దాకా. కూడ వస్తుంది ” ఆన్నాడీయన . ఇది భీమన్న ఆలోచనా సరళికి మచ్చు తునక, .

• భి గ!

“ఆర్యులు , (దొవిడులు ఒకే జాతికీ చందినవారు (ర, ర్త సంబంధీకులు అనే భీమన్న సిద్ధాంతం కూడ నార్లవారికి నచ్చలే దా కాలంలో . “ోరాగవాశిష్ష/ నాటకం ఈ సిద్ధాంతం మీద వాయబడి నట్టిదే

“నరికినట్టు (వాయడం , తిరుగుబాట్లను "రెచ్చగొట్టడం: రాజకీయ మవ తుంది ,, సాహిత్యాని | రాజకీయానికి వాడుకొనేవాడు ఎంతగొప్పు రచయిత ఆయినా రాజకీయుడే . రాజకీయాన్ని సా హిత్యానికి వాడుకోవచ్చు” ఆంటాడు ఖీమన్న .. మహాభారతం ఆలాంటి దంటాడు .. నిజున్ని నిక్కిచ్చిగా చెప్పడం, మనసును మాధుర్యం 'కేసి మరల్చడం , సహజ విప్లవ (పగతిని వేగీకరించడం భీమన్న కవితా లక్షణం ;

ఇకగడ మరొక సత్యాన్ని గ్నుర్తించ వలసి వుంది,

278 బోయి భీమన్న

ఎంతటి (పతిభా పాండిత్యాలను చిందించినా = లశ్యం ఆసంగతమయిందో, వసువు అనుచిత మయిందో అయినప్పుడు -ఆ కృషి బూడిదలో పోసిన పస్నిరే అవుతుం దంటాడు భీమన్న . సృష్టికి వలెనే సాహిత్య సృన్టికి కూడ పనికిరాని వస్తువంటూ. లేదు : రచయితకు మాతం ఉచితజ్ఞత వుండాలి , ఉల్లీ పచ్చడికే జౌచిత్యం (పాణం, [పాణం పోతే ఆత్మా పోతుంది ” ఆంటాడు భీమన్న ఇ

భానం వంత స్పష్షంగా వుంటే భాష అంత సూటిగా వుంటుంది, భావం: తన సొంఠం అయినవ్వుడే భాష తనకు స్వాంతం అఆర్పినుంది 114. (బహ్మరం(ధ భేదనం

ఆ రోజు భీమన్నకు ఆవు. ఇంటి వద్దనే వున్నాడు, అంతలో [పభ ఆఫీసు నుంచి ప్యూను వచ్చి భీమన్నకు ఓక కాగితం ఇచ్చాడు . అడి టెల్మిగాం . కవరు చించేసి వుంది: కాన్ర్రిగారే చించి. చదివా రట,

పల్రయ్యగారు మరణించా రన్న వార్తను మోసు కొచ్చిన తంతి అది,

మర్నాడు మామూలుగా ఆఫీసుకు వెళ్ళిన ఖీమన్నను చూచి , మొత్తం సిబ్బంది అవాక్కు-లై పోయారు , దయ్యాన్ని చూచినట్టు చూశారు ఖీమన్నను !

“నిన్న వీ కొర బెల్మిగాం.-.- శి అన్నారు కా న్రిగారు అనుమానంగా ల

“ఆందులోని వార్త ॥9

“మీకు తెలిసిందే”

"టెల్మిగాం చూచుకొని. భీమన్న వెంటనే మామిడికుదురు వెళ్ళి పోళా డను కున్నారట ఆందరూ... “భీమన్నకు పితృ వియోగం” అంటూ ఒక వార్తను

నంకీర సర్ష ౨79 కూడా [వాసీ "పెట్టారు _ ఆరోజు (పభకు ప నిర్విచారంగా ః నిర్వికారంగా. ఏమి జరగనట్టే , రోజూలాగే, మామూలు _బైముకు ఆఫీసుకు వచ్చిన ఖీమన్నను చూచి ఆశ్చర్య చకితు లయిం దందుకే , తర్వాత నాలుగైదు రోజులకు తమ్ముడు ఆర్జన్న వద్ద నుంచి లేఖ వచ్చింది అందులో పల్లయ్యగారి అంత్య ఘడియలకు సంబంధించిన వవరా. పల్లయ్య గారి బీవితం నిషై గ రిష్టంగానే సాగింది తుది దాకా, ఏఫలం కోసమూ ఆయన [వతం చెడలేదు . న్ర్రీలు , డబ్బు ; గౌరవాలు ఒ. రక రకాల వ్యామోహాలు ఆయనను లోగొనడానిక 1పయత్నించిన సెందర్భాలనేకం ఉన్నాయి, వేటికీ లోబడ లేదాయన . కడకు - కొడుకుల్ని కూతుళ్ళ సంపాదనను కూడ ఆశించే హక్కు త లిదం[డులకు లేదనే వా డాయన , 1948లో భార్య నాగమ్మగారు పోయిన తర్వాత , స్వయంపాక్షం చేసు కుంటూ ఏకాంత జీవితం గడిపారు పల్ల య్య గారు , 1905కిలో శివైక ర్‌ం పొందే ముందు ఆరు మాసాల పాటు అపస్మారక స్థితిలో వున్నారు . బాహ్య 1పపంచ సృహ వుండేది కాదు. ఆ స్థితిలో కూడ తోటంతా. తిరిగి వస్తూండే వారు అప్పుడప్పుడు . ఆరోజు సోమవారం ఆకస్మాత్తుగా సృ ఎహవచ్చి చిన్న కొడుకు అర్జునుణ్ణి పిలిచారు , వచ్చిన అందరివంకా చూశారు చుట్టూపరికించి. “* ఆఅన్నలేడా ?” అన్నారు. “ “మదాసులో కదా వున్నాడు” క్షణం. మౌనం తర్వాత ఆయన నిట్రూర్భి కలా అన్నారు మ. నేను రేపు వచ్చే శు[కవారం ఉదయం నాలుగు గంటలకు. పోతున్నాను . నా కేలోపమూ లేదు కాని , ఒక చిన్న కోరికవుంది . అది తీరదు * ఆ కోరికేదో చెప్పమన్నాడు అర్జనుడు. అన్నను చూడాలని వున్న

వ80 బోయి భీమన్న ష్‌ వాళ సోమవారమే కదా . అన్నకు వైరు ఇస్తాను * 'రేపు బయలుదేరినా ఎల్లుండికి వచ్చేస్తాడు *

“లాభంలేదు” ఆన్నారు పల్పయ్యగారు “నాకు స్పృహ వుండేది మరికొన్ని నిమిషాలు మ్మాతమే, ఆ తర్వాత నాకిక తెలివుండదు . అన్న వచ్చినా నన్నతడు చూడ గలడేగాని; నే నతణ్ని చూడలేను , తెలివిలో లేనప్పుడూ , చనిపోయిన తర్వాతా చూచే దేమిటి ? అన్నకు [వాయవద్దు * ఆనవసర 'మైన అవస్త” ఆన్నారు.

ఆ మీద తాను చనిపోయే టప్పుడు ఏం జరుగుతుందో చెప్పారు.

“నన్ను ఇప్పుడే ఒక గదిలోవుంచి తలుపులు వెయ్యండి , ఎవరూ ఆ సమీపానికి రావద్దు , గురువారం ర్యాతి, అంటే స(క్రవారం తెల్పవారువామున ఓక్‌ పెద్ద శబ్దం వినిపిస్తుంది క్‌ దుర్వాసన వసుంది ॥ తర్యాత మరీ పెద్దధ్వని వినిపీస్తుంది ; సువాసన వస్తుండి .. అప్పుడు కొంచెం తాళి , దగ్గరకు రండి |”

ఆ. తరువాత కొద్ది క్షణాలపాటు భీమన్నను గురించిన కొన్ని భవిష్య ద్విషయాలేవో చెప్పారు ఆయన. పిదప అపస్యారంలోకి జారిహోయారు. శు[కవారం లెల్ల వారువామున ఆంతా పల్పయ్యగారు చెప్పినక్లై జరిగిపోయింది * ఆది 1958 నవంబరు 18 కావచ్చు.

శిష్యులలో చాలమంది. ఆ రాథతికే అక్కడికి చేరారు. అంతా వింతగా వుంది , ఎవరికీ ఏమీ అర్థంకాలేదు, ఆ ఉదయం. పెద్దకూతురు గొంతమ్మ తండి మృత దేహానికి తలంటుతూ , ఆయన నడినెత్తి రం[ధం పడివుండడాన్ని గుర్తించేవర కూ ఆంతా అయోమయంగానే వుంది ,

ద్మిగ్భాంతు లయ్యారు శిష్యులూ , బంధు జనులూ , అప్పు డర్థ మయింది ఆంతవరకు జరిగిందీ , ఆయన చెప్పిందీ [| అప్పుడు గురించారు -:అన్ని నెల లుగా ఆయన గడిపింది సమాధి స్థితి ఆనీ, [బహ్మరం్యధ భేదనం ద్వారా ఆయన [పాణోత్సర్గం 'కావించు కొన్నారనీ !

ఏది (ఐహ్మ రంథమో = అదే. హరద్వారం, ద్వారం మూవనే మ నిద్దరం తెరి నే నే నొక్కణ్నే ః

సంకిర సర్గ వద! ణి ౧ ఆంతకు కొద్ది నెలలు ముండే భీమన్న తర్మడిని చూచి వచ్చాడు. ఆయన ఏ కణంబో ఆయినా పోవచ్చు కనుక , తొను రాలేననీ , డబ్బు పంపిస్తా ననీ , అంత్యక్రియలు చేసెయ్యమనీ తమ్ముడికి చెప్పి వచ్చాడు. అందుకే డబ్బు పంపించేసి వూరకన్నాడు 1 కర్మలో నమ్మకం లేని వాడు కనుక - మడీ, మైలా ( పస్తే లేదు . ఆ తరువాత ఎపుడో ఈయన మామిడికుదురు. పళ్ళినపుడు - తర్షీ , తంగడీ లేని తమ తోటను చూచి ఎంతగానో దుఃఖపడ్డాడు . ఇ దుఃఖమే మా జోటో అనే లఘుకొవ్యం ఆందులోని (పతి ఆవరమూ ఓక కస్నీటి బొట్టు ౫ ఊరూడు తిరిగి నచ్చిన నారునొ గోని తెచ్చి తోటి నాటిన శర్మిడిన్‌ , తీరుగ పెచచిస్‌ తల్లీ న్‌ పీ కితిగ మరువ ఉలి సీవన లక్యుల్‌ | బలిక్షన యన్ని నాళ్ళు సవి షాటుల నుక్కరి విక్కిర్లై లవి స్యతు నరిహర్దు గోడకు ర యమ్మున డీకొవి, భగ మైన మా పితరుల ప్యాన్మధూళి సన వేదుల నెల్లి సర్యిభమిరచుచున్‌ గత మను నడ్డుతోని... వను కన్నుల 5 ద్దు కొసన్‌ తటాలానన్‌ 1 115, కొలంతో మార్చు ఆ కాలంలో ఎక్కాడ ఆహ్హైావధానాలు జరిగినా , ఫేమన్న హాజర్తై. ఒక సమస్య మ్య వ్పండే వాడు, “స్తీ ఆ వహంధ మందు , భళి కే, మెలిపెట్టి! గండు మీ నముల్‌”

ఈ సమస్యను తాను అనుకొన్న విధంగా? కనీసం సభాస్టారులు 'మెచ్చుకొనే విధంగా , పూరించిన ఆవధాని ఒక్కరూ తటస్థ పడలేదు

ఈ కాలంలో నస్ర్రీలు మరీ బక తెగించి పురుషుల మీదనే మీసాలు మెలి: పెడుతున్నారు అనే సామాన్య ధోరణిలోనే పద్యాలు 'చెప్పతూ వచ్చా రందరూ , అందులో సమస్య ఏముంది ? చమత్కార' మేముంది ?

భాషా విజ్ఞానాలు ఏంత ముందుకు హపోతున్నాయో అంత వెనకబడిపోతు న్నారు పండితులు , తెలుగు సాహితీ రంగంలో పరువం ఏం లేదు, ఆంతా పాత పచ్చడి అంటాడు భీమన్న _ “మేన్రీలు' అనే మామూలు వాడుక పదం కూడ పండితులకి తెలీదు కదా _ కొత్త రాజధాని కర్నూలులో హుటా హుటిగా నిర్మాణాలు జరిగి పోతున్న సమకాలిక విషయాల పరిజ్ఞానం కూడ వీరికి లేదు కదా - ఆంటూ వాపవోలతాడు .

పండిత సభలూ , ఆవధానాలూ. ఈ నాటికీ అంతే - పాత ఉపమానాలు , పొత వర్ణనలూ _ పాడిందే పాట |

జర్మను రచయ్యి(తి కాబోలు ఒకామె భారత పర్యటన చేసుకుంటూ మదాసు వచ్చినప్పుడు , ఒక రోటిన నార్ల వారు ఆమెకు తమ, యింట ఒక చిన్న పార్టీ ఏర్పాటు చేశారు, చాల మంది కవులు హోజర్తై ఎవరి రచనలను వారే వినిపించారు ,

భీమన్నకు (శ్రావ్యంగా పద్యం చదవడం రాదు, సభా పిరికి కూడ వాసే _ ఆందుకే ఆటు వంటి సన్నివేశాలను ఏదో వంక పెట్టి తప్పించు కొంటూ: వుంటాడు. తన రచన లేవీ తనకు జ్లాపక ౦లో వుండవు , నిజమే ;, ఆది ఆంద రికీ తెలిసిందే . పుసకం చేతిలో లేకపోతే + అదొక మంచివంక * ఆది గమ: నించిన నార్హ తన లైబ్రరీలో నుంచి ఒక్క చక్కని బౌండు బుక్కు తెచ్చి భీమన్న కిచ్చారు . ఆది “రాగోదయం” =

నార్హవారి సొంత లైబరీ చాల పెద్దది. చాల గొప్పది. అసలు సౌంత లై(బరీ లుండే వ్యక్తులే అరుదు , అటువంటి వారిలో నార్ల వారిది

సంకీర్ణ సర్ష ల్లిగ్రలీ అగ్రస్థానం +, అక్షలు విలువచేసే అపూర క్‌ [గ ంథాలన్నో ఆందులో వున్నై ఇ సంపాదనంతా [గ్రంథ సేకరణకే వినియోగిస్తూ వచ్చారాయన ,. తెలుగులో ఆధునిక కవుల చిన్న చిన్న పుస్తకోలను సైతం అందంగా బెండు చేయించి తనః లె[బరీలో న(దపరిచి వుంచారు

రాగోదయం తెరిచి “గోదావరి గులడీయతో “ అన్న చిన్న గేయాన్ని మం[ద స్వరంలో చిన్నగా పాణాడు భీమన్న

కార్య[క్రమం చివర కృతజ్ఞత చెప్పుతూ ఆ రచయ్యితి ఒక్క. భీమన్న "పేరును మ్యాతం [పత్యేకంగా నుడివి, “తెలుగు అర్థం కొక పోయినా , దాని మాధుర్యాన్ని భీమన్న గేయంలో ఆస్వాదించ గలిగాను” అని పశంసించిండి .

బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారితో భీమన్నకు ఎక్కువ సాన్నిహిత్యం ఏర్పడ రోజులవి. ఉత్వ్సల సత్యనారాయణాచార్యగారి ఫరిచయల భీమన్నకు గోపాల రెడ్డిగారి జ్చీరోలగంలోనే కలిగంది , తులాబందుల నాగేశ్వరరావు 1 పి*వి_ రత్నంగార్డు కూడ అప్పుడు తగిలిన మిితులే ఇ రత్నం భీమన్న పె శుక "పెద్ద

రాజకీయ బాధితులకు సవోాయం చెయ్యాలన్న నిర్ణయాన్ని (పభుత్వం లీసుకొన్న 19468 [పాంతంలోనే , ఆ జాబీతాలో భీమన్నను. చేర్చినవారు రుద రాజు రామలింగరాజుగారు. : జాతీయ పోరాటంలో పాల్గొనడం. ఒక ధర్మం ప్రతిఫలం ఆశించి ఆ పని చెయ్యలేదు. ఆందువల్ల తనకేమీ ఆక్కరబేద న్నాడు భీమన్న . కనీసం జాబితాలో అయినా మన. పేర్దుండాలి కదా అని

ఆదిభట్ల 'నారాయణదాసుగారి హరికథను ఒకేసారి విన్నాడు భీమన్న . అది చెన్నపురి ఆం[ధ మహాసభవారి వోలులో

అదే వోలులో కొన్ని సంవత్సరాలకు పూర్వం - ఏదో ఒక తెలుగు కవుల సమ్మేళనంటో భీమన్న రాజోలు నుంచి పత్యేకంగా పిలువబడీ వచ్చి పాల్గొన్నాడు , అప్పుడే 'అకాండ తాండవం, విని బుచ్చి సుందరరామళాన్త్ర ?

తెలికిచర్హ వెంకటరత్నం మున్నగువారు ఏఐతో మెచ్చుకున్నారు ;

గడియారం. శేషకాన్తిగారికి సన్మానం జరిగిం దక్కాడే . కార క ర్తలలో ఖీమన్న ఒకడు ,. వక్తలను పిలుచుకురావడం ఈయన పని . అందులో చాల మందికి “శివ భారతం” అంటే వమిటో తెలయదు _ ఖీమన్నకూ. తెలియదు బహుళ శివుని లీల లన్నిటినీ చేర్చి కావ్యంగా వ్రాసివుండవచ్చు అనుకొన్నారట _ అయినా స్పష్టంగా. తెలియదు కదా! ఏం మాట్లాడాలి! అందుకని కృష్ణశాస్త్రి గారి వంటి కొంత మంది ముఖ్య వక్తలే రాలేదు ఇలాంటి 'చ మత్కారాలు, సరదాలు 'వేల కొలది వున్నై [వాస్తే ఇ విద్యార్థి నాయకుడు ఏన్‌ * వి, ఏస్‌ ఎ (పసాదరావు గారితో అప్పటి ఈయన "స్నేహం మొత్తం జక స్టంటు పిక్సరు , ఒక డిపెక్సివ్‌ నవల , మలయ పవనా లను పంచుకోవడంలోనే కాదు , రుంరూమారుతాలకు తట్టుకోవడంలో కూడ వీరి మై[తి గోవర్ధన ఛతతి గానే నిలిచి వున్నదట నేటికీ ! కత్తులు వది మింగి బిడ్డ గంతులు వే నెన్‌ 1 ముగ్గురు వంచ పాండవులు _ మూడు జగమ్ముల ఖ్యాతి గాంచరే వ జః ఖః బావా , పోవకు మటంచు భార్యను వేడెన్‌ _-భీమన్న నమస్యలు: 116. తన్నక పోవడమే సన్మానించడం కర్నూలులో (ప్రకాశం మంత్రివర్గం పడిపోయి, 1854 ఎన్నికల సంరంభం. ప్రారంభ మయింది , 1852లో చేసిన పొరపాట్లను దిద్దుకొని , ఎన్నికలకు సిద్దమయింది కార్యగెసు , [పజా వార్తీతో పొత్తు కుదిరింది కూడ * అనాడు: ఓడిపోయిన కాం[గెసు అభ్యర్థు లంతా తిరిగి అభ్యర్థ లయ్యే ఆవకాళం వున్నందువల్ల ॥ ఆంధ(పభలో పది రోజులు సెలవు పెట్టి, కర్నూలు

సంకీర్ణ సర్గ 2055 మీదుగా రాజోలు వెళ్ళాడు భీమన్న . అయితే [పజాపార్టీకి ఇవ్వవలసిన వాటా సిట్టలో రెండూ రాజోలు సీట్టై అయినందువల్ల భీమన్నకు ఛాన్వు లేకపోయింది .

“*ఏలాగూ వచ్చావు కనుక , నా నియోజక వర్గంలో ఒకసారి తిరిగి వెళ్ళు” ఆన్నారు కళావారు భీమన్నతో , వెంటనే కారు ఏర్పాటు చేసి, మంతిన సుబ్బరాజు గారిని తోడిచ్చి , వదిలేశారు.

అవన్నీ 1052లో కమ్యూనిస్టులు గెలిచి వున్న నియోజక వర్గాలు. ఆ రెండేళ్ళలోను కమ్యూనిస్టుల ఐలం సడలినా , పట్టు సడల లేదు. కొ తపేట సనీయాజక వర్షంలో ఆ వారం రోజుల ఆనుభవం మరవ లేనిది భీమన్నకు ం

అల్లూరి సత్యనారాయణ రాజు, చేదలవాడ పిచ్చయ్య మున్నగు యువ నాయకుల ఉపన్యాస ర్ఫురీ వేగంలో నియోజక వర్షం అంతా చిందర వందర అయిపోయినా , చెక్కు చెదరని మామా వాడలలో చాల | శమ పడవబసి వచ్చింది భీమన్న. సుబ్బరాజు గారి పట్ల మామాలకు కొంత విశ్వాసం వుంది. ఆది చాల వరకు ఉపయోగ పడింది. ఆ(శేయ పురం వంటి [గామాలలో (పాణ గిండాలనే ఎదుర్కో వలసి వచ్చిం దీయన , ఏది ఏమైనా , చాల ఫల పదమైన కష్‌ అది.

అట్టి స్థితిలో ఎస్‌. బి. పి. పట్టాభి రామారావు గారు భీమన్నను కలిసి, తన నియోజక వర్గంలో కూడ ఒక వారం రోజులు తిరిగి వెళ్ళమన్నారు. నార్జ వారికి ఫోను చేసి , ఆనుమతి సంపాదించారు . ఒక కారిచ్చి, ముగ్గరు యువకు లను తోడిచ్చారు , అందులో యిద్దరు హరిజన , ఒకడు |[బాహ్మణ ఆయా వూళ్ళ, ఆక్క-డి నాయకుఆ పేర్షను జేబులో వేసుకుని బైలు దేరాడు ఫీమన్న. ఆది రామచ|దాపురం తాలూకాలోని కపిలేశ్వరపురం నియోజక వర్గం .

నియోజక వర్షం వివరాలను చెపుతూ, నాలుగు మామా వాడలను పేర్కొని ఆక్క -డికిమాతం ఎట్టి పరిస్థితులలోను వెళ్ళవద్దని పాచ్చరిక చేశారు పట్టాభిరామారావుగారు ముందుగానే .

ఒకరోజున ఎక్కడెక్కడో తిరిగి, రాతి _పొద్దుపోయి వాపసువస్తూ , రోడ్డుకు అరఫర్జ్హాంగు దూరంలో ఒక పెద్ద పేటను చూశాడు భీమన్న - పట్టాభి రామారా వుగారు వెళ్ళవద్దన్న పేటలలో అదొకటి.

అది కరడుకట్టిన కమ్యూనిస్టు కంచు కోట అనీ; టైం వృధాతప్పితే ఫలితం వుండదనీ కారులోని మితులు 'చెప్పారు _

ఆయితే _ ఎన్ని కంచు కోటలు (బద్దలు కొట్టలేదు తను ? ఇదొక లెక్కా రి ఆపుడు రాతి 'పదిగంటలు .

మామాల 'పేటల్లో ఏన్నికల ప్రచారాలకు సమయం ర్యాతులే కదా! కారును రోడ్డుపక్కం నిలిపి , నలుగురూ 'పేటలోకి నడిదారు . కొంచెం పెద్దదిగా క్ర నిపిస్తున్న కొంపముందు నిఅబడి పిలిచారు , నలుగురూ. నాలు గిళ్ళము౨దూ సందడి చేళారు ,

కొంత సేపటికీ ఒకచేత లాంతరు , ఒకచేత కర తీసుకొని ఒకవ్యక్తి బైటీకి వచ్చాడు, ఆలానే పేట నలుమూలల నుంబీ లాంతరు , కరలు వచ్చి

“ ఎవరు మీరు?” ఒక కఠిన స్వరం ..

“ఆ! ఒక పంంకారం ,

ఆవు నండీ ! కాం[గెసు వాళ్ళమే” వినయంగా అన్నాడు భీమన్న .

“ఇక్కడ కాం(గెసు పేరెత్తి , బతికి పోదా మనే వచ్చారా ?” గుంపులో నుంచి మరో కంఠం “ఎన్నిగుండెలు [” మరో గొంతు !

పరిస్థితి ఇంత భయంకర మనుకోలేదు భీమన్న : “మేం [కొ త్తవాళ్ళం మాకు తెలియదు” అన్నాడు మెల్టగా ,

“ఏ. వూరు? ”

“మాది రాజోలు [పాంతం ఉండేది మృదాసులో . నాది మీ కలమే _ అందుకే ధైగ రం చేసి వచ్చాను ఒ కృొంతవర 'కెప్పుడూ. ఈ [ప్రాంతాలకు రాలేదు ఇకి గాడ కాం[గెసు పేర త్త కూడ దని నాకు తెలియదు.”

సంకీర సర ౨87 జ గ

*మా కులం వాడివా ! ఏమిటి పేరు?"

మౌనం , క్షణం నిశ్శబం. తర్వాత గుసగుసలు-

“పాలేరు నాటకం [వాసిన--”

*“*ఠుఖు వేమిటి? ”

“నేను చెపుతా నుండం[డా:! ఆ-?స్నడొక కుురవాడు . అక్కడున్న ఒక హరికెను లాంతరు వత్తిని బాగా ఎగదోసి , లైటును భీమన్న ముఖం మీద పిట, పరిశీలించి చూచి , “బోయి ఖీమన్నేరా ['" అన్నాడు.

“హెలేరు పుస్తకం మీద ఫోటోను బట్టి ”

[(బతికాం ఆనుకున్నోడు భీమన్న . వ ద్దంటుండగా' ఆ ఫోటోను ముదిం చిన టొందలపాటి వారికి మనసులోనే మొక్కు. కున్నాడు...

“*వాలేరు నాటక 0 ఇకాడ మేం చాలసార్లు ఆడొం. ఆ నాటకం రాసిన భీమన్న 1ఒక జమీందారుకు వోటివ్వమని వచ్చాడంటే. మేం. నమ్మం 1” అన్నారు.

“మరి వచ్చాడు కదా?”

“ఆదే ఎందుకు 1”

“ఎందుకో నన్ను మీరు చెప్పనిస్తే కదా?”

“అయితే , చెప్పు" కూర్చున్న రంకా,

కు ప్తంగొ "రెండు నిమిషాలలో చెప్పేశాడు భీమన్న . అక్కడి జమీందార్డ్ల కుటుంబాన్నే ఉదాహరణగా తీసుకున్నాడు . జస్టిసు పార్టి అధికారంలో వున్న ప్పుడు తండి పదవిలో వుండి పరిపాలించాడు. కోంగైెసు పార్టీ

ఏరిర్రి టోయి భీమన్న అధికారంలోకి రాగానే కొడుకు పదవిలోకి వచ్చి పాలిస్తున్నాడు . కమ్యూనిస్టు పార్టీ అధికారంలోకి వస్తే , మనుమడు పదవిని చేబఐట్టి పరిపాలిస్తాడు . పార్టీ ఏదైనా, పొలించేది వా ళ్ళేనా 1? మన గతి ఎప్పుడూ ఇంతేనా ?” ఆగాడు కొంచెం,

“పళ్నలు వద్దులే , చెప్పుకుపో” అన్నారు వాళ్ళు .

తర తరాలుగా మాల మాదిగలు ఈ స్ధితి లోనే వుండి పోవడానికి గల కార జణాలను వివరిస్తూ , “ఎప్పుడు ఏ పొర్టీ అధికారంలో వుంటే ఆపుడు ఆ పార్టీని వ్యతిరేకించే మబ్బు మనలో వుంది. ఆ[గకులాల వాళ్ళు కుటచేసి , మనలో కల్పించే జబ్బే అది. రేపు కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆధికారంలోకి వచ్చినా , దానికి వ్యతి రేకమై పోతాం మనం . ఎందుకంటే మనల్ని ఉద్ధరించడం దొనికి కూడ సాధ్యం కాదు కనుక . దాని నాయకత్వం కూడ జమీందారీ కులాల చేతిలోనే వుంది కనుక , మనలో విప్రవ చైతన్యం కలగకుండా, (పపంచజ్ఞానం పుట్టకుండా ఎవళ్ళూ మనల్ని ఉద్దరించలేరు . మనం శవాల్హా పడి వుంటూ ఎవళ్ళో లేవనెత్తడం లేదనుకోవడం వ్యర్థం . ఊరివాళ్ళను చూసైనా జ్ఞానం తెచ్చుకోవాలి మన పెటలు ఇది చెప్పడానికే వచ్చాను నేను. న్నిదపాడుచేసి నందుకు క్షమించండి *, ఇక మేం పోతాం” అంటూ లేచాడు భీమన్న .

“ఫర్వాలేదు | కూర్చోండి * మాకు ఇదెప్పుగూ వుండే బాగోశమే . మేం చెప్పేది కూడా విని వెళ్ళండి” అన్నాడు అందులో ఒక పెద్ద.

కూర్చున్నాడు భఫీమన్న .

“వీళ్ళంతా మన వా్యానా ర్‌ *

“ఆవును .” -

“సరె వినండి . మీరు చెప్పిదంంతా నిజమే . కాదనడాని కేముంది* నూ పరిస్థితి వేరు . మేం కమ్యూనిస్టు పార్టీకి కట్టుబడి పోయాం. జమీందారుల్ని బలపరచే ఏ పార్టీని కూడ మేం మా దనుకోలి. . ఈ పార్టీ కూడ అలానే తయా రెలే- అది మా కర్మ = ఇప్పుడు కొంత ఆలాగే జరిగింది. కమ్యూనిస్టు పార్టిని కొందరు దుర్మార్గులు చీల్చేసి , కమ్యూనిస్టు సెంటరు అని వేరే పార్టీ పెట్టారు. ఇప్పుడు ఆ సెంటరు వాళ్ళు వచ్చారేమో నరికి పారేద్దా మనుకున్నాం -

సంకీర నర్ష ౯60 "ఊఉ ౧ మా నాయకులు ఇంత [క్రితమే వచ్చి వెళ్ళారు. కాం(గెసు వాళ్ళు రారు, ఇక ఎవ రొస్తారు ? సెంటరు వాళశ్తే అనుకున్నాం... మాకసి అంతా తీర్పు కుందా మను కున్నాం, మా పార్టీకి ఎన్ను పోటు పడింది, వీ హార్డీ గెలుస్తుంది . ఆ సంగతి మాకు తెలుసు .. అయినా మేం కమ్యూనిస్టు పార్టీని వదులుకో లేం.” ఆగా టి ఇష్టం , కాలాను గుణంగా మారడం జీవ లవణం అట్టి లక్షణం లేని దేదైనా' సరే । చైతన్యం కోల్పోయి , మురికి 'పేటలుగా పేరుకు పోయి, నశించి పోతుండి.. కదలక పోతే (పగతి లేదు . ఇప్పుడు మీరు మాకు వోట్లి వ్వక్కర లేదు . నేను చెప్పింది మ్యాతం ఆలోచించండి .” ఆన్నాడు ఖీమన్న “మరొక మాట విని పౌండి * అన్నారు వాళ్ళు “పాలేరు నాటకం |వాసిన బోయి భీమన్న మాకు దేవుడి లాంటి వాడు. ఆయనను మేమెపుడైనా చూస్తా మకుకోలేదు . అట్టి వాడు తనంతట మా మధ్యకు వచ్చినప్పుడు , మే మంతో సంబర పడవలసిన వాళ్ళం , ఎంతో పూబించవలసిన వాళ్ళం, కాని కాలంటో ౪ కాని పని కోసం వచ్చావు సివు , దురదృష్ట వంతులం: = ఈ రోజు జ్ఞాపకం వచ్చినప్పడెల్డా ఏడుస్తా మనేది మరిచి పోకండి , ఈ పేటలోకి వచ్చి, కాం[గెను పేరెత్తి ॥ దెబ్బలు తినకుండా వెళ్లిన వాష్తులేరు = ఇపుడు మీరు వెళుళున్నారు, ” పె పంచెతో కళ్శొత్తు కన్నాడ తడు అలా ఆంటూ. . అందరి పరిస్థితీ ఆంతే , ఏదో .కారుణ్యంలో మునిగివుందే . భీమన్న మితులతో కారు వద్దకు వచ్చే టపుటికి ఒంటిగంట దాటింది . అంత దూరంలో మరో కారు నిలబడి వుంది: ఈ లోగా. ఇక్కడ జరిగిందే కాం[గైసు అధ్యవులు గోపాలరెడ్డి గారు ఆ రోజున ఆ నియోజక వర్గం లోనే పున్నారు . ఆయనతో పట్టాభి రామావావు గారూ తిరుగుతున్నారు . వాళ్ళు కార్డు ఆ రోడ్డున పోతూ , అక్కడ భీమన్న కారును గుర్తించి ఆగారట. , సంగతి

ల్ల్రి0 టజోయి భీమన్న చెప్పాడు డై 9వరు , “ఇంత రాతి కడ అక్కడి కెందుకు 'వెళ్ళనిచ్చావు *” అంటూ డ్లై9వరును కోప్పడి;, తమ వెంట వున్న కార్లలో ఒక దానిని ఎప్క్కాడ్డుగా ఆక్కడ వుంచేసి వెళ్ళారట వాష్ళ ! ఆ రాతి జరిగిన ఆ సంఘటన గుర్తుకు వచ్చినప్పు 'డెల్హా భీమన్న కళ్లు కూడ చెమర్చుతూనే వుంటై ; | “హరిజన 'వాడలు ఆచేతనాలు కావు. అజ్ఞానంలో లేవు . ఆభ్యుదయం కోసం పోరాడుతూనే వున్నై . భయం లేదూ అంటాడు భీమన్న , అడిగితే కాని ఆమ్మెనా పెట్టదు ఏడే వాడికే పాలు సడుతురిది, ఆందోళన చేస్తెనే గాని అవసరాలు గుర్తించ బడవు, అందుకే ._ మేల్కొనండి . (వజలను మేల్కొలపండి । ఏకం కండి । ఎలుగెత్తి అడగండి; _--ధర్య్మం కోసం పోరాటం 117. "పేద - ఉద్యోగి “ప్యతికలలో ఏదో (పకటన వచ్చింది , చూశారా ? మీకు తగిన పోస్టది ” అన్నారు మంతి సంజీవయ్యగారు భీమన్నతో-ఆయన ఒకసారి కరూ గలు నుంచి మృదాసు రాగా ఈయన 'చూడ వెళ్ళి నప్పుడు ఎన్నికలలో కాం[గ్రెసుకు మెజారిటీ, వచ్చి ; గో పాలరెడ్డిగారు ముఖ్యమంతి ఆయ్యారు . సంజీవయ్య | కళా వెంకటరావు , సంజీవరెడ్డి మున్నగువా రంతా మంత్రివర్గంలో వున్నారు , - ఆ పకటన ఏమిటో భీమన్న చూడలేదు... సంజీవయ్యగారే చెప్పారు [పభుత్వ అనువాదళాఖ అధిపతి స్థానం థాళీ ఆచుతున్నది. పబ్దిక్‌ సర్వీసు

సంకీర్ణ సర్గ లిర్లి] కమీషనువారు ఆ స్టానాన్ని 'డై.రెక్టు ర్నికూట్‌ మెంట్‌ ద్వారా భర్తీ చేయదలిచారు . అర్జ్హల్డై న అభ్యర్దుల నుంచి దరఖాస్తులు కోరబడినై ,

“మీరు అపై చేయకూడదా ?” అన్నారు సంజీవయ్యగారు

“ఇచ్చేవా వరు షై అన్నాడు భీమన్న ॥

అక్క-డున్న పెద్ద లంతా ఆశ్చర్యపోయారు భీమన్న వైఖరికి,

“అప్తయి. 'చెయ్యమని మంతిగారే చెపుతుంటే , ఆదేమిటండీ ఆలా అంటారు?” అన్నాడు ఆందులో ఒక పెద్ద ,

“మందిగా రెన్ట్వైనా చెపుతా రండీ ! పని జరగాలి కదా ! పెగౌ, ఇది వారి చేతిలో శాఖ కాదు . స్థానం రిజర్వుడు కాదు" అన్నాడు భీమన్న . సంజీవయ్య గారు చిరునవ్వు నవ్వేశారు (= ఆదీగార క్‌ ఆభ్యర్థి శీ౦ సంవత్సరాలలో పువా(డై వుండాలి. భీమన్నకు అప్పటికి 4£ ,

ఆయినా ॥ (పయత్నం చెయ్యవచ్చుకదా? చెయ్యవచ్చు! ఆది వస్తే మంచిదే . రాక్షపోతే ? ఓటమికి తట్టుకోలేడు భీమన్న , కవిగా, రచయితగా , జర్నలిస్టుగా అ(గ్ర(శ్రేణిలో వున్నా ననుకొంటున్నవాడు * ఇంతో ఆంతో ఆహంకారం. కలవాడు. (పయత్నించి విఫలుడైతే, ఆ ఆవమానం భరంచ

“మరి ఈ పేదరికం భరించడం ఎలాగ ?”* అడిగింది భార్య

పేదరిక మంటే-సామాన్యమైన "పేదరికం కాదు. ఆం[ధ(పభలో ఈయ నకు వచ్చే జీతంలో సగం ఇంటి ఆదైకు; సగం బియ్యానికి సరిపోతుంది. అదైనా తమ ఇద్దరి వరకు మామే... మరి పిలల మాట! చిన్న పిల్లను కాకినాడలో ఆమె అక్క జానకమ్మ గారి వద్ద, కు[రాళ్ళిద్దరినీ రాజోలులో ఆమె పుట్టింట చం[దయ్యగారి వద్ద వదిలేశారు , పెద్ద పిల్ల కాకినాడ కాలేజీలో ఇంటరు చదువుతున్నది ,

ఇలా ఎంత కాలం?

205 టోయి థీమన్న రాగోదయం గేయాలు (వాస్తున్నప్వుడే భీమన్నకు ఒక ఉపాయం త ట్టింది ం ఆది “కూలి రాజు" లోని నిష్కుల వీర్‌ పాతను వాస్తవ బీవితంలో తానే నిర్వహించడం ! ఆందుకు ఒక ఏక తారను కూడ సంపాదించాడు . అయితే, అట్టిడి తనకు సాధ్యమా ? నాటకంలో ఆ పాతను నిర్వహించిన జె. వీరస్వామి గారిలా కూడ తాను పాడలేడే ! శివు డంతటి సోషలిస్టువా శ వామను డంతటిీ పొలిటీషియనువా ? బుద్దు డంతటి సోవల్‌ వర్కరువా ? ఆయితే , బిక్షమెత్తే ఆర్హత సీకుంది; -- టుమీలు “అది సాధ్యం కాదు కనుకనే , ఈ ఉద్యోగానికి ఆప్రమిు చెయ్యండి ” అన్న దామె. ఈయనకు నచ్చజప్పడంలో ఆదిలక్ష్మి సహాయ పడింది. భీమన్నకు తెలియ కుండానే అప్పిక్రేషను ఫారాలు తెప్పించి, ఆదిలమ్నై శ్రీకారం చుట్టి, భీమన్న ముందు పెట్టి, పూర్తి చేయించి, ఆ యిద్రరూ స్వయంగా తీసు కెళ్ళి , కర్నూలుకు రిబిష్టరు చేళరు. ఈ రహస్యం ఈ ముగ్గు రికీ, రెవిన్యూ శాఖలో పని చేస్తున్న మి[తుడు ఆ|బహాం గారికీ తప్ప మరెవరికీ తెలియదు . భీమన్నకు అబహాం గారు చాల ఆత్మీయుడై న మితుడు అదే ఇంట్లో మదో పోర్షనులో అద్దె కుంటున్న వాడు, ఊరి శ్రే అప్పయి చేసి ఊరుకుంటే కాదు కనుక, వయో పరిమితి ఎగ్గం ప్లను వగెరా లెన్నో చూసుకోవలసి వుంది కనుక , లాను చేసిం పని గురించి తలియ బరస్తూ , కళా వారికి ఒక లేఖ [వాశాడు నీమన్న , భీమన్న అమాయికుడనీ, తన పని తాను చేసుకో లేడనీ కళా వారికి ఆలుసు . ఆందువల్ల ణు ఎగ్దంప్టనుకోసం ఎవరికి [(వాయాలో దగ్గరి నుంచి , కంట రూ్యూ వచ్చే వరకు కూడ , ఆయన ఈయనను గడు చేస్తూనే వచ్చాళు ం ఆ కాలఐటో ముఖ్యమంతి గోపాలరెడ్డి గారు ఎవరికీ ఏగ్పప్షనులు ఇవ్వడం లెదు . ఆయన పెట్టుకొన్న నియమం అడి. ఆ నియమానికి భీమన్న కే సౌకటే ఎగ్జంప్ల నయింది ,

సంకీర్ణ సర్గ 928 జై లుకు వెళ్ళలేదే తప్ప , రాజకీయ బాధితులలో భీమన్న అగ | శేణికి చెందిన వాడే. జై లుకు వెళ్ళక పోవడం కూడ కాంగెసు ఆగ నాయకుల ఆదేశం వల్లనే + ఆ స్థాయి వర గార త్రో ముఖ్యులంతా వీదో ఒక పదవిలో కుదురు కొన్నారు : భీమన్న ఒక్కడే మిగిలి పోయాడు, ఇది ఇతడి. కనుకూలమైన ఉద్యోగం . ఇదే ఇక ఆఖరు ఛాన్సు. దీనికి వయస్సు ఆటంక మయుందే అన్న సానుభూతి ఆ నాయకులలో కలిగి , దానిని తొలగించా రనుకోవచ్చు. , ఎపుడైనా గొని, ఏ ఉద్యోగ పద వులైనా. గాని, రాజకీయ (పఖావా. లకు లోబడి నట్టివే , క్రళావారు భీమన్నకు చేసిన మరో ఉపకారం ఏమిటంటే రాజకీయాల ,పోటీ ఒత్తిడిని తొలగించడం, జీతం తకుూవైనా, ఉద్యోగం 'పెద్దది.. కాఖాధిసత్యం . బహిరంగ పోటీ * రాజకీయాల పభావానిక్తి వదిలేస్తే అది ఓక హరిజకమడికి లభించే ఆవకాళమే లేదు, ఈ విషయంతో కళావారు జాగ్రత్త పడి, భీమన్న ఇంటర్వ్యూను కేవలం మెరిట్‌కి పరిమితం చేసి వది లేశారు . మెరిట్‌ లో భీమన్నదే పైచేయి, ముఖ్యంగా అనువాద కళలో ,

ఈ సంగతు లన్నీ భీమన్నకు అప్పట్లో తెలియవు , కళావారు కీర్తికాయు లైన తర్వాత , వారి సన్నిహితుల ద్వారా తెలిసీ నట్టివి , ఆనాటి ఉదార మూరు లవిగుప సవాయాలు , దై. వీయ లవ్యాలు ,

ఇంటర్వ్యూకు కర్నూలు. వెళ్ళాడు భీమన్న , అదొక పెద్ద చరిత, అభ $ర్ధులు చాల మంది వచ్చారు ఏ అంద రూ]ఈ యనను ఎరిగిన వాళే | “మీరు కూడ ఒక అభ్యర్థి ఆని తెలిస్తే, మేం రాకనే పోదుము” అన్నారు చాలమంది + ఇంటర్వ్యూలో అడుగుతా రనుకొంటున్న మాటలకు , వాక్యాలకు అనువాదాలు చెప్పించు కున్నా గీయన' చేత. తన ఇంటర్వ్యూ మాతం అనుకోనంత బాగా జరిగింది ,

** ఈ ఉద్యోగం మీకు రాకపోతే , అంతకంటే ఎక్కువ బీశం కల ఉనో గగ 0 నే నిసా ను , సంతోషంగా వెళ్లి రండి” అన్నారు తి పుఠరనేని గోపీచందు గారు. భీమన్నతో , ఇంటర్వ్యూ ఫలితం ఎలా ఉంటుందో అని ఈయన ఆన్న ప్పుడు . గోపీచందు. గా రప్పటికి. రాష్ట్ర సమాచార శాఖ డై రెక్టరు ౩

294 బోయి భీమన్న ఇంటర్వ్యూ ఆంటే సమానుల: మధ్య పోటీ. జయాపజయాలు దైవా ధీనాలు , ఓక విధమైన ఆందోళనలో వున్న మనస్సుకు గోపీచందుగారి 1ఫోత్సా హక వాక్యం వేసవిలో చలివేందే అయింది. అేలిక పడిన హృదయంతో కళా వారిని , గోపాలరెడ్డి గారిని ॥ సంజీవయ్యగారిని మరోసారి చూసేసి వచ్చేళాడు ఆకటి బాధకు ఆల్లా డెదవా ? బానిస వై (బతి కదవా.? ఈ విశాల విశ్వములో మరియొక 'తోవమె కనవడదా ? పగలగొట్టు నీ థిక పా్యాతము తెగ (తెంస్తము నీ శృ్ళంఖలము ఆభ్యుదయముతో , ఆశాగతి లో అడుగిడి సాగుము, వీరా! | _పాలేడ గోపీచందు గారు సినిమాలు డ్రె రెక్టు చేస్తున్న రోజులలో లేరు చిత నిర్మాణానికి [పారంభోత్యవం జరిగింది. ఆ ఉత్సవంలో పంచిపెట్ట బడ్డ కర ష్మతం (పతి ఒకటి భీమన్న చేతికి వచ్చింది * ఆందులో కథ , సంభాషణలు | 'డైరక్షను కూడ గోపీచంద్‌ గారే అని పేర్కొనబడింది , అందులో ఇవ్వబడిన ఇతివృ త్తం సినాప్పెసు మా[త ౦ భీమన్న పాలేరుదే 1! నాటక, సాహిత్య రంగాలలో 'పాలేరు ఆంటే భీమన్న వాసిన పాలేరు నాటకం అనే రూఢి . ఆ నాటకానికి అంత సిద్ధి వుంది . పాలేరు సినిమా తీస్తున్నారన్న వార్త పష్యతికలరో పడగానే భీమన్నకు ఆనేకంగా అభినందన లేఖలు రాసాగిన్హై .. అభినందిస్తున్న వాళ్ళకు ఏం చెప్పాలో ఇెలియక భీమన్నకు మతిపోయింది . గోపీచంద్‌ గారికి లేఖ వాస్తే జవాబు

సంకీర్ణ సర్గ ౨90 ర్‌ క్త రోజున కూర్మయ్య గారిని తీసికొని గోపీచందు గారిని కలిశాడు ఫీమన్న , తెనాలి నుంచి కాబోలు ఎవళ్లో ఒక కథా సంగహాన్ని తీసికొనివచ్చి తనకిచ్చి [వాయమన్నారనీ , అదేమిటో తానింకా చూడలేదనీ గోపీచందు గా రన్నారు.. ఆతర్వాత ఆ (పొడ్యూసర్‌ పేరు కనుక్కొని, ఘాటుగా ఒక రిజిస్టరు లేఖ వాళాడు భీమన్న. ఫలితం కనిపించక పోవడంతో, తనకు తెలిసిన అడ్వకేటు భాగవతుల లడ్ష్మీనారాయణ గారిని కలిసీ సలవో. చేశాడు ,. మెదల కుండా ఊరుకుని , సినిమా విడుదల ఆయిన వెంటనే కోర్టుకు వెళ్ళడం మంచిదని సలహా ఇచ్చాడు ఆయన ; అయితే = జరగవలసిన నష్టం: భీమన్న రిజిస్టరు లేఖతోనే జరిగింది : భీమన్నకు దొరక్కుండా వుండడం కోసం వాళ్ళు సినిమా కథను స్పూర్తిగా మార్చివేసు కున్నారు. పాలేరును ఒక ఫ్యాక్టరీ కార్మికునిగా తయారుచేశా రట = కథ ఆసహజమూ , అతుకుల చొంతా కావడం వల్ల కాబోలు, ఆ కథ అంత టీతో వెలుగు చూడకుండానే అంతమై పోయింది, - నిగరెట్‌ పొగాకు తెచ్చిన లాభ మరలక పంట్లాము 'జేబులో పదిల పరచి "పెండ్లి కంటెను వేరు పెద్ద కోరిక లేని పార గింటి వడతిని మోహ పెటి కష్టించి పాప మే కవియె:, సృష్టి ంచిన. దింగారు కథ నొండు దొంగిలించి నే పాఠ ఫిల్యునో కావి కొట్టి (పముఖ మంతి ఎవరొ [పారంభథభ కుభ మహో. తవము చేని తనను చాల పొగడ, కోట్ల కొలడి పచ్చ నోట్లకై వర మేదా కోర :నతడు విన్ను జేరినాడు?* జా డీవ నఠ అనే దీప సభ లోని పద్యానికి (కేరకం ఈ ఉదంతమే ;:. ఈయన రచన లన్నిటి "వెనక వవో సజీవ (పరణ లుంటా యనడానికి ఇదొక చక్కని ఉదాహరణ .

హలేరు నాటకం ఆధారంగో చిత్రాలు తీయడానికి ఆ రంగరలోని చాల మంది పెద్దలు భనీమన్నతో సంప దించారు ౬. ఆయితే క ఇ. [పయ త్నమూ సఫలం

ఇక్కడ గమనించ వలసిం దేమిటంటే = పది రూపాయలు చేతలో పెకితే పరమ సంతృప్రితో పర్మిషను ఇచ్చే భఖీమన్నను ఉపేక్షించి , పసిద్ధమెన ఈయన ఇతి వృత్తాన్ని దొంగలించడానికి |1పయత్నించడం . ముఖ్యంగా సినిమా రంగంలోని పేద్దలు లక్షలు నష్టమైనా. భరించ గలరు. కాని , ఒక హరిజనుడి "పేరును తెర' మీదికి ఎక్కించడానికి ఆంగీకరించరు .

ఆ తర్వాత గోపీచంద్‌ గాళు కూడ సినిమా రంగాన్ని వదిలేసి రాష్ట్ర (పభుత్వ (ప్రచార శాఖకు డైరక్టరుగా కర్నూలు వెళ్ళిపోయారు _.ఖీమన్న మళీ) ఆయనను కలిసి;ది అక్కడే .

మోజు గల శారతో ఆ బూజు గుడికి వచ్చుటతో పూజారుల పూర్వ పుణ్యములు తెగ వండి ; ఆ దీవ సభ 119. మా దగ్గరా వుంది లక్ష్మీ

కొద్ది రోజులలోనే భీమన్న సెలెక్టు అయినట్టు కర్నూలు నుంచి కాగితం వచ్చింది.. సర్షిఫికెట్లు , దర్యాప్తులు , అన్నీ ముగిసి నియామకం ఆర్డరు చేతికి రావడానికి నెలలు 'పట్టింది . ఈలోగా ఈయన వుంటున్న ఇల్టు మరొకళ్ట కొనడం వల్ల ఖాళీ చెయ్యవలసి వచ్చింది, ఎక్కడా మరొక పోర్షను దొరక లేదు . జీవితం మరొకసారి వీధిని పడింది. .

జీవితంలో ఏదైనా ఒక "పెద్ద మార్చు వచ్చేటప్పుడు రక్ష రకాల ఇబ్బం దులూ , 'చీకాకులూ కలగడం సహజమని ఈయనను ఓదార్భసాగారు మతులు . ఆందులో చాలామంది తమ. తమ (ప్రాంతాలలో పోర్షనుల కోసం. వెదకసాగారు *

సంకీర్ణ సర్గ వరి

[సభలో [కొత్తగా చేరిన పొట్లూరి వీరభ్యద్రరావుగారు తిరువళ్లి క్మేణిలో ఓక పోర్ష ను చూళారు .. ఆరౌక చెట్టియార్ల ఇల్లు, భార్య, తానూ వెళ్ళి పోర్షను చూచుకొని , అడ్వాన్వు ఇచ్చి వచ్చాడు భీమన్న : చిట్టియారు , ఆయన భార్య ఎంతో. మర్యాద చూపారు , ఆ మర్నాడు పదిగంటలకు వచ్చి [పవేశించమని చెట్టియారే ముహూర్తం పెట్టాడు .

ఇల్లు దొరికిన సంతోషంతో ఆ రాతి గడిపేసి , ఆ మర్నాడు ఉదయం మొత్తం. సౌమానంతా రిక్షాలలో వేసికొని, పిల్రలతో సహా [శొత్త ఇంటికి 'వెళతే-ఇల్లు ఇచ్చేది లేదు పొమ్మన్నాడు చెట్టియారు ! ముందు రోజున ఇచ్చిన అడ్వాన్సు డబ్బు తెచ్చి ముందు పడేళాడు.. ముఖంలో ఆ ముందటి |పసన్నత లేదు ౪ మర్యాద లేదు . రుస రుసలాడుతున్నారు వాళ్ళ వాళ్ళంతా =

ఏమి టదంతో ? ఏమయింది వాళ్ళకి ?

“మీరు కిరస్తానీలని తెలిసింది . మేము లక్ష్మీపూజ జేసుకునే వాళ్ళం. ఇల్లు ఇవ్వడానిక్షి వీల్లదు” అన్నాడు చెట్టియారు .

“మేమూ. హిందువులమే . మాకూ వున్నది లక్ష్మి” అన్నాడు భీమన్న : చిన్నవాప చేతిలోవున్న లక్ష్మి పటాన్ని అందుకొని చెట్టియారు ముందు 'పెటాడు ,

“కిరస్తానీణ కాకపోతే హరిజనులు .. ఇక్కడ మీకు స్థానం లేదు పొండి” అంటూ. తలుపులు మూసేసుకున్నాడు చెట్టియారు ,

చేతిలోని లక్మిపటం నవ్వుతున్నదో , ఏడుస్తున్నదో తెలియదు .. దాన్ని అక్కడే విసిరికొట్టి వచ్చెయ్యా లనుకున్నాడు భీమన్న . అంత' కోపం వచ్చింది . కాని-తాను సరస్వతి , లక్ష్మి తనది . ఎవడో ఒక దౌర్భాగ్యుడు అవమానించి నంత మా తాన ఏమవుతుంది ? తమాయించుకున్నాడు ..

సరే-ఇక క_ర్రవ్యమేమిటి? అందరికీ తెలిసిన పేరు భీమన్నది * కులం దాచుకోవడానికి వీలుకాదు , మ(దాసు నగరంలో ఉద్యోగ రీత్యా కాపు రాలుం టున్న హరిజన .విద్యాధికు లంతా “నాయుళ్ళు”గా వుంటున్న వాళ్ళే ; కులం చెబితే

ఇచ్ళు దొరకవు. మామా మురికిపేటల్లో వుండాలి , చదువుకొన్న వాళ్లు అకాడ' వుండలేరు . కులం దాచుకోవడ మొక్కటే గత్యంతరం... మూర్ధత్వా నికి మోసమే జవాబు, ఏ కులం వాడయినా “*నాయుణ్ని” అని చెప్పుకుని సమాజంలో చలామణి కావచ్చు =

“హరిజన నాయుఖ్శ” అనే రక [కింద “నవజీవనలో' ఒక విమర్శ కూడ వాసి వున్నాడు ఫీమన్న . హరిజన యువకులు కులం. దాచుకోవడాన్ని త్మీవంగా ఆధిచ్నేపించా డా వ్యాసంలో ॥ ఇప్పుడుపత్యక్షంగా తనమీదికే తిరగ ఐడి ఈ కుల పిళాచి పంజా విప్పి నడిరోడ్డుపై నిలబెట్టింది + ఇప్పుడేమిటి చేయడం ? 'పాత ఇల్లు వదిలేశారు. [కొత యింట్లో [సవేశం లభించలేదు , వాస్తవంగా (బతుకు రోడ్డున పడింది!

ఆఫీసులో , భీమన్న సీట్లో లేని సమయంలో ఎవరైనా వచ్చి, ఈయన అ(డసు గురించి అడిగితే “శ్లేర్‌ ఆఫ్‌ పేవ్‌మెంట్స్‌ , ఉల్లు బుక్‌ స్టాల్స్‌” ఆని చెప్పతుండేవారు శాన్రిగారు. అది అక్షరాలా నిజమయింది. అనాడు ..

ఎంతోమంది మి[తులు, మ్నితుల ఇళ్ళు స్మృతితెర మీద సినిమాఆడాయి భీమన్నకు . ఎవరింటికి వెళ్ళడం ?

అక్కడికి మైలు దూరంలో మౌంటురోడ్డు సెంటరుకు దగ్గరగా భూపతి తిరుపతిగా రిల్డు వుంది .. అక్రాడికీ పట్టించారు. రిషాలను, ఆయ నుంటున్నది కూడా. చిన్న పోర్షనే , వారిదీ "పెద్ద కుటుంబమే , అయినా మరేమిటి చేయడం? సౌమానును. వరండాలో. ేర్చిపెట్టి, వారి సామానుగదిలోను , వంటగది పక్క-సందులోను సర్దుకున్నారు = భీమన్న కుటుంబం మొత్తం అయిదుగురూ ;

తిరుపతిగారి తల్లి లక్షీదేవిగారు కూడ అప్పు డక్కడే వుంది. తన సౌంత కొడుకుకంటె ఎక్కువ వాత సఇల్యంతో చూచే దావిడ భీమన్నను ఎ తిరుపతి గారు మొదటినుంచీ ఆర్వ్మతాణ పరాయణుడే ;

అన్ని. క్త హ్టైల మధ్య వచ్చింది భీమన్నకు ఉదో క్‌ నియామక ఆర్డరు ॥

1955 , ఆక్టోబరు 2న ఈయన పభుత్వ అనువాద కాఖ అధిపతి గాను,

పుస్తకాల రిజిస్ట్రారుగాను ఉద్యోగ స్వీకారం చేళాడు .

సంకీర్ణ సర్గ ౨09 ఉద్యోగంలో జాయిను అయినతర్వాత మొదటి ఆయిదు 'నెలలూ ఆఫీసు పనిలో .మై9నింగు పొందవలసి వుంది , అయితే ఈయన కిచ్చిన టనింగు ఏమీలేదు. ఒక రూం ఇచ్చి కూర్చోమన్నారు . మరేపనీ లేదు. కాగా భీమన్న ఈ కాలాన్ని సద్వినియోగం చేసుకొని , తన రచనలలోని కొన్నింటిని ఇంగృషు లోకి ఆనువదించుకొన్నాడు. ఆదే ఆ తర్వాత (పకటితమైన * సెవెంత్‌ ఎస్‌, వి, రమణవు , కృపాకరం. మున్నగువారు నాటినుంచికూడ భీమన్నకు సహృదయ. సహచరులుగా విఖ్యాతులై న (పజ్హావంతులు ; "పీడ చెన్నకుండా: ఏం పెట్టినా తినేస్తాం కులం 'తెలియకుండా. ఏపరితో నైనా చెల్‌మిచేస్తాం విధి నీషధాలకూ,, స్వపరభేదాలకూ. ఆర్ధం ఏమిటి ? అయో, మానవు డెంత ఆత్మవంచకుడు : ఒాటు్యుమీలు 120. తిరుపతి కొండలకు శ్రీ వెంక టేశ్వర యూనివర్శిశీ వ్యవస్థాపనోత్సవానికి తిరుపతి. వెళ్ళిన భీమన్న, ఆక్కడ లభించిన మ్యితుల [పోత్సాహక వాక్యాలతో తిరిగి వచ్చి, దీపసభిను అచ్చు కిచ్చేసే నాటి కింకా తాను ఆర్యధ్యపభలో ఆర్భాకలి సబెడిటరే, పుస్తకం అచ్చయి పోయింది .. ]పోత్సపాంచిన మితులలో ఒక్క కూర్ముయ్య గారు తప్ప, మరెవరూ. ఏమీ ఇవ్వలేదు , కూర్య్మయఫి గారైనా వాగ్దానం చేసిన పాతిక రూపాయలే ఇచ్చారు , అచ్చుకు ఏడు. వంద లయింది.* ఎలా ? ఏమిటి చెయ్యడం గ = పోనీ ఎవరిక్రైనా అంకిత మిద్దామా అంటే = అంతకు ముందే తిరుపతి కొండలకు ఇచ్చేసి వున్నాడు .. అంకితం తీసుకున్న మనుషులే. కవికి ఏమీ ఇవ్వని, కాలం , కొండ లేమిస్తాయి /

అట్టి స్థితిలో వచ్చింది ఆంధపభుత్వ. అనువాద కాఖ ఉద్యోగం

భీమన్నకు . ఎవర్నీ యాచించే అవసరం లేకుండానే, ఒక నాలుగు నెలలలో (పేస్‌ బిల్లు చెల్నించెయ్య గలిగాడు. ,

నల్ల ని టెంటు మీద తెల్ల ని గీతలతో దీపక న్యను చి(తించి ముఖచి[తంగా' మ్యుదించాడు చీపసభకు . కార చేకటి నుంచి కాంతి (పభవించడానికి ఆది సంకేత మట... కావచ్చు: భావం ఆద్భుతమైనదే కావచ్చు కాని -_.తారు పూసి నట్టుగా తయారై న కవరు "సీజీ చాల ఆసహ్యంగా ఉండేడి. “ 4& 2006 వంట6, 0262 0864 060761 ౨486 5% అసి [వాళశారు రామలక్ష్మి గారు శ్రీమతి ఆరు[ద్ర కాటో పన్న రోజులవి.

ఆ తర్వాత సకుటుంబంగా తిరుపతి వెళ్ళి దీపసభను హుండీలో వేసి వచ్చాడు భీమన్న , అప్పుడు జరిగిన అనేక సంఘటనలలో ఒకటి .. ఈయనకు దేవుడి పట్ల గల నిర్శక్ష్య భావాన్ని చాటేదిగ్గా ఉంది...

యా[తిల సమయాలలో తరచుగా న్రీలకు కలిగే ఇబ్బందే-ఆ సమయంలో తన భార్యకూ కలిగిందట , “వెంక టేశ్వర స్వామికి. ఇద్దరు (బీవీ ఆమ్మ వారితో ముగ్గరు) భార్యలు కదా ? ఇలాంటి ఇబ్బందులు ఆయనకుమా[తం తెలియనివా ? ఏమీ అనుకోడులే , పద *” ఆంటూ గుడికి తీసుకు పోయా. డామను , పాపం ఆమె వద్దంటున్నా విన లేదు ,

తిరుపతి నుంచి కాళహస్తికి బస్పెక్కారు:. కిటికీవర్ద సిటు కోసం నాగవర్మా , విజయలక్ష్మీ పేచీ పడ్డారు. జేబులో నుంచి. ఒక పావలా కాసు తీసి-కిటికీ సీటును ఏవరు వదులుకుంటే వారి కిస్తా నన్నాడు భీమన్న , తనకు కీటిక్రీ సీటే కావా లన్నది విజయలక్ష్మి: చేసేది లేక , పావలా తీసికొని మరో చోటికి పోయాడు వర్శ , బాల మన _సత్త్వాలను పరిశిలిస్తూ. ఆనందించడం. భీమన్న కుండే వినోదాలలో. ఒకటి .

అంతకు కొద్ది కాలం ముందే-భార్యా , తానూ, (ద్రౌపదీ, చిన్నపాప విజయలక్ష్మి కలిసి కంచి , పక్నీతీర్థం , మహాబలిపురం య్యాత చేసి వచ్చాడు ఫీమన్న . అదొక ఆందమైన కావ్యం లాంటి అమృత నతి !

(పతి కుటుంబ చర్నితా ఒక నవల, (పతి వ్య క్తి ,ఐతుహ ఓక నాటకం, దేనినీ నీరియసుగా తీనుకోప , నీ పాతను నీవు బొచితితో నిర్వహించుకో ; 121. జాతి సమైక్యానికి నమూనా నిడదవోలు వెంకటరావు గారికి అయిదుగురు కుమారులు , ఇవు కమా ర్తెలు ఇ కుమార్తెలలో పెద్దది జోగాబాయి ఉం. చక్య్థాగా పాడేది శ్ర నాటర బై క్షీ నీ ఆ అమ్మాయి ఒక [బాహ్మణేతర యవకుణ్ని (పేమించడంతో , సా శ న ఓక్స్‌ చిన్న తుఫాను చెలరేగిందా కుటుంబాలలో ఇ వెంకటరావు గారికి కుల భేదం లేదు . సమాజానికి జంకేవ్య క్షీ కూడ కాదు , ఆయినా .___. | ఈ “ఆయినా' అనే దొక విచ్శిత పదం :. దాని అర్థం ఆందిగ వ “షూ ఒక్కు- అమ్మాయి వైపు నుంచే కాదు, అబ్బాయి వైవు నుంచి గా%. పతి ఘటన చెలరేగిం దీ కులాఐతర వివావినికి . లక్షల ఆసీ కలిసి వచ్చే ఆ ధా లెన్నో వస్తున్నాయట అబ్బాయి కోసం . అబ్బాయి తల్లి స్వయంగా = "బతి మాలింది వెంకటరావు గార్ని , తన కొడకును వదిలెయ్య మని _ పాప వ కట రావు గా రేమి చేస్తారు? తర్వాత అమ్మాయిని అడిగిందామె అడే మా] . “నీ భర్తను నీవు వదిలేస్తావా *” అమ్మాయి. [పళ్ళించింది - బ్రబీయే ఆత్తగార్ని = దిమ్మెైర పోయా రక్కడ' చేరిన జన మంతా భీమన్న సవా | వివాహం నిశ్చయ మయింది , ముహూర్తం పెట్టుకొన్నారు. రేపు పెళ్ళనగా 1 ఆ ఉదయం వెంకటరావు గారింటికి వెళ్ళావు =. . పెళ్ళి జరిగేది పెళ్ళి కొడుకు ఇంటి వద్దనే ఆయినా , ఆడ 'పెళ్ళివా “౬ కూడ వేడుకగానే వుండాలి కదా? ఆ చివా లేమీ లేక , ఆళ్చర్యపోయాగ ఇ శర్మ,

వెంకటరావు గారు .విబారంగా కూర్చుని వున్నారు , వ్‌మీ మాట్టాడలేది , జోగాబాయి ఏడీ ఆని అడిగితే , గదిలోకి చూపారు - గదిలో ఒక చీకటి మూలలో ఈల విరబోసుకుని , కన్నీశ్లనా తుడుచు కోకుండా , పరధ్యానంగా కూర్చుని వుంది పెళ్ళి కూతురు. , “ఇ దెక్కూడి 'పెళ్ళి కూతురు వేషం ?” “ఈ కాలం పెళ్ళీ కూతుళ్ళకీ వేషం బాలు. ” “నమో నాకు తేలీదు కాని, మా యింటికి హోదాం పద” అన్నాడు భీమన్న: ఆమె గడి బైటకి వచ్చింది. వెంకటరావుగారు మౌనంగా వుండిపోయారు , రెండు రోజులుగా ఆ గదిలో అలానే వుంచారట ఆమెను. బైటకి రావ ద్ధన్నారట . ఎవరు ఆంటే సమాజం ! ఎక్కడైనా ఆంతే = వ్యక్తులు మంచి వాళ్ళే . సమాజమే పిచ్చిది , ఇంటీవద్ద నాగరత్నమ్మ , ద్రౌపది, తిరుపతి గారి తల్లి లక్ష్మీదేవి 1 భార్య వెంకాయమ్మ వగై రాలు జోగాబాయిని చూచి ఎంతో. ఆనందపడ్డారు ః అభ్యంగన స్నానం, నూతన వస్తా9లు , పసుపు, పారాణి ఇత్యాదుల తోకొ' త్త ఆ. సుమనోజ్ఞ రూపంలో సాక్షాత్తు లక్ష్మిలా తన ఎదుట. నిల్చిన కుమా ర్త) చూచుకొని , ఆనంద బాష్వాలు రాల్బారు వెంకటరావుగారు “నా కుమా_ర్రైను పెళ్ళికునూ_ర్లెగా చూచే భాగ్యం నా కళ్ళకు కలిగించా వమ్మా 1 నీ బుణం ఎలా తీర్చుకోగలను ?” అన్నారు ఆమెకు వెంటబెట్టుకు వెళ్ళిన నాగరత్నమ్మతో . భీమన్న పట్ల వెంకటరావుగారిది పితృవాత్సల్యం . నే టికీ అదే వాత్సల్యం = భీమన్న ఆ తర్వాత మళ్ళీ జోగాబాయిని చూడనేలేదు . అయితే ఇరవై ఏళ్ళ తర్వాత ఈ మధ్య , ఆమె కుమా. రి అయిన జయసుధను వెండితెరమీద చూచి, ఈ మధురస్మృతిలో లీనమైనాడు :

సంకీర్ణ సర్గ లేప ఈ గాధను ఇక్కడ స్మరించడానికి పధానమైన కారణం - ఇవి జాతీ సమైక్యతకు ఓక చక్కని నమూనాగ్గా వుండటమే :.. ఒక [వావ్మణ నాలిక ఒక నాయుళ్ళ కురవాడిని పెళ్ళాడుతుంటే , ఒక హరిజన కుటుంబడ ౬ మెను పెళ్ళికునూ_ర్రెను చెయ్యడం |! ఎంత గొప్ప ఆర్షధర్మ ఆదర్శ దర్శనం ' “నెలయేటి చెలిగూడి చెంగల ష్షలను 'వేడి చింతలను బాపుకొమ్ము తీవలను పెంచి (శొంబూవులను మించి సీ కలకంఠముల కంఠముల కంఠమును చేర్చి కమ్మగా పాడుకొమ్ము వ్యర్థంపు బెంగలవ్వల (దోచి (సేమ దే వతవై నుఖించిపొము. ఆ తర్వాత మ[దా సులో మరి ఇల్లే దొరకలేదు భిమన్నకు , రండుపషివా 3 నెలల పాటు తిరుపతి గారింట్లోనే కాలన్నేపం చేసి శ తర్వాతే పుల్లయ్య గారిశైకే వడ్డ మూడి సత్యనారాయణ గారి రెండో అల్లుడు పుల్ణయ్యగా రం ఒక రెండు నెలల పొటు - &ఇ ల్లు దొరికే వరకు అని చెప్సి, తాము మూవ గారింట్లో సర్దుకొని, తమ అద్దె పోర్షనును ఖీమన్న కిచ్చా రాయన . అయిశే శాశంతంగా. మృదాసును విడిచి పెట్టేవరకు అక్కడే వుండిపోక తప్ప ౬వ భీమన్నకు చిత శల్చిపి ; ఆర్‌ .రాజు గారి చిత సంకలనానికి పరిచయం [వాళాను భీమన్న. ఆందమైన సంకలన మది. భీమన్నకు మితులుగా: స్థిరపడి మోటు క విశ్వనాథం మున్నగు చిత శిల్పుల పరిచయం భీమన్నకు ఆనాటిదే . విశ్వనా( ౫

80 బోయి భీమన్న భీమన్నకు. బంధువు కూడ , రావి తామనాథరెడ్డి చక్కగా పాడి ఆనంద పరిస్తే , నాతి నారాయణమూర్తి నిత్య సంభాషిగా ఆహ్హాద పరిచేవాడు ఆ రోజుల్లో 1

మదాసు నగరం భీమన్న కిచ్చిన జీవనిధుల్లో ముఖ్యులైన నార్హవారు.' నిడదవో లు వారు, తాపీ వారు కాక _ ఆలపాటి సూర్యునారాయణగా రొక

“అత డొక భయంకర సింహం , ఆ. సింహాన్ని నీ వెలా మచ్చికచేసుకో గలిగావు | నీ శ్చీగ్ర చెప్పితేనే ఆనందంతో ఊగపోతున్నాడు శ్‌ అన్నారు మంగళగిరి పరవస్తు దాసు గా రొక సారి, ఆలపాటి సూర్యనారాయణ గొరితో భీమన్నకు లభించిన స్నేహాన్ని గురించి (ప్రస్తావించి (=

నిజానికి ఆలపాటి వారు ఒక్క స్వభావంలోనే కొదు , స్వరూపంలో కూడ సింహమే , భీమన్న జీవితాన్ని మామిడికుదురు నుంచీ వరుసగా పరిశీలించు కొంటూ వస్తే = ఈయనకు "స్నేహితులూ , సన్నిహితులూ: ఆయిన పెద్ద లంతా సింహ్మపాభవులే అన్న సత్యం మబ్బు విడిచిన మార్తాండ బింబంలా పభాసి: స్తుంది = అసలు పల్పయ్యగారే ఒక సీంవాం మామిడికుదురు మామాలంతా సింహా శార్టూలాలే . భీమన్న. స్నేహ పరిథిలోకి అల్బత్వ మన్నదే ఎన్నడూ. చొరబడ లేదు .

మ[దాసులో , 1958 లో ఒకకవి సమ్మేళనంలో కలిసి , తనను తాను పరిచయం చేసుకుని , అలానే బీచికి తీసుకు పోయారట ఆలపాటి వారు భీమ న్నను * అర్ధర్యాతి వరకు బీచిలో కూర్చుని సాహిత్య చర్చ చేశారట... నాటి నుంచి ఆయన 19067 1పాంతంలో కీర్తి శేషు డయ్యే వరకు భీమన్నకు [పాణ మి|తుడు గానే వుండిపోయారు * తెనాలిలో చనిపోయే ముందు ఆయన “*రాగవై కాఖి” కావ్యం చదువుతూ. దాని (ప్రత్యేకత గురించి తనతో చర్చిస్తూ వుండినట్టు సోదరుడు మోదుకూరి జాన్సన్‌ భీమన్నకు చెప్పి కళ్ళొత్తు కున్నాడు .

ఆ రోజుల్లోనే ఆదిలక్షిిగారితో స్ముపసిద్ధ పతికార చయిత 'డి * ఆంజనే యులుగారికి పరిచయమై. (క్రేమగా పరిణమించింది :. ఆదీ. కులాంతర వ్యవ గారికీ , అక్క. బెల్లె్యడకూ. భీమన్నే నచ్చ. జెప్పాడు . వారింట్లో భోజనమే మదదాసులో చివరి విందు అయింది .

వడ్డమూడి వారు భీమన్నకు చాల సన్నిహిత మ్మితులు. ఉభయ కుటుంబాలు ఒకే [పాణంగా మెలిగేవి , భీమన్న హైదరాబాదుకు బైలు చ్తే సాయం[తం తమ యింట విందు చేసి .పంపాలను కొన్నారు వారు , ఆ! - అంతకు పూర్వం కొన్ని నెలల నుంచి గుండె జబ్బుతో బాధ పడుతున్న విచ్య నారాయణగారు ఆ ఉదయమే హఠాత్తుగా కాలం చేశారు , ఆ విధంగా , మిత వియోగంతో కన్నీరు తుడుచుకుంటూ మ దాషన వడలవలసి వచ్చింది ఫీమన్న . మరో విషాద మేఘ శకలం కూడ మద్రాసు నుంచే వెన్నంటి వస్షా ఇది భీమన్నను , బీవిత పరిస్థితి ఆర్ధికంగా మెరుగుపడుతున్న కొలదీ, .2” నాగరత్నమ్మ మనసులో గూడు కట్టుకొంటూవున్న ఏదో తేలియని అఒవ =: అడి . భర్త పట్ట ఆఐతకుముందె న్నడూ. లేని వైరిస్య ధోరణి ఆది = “వేష భాషలను గురించి పట్టించుకోని నీవు , వేష భాషలే సర గా భావించే హైదరాబాదుకు: వెళుతున్నావు . జ్మాగ తగా మసులు కోవాలి” ఆ. హెచ్చరించారు తిరుమల. రామచం[దగారు మదాసుకు వీడ్కోలు చే శు భిమన ఎను, ఆవసర మైతే కపు గంతుల లక్ష్మణ శాస్తి గారి సహాయం గొడ్షేన్లో మన్నారు . హైదరాబాదులో కాన్రై గారి | ప్రేమాను రాగాలు పుష్క,౬ 7౫నే లభించాయి కొన్‌ , హైదరాబాదు 'వేష భాష లేవీ మా[చం భీమన్నను బాదిన నింగికి చుక్క బొట్టునిడి: నేలకు దీవము 'పెటి , ఢక్కి-పే ఖంగున కొటి , విశ్వ కథ కా_గణీ వీథకి మాకు దారి చూ. సం గల నీకునున్‌ థియము వ్యాంగన కన్ను మూయ గల

పాలేరు నుంచి పద్మశ్రీ వరకు నవ నవోదయ నర్గ 128. భాగ్యనగర ,పవేశం ఒక యా(తికుడు ఎంతో దూరం (ప్రయాణం చేసి , ఎన్నో మలుపులు ఏంతలేసి వ్యామోహాలకూ లోనుగాక , చివరికి తన గమ్యాన్ని చేరుకొన్నా డంటే _- అత డెంతో స్తిత పజ్జుడై వుండాలి , అ ఇ ఆంధప్రదేశ్‌ అవతరణతో భాగ్యనగరం చేరుకొన్న భీమన్న ఆంళటి స్థిత (పజ్జుడు ఆయిన య్యాతికు డనవచ్చు = నిజ జీవిత పరంగాను , సాహితీ వావియె రాయలసీమ | (శ్రీ తెలం గాణము? పూర్ణరాణ్య రమ గా ముగురమ్ముల మూర్తి దాల్చి, గీ ర్వాణ వథముగ్తఅన్‌ గదలి వచ్చితి ; వేలు కొనంగ దే ఇకన్‌.- [పాణము లౌచు మా తెలుగు [పాలు జగమ్ముల నోమ క రాణివై: | అంటూ ఒకగ్టా పద్యంతో పూర్ణా రాజ్య రమకు స్వాగ తం చెప్పిన భీమన్నకు _ సంపూర్ణ హృద్య హృదయంతో స్వాగతం. ఇచ్చింది భాగ్య నగ రేందిర ,

నవ నవోదయ సర్గ /

ఆంశవరకు పల్లవిత కోరకిత నికుంజ మా తంగా వున్న భీమన య నాసా షీ లత బహుముఖంగా విస్తరించి; ఇఆశాతిరేకంగా పరిమళించింది . 7౫ మధురంగా సలించింది = సరస రసానంద మధువై పరవశించింది = ఏతతిభా | సౌభాగ్య స్పర్శతో |

1958 లో ఆరధ(పదేశ్‌ ఏర్పడినప్పుడు మొతం ఆవీసులన్నీ కర్నూ:1ప వెళ్ళలేదు , కొన్ని మదాను లోనే వుండి పోయాయి , ఆలా వుండిటఎన: వాటిలో ట్రాన్స్‌లేషన్‌ డిపార్టుమెంటు ఒకటి. ఆంధ్యపదేళ్‌ ఏర్వడ£ 3 1956 నవంబరు ఒకటవ తేదీ నాటికి ముందు రోజునే , నేరుగా మదాసు = చ మహ్రైదరాబాదుకే వచ్చేసిం దది _ [పత్యేక రైలులో, తక్కిన ఆఫీసు లన్ని * * బస్సులు = స్టేషను. [పాంతం బహూ రద్దీగా వుంది . భీమన్నకు అలాటు 1 భవనం చిరాగాలీ లేన్‌లో వుంది , ఆ దెక్కడో ఎవరికీ తెలియదు . తెలియాగా 1 చివరికి ఏలాగో ఆడ సు తెలిసిన ఒక టాకీ వాలా దొరకగా, అత శీ య. కొని, ఆ భవనం చేరేటప్పటికి సాయంకాలం ఆయింది _

భవనం తాళం తీసి చూసే సరికి = వర్షం బైట కంటే లోపలే ౬. వగ్గా కురుస్తూ 'వుంది ! స్వాగత నాట్యం 1పారంభిరచాయి గబ్బిలాలు .

కాఖాధిపతులకూ ; పెద్ద ఆఫీసర్లకూ. ప్రవేటు భవనాలు అ * చేశారట !

“మీది చాల గొప్ప బిల్సింగు , నేను చూళాను , అయితే, లోపల చూ] లేదను కోండి, మరి, ఇప్పుడెలా రైక అన్నాడు; ఇళ్ళ ఆలాటుమెంటుకు ఆ

ఆతి కష్టం మీద మర్నాడు సాయం[తానికి ఆమీరుపేటలో ఒక కా ళ్‌ దొరికింది ; అంతవరకు ఎవరికీ నిదాహారాలు లేవని వేరే చెప్పాలా ?

808 బోయ భీమన్న మర్నాడు రతికి, మితులు భూపతి రామమోహన రావు గారి సహా యంతో , వర్షంలో సామానును మళ్ళీ టాక్సీలకు ఎత్రించి , అమీరు పేట చేరారు ! ఆది నాలుగు గదుల ఒకటోక్షాసు క్వార్టరు + చాల బాగుంది; ఏ కుల మంచు నన్ను వివ రింపుల గూడిన కుంటి (పళ్నలన్‌ వ్యాకుల పెట్ట టోవ డది వ్యర్థము ; లోకపు మంచిచెడ్డలన్‌' దూకియు ముసకుండ నిటు దూరములన్‌ ఐడి వచ్చినాడ ! ఈ యాక్సతి నెంచి సమాదరింవరే।

“ఉండండీ , బిల్దింగుకు తొందరేం వచ్చిందీ ర్‌ అన్నారు సమాచార శాఖ డై రెక్టరు కపిల కాశీపతిగారు , తమ ఆఫీసు గదిలోకి అడుగు పెట్టిన భీమన్నను చూచి , కళ్ళు మూసికొని ,

ఆయన ష౦క్క టేజులు మీద నుంచి ఒక పెట్ట రేడియో చిన్నగా పాడుళూ: వుంది =

చివరి. కొమ్యును పూచినావే 'చేతి కందక నిల్చినావే __- ఆళ్ళర్య పడుతూ కూర్చుని, ఆనందంతో కళ్లు మూసుకున్నాడు భీమన్న తాను

“హైదరాబాదులో ఆయినా అది చేతి కందుతుం దేమో చూద్దాం” అన్నారు కాశీపతి గారు : అది రాగోదయం లోని పాట . పాడిన వారు 'షెక్‌ ' మహబూబ్‌ ,

ఆంతకు కొద్ది వారాల ముందే, ఆఫీసు పని మీద కర్నూలు వెళ్లిన భీమన్న - రేడియోలో తన ““హృదయనూ” అన్న పాటను షేక్‌ మహబూబే

నవ నవోదయ సర్గ ల్‌ ల పాడగా విన్నాడు-- మంత్రి సంజీవయ్య గారింటిలో, అంత సనస్వర్రటూ, శా9ివ్యంగా తన పాటలు పాడే ఆ పేరును అంత వరకు వినలేదు ఖీమక్వు

అనువాద కాఖకు బిల్తింగు చూపే బాధ్యత సమాచార ౯౪ ఆ (పక్యనే ఒక బిల్గింగు దొరికింది. , దానిలోకి మారే వరకు మ్బ **1 ఆఫీసు కాశీపతి గారి బిల్దింగులోనే ఉంది ,

ఆంధ9 _ తెలంగాణా (ప్రాంత ఆఫీసుల ; ఉద్యోగుల సంలీన వృః£హా రాల సందర్భంలో కొద్ది నెలల పూర్వం ఓకసారి వచి స వెళ్ళాడు భీ నున్న (వ రాబాదుకు , అప్పుడే పరిచయమైనా రీయనకు _ డాక్టర్‌ దివాకర్ల ప ఎ! ధానీ , ఆచార్య ఖండ వల్లి లక్ష్మీరంజనం 1 సీ, నారాయణరెడ్డి , చ దేవులపల్లి రామానుజరావు గ్‌ క్త ప్పగ ంతుల లక్షగ్రణళా స్రీ మున్నగు హ్‌. డా , రామరాజుగారి పరిచయం అంతకు చాల సంవత్సరాల ।కితమే క£€: ద, మ]దాసులో , నిడదవోలు వారింట. .

దీపసభ రచయితగా స్వాగతం చెప్పారందరూ భీమన్నకు *

ఆ తొలిరోజుల్లోని మిత్రులే చివరి వరకు. మ్మితులుగా వుండి పోటూ స భీమన్నకు . హైదరాబాదుకు వచ్చిన క్షణం నుండీ ఇక్య్థడి కవి పశిష్త; తోను , సహ్మదయలతోను , స్థానిక (పజలతోను పూర్తిగా లీనమై హా ?౧; నీమన్న .

ఇక్కడికి వచ్చిన తొలి రోజులలోనే ఆంధ నుంచి వచ్చిన రవ ఇల్‌ ఇప్‌ స్వాగతం చెప్పటానికి ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ తెలుగు కాధాధపత గ్య రంజనం గారి ఆధ్యక్షతను ఒక సభ జరిగింది _. కాళోజీ మున్నగు .వాళవళా పరిచయమైనా రా సభలో * దీప సభ నుంచి ఒక ఘట్టం వినిపించా చే ౫ = ఈయనదే ఆనాటి [ప్రధాన కార [[ఠఈమం ॥

శ్రి సభ జరిగిన మర్నాడు ఇక పండితుడు. అమీరు "పీటలీన స్తం ఇలు వదుకొ్శ_ంటూ వచ్చాడు ,

“నిన్న మీ సభకు నేనూ వచ్చాను. నన్నెవరూ మీకు పరిచయం చెయ్య సీతా రామయ్య” అన్నా 'రాయన , భీమన్న ఆనందానీకి మేర లేక పోయింది . ఆప్పటిక్షి కురుగంటి వారు నవ్య సాహితీ సమితి అధ్యక్షులు కూడా ,* అంతటి అ[గ(శేణి పండితుడు తనను. ఆ తర్వాత పోతుకూచి సాంబశివరావు గారితో విచితంగా పరిచయం కలగడం , భీమన్న నవ్య సాహితీ సమితికి ఉపాధ్యక్షుడు కావడం జరిగింది , సాంబశివరావు గారు (పధాన కార్యదర్శి ఆ సమితికి , వేమరాజు నరసింహారావు , తల్లా (ప్రగడ భద్రిరాజు , అక్కిరాజు జనార్దనరావు , వరి, భాస్కరభట్ల కృష్టారావు ; సీ, ఎన్‌. ఆర్‌ : ఆంజనేయ శాస్తి , ఇసుకపల్లి దక్షిణామూ రీ వగైరా ఆంతా కార్యవర్గం ॥ 'మొదట్లో ఈ సమితి. సమావేశాలు వేమనాంధ భాషా నిలయంలో జరిగేవి, అక్కడే స్తుపసిద్ధ చార్నితక పండితుడు ఆదిరాజు వీకభ్యదరావు గారి పరిచయం కూడ' లభించింది భీమన్నకు . బుషి (వితికి యున్న, భాష్యకారువి విధమ్ము వగలె వెళ్ళించ బడిన దీపమ్ము (బతుకు , (కికి యే రీతినో బైట పడిన నాకు స్వాగత మ్మిచ్చె నెల్ల బజారు వీధి: ఎ దీవ నభ 1నిర్‌. సన్యాసులకూ అంటరాని తనమే ? ఓకరోజున ఉదయం ఏడు గంటలకే ఎవరో వీధితలుపులు కొడితే , భీమన్న లేచివెళ్ళి తలుపులు తెరిచాడు, ఆయన కామాయ వస్తాొాలు ధరించిన ఒక “మీకోసమే వచ్చాను ఓక ముఖ్యమైన సహాయం కోరి” అన్నాడాయన భీమన్న ఆశ్చర్యపోయాడు స్వాములవారికి తనతో పనేమిటా అని !

లోనికి షెళ్ళి కూర్నున్న తర్వాత | స్వాములవారు తనను తాను పరిచి క 3 చేసుకొని , వచ్చినపని చెప్పారు. భీమన్న ప్తుస్తకాల రజిస్టారరుకదా” ఆ హోదాలో ఈయన వద్దనుంచి ఒక సర్టిఫికెట్టు కావలసి వచ్చిం దొయ” స *

ఆంత చిన్న వసికోసం స్వాములవారే స్వయంగా అంటీకి ఎదుర రావలసి వచ్చింది ? ఆందులో ఏదో లిటిగేషను వున్నదన్నమాట ! ఆంత పేస్‌ హారు ఇంటీకి వచ్చారుకదా ఆనే మర్యాదతో , ఆయన మాటను యథ్యాానగా స్వీకరించి. అ సర్జఫికెట్టు ఇవ్వాలి ! రూల్సు(పకార మైజే పీ లుండచదు. ఉందంటే ఆ పని ఎలాంటిదైనా సరే చేసెయ్యడా నికి వెనుదీయని స్నళు" ౩ నీమన్నది, “దానికేం, ఇస్తాను , అఫీసుకి రండి” అఆన్నాడీయన ,

సచిగ్గా ఆ సమయానికి , 'రంఈ కస్పులతో కాఫీ తీసుకువచ్చి "సేవ జిపే, 'పెట్టిందీ భీమన్న సతీమణి . స్వాములవారు ఇబ్బంచిలో పడ్డారు .

“సళ్ళములవారు కాఫీ కాగ్రదేమో , షెబు. తీనుకురా [హ్‌ అవ్య్యాశు

“వద్దు, వర్దు అమ్మా, ఏమివద్దు, నే నేమీ తీసుకోను”. అగ్వను

ఆ ట్టైద్ల్వ్వేశ్రీ ? మలేమి తీసుకు ఆంటారు *” అగిగాడు ఫీమన్న క సో క్ష్‌ వారు తట పషాయించారు ,

“నిల్ల న్ని క్రి నాకు కాఫీ కూడ్‌ సిషధం కాదు జ నాకు డొన మనే న. వున్నై . అందుకని”

“బయ్యో , పాపర1 అవి ఇంకా మిమ్మల్ని పీడిస్తూనే వున్వా శా ఆశ్రమం మారినా ఆ [శమ వదళ్లే దన్న మాట్‌ ! కాషాయ వస్త్రాల జోలిష 7 =] (శోధాదులు రావనకొన్నాను ” అన్నాడు ఖీమన్న జాలిగా, దానితొ సాః* వారికి కోపం. వచ్చింది =

లి159 బోయి భీమన్న ఎంత సన్యాసి నైతే మాతం, నేను (బాహ్మణ్ని. శచీ, శభకా గణించ కుండా' ఎక్కాడబడిళేఆక గ్రాడ్‌ తింటానా 1?” ఆన్నాడు , - “క్షమించండి = నాది పొరపాటే కావచ్చు :; ఈ మడీ , మైలా అనేవి మీకే వుంటై, మా కుండవు కదా ! అందుకని , అవి మాకు అర్హం కావు , ఆపవి[తః పవి[తోవా ॥ సర్వావస్థాంగ తోపి వా (య స్మరేత్‌ పుండరీకాక్షం, స బాహ్యా భ్యంతర శుచి? జు అనేది మా మతం. అంటుకే 'మా వాళ్ళంతా నిత్య శుచులుగా ఉంటారు , ఈ మడీ మైలా బాదర బండీ మాకేం లేదు,” అన్నాడు భీమన్న | స్వాముల వారు క్షణం మాట్లాడ లేదు . "మీరే నన్ను క్షమించాలి. మీ: రేదో మామూలు హరిజను లను కున్నాను ” అన్నారు కించిత్‌ చింతతో, నవ్వాడు భీమన్న =. కొంత కాలం |కితం :మదాసు [టాంబండిలో కృష్ణమూర్తి శాస్త్రి గారి ఉదంతర జ్ఞాపకం వచ్చింది. హరిజనులు ఆహార, విహార , ఆచారా లన్నింటి లోనూ ఇంకా స్వచ్చమైన ఆర్యులు గానే వున్నారన్న సత్యాన్ని స్వాముల వారికి బోధ పరిచే టప్పటికి ఆఫీసు ్రైం అయింది “కూర్నోండి , భోజనం చేసి వస్తాను. కలిసే వెళదాం” ఆంటూ “ఇప్పుడు మీతో కలిసి భోజనం చేయడానికి నాకే ఆభ్యంతరమూ లేదు” అన్నారు స్వాముల. వారు ,. “వద్దు. లెండి" అన్నాడు భీమన్న వినయంగా , రామకృష్ణ. మిషనుకు చెందిన స్వాముల వారాయన.. కుల మత వర్గ భేదాలను పాటించకుండా ఆర్ష మతోద్దారణ చెయ్యడం కోసం వివేకానందుడు నెలకొల్పిన పవ్మిత సంస్థ అది , దాని నిండా చేరిన వాళ్ళు చాల మంది ఇలాంటి వాళ్లే నట! వ్‌ మీషనైనా ఇంతే ఐవి మతమైనా ఇంధే ఇవ్‌ సంస్థ అయినో ఇంతే 2 దొని లక్ష్యాలు దాని వ్యవస్థాపకుడి తోనే పోత్తై, వాటి స్టానాలను స్వార్థాలు ఆక్రమిస్తే. మళ్ళీ మామూలే, అందుకే ఈ మిషన్లనూ , మతానూ నిర సిసాడు భీమన్న .

స్వాములవారి పని సఫల మయింది. ఆయన కృతజ్ఞతగా ఒగ లేఖ 1వాస్తూ అన్నారు -. “హరిజనులలో కొంతమందై నా సౌంస్క్యృతికుగా మీ స్థోయికి రావాలని కోరుకొంటున్నాను .. అపుడు కాని ఈ కులఫేదాలు ౨ $[* అని, నిజమే కాని, హరిజన విద్యాధికులు ఈ సత్యాన్ని ఇంకా గు చటం ఎక్కడో ఎవరో వదినుండి. ఆర్రికంగా వాగువడడగోలి , ఉద్యోగాలు చెయ్యడం , పదవులు అలంకరించడం నిజమైన ఆభివృద్ధి కాదు, సాంప్కృతిక అభివృద్ధే స్థిరమైన అభివృద్ది చదువులేని వ్యక్తికి ఉద్యోగం రాదు సంస్కృతి లేని జారీకి ఆభుగదయం లేదు సంగీతం , సాహిత్యం వగైరా కళలలో అధథధినివేశం గల ఎవరూ బూునిసలల కారు ఆడిలేవి ఎనరూ వ్వతంతులుగాా మన లేరు నిజమైన , స్టీద మైన ఆభివృద్ధి కోసం మీ రెందుకు కృష్‌ ఇయ్యరు ? ఆా-ధర్య్య్రంకోనం విర 0 126. ర్లాసరీ నిర్మాణం తెలుగును అధికార భాష చెయ్యాలన్న ఉద్యమానికి మూ కర్తలలో ఆయ్యదేవర కా శేశ్వురరావు గారు ఒకరు , విధాన సభకు అర నేలు కాగ్లానే, తన ఆశయాన్ని అమలులోకి తెచ్చే కృషిని ప్రారంభించా రాయ , రాజ్య పాలనకు మూల భూతమైన విధానసభకు అధ్భ మ ఆయ్యాదేవర వారు . పరిపాలనకు సంబంధించిన పతి తెలుగు మాటకూ. ఇఇ గాక హోదామ ఇచ్చే అనువాద శాఖకు అధిపతి ఖీమన్న, తెలుగు అధికార జు కావడాన్ని పునాదిగా .ఒక' పారిభాషిక పదకోళాన్ని తయారు చెయ్యడం అవచెకమన్న స్వా

లైన సుమారు మువ్వై మంది సభ్యులతో; అయ్యదేవర వారి ఆధ్యక్షత (క్రింద అసెంబ్లీ కార్యదరి) కన్వీనరుగా 1957 అక్షోబరులో గ్లాసరీ కమిటీ ఏర్పడింది

దేశంలోని ఇంగ్లీషు , సంస్కృతం , హిందీ నిఘంటువు లన్నీ తెప్పిం చారు , అంతకు ముందే పొందీలో ఏర్పడివున్న. గ్లాసరీలమ తెప్పించారు. న్యాయ , పరిపాలన శాఖలకు చెందిన ఆంగ్ల పదాలను వర్ణక్రమంతో సిద్ధ పరిచారు . ఒక్కొాక్కా పదానికి తెలుగు. పదాన్ని నిర్ణయించుకొంటూ ముందుకు సాగారు.

ఈ ముందుకు సాగడం ఆనేదాన్ని' కురుషేతంతో పోలుస్తాడు భీమన్న = కాళోజీ నారాయణరావు , దిగవల్లి శివరావు ,. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ , కుగు గంటి సీతారామయ్య , కప్పగంతుల లక్షుణళాన్త్ర , ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం , రావి నారాయణరెడ్డి వంటి కురువృద్దుల్‌ , గురు వృద్ధ బాంధవు లనేకులు కల శబ్ద క్షేత మిది . ఒక్కొక్క ఆంగ్రపదం మీద గంటల కొలది యుద్ధం జరిగేది . వండలకొలది తెలుగు పద బంధాలు రంగంలోకి దూకి నేలకూలేవి , ఒక్కుపదం మీదే రోజు రోజంతా చర్చ జరిగిన సందర్శాలు కూడ వున్నె..

1" ఫెసిడెంటును అధ్యక్షు డంటాం : మరి చ్లైర్మనును, స్పీకరును ఏమ:

“సిక రును సభాపతి అందాం” అన్నారొకరు ం

“సభలో ఆడవా చృంటేనో ర్‌

“స్పీకరు న్రీ అయితేనో ?”

ఈ భాషారణ రంగంలో , శద్దాస్త్ర శస్త్ర పరంపరల మధ్య మునిగి శేలతూ వుండిపోయేవారు ఆయగుదేవర వారు. , తుదినిర్ణయాలు ఆయనే చేసేవారు. తుది సలహా ఖీమన్నదిగా వుండేది...

వాడుకలోకి వచ్చిన పార్సీ , అరబ్బీ పదాలను ఎలా తెలుగులో కలి పేసు కున్నామో , ఆంగ్ల పదాలనుకూడ ఆలానే క లిపేసుకోవా లనేది భీమన్న పద్ధతి.

నవ నవోదయ సర్గ రన్‌ స్పీకర్‌ ఆంటే అధ్యక్షుడే .'కాని , [పతి అధ్యకుడూ స్పీకరు కాడు : స్నికచ, చ్రైర్మను పదాలనుకూడ ఆయా (పత్యేకార్థాలతో అధ్యక్షపదానికి పర్యాయాలుగా

దారి, తెరువు , బాట మార్గం, పథం , అధ్వం ఈ ఏ పదమూ హౌడ నేటి రోడ్డును స్ఫురింపజేయ్యదు ; మట్టిరోడ్డు, కంకరరోడ్డు, ఆఅ రరోక్టు, సిమెంటురోడ్డు ఆనే వాడేస్తున్నాం . అలానే శకటం , వాహనం, బండి ఇవేవీ కారు, లారీ, బస్వు ; రైలువ?టి 'వాటిని స్పురింప జెయ్యలేవు (

మనకు కొత్తవైన వసువులు , ఆచారాలు , భావాలు వో? చి వచ్చినప్పుడు , ఆవి వాటి పేర్లతో సవో వచై. వస్తువును వలెనే ద స పెన్‌ను కూడ మనం సాంతం చేసుకోవాలి. అహ్వుడే. భాష వికసిస్తుంది. పీ2కఠకను వాళ్ళు పిగ్‌ టెయిల్‌ అనడం. ఎంత హాస్యాస్పదమో , _టే ని మనం కవ: ఇంగోటీ అనడం అంతే హాస్యాస్పదం .

అంత మంది ఉద్దండ పండితులతో కమిటీ సమావేళాలు వివీ కవింగా వుంటున్నాయే త ప్ప , పని మ్మాతం చురుకుగా సాగడం లేదన్న విషయం స్పష్టంకాగానే , ఆయ్యదేవరవారు ఆ కమిటీని రద్దుచేసి , 1958 3 ౦ఐరులో మరొక కమిటిని ఏర్పాటు చేశారు , అందులో సభ్యులు పదుశల్లుగు చూతం ; ఈ కమిటీ చురుకుగా. పనిచేసి గ్హాసరీని పూర్తిచేసింది ; చివరకు దా9 చపపూర్ణ వాధ్యత భీమన్నకు అప్పగించబడింది , ఆ విధంగా తెలుగులో తొలి షవగోశం నిర్మాణానికి అయ్యదేవరవాఠి పట్టుదలకు భీమన్న కృషి తోడయిండి ,

ఈ గ్లాసరీ కమిటీ సమావేశాలను గురించి భీమన్నచె స 'నేక్షమైన రసవత్తర సన్నివేశాలలో కోఫీ సమయం ఒకటి, తనూ. 3 ప్పగంతుల లక్షణళాన్తగారూ ఒక మూల చేరేవారు... "రెండేసి స్పేట్టు టిన్‌. మూడేస్‌ కపుల కాఫీ సేవించేవారు.

వీరి ఈ కాంబినేషను నాటికీ నేటికీ ఒకే లా వుంది. మ$ వధ్య కాస్టై గారి శృంగార శ్లాకాలకు ॥ పెద్ది ౮ టీరామస్వామి నాయుడుగారి భీ వత పద్యాలు మరో మ్రూల నుంచి 1 శుతి కలుపుతూ. వుండేవి

చక్కగా మాట్లాడా లం-షీ సాహిత్యం చదువుకోవాలి, బంగారం లా (బతకా లం"పే భాష బాగా రావాలి_ --టు్యమీలు 127. సాహిత్య అకాడమీ “గవర్నమెంటు ఒక సాహిత్య సంస్థమ ఏర్పాటు చేస్తున్నారట * దాని 'కేడో ఆకాడమీ అని పేరు "పెడుతున్నార ట్‌, మీకు తెలుసా 1 ఆన్నారు కురు గంటి సీతారామయ్య గారు , ఒక సాయం[త6 భీమస్నను కలిసి , ఆ వార్తకు భీమన్న ఆశ్చర్య పడితే , ఆది భీమన్నకు తెలియ నందుకు కురుగంటి 'వారు. ఆశ్చర్య పడ్డారు, ముఖ్యమంతి సంజీవరెడ్డి, విద్యామంతి పట్టాభి రామారావు గార్థిద్దరూ భీమన్నకు సన్నిహితులే .. తనను ఎల్లప్పుడూ. కంటికి రెప్పలా చూచుకునే కళా ముఖ్యమైన విషయమే భీమన్నకు తెలియదా ? నిజంగానే తెలియదు , తన కెంత సన్నిహితులైన వారు ఎంత గొప్ప పదవులలో వున్నా సరే , ఖీమన్నకు ఏ ముఖ్య విషయమూ. తెలియదు , ఈయన పదవులలో వున్న ఎవరినీ కలవడు . ఏమనీ అడగడు , తెలుసుకోడు తానూ ; తన కవిత్వమూ , తన సరదాలూ - అంతే . ఎవరైనా తన సవోయాన్ని కోరితే చేస్తాడు, తాను మరొకరి నహాయాన్నె కోరడు , ఇది 'తెలుగుదేశం మొత్తానికి ఒక కేంద సాహిత్య సంస్థ ఏర ఎడాలన్న ఉద్య మం అంతకు ముందునుంచే వున్నా, అది ఆం[ధ(పదేశ్‌' ఆవతరణ నుంచి త్మీవతరం. అయింది. అఖిలార్యధ సాహిత్య పరిషత్తు నిర్మాణం కోసం హైదరా

నవ నవోవయ సగ్గ వేలే బాదులో చాల సభలు జరిగాయి = స్టీరించ కమిటీ ఏర్పడింది . దానిలో క;శ్న కూడా ఒక కార్యక ర్త. నియమావళి రూపొందింది , అట్టి స్థికిలో ఇది.

“ఆకాడమీలో సభ్యులుగా. వుండవలసిందిగా కోర లేఖలు చాలా. డిప్‌ అందాయి” అన్నారు కురుగంటివారు. సభ్యుల్ని విద్యాళశాఖే నోపు నీటు చేస్తున్న దట ,

[పభుత్వం నీడలో సాహిత్యం వికొసించదని భీమన్న నల్నుకం, సాహిత్యం వ్యక్తి నిష్ట్ణం అంటా డీయన . తానొక్కడూ ఒంటరిగా కార్యుని చేసుకోవలసిన కళా సృష్షి అది... ఆందువల్ల ఆకాడమీ సభ్యత్వం పస గాకు ఆసక్తి లేదు. కురుగంటి వారి కుంది = కాగా ఇద్దరూ కలిసి బయక॥ దారు, శాసన సభ్యుల వసతి గృహాలలో ఒకరిద్దర్ని కలిసి మాట్లాడి, లీ “| ర్యాతి ఇంటికి వచ్చేటప్పటికి తన సభ్యత్వపు లేఖ వచ్చి వుంది . అలానే * గైగంటి వారికి కూడ వచ్చి వుంటుం దను కున్నాడు , కాని, రాలేదు. _ప వృత్తాలు కూడ' .ఫలించ లేదు, అప్పటికే నిర్ణయాలన్నీ జరిగిపోయా యట,

బేజవాడ గోపాలరెడ్డిగా రధ్యక్షులుగా , దేవులపల్లి రామాష్షజకాను గారు కార్యదర్శిగా , పదహారుగురు ఆగ(శీణి సాహితీ పరులు కార్యషంంగా , అరవై మంది సభ్యులతో సాహిత్య ఆకాడమీ ఏర్పడీంది . దీనికి రూప కనన చెయ్య డంలో (పధాన ప్మాత నార్ల వారి దట! లోను వుండి , తర్వాత కార్య వర్గంలో ]పవేశించాడు భీష్క్కొ . |పస్తుతం. అంటే 1978 నాటికి, ఈయన అకాడమీ సంయు క్త కార్యదర్శీ ఈ హోదాలో ఈయన [పధాన విధి-అకాడమీ సభలలో వందన సమర్వణ చ౬ి ంరనం ,

“వందన సమర్పణ” అనే ఎండు కద్చెకు కూడ తన సరస స్తాహిత్య ధోరణితో ఒక వసంతాన్ని కల్పించిన ఉపజ్ఞా కోకిల నీషిై ,

సాహిత్య అకాడమీ (పతినిధిగా,; సంగీత నాటక 'కాడమీలో కూ; భీమన్న సభ్యుడైే నాడు . అయితే ఆ రంగం పట్ల ఎక్కువ శ్రస్టగు కనబర

1059 జనవరిలో సాహిత్య ఆకాడమీ తొాలిసమాచేళాలు సారస్వత పరిషత్తు ఆవరణలో జరిగాయి . అప్పుడు జరిగిన కవి సమ్మేశనలో ఈయన పౌల్గొన్నాడు చెప్పులు కింద వదలి, వేదిక మీదకు వెళ్ళి, కవిత చదివి, మర్యాదకోసం అక్కడే. కాసేపు కూర్చుని, కిందికి వచ్చి చూచుకొనే సరికి = అక్కడ చెప్పులు లేవు | ఆబిడ్సులో షాపులు మూ'సేకారు ల ఆ రాతి వ్ర సరా సరి ఎగ్జిబిషనుకు వెళ్ళి కొత్త చెప్పులు కొనుక్కొని, ఇంటికి వెళ్ళవలసి

అనాడు ఆ చెప్పులే పోకపోతే, ఈనాటి దాకా ఆ కవి సమ్మేళనం జ్ఞాపకం వుండేదే కాదంటా డీయన .

కవిత ఒక'(ప్యకియకు (పేయని కాదు ఒక భాషకు బందీ కాదు ఒక 'న్వేద్భ్బా నుందర మధుర భావన అది. కవిత (వానేదీ , చదివేదీ కొదు అస్వాదించి ఆనందించేది , లాగుడి నెలు.

అది మండు. వేసవి. ముట్ట మధ్యాహ్నం (॥ నాంపల్లి [(పాంతంలో రోడ్డు మీద నిలబడి వున్నాడు భీమన్న. ఏటో చూసూ ఇ హఠాత్తుగా ఒక కారు వచ్చి ముందు ఆగింది. ఉలిక్కిపడ్‌ వెనక్కు. "ెంతాడు ,

“ఖీమన్నగారూ ! ఏమి టిక్సుడ , ఈ యెండలో ?” ఆన్నాడు కారులోంచి

ఒకవ్య క్రి. ఆయన మాడపాటి. హనుమంతరావుగారు !

“ఈ వేళ హీట్‌వేవ్‌ వస్తుందని ప(ికలో వేశారు , చూడలేదా ?” . హనుమంతరావుగారు కౌన్సిల్‌ చైర్మను ఆయిన తొలిరోజులవి .. గ్ధాసరీ కమిటీ సమావేశాల సందర్భంలో భీషున్న చాల సన్నిహితు డయా డాయనకు .

ఎంత సన్నిహితు డయా డంటే ఆయన చైర్మను కావడానికి ముందు ఒకరోజున=

నవ నవోదయ సర్గ శ

“ఫీమన్నగారా , నిన్న సంజీపరెడ్డిగారు ఇలా అన్నారు. దాని అః వమి టంటారు $” అన్నారు. హనుమంతరానవుగారు ..

“మమ్ము [ష్మపథమంగా అభినందించే అవకాశం కలిగిన నేను ధన్యు క్ష ” అన్నాడు భీమన్న శేలుమోడ్స్చి .

“ఇ దేదైనా రాజకీయ మేమో ?”

“మీపట్ల రాజకీయమా + ఏన్నటికీకాదు . సంజీవరెడ్డి ఆంత తేలికో మ 1న కాదు. మాటంజే చేతే

హనుమంతరావుగారు భీమన్నను ఎంత ఆత్మీయంగా చూచేవారో. "ప్ని డానికే ఈ ఉదంతాన్ని "పేర్కూన్నాను జ

ఆంతరంగికమైన తమ కష్టసుఖాలను భీమన్నతో చెప్పుకొనే ౩౬రో పెద్దలూ , చిన్నలూ కూడ వున్నారు , వాక్‌గుంభసను భేదించడం ) నామన సలహా ఇవ్వడం క ధైర్యం చెప్పడం భీమన్న [పత్యేక అక్షణం ,

ఏంతటి గాఢాంధకారంలో అయినా 'వెతికితే వెలుగు దొరక్కపోయ . కొన్ని కళ్ళ కది ఇన్టే కనిపిస్తుంది , ఎక్కడబడితే అక్యాడే కపేవి పది , కొన్ని కళ్ళు [శమపడి వెతక్రనలసి వుంటుంది... దృష్టి భేదమే కా, వలుగు లోపల కాదు.

భీమన్న పట్ట అంతటి ఆత్మీయతను పెంచుకొని , వాత్యలసా లో చూచే పూానుమంతరావు గారి పట్ల భక్తినే గాని, చనువును “'పెంచుకోచేద్యు ఫమన్న , ఆయన కై ర్మను ఆయిన తర్వాత , ఆ సమీపాలకే వెళ్లలే దీయన .. పశవులలోకి వెళ్ళిన మి(తులకు , బంధువులకు కూడ దూరంగా వుండి పోమః ఈయన స్వభావం .

“ప(తికల వాతలు నేను నమ్మను . అయినా , హీట్‌ వచ్‌ క .పిస్తూనే వుంది. కదా !” అన్నాడు భీమన్న . హనుమంతరావుగారిక్షి కొజీం ఇచ్చింది ;

“కారులోకి రండి” , అన్నారాయన =

అదొక చిన్న పాతకాగు* ఆంత మిట్ట మధ్యాహ్నం కారును వెనక తిప్పి ఖీమన్నను పంజగుట్టలో ఇంటివద్ద దింపి , ఎండల్లో బైట తిరగ వద్దని హితవు చెప్పి , తిరిగి వెళ్ళా రాయన , అంతటి గొప్ప వ్యక్తి, అమృత హృద యుడు హనుమంతరావుగ్లారు . మూరీభవించిన మానవతా మూర్తి ఆంధ

ఆఅమీరుపేట నుంచి పంజగుట్ట ఆఫీసరు కారర్టర్సులోకి మారి వున్నాడ ప్పటికి భీమన్న = 1957 నుంచి 1961 వరకు ఒక నాలుగేళ్ళ పాటు సాపాతీ మందిరంగా థాసించిం దీయన గ లహ6 = పీ, జె, 62;

మానవు లెక్టడున్నా మా వాళ్ళే మా వాబ్ళన్న భూము లన్నీ మా భూములే జా గుడి వెలు 1290. ఉడికీ ఉడకని మెతుకులు

భీమన్న హైదరాబాదుకు వచ్చి నప్పటి నుంచీ ఈయన కార్యక్నే[తం వాగ్గా పెరిగింది . కృషి విస్తరించింది . మి[తుల సంఖ్య అధిక మయింది = సాహిత్య సృజన కోసం , వాస్తవానుభవం కోసం ఈయన చేసే [ప్రయోగాలు బహుముఖ మైనై. అందుకు ఎందరో మి తులు ఎన్నో విధాలుగా ఈయనకు

“నా కొత్త నవల పూర్తయింది సార్‌ ! అచ్చు కి చ్చేద్దా మను కొంటు న్నాను. పేరే కుదరడం లేదు.” అన్నారు భాస్కరభట్ల కృష్ణారావుగారు, వీరు మొదటి గ్ధాసు పూర్తిచేసి

భాస్కరభట్ల గొప్ప పేరున్న మంచి రచయిత . స్నేహశీలి, భాగ్య నగర సాహితీ రంగం మీద (పధాన ప్యాత ధారుల్లో , సాహితీ సంస్థల పునాది రాళ్ళల్లో ఆయన ఒకఠు.. సాహితీ నిర్మాణం , సంస్థా నిర్మాణం = ఈ 'రెండింటా ఆయన సవ్యసాచి . ఖీమన్నకు (పత్యేకంగా సన్నిపాతుడు , మధు మ్నిశుడు , ఆకాశవాణి అధికార్థలో ఒకడు .

1059లో ఒక సాయంతం ఓ ఈ ఇద్దరూ [పజోద్యానంలో క్ర లుసుకుపి , ఆ సమీపంలోనే వున్న స్టారులో దూరి , బీరు తాగుళూ కూర్చున్నారు,

"ఒక మంచి 'పేరు చెప్పండ్కి సార్‌ [ అన్నాడాయన. ఈ నా అనేది గురూ లాంటిది. ఒక ఈత పదం. వయస్సులో చిన్నవాడైన వాడు పెద్ద వాడైన మ(తుణ్ని ఆప్యాయతతో పలకరించే మాట ఆది.

ఇతీ వృత్తం వమిటి ?

“ఆదొక' ఎక్స ఎ ఏరిమెంట్స్‌ సార్‌ ! ఎగ్లిమైన్టియ లిజం ఆధారంగా[వాళశాను."

ఎర్జిసైస్టియలి జం అనే మాటను భీమన్న ఆంత వరకు విన లేదు, సాహిత్యంలో పాళ్చాత్య ధోరణులతోను , ఇశాలతోను ఈయనకు ఆంతగా సరిచయం లేదు , స్మరియలిజం లాంటి వాటిని గురించి విన్నాడు. కాని , అవ ఉడీదీ ఉడకని మెతుకులుగా [గ్ర హించి వదిలేశాడు ల ఆతజ్షానులూ శ ఆర్ధ జ్ఞానుకూ ఆయిన జౌత్సాహికులు చేసే (పాథమిక (ప్రయోగాలే పాశ్యాత్య ఇజాలనీ ష్‌ అ ఆవి కూడ అక్కడ పాఠ బడిన తర్వాతే మన దాకా వస్తున్నాయనీ ఈయ"

రచన సృవ్షికి భాష్యంగా వుండాలి _ మరీ అయోమయం చేసేది కళగాని కవితగానీ కాజాలదు . కోకీల ఏమని పాడుతున్నదో , గులాబి ఎందుకు నవ్వు *1 న్నదో చెప్యాలి *. మనస్సును ఆలరించాలి . కోకిల కంటే అధ్వాన్నంగా! కూ వాడు , గులానీకంచె గూఢంగా నవ్వేవాడు కవికాడు అంటాడు భీమన్న :

అవ్య క్రం నుంచి వ్యక్తమయ్యేది సృజన . వ్యక్తం నుంచి. అవ్య క్తంలొక్ష పోయేది మృత్యువు జీవిత (ప్రయోజనం గురించి తెలియని వాళ్ళు, ఏ తదనే ష ఇలో చేసే ప్రయోగాలే ఆధునిక ఇజాలు = తెలిసిన వాళ్ళము అవి ఆకర్షి.ఇ లే వంటా డీయన

ఎగ్జి స్టెన్షీయలిజం ఆంటె ఏమిటో వివరించాడు భాస్కర భట్ట. మానీష్షి 'డెంత కృషి చేసినా=దాని [ప్రమేయం లేకుండానే, జరగవలసిండి జరిగే తీవ తుంచనే తచం అది , చైతన్యం ఒక' మవో [స్రవంతి , దాని వెల్లువలో గ మానవ జీవితా లన్నీ కేవలం ఫూచిక పుల్లలు =

వీలది టోయి భీమన్న

“దీనికీ, మన కర్మ సిద్ధాంతానీకీ తేడా ఏమిటీ ?” అన్నాడు భీమన్న.

“కర్మ సిద్ధాంత మంటే ఏమిటి , సార్‌ ?”

పూర్వ జన్మలో చేసిన పాప పుణ్య కర్మల ఫలితాలను ఈ జన్మలో అనుభవించక తప్పదనీ +, మౌనవు డెంత [పయత్నించినా (పార్ధం నుంచి తప్పు కోలే డనీ నమ్మని వా డెవడూ లేడీ దేశంలో . పాళ్ళాత్యుల దిక్కుతోచని , నిరాళా పూరిత , ఎగ్టి స్టెన్షియలిజం కంటె-ఒక హేతువును ఊహించి , దాని నివాఃణో పొయాన్ని కూడ సూచించే మన కర్మ సిద్ధాంతం ఉ త్తమమైంది కాదా +

వేదాంతరంగంలో మన భారత బుషులు వెళ్ళినంతటి లోతులకు , జొన్న త్యాలకు ఇతర దేళాల మేధావులు వెళ్ళలే దనేది [ప్రపంచమంతా గుర్తించిన సత్యం . తాత్త్విక జ్ఞానానికి మన అద్ర్వేతం పరాకాష్ట , ఆటువం టప్పుడు-మన దేదో తెలుసుకోకుండా , పాళ్ళ్చాత్య ఇజాలను అధ్యయనం చేయడం-మన పరమా న్నాన్ని చూచుకోకుండా ఇతరుల రొ ప్రెముక్కుల కోసం చేయి చదాపడమే అవు తుం దనేది భీమన్న వాద౦ ,

వీరు పార్టీ సాహితీ సిద్ధాంత చర్చా వేదికగా మారింది , రాతి పదకొండో పన్నెండో అముంది , ఇంత నిశితంగా ఆలోచిస్తున్నవాష మన రచయితల్లో ఎవరూ లేరనీ , వారాని కొక్క సారైనా ఈ విధమైన గోష్టులు జరగడం అవసర మనీ అన్నాడు భాస్కర భట్ల,

“వెల్లువలో పూచిక పుల్లలు” అనే పేరు పెట్టండి .- అన్నాడు వీమన్న.

భఫీమన్నకు బైటి ఖర్చు పెరగడం, ర్నాతులు ఆలస్యంగా ఇంటికీ వెళ్ళడం వంటివి ఈయనను కూడ ఒక పూచిక పుల్లను చెసి చేళాయి- తన సంసొరపు వెల్లువలో. మ(దాసులోనే భార్యా భర్తల మధ్య మొలకెత్తిన వై మనస్యం ఈ విధమైన సంఘటనలతో పెరిగి పెద్దది కాసాగింది .

ఆ మర్నాడు భీమన్నకు భాస్కర భట్ల ఫోను చేసి.

“నవలకు మీరు సూచించిన పేరే పెడుతున్నాను , సార్‌ ' దానిని మీకే అంకితం కూడ ఇస్తున్నాను ,” అన్నారు. అంకిత వచనంలో భీమన్నను మార్గదర్శక మైన ఒక జ్యోతిగా చితించా రాయన |

తీర సాగరమే | ఒడ్డు పె కూర్చుండి దాని కది మధన మగునా? వచ్చి (శావుమని: పెదవి విడునా? 180. హరిజనులు--వ[కథాష్యాలు ఆది 1957 లేక 68 నెల్లూరులో రాష్ట్ర హరిజన "సేవా సంఘం వో మహాసభలు. జరిగిన్నై , ఆందులో హరిజన కవులకు సన్యానాలు ఒకఅ;1 3 దానికి ఖీమన్న ఆహ్వానించ బడ్డాడు , మంతి సంబీవయ్యగారు తమ కాగుజ కలిసీ వెళదాం అన్నారు ; బైలు దేరా రిద్దరూ... ఆ ముందు: రోజు సాయలోళ। ఇక్కడ ,. రాతి భోజనం విజయవాడలో. చేసి , రాజకీయాలు చూచుకొని , గా కి రాళఠే అక్కి-డి నుంచి మళ్ళీ బైలు దేరారు. అక్కడ నంబూరి ్రీవవాల్‌ నావు కారులోకి వచ్చాడు , అంత వరకు (పసన్న కధా కవి తార్థ యుక్రులతో స్షానన్న కారు , అంతటితో ఉద్యోగ విజయాలుగా మారిపోయింది ! (శ్రీనివాసరావు , సంజీవయ్య గ్లార్జిద్దరూ సంగీత , సాహిత్య, 2 స కళా కుళలురే . అభ్యాసం లేక (ప్రతిభ 'వికిసించ లే దంతే , వారి (ప్రతధ ప! యాలలోకి మళ్ళిపోయింది భీమన్న [శోతగా , (పేషకుడుగా - ఆ ఇద్ధరూ “అదిగో ౨ స వద్దనుంచి “చెల్లియొ , చెల్లకో” మీదుగా “చచ్చిరి సోదరుల” వరకు ఓ” * వడి పాడారు ఎన్నో పద్యాలు _ ఎన్నో రాగాలలో , ఆ ఇద్దరికీ అది మహా భఖ6 32. భీమన్నకు మ్మాతం కర్ణ పర్వం, ఆనంద స్వర్గా రోవాణం ! వీధి నాటకం వలె తెల్లవారి పోయింది = నెల్లూరు వచ్చేసింది ,

ముఖ్యమంత్రి సంజీవరెడ్డి గారి (ప్రారంభోత్సవంతో _ (ప్రారంభమైన హకిజన సభలు కోలాహలంగా సాగసాగినై .

ఆ. రోజు సాయంతం సభకు అధ్యక్షత వహించిన ఒక విక్తి చేసీన ఉపన్యాసం పీస్‌ , భీమన్న చాల బాధ పర్గాడు +, ఆయన చేసిన ఉపన్యాస

“హరిజనులకు అంటరాని తనం దాపురించడానికి రండు విషయాలు కారణమై వుండవచ్చు . హరిజనులు ఈ దేశంలో ఆదిమ వాసులు కావచ్చు ఆర్యులు జయించిన తర్వాత వాళ్ళు బానిసలుగో పరిగణించబడి వుండవచ్చు శ రెండో కారణం = చచ్చిన గొడ్డను తివడల . తత్కారణంగా. వీళ్ళు వెలి వేయ బడి వుండవచ్చు , కోరణమేదైనా.--. ఈనాడు మనందరం ఒకటి , అస్పృళ్యతను నిర్మూలించ వలసిన బాధ్యత మనందరి మీదా వుంది” ,

ఈ ఉపన్యాసం విన్న భీమన్నకు ఒప్న మండి పోయింది. ఆ రెండు. కారణాలు అసంబద్ధ మైనట్టివే ఘు ఆయితే క్‌ తానేం చేయగలడు శ

వర్ణ వ్యవస్థ మూల. భూతఠగా కలది షాందూ. సంఘం , వర్ణ వ్యవస్థలోని కులాలు నాలుగు హ్మ్‌, క్షతియ + వైళ్య, శూ([దులు అయిడో కులం లేదు ,. ఆ తర్వాత ఏర్పడ్డ పంచమ కులం, అంటే నేటి హరిజనులు , ఎవరు? నేటీ వర్ణ వ్యవస్థకు వెలుపలివారు , అందువలననే వర్ణవ్యవస్థలో లోపలివారిని సవర్జులనీ , వెలుపలి వారిని అఆవర్హులనీ పేర్కొనడం పరిపాటి అయిందా

“ఆస్పృళ్యత ఎలా ఏర్పడింది ? హరిజను లెవరు 1” అనే విషయాలలో ఎవరికి తోచిన ఊహలు వారు చేస్తునా “రు, అందులో తెలిసీ తెలియని హరిజన నాయకులు చేసే ఊహలు మరీ. ఆధ్వాన్నంగా వుంటున్న్నై . బార్నితిక పొరాణిక సత్యాలకు గాని, 'హేతు. వాదానికి గాని ఆందనట్టి వవి , ఇకఒసవర్జులు వట్టి 'ఆపోహలను 1పచారం చేస్తున్నారంటే , వింత నీముంది శి

తనకు తెలిసినంత వరకు, హరిజను * జవ రన్న ]పళ్నకు డాక్టర్‌ అంబేద్కర్‌ చెప్పిన సమాధాన మొక్కటే సత్యానికి దగ్గరగా వున్నదని తీకున్న

అభ్మిపాయం.. హరిజనులు అక్షరాలా వెనకబడ్డ వాళ్ళు, దళిత జనలు, అంబేద్కర్‌ మాటలలో “(టోకెన్‌ పీపుల్‌” (30668 0001ల).

ఆ మరునాడు కవి సన్మాన సభలో తన వంతు వచ్చినప్పుడు . ౩ తన భావాలను ఐహిరంగంగా 1పకటించాలను కొన్నాడు భీమన్న * ఆం" సిద్ద పడి సన్మాన సభకు వెళ్ళాడు

'తెయని పామరుడి కంశే తెలినీ తెలియని మూర్చుడు (వమాదకరుడు , వ్యా_ఘం 59పే గోముఖ వ్యా_ఘం [పాణాంతకం £ ఆా(తిపదలు 4తీ1 హరిజను అవరు ?

హరిజన సేవక సంఘ ౦ (రాష్ట్రళాఖ, అధ్యక్షులు కూర్మయాగాన్‌ ఊటుకూరి నర సిరహారావు గారు, చెరుకువాడ నరసింహం గారు, ము లో సంజివయ్యగారు. 'మొదల్తెన ఎంతోమంది. [పముఖులతో శోభాయహష్లూక "గా వున్న వేదిక మీద కవి సన్మాన కార్యకమం [పారంభ' మయిందా నాడు.

సన్మానితులలో పాల వెంకట సుబ్బయ్య , నంబూరి ్రీనివాస ౯ వు, ఆళ్ళ చలమయ్య , అత్తోటి రత్నం మున్నగు వారు చాల మందే. వ* క, అందరూ తమ తమ క్షవితలను చదివి వినిపించారు. భీమన్న మా[॥తివి * శత చదవకుండా , ఉపన్యాసం [పారంభించాడు , దాని సారాంశం ఇది -

1. హరిజనులు ఆదిమ వాసులు కారు. ఈనాడు ఆకూ వావిడ జాతులుగా. 'పేర్కొనబడుతున్న మూల భారత జాతికి చెందిన వాళ వే; స్‌ 9 రక్త పరీత్న ద్వారా జీవ లక్షణ పరిశీలన ద్వారా నిరూపితిమైన మత సపది హరిజములు [టో కెన్‌ పీపుల్‌ అన్న ఆంబేద్యూరు సిద్ధాంతమే సర యిం చన స్త ల

2, చచ్చిన గొడ్డను తింటారు కనుక, హరిజనులు. 'వెలివేశ * ,స్లువటా రనడం మరీ. పొరపాటు , తాము పూజించే గోమాతలను చంపి €. జాసీయ (ప్రభువులకు 'పాదాల్నొత్తే సవర్జులు = చచ్చిన గడ్డను తినే సాధుజ్యున్న వెలి

లి26 బోయి వీమన్న “వేళా రంటే నమ్మశక్యం కాదు * అట్టి వాడం పాందువులకు గౌరవ [పదమైనది కూడ కాదు _

వూర్వం మామాలు చచ్చిన గొడ్డను తినే వారన్న మాట నిజమే. అయితే ఆది"ఎలా జరిగింది ?

దేశంలోకి కొత్తగా ఏమతం వచ్చినా, ముందుగా ఆందులో చేరేవాళ్ళు పీడిత వర్గాల (ప్రజలే. పాత వ్యవస్థలో విముక్తి మార్గం గోచరించక , స్వేచ్చ కోసం కొత్త.వ్యవస్థలో. చేరి పోతుంటారు , ఈనాటి ఇస్టాం , క్షై9స్తవ మఠాలే

బౌద్ధ మతం అవతరించిన కొత్తలో , దానిలో చేరిన జనమఎతా పీడిత వర్గాల వారే, ముఖ్యంగా మాల మాదిగలే..

అనాడు దేశంలోని అన్ని వర్ణాలకూ. 1పధానావారం మాంసమే * ఇన్ని (ప్రాజెక్టులు పనిచేస్తున్న ఈనాడే తిండి గింజలకు ఇంత కట కటగా వుంటే, ఆనాడేం దొరికేది? పచ్చిక బీహ్ళు , పపల మందలూ మ్మాతమే నాటి పజల ఆహారం... ఆనాడు తిండి కరువు ఎక్కువగా వుండేడి కనుకనే , రాజులు యజ్ఞ యాగాలు: చేసి [పజల్ని ఆదుకొంటూ వుండేవారు. (పతి రోజూ లక్షల కొలది పశువులు తెగేవి. రంతి దేవుని చర్మిత , చెంబల్‌ నది ఉదంతం ఆందుకు

ఆటి సితిలో బొదమతం వచ్చింది ,

బౌద్ధ మఠ సిద్ధాంతం ఏమిటి ?|పధాన మయింది “ఆహంస . మాంసం తప్ప మరో అవారం లేని రోజుల్లో అహింస ఎలా సాధ్యం ? గౌతమ బుద్ధుడు లాంటి రాజులకూ, ఆయిన చుట్టూ. చేరిన రాజకుమారులకూ తిండి గింజలు లభించవచ్చు... కింది తరగతుల పేదల గతి ఏమెటి ? 'పైగా-బుద్ధుడు నిషే ధించింది. హింసనే , మాంస. భక్షణను కాదు.

తమ ఇరుగు :పొరుగు హిందువులంతా: [బతికిన గొడ్డను. తింటున్న రోజు లలో , బోద్ద మతంలో చేరిన ఈ దళిత జనం-జటు మళ ధర్మాన్నీ, ఇటు

నవ నవోదయ సర్గ లైల (పాణాలనూ నిలుపుకోవడం కోసం-చచ్చిన గొడ్డను తిన సాగారు . విశ్యామి[త అగస్త్యాది మహర్షులే కుక్కలను , మనుషులను కూడ తిన్న రోజు లవి | వాళ్ళకు లేని వెలి వీళ్ళు కలా వచ్చింది ?

సభలో మాటి మాటికి హర్ష ధ్వానాలు రేగాయి-భీమన్న ఈ ఉపన్యాసా నిక్షి, కూర్మయ్య , సంజీవయ్య , తదితర పెద్దలు (పళంసా వర్షం కురి పించారు , ఈ 1పసంగి విష యాన్ని పు స్త రూపంలో [పక టించమని కోరారు , వారి కోరిక (ప్రకారం. రూపొందినదే “హరిజనులు ఆర్యుల” అన్న వ్యాసం, రాగ వాశెస్టానికి. పీఠకగా: ము[దించ బడి, తన చిరకాల మ్యితుడైన సాక 'పేములు, గారికి ఆంకిత మయిందది ,

'వేద కాలం నాటి ఆర్యులు 'మాంసాహారులే ;, ఆనాడు అన్ని జాతులూ అంతే , వ్యక్తి పతిభా 1పాభవాలకు, ఐల దర్వాలకు , గౌరవ (పతిష్టలకు ఆ వ్యక్తి యొక్క ఆవోర, వివోర , విశ్వాసాలతో సంబంధం. లేదంటాడు భీమన్న * ఆది ఆనాడూ. లేదు , ఈనాడూ లేదు...

ఆ రోజుల్లోనే “పడిపోతున్న అడ్డుగోడలు” నాటిక (పింటయింది ; దాన్ని ఊటుకూరు నరసింవోరావుగారు హరిజన 'సేవక సంఘం. తరపున పక టించారు . ఆది అసలు రేడియో నాటిక, ధర్య్మజ్ఞాన్ని , బుచ్చిబాబు. గార్ల బాధ పడలేక భీమన్న నిర్మించిన అద్భుత కులనిర్మూలన వాటిక ఆది,

హరీజను లెవరు ? ఆది కవులు _ వేదవ్యానులు, 'ఆరుంధతులు స్‌ ఆన్న. స్వరూపులు; 18న అఖిల భారతమా , నర్వ |పపంచమా ?

నవ్య సాహితీ సమితి ఆధ్వర్యంలో తెలుగు రచయితల మహాసభలు

జరపాలనే నిర్ణయం తీసుకొన్న తర్వాత్మ వాటికి ఏం పేరు పెట్టా లనే దగ్గర

కొంత "పేచీ ఏర్పడింది , అప్పటికి నవ సాహితీ సమితి అధ్యక్షుడు భీమన్న , [పధాన: కార్యదర్శి పోతుకూచి సాంబశివరావు .

'వెనకవుండి నడిపించడంలో భీమన్న అద్వితీయుడు :; సాంబశివరావు కార్యనిరహణ దక్షుడు , ఆగ్నీ , వాయువూ కలయికలాంటి ఈ ఇద్దరి కాంబి నేషన్‌తో నవ్య సాపాతీ సమితి సాహితీ రంగంలో అపూర్వమైన కార్య కమా

ఏందరో ఎన్నో పేర్పు సూచించారు , “అఖిల భారత తెలుగు రచయితల మహాసభలు” ఆంటే ఉచితంగా 'వుంటుం. దనేది భీమన్న సూచన .

విశాలాంధ , అఖిలాంధ , బృహదాంధ 'వంటి పదాలేవీ ఆంధ [పడేశ్‌ ఎల్లలుదాటి వెళ్ళవు . దేశమంతా వున్నారు తెలుగు వాళ్ళు * ఆలిండియా , అఖిల భారత ఆంటేనే సభల కొక హోదా కలుగుతుం దనేది ఈయన వాదన .

పేరు గురించిన తర్జన భర్జన కొద్ది రోజులపాటు జరిగిన తర్వాత ఒక సౌాయం[తం భీమన్న వద్దకు వచ్చి పోతుకూచి “అఖిల భారత” అనడానికి కొందరు పెద్దలు ఒప్పుకొనడం లేద న్న వార్తను అందించాడు. ఆ కొంద రృ సాహిత్య రంగంలో పేరు (పతిష్ట లున్న వారు,

“మరేం చేద్దాం ర్‌

“అదే, ఏర చేద్దాం ?”

“అఖిల భారత అంటేనే సభలకూ , రచయితలకూ. కూడ ఒక ఉన్నత జాతీయ స్థాయి వర్యుడుతుం దనే. భావం నాలో గాఢంగా నాటుకుపోయింది , పెగా సభల నిర్వహణకు మనం కేంద |పభుత్వాన్ని కూడ సహాయం అడగ వచ్చు . ఇంతకూ మీ ఉద్దేశం ఏమిటి 1!” ఆన్నాడు భీమన్న ,

“అఖిల భారత ఆంటేనే బాగుంటుంది ,” “అయితే-అదే "పేరును ఖాయం చేసెయ్యండి .”

నవ నవోదయ సర్ష 8కి

ఆలానే చేశారు , కాని , పేరదే అయితే , తాము ఆ సభలతో సహకరించ టోమని ఖచ్చితంగా: చెప్పేశారట ఆ పెద్దలు: ఆ మర్నాడు మళ్ళీ ఈ వార్త తెచ్చారు పోతుకూచి . భీమన్నకు పట్టుదల హెచ్చింది.

“ఎవరూ సహకరించక పోతే , మ నిద్దరమే అఖిల భారత తెలుగు రచ యితల మహాసభలు జరికేసి , తీర్మానాలను పతికలకు విడుదల చేసేద్దాం.” అన్నాడు కొంచెం త్మీవంగా .

"అందుకు నేను సిద్ధమే” అన్నాడు పోతుకూచి ఉత్సాహంగా

ఆ క్షణం నుంచీ అందుకు కృషి 1వారంభమముంది. - పనిచే సే వాళ్ళంతా నవ్య సాహితీ సమితి సభ్యులే . సహాయ నిరాకరణ చేస్తామన్న పెద్ధలు పై నుంచి కటుర్లు చేప్పే వాళ్ళే కాని , కార్యకర్తలు కాదు. కనుక ఈ కృష్ణార్జునుల

వ న. కక్‌ లణ ౫ రధానికి ఆడ్డు లేక పోయింది.

అఖిల భారత అనే పేరే ఖాయం: చేశారనీ , కార్యక్రమంతో ముందుకు సాగుతున్నారనీ తెలిసిన తర్వాత ఆ పెద్దలలో ఒకాయన కసి ఆపుకో లేక అన్నాడు “అభిల భారత తెలుగేమిటి? (ప్రపంచ తెలుగే అనండి” అని ,

“ఆరోజు వచ్చినప ఎడు , ఆలాగే అందాం” అన్నాడు భీమన్న |

ఆ తర్వాత పదిహేనేళ్ళకు [పభుత్య ఆధ్యర్యంలో జరిగిన పపంచ ఆలగు మహాసభలకు. అసలు వీజం పద్దది ఆనాడే ( ఆనాటి నుంచీ [ప్రపంచ సభల ఏర్పాటు కోసం సాహిత్య 'అకాడమీ. అధ్యక్షులు గోపాలరెడ్డి గారి ఆశీస్సు లతో భీమన్న , సాంబశివరావు , రామానుజరావు గార్డు చేసిన కృషి, పడ్డ (శమ ప్రత్యేకంగా రికార్డు చేయవలసి నట్టిది .

ఆఅభిలాం(ధం ఆదిలాబాదు దాటదు ఆఖఫీల భారతం అస్పాము దాటదు, అఖిల [పవంచమే అందాం మనం, ఆళాపకాశాలు గెలుద్దాం మసం:

580 బోయి భీమన్న 188 ఆహ్వాన సంఘాధ్యక్ష వరణం

ఆభిల భారత తెలుగు రచయితల మహాసభలు తల పెట్టారు ॥ పెద్దయెత్తున చేదాం అనుకున్నారు * మరి అందుకు తగిన ఆహ్వాన సంఘాధ్యక్షుడు కావాలిగా? ఎవరు ? |

నవ్య సాహితీ సనితే ఆహ్వాన సంఘంగా వుండాలన్న సూచన వచ్చింది + అప్పుడు భీమన్నే ఆహ్వాన సంఘాధ్యక్షు డవుతాడు . అది సరైన పద్ధతి పదవులు కాదు + విద్యా మంతి ఆహ్వాన సంఘాధ్యక్షుడుగా. వుంటే సభలకు ఒక స్థాయి ఏర్పడుతుం దనే దీయన (పతిపాదన ,

భీమన్న, పోతుకూచి, మరి కొందరు సభ్యులు విద్యా మంతతిని దర్శించారు . మంతి పట్టాభి రామారావు గారు వీరందర్నీ ఏంతో ఆదరణతో కూర్చో బెట్టి , ఇటువంటి ఏ సభలతోను తాను [ప్రమేయం పెట్టుకోనని చిరు నవ్వుతో చెప్పేశారు = .

చెమట్లు తుడుచుకొంటూ నైట పడ్డ రాయబార వర్గం = దిక్కు తోచక రోడ్డున పడ్ష్గారు , తొలి పయత్నానికే పిల్తి ఎదురయింది 1

6 డె.

విద్యా మంతి అయితేనే ఉచితంగా ఉంటుంది * ఆయన కాదన్నప్పుడు మరో మతిని వెదుక్కో_వాలి' ః మంతి వర్గంలో సరసుడూ , సాహితీపరుడూ ఎవ' రున్నారు. * ఒక్కొక్కరిని గురించి చర్చించుకొన్న తర్వాత , సంజీవయ్య అయితే బాగుంటుంది ఆనుకున్నారు , ఆయన వద్ద భీమన్నకు మంచి చను వురది కనుక, ఆయనను ఒప్పించే బాధ్యత భీమన్నే తీసుకోవా లన్నారు...

చనువు పట్టాభి రామారావుగారి వద్ద లేదా *? పదవులలో వున్న వారి ముందు చనువులూ , స్నేహాలూ పని చెయ్యవు: ఈ రెండో యత్నానికి కూడ పిల్లి ఎదురు రాకూడదు... తమ చుట్టూ పిల్లులు చాల వున్నై అనేది అర్ధ్హమవు

నవ నవోదయ సర్గ 88]

“మన కుర వా్యావో రచయితల నభలు చేసుకుంటారట , మీ వద్దకు వస్తున్నారు = నిరుత్సాహ పరచకండి . కాస్త (పోత్సహించండి” అనే మాటను ముందుగ్గా కల్టూరి సుబ్బారావు , వేముల కూర్మయ్య గార్లచే విడివిడిగా సంజీ వయ్యగారికి చెప్పించారు .

“బోయి భీమన్నకు మధ్యలో మీ రాయబార మేమిటి? రమ్మనండి” అన్నారట సంజీవయ్య గారు , ఆ విధంగా సంజీవయ్యగారు ఆహ్వాన సంఘా ధ్యక్షు లైనారు;

మరీ ఆదృష్ట మేమిటంటే = తాను ఆహ్వాన సంఘాధ్యిక్షుడైన కొద్ది రోజుల లోనే రాష్ట్ర :రాజకియాలలో అనుకోని మార్పులు వచ్చి, సంజీవయ్య గారు ముఖ్యమంతి అయారు .. మహాసభల విజయానికి స్యయంగా. [శ్ర ద్ద తీసుకున్నారు: ఏర్పాట్లను స్వయంగా పర్యవేక్షించారు , _

మహా సభల ఏర్పాట్లకు రక రకాల ఉప సంఘాలను , కాఖలను నియ మించి , (పత్యేక కార్యాలయాన్ని నడుపుతూనే-భీమన్నా , పోతుకూవీ ఇద్దరూ కలిసి విరాళాల కోసం భాగ్య నగరంటో గ్రయ్యను ఇప్పించను గల పతి అఆయ్య గుమ్మమూ ఎక్కి దిగారు , చిత్రాత చ్యితమెన. ఆనుభవాలమ 'చవి చూళారు

నిన్ను కనుగొన్న కొంతిగల న్మేతమె నీ సదనము., నీవె జీ వన రసధార , 'వేర సపి పానువు నివ్‌తని వార (గోలు నా తని కరమందు స వర్గము. స దా జగమంతయు , నిన్నుగొల్ని నీ 'వపణ:యము గెలు మావవుడె (బహ వినూతన విశ్వం. స్ఫృష్టికిన్‌ 1 దీప పభ 1తి*, పృరుషు లందు పుణ్య పురుషులు

ఓక ఉదయం భీమన్నా , సాంబశివరావూ పంజగుట్ట నుంచి బై లుదేరిపోతూ,

“చిన్నప్పంెడ్డి , అడ్వకేట్‌” అనే పేరు పలక చూశారు, కారును లోపలికి

పోనిచ్చారు ; ఆయ నెవరో. ఏళ్ళకి. తెలీదు వీళ్లైవరో ఆయనకూ తెలియదు . పేర్లు విని , కరప్యతాలు చూచి- ఆయన లోనిక్రి 'వెళ్ళివచ్చి , నూట పదహార్లు విరాళం ఇచ్చారు !

ఆయనే ఆ తర్వాత హైశోర్టు బడ్డీ తర్వాత స్ను పీంకోర్డు జడ్జీ ఆయిన చిన్నప రెడ్డి గారు. పురుషుఆందు పుణ్య పురుషులు ఇలానే వుంటా రనుకొంటూ ,. ఆక్యాడి నుంచి కదిలారీ జంట

బైలు దేరిన వేళ బాగున్నదనుకుంటూ , ఆబిడులోని మిఠాయి పుల్లారెడ్డి గారి వద్దకు వెళ్లారు , “భీమన్నగా రు ఎంత ఇవ్వమంటే అంతా ఇస్తా" నన్నాడు ఆయన ఈ ఇద్దరూ ముఖ మఠాలు చూనుకున్నారు. చందా లెత్తడం ఈ ఇద్దరికీ కొళ్తె , “నూట పదసో ర్హవ్వండి' అన్నాడు భీమన్న ;*' ఆంతేనా ? అంటూ వెంటనే పెకం తీసి ఇచ్చేశారు పుల్తారెడ్డి గారు ,. వెబయ్యున్నూట పదహార్డు అన్నా ఇచ్చేవారే ఆయన _. అంత ఎత్తుకు ఈయన ఊహ ఏగర లేక షోయింది 1

ఎన్నో సార్ద ఇంటి చుట్టూ తిప్పుకొని ఏమీ ఇవ్వని వాళ్ళూ, తుదకు నాలుగేసీ అయిదేసీ ఇచ్చి పీడ వదిలించు కున్న వాళ్ళూ చాల మందే ఉన్నారు, జేబులలో ఏంతుంటే అంత అప్పటి కప్పుడు ఇచ్చేసి దండం పెట్టిన వాళ్ళూ శాల మంది.

డ్‌ బ్బు గడించడ మనేది ఒక విద్య , అదీ గారడీ విద్య లాంటిది . ఆందరికీ అబ్సదు . కళా రాధకులకు అసలే, అబ్బదు . ఆందువల్ల ధన సంపాదకులైన వాళ్ళు దాన్ని ఉదారంగా: తదితరులకు: అందజేస్తూ వుండా లంటాడు భీమన్న ప్‌ ఏ పని చేతనైన వాడు ఆ పనిలో నిమగ్నుడు కావాలి. ఆ పని ఫలితాన్ని సమాజానికి అందివ్యా లంటాడు . ఇది కొంత కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంకానికీ ॥ కొంత ధర్మ కర్పత్వ సిద్ధాంతానికీ చెంది వున్నట్టు కనిపిసుంది ; ఆయితే వ్య క్తి సంపాదన సమాజ పరం అవుతూ. వుండా లనేది ఇందులో (పత్యేకత =

సభల కోసం. రాష్ట్ర పభుత్వాన్ని విరాళ మడిగారు, ఐదు వేలు కావా లన్నారు . 1పభుత్యం ఒక వెయ్యి మంజూరు చేసినట్టు తెలిసింది , ఇదేం అన్యాయ మంటూ భీమన్న టెళ్ళి సంజీవయ్య గార్ని దర్శించాడు ॥

నవ నవోదయ సర్గ 980 “మీ ఫె లేదీ నా వద్దకు రాలేదే *” ఆన్నారు సంజీవయ్యగారు . “నా "పేరు:డదు, కార్యదర్శి పోతుకూచి సౌంబశివరావు గారి పేరుతో వుంటుంది” అన్నాడు భీమన్న , “ఆది సంతకమై 'వెళ్ళిపోయింది , సార్‌ 1” అన్నాడు ఆయన కార్యదర్శి . ఆ 'వైలును వెంటనే తిరిగి తెప్పించుకొని, అడిగిన మొత్త మంతా మంజూరు చేశారు సంజీవయ్యగారు ఇ ఈ విధంగా - సభల కోసం ధనం సేకరించడంలో 'రేబవళ్ళు క్ట పడ్డాడు భీమన్న . అయితే అందులో ఒక్క. రూపాయిని కూడ తాను చేత ముట్టలేదు , డబ్బు విషయంలో బాధ్యత భరించే తత్వం: కాదీయనది . వసూలు, ఖర్చు , అకౌంటు అంతా నమ్మకమైన ఇతరుల చేతిలోనే వదిలేసాడు , వడిలే నేను: వీయ్యం తెనాను +, నీవు పొయ్యిరాజెయిి ; అబ్బాయి కూరలు, తెస్తాడు, ఆమ్మాయి సేటు పెడుతుంది , ఎప్కువ తక్కువ లేం లే విందులో--- కనులు వేరు వేరు, ఫలితం ఆందరిదీ --ట్యుమీలు 185, సరస్వతీ పతాక “మీ రింతవరకు. చేసిన పనుల్లో నాకు నచ్చనివి చాల వున్నాయి, బహుశ భీమన్నగారికి ఇక్కడి. రాజకీయాలు తెలియ వనుకుంటాను : సరే సీరింతగా అడుగుతున్నారు కాబట్టి, నా పూర్తి సహకారం మీ కిస్తాను" అన్నారు దేవులపల్లి రామానుజరావు గారు, రచయితల సభలతో సహక రించ వలసిందిగా. వారిని ఖీమన్నా , పోతుకూచీ స్వయంగా వెళ్ళి కోరినప్పుడు. భీమన్న రాజకీయాలు తెలీసినా తెలియనట్లే వుంటాడు , అన్ని పనులు తెలిసే చేస్తాడు. అమాయకత్వం కనబరుస్తాడు. స్వయంగా 'వెళితే పని జరగ దనుకొన్నప్పుడు లేఖ [వాసాడు , ముందుగా చెపిఠే చెడిపోతుందను

లిలికీ బోయి భీమన్న కొన్న పనిని , చేసేసి చెపుతాడు. కార్య సాధనకు ఈయన ఆవలంబీంచే పద్ధతు లలా ఉంటాయి. జరగ దనుకొన్న పని జోలికి పోడు. [పయత్నం కూడ చెయ్యడు =

రామానుజరాపుగారి సహకారంతో సభల కార్య[కమాలు వేగాన్ని పుంజు కున్నాయి , జాతీయోద్యమ స్థాయిలో సాగిన సారస్వత మహోత్సవాలు అవి .

జండా వందనం కోసం సరస్వతీ పతాక నొకదాన్ని రూపొందించాడు భీమర్న . ఎక్కడెక్కడో వెతికి, ఏ రసానికి ఏ రంగో నిర్ణయించి, చ్చిత శిల్పి పి.ఆర్‌. రాజుగారిచే సరస్వతీ పతాకను నిర్మింప చేశాడు. నవ్య సాహితీ సమితి కార్యవర్గమూ , సభల ఆహా్యన సంఘమూ ఆ పతాకను ఆమో దించాయి,

సభల నిర్వహణలో అడ గడుగునా భీమన్న నలహా వుంది. బూర్లుల రామకృష్ణారావుగారి సభాధ్యక్షత , సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణ (అప్పటి ఉప నాష్ట్ర పతి) గారి 1పారంభక త , బెజవాడ గోపాల రెడ్డిగారి సన్మాన కర్స్భృత్వత , రైల్వేశాఖ వారి కన్సెషను మంజూరు వగ్లై రాలన్నీ ఈయన పలుకుబడి వల్ల నే సాధ్యమైనై ॥ ముఖ్య మంతి సంజీవయ్యగారు సభలతో పూరిిగా త్వమేవాహం కావడం కూడ ఈయన ద్వారానే ,

సభల సందర్భంలో కొందరు ఆ గ(శేణి కవి పండితులకు సన్మానాలు జరుపుదా మనుకున్నారు. కార్య కమాలను ఛన లైజు చేసే ఉప సంఘం = ముఖ్యంగా భీమన్న, పోతుకూచి సాంబశివరావు గార్డు జా దేవులపల్లి కృష్ట థాస్త్ర గారింట్లో కలుసుకునే వారు,

ఒక పది పన్నెండగురి కంఠలు ఎక్కువ మందిని సన్మానించ లమసీ , ఆందుకు తగిన పేర్షను సూవించమనీ కృష్ణళాన్రీ గార్ని అడిగారు , తయన సుమారు నలభై పేర్త జాబిదాను ఇచ్చారు . అందులో ఎవర్నీ ఉపేక్షించడానికి వీలుపడ దనీ అన్నారు.

జాబితాను తీసుకొని భీమన్న , పోతుకూచి కలిసి ఆఫీసులో కూర్చొని దాన్ని పరి?లించారు .

నవ నవోదయ సర్గ లీ8ి5్‌

“ఏం చేద్దాం ర్‌!

““ఇఇదులో బాల పేర్లు నాకు ఆలియవు” ఆన్నారు సాంబశివరావు గారు .

“నాకూ తెలియవు” అన్నాడు భీమన్న .

“భీమన్న పేరు చాల మంది కవి పండితుల కెలా తెలియదో , చాల మంది కవి పండితుల సేర్దు ఖీమన్నకు కూడ అలానే తెలియ దనుకోవచ్చు. పోతుకూచి వారికి కూడ తెలియకపోతే ?

తా మిద్దరికీ తెలియని పేర్దు కొల్టిశారు , ఇంకా సగం జాబితా మిగిలింది . మగిలిన జాబితాను మళ్ళీ పరి+లించారు . అందులో [బాహ్మణేతరు డొక్క-డూ లేడు !

“ఈ ఊపహా నాకు కూడ తట్టలేదు , అంతా 1వాహ్మలే అయితే ఎలా? మీరు లేకపోతే పెద్ద (ప్రమాదమే జరిగి వుండేది, ఆ జాబితాను బుట్టలో పారేసి ఒక పది పేర్లు చెప్పండి క అన్నారు పోతుకూచి , కలం తీసికొని.

ఒక డజను పేర్ణను ఖరారు చేశారు. అందులో జాషువా , తుమ్మల సీతారామమూర్తి చౌదరీ , పూతలపట్టు శ్రీరాములురెడ్డి గార్డు మాతం [వాహ్మ ణతరులు .

ం [(బాహ్మణతరులలోను , హరిజనులలోను సమెస్థాయికి వచ్చిన వాళ్ళున్న ప్పుడు = అట్టి వాళ్ళను [పధావ పంక్తికి చేర్చుకొంటూ వుండా లనేది ఖీమన్న విధానం . జాతి సమైక్యానికి కది [ప్రధాన విధానం కావా లంటా డీయన. ఇద్దరు సమానులైన సమర్థు లున్నప్వుడు , అందులో [కింది కులం వాడికీ ఆధకతర [పోత్సాహ మివ్వాల్సీ . కుల విభేదాలు తొలిగే వరకు, కుల నిర్మూఅన జరిగే వరకు ఈ విధానం కొనపాగాలి ,

ఈ ఇద్దరూ తయారు చేసిన జాబితాను చూచి పెద్ద లెవరూ మాట్ట+డలేదు కృష్ణళాన్రి గారు మాతం తనకు సన్మానం అక్కరలే దన్నారు. తన పేరుకు ఐదులు కాటూరి వారి పేరు చేర్చుమన్నారు +, ఆ మార్పుకు ఖమన్న ఒప్పుకోలేదు |

సన్మానితులను గురించిన మైటేషనులను [వాసే బాధ్యత కూడ భీమన్న మీదే పడింది . ఒక్కొక్కరిని గురించి ఒకొక్క. మహా (గ్రంథమే |వాయతగిన మహా రచయితలు వారంతా . ఒకొక్క చిన్న "పేజీలో ఇరిక్రించడం ఏలా * ఆలోచిస్తూ కూర్చున్న భీమన్న వద్దకు ఆదృష్టం కొద్దీ రామకోటి ళాన్త్రిగారు వచ్చారు చూడ్డాని కనీ . ఇద్దరూ కలిసి పన్నెండు మందిని గురించి పన్నెండు 'పేజీల మేటరు 1వాసీ పారేశా రొక గంట 'సెపటిలో . చాల క్తుప్తంలో ఎంతో అందంగా వచ్చాయా మైటేషనులు . సభలో భఖీమన్నే చదివాడు వాటిని - గోపాలరెడ్డి గారు తొందర పెప్రే కొలదీ కంఠ స్వరాన్నీ , వెగాన్నీ పాచ్చిస్తూ .

కప్పలు కొన్ని నూతి. యొర కటున కూర్చొని, “నేను గొవ్వ, వే గొప్ప” యటంచు చెప్పుకొని, (గుద్దులకున' దిగునట్లు భారత మి్యిప్పుడు చిట్లియన్నది; ఇ దే ఘన.మంచు తలంచు చున్న; దీ మువ్వును వావి జూతీక్‌ స జా ఆగ సు విప్లవము 186. మ్మితుల + ప్మతికల పాత

“పనంతా చేస్తున్నది మీరు, కార్యక్రమాన్ని నడుపుతున్నది మీరు : మీ 'పేరక్కడాలేదు * ఇదేం బాగులేదు సార్‌" [” అన్నారు భాస్కర భట్ల కృష్ణా రావుగారు-సభలకు మరో వారం వుందనగా ,

“ముఖ్యమం[తిగారి సహకార మంతా మీవల్ల వచ్చిందే . మీరెందుకు ఈ అవకాళాన్ని వుపయోగించుకోరు ? మీరే ఎందుకు ముందుండరు ? 'పెగా మీ పేరు వూరు కూడ ఇందులో లేకపోయె ! ” అన్నారు తురగా కృష్ణమోహనరావుగ్గారు కృష్ణళాన్రిగారి వుద్దేోం కూడ ఇదే నన్నారు వారు. కార్యవర్గంలో మార్పులు. లేవా లన్నారు +, ఆకాశవాణి వనుక వున్న కొండల్లో జరిగా యా సం[పతింపులు ఒక సాయంతం ॥

వారి సూచనలను భీమన్న ఆంగీకరించలేదు ;, ఆ సూచనలకు వెనుక వున్న భావం పోతుకూచికి వ్యతిరేకమై నట్టిది . అది. భీమన్నకు ఇష్టం కానిది .

“ఈ రోజున నా ఇష్టం వేదంలా చలామణీ అవుతున్నమాట నిజమే = ఇదొక ఆపూర్వమైన పరిస్థితి నా జీవితంలో . దీన్ని నా సొంతానికి ఉపయో గించు కోలేను.. అది నాకు చేతకాదు కూడ ,.నా కేదో ఒక ఆవకాశం వచ్చింది , దాన్ని పూర్తిగా సాహిత్యలోకం కోసమే ఉపయోగిస్తాను . ఈ కర్తవ్య నిర్వహ ఒక్క్టాసాంబశివరావే . నాకు పేరూ ఆక్క-ర్షేదు, పెసా అక గ్రేదు ,. నాకు కావలసింది పని. నా భావం , నావిధానం ఒక్యా పోతుకూచికి తప్ప మరొక ళ్ళకి ఆవగాహనకాదు” ఆన్నాడు భీమన్న

ఆ విధంగా ఒక బలమైన మ్మితవర్గం శ్యతువర్గంగా బీలిపోయింది భీమన్న నరసింహరావు , భ[దిరాజు వంటి నవయువకు లంతా ఇ నాడు భీమన్న కూడా వుండి కార ఫక్‌ మాలను నిర్వపాంచారు ॥|

సభలు జరుగుతుండగా “వెల్లువలో పూచిక పుల్లలు” నవల [పతులు సభలో 'పెద్దలకు భాస్కరభట్ల స్వయంగా ఇస్తుండటం చూళాడు భీమన్న , తనకు అంత్యప్రేమతో అంకితమిచ్చిన నవల (పతిని స్వయంగా ఇవ్వలేక పోయా డాయన ! ఆ క్షణంలో ఉభయుల మనస్సులూ ఎంతగా కొట్టుకు లాడాయో ]

ఆ తర్వాత చాలా కాలానికి భాస్కరభట్ల తిరిగి భీమన్నకు చేరువ అయాడు, స్నేహం పునరుజ్జీవిత మయింది , తురగా మ్మాతం సనూధాన పడలేక పోయాడు, ఏంత ముఖ్య కార్య క్రమాలైనా కానీ, తన వార్తా (పసారాలలో భీమన్న 'పే రక్కాడా వినపడకుండా. జాగత్త పడేవాడు ;: ఈ ద్వేషానికి వెనక గల భగ్న స్నేవీన్నే తలచుకొంటూ వుంటాడు భీమన్న

లీ88 టోయి భీమన్న

సభల విషయంలో కూడా ఖఫీమన్న గ్‌ రకగ్టాడా తి నిపించకుండా జాగత్ర పడ్డారు ప్మతికలవాళ్ళు య మొ త్రంమీద సభల కే ప[తికలు వ్యతి రేకంగా వున్నై. ఏదీ పట్టించుకో లేదు భీమన్న. పదవిలో వున్న వారి [పక్కన నిలబడడ మంటేనే ఎలర్జీ ఈయనకు . చివరకు సంజీవయ్యగారితో కూడా లే డీయన ఆ సభల ఏ ఫొటోలోనూ. పదవికీ , 1పచారానికీ ఆంత దూరంలో వుండిపోయాడు - అంతా తానే నడుపుతూ కూడ !

సభల తుది సమావేళం కృష్ణళాన్త్రగారి అధ్యక్షతన జరిగింది . ఆయన సభలను దుయ్యబడుతూ మాట్లాడారు. అంత వైభవంగా జరిగిన సభలలో అదొక్కటే అపశృతి. ఆ సభలోనే చివరి ఉపన్యాసకులు తాపీ ధర్మా రావుగారు . “సాహిత్య రంగంలో పులుల్నీ ఇ మేకల్నీ ఒక చెరువు నీరు తాగించారు భఫీమన్నగారు” ఆంటూ ముగించా రాయన తన [ప్రసంగాన్ని ఈ మాటను మాతం [పకటించాయి కొన్ని మితి పతికలు.

“= అఖిల భారత తెలుగు రచయితల మవినఖభొ అనే పేరుతో ఒక శాశ్వత సంస్థను ఏర్పాటు చేశారు. దానికి అధ్యక్షులుగా సంజీవయ్యగారు , ఉపాధ్యక్షుడుగా భీమన్న , (పథాన కార్యదర్శిగా పోతుకూచి ఎన్నుకోబడ్డారు ం రెడేఐడ్త కొకసాంత జరిగే ఈ సభ సమావేశాలలో నేటిదాకా భీమన్న [పముఖ పాత వహిస్తూనే పున్నాడు .

“నా బహు ళాన్వేష ణముగన నాకు చిక్కిన రత్నాలు చేకొముత్ర రండు (పయరీతి జగమును (పేమింపు మెపుడు మాత్థాణమును దీర్చి మరి చచ్చిపొను |” --(పణయ పారమ్యం ((పకృతిలో మానవ (పకృతి) 1తి7. ఆంధ నలంద 1954 - 55 [పాంతం నుంచే కోగంటి దుర్గామల్రికార్డునరావు గారు తమ భారతీ సమితి , భారతీ సళ్మాన సంళుం సంస్థల తరపున భీమన్నకు సన్మానం చేయడానికి తల పెట్ట , తేదీకోసం లేఖలు [వాసూ వుండేవారు ,

జాస్తీ వెంకటనర స య్యగా రికి భీమన్న పట్ల విశేషమైన వాత్సల్యం ॥ జొస్తీవారూ , శోగంటివారూ ఆనాటి సాహిత్య రంగంలో వర్ధమాన కవులకు కల్పతరువూ , పారిజాతమూ , భీమన్నకు మధురకవి బీరుదమూ , నూటపదార్లూ: ఇచ్చి సన్మానం జరషాలని వారి ఉద్దేశం . అయితే భీమన్న ఆక్క_డకు 'వెళ్ళుడం. పడనేలేదు . ఎంతోకాలంగా కోరుతున్న చారి వద్దకు వెళ్ళడానికి తీరికలేని భీమన్న 1950లో అనుకోని రీతిగా స త్తెనపల్లి వెళ్ళి అకథడ శ్రీ వీరయార్య సాహితీ సంస్థవారి సన్య్మానాన్ని ఆందుకున్నాడు *. ఆ సంస్థ నిర్వాహకులు బోడేపూడి వెంకటరావుగారు . (సోత్సాహకురాలు సాధువమ్మగారు. తన సర్వస్వాన్నీ సమాజ సేవకు , ముఖ్యంగా హరిజన సేవకు అంకితం చేసిన త్యాగశీల, మహాశక్తి ఆమె * అప్పటికి సత్తెనపల్లిలో ఒక హరిజన బాలికల హాస్టలును, వృత్తి విద్యా కేంద్రాన్ని నడుపుతూ వుంది . భీమన్న సత్తెనపల్లి వెళ్ళడానికి 1పధాన [పోతా ఎహం సాధువమ్మ గారే, భీమన్న ముందుగా. గుంటూరు వెళ్ళి అక్కడనుంచి కొలకలూరి ఈనాక్‌ గారిని తోడుతీసికొని , సత్తెనపల్సి వెళ్ళాడు , ఆచలసిద్ధులెన వీరయార్యుల. పేక స్టాపి తమైన ఆ సంస్థవారు (ప్రతి సంవత్సరమూ ఒక్కొ-క్క- (పసిద్ధ కవిని పిల్చి సన్మానిస్తూ వుంటారు-స్వర్హాంగు శీయంతో , ఆ సంవత్సరం భీమన్నను పిల్చారు . సన్మాన సభకు ఆధ్యమ్షలు: డాక్ష ర్‌ ఆడుసుమిల్లి నారాయణరావుగారు , వారు గుడివాడలోని ఆంధ నలంద పీఠాధప తులు ॥ భీమన్నతో కాని, భీమన్న సాహిత్యంతోకాని ఆంతవరకు పరిచయం లేని. నారాయణరావు గారు. మధు గీత, దీపనభ, కావ్యకుసుమాలు చూచి ముద్లలెపోయి 1 ఖీమన్నను ఆంధ నలందకు ఆవ్వోనించారు , ఆంధ నలంద' సన్మాన మంటే చాల గొప్ప వాళ్ళకు లభించే సన్మానం నారాయణరావు గారి ఆహ్వానం భీమన్నను ఉక్కిరి బిక్కిరి చేసింది. సాధు వమ్మ గారి సౌవోర్డ క్‌ శ క్రికి ఆంజలి ఘటించాడు =

1280 జనవరి 17న ఆర్యధ నలంద సన్మానించింది. భీమన్నను, రజత ఫలకంపై , సువర్ణాక్షరాలతో , పద్యాలలో లిభించబడ్డ సన్మాన పత్రాన్ని ఆందు కొంటున్నప్పటి. భీమన్న మనఃస్థితి అదొక ఆనంద [బహ్మ స్థితి; సన్మా నించిన నారాయణరావు గారు కాని, కవి 1పశంస చేసిన నిడదవోలు వెంకట. రావు, నరసింహారావు వంటి |పముఖ సాహితీ వే తలు కాని భీమన్నకు కని పించనే. లేదు. అంతా ఒకటేమూ ర్తి - ఏకైక 1వాహ్మీ మూర్తి!

సన్మానానికి కృతజ్ఞత చెప్పటానికి కూడ భీమన్నకు మాటలు దొరక లేదు . మౌనమే మహా (ప్రసంగ మయింది

(వాని, ముగింది , తృప్త్‌ పడి, = భద్రముగా నొక సంపుటమ్మునన్‌

'మూనీన కావ్య మేను ) క్షణ

మొక్క పుటమ్ముగ నన్ను (తివ్పుచున్‌ ఈ నుషమార కాల రమ

జీమణి మెల్లన పాడ సాగ నన్‌ (వానిన దేమొ ? ఏంతొా ? ఎది

రాగమొ ? భోగ మి 'దెంత కాలమో ॥

ఒ౭ఖీ, కా, కుసుమాలు 188. భారతీయ రచయితలు

భీమన్న మ[దాసుకో ఆంధ([పభకు ఉప సంపాదకుడుగా. వుంటున్న రోజులలోనే భారతీయ రచయితల సంఘంతో పరిచయం ఏర్వడింది =. బహుశః 1954 చివరలో కావచ్చు, ఆంధ యూనివర్సిటి కాన్వొకేషను కోసం ఈయన భార (తోను , వదిన జానకమ్మ గారితోను వ్నాల్తరు వెళ్ళిన ప్తుడు , అక్యడ వీరికి భండారు 'సదాశీవరావు గారి ఆతిథ్యం లభించింది * సదాశివరావు గారు భారతీయ రచయితల సంఘానికి ఇత్మ 'స్థానీయులు .

అక్కడ 'సెనెటూ' , కాన్వొకేషనూ. చూచుకొని-బీచిని , కొండలనూ , దర్శించి , సింహాచలం. వెళ్ళీ వచ్చి -- సదాశివరావు గారింట భోజనాలు చేసి, రైలుకు బైలు దేరారు వీళ్ళు ఒక రోజున, సదాశివరావు గారూ; వారి

నవ నవోదయ సర్గ లి1 మ్మితులూ స్టేషనుకు వచ్చారు సాగనంప డానికి , వారి మర్యాదలు , గౌరవాలు భారతీయమైన ఆత్యున్నత స్టాయిక్తి చెంది వుండి , అపూర్వాను భూతిని చేకూ

రైలు ఇక కదలబోతున్నదనగా , ఆ పక్క పెస్లై నుంచి ఉరుకు తున్న ఒక యువకుణ్ని ఒడిసి వట్టుకొని ఫెడేలున కొట్టారు సదాశివరావు గారు .'వాడు బొక్ష గ్రా టోర్జా పడ్డాడు ప్లాటు 'ఫార 0 మీద వాడి 'చేతీలో నీ పర్పు అల్ల త దూరంలో పడింది, ఆ పెస్టైలోని ఒక లాల్చీ పెద్ద మనిషి జేబులు తడుము కుంటూ [క్రిందికి దూకి పర్సు తీసుకున్నాడు , జనం మూగారు , పోలీకులు వచ్చారు . ఆదంతా మామూలు తంతే , అదేమీ పట్టలేదు సదాశివరావ్న గారికి. ఆ సంఘటనతో తమ 'కేమీ సంబంధలేనంత ఆనాస్నక్తంగా , 1పకాంతంగా నవ్వుతూ వీడ్కోలు చెప్పారు భీమన్నకు . |

“ధీర'కాంతం , ధర్మవీరం అనే మాటల అర్ధాన్ని మానవ రూపంలో అప్పుడు చూళానోంటాడు భీమన్న , దొంగను కని పెట్టడంలోనే కాదు , వాజ్జి పట్టుకోవడంలో కూడ సదాశివరావు గారు [పదర్శించిన నైశి త్యం: + నైపుణ్యం 'వేగం , సాహసం , ఎంత (పచండమైనవో _ అందులో లగ్నంకాని ఆయన ఆనాసక్త మనస్తత్వం, నిర్వికారత ఆంత ఆధ్యాత్మిక మైనట్టివి . ఎంతటి ధార్మిక పీర సామాజిక నస్పృవా! అన్యాయాన్ని, అధర్మాన్ని సహించలేని ఈ లక్షణం మన వీర యువకులలో కొంత మందికైనా వుంటే !

ఈ సంఘటన నేటికీ ఇప్పుడే జరిగినంత స్పష్టంగా. జ్ఞాపకం వున్నది భీమన్నకు .

భాగ్యనగరం వచ్చిన తర్వాత భారతీయ. రచయితల స=ఘంతో భీమన్న సాహిత్యాను బంధం బాగ్రా బలపడింది * సికిందరావాదులో ఆప్పటికి “శారద” పతికను నడుపుతున్న చం్యదమౌళి వెంకటకృష్ణ , గుంటూరు హిందూ కాలేజి లెక్చరరు మన్నవ గిరిధరరావు గార్హతోను, ఇంకా వరంగుల్టు , సిద్ధి పేటలకు చెండిన అనేక మంది యువరచమబుతలతోను స్నేహాలు కలిసినై .

లిశల బోయి భీమన్న 1058లో భారతీయ రచయితల సంఘం భాగ్యనగర కాఖ భీమన్న

అధ్యక్షత _కిందనే (ప్రారంభించ బడింది. వరంగల్డులోను , సిద్ధిపేటలోను

జరీగిన రాష్ట్ర సభలలో కవి సమ్మేళనలకు భీమన్నే అధ్యక్షత వహించాడు,

1959. చివరలో జరిగిన సిద్ధిపేట సభలకు కారులో బైలుదేరిన భీమన్న నగరం పొలిమేరల అవతల , ఒక రోడ్డు వెంట బాలదూరం పోవడం -- అది సిద్ధి పేట లోడ్డు కాదని తలిసికొని , తిరిగి వచ్చే టెం 'లేక్ష ॥ ఒక బండి దారిసి అడవులకు ఆడ్డపడి , మధ్యలో చిక్క పడటం ఎంతో ఆద్భుతావహంగా వుంటుంది . ఆది పుట్టపరి శ్రీవివాసాబార్యుల వారి పాతకారు , దానిలో వున్న వారు వీరిద్దరే |

“మన సరస్వతి మన దేళంలో లేదురా . ఆమె ఏ నాడో ఆమెరికా రష్యా లకు వలసపోయింది . మనం మన అర్ష త్వాన్ని షోగా ట్టుకొన్నా6.. సామాబిక' సంకుచిత తత్వాలతో , కాలదోషం పట్టిన ఆదార విశ్వాసాలతో (పతిభను $ (పగ లి కీలతనూ నాశనం చేసుకున్నాం , ధార్మిక పునరుజ్జివవ కృషికి దీషా బద్ధులమైతే తప్ప , మన సరస్వతి మన దగ్గరకు తిరిగి రాదురా” అంటూ , సింహ గర్జా స్వరంతో పుట్టపర్తి వారు సిద్ధిపేట సభావేదిక నుంచి ఆనాడు చేసిన (ప్రసంగం కూడ' భీమన్నకు నేటికీ కర్ణ పుటాలలో గింగురు మంటూనే వుంది .

ఎవరు వింటారు ? పూర్వం. ఎవరు విన్నారు * ఇప్పుడు మ్మాతం ఏవరు వింటున్నారు ?

ఆ సభల సందర్భంలో ఏర్పాటు చేయబడిన పుస్తక పదర్శనలో భీమన్న రచనలు చాలానే అమ్ముడు పోయినై. , రాజయ్యగారి చిత్రకళా [పద ర్థున నుంచి ,. వారి నడిగి భీమన్న తెచ్చుకొన్న అజంతా చి[తృపతే తర్వాత “పెరు పాటకు ముఖచి[త మయింది?

[శతి హితముల్‌ , హిత (పణయ సుందరముల్‌ , నుహృదేక చింత నాం చిత శినముల్‌ , సమవ్షి రస నింధు [వియేందు కశేద్ధ కామ మో

నవ నవోదయ సర్గ లప్‌ పాతములు - కద్వనిన్‌ వెలయు హీలును , (శీలును; కాని - తానుని' ర్శిత సకలేంద్రియుండు |, జన జీవన శీలుడు! లోల డెట్లగున్‌ 2 ఆలోక్‌ పనిలో రాసుడు 189. వేదాలకేని మళ్ళుదాం

“ బేక్‌టు వేదాస్‌ *” అనే నినాదాన్ని భీమన్న ఇచ్చిం దా రోజుల్లోనే ఇ బహుశా. భారతీయ రచయితల వరంగల్‌ మహాసభల (1969) సందర్శంలో అనుకోవచ్చు , .

పాండిత్య (పకర్షకాలైన పెద్ద పెద్ద ఉపన్యాసా లివ్వడం. -భీమన్నకు చేతకాదు . చిన్న చిన్న నినాదాలతో , చమత్కా-ర' (పసంగాలతో , చనువుతో, "స్నేహంతో, సత్యాన్ని సూటీగా వాచ్యంచేసి చెప్పే ధోరణితో సభను రంజిస్తూ వుండేవాడు ;

ఆ సభ లప్తుడో = అ తర్వాత 1065లో జరిగిన రాష్ట్ర ఉపాధ్యాయ మవాసభల కవిసమ్మేళనలో పాల్గొనడానికి వెళ్ళినప్పుడో _. బాగా జ్ఞాపకం లేక పోయినా వరంగల్లులో మహాకవి కాళోజీ నారాయణరావు గారింట ఆతిధ్యం మ్యాతం చక్కగా. జ్ఞాపక ము9ది భీమన్నకు , నారాయణరావుగారి. అన్నగారు రామేశ్వరరావుగారు .. ఆయన గొప్ప వ్యక్తి . తమ్ముడుగా లక్షుణు డెంత ఆదర్శ [ప్రాయుడో , అన్నగా రామెశ్వరరావు గారంక ఆదర్శ[పాయ లట . కాశోజీ ఆంతటి గొప్పకవి మ్మాతమే కాక , పరుషకవి కూడా కావడానికి కారణం అన్నగారి అతి గారాబమే అంటాడీయన ,

తన చిన్నప్పుడు , తండి పల్ణయ్యగ్గారు చెప్పిన ఒక మాట భీమన్నకు తరచు అనుభవంలోకి వసూూనేవుంది , ఆయన పొడవైన ఒక లేత పురుగుడు జువ్వను తీసికొని దాని రెండు చివరల మధ్య దూరమెంత అని అడిగారు, దూరం చాలానే వుంది. ఆ జువ్వను గుం్యడంగా వంచారు , రెండు చివరలూ క లిళాయి !

మ్‌. బోయి భీమన్న

సృష్టి కాని , జీవితం కాని ఏదీ సరళరేఖ కాదు , ఏదీ దేనికీ విరుద్ధం కాదు. 1పతి విషయమూ ఒక వలయం , (పతి బిందువూ రెండు వైరుద్ద్యాల కలయిక .,

[బాహ్మలూ , హరిజనులూ కలిసినంత అన్యోన్యంగా మరే రెండు కులాలూ: కలవ్వు. ఇది భీమన్న అనుభవమే కాదు, పస్తుత సామాజిక వ్యవస్థలో కనిపిస్తున్న మార్పులుకూడ ఇందుకు నిదర్శనమే, “ వేదాలకేసి మళ్ళుదాం” అనే భీమన్న నినాదానికి మూలం ఈ పకృతి సత్యమే .

ఉపజ్ఞప , [పతిభకు మూలాధార మైన భారతజాతి ఎందు కిలా. నిష్త్తి యకు లో నై నిశ్చేతనమై పోయింది ? పీ కాపందీని కిలాంటి జడ త 60 త్తె చ్చి పెట్టింది గ [ప్రపంచాన్ని ఆర్యం చెయ్యమన్న బుగ్వేదం అమల్లో ఎందుకు విఫలమయిండి ? (పపంచంమాట దేవు డెరుగు: , ఈ 'దేశంలోకూడ ఆర్షధర్మం నిలవలేక పోతున్నదే ? మగా అన్యమతాల (పాబల్యం ఎక్కువై పోతున్నదే | వేదదో హానికి కూడ ఈ హిందూ సమాజం ఎందుకు ఒడిగడుతున్నది

_ అర్ష సంస్కారం నరనరానా జీర్ణించుకున్న భీమన్నను ఈ (_పశ్నలన్నీ కందిరీగల్లా చుట్టు ముట్టి వేధిస్తూనే వుండేవి చిన్నప్పటి నుంచీ ,

చిన్నప్పు డొకిసారి కొబ్బరి సూద తోటలో పని. చేస్తుండగా , ఆ మొక్ష్తల ఆకుల గుబురులో గూడు కట్టుకొన్న కందిరీగలు బెదరి తరిమి కుట్టిన అనుభవం

ఈనాడు హిందూ. సమాజం అనుసరిస్తున్న పతి ఆచారమూ అవైదికం గానే కనిపిస్తుంది భీమన్నకు , అసలు హిందూ పదమే మ్రేచ్చ మంటా డీయన, ఉపనిషత్కాలపు సమానత్వ వ్యవస్థ నుంచి దిగజారిపోయి , తాము ఆర్ష సంప దాయానికి చెందిన వార మన్న జ్ఞానమే మాసిపోయి , కేవల బాహ్యాలైన కులాలను కుల తత్త్యాలనూ "పెంచుకుంటూ ఛిన్నా భిన్నమైపోయి , వట్టి బానిస జాతిగా మారి పోయిం దీ సనాతన జాతి , ఎవరూ. ఆలోచించడం లేను, పీఠాధిపతులూ ; బాబాలు. ఇంకా పెంచుతున్నారు పజల మూర్ధత్వాన్ని = దీని కేమిటి పరిష్కారం ? ఈ 1పజల అజ్ఞానాన్ని. ఆసరాగా. తీసికౌని తాము సుఖంగా (బతుకుతున్నారు. అంటాడు

నవ నవోదయ సర్గ లర్‌ భారతీయ రచయితల సంఘంతో భీమన్నకు గల అనుబంధం [కమంగా

సడలి పోతూ వచ్చింది , భీమన్న తన ఉద్యోధతో , బాధతో ముందుకు సాగి పోయాడు , అభిల భారత తెలుగు రచయితల మహా సభ కార్య కమాలలో నిమగ్నమై షోయాడు .

కృణ్వంతో విశ్వమార్యం ఆన్నది ఆర్యమతం ,

మనం మన (పక్క ఆర్యుక్షే అస్బృళ్యు డంటూ

పర మతాల లోకి తరిమేస్తున్నాం (

మత పిచ్చిని సహిలచవచ్చు మూర్దత్వరగా ;

కుల పిచ్చిని ;:క్షమించడ9 వేద [దోహం!

140. ఒకొఠ దీపం

నంగీత నాటక అకాడమీ [పార ంభథ సమావేశాల సందర గంలో కాబోలు, 1959 మార్చిలో అనుకుంటాను , భాగ్యనగరంలో సంపత్కుమార్‌ బృందం నృత్య పదర్శన లిచ్చారు , అందులో వారి [పారంభనృత్యం “ఒకొక దీపం,

భీమన్న ఆంతకు పూర్వం ఎప్పుడో (వాసి, ఆంధ్యపభ దీపావళి [పత్యేక సంచికలో [పకటించిన గేయం అది ;

“ఒకో దీపం” అని భఖీమన్న[వాసే “ఒకొక” అనమని నార్లవా రనడం,, అక్కడేవున్న తిరుమల రామచంద్ర నార్హవారిని సమర్జించడంకూడ భీమన్నకు జ్ఞాపకం వుంది... అయితే దాని విషయం: అప్పుడే. మరచిపోయిన భీమన్న ఆ గేయం ఒక (పసిద్ధ నాట్య బృందంవారి నృత్య భారతికి పూజాపీఠం కావడం తొలిసారిగా చూచి , ఆశ్చర్య ముగ్గుడై పోయాడు .

వివిధ రంగాలలో తెలుగు 1పతిభకు తరతరాలుగా దీపం పెడుతూవచ్చిన మహనీయులకు కృతజ్ఞతతో ఒకొక దీపాన్ని అర్పిస్తున్న గేయం అది . దానికి సందర్శోచితమైన నృత్యాన్ని సమకూర్చిన సంపత్కూమార్‌గారి [పతీభకు జోహారులర్పించాడు భీమన్న . ఒకొక్క దీపం పైనుంచి దిగివచ్చే ఆ దృశ్యం

946 బోయి భీమన్న

ఆ కాలంలోనే ఖీమన్న సంస్కృతీ సంవర్థక సమితి(1959)ని స్థాపించడం జరిగింది , మి[తుడూ, కాం[గేసు హరిజన శాసన సభ్యుడూ ఆయిన నంబూరి శ్రీనివాసరావు మంచి క్రవీ, గాయకుడూ, నర్తకుడూను , ఆయన ]పఠిభను సమాజ (శ్రేయస్సువైపు మళ్ళించే ఉద్దేోంతో సంస్కృతీ సంవర్ధక సమితిని , మెర్కూన్లరీ ఫిలింసు అనే సినీ సంస్థను భీమన్నే నెలకొల్పి "పెట్టాడు. వాటికి శ్రీనివాసరావే ఆధ్యక్షుడూ , అధిపతీ. డాక్టర్‌ ఎమ్‌, ఏ. ఖాను కార్యదర్శి. తుమ్మలప లి సత్యనారాయణమూ_ ర్‌ భూవ్మి రామదాసు , అడబాల వీరాస్వామి రాజా వంటి (పముఖులు కార్యవర్గం .

సంవర్ధక సమితి తరఫున సాహిత్య అకాడమీ సభ్యుడుకూడా ఆయాడు శ్రీనివాసరావు * అయితే దీక్ష, త్యాగం లోపించడంవల్డ అందులో ఏ ఒక్క- సంస్థనూ 'పెంచుకోలేక పోయా డాయన ,

క్షభా సాంస్కృతిక రంగాలతో కార్యక లాపాల కోసం హరిజన యువకులకు ఏట్టి సంస్థలూ లేవు. ఇతర సంస్థలలో చేరే ధైర్యసాహసాలు వీళ్ళ కింకా సమకూరలేదు . అందుకోసం “ జగజ్జీవన కళాపరిషత్తు “ అనే మరో. సంస్థనుకూడ నెంకొల్పాడు భీమన్న, దానికి రెవిన్యూ అధికారి కె. చం[ద్రయ్యగారు కార్యదర్శి .

1061 ఫ్మిబవరి ళ్‌, 6 తేదీలలో .... సంజీవయ్యగారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా---ఆఖిల భారత హరిజన కాసన , పార్లమెంటు సభ్యుల మహాసభలు జరిగినై , ఆ సభలలో [పధాని నె హూ | కేంద మంతి జగ ్జీ వన్‌రా6 పాల్గొ న్నారు. ఆ సళల సందర్భంలో రెండు రోజుల పాటు సుమారు నలభై సౌంస్క్సృాతిక కార్య్యకమాలను నిర్వహించాడు భీమన్న * జానపద సంగీత , నృత్య, నాటక (ప్రక్రియలకు చెందిన ఆ కార్య[క్రమా లన్నింటిలోను పాల్గొన్న

వాళ్ళంతా హరిజన గిరిజన కళాకారులే , నల్లొండ కాం[గెసు ఆధినేకలలో పము ఖులైన రాజరత్నర దంపతులు కూడ ఆ కళా కారులలో వున్నారు.

మ్మితుడు మోదుకూరి జాన్సన్‌ సహకారంతో ఈ కార్యకమాలను అత్యంతీ వైభవోపేతంగా నిర్వపాంచాడు భీమన్న . హరిజనులలో సాంస్య్క్యాత్తి

నవ నవోదయ సర్గ 7 కోజ్టీవనాన్ని ఒక ఉద్యమంగా నిర్వహించడం కోసం జగజ్జీవన కళా పరిషత్రును నెలకొల్చాడు , హరిజనులలో ఉన్నతో ద్యోగు లంతా దాని కార గ్ట్‌వర్గ మే, దాన్ని ఆ సభలో జగట్టీవనరాం గారి చేతనే ఇనాగరేట్‌ చేయించాడు . మామా: పేట లలో । యువకులలో కళా సంస్క్యూతులను [పోత్సహించడానికి సాంఘిక సంత్నేమ కాఖలో ఒక కల్చరల్‌ ఆఫీసరు ఉద్యోగాన్ని సృష్టింప జేశాడు. ఆయితే--ఆ తర్వాత నంజీవయ్య గారు ముఖ్యమంతిగా కొనసాగకపోవడం వభ్ఞ ఆ రంగంలో భీమన్న కృషి తిన్నగా. ఫలించ లేదు ,

“ఈ మామా విద్యావంతుల మీద నేను పెట్టుకొన్న ఆశలు అడియాస లైనైై ” అంటూ తన అవసాన దళలో డాక్టర్‌ అంబేద్కర్‌ వెలిబుచ్చిన ఆవేద నలోని కఠోరాగ్నే భీమన్న హృదయాన్ని కూడ వేల్చి పారేసింది . ఆయినా నిరుత్సాహ పడ లేదు, తన 'నిరంతర విప్ప వోద్చోధతో ముండుకు సాగిపో

సాహిత్య , సంఘ నిర్మాణ రంగాలలోనే గాక- వాస్తవ జీవితాలలో కూడ. భీమన్న వెలిగించిన దీపా :లనేకం.. ఏందరో నీరాళా పూరితులకు ధైర్యో త్ర్సాహాలు కలిగించాడు : తెగిపోయిన అనుబంధాలను కలిపాడు . నిరుద్యోగ లకు ఉద్యోగా లిచ్చాడు , ఇప్పించాడు . మంతుల రికమండేషను లున్న అభ్య ర్థలకు నచ్చచెప్పి , వ దిక్కూలేని వారికే [పిఫరెన్సు ఇచ్చేవాడు , సహాయం కోరి భీమన్న వద్దకు వచ్చిన వారిలో దిగులుగా తిరిగిపోయిన వా 'రెవరూ లేరంటే అది నిండు నిజం, ఈ విషయంలో కుల మత వర్ష భేదర ఏ మా్యతమూ చూపలే

వేడీ , వెలుతురూ కల ఈయన దీపాలు స్వయం శక్తి కలవి .. స్థిరత్వం కలిగి నట్టివి , అఆమృతాత్మకాలు , తీరని కోర్కెలలే (వగతి తీర్రములై తమ వెంట భావనో త్మీరము. లందు మానవుని (తిప్పుకొనున్‌ ; ఫల మిచ్చు నిత్య దీ

తొరతి గొల్చ్బు చున్న నొకొ కప్పు డొకొక్కటి * (పాణ గాఢమౌ కోరిక లేక "వెల్లు కటు గుండియలో అమృత పదీపముల్‌ లై _-- అళోకవనిళొ రాముడు

141. "పెరుపాట (పదర్శన అభిలభారత తెలుగు రచయితల మహాసభలకు మూల్మబహ్మ ' భీమన్నే అయినొ - ఆ సభల సందర్భంలో ఈయన 'పేహ , వూరూ ఎక్కడా కనిపించక పోవడం, కనీసం అప్పటి సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలలో ఈమన ఓక పాటకు గాని , నాటికకు గాని స్థానం లేకపోవడం కనిపెట్టిన ఈయన మ్మితులు కొందరు తిరుగుబాటు తత్వం (పదర్శించి , వేరే ఒక సమాజాన్ని నెలకొల్పు ఈ సుఖేలా నికేతన్‌ వ్యవస్థాపకులలో ముఖ్యులు "మోదుకూరి జొన్సన్‌ భూవషి రామదాసు , బొజ్జా తారకం ,బి, విజయభారతి , ఎస్‌, వి, రమణారావు , శ్యామారావు , జి; రామకృష్ణారావు మున్నగువారు... మహిళా సంషెమళాఖ

డైరెక్టరు బీ, శకుంతలగారు అధ్యక్షురాలు .

భీమన్న సెనేటు మీటింగుకోసం విశాఖపట్నం వెళ్ళినప్పుడెల్టా అక్కడి రాజమహల్‌లోనే బస చేసేవాడు = విశాఖమండల యువరచయితలలటో ముఖ ్టంగా జి. ఆచ్యుతరామరాజు , రాచకొండ విశ్వనాధళాన్రి 'మున్నగువారితో కలిసి తిరుగుతూ. వుండేవాడు; అటువంటి సందర్వాలలోనే ఎప్పుడో ఓకసారి మోదుకూరి జాన్నన్‌ను కలవడం త టస్థించింది మోదుకూరి మంచి గాయకుడు, నటకుడు , అప్పటి కక్కడ యూనివర్సిటీలో తాత్కాలి కోద్యోగంలో ఉన్నాడు . ఆ విధంగా పరిచయమైన మోదుకూరి ఒకీసా రప్పుడో హైదరాబాదు రాగా, ఆయనకు తన ఆఫీసులో ఉద్యోగం ఇచ్చాడు భీమన్న . కొద్దికాలం లోనే ఆయన, తన 'గానంద్వారా: శ్ర 'స్నేహశీలత ద్వారా ఓక గ్రా భీమన్నకూ గ ఈయన

నవ నవోదయ సర్గ 949 మ్మితులకే కాక మొత్తం ఖాగ్యనగర సహృదయ లోకానికే (పీతి వ్యాతుడు కాగలిగాడు +

ఏదైనా ఒక సంస్థద్వారా 'మోదుకూరి |[పతిభను పజలక దించే ఉదేళ 6 కూడా 'వుంది. మి[తులకు. , సుఖీలా నికేతన్‌ అందుకు దోహదపడింది. , భీమన్న గేయనాటిక మెరుపాటను సంగీత నృత్య నాటికగా 1పదర్శించాలని తీర్మానించారు.

అంతకు పూర్వమె మెర్కుురీ ఫిలిమ్స్‌ ఆవరణలో దేవులపల్లి రామానుజ రావుగారి ఆధ్యక్షతలో * 'పెరుపాట ముఖ్యమంతి సంజీవయ్య గారికి ఆంకితం ఇవ్వబడి వుంది ;, ఆయన సమక్షంలోనే దీనిని [పదర్శించా లనుకున్నారు; 1060 'సెప్రెంబరులో ఆంధ యవతీమండలి వోలులో , స్పీకరు కాళిశ్వరరావుగారి అధ్యక్షతలీ (ప్రదర్శన జరిగింది

వ్‌ సందర్భంలో [పసంగిస్తూ: డాక్టర్‌. దివాకర్త వేంకటావధాని గారు "” ఈయన 'పేరుకు భీముడే అయినా , సాహిత్య తత్వ రీత్యా కాముడు" ఆంటూ అభివరించారు . ఈ వివరా అన్నీ ఆ సందర్భంలో (పళటించ బడ్డ భీమన్న సన్మాన సంచికలో చూడవచ్చు.

గిడుగు సీతాపతి , శ్రీవాత్సవ , విశ్వనాథ సత్యశారాయణ , యస్వీ జోగారావు ; కంభంపాటి రామళాన్తి (తారకం) , ఎన్‌. సి, ఎన్‌ , వెంకటా చారి , గు[రల జాషువా బి = కృష్ణశాస్త్రి, జి , జేః సామ్యూల్‌ , కోట సీతా రామభిర్మ , అడుసుమిల్ని నారాయణరావు , జి. జోసపుకవి , బూర్గుల రామ కృూస్ణారావు . నూతక్కి. అబహం * బి; ఏస్‌ , మూర్తి, దాశరథి, గంటి జోగి సోమయాజి , నిడదవోలు వెంకటరావు , కప్పగంతుల అలక్ష్య్మణళాన్తి , ఆంధ నలందా వార్డ గద్య పద్య [పశంసలను కూడ చూడవచ్చు అందులో .

'పైరుపాట సంగీత నృత్య (పదర్శనానికి మోదుకూరి సంగీతాన్ని; నరసింవాం నృత్యాన్ని సమకూర్చగా -_ శారదా (్రీనివాసన్‌) అహల్య, మోదుకూరి పాడగా _ నాయికగా పద్మరాణి , చెలికత్తేగా జయథ్రీ, నాయ కుడుగా లక్ష్మి నటించి [పదర్శనను రమణీయం. చేశారు. ఈ అపూర్వ

[ప్రయోగం నగరంలో అద్భుతమైన సంచలనాన్ని రేకెత్తించింది, తర్వాత ఎన్నోసాడ్ద (ప్రదర్శించ బడింది. ఆకాళవాణిలో కూడ (ప్రచారం చెయ్య అమృత మేదొ కావాలని ఆరు చాచు (పతి మనిషీ ఆమరుడు కాగల గుణ మొక లెనా కలిగుం డొద్దా ? గొౌంగళి వురుగును. బోలు కుటిల నీతి వదలు కొని బంగరు "రెక్కల తుమ్మెద గొ ట్టిపాటి సుబ్బరాయలుగ్గారు. తాము 1వాసిన “* విశస భారతా” న్ని ముఖ్యమం[తి సంజీవయ్యగారికి ఆంకిత మిచ్చారు :. అంకిత సభ [960 నవంబరు 14న అనంతపురంలో జరిగింది , భీమన్న సళాధ్యయడు , అనంతపురం, రాయలసీమ నాయకులేకాక , మాదరాబాదునుఎచి కూడ' ఆనేక్షమంది. (ప్రముఖులు ఆనాటి సభలో పాల్గొన్నారు ॥ కల్లూరి సుబ్బారావు | నండూరి రామకృష్ణమాచార్య ;, పి. వి. చౌదరి , పోతుకూచి సాంబశివరావు, అరిపిరాల విశ్వం 'మున్నగువారు కావ్య ]పశంస చేశారు, రాయల భువన విజయాన్ని తలపింపజేసిన రాయలసీమ: సహితీ సద స్పది. ఆ మరునాడు అనంతపురం జిల్లా కాంగెసువారి పెద్ద కారును తీసికొని , మ్మితులతో లేపాక్షికి బయలుదేరాడు భీమన్న. దారిలో మామిళ్ళపల్సివద్ద కారు బైరు పగిలిపోగా , అది మామిడి (కుదురు)కి 'శనపైగల అనురాగ (ప్రదర్శక

ఆ తర్వాత చర్మిత 1ప్రసిద్ధమూ , వసుచర్శితద్వారా సాహిత్య సిద్ధమూ అయిన 'సినుగొండను దర్శించారు . అక్కడ హైస్కూలులో అప్పటి. కప్పుడు తమకోసం ఏర్పావైన సభలో ఖీమన్న “బొమ్మ” నుంచి శావ్యగానం. చేశాడు , జడి 'చేపురికార్డు కూడా చేయబడీఠ దప్యుడు శ

హిందూపురంలో కల్టూరివా రింట కాఫీలు కొగి, లేపాక్షికి బయలుదేరారు, శిల్పచ్యిత సుందర కళాస్వర్గం లేపొక్షి, అర్మధ కళాసర స్వతి సమ్యక్‌ సాజిత్క్యారం అడి , ఆనందముగ్దుడై పోయాడు. భీమన్న .

ఆ తర్వాత ఆనంతప్తుకం ఇంజనీరింగ్‌. కాలేక్షీ సాహితీ సమావేళంలో కావ్యగానం

ఫీమన్న జీవితంలో ఎన్నో రసవత్తర ఘట్టాలకు స్పష్టా స్పష్ట స్కతులే

1960 లోనే అనకాపల్రిటోని విజ్ఞాన సమీతివారి సన్మానాన్ని ఆందు కున్నాడు: థీమన్న , అకాడ డాక్టర్‌ సుబ్బరాజుగారి ఆదరాన్నీ , కౌదార్యాన్నీ అమూల్య రత్నాలుగా ప్యాదయంలో భ[ద్రపర చుకున్నాడు ఇ

అంతకుముందే కారదా (గంథాలయంవారి సన్మానం. లభించి వుంది ఇ ఆ సందర్భంలోనే అనక్షాపల్లీ తనక బహూకరించిన బేల్పపచ్చులతీపి ఇంకా ఈయన నాలుకపై న ర్రిస్తూనే వుంది- శివళంకరస్వామి , డాక్టర్‌ జి. శ్రీరామమూర్తి మున్నగువారీ పశంసలతో రియ కలిపి .

పెదుచేలో పనీడి ఫృవ్వుల పావళారా కొలని గట్టున గుబురుమేనే గోవులాదా బాల మామిడీస్తాల తుమ్మెడ' చాచిలారా (సేమడేపత' షెదవి కొరికే సకము బారా నుఖముళారా 1 నుందరోషః

శోభలాళా 1 భ్యభతారా

గేస్తులారా 1 దివ్యమైన స మస్త మాధురి మముశ్శలారా రామణీయక మెల్ల తెండు.! 14ఉతి, (పతిభ - వ్యుత్పత్తి- అభ్యాణం

వీజ గత మైన మూలక మ్‌ [పతిభ అంటాడు భీమన్న .

పరిసరాలను బట్టి క్‌ పరిస్థితులను బట్టి +, పోషణను బట్టి ఆది. ఎదుగు తుంది , బలపడుతుంది , వికసిస్తుంది

వ్యుత్వ తి అంటే పాండిత్యం . ఆది గతాన్ని గురించి తెలుసుకోవడం = తాను లోకంలో ఆడుగు పేర నాటికి లోకం: పరిస్థితి ఏమిటి? ఆంత వరకు ఏర జరిగింది. ? అందులోని మంచి చెడ్డ లేమిటి ! గతాన్ని పూర్తిగా అవగాహన చేను క్రో వడ మే పొండి త్యం క

ఇక =: మూడోది అభ్యాసం . అభ్యాసమే జీవితం అంటాడు భీమన్న

[పతిభలేని వాళ్ళివష్ళూ 'వుండరు . విత్తనం మొల 'కత్తిం దంటే, దానిలో జీవళ క్తి వున్న దన్నమాట . జీవళ క్రి ఎప్పుడూ సృజనాత్మక మెనట్టిదే , అది అనేక రీతులటో వుండవచ్చు ,. బహుముఖంగ్రానూ వికసించవచ్చు . మీ

రామాయణం 1(వాసీన కవి ఎంతటి [పతిభావంతుడో , రాకెట్టును కని పెట్టీన విజ్ఞాని అంతే [ప్రతిభావంతుడు . ఒకే. బెండకాయతో కూటు, పారి యల్‌ , పులుసు + సొౌంవారు కూడ చెయ్యగల హోటలు ఆయ్యరు కూడ [పతి

అంటే - (పతిభలేని మనిషే వుండడు. సృజనాత్మకమైన జీవళ్త [పతిఖ : అయితే - దాని (పవృ త్రిని బట్టి దానివృ త్తి వుండాలి , స్వభావాన్ని బట్టి వికసించే. వీలుండాలి

నవ నవోదయ సర్గ రిథకి

చెట్టుకు ఎరువు , శరీరానికి తిండి వలెనే = [పతిభకు వ్యుత్వన్నత అవ సరం వ్యుతృన్నత , అంటే విషయ విజ్ఞానం లేకుండా (ప్రతిభ వికసించదు , అందుకు పాత 1గంథాలు చదవాలి , సమకాలీను లేమి [వాస్తున్నారో గమనిం చాలి , పరిశీలించాలి . (పత్యక్షానుభవం గడించాలి , ఇదంతా ప్రతిభ పెరగ డానికి , బలపడ డానికి , వికసించ డానికి ఎరువు లాంటి నన్నమాట ,

అంత మాతం చేత చాలదు , విత్తనం మంచిదే, ఎరువు కూడ బాగానే 'వేళాం. అంతటితో వూరుకుంటే లాభం లేమ , మొక్కకు పురుగుపట్టవచ్చు , మేకలు మేసి పోవచ్చు . కిట్టని వాళ్ళ చివుళ్ళను పుడికి వెయ్యవచ్చు * అనేక [ప్రమాదాల నుంచి దానిని రక్షించుకొంటూ రావాలి * అంటే = దానికి నిత్య నా జరగాలి , నిత్య జాగరూకత కావాలీ, ఆదే అభ్యాసం =.

ఆరీతిగా గతాన్ని లోబరచుకొనడం , వర్తమానంమీద ఆజమాయిషిని చేబట్టడం జరుగుతుంది . మానవుడు విజయవంతంగా తన జీవనయా[తను షగించకోడానికి ఈ మూడూ అవసరమే ఏ రంగంళలోనై నా సరే + కొల గమనంలో తన గమనాన్ని జోడించి, కాలం ఎటు మారితే. తానూ అటు మారుతూ , ఒక్క. ఆడుగైే నా వెనక బడకుండా కదిలిపోయే. వాళ్ళే విజయ జీవన యాత్రికులు . వాళ్ళే (పతీభా వ్యుత్పత్తి ఉభ్యాస సంపన్నులు |

ఇదంతా కాలాన్ని, అనుసరించి జీవించే [ప్రముఖుల కథ. ఆ మూటేలో ఏది లోపించినా జీవితం సంపూర్ణం కాదు, సుఖవంతమూ కాదు = జన్మలో ఆందరూ. 1పతిభావంతులే కనుక , తన ప్రతిథికు ఎట్టి పోషణ , ఎట్టి రక్షణ , ఎట్టి ఆజమాయిషీ , ఎట్టి అభ్యాసం అవసరమో. (పతివ్య స్త్‌ గు రించుకొని తదనుగుణంగా వ ర్తించాలి. కవి వ్యాపారరచేసో క్‌ వ ర్తకుడు జూదమాడో , పండితుడు వ్యవసాయంచేసో నష్టపోయి ఏడ్వటంవల్ల లాభం వుండదు. (ప్రతిభను గు.రించుకొని జీవితం గుర్తించుకొన్నా దాన్ని పోషించుకొని జీవితం పోషించు కొన్నా దాన్ని నిత్య సమీక్షణద్వారా సంరక్షించుకోకపోతే-ఆట్టి జీవితం వ్యర్థమే ఆఅవ్వతుంది ;

(పతిభావ్యుత్స త్త్య భ్యాసొలు. మూడూ జయప్రద జీవితానికి (పధానా వసరాలు, ఆయితే*ఈ మూటినీ పునాడిగా చేసుకొని, వాటి కతీతుడై వురోగమించే

854 బోయి భీమన్న మహామనీషి, [పవ_క్రే అవుతాడు * అట్టివాడు కాలానికి ముందుంటాడు , కాలాన్ని తన దారికి మళ్ళించు కొంటాడు , దేశకాల పా[తలను తనవెంట నడిపించుకు సాహిత్యానికి సంబంధించినంత పరకు ఆట్టివాడే మహాకవి , మహాబువ్షి అంటాడు లీమన్న తి (_వతిభ విత్రనం, వ్యుత్చత్తీ వేట్ల ॥ అభ్యాసం ఎదుగుదల ఏ చెట్టుకెనా, ఏ జీవితైనా, ఏ మనిషికైనా! వస్తు తక్వానిి, బట్టి పోషించు కోవాలి ఎందులో ఏ లోవ౦ జరిగినా. జీవితం అసమ్యగమే _--టు(మీలు తన విషయంలో ఈ సత్యాన్ని చిన్నప్పుడే గుర్తించాడు భీమన్న , 4987లో కావచ్చు , పశ్చిమగోదావరి రెడ్డిసీమలో జరిపారు = మే దినోత్స వాన్ని 1బసన్మ్కోండంగా... ఎస్‌, అర్‌, దాట్ల, రాయని శ్రీరామమూర్తి , కావూరి మీరా సాహేబు ) పట్టాభిరామయ్య మున్నగు కార్మిక నాయకుల ఆధిపత్యంలో జరీగిన ఉత్సవ మది అప్పుడు పతాక వందనోత్సవం భీమన్న జరిపాడు . కార్మికుల (శమళ శక్తే జాతి జీవరసంగా , ఉడుకు ర క్తంగా మారు తున్న దనీ , దాని చిహ్నమే వ్యరజెండా అనీ, ఈ సత్యాన్ని జాతి గుర్రించనంతకాలం షారతంగత్య దుఃఖం తప్పదనీ ఉద్ధాటించా డానాడు + చివరకు ఏ ఉద్యమమూ ఫల పదం కాలేదు. ఏ జెండా పేదలకు నీడ నివ్వలేదు. శ్శతు రాక్షస మూకను ముష్టామున్టి ఎదిరించి పోరిన త్యాగధనులే ఆధికార పదవీ భూతాలకు దాసాను దాసులై పోయారు :. భారతీయ జనాత్మకు పూర్ణ (పతినిధిగా నిల్చిన నాయకు డొక్కడూ లేకపోయాడు , 1942లో తణుకులో జరిగిన ఆఖిల నిమ్నజాతి విద్యార్ధుల మవాసభలకు భీమన్నే ఆధ్యక్షత వహించాడు . ఇర్లపాటి వెంకన్న , హరి, మోవానరావు,

నవ నవోదయ సర్గ 855 మీరయ్య , భదయ్య మున్నగు |పముఖు లనేకులు పాల్గొన్న సభలవి , మామా యువలోకం మేల్కొంటున్నదన్న ప్రభాత భేరిని (మోగించా డీయన అ వేదిక నుంచి ,

ఆప్పటికే ఆ [పాంత మంతా రాయుడు గంగయ్య , గొట్టుముక్కల వెంకన్న ఇ నక్కా. బినవెంకయ్య , దానియేల్‌ స్మిత్‌, గోడే వెంకటరెడ్డి, మత్తే నరసింహం , 'షోలపర్తి సర స్వతి 1 నీలం "వెంకయ్య , కృపలానీ +, కాసె నాగేశ గరరావు ;, నంబూరి , దాసరి వందనం , గోవాడ నిరీక్షణరావువంటి [ప్రముఖ మామా కార్యకర్తల కార్యకమాలతో బహు రద్దీగా వుంది. కశాసన సభ్యుడు గొట్టుముక్కుల వెంకన్నగారు ఏతత్రార $ సరళికి 'కేర్యద్రంగా వుండేవారు ,

ఈ అన్ని రంగాలలోను సన్నిహితత్వం కలిగి వున్నా ,. భీమన్న తన [పతిభను పోషించు కొంటూనే వచ్చాడు = దానిని కొండ మీద కురిసిన వర్షంలా నలు మూలలకూ పారి పోనివ్య లేదు ,

వల్లె పొలమున పాత గుడీవెను [వమిదలో చిరు వత్తి నేనే, జగతి కంతకు రవిని నేనే ॥

గళి ఒక్క జెయైన, ఆధా రమును. ఇట్లే వకాళ ముండును. 1 విశ్వ వరిణామమున జరిగే విసష్ణవమ్ముల నేదీ ముందుకు పోవునో , బోదె నాకు నిలయము।

పాలేరు నుంచి పద్మల్రీ వరకు నికషోపల సర్గ 144 రాగ ద్వేషాలు

ఒక్క సాహిత్య క్షేతంలోనే కాక, సాంఘిక రంగంలో కూడ భీమన్న పలుకు బడీ , (పొబల్యమూ అధికాధికం కావడంతో -_- మిత పరిథి విశాలతరమై , ఈయనకు ఆసలు తీరికే లేకుండా పోయింది * ఆహార నిదాదు లలో కాల నియమాలూ, రేబవళ్ళ 'తేడాలూ కూడ లేకుండా పోయాయి” దానితో = అప్పటికే అంటుకొని రాజు కొంటున్న అసహనం ఆసూయగ్గా, ద్వెషంగా మారిపోయింది. _-. అంతవరకు క ల వృక్షంగా వున్న భార్య నాగ రత్నమ్మలో

ఖీమన్న పుష్పరలా ఏంత మెత్తని వోడో వ్యజంలా ఆంత కఠినుడు.. తన పరమ లక్ష్యం సాహితీ సృష్టి. దానికోసం ఎంతటి (ప్రమాదకరమైన

పూర్వ (గ్రంథాల నుంచి కాక [(సకృాతి నుంచి సత్యాలను [గహించే వాడూ, వా_స్రవ జీవితం నుంచి ఇతి వృత్తాన్ని తీసుకునే వాడూ, రసా విష్కారం కోసం , సంసార సాగరాన్ని స్వయంగా. మధించడానికి వెనుదీయని

నికషోపల సర్గ లిగ్ర7 వాడూ , సొందర్యోపాసకుడూ ౩ శృంగార 1పియుడూ అయిన కవిని భర్తగా పైందడం జరిగినప్పుడు = అట్టిదాన్ని ఆదృష్టంగా థావించి, అతడికి సంపూర్ణ "స్వేచ్చను ఇవ్వడమే విజ్ఞత , ఆతడి నుంచి వీలైనంత తక్కువను ఆశిస్తూ, తనకున్నదంతా అతడికి నివేదించు కొంటూ. మెలగగల భార్యే ఆతన్ని తన అదుపులో ఉంచుకో గలుగుతుంది = అతడి ద్వారా లోకహితం సమకూర్న గలుగుతుంది ,

సూర్య చందదాదులు , మహాపర్వుత సమ్ముదాదుల వలెనే మొత్రం జాతికీ , లోకానికీ చెందిన మహావ్య క్తులు కొందరుంటారు .. అట్టివాళ్ళు ఏ ఒక్క. వ్య కికో, వర్గానికో $ ఇబానికో సౌంత ఆనిగౌ వుండలేరు... అలా వుంచు కోవా లనుకునేవాళ్ళు ఆకా భంగం పొందక తప్పదు ,

భీమన్న పెరిగే కొలదీ తాను కుంచించుకుపోసాగింది నాగరత్నమ్మ . ఇతణ్ని ఇంట్లోనే కట్టి పడేసుకోవాలన్న పట్టుదలను. పెంచుకొని; అది సాధ్యం కాక పోయేసరికి , కసి పెంచుకొని , వశీకరణ మం్యతాలనుకూడ (పయో గింపించి , ఫలితం లేక = అధికారులకు, మంగతులకు , రాజకీయ పార్టీలకు కూడ పిటీషనులు పెట్టి, విఫలురాలై.--చివరకు ఈయన వా సవంగా ఇ౦ట్లో నుంచి పారిపోయేవరకు తన పంతం వదల లే దామె . 1960-66 మధ్య భీమన్న సాహితీ చర్మితవలెనే దాంపత్య చరి[తకూడ చాల ఆస క్రిదాయక మైనట్టిది = మొదటిది ఎంత ప్లస్సో , రెండోది ఆంత మైనస్సు !

ఒకరోజున ఏనాటిదో ఒక పాతచీరను తీసి కట్టుకొని , ముఖ్యమంత్రి సంజీవయ్య గారిని చూడబోయిందామె ; ముందుగా ఆయన సతీమణి కృష్ణవేణి గారిని దర్శించి , వచ్చిన. పని చెప్పి , ఖీమన్నను ఉద్యోగం నుంచి తీసివెయ్యించ మని కోరిందట. కృష్ణవేణిగారు ఆమెకు కొన్ని సాంసారిక ధర్మాలను బొధించి పంపే కారట, ముఖ్యమంతి గారి దర్శనార్థం వెళ్ళి ఆ సమయంలో అక్కడున్న రామదాసు దంపతులు ఆ తర్వాత భీమన్నను హెచ్చరించారు- సంసారం వీధిపాలు కాకుండా జా[గ్రత్ర పడమని _

జాగ త్త పడటమంటే ఏం చెయ్యాలి? రచనలు మానెయ్యాలి! అది సాధ్యం కాని దీయనకు .

ఆప్పటి కీయన “రాగవై కాఖి' (వాస్తున్నాడు , రా[తంతా వాసి , దాని నలాగే 'టేబులు మీద వదిలేసి, పగలు ఆఫీ సుకు పోతుండేవాడు. నాగరత్నమ్మ ఎప్పటి కపుడు దాన్ని చదువుతూ వుండేది. ఒక రోజున చదువుతూ , చదువుతూ దాన్ని చింపి పారేసింది, అందుకు కారణం. ఆ కావ్య నాయిక తనలా లేకపోవడ మట ! ఆ నాయికలో తాను అనుమానిస్తున్న కొందరి స్త్రీల ఆకారాలు కనిపించడ మట ! మళ్ళీ మొదలుపెట్టి [వాసుకొన్నాడంతా భీమన్న . ఈసారి ఇంట్లో [(వాయలేదు , పౌరోద్యానాలలో , మ్యూజియంలలో , ర్యాతులు అఫీసులో.. ఎక్కడ వీలైతే ఆక గడ్‌ కూర్చుని (వాసుకునేవాడు న (వాసిన దానికి ఎప్పటి కప్పుడు కాపీ తీయించేవాడు, ఆలా. (వాస్‌ పూర్తిచేసిన (వాత(పతిని , దాని కాపీని ఆఫీసులోనే భదపరచుకొన్నాడు , అయితే? ఒక శుభ 'ముహూర్తాన దాన్ని మొత్తం ఎత్తుకుపోయింది నాగరత్నమ్మ, . ఏం చేశావని అడిగితే, బాయిలర్లో వేసేశానంది తర్వాత భీమన్నకు మతిపోయిన ట్ర నిపించి , ఎవరికీ చెప్పకుండా ఎక్క డికో వెళ్ళిపోయాడు..1981 జూన్‌ నెలలో , తిరుపతిలో ఏర్పాటు చేయబడ్డ సాహిత్య అకాడమీ సభల కోసమనే బైలు దేరాడు. ఆ తర్వాత తన అడసు ఆఫీనులో తన తర్వాతి అధికారికి తప్ప మరెవ్వరికీ తెలియలేదు . తిరుపతి కొండలమీద కొరతకాలం వుండి , బెంగు ళూరు వెళ్ళి, ఒక నెల రోజులపాటు లాల్‌బాగ్‌లో కూర్చుని , రాగవైళాఖిని మళ్ళీ [వాసుకున్నాడు , మనం కలినే వున్నాం పాదాల దగ్గర పాలకడలి లోతుల్లో | లక్ష్మీ సరస్వతులు నాకు నీ పాదాలు వాటికీ నేవా మందిరాలు నా హస్త కమలాలు నా హస్త కమలాలలో లక్ష్మీ సరస్వతులు నా గుండెలపి తాండవించాలి ఈ జంట | __ రాగ వైశాఖి

నికషోపఠ సర్గ 859

“అన్నీ వుండి ఏమీ లేనివాణ్ని నేను” అంటాడు భీమన్న = ఇది ఒక్క భగవంతుడు మ్నూతమే చెప్పదగిన మాట =

మామిడికుదురులో పి(త్రార్జితంగా తన వాటాకు వచ్చిన తోటను నైనాల గణేశ్వరరావు గారి సలహాపై, తర్మడి పల్పయ్యిగారి అనుమతితో అక్కడి హైసూ్కూలుకు ఇచ్చేళాడు భీమన్న-.నామ మా[త పు మూల్యం తీసికొని. అలాగే టోయోళ్ళ మెరకపై తన వాటాను పక్క వాటా వాళ్ళకు ఇచ్చేశాడు , తనకింద వున్నప్పుడు ఏ సంస్కారమూ లేక వెల వెలబోతూ వుండే ఆ భూములు - ఇప్పుడు ఒకటి. విద్యార్థులతోను , మరొకటి వివిధ ఫల వృషాలతోను కల కల లాడుతూ వున్నై. ఆ వైభవం చూచి ఏంతో ఆనంద పడతా డియన ,

భూమి చిన్నదా పెద్దదా అనేది ముఖ్యం కాదు. సొంతంగా సేద్యం చేసినప్పుడే దాని శోభ . దేళ దౌర్భాగ్యానికి కారణం అబ్బంటీ భూస్వామిక పద్ధతే ఆంటాడు భీమన్న. ఆబ్బంటీ భూస్వాములు వందలు వేలు అందగ త్తెఇతో ఆంతఃపురాలు నింపి పెట్టుకునే పూర్వ రాజులవంటి వా ళ్ళంటాడు 1

ఈనాడ్రే కాదు . పూర్వం నుంచీ కూడ దేశంకో భూస్వాములే ఉన్నతో ద్యోగులు గానూ. వుంటున్నారు . భూములు , అధికార పదవులు , పరిశమలు - ఆధికాదాయం 'తెచ్చే ఆధారాలు ఇవి మూడే, ఇవి మూడూ ఓకే వ్య క్రి చేతిలో వుంటున్న వ్యవస్థ నేటిది. ఇది మారకుండా దేళానికి [ప్రగతి లేదంటాడు ,

మామిడికుదురులో భీమన్నకు ఏడు కుంచాల ఇళ్ళ స్థలం తప్ప మరేమీ లేదిప్పుడు = ఆదైనా చెల్లెలు. |దౌపది. ఆధీనంలో వుంది . అకండ తర్పడి, పేర ఒక అృశమం లాంటిది నెలకొల్పాలని భీమన్న ఉద్దేళం

ఆంధ(పదేశ్‌ వర్పడినప్పటి నుంచీ హైదరాబాదులో గృహ వసతి ఒక తీవ సమస్య అయింది . “ఎడ మిల్లె” దిగ్గరనుంచి “*ఇాగానై ” వద్దకు వెళు తున్నామని మ్యదాసు మి[తులకు చెప్పేవచ్చాడు భీమన్న . ఆటు అఆరవం , ఇటు హిందీ త ప్ప తెలుగుకు సొంతం అనే దేం లేదనే నిర్వేదం వుంది ఆ మాటలో .

ఉద్యోగులకోసం (ప్రభుత్వమే కొన్ని కాలనీల నిర్మాణానికి పూనుకోగా, ఉద్యో గులే కొందరు సహకార సంఘాలుగా ఏర్పడి కొన్ని సొంత కాలనీలు కటు కొన్నారు . ఆశోకనగర్‌ అలాంటి సొంత కాలనీలలో ఒకటి , అక్కడ భీమన్న ఇరవై వేలు అప్పు చేసి ఇల్లు కట్టుకొన్నాడు:. ఆ అప్వును పాతిక సంవత్స "రాలలో తీరృవలసి ఉంది...

భార్య నాగరత్నమ్మతో పేచీలు తారాస్థాయిలో వున్న దళ లో ఈ గృవా నిర్మాణం జరిగింది , ఆందువల్ల ఆమె నుంచి ఏట్టి సలవీ , సహకారమూ లభించ లేదు : డబ్బు ఒక్కసారిగా చేతి కంద లేదు.. అందినప్పుడెల్లా. ఒక్కొక్క గది కట్టించేవాడు , పునాది వేసిన తర్వాత బెంగుళూరుకు పారిపోయాడు తిరిగి వచ్చినాక 'చెఫాయిడుకు గురైనాడు:. ఆనీరసంలోనే అధికార పోదాలో రవీం[దుని “*విశ్వమానవుడు” [గంథాన్ని ఆర్హంటుగా అను వదించ వలసి వచ్చింది. ఇన్ని కష్టాలలో, _ అనేక నష్టాలకు గురవుతూ కూడా. ఇల్లుపూర్తిచేసి , 1061 డిశంబరు 16వ తేదీన గృహ 1పవేళం చేశాడు .

ఇంటికి “రస్తాలిని” అని. పేరు పెట్టాడు భీమన్న. ఈ పేరుపై సాహిత్య అకాడమీ సమావేశంలో చర్చ జరిగింది , గృహప్రవేశ ఆహ్వాన పతి కలను ఆ ముందురోజున ఆ సమావేశంలో భీమన్న అందజేసి నషుడు “రసాలిని”అంటే ఏమిటి? ఈ శబ్దం సాధువేనా” అంటూ ఒక (పళ్నను విసిరారు గోపాలరెడ్డిగారు సభలోకి . “కమలిని , శ్రైవలిని” వంటి వాటివలెనే “రసాలిని” అన్నారు రామానుజరావుగారు , “* మీ టాగూరు ఇలాంటి పదాలను లక్ష వాడాడు.” అన్నారు విశ్వనాథవారు. “అయ్యా ! అజండాలో ఇప్పుడు చర్చిస్తున్న అంళం ఎన్నోదో చెవుకారా *” ఆంటూ డాక్టర్‌ రామఠాజుగారు అనే సరికి ; నవ్వులు విరిసి ఆందులో మునిగి పోయింది రసాలిని ,

గృవా |పవేశము 15వ శేదీ ఆనుకుని, ఒకరోజు ముందే వచ్చారు మాడపాటి హనుమంతరావుగారు. సతీసుత సమేతులై -ఇల్లంతా. సిమెంటు ; సున్నం , నీళ్ళతోనిండి వున్న దప్పటి కింకా: కాసేపు కబుర్లు చెప్పి వెళ్ళి పోయి, మర్నాడు మళీ వచ్చారు , భీమన్న పట్ల వారి వాత్సల్యం. అట్టిది _

నికషోపల సర్గ లగ ఆర్ధర్యాతి గడిచి , ముహూర్తం. సమీపించగానే చేతి గడియారం చూచు కుంటూ--ఉప్మకమణ శ్లోకాన్ని ముందే ఎత్తుకున్నా=సదస్పులో ముందు కూర్చుని వున్న కప్పగంతుల లక్ష్మణళాన్తిగారు , అదే సమయంలో శ్లోకాన్ని ఎత్తుకున్నారు పౌరోహిళ్యం. నెరపుతున్న గోదావరిళాన్త్రిగారు , ఆ కాలనీలోనే కాదు, మొత్తం భాగ గినగర ంలోనే శంకుస్థాపన శ గృహ్మపవేళ ౦ వివాహం ॥ [వతం గ యజ్ఞం వగెరా హిందూ. శుభకార్యాలన్నీ గోదావరి కాన్రిగారి చేతి మీదుగానే జరుగుతూ: వుండేవి. ఆయన సర్వ సమర్హులు, “అయినా=లక్ష్మ ణా న్రీగారి వంటి. పండితులు ఆతీథులలో వున్నప్పుడు , ముందుగానే ఆ విషయిం నాకు మీరు చెప్పి వుండవలసింది" అన్నారాయన ఆ తర్వాత భీమన్నతో ఒకటో రెండో మేకలతో , పదో పరకో కోళ్ళతో రెండు రోజులపాటు యజ్ఞం చేసినంత 'వైభవంగా గ ్ఫహ(పవేళ మహోత్వవం నెర వేర్చాడు భీమన్న, ఆ సందర్భంలో ఎలాగో వచ్చి పీటలమీద కూర్చున్న నాగరత్నమ్మ, ఆ మర్నాడే యథాళ।తు స్థానంలోకి వెళ్ళిపోయింది . పంజగుట్ట క్వార్ట్‌ ర్సు నుంచి ఆకోక్‌నగర్‌ ఇంటికి మారడంలో పపొఫెసర్‌ యాదగిరిరేడ్డి తన కారును రెండు రోజులపాటు భీమన్న అధీనంలోనే వుంచేశాడు_ ఇంకాఎబాపురెడ్డి , హరిప్రసాద్‌ _ మాచిాాజు సత్యనారాయణ , మోదుకూరి , రమణరావు , రామకృష్ణరావు , కృపాకరం , శ్రీనివాసరావు , గరుడాచలం వంటి మి్మితులూ , దాకే చం[దన్న , షాబుద్దీన్‌ , రోవనలీ , నాగయ్యవంటి అనేకమంది అనుచరులూ ఈ విషయంలో భీమన్నకు తోడ్పడ్డారు ఆనేక విధాలుగా , నూతన గృహపవేశమూ , దాంపత్య బంధ ని[ష్కమణమూ సుమారుగా జకే ముహూర్తాన జరిగింది భీమన్నకు. ఈయన జీవితంలో ఇదొక విచ్శిత సంఘటన = వట్టాభిషేక ముహూర్తంలోనే ఆరణ్యవానం , గృహ: పవేళంలొనే దాంపత్య ధర్యాలి నిష్క్రమణ, । ఐన, భీజంలోనే మృత్యు దేవాలయ (వతివ। ఓహో । నీ కుడి ఎడమల వైవిధ్య ళోభ॥ --:టు(మీలు

8ి6ిలి బోయి భీమన్న 146. ఎడతెగని "సేద్యం

తెలుగు దేశం మొత్రం మీద భీమన్న పాల్గొన్న కవి సమ్మేళనలు అనేకం . వందలు వేలు వుండవచ్చు .

యూనివర్సిటీల నుంచి , కాలేజీల నుంచి, ఇతర సంస్థల నుంచి సాహిత్య , సాంస్కృతిక సమావేశాలలో పాల్గొనడం కోసం: వచ్చే అవ్వోానాలకు లెక్కలేదు సావనీ ర్లకు ; (పత్యేక సంచికలకు, సంకలనాలకు ఏదైనా (వాసి పంపమని ఎందరి నుంచో ఎన్నో లేఖలు వస్తూ వుండేవి. ఆందులో జవాబు లిచ్చేవాడు సాహిత్యో పన్యాసాలకు అంగీకరించే వాడు కాదు. తాను పండితుణ్ని కాదని స్పష్టంగా చెప్పేసేవాడు, ఏంతో తప్పని సరి అయినప్పుడే కవి సమ్మేళనలలో అయినా. పాల్గొనే వాడు :

తాను సాహితీ న్నేత్రంలో ఒక నిరంతర కృషీవలుడు =. కష్టించి సృష్టిం చడం తన విధి. గట్టుపై కూర్చుని కబుర్దు చెప్పే తీరిక తనకు లేదు ,

తప్పని సరి ఆయి పాల్గొన్న కవి సమ్మేళనలే వందల సంఖ్యను మించాయి. పాల్గొన్న [పతి సమ్మేళశనలోనూ మనస్వూలర్రిగా పాల్గొనేవాడు , పతి సారి కొత్త రచనే చదివే వాడు. .

కవితలు , గేయాలు , నాటకాలు , పదర్శనాలు , ఉత్సవాలలో "దేల్లోలు వక్షృత్వాలు ఈ విధమైన' వివిధ శాఖల , సంస్థల కార్యక్రమాలలోని పోటీలకు న్యాయ. నిర్లేతగా వ్యవవారించిన సందర్భాలు లెక్కకు మించే వున్నై, అధ్య క్షత వహించి నిర్వహించిన వతత్మార్య[కమాలను కూడ ఈ క్టుప్ర చరిత్రలో లెక్క- పెట్టడం సాధ్యంకాదు . కవి సమ్మేళశనలో , కావ్యగానాలలో పెట్టుకోవా లను కొన్న వాళ్ళకు వెంటనే స్ఫురించే నాలుగైదు పేర్లలో భీమన్న పేరే మొదటిది .

కర్నూలు జిల్లా హరిజన నాయకులు సర్దార్‌ నాగప్ప, ఎస్‌, కె; లింగం గార్హు 1961లో ఆ జిల్లాలో పలుచోట్ల ముఖ్యమం[తి సంజీవయ్య గారికి

నికషోపల సర్గ రిల స్వాగత సన్మాన సభలను ఏర్పాటు చేసినప్పుడు : భీమన్నను కూడ ఆహా నించి (పతి సభలోను నూటపదహా ర్లిచ్చి సన్మానించారు . ఆ. సభలలో సంజీ వయ్య గారి ఉపళ్యాసాలు , భీమన్న కొవితాగునాలు హందీ, తుంగభ[దా, క్‌ ష్టాతీవాలలో ఇప్స్ఫటికీ పిలిస్తే పలుకుతాయి ,

తాపీ చాణక్య, స్థానం నరసింవోరావు , నటరాజ రామకృష్ణ - ఈ ముగ్గురు |పముఖులూ పాల్గొన్న రాఘవ కళా సమితి వారి ఉత్సవాలకు 1981లో భీమన్న ఆధ్యక్షత పహింబాడు.. సరోజినీదేవి హాలులో జరిగిన ఆ వుత్సవాలు , భీమన్న అధ్యక్షత ఆనాడు. సార్వ జనిక (పళ ౦ంసలకు పా్యతమైనాయి.. అదే సంవత్సరం. గౌడ వోస్టలులో జరిగిన సారస్వతోత్సవాలకు భీమన్న అధ్యక్షత .వవహాంచగా , గోరాళాన్తిగారు (ప్రారంభోపన్యాసం చేళారు

“అనుభవమ్మును మించి సత గ్రమ్ములేదు” అనేది భీమన్న సిద్ధాంత 6. అనుభవ సేకరణకు 'దేశం తిరగాలి, [(పజల్ని చూడాలి , సపేదలె న కవులకు అది సాధ్యంకాదు. నేటి కవులలో చాలమంది పాత పురాణాలను తిరగ రాయడంలోను , మార్కు ఆర్థిక సిద్ధా౨తాలను ఏకరువు 'పెట్టడంలోను తృప్తి పడుతుండ టానికి మూలకారణం. వాస్రవానుభవ దారి[ద్యమే. ఆఅందువల్డ అభి వృద్ధి జరుగుతున్న , [పాజెక్టులు నిర్మించబడుతున్న స్థలాలకు , ప్రాంతాలకు అప్పుడప్పుడు రచయితలను తీసుకువెళతూ వుండాలని (పభుత్వానికి ఒక (పతి పొదన చేసి వున్నాడు భీమన్న . కాని (ప్రభుత్వం పట్టించుకో లేదు.

తాను తన సొంత పనుల మీద ఎప్పుడైనా ఎక్కడికై నా వెళ్ళినప్పుడు ఆయా [పాంతాలలో జరుగుతున్న 1పజాకార్యక్రమాలము చూడడానికి అక్కడి అధికారుల సహాయ సహకారాలు తనకు లభింపచెయ్య వలసిందిగా కోరి... సమా చార పొర సంబంధాల కాఖ నుంచి అట్టి అధికార ప[తాన్ని జారీచేయించు కున్నాడు . అయికే-- దానిని తాను ఒక్కసారి మ్మాతమే వాడుకొన్నాడు, ఆది. 19062 ఎన్నికల సమయంలో

ఎన్హిక్‌ లష్వుడు దేశం కలకల లాడుతుంది... 1952 ఎన్నిక అలో తానే అభ్యర్థి . ఆ నాటి ఎన్నికలకు, పదేళ్ళ తర్వాత ఎన్నికలకు జేడా చూడాలను కొన్నాడు , చూళాడు. “మన దేళశంలోనివి ఎన్నికలు కావు . అదొక గాలి.

వీడక జోయి భీమన్న సిద్ధాంత [పచారం కాదు, సంత , అయిదేళ్ళ కొకసారి ఐదు పది రూపాయలు ధర పలికే వసువు వోటంటే” అనే అభ్మిపాయానికి వచ్చాడు .

[ప్రభుత్వంలోని ఓక ఉన్నతో ద్యోగి సెలవు పెట్టి కొల[గస్‌ తరఫున ఎన్ని కల [(పభారం చేశా డనే ఆరోపణ వచ్చిం దీయన మీద కొన్ని పష్మతికలలో దాన్ని ఎవరూ ఆంతగా పట్టించుకో లేడు, భీనున్న కవిగా, కాం[గెసు వాదిగా (పసిద్ధుడే తప్పు, (ప్రభుత్యోద్యోగిగా కొదు. [పజలకు ఏసు సంబంధం లేని శాఖ ఈయనది,

నీ ్మవగతి వీ వీజగతం సీ (వాభథవం సీ క్చ్పషి స్ట్‌తం సర్యబహ్మా అనీ మన మంటున్నదంతా ఒక పరమానంద వీజిక్షేతం నీజుం భువ నేశ్వురం భావర [బహ్మా బంధురం

చీకటి పొలం

వెలుగు పరు

విత్తనం చెట్ట పడం చెలుగు

ఇట్లు విత్తనం కావడం చీకటి,

జాణ |ఫఏ ద్రీ వెల్పు

147. కుల ద్వేష స్వరూపం

సహజంగా ద్వేష స్వరూపం ఎలా ఉంటుందో , [పజ్యేకంగా లీమన్న పై వచ్చే విమర్శలు ఎలా ఉంటాయో , విశదీక్షరించడానికి ఇక్క డొక సంఘటనను ఉదహారిసాను ,

బహుళః 1080లో అనుకుంటాను = స్కూలు ఖనలు పరీక్షకు పాఠ్య భాగంగా భీమన్న నమోవాకం పద్యాలను వేళారు . వాటిని కావ్య కుసుమాలు పద్య సంకలనం నుంచీ తీసుకున్నారు , అందులో ఒక పద్యం ఇలా ముదించ బడింది .

నికషోపల సర్గ లిరీర రసపూర్ణ్నుథి . వసంతధామము , కళా వ్య సుమా రాధ్యము , భావనా కుహూ కుహూ నాదమ్యు , వాగ్గేయ సా ర సమా. రంజిత శంజినీ యుణయణా రమ్యమ్ము మా'అంధ,మీ వనుధా భాగ్య నుధా (సవంతికి నమో వాకమ్ము లర్బించెదన్‌ ;

ఈ పద్యం 'రెండవ పాదంలో ”వ్య”కు యతి స్థానంలో “నా' "పడింది * అంటే యతి తప్పిందన్నమాట! ఇంకేం? ప(తికల ద్వారా ఒక్క-సారిగా విరు చుకు పడ్డారు. - భీమన్నమీద పండితు లంతా! వారం వెంబడి వారం నిప్పులు చెరగడం | పారంభించారు .

ఆంధ భూ లక్ష్మి యొక్క సమస్త సౌభాగ్యాన్నీ నిక్షేపించిన రస గుళిక ఆ పద్యం. దాని అంద చందా లేవీ క్రన్సించ లేదా పండితులకు! యతి (ప్రాసల నడుములు విరగ్గొట్టడానికి బడితెలు పుచ్చుకొని యువ కవులు దండు వెడలిన అభ్యుదయ యుగంలో (బతుకుతున్న పండితులకు !

“యతి 1పాసలే తెలియనివాడు కవిత్వం రాస్తున్నా(డోయ్‌” అన్న ధోర జిలో సాగింది ఆ దుమారం , ఏంత ద్వేషం ! ఎంత విషం |

ఓఒకొ్క్కాకగా వారమూ': వచ్చే విమర్శము .ప్మ్యతికనుంచి క త్తిరించి పెట్టు కొనే వాడు భీమన్న , జవాబు [వాస్తామని వచ్చే మి[తుల్ని వారించేవాడు . ఎంతకాలం. అదలా సాగుతుందో సాగనిమ్మనేే వాడు. భీమన్నకు తెలియకుండానే జ్ఞానానంద కవి లాంటి. మ్మితులు జవాబులు (వ్రాసారట కాని, అవి పకటితం కాలేదు .

అలా కొన్ని వారాలు గడిచిన తర్వాత , ఆ ష్మతికలోనే ఒక చిన్న లేఖ పడింది , పేరును బట్టి దానిని [వాసిన వారు ఒక [వాహ్మణ పండితుడే ఆను కోవాలి, ఆ లేఖ సారాంశం ఇడి ,--

సార్దు ఆలోచించాలి , పాఠ్య పుస్తకం చివర తప్పొప్పుల పట్టిక వుంది . ఆందులో “నా” తప్పు “వా” ఒప్పు అని ఇచ్చారు , తప్పొప్పుల పట్టికను కూడ చూడ కుండా తొందరపడి కవిపె దండెత్తడం ఘారం.” కుహు కుహూ వాదమ్ము అనేది అసలు పాఠం. వాదం. ఏమిటి అనేది. మళ్ళీ ఒక (ప్రశ్న , మామిడి చిగురు గుబురుల్లో దాగుకొని, కో అంటే కో అంటూ. వవాద' పడుతూ వుంటై కోయిలలు : ఆసలు వాస్తవంగా కోయిలమొగ మే చూచి ఎరుగని పండితులకు నాదం: తప్ప వాడం ఎలా ఆర్ధ మవుతుంది ? తెలియని: వసీ [ తప్ఫులనే 'తెంపరి తనం మాత మే. కాదిది; ఎంత ఊసే క్షించినా , అడ్డంకులు కల్పి;చినా, ఆధిగమించు కొంటూ వస్తున్న భీమన్న పట్లగల విద్వేషమే ఈ దుమారంలో ఎక్కువగా వ్య క్తమైంది = పరిశోధకులు ఈ భారత 'దేళంలో ఆర్యు లెంత మంది ? ఈ ఆర్యులలో బుషి సం(పదాయకు లెంత మంది. ? ఆర్ష సర్యవదాయం నిత్యాధునికం. ఆధువిక ధర్మ (పవర్తకులే హరిజనులు [ 148. (ప్మకియలో మార్పు 1962 జనవరిలో గురజాడ శళతజయింతి. ఉత్సవ కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది పభుత్వం , దేవులపల్లి రామానుజరావు , అబ్బూరి రామకృష్ణారావు మున్నగువారు అందులో సభ్యులు . ముఖ్యమంతి ఛైర్మను = భీమన్న కార్యదర్శి, [టజరరు కూడ = అప్పటి ముఖ్యమంతి సంజీవయ్యగారు . ఉత్సవ నిర్వహణ కోసం. పన్నెండున్నర వేలు మంజూరు చేసింది ]పభుత్యం . ఎన్నికల తర్వాత సంజీవరెడ్డీగారు ముఖ్యమంత అయినారు , “ముఖ్యమంశతి చైర్మను అంటే , ఆది కేవలం సాంపదామిక హోదా

నికషోపల సర్గ 067 నా సంళకాలు అవసర మైనప్పుడు మ్య్మాతమే. 'నా వద్దకు పటా [!” అన్నారు సంజీవ 'రెడ్డిగారు ఖ్‌

“నీ సాహిత్య [పగతిని గమనిస్తూనే వున్నాను , సంజీవయ్యకు ఒక (గ్రంథాన్ని ఆంకితం ఇచ్చావు కదా 1! ప[తికలలో చూళానుి”" అన్నా రాయన .

“ఒక కొత కవితా సంపుటి (పెస్‌లో వుంది. దాన్ని మీకు అంకిత మివ్వాలను కొంటున్నాను , అనుమతి తీసుకోవడం కోసమే ఇప్పుడు వచ్చాను”

'“ఆంకితాల కేం లే, |వాయడం ముఖ్యం, నువు వాస్తూనే వుండు” అన్నారు సహజ సౌవార్షంతో +

ఆ విధంగా అనుమతి తీసికొని , సంజీవరెడ్డి గారికి ఆంకిత మిచ్చాడు భీమన్న “''ఆనాది కొస నుంచి ఆనంతత్వంలోకి'” ఆన్న తన కొత్త కవితా సంపుటిని , మారింది ఈ అనాది కొస నుంచే. తెలుగు సాహితీ రంగంలో ఒక పెద్ద సంచలనం కలిగించిందీ [గ్రంథం

సాంఘిక , రాజకీయ విమర్శాత్మకమూ & సనాదాత్మకిమూ అయిన రచనలకు మ్మాతమే పనిక్తి వస్తుం దనుకొన్న వచన కవితా [స్యక్రియ -. (పేమ శృంగార సంబంధమైన లలిత సు9దర' భావాల వ్యక్తీకరణకు కూడ చక్కగా పనికి వస్తుందని నిరూపించింది సంపుటిలోని పతి కవితా, వచన కవితా (ప(క్రియను ఏకవర్గ నిందా నినాథ' స్థాయి నుంచి సర్వ జనీన రసానంద స్థాయికి 'షెంచిన గౌరవం. భీమన్నదనీ , ఈ పరిణామ యుగానికి భీమన్నే యుగకర్త అనీ సర్వ(తా గుర్లించబడ్డ సత్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది = ఆ కావ్య సంపు టిపై వచ్చిన సమీక్షలను పరిశీలించే నిష్కల నిష్పాక్షిక పండిత 1శేస్టులకు , ఈ కవితలలోని రస భావ రాగ సొందర్యాలకు ముగ్గల్లెన బాపురెడ్డి, హరి (ప్రసాద్‌ , యాదగిరిరెడ్డి వంటి యువకులు చందాలు 'వేసుకొని _(పకటించారీ

శ68 బోయి భీమన్న [గంథాన్ని . ఇట్టీ కవితల [పకటన కోసం “సాపాతీ లత” అనే సంస్థను కూడ

ఈ (గ్రంథాన్ని సంజీవరెడ్డిగారి టేబులుపై చూచి, తీసికొని చదివిన టీ, లశ్ష్మీకొంతమ్మగారు దొనిని ఇంగ్లీ షులోకి ఆనువదించాలని కూడ అనుకొ న్నది ,. అమె అస్పటికే శాసన సభ్యురాలు. సాహితీ తత్వ శాస్త్రాలలో ఎంతో పాండిత్యం కల ఆమె ఆ పనిని నిర్వహించి వుంటే ఎంతో బాగుండేది . తెలుగు దేశపు ఎల్లలు దాపే ఆదృష్టం తెలుగు ప్రతిభకు ఇంకా పట్టినట్టు లేదు.

“సా (డగటంలో కూడ నిన్ను మించినవాడు లే డనిపించావీ* ఆంటూ చదలవాడ పిచ్చయ్యగారి వంటి మిత్రులు సైతం ముక్కుపై (వేలు వేనుకొనే టంత గొప్పగా (వాశాడు ఆంకితం కవితను ,

ఆచైన (గథాన్ని వెండి పళ్ళింలో పెట్టుకొని డా, యా దగిిరెడ్డి , డా, నారాయణకరణ్‌ రెడ్డి , హరి(ప్రసాద్‌ వంటి మి[తులత కలిసి గీన్‌ లాండ్వుకు వెళ్ళి, సంజీవరెడ్డిగారికి సమర్పించాడు భీమన్న * ఏంతో ఆనంద వైభవంగా జరిగిన అంకితోత్సవం అది,

భీమన్న తాను (ప్యక్రియ నుంచి [ప్యక్రియకు మారడం మ్మాతమే కాదు ; (పషకియనే ఒక విరస ధోరణినుంవి సరస ధోడణికి మార్చాడు, ఈ కావ్య సంపుటితో దీనిపై వచ్చిన పండిత (పళంసలలో పధానమైనట్టివి స్ఫూర్తి శ్రీ గారిదీ , డా॥ దివాకర్ల వారిదీ . (స్రవంతి లో ఒక పాతిక పేజీలు వచ్చిన సుదీర్ధ్య వ్యాఖ్యా స్ఫూర్తి (శ్రీ గారిదీ . “రసభావ బంధురమైన"”” రచన. అంటూ ఆంధప్రదేశ్‌ ప్యతికలో మూడు పెద్ద పేజీల 1పళస్త వ్యాఖ్యానం అవధాని గారిది , ఇదికాక, ఈ సాహితీ శతాబ్దంలో ఏ్తక సమీక్షా శరత్‌ చార మసు డైన (శ్రీ 'వా త నవలాం టి వారు కూడా ఈ కావ్య సంవుటి గురించి బృహత్‌ సమీక్షలు (పక్తటించారు : వ్యక్తిగత 1పశంసలను ఆండించిన బి, ఎస్‌, మూర్తి , విశ్వనాథ వంటివారు ఇంకా ఎంద రెందరో !

నిక షోపల సర్గ లీడ్ర9 సరన్సు నుంచి తొలగి వే సరోరుహర లేదు, చం్మదిక నుంచి తొలగి వే చం[దుడు లేడు _ వాట నుంచి తొలగిస్తే కోకిల లేదు . (పేను నుంచి తొలగి నే నీవు లేవు _ నీ నుంచి తొలగి నే నేను లేను। నా పూజా జ్యోతివి నీవు! నా జ్యోతి న్నేహ రసం నీవు: నా రస కవితా వసంతవు నీవు: నా వసంతోత్సవ (శ్రీ వె కాఖవి నీవు | ఎా-అనాడి కొస 149 బుషి యొక్క సంసారం '“ఎవరా అడ్వకేటు ? చాల గట్టిది ! నిశితమైన భాషలో, పగడ్చం దీగా [వాసింది పిటిషనుి*' అన్నారు , విద్యాశాఖ కార్యదరి), ఎల్‌, ఎన్‌. గుపా గారు, ఆడ్వకేటు తనకు తెలిసిన వ్య శ్తే. పిటిషకుకు చీఫ్‌ సె కటరీగారి వద్ద చూశాడు భీమన్న ఆద్భుతంగా వుంది రచన _ విషయం తనకు వ్యతిరేక మెైందే కావచ్చు కొక, రచనలోని కాల్పనికతను, శిల్పాన్ని మెచ్చుకోకుండా ఎలా వుండగలడు ? అది తన భార్య నాగరత్నమ్మ (_పభుత్వానికి పెట్టిన పిటీషను. తనపె తీవమైన ఆరోపణలున్నై దాని నిండా , అవన్నీ వట్టి ఆబర్ధాలని నిరూపించు కొన్నాడు తను, అందులో ఆమె ఒక కోరిక కోరింది. అది = భీమన్నకు వచ్చే జీతాన్ని [పభుత్వం నేరుగా ఆమెకే అందజేయా లనేది, “ఆమె కోరిన ఏర్పాటుకు నా ఆభ్యంతరం ఏమీ లేదు. ఆయితే, చాల కాలంగా ఇంట్లో భోజనం పెట్టడంలే దామె . హోటల్లో తింటూ ,

870 బోయి భీమన్న గుట్టుగా నా గడిలో పడుకొంటున్నాను ,. నా తిండీకీ, ఇర్చుకీ ఎంతవుళుందో లెక్కగట్టి నా కిస్పించి , తక్యింంది వాళ్ళకి నేరుగా చెల్టీంచంగి ఆవ్నా డీయన

“అయిగే ననే, మీ వ్యక్తిగత వీవిళచంతో మా కంతగ్రా (ప్రమేయం జేతు, ఉద్యోగ నియమాలను అతీ[క్రమించ కుండా వంటే బాలు ” అన్నారు గైపధాన కార్యదర్శి .

“ఆఅయ్యా క నేను కోపేస్‌ .. తటయితను & ఇతర వ చెస్పగలవాడే కొసి, ఇతర్ష చేత పైస్సీంచుకునే వాడు కివి కాలేడు నేను యవజల మనిషిన . |1వపఆల నుంచి దాచుశోవలసిం బేడీ నా జీవికంటో బేదు.. నేడు అబర్ధం జెప్పను, అబద్దం . చెప్పేవాడు కవి కా డనేది నా సిద్ధాంతం , ఉద్యోగ సియమాబ కంటి కవీగా నా నియమాలు ఏక్కువ కఠినమైనల్టీవి , ఈ విషయంలో విచారణ జరి పించండి,. మా పిల్ణలన్సు ఆమె తరశ్త్ర బంధువులను , ఈ నగరంలోని కవి పండిశులను విచారించిన మీదటినే ఒక నిర్ణయానికి రండి . ముఖ్యంగా, ఆమె తద్మక్షి గొల్ట చర్మడ్రయ్య గారు (పసిద్ధ నాయకుడు = ఇయనను కనుక్కోటడి” అన్నాడు భీమన్న ఆవేదనతో .

“పీకో, ఇలాంటి కాధలు వస్తూపుంై = సద్డకు పోవాలో అన్నా రాయన

ఆ ఫీజిషనుప్రే 1పదాన కార్యడర్శి చర్య ఏమి తీసుకోలేదు. గుహ్తా గారు కూడా దాన్న ఆలా పడేసీ వందారు, అయితే ముఖ్యుమం్యతి గోరు మ్యాతం ఖిలా వదిలి పెట్టలేదు. ఏమి చర్య శీసికొన్నది షెలటనే తమకు తెలుప వలసి? డిగా [కింది వారిని కోదారు , గుహ్తాగారి ముందు భీమన్న విజ రయిం డీ దళలో ,.

కేను వివడాలన్నీ ఇవగాహాన చేసుకొన్న గుప్తాగారు, పం చర్య తీసీ కోవాలో. జెలియస్‌ స్థితిలో, కొంత ఊపీరి పీల్చుకునే న్యవధానం కోసం, అడ్వకేట్యుసజ్జను గురిచి (పస్త్రావించారు ,

నిక్రషోపల సర్గ ల్‌ ఒక రోజున భీమన్న వద్దకు ఒక మ్మితుడి వద్ద నుంచి పరిచయ లేఖ రీసికొని ఒక యువతి వచ్చింది *. ఆమె బంధు వొకాయన = బహుకుటుందీకుడు = ఒక పెద్ద 1పమాదంలో చిక్కు. కున్నాడు , 'దేవుడి కున్నంత మానవతా దృష్టీ, సౌనుభూతీ , ళక్రీ వున్నవాడు తప్ప అతడ్ని రక్షించలేడు *, ఏంతో శమపడి భీమన్న. ఆ పని చెయ్యగలిగ్రాడు , అదీ. ఆమెతో భీమన్నకు గల పరిచయం :; అస్పటి నుంచీ ఆమె ఈయన ఇంటికీ , ఆఫీసుకూ వస్తూపోతూ: వుండేది . చను వుగా , సరదాగా మెలిగేది . భీమన్న ఎవరితోనూ. చనవును పెంచుకోడు , సరదా కటుర్దతో కాలం వ్యర్ధపుచ్చలేడు కూడ : అది ఆమెకు ఆశాభంగం కలిగించి వుండవచ్చు “చేసిన ఉపకారానికి ఈ విఫంగా కృతజ్ఞత చూపిందన్న మాట !! అలా కూడా అనుకోడు భీమన్న , ఎందు కంటే .-- పూర్వ పరిచయాన్ని బట్టి నాగరత్నమ్మ ఆమె సహాయం కోరి వుండ వచ్చు , ఆమె కాకపోతే మరొకరు ఆడ్వకేట్లకు . కొరతలేదు కదా'! ఇక , కృత జ్ఞత అంటే-ఈ రకంగా కృతజ్ఞత చూపిన వాష్ళ భీమన్న జీవితంలో చాల మందే వున్నారు క్‌ ఆపకారం చెయ్యగలవాడు ఉపకారం పొందిన మ్మిఠుడే (వక్కాలో బళ్ళం కాగలది నమ్మిన భార్యే స్వార్దం వున్నప్పుడు. దాని తోక [తొక్కఐడినప్పుడు బుషి కాక కవి కాలేడు , బుషి తపస్వి, తపస్సు భావ తన్మయత తనను తాను మరచి , జీవితంలో ఆధిక భాగం సమాధిలో వుండేవాడికి సంసా రంలో పొరపాట్లు దొర్లవచ్చు. సానుభూతి బేని లోకం శిక్షిస్తే.ఆనుభవించక చేసే దేముంది ?

“సిన్ఫ చేస్తున్న పని మంచిది కొదమ్మా” అన్నారు కూతురుతో గొల్త చం[దయ్య గారు . ఆంతటితో ఆయనను వెలివేసి పెట్టిందామె, ఆ తర్వాత బాలకాలం వీళ్ళింటికే రాలే దాయన . ఎప్పుడైనా పనిమీద హైదరాబాదు వస్తే హోటలులో వుండి , ఆఫీసులో భీమన్నను చూచేసి పోతూవుండే వా రాయన .

తమ్ముడు [పకాళ రావు, బావ మోకా మీరయ్య వగైరా తన పుట్టింటి తరపు 'పెద్ద లందర్నీ అదే కారణంగా దూరం చేసు కొన్నదామె .

సంతగడ' బాలకృష్ణ , కాశీ విశ్వనాథం , వె, ముసలయ్య మున్నగు సన్నిహితు లెందశో ఆమె పగను చల్లార్చడానికి పయత్నించి విఫలు లయ్యారు.

ఒక రోజు ఉదయం డాక్టరు బి, రామరాజుగారు సతీ సమేతంగా. భీమన్న

“మీ యిద్దరికీ మాటలు కలిపి , మన నలుగురమూ కలిసి భోజనం చేసి 'వెళదామని వచ్చాం *” అన్నారు ఆమెతో . అప్పుడామె అన్నమాటలు , [పయో గంచిన పదజాలం. ముందు రామరాజు గారి జానపద సాహిత్య పాండిత్యం ఎందుకూ పనికి రాలేదు, దిమ్మెర పోయిన రామరాజు దంపతులు ఆరభథస నుంచి ఎలాగో బయట పడి, భీమన్నను తమ ఇంటికి తీసుకు వెళ్ళి, భోజనం పెట్టి పంపించారు ల

“అటువంటి వాళ్ళతో సంసారం. శ్యతువులకు కూడ వద్దు ” అన్నారు రామరాజు గారు ఖో కళ్ళారా చూళాను కొబట్టి కాని, అంతటి ఆడవాళ్ళుంటా

ఇలాంటి మాటలే నిత్యం వినవచ్చేవి భీమన్నకు మ్యుతుల నుంచి = అవి మరీ వ్యధ కలిగించే వీయనకు.. ఎందుకంటె-నాగరత్నమ్మ మొదటి నుంచీ యిటువంటిది కాదు , ఆమె ఎంతో మంచిది.

“బాగా మీరబెట్టావు * ఆనుభవిస్తున్నావు” *, అన్న తన అక్క మాట లలో ఎంతో అర్ధం కనిపించింది భీమన్నకు .. ఇప్పుడు చేసే దేముంది ?

నికషోపల సర్గ 5/8

“నాన్నా ! నా ఒక మాటకు జవాబు చెపుతావా ? అన్నది చిన్నపిల్ల విజయలక్ష్మి ఒక రోజున , మెల్లగా భీమన్న గిదిలోకి వచ్చి

“ఇంటీ పెత్తనం అమ్మకెందు కిసావు? స్వయంగా నీవే ఎందుకు

“ఇది సీ ఒక్కతె వుద్దేోమా + మీ అందరిదీనా.

“మా ఆందరిదీని” వ

తన మీద తనకే జాలివేసీందీ నీమన్నకు , తమ గొడవల్లో పిల్లలు ఎలా నలిగి పోతున్నారో చూస్తూనే ఉన్నాడు , ఏం చెయ్యగలడు ? సాహిత్యమా ఇ సంసారమా ? ఏదో ఒక దాన్ని వదులు కోవలసి వచ్చిన ఘడియ అది,

తనంటే గిట్టనివాళ్ళు , తనవేత 'సాహిత్య సృష్టిని మాన్చించడానికి అమెను వాడుకొంటున్నారనీ, రచ్చగొడుతున్నారసీ ఆనుమానించడానికి కారణాలు చాలా వున్నై భీమన్నకు ఏ ఈ కుుటకు బలై పోవలసీందేనా గ్గ

• ఆది. జరిగే పనికాదు ”

• ఎందుకని 1?

“* సోనీ మీరు చేసుకోగూడదా ?”

“ ఎలా కుదురుతుంది. ?”

“* ఆలానే నాకూ కుదరదు. పెత్తనం నా చేతికి తీసుకుంటే ఆమె మరీ రెచ్చిపోతుంది నేను స్వయంగా చెయ్యలేను కనుక అందుకు ఓక మేనేజరును ॥ వంటమనివిని నియమించవలసి వస్తుంది ; నావంటి పేదవాడికి సాధ్యమయే పనికా దిది . మీరు ఏమైనా అమె పెత్తనంకింద వుండవలసిందే .”

“ ఆమె మమ్మల్ని నీతో మాట్టాడ వరద్దంటున్నది

స మానివెయ్యండి = నేనేమీ అనుకోను.. మీకు మీ అమ్మ అవసరం .. ఆమె చెప్పినట్లు నడుచుకోండి . మీ 'కెవరిత్తైనా |పత్యేకంగా డబ్బు అవసరమైతే నన్నడిగి తీసుకోండి .”

మెల్లిగా వెళ్ళిపోయింది విజయలక్ష్మి. ఆ తర్వాత ఎన్నడూ. ఆమె తం[డితో మాట్లాడ లేదు ఎ పూర్తి చనువు, స్వేచ్చ , ఇంటిపెత్తనం ఆంతా మొదటినుంచీ భార్యకు ఇచ్చేశాడు భీమన్న... ఆది తన ఆళక్రిగా, ఆసమర్జతగా భావించబడితే - చేసేదేం లేదు . భీమన్నకు వ్యతిరేకంగా భార్య పిటిషను 'పెట్టిందనీ , అది [ప్రభుత్వంలో తీవ సమస్య ఆయిందనీ., భీమన్న ఉద్యోగం రేపో మాపో వూడిపోతుందనీ సిటీ నిండా పుకార్డు రేగాయి * భీమన్న మ్యితులు, శ్రేయోభిలాషులు ఎంతో ఆందోళన పడ్డారు . ఆమె పిటిషనును ఉపసంహరించు కుంటే కొంత మేలు జరగ వచ్చు నను కొన్న పెద్దలు, అందుకోస౨ ఎంతో 1పయత్నించారు = డాక్టర్‌ వెంకటావధాని గారు శ రామానుజరావు గారు, ఆళోక్‌నగిర్‌ కాలనీ అధ్యక్షులు రామమూ రి గారు , రాజరత్నం ్రీఐఎవాసరావు దంపతులు , రామదాసు దంపతులు = ఇలా ఎంతో మంది ఎంతగానో చెప్పిచూశారు.. ఆమె వినలేదు. 'మేమాలు. సముద్రం నుంచే 'పుడుతునై అవి సముదాన్నే పిడుగులతో మొ తేసున్నాయం' టే తప్పు సము(దానిదా 7 . 151. వీరువాలో (పియురాలు “* ఏమండి ! కవిగారూ ! ఉద్యోగాన్ని , సంసారాన్ని, జీవితాన్నికూడ లేక్యంచెయ్యనంత మైకంలో మిమ్ము ముంచేసీన ఆ. (పియురాలు ఎవరు!

నికషోపల సర్గ 8/5 ఎకగాడుంది ? ఆమెతో మాట్లాడాలి!” అన్నారు రామస్వామిగారు భీమన్న ఆఫీసుకువచ్చి , ఒక సాయంకాలం . నిరంతరం గీతా వారాయణం,చేసే తత్త్యవే నత్త ఆయన చేతిలో ఏప్పుడూ ఆ [గంథం వుంటుంది.

“మీ భార్యకు ఎంత. చెప్పినా వినడం లేదు. పోనీ ఈమెకైనా 'చెబు దామని వచ్చాను ,” అన్నా డాయన

“ఏమని *”

“మావాణ్ని వదిలి పేట్టి పుణ్యం కట్టుకో త్రీ అని 1”

“అయితే చూసారా 1?”

“సరే , చూడండి !” అంటూ. భీమన్న లేచి, టేబిలు మీద తాళాలు తీసి కొని , బీరువా వద్దకు వెళ్ళాడు.

“*వీరువాలో దాచారా. ఎమిటి ?”

“ఆవును

బీరువాలో నుంచి ఒక పెద్ద నోటు పుస్తకాల కట్టను తెచ్చి , టేబిలు మీద

““మాడండి ?”

“*వీమి టిది |”

“అదే, మీరు చూస్తామన్న ]పీయరాలు”

తెల్పపోయాడు రామస్వామిగారు . అది రాగ వైశాఖి [వారపతి,

“దాలమంది లాగే మీరూ. ఏదో తప్పుదారిని పడ్డా రనుకొన్నాను . మీ స్నేహాలు ఇంత ఆధ్యాత్మిక మైనవని ఊహించలేదు , మీరు గొప్ప సాధకులు” అంటూ లేచి, నమస్కారం చేసి వెళ్ళిపోయా రాయన =

876 బోయి భీమన్న

భీమన్నకు జీవితంలో (పియురాలు ఒక్కతే. అది తన సాహితీ సృవ్షి పట్ట శనకు గల ఏక్యాగత ; _ దానికి చెలికత్తె ల్లాంటివి పేరణలు = వాటిలో స్త్రీలు, పురుషులు, గుడులు , గుడిసెలు, పువ్వులు , పాటలు! చీకటి , వెన్నెల = ఎన్నైనా వుండవచ్చు?

ఆశోక్స్‌ నగర్‌లో రసాలిని వీధిలోనే డాక్టర్‌ ముకుందగా రున్నారు , అయనెంతో స్నేహశీలి , సాపితీ మనస్వి , ఆధ్యాత్మిక పథగామి : భీమన్న పట్ట అత్యంత స్నిగ్ధతగల సహృదయుడు ,

ఒకసారి మవాయోగిని కోన అమ్మ హైదరాబాదుకు వచ్చినవుడు |, ముకుంద దంపతులు నాగరత్నమ్మను ఆమ్మ దర్శనానికి పిలుచుకు వెళ్ళారట, సంగ తంతా విని, అమ్మ పూజ చేసి , [పసాదం పెట్టి, నాగరత్నమ్మతో “మీ భార్యా భర్తలు త్యరలోనే కలుసుకోవాలని దీవిస్తున్నాను =” ఆంటూ ఏదో ఇంకా చేప్ప బోయిందట *, _ దానితో నాగరత్నమ్మ. ఉగగ్రురాలై , “నేను భార్యనూకాను , వాడు భర్తాకాడు.. వాన్నెప్పుడో వదిలేళాను , నీ చెత్త దీవన నా. కక్కర లేదు, నీ మ్మాతం పూజలు 'నేనూ చెయ్యగలను” అనేసి లీచిపోయిందట !”

అంతటి న్రీకి ఇంతకాలం భర్తగా వున్నవాడు ఎలా వుంటాడో చూడా లన్న కుతూవాలం అమ్మకు కలిగి పిలవమనగా , ముకుందగారి పిలుపుపై వెళ్ళాడు భీమన్న . అమ్మ ఒక మహాయోగిని , నమస్కారం చేసి కూర్చున్నాడు ,

“స్రీ ఒక మహిళ క్రి కదా నాయనా ! ఎప్పుడు (పసన్నత వహిస్తుందో, ఎప్పుడు ఉృగరూపం ధరిస్తుందో చెప్పలేం. ఆమెను అన్ని కళలలోనూ ఏలుకోగల శక్తి పురుషుడి కుండాలి” అన్నది ఆమ్మ .

భీమన్న మాట్లాడలేదు . (పసాదం పెట్టి, అమ్మ అన్నది , “నీ భార్యను చూకాను . ఆమెపై ఎట్టి ఆళా పెట్టుకోకు, ఆమెకోసం నీ దారి మార్చు కోకు , నీ లక్ష్యంతో నీవు సాగిపో !* అని ;

యోగులు , భక్తులు, బాబాలు , గుడుల్లోని దేవుళ్లు అంటే లక్ష్యం లేదు భీమన్నకు , అయితే , ఇతర పెద్దలను లాగే వాళ్ళను కూడ గౌరవిస్తాడు.

నికషోపల సర్గ ప్ర్‌'7' భీమన్న [పకృతిలో ఇదొక వైచ్చితి. కొన్ని సంవత్సరాల నిరంతర వేధతో తాను గుర్తించిన ఒక సత్యాన్ని , ఒక్కసారి చూచి కనిపెట్ట గలిగిన అమ్మ మనో దీ పీకి 3మోడ్పు లర్పించాడు,.

ఉన్నది విలుసుకొంటూ

లేనిది గఅఆచుకోవాలి మనిషి,

విలవంతుడే భగపంతుడు

బలహీనుడు బానిస ,

-ా-టు.మీణ 154. ౮0డు విధాల నష్టం

పిజీషను ఉపసంహరించు కోడానికి నాగరత్నమ్మ నిరాకరించడం, ఏడీ అంతు తేలునె* నని బాహాటంగా [పకటించడంతో , ఇక భీమన్న చేసేది లేక , అనాస క్త యోగంలో పడ్డాడు,

ముఖ్యమంతిగారు పట్టుదలగా వున్నారు. (పధాన కార్యదర్శిగారిక్రి చికాకు కలగజొచ్చింది. విద్యాశాఖ కార్యదర్శి గుషాగారు వం చేస్తారు? ఖీమన్నకు కబురు చేస్తారు. ఈయన వెళ్ళి చేతులు కట్పకు నిలబడతాడు. రోజూ ఇదే తంతు,

“ఇలాంటి పెళ్ళాంతో పొరిక్ష సంవత్సరాలు ఎలా కాపురం చేశావయ్యా ర్‌ అన్నా రాయన విసుగ్గా = “"ఇవ్వుడు చేసేదేం లేదు. నీ జీతంలో ఓక భాగం ఆమెకు చెల్లించ మంటున్నారు పై అధికారులు . ఒప్పుకొ” అన్నారు చివరకు.

ఉద్యోగమే పోతుందనుకొన్న కేసును ఆంతవరకు తీసుకువచ్చిన గుపా గారి సహృదయతకు , సానుభూతికి జోవోఠు లర్పించాడు భీమన్న .

ఈయన జీతాన్ని ఖర్చు దృష్ట్యా రండుగా విభజించారు. ఈయన హోటలులో తింటున్నాడు కదా? ఆందువల్ల భీమన్న తిండిఖర్చు , ఇంటి అపు వాయిదాలు , పన్నులు, పి్‌ల్పల జీతాలు భీమన్న వాటాకు చేర్చుగా=జీతంలో ఒక వందరూపాయలు మిగిలాయి , ఐదువఎదలు కావా లన్నదామె. ఎలా?

భీమన్న _ తిండి ఖర్చును మ్మాతం _భీమన్నకు ఇవ్వమనీ, తక్కిన జీతం మొత్తం తనకు చెల్ల్నించమనీ మరో [పతిపాదన చేసిం దామె, అందుకు బప్పేసుకొని, ఈ తలనొప్పిని ఇంతటితో తప్పించుకో మన్నారు గుప్తాగారు | సరే నన్నాడు భీవన్న ౬. ఆయితే అట్టి ఏర్పాటు , పభుత్వం ద్వారానే జరగ్గా లన్న దామె

చివరకు ఇంటి ఖర్నుకు మ్మాతం భీమన్న నెలకు మూడ్ర్తువంద లివ్వాలని , ఆ మొత్తం ఆంధధా బ్యాంకులో కట్టాలని నిర్ణయం జరిగింది , అందుకు సంబం ధించిన ప్యతాలు సిద్ధమైనాయి. నెలకు మూడువందలు చొప్పున తన పెద్ద కుమారుడైన దతా [శ్రేయ శర్మ పేర ఆంధబా సింకులో జమక సై ఓప్పందం పై విద్యాశాఖ కార్యదర్శి ముందు సంతకం చేశాడు భీమన్న,

"పెద్ద భారం దిగిపోయిం దనుకున్నారు ఆంతా ఆ కణంలో . అయితే. నిజమైన తలపోటు అక గ్రాడినుంచే (పారంభ మయింది. ఆ ఒప్పందానికి ఆమె ఒప్పుకోలేదు... ఆ సొమ్మును కొడుకు పేర కాక , తనపేర జమకట్టా లన్నది !

భర్త జీతాన్ని భార్యకు చైల్సించే రూలు. ఎక్కడుందో ఎవరికీ తెలియ లేదు !

• క గోలంతా ఏమిటి 1 విడాకు లిచ్చెయ్యి ” అన్నా రంఠతా:=

“ ఇది విడాకులు కాక మరేమిటి?” అన్నాడు భీనున్న . విడాకులు భారతీయ సం[పదాయం కాదు భీమన్న దృష్టిలో . ఎంతమంది నైనా. చేబట్ట వచ్చునేగాని , వదిలెయ్య గూడదు: సాంఘికంగా రామావతారం విఫలమైన తర్వాతనే కృష్ణావతారం వచ్చిం దంటా గీయన ,

ఆ తర్వాత ఆ 'కేశేమయిందో , మోసపెడుగా పెరిగిన ఆ ఫె లేమయిందో తెలియదు... భీమన్నకూడ పట్టించుకో లేదు ,

ఉన్నట్టుండి ఒక రోజున , పుస్తకాల రెజిస్టైంరుగా భీమన్నకుండే స్పెషల్‌ "పే రద్దయింది ! ఎంతో కాలంగావున్న=పెన్షన్‌కు కూడ కలిసే-అ స్పెషల్‌ స్ప పోవడం భీమన్నకు ఒక నిరంతర కాశ్వత నష్టం ,

నికషోపల సర్గ ల79 రెండో నష్టం భీ సున్న (పతిష్టకు సంబంధించి నట్టిది గురజాడ సెంటినరీ కమిటీకి ముఖ్యమం త్రిగారు భై ర్మెను ,. వారి దర్శనం ఆ తర్వాత భీమన్నకు దుర్లభ మయింది , స్పెషల్‌ జీ పోయినందుకు 'చింతించలేదు కాని , సెంటినరీ ఉత్సవాల విషయంలో ఆధ్రెర ్యపడ్డాడు. భీమన్న వ దేవులపల్రి రామానుజరావుగా రే కనుక సమయానికి ఆదుకొనకపోతే , సామర్థ్య పరంగా భీమన్న బాగా దెబ్బతిని లోకర.లోని పచ్చదనాన్నంతా 'నేకరింది వసంతం పంచి ఇస్తుంది చెట్టకూ, తీగలకూ (పతి లవానికీ | ఒక్క దెబ్బతో హరించివేస్తుంది దాన్నంతా (గీష్యం ః అదరతే! పవరే? చెయ్యగలరు ? గురజాడ శత జయంతి ఉత్సవాలను , అప్పటికి అన్ని విధాలా దెబ్బతిని ఉన్న భీమన్న , ఒక నంవత్సరం పాటు అంత 'వటవో పేతంగా జరిపించ గలిగా డంటే - అందుకు కారణం [పధానంగా. 'దేవులపల్సి రామానుజరావు గారి ఆండదండలే ఆస్‌ చెప్పాలి, రామానుజరావు గారు ఎంత పండితుడో అంత కార్యవాది. సాహిత్య రాజకీయ. రంగాలు రెండిటా సవ్యసాచి , సిటీలో ఆయన కున్న పలుకుబడి , పరపతి ఆనన్యఠ * ఏద్దైనా ఒక కార్యక్రమాన్ని మీద వేసుకొంటే , దాన్ని విజయవంతంగా. సాధించేవరకు ని[దపోడు , ఉన్నతస్థాయి నైతికత , మానవత , కార్యదక్షత , స్నేహశీలత -__ వీటన్నిటికీ ఒకే ఒక పేరు రామానుజరావు . ఆలాంటి ఒకమనీషి స్నేహ సహకారాలు లభించడం భీమన్న అదృష్టం, దానికి అబ్బూరి రామకృష్ణరావుగారి సహృదయతకూడ తోడ్లై, ఈయన ముందుకు పోగలిగాడు = రామానుజరావుగోరు ముందూ ; రామకృష్ణరావుగారు 'వెనకొ ఉండగా కొంత ధైర్యాన్ని కూడగట్టుకొని , వెళ్ళి - విద్యామంతతి పి. వి. బి. రాజుగార్ని దర్శించాడు భీమన్న ం

800 బోయి భీమన్న

“ విజయనగర _ రాజాస్థానం ప్రపంబానికి బహూకరించిన ఒక ఆమూల్య రత్నం గురజాడ అప్పారావుగారు , ఆట్టి మహామహుని శత జయంతి కనీస స్థాయిలో అయినా జరగాలంటే , రాజువారి పూర్తి సహకారం ఆవసరం ” అన్నారు వారితో. సరే నన్నారు పి.వి. జి. ఆ క్షణంనుంచి చిట్టచివరవర కు తమ సహాయ సహకారాలను అందజేస్తూనే వచ్చా రాయన .

1062 జూన్‌ |పారంభంలో విజయనగరం వెళ్ళాడు భీమన్న . ఆక్కడ దివాన్‌ రామమూర్తిగారి సంపూర్ణ సహకారంతో రాజభవనం గెస్టుహొసులో మకాం పెట్టి , ఒక వారం రోజులపాటు గురజాడ (పతి ఆడుగుజాడను పరిశీలించి చూళకాడు ,

రాజ[ప్రాసాదంలోని ఆ [గంథాలయం , ఆచ్నిత కుడ్యాలు , ఆ తోటలు, ఆ చెరువుగట్లు , ఆ వీధులు, ఆ మధుర మంజుల వాణీ విలాస వసతులు గురజాడను నవయుగ సాహితీ [పవకగా తీర్చిదిదిన ఆ పరిసర మంతా ఒక పుణ్యమ్మేత గా దర ఎన మిచ్చింది ఖీమన్నకు క

మహాకవి ప్వుతులు గురజాడ రామదాసు గా రిల్లు బాల చిన్నది. ఆక్కడ అనేక విషయాలను తెలుసుకున్నాడు భీమన్న . మహాీకవికీ, ఆయన రచనలకూ జరిగిన కొన్ని కొన్ని అన్యాయాలను గురించి విని కన్నీటి పర్యంతమైనాడు , స్వార్ధమే సహజ [పవృత్తిగాగల సమాజంలో మహాకవులూ , వారి రచనలూ కూడ దోపిడీకి గురికాక తప్పవు మరి!

శతజయంతి ఉత్సవాల కోసం, (పత్యేక సంచిక కోసం = రాజభవనం నుంచి , రామదాసుగా రింటి నుంచి ఎన్నో ఫోటోలు , చార్తితక వివరాలు సేక రించాడు . గురజాడ వాడిన వివిధ వస్తువులు , పరికరాలు ఒక పెద్ద మంద సంలో భదపరచబడి వున్నాయి * వాటి ఫైటోలను కూడ తీసుకున్నాడు.

విజయనగరం ఒక కళా పుణ్య మేతం , సంగీత సాహిత్య నృత్య రాజ్యలత్న్యి నివాసం , చిత కల్ప కళాలయం , పెడిరాజుగారి చితకాలను, సంపత్కుమార్‌ గారి నృత కేందాన్ని దర్శించాడు . అప్పట్లో అబ్బూరివారి పర్యవేక్షణలో [పదర్శించబడుతున్న కన్యాపల్కంలో మధురవాణి పాతధారిణి ఇంటీక్తి చబెళ్ళి = ఆనె ఆతిధ్యాన్ని స్వీకరించాడు 4

సికషోపల సర్గ 881 ఆ రోజుల్లో బాపురెడ్డి గారు విశాఖపట్టణంలో డిప్యూటీ కలక్షరు : ఆయన మి[తుడు ఎమ్‌. వి.రత్నం గారు విజయనగరంలో సద్‌ కలెక్టరు , రత్నంగారు రామమూర్తి గారు భీమన్నను అఆరకులోయకు తీసుకుపోయారు = రాష్ట్రం మొత్తం మీద అత్యున్నతమైన ఇ రత్నగిరి కొండల సానువులపె ఆ [ప్రమాదకర మైన ఘాట్‌ రోడ్డులో 1పయాణం-అనాది కొస కావ్యం నుంచి భీమన్న కవితాగానం చేస్తుంటే , ఆ యిద్దరూ తన్మయులై వినడం-ఏ క్షణంలో కారు ఎటు జారి ఏ అగాధంలోకి పడిపోతుందోనని భీమన్న బెదురుమధ్య మధ్య దండకారణ్య (పాజె్టకోసర కొండలను పేలుస్తున్న ధ్వనులు , సౌరంగాలను తొలుస్తున్న దృళ్యాలు-భీమన్న రస హృదయంలో ఒక అపూర్వమైన కాల్పనిక ముద వేసిన సుంచర యాత అది! తెలుగు తల్లి సౌందర్య సంపత్పమాహారంలో నాయకమణి ఆరకులోయ | “పదవీ దాహం, ప్రాంతీయ పక్షపాతం తప్ప-సౌందర్య ద్యష్టి , సామూ హిక(శేయో కాంక్షలేని అధికారతత్రానికి బలై పోయిన కరుణకథ అరకులోయది” అంటాడు భీమన్న , ఆధికారం ఏ కులం వాడి, ష పాంతం వాడి , ఏ మతం వాడి , ఏ దేశం వాడీ చేతిలోనైనా వుండవచ్చు. అట్టివాడు సర్వహ్వాత్రెక మహిత మూర్తిగా వుంటేనే మానవశాతికి [పగతి అంటాడు. భూలోక న్వర్గంగా , టూరిస్టు నంద నంగా 1పపంవాన్నే సమ్మోహ పరచవలసిన అరకులోయ అశోక వనంలో సీతలా పడి వున్నదంటాడు భీమన్న . నిప్పును టోలు నీతి, పని నేర్చు, నిజాయితి కల్లు భూమిలో చెప్పులు కూడ రాజ్యమును జేయగ 'జాలును ; రాజ దర్వమే గొప్పయు కాదు; సార్వజని కోన్నతికై కృషి నల్పినస్పుడే చిప్నిలు మాన వాత కల శిన్‌ మధుప్పల్‌, మధురోప భోగముల్‌ ఎా-ఆళోకవనిలో రాముడు

154. అపూర్వ సన్మానం

ఆరకులోయ నుంచి రకరకాల. అపూర్వ ఫలాలను , మధుర భావాలను, సౌందర్య ముృుదలను సేకరించుకొని కిందకు చేరుకొన్న భీమన్నకు ఆ సాయం [తం విజయనగర పండితలోకం సన్మానం చేసింది. ఎమ్‌. వి... రత్నం గారు. ఆధ్యక్షత వహించారు... మలై మొగ్గ లు, సంపెంగ పూలు , మామిడిపండ్లు $ పనసతొనలు వెండి పశ్లెరాలలో రాశులు పోసి పెట్టిన ఆ సన్మాన సభ సాక్షాత్తు సరస్వతీ వసంత సదస్సు.

ఫీమన్న కవితా గానం చెయ్యడం, అందులోని ఆధ్యాత్మిక సౌందర్యా లను ఆవిష్కరిస్తూ రత్నంగారు |పసంగించడం , పండితలోకం తలలూచటం | అదీ ఆ నాటి సాహితీ వైళాఖోత్సవ వైభవం! అది 1062 జూన్‌ పద కొండవ

“విజయనగర' చర్మితలో ఒక (బ్రాహ్మ ేతరుణ్ని , ఒక హరి జనుణ్ని పండితులు సన్మానించడం ఇడే మొదటిసారి” అన్నారు రత్నం గారు భీమన్నతో ఏకా(తంగా . పండితులు , అందులోను కాశీ విద్యా పీఠం వారి సన్మానాలను పొంది వచ్చిన వారు, మనస్పూర్తిగా , ఆనందంతో అభినందించారు భీమన్న కవితా సరస్వతిని , -

ఆ తిర్వాత తమ యింట విందిచ్చారు నత్నం గారు భీమన్నకు, రత్నం గారి ఆధ్యాత్మిక శకి , తాత్రికాను భూతి ఆళ్చర్యం గొలిపాయి భీమన్నకు , వారి ఆప్యాయత , ఆదరణ అమృత మధురంగా నిలిచి వున్నై భీమన్న స్మృతి కోళం౦టో .

[962 "సెఫ్టెంబరు గుంచి , 88 సెప్రైంబరు వరకు , ఒక సంవత్సరం పాటు గురజాడ ఉత్సవాలను నడిపించాడు భీమన్న . పగలంతా ఆఫీసులో ఉద్యోగ వాధ్యతలను నిర్వహించుకొ ఇటూ , ఉదయ సాయం 'సమయాలలోను , రా[తు లంతాను అదనపు ళక్తితో చేసే పశులు ఈ కార్యక్రమాలు , అఫీసు పని, అదనపు పని_ ఈ 'రెండూ. ఇద్దరు అసూయా పరులైన భార్యల్లా - ఖీమన్నను ఇరవై నాలుగు గంటలూ వేధిస్తూనే వుండేవి

నికషోపల సర్గ 88 &ీ గురజాడ సెంటినరీ కోసం రాష్ట్ర పభుత్వం ఇచ్చింది 12] వేలు. ఉత్సవాల విశిష్టతను గుర్తించి కేంద ప్రభుత్యం మరో 12క్తీ వేలు ఇచ్చింది. ఉత్సవ ]పారంభం నాటికి తపాల కాఖ వారిచే గురజాడ స్టాంపును జారీ చెయ్యించ డానికి ఎంతో [ప్రయత్నం చేళాడు భీమన్న క ఉత్సవాలలో పాల్గొన డాన్‌ కి చాలా "పెద్ద వాళ్ళను రప్పించాలను కొన్నాడు , కారణాంతరాల వల్ల ఈ రండూ జరగ లేదు. ఆయినా=పి. వి, బీ. గారి వ్యక్తి గత సహకారం ౩ మ్మితుల సౌహార్దం , పజల మహదౌదార్యం వల్ప _ ఉత్సవాలు ఆత్యంత విజయ ఈ సందర్భంలో పతికల , (పజాసంస్థల సహకారాన్ని చాల మెచ్చు కోవలసి ఉంది ఎ అయిగే వక్కడోతపు భీమన్న పేప కనిపించేదికాదు .. ఆకాళవాణిలోకూడ వినిపించేది కాదు , పబ్లిక్‌ సంస్థలలో పనిచే సేవారి కర్తవ్య ధర్మంలోకి వైయక్రిక రాగద్వేషాలు (పవేశించ కూడదు , భీమన్న విషయంలో (ప్రవేశ?ిసై . ఏమిటి చెయ్యడం ? పట్టించుకోకుండా వదిలెయ్యడమే , కార్యకమా లన్నీ ముగ్గిసేటప్పటికి మిగిలివున్న మొత్తాన్ని కమిటీవారి తీర్మానంద్వారా , గురజాడపేర ఒక ఆంగౌ మెంటును నెలకొల్పడం కోసం: ఉస్మానియా యూనివర్సిటీకి ఇచ్చివెయ్యడం జరిగింది . (పాథమిక మానవుడికి ఆత్మ తెలియదు హృదయతఅ ఆగ్జంకౌదు మనను నిలవదు *రీర మొక్క పే అతని సర్వస్వం [పాథమిక మావవుడంటే.._. అస్పుడే తొలిసారిగా జంతున్టితి నుంచి మానవ స్టితికి [పమోషను పొందినవాడు ఆారాగ వెళాలి 155. అదృష్టంలేని హరికథ ఆత ర్వాత + కొలతకాలం తర్వాత , క్ష రోజున విద్యా కాఖ్రామాత్యులు పి, వి, జి, రాజుగారు రవీంద్రభారతిలో ఏదో ఉత్సవంలో వాల్లొరటూ , భీమన్నను.

పక్కకు పిలిచి “ మీరు గురజాడ సెంటినరీ బాగా నడిపించారు, ఇప్పుడు ఆదిభట్ల నారాయణదాసుగారి సెంటినరీ కమిటీ వేశాను, ఆర్హరుపై ఇప్పుడే సంతకం పెట్టి వచ్చాను: దానికి మీరే కన్వీనరు, బాగా చెయ్యండి ” ఆనందంతో ఆవకుడై హపోోయాడు భీమన్న * తన [శ మకు, ఇంతకంటె గుర్తింపు మరేం కావాలి! భీమన్న వస్తు తః అల్పసంతోవి కోడు * అయితే-(పతి చిన్న పరిమళానికీ పరవశుడై పోతుంటాడు , సాంస్కృతిక [ప్మకియ లన్ని6 టిలోను భీమన్నకు ఎక్కువ ఇష్టమయింది హరికథ , చిన్నప్పుడు ఈయన నాలుగైదు పహరికథభలను కంఠస్థం చేశాడు, ముఖ్యంగా వాలాజీదొాసుగారి “ జయప్రద ను "మ్మతుల ముందు (ప్రదర్శించే పండు ఇటుకలకు నామర దిద్ది క్రి సీళారామ లక్ష్మణ హనుమలను నిలిపీ, కొబ్బరాకులతో గుడులుకట్టీ , రాంభజనలు చెయ్యటం ఈయన చిన్ననాటి వినో దాలలో ఒకటి * కనుక అందుకు కావలసిన చిరతలు, గజ్లైలు;, తాళాలు, కోలాటం కర లు ఈయన స్వార్టితంలో ఉండేవి , తనకు అంతగా [పియమైన హరికథను పునరుణ్జీఏంపజే సే అవకాశం ఆవిధంగా లభించినందుకు నీమన్న పడ్డ ఆనంద౪€ .ఇంతా ఆంతా కాదు, అప్పటికి (పభుత్వంలోకూడ మార్చులు వచ్చాయి. [బ్రహ్మానంద రెడ్డి గారు మఖ్యమం(తి ఆయినోరు , విద్యామంగతిగారు స్వయంగా చెప్పారు ల ఎంతో ఉత్సాహంతో [పజశాళిక వేసుకొని భీమన్న కార్యరంగంలోకి దూకాడు, మంచి హరికథలతో రవీంద్రభారతిలో వైభవంగా ప్రారంభోత్సవం జరిపించాడు - ఉత్సవంకోసం కమిటీ సభ్యులంతా ఎలాగూ వచ్చివున్నారు కదా అని ఆ మర్నాడు ఉదయం కమిటీ మీటింగు ఏర్పాటు చేశాడు భీమన్న . ఆయితే చేయవలసిన పనుల క్‌ కార్ధ,కమాల గురించి చ ర్చించుకోడం మాని -. ఆ రాతి

నికషోపల సర్గ లి9ర్‌ జరిగిన ఉత్పవానికీ ఎంత ఖర్భయిందో వ లెక్కలు కావా లన్నారు | చెజరరు గారు *

ఆ కమిటీకి [చెజరరు వేరొక రన్న నాస్తవం అప్పబికిగాని గుర్తుకురాలేదు భీమన్నకు . అధ్యమలు మరొళరు.

రాతి జరిగిన ఉక్సవాల ఖర్చు లెక్కలను ఉదయమే సమర్పించడం సాధ్యమా ? రకరకాల ఖర్చులు చేసిన కార్యక ర్తలు అప్పటి కింకా నిిదలేవనే లేదు , వాళ్ళందరి వద్దనుంచి బిల్లులు ; వోచర్చు సీకరించ వలసి వుంది. అందుకు ఒకటి ౮0డు రోజులైనా వ్యవధి అవసరం కొదా ?

[టెజరరు గారి వైఖరి, ఆధ్యష ల ఆసహాయ స్ధితి, కొంత మంది సభ్యుల ధోరణి విషమంగా కినుపించింది భీమన్నకు , తాను ముఎదుకు పోవడం అందులో ముఖ్యులకు ఇష్టంలేదని శేలిపోగా _ అక్కుడి కక్టడి తన కార్యదర్శిక్వానికి రాజీనామా సమర్పించాడు భీమన్న. దొన్ని క్రమిణతీ ఆమోవంచలేదు . సహకరిసా మని వాగ్జావం చేశారు చివరకు.

ఈ సెంటినరీ కార్యక మాల నిర్వహణకు [పభుత్వం ఆరువేలు మంజూరు చేసింది . అది ఖర్బయినట్టు సర్టిఫికెట్టు ఇస్తే మరొత ఆరు వేలు ఇస్తా మన్నది, మొదటి ఆరువేలే ఖర్చు కాలేదు. ఏ పనీ జరగలేదు , పభుత్వం ఎన్నిసార్హ అడిగినా యుటిలై జేషన్‌ సర్టిఫికెట్టును పంపించలము (_టెజరరుగారు . విద్యా మంతి పి.వి.జి. గారు పంజాబులో కారాక్సిడెంటుకు గుర్తై పడి వున్నారు. ఇక చేసేది లేక, కన్నీరు తుడుచు కొంటూ, తన వద్ద వున్న వై లంతా | టె* రరు గారికి పంపించేసి , చేతులు కడుక్కున్నాడు భీమన్న. ఆ తర్వాత ఆ కమిటీ వ్యవహారం ఏమయిందో పట్టించు కొన్న వాళ్ళే లేక పోయారు,

పురాణాలలోను , జానపద కధల్లోనూ సర్పాలు , సింహాలు, భూతాలు నిధుల్ని ఆశయించుకొని వుండడం పరిపాటే , [పశాస్వామిక యుగంలో కూడ అట్టి కీలక స్తానాలలో ఆయా జీవుల నరావతారాలు పీకం వేసుకోవడల విచితం అంటాడు భీమన్న !

అమినా' కొందరిని చూస్తున్నపుడు “పాపం! శాష్టగస్టులు” అనుకోవడం తప్పడం లేదంటాడు , ఏ మంచి పనినీ చెయ్యలేరు , చెయ్య నివ్వరు వాష్ల, అంతేకాదు , ఎక్కా డెక్కడి ధనాన్నీ, ధాన్యాన్నీ తామే పోగు చేసుకొని తింటారు, మిగిలింది తగల 'బెడతారు తప్ప _ [పజల దాకా రానివ్వరు , 1పజ లకు దొరక. సివ్వరు |! ఏది ఏమైన్మా హరిక్షధకు అదృష్టర లేకుండా పోయిం దంటాడు. భీమన్న . హరిజనుల స్థితీ; హరికధల స్థితీ ఒకేలా వున్న దంటాడు = వాలి జంపె నొకడు మూలను పాంచుండి భీషు జంపె నొకడు బేరమాడి రాజకీయ మెపుడు రావణ కాష్టమెై విశ్వఖోగ ధామ వినుర' థీమ్క జా-భీమ కళతకం 156, చందదుడికి నూలు పోగులు [క్రమంగా వికసించి ఫలించిన సత్యం, సుందరం, శివం ఆయిన జీవి తానికి భీమన్న ఒక మోడలు , ఇందులో (పతిక్షణమూ సత్య మయిందే , పతి అణుపూ 'సుందరి మైందే , [పతి భావమూ ,శివమైందే , అయితే పతి సంఘటనను , పతి పనినీ వివరించుకొంటూపోతే , వేల పేజీలు అవుద్ది. భీమన్న జీవితం నుంచీ ; రచనలను,చీ ఒకే దృష్టితో ఒకో ఉద్గంధం చొప్పున , ఎన్ని (గ్రంధాలనైనా సృష్టించవచ్చు ; అందుకే ఈ మహాసమ్ముద్రంలో కొన్ని అలలను మా[తం స్పృశించి వదిలేస్తున్నాను = 1068లో. “ అనాది కొస ” కావ్యంపై (సవంతి. పికలో ఒక విపుల మైన సమీక్ష పడింది, ఆలంతవరకు తనకు పరిచయంలేని “ స్పూర్తిభ్రీ” ఆ సమీక్షను (వాళారు , భీమన్న 1పతిభకూ , స్పూరర్షిభ్రీగారి వ్యుత్పన్నతకూ ఆ సమీక్ష దర్పణం బహుశ ఆ కాలంలోనే [తిపదలు [పకటించాడు భీమన్న:

నికషోపల సర్గ ల97 ఆధునిక 'వేదంగ్లా పాను చేయజడిం దది , ఆందులో 149 మాతం కాంపిల్‌గా (పకటించాడు , గౌతు లచ్చన్నగారి బహుజన (పెస్‌లో , నరావుల సుబ్బారావు గొరు అచ్చువేయించారు దాన్ని,

“* మానవుని.మరొక 'మజ్జిలీ ” ఆనే గేయనాఓకం అదేకాలంలో సవంతిలో సీరియల్‌గా (ప్రకటించబడింది అది పుస్తకరూపంలో వచ్చినప్పుడు సాహిత్య అకాడ మీ అధ్యక్షులు డాక్టర్‌ గోపాలరెగ్డిగారికి ఆంకితమియ్య బడింది * భాగవతుల రామకోటయ్యగారి పర్యవేక్షణలో , వారి నృత్యకళాళాల బాలబాలికలచే అంకిత గేయం నృత్యం చేయబడిం దా సమయంలో . అంకితాల చర్వ్శితలో అట్టి నృత్యాంకితం అపూర్వ మన్నారు పండితులు. భీమన్న వ దుతా. తత్వాన్ని (పశం సిస్తూ ఆ సభలో మాట్లాడిన వారిలో విశ్వనాథ ఒకరు .

తన కత్యంత |_పేమాస్పదురాలైన సోదరి ఆదిలక్ష్మి రష్యాలో మరణిం చిందన్న వార్త శోకసముదంలో ముంచేసింది భీమన్నను , ఆమె పసవవేదనను భరించలేక ఒక ఆడ శిశువును కని ;, కన్నుమూపిఐదట , (పకృతి వైరస్యానికి వైజ్ఞానిక 'దేశాలలో 'సెశం (పతి[కియలేదా అని దుఃఖించాడు భీమన్న ఇ అప్పటికి [పెస్‌లోవున్న “ చితకళా |పదర్శన” నాటికా సంపుటిఫి ఆమెకు అంకితం చేశాడు .

ఈ గంధాలు దక్షిణభారత హిందీ 1పచార సభవారి | పెస్‌లో ముదించ బడ్డాయి . మృతులు. గిడుగు రామమ్వూర్తిగారు అపుడు ఆ (పెస్‌ మేనేజర్‌గా వుండేవారు , వారి తండిగారు సీతాపతిగారు కూడ అక్కడే వుంటుండే వారు. వారితో సాహిత్య గోన్టిలో వినోదిస్తూ , ఆ (పెన్‌లో ప్పుస్రకాలు ముద్రించు కొంటూ వుండేవాడు భీమన్న, ఆ సందర్భంలో కంపోజిటర్దు చేసన ఒక పొరషాటు వల్ల “ (పకృతిలో మానవ (పకృతి " ఆనే (గంథం వెలుగులోకి వచ్చిలది ,

పూజ్యపాదులు నిడదవోలు వెంకటరావు గారి షష్టిపూర్తి సభను చేస్తే బాగుంటుందని హఠాత్తుగా తట్టింది పోతుకూచి. వంటి కొందరు మితతులకు = రామానుజరావు గారి ఆధ్యక్షతన వై. ఎం,సి,ఎ లో 1868 మే 26 ఆదివారం

జరిగిన ఆ సభలో “(పక్ఫృతిలో మానవ [పకృతి"ని నిడదవోలు వారికి అంకిత

ది "సెవెంత్‌ సీజన్‌ (ఏడవ బుతువు) ఆనే ఆంగ్లకవితల చెపు (పతిని భీమన్న టేబులు మీద చూచి , అక్యడక్కడ' చదివి , “దీనిని తీసుకు పోతు వున్నాడు = డిప్యూటీ కలెక్టరుగా, ఆదే హోదా. వుద్యోగంలో వున్న ఆయన మితులు గిర్గానీ గారు కూడ విశాఖలోనే వున్నారా సమయంలో; ఆ ఇద్దరూ చేసిన [ప్రయత్నం ఫలించి, అక్కడ ఆంధధా స్టీల్సు యజమానీ ,. వర్థమాన పారి[క్రామికుడూ అయిన యిం[ద సేన. మిత్తల్‌ గారు సెవెంత్‌ సీజన్‌ను అచ్చు "వేయించడానికి అంగీకరించారు , ఆ కవితా సంపుటి ఇంద్రసేన మిత్తల్‌ గారికే అంకిత మీయ బడింది.

తెలుగు వాళ్ళలో ఇంగ్లిషు వచ్చిన వాళ్ళు చాల తక్కువ. రచయితలు చక్కని రచనలు చేయగిల వా రెందరో వున్నారు , అందుకే ఆయా భాషఅలోని రచనలు ఎన్నో ఇంగ్లీ షలోకి వెళ్ళగలిగాయి. .

ఇంగ్లీషులో |'వాయలేక పోవడమే కాదు , ఎవరైనా [వాయడానికి సాహ సిస్తే , తెలుగు వాళ్ళు సహించను కూడ లేరనే సత్యం వెల్షడయింది - సెవెంత్‌ సీజన్‌ పె వచ్చిన పతికా: సమీక్షలలో వ్‌; అసూయో / కులతత్వమో ఆర్జంకాని సమీవ్షలవి , ఆయితే ._. ఆంగ్ల సాహిత్య నిష్టాతులూ-, 1బిటిషు యూనివర్శిటీలలో చదివిన వాళ్ళూ ఆయిన 'కై 9 స్తవ లెక్చరర్గ అభినందనలను అందుకొని భీమన్న

“ఆంగ్ల సమాజం మధ్య మెలగలేదు , పదిమంది ఆంగ్లేయలతో అయినా మాట్లాడి యెరగడు , ఆంగృంలో అంత సుందరమైన. కవితా భాష ఎతా [వాయ గలిగాడు ?+ భాషా హృదయం తెలిసిన వాడు ఒక థాషవలో ఎంత ఆందంగా [వాయగిలడో , మరే భాషలో అయినా అంతే ఆందంగా వాయగలడు అనడానికి

నికషోపల సర్గ 890 భీమన్న ఒక ఉదాహరణ,” ఇది గుంటూరు కై9 స్తవ కళాళాల (పిన్పిపాలు డాక్టర్‌ పాలస్‌ గారి ఉవాచ , నల్ల చీమలు , తెల్ల చీమలు ,.వ్యర చీమలు చలి చీమలు , పులి చీమలు, కండ చీమలు అబ్బో! ఎన్నెన్ని రకొల రంగుల చీమలు; ఒకో రంగు చీమలకు ఒకో పుట ఏ రకం చీమలకైనా వుండే దొకే పొట్టి ఏ పొట్ల విండ డాన్‌ 3ైనా కావలనింది ఇన్ని గింజలు 1 గింజల కోసం గింజుకు చస్తున్న ,...! తెలివి తక్కువ చీమలు గింజల కోసం గింజుకు చన్తుంకే 'ఆవి పెట్టన పుటలు పాముల కీరనవు తుంటె; 157, చిత్రమైన మిత్రులు ఒక సాయం[తం అబిడ్సులో క్వాలిటీ బార్‌లో కూర్చుని ఏదో [వాసు కొంటున్నాడు భీమన్న, ఈయన జీవితంలో క్యాలిటీకి పత్యేక స్థానం ఉంది * దాని యజమాని వాసుదేవ్‌ ఒక సింథీ , భీమన్నకు [కమంగా మి[శుడైనాడు . తన ఇంట్లో జరిగే అన్ని శుభ కార్యాలకూ ఈయనను పిలుస్తూ వుండేవాడు ; 1962 నుంచి ఒక నాలుగేళ్ళపాటు భీమన్న 1వాసిన అనేక కవితలకు ఇంటి ఖర్చుకు , పిల్లల చదువుకు , జేబు ఖర్చుకు ఇచ్చెయ్యగా మిగిలిన జీతం ఆంతా కూడానే వుండేద ఖీమన్నకు * ఉదయంపూట ఇంట్లో వంటగదిలో ఎదురుగా ఏమివుంటే ఆది , తానే కంచంలో పెట్టుకొనేవాడు ః సాధారణంగా సాంబారు , మజ్జిగ వుండేది , కూరలున్నా , కనపడనిచ్చేవాళ్ళ కాదు , ఈయన

పట్టించుకొనేవాడు, కాదు. ఏదో, టిఫినులా తినేసి , కంచం కడిగిపెట్టేసి ఆఫీసుకు వెళ్ళిపోయేవాడు , రాతి ఏ హోటలులోనో, బారులోనో తిని వచ్చే వాడు , తన గది తాళం తనవద్దనే వుండేది , అద్దెగదిలో వున్నట్షే ఫీలయ్యే వాడు. తన పనులన్నీ తానే స్వయంగా చేసుకొనేవాడు. తనవల్ల తక్కిన వాళ్ళకు ఏ ఇబ్బంనీ కలగనిచ్చేవాడు కాదు . -.

క్వాలిటీ జనరల్‌ హోలులోనే కూర్చునేవాడు భీమన్న - వీధివై పుకు కాక , కౌంటరు వై పుకు ముఖంపెట్టి . ఒకో 'టేబిలువద్ద ఇటొకటి , అటొకటి రెండు సోఫా లుండేవి , ఒకో సోఫాలో ఇద్దరేసి కూర్చోవచ్చు , సాధారణంగా భీమన్న కూర్చున్న "టేబులువద్దకు మంవళ్ళూ వచ్చేవాళ్ళు కాదు , ఇరుకూ, ఇబ్బందీ లేకుండా [వాసుకోడానికి ఆవకాళం. ఇచ్చేవాళ్ళు _ బారుకు వచ్చే జనం . అంతటి

కౌంటరుకు దగ్గరలో ఒక ఫోను, రేడియో వుండేవి. ఆ ఫోను నెంబరు భీమన్న మ్మితు లందరికీ తెలుసు , రాతి పన్నెండు గంటలకుకూడ ఆ నంబరుకు ఫోనుచే సే , లేక ఎదురుచూసే సన్నిపాతు లుండేవారు ఈయన మి[త శోటిలో .

రాతి పన్నెండు , ఒంటిగంటవరకు వ్‌ ర వీం[దథభారతిలోనో సాం స్క్యృతిక కార్య కమాళలో షాల్గొనే ఆర్టిస్టులకు ; కార్యకర్తలకు తాగడానికో 1 తినడానికో పెట్టగలిగిన హిందూ. హోటలు ఒక్క క్వాలిటీయే ఆ రోజుల్లో. ఎంత ర్యాతయినా తలుపుకొడికే భోజనం దొరికే దక్కుడ , అట్టి కార్యకర్తలలో విక్కువమంది. ఈయన మిితులే ,

అటువంటి. క్వొలిటీతో భీమన్నకు సంబంధించి నంతవరకు ఏదో ఒక విశేషం జరుగుతూనే వుండేది . ర0డు మూడు మా[తమే ఇక్కడ స్పృశిస్తాను ం

ఆ రోజున ఆలా (వాసుకొంటూ వుండగా. -- వెనక నుంచి ఒక చేయి ఖీమన్న భుజం మీద పడింది . “ఇక గ్రాడ' దొరికావా , మహా కవీ [* అంటూ ఎదర సోఫాలోకి ఓరిగా డొక సృటిక శిల్పం లాంటి వ్యక్తి . ఆయ నెవరో భీమన్నకు గుర్తులేదు ,

ఆయన అప్పటికే చాల తాగి వున్నాడు. భీమన్న ముందున్న గ్జాసులు తీయించేళాడు , కొ త్తగా ఎక్కువ ఖరీదుగల వన్నీ తెప్పించాడు... బలవంతం చేసి తాగించాడు. , సర్వరును పిలిచి , మొత్తం బిల్డు తెమ్మన్నాడు: సర్వరు కౌంటరు దాకా వెళ్ళి, తిరిగి వచ్చి “పాతి బాకీ కూడ చేరు మంటారా ?” అన్నాడు మెల్పగా భీమన్నతో . “వద్దు” అన్నాడు భీమన్న ,

'ఏమిటీ * ఉరి మాడా. వ్య క్తి, “మా మహాక్షవికి బాకీయా ? ఈయ 'నెవరో తెలుస్టటా , అబ్బాయ్‌. ఈయన ఎప్పుడూ ఎవరికీ బాకీ పడగూడదు , 'పాత

పాత బాకీ ఏభయ్యో , అరవయ్యో !

ఎంత దివ్యమైన వదాన్య గుణం |! ఎవరీ మహనీయ మూర్తి | చౌదరి | సినీరంగంలో = భీమన్నకు ఎలాంటి సంబంధమూ లేని సినీరంగంలో _ అ[గ|ళేణి అలంకారికుడు , చౌదరి |!

"ఎప్పుడూ ఎవ్వరికీ బాకీ పడగూడదు . అప ఏ. చెయ్య గూడదు * ఆరువు, ఎరువు తే గూడదు , ఉంటే తివాలి . లేకపోతే పస్తుండాలి ,” అనేది భీమన్న జీవిత విధానం: ఈ నాటికీ అక్షరాలా ఆదే నియమం జల్లు కట్టడానికీ చేసిన ఆప్పు తప్ప, మరే ఆపు లేదు.

డబ్యు గడించడం ఆనేది ఒక కళ , లిండికి సరిపడా. గడించే వాడు సామాన్యుడు * ఆఎతకు మించి గడించే వాడు ధనవంతుడు. ఎంత ధనవంతు డైనా రాబడికి అనుగుణంగా ఖర్చు "పెడుతూ వుండాలి , చివరకు ఏమీ మిగల కూడదు. పున్లే టప్పటి స్థితిలోనే గొట్టే టప్పుడూ వుండాలి _ ఆటువంటి. వాడే [శేయో మానవుడు = సోషలిమ్ట” ఆంటా డీయన ,

సృష్టి ఒక తులాశీలి , ఒక [పక్క బఐరువెక్కితే , మరో (పక్కా తేలి పోతుంది., గిఫ్టే నాటికి మనిషి దేనిలో ఏంత నిలవలో వుంటే . మరో [పక్క మరో దానిలో అంత, లోటులో వున్నాడన్న మాట; ఆదాయ వ్యయాల సమా నత్వమే జీవిత పరిపూర్ణత్యం. భీమన్న దృష్టిలో ,

వ 02. బోయి ఫీమన్న ఈ సత్యాన్ని ఆనుసరించే భీమన్న మరి , బార్‌లో ఎందుకు బాకీపడ్డాడు గ్గ ఆంతకు ముందొక రోజున , తమ అతిధిగా భీమన్నను ఆ బారుకు పిలు

చుకు వచ్చిన కొందరు మితులు = జల్సాగొ తాగి, తిని = బిల్లు చెల్పించకుండా

వెళ్ళిపోయారు ! ఆదీ ఆ బాకీ!

ఎంతో మంది అగ(శేణ్‌ కవల , సినీ తొరల, సంగీత దర్శకుల [పధమ దర్శనం , స్నేహం ఈ క్వాలిటీలోనే లభించింది ఖీమన్నకు . అందులో ఒకాయన “రాభీో"లకు స్వర కల్పన చేసి పెడతా నని గాసు సౌక్షీగా వాగ్దానం కూడ చేశాడు. సినీరంగం వ్యాపార రంగం కదా! వాగ్గానాలకు విలువ లుండవు.

భోగ వనిత , రేసు , తాగుడు, పేకాట హాయి గూర్చు మానవాత్య్మ కెప్పుడు। ఆణచి వేయు కొలగి అకొశ మంటురా।ః విశ్వ భోగ ధామ వినర భీమ | _---ఖీవు శతకం 158. అద్భుత శకులు అలాటి

“పక్కుడ కూర్ప్సోవచ్చునా గ

భీమన్న తలెత్తి చూళకాడు. ఈయన జవాబుకోసం ఆగకుండానే ఆ (పళశ్నించిన వ్యకి ఎదుటి సోఫాలో కూర్చున్నాడు,

ఆదీ క్వాలిటీలో ఓక చీవరి టేబులు. తక్కిన చాల 'టేబుల్సు వద్ద కాశీ లున్న్యై, ఆ వ్యకి తన వద్దనే ఎందుకు కూర్చోవాలి పోనీ లె మ్మనుకొని, మళ్ళీ [వాతలో మునిగిపోయాడు భీమన్న ,

ఆ వ్యక్తి ఆది కొవా లసీ , ఇది వద్దనీ చెప్పుతూ సర్వరుతో పే పెట్టు కొన్నాడు , అంతకు ముందు ఒకటి రెండు సార్దు అక్కడ చూళా డతణ్ని భీమన్న . ఆవును , ఆతడు సపేబీకోరే |!

“మిమ్మల్ని డిస్టర్చు చేస్తున్నానా?” అతడి మరో [పళ్న,

నికషోపల సర్గ 8908

'యస్‌' అన్నాడు లీమన్న కటువుగా ..

ఈ [పశ్నలూ జవాబులూ అన్నీ ఇంగ్వీమలోనే అతడి ఇంగ్నీషు యాస మృదువుగా , వై దుష్యంగా వుంది .

కొన్ని నిమిషాలు గడిచిన్నై =

“మీరు కవా?' అతడి ఇంకో (పళ్న.

“మరి మీరు |వాస్తున్నదేమిటి?'

మరి కొన్ని నిమిషాలు దొర్జనై.

“నేను వట్టి పూల్‌ (అవివేక్ర) నని మీ వుద్దేశమా ?”

“* అవును” అన్నాడు భీమన్న .- ఇక భరించ లేక నోటు పుస్తకం మూసేసి : "పెన్ను జేబులో పెట్టుకొంటూ

ఈ లోగా అత దొక గ్దాసూ, ఈయన ఒక ఆర గ్గాసూ పూర్తి చేశారు , తీక్షణంగా చూశా. డతడు భీమన్న వంక :

“మీ కుడి తొడలో ఒక పెద్ద పుట్టు మచ్చ వుండాలి. ఉన్నదా?” ఉలిక్కి. పడ్డాడు భీమన్న ఈ 1పళ్నకు, తాను 'పాంటూ _ బుష్‌ షర్టు వేసుకుని ఉన్నాడు , ఆ మచ్చను గురించి తనకు తప్ప మరొకరికి తెలిసే అవకాశంలేదు, ఎళత ఆశ్చర్యకర విషయం.

“ఇంకా నన్ను పూలనే అనుకొంటున్నారా? ”

[పళశ్నతో పాటు వెలువడిన అతడి చిరునవ్వు ముందు ఆపతిభుడే ఆయాడు , ఆంజలి ఘటించాడు భీమన్న స్‌ ఆశ్చర్య పరిచింది. మీరు సామాన్య వ్యక్తి కాదు. సంగ తేమిటో 'లేలుద్దామని

వ్ర్‌0 శ్రీ బోయి భీమన్న వచ్చి కూర్చున్నాను, ఏదో ఒక కళలో పరాంకోటి నందుకొనే సాము(దికం మీది. మీరు గొప్ప కవి అయి వుండాలని వూహిస్తున్నాను . ఇప్పుడైనా చెప్పండి మీ రెవరో* అన్నా డాయన ,

“మీ ఊహ సర్తైందే, నేను కవినే కాని, మీ ఆద్భుత శ్రి ముందు నే నేమీ కాను, నా అసంబద్ధ [పవ ర్తనను మన్నించండి” ఆంటూ క్షమాపణ కోరుకున్నాడు భీమన్న , ఆనాటి నుంచీ ఆ యిద్దరూ ఎంతో సన్నిహితు లయారు,

ఎంకగా సన్నిపాతులైనా రంటే _ ఒకసారి క్వాలిటిలో ఇద్దరూ కలిసి తాగి , పైసలైై పోయి = ఇంకా తాగా లనిపించి నప్పుడు , ఆయన ఆ పక్క దుర్గా విలాస్‌కు వెళ్ళి, దాని పొొపయిటరు రాఘవయ్య గారి వడద్గ నుంచి అప్పుతెచ్చి, ఖీమన్నకు తాగించాడ . ఆ రాఘవయ్య భీమన్నకు అత్యంత [పేమాస్పదుడైన మి[తుడు ఆ రోజులో.

ట్ర

భీమన్నకు అంతగా సన్నిహితుడైన ఆ అద్భుత శక్షియుక్తు డెవరు? పొంటు , షర్టు ధరించి , తలకు త్రైలం కూడ లేకుండా , బికారిలా కనిపించే ఒక సామాన్యుడు . గోదావరి వాడే, తెలుగు వాడే , వేదాంతం సుబ్బారావు! హైదరాబాదులో ఒక టెక్నీషియనుగా వుంటున్నాడు . షిర్షి సాయిఐవావా భక్తుడు,

ఒక సారి “ఆకాండ తాండవం” కావ్య ముఖచిితం కోసం పి. ఆర్‌. రాజు గీసిన చి తాన్ని పరిశీలిస్తూ కూర్చున్నాడు భీమన్న క్వాలిబీలో *, “చాల బాగుంది ఆఅన్నదొక పరిచిత కంరం వెనుక నుంచి . ఆది సుబ్బారావుగారే ! ఎన్నో దృక్కోణాల నుంచి చూచి మెచ్చుకొన్నారా చ్చితాన్ని,.

తర్వాత ఒక జోస్యం చెప్పా డాయన భీమన్నకు _- జాతీయ స్థాయిలో [పభుత్వ పరంగా ఒక గొప్ప సన్మానం జరుగుతుం దని,

“దానికి మిమ్మట్నే ముఖ్య అతిథిగా పిలుస్తాని అన్నాడు భీమన్న నవ్వుతూ ం

“నేను మీకు దొరకను”

నికషోపల సర్గ 895 “ఎక్కడున్నా, నరే పట్టుకొస్తాను” “ఆది మీకు సాధ్యం కాదు" ఆలా సాగింది ఆనా టీ వారి ముచ్చట షు ₹నకున్న ఆ అద్భుత శకులను స్వార్థాని కపయోగించుకుంటే సుబ్బారావు గారొక గొపు బాబా ఆయివుండే వాడు కదా అనకొన్నాడు భీమన్న . ఆ ఐారుకు వచ్చి, తాగి తన్మయురై పోతున్న (పతివాడూ ఒక బాబా లాగే కన్‌పించా డీయన కానాడు ! వారు కొచ్చే (పతి మనిషీ బారీ మనిషే అని [వాసు కొన్నా డీయన తన పుస్తకంలో. ఇలా [వాసు కొంటూ పోశే క్వాలిటీ కథలే బోలె డవుత్రై , జంటనగరా లలో ఈయన కావ్యరసాన్ని రుచి చూడని బారు లేదు. సౌహార్దాన్ని చవి గొనని హోటలు లేదు... విశాఖ, కాకినాడ, విజయవాడ , కర్నూలు వంటి పట్టణాలు కూడ ఈయన సాహితీ హృదయాన్ని ఆస్వాదించి నట్టివే . ఆ కథ లన్నీ చెప్పడం ఇకగ్రాడ సాధ్యం కాదు. ఇక్క డొక విషయం: స్పష్టం 'చెయ్యాలి . బార్లకు వెళ్లే వాళ్ళంతా తాగ డానికే వెళ్ళరు , చాల మంది తినడానికి వెళతారు . బార్జలోని భోజన పదా ర్థాలు ఎక్కువ [పశ స్తమైనవిగా వుండడమే అందుకు కారణం = భీమన్న మి[తు నార్ల ప వెళ్ళే వాళ్ళంతా తాగుబోతులు: కారు వచ్చ 'మెత్తుకొనే వాళ్ళంతా దరి్మదులు' కారు. ఎన్నుకోబడ్డ వాళ్ళంతా (ప్రజా (పతినిధులు కారు 159. ఒక నమూనా ఠకథ మహాత్ముల జీవిత చర్యితలలో ఆంతా మంచే. వుంటుంది . ఆలాంటి వాళ్ళు నూటికి కోటికి ఒకొ్కాక్కాట్టంటారు . వాళ్ళు లోకాతీతులు , తిండి కోసం

చెమటోడ్చ వలసిన జన సమూహానికి అట్టి మహాత్ముల జీవితాలు ఆదర్శ |పాయాలే కావచ్చు కాని, ఆనుసరణీయాలు కావు * ఆందు బాటులో వుండవు,

సామాన్య మానవుడి జీవితంలో. మంచి చెడ్డలు కలగా పులగంగా వుంటె, అట్టి మానవుల మధ్య [బతుకుతూ , వారి మంచి చెడ్డలలో భాగం పంచుకొంటూ , చెడ్డకు కారణా లవుతున్న పరిస్థితులను తొలగిస్తూ ౩? సమాజాన్ని మంచి వై పుకు మలుప్తుతూ. ముందుకు సాగే |పజ్ఞావంతుడే నిజమైన నరనాయకుడు *

అట్రి నాయకులు సమాజంలో చాల మంది వుంటారు. నిజానికి సమా వాన్ని నడిపించే వాళ్ళు వాళ్ళే. క్రుడు కూడ కాదు . సొందర్య దృష్టితో సాహిత్య సృష్టి చేసుకుంటూ పోతున్న ఒక కళా కార్మికుడు - ఒక నిత్య సాధకుడు , అందువల్ల ఒక సామాన్యుని ఆభ యించుకుని వుండే వెలుగు నీడ లన్నీ ఈయన చుట్టూ కూడ వుం.రై.

అన్ని వర్గాల లోను , మట్టాల లోను భీమన్నకు మి[తు లున్నారు . ఆందులో రికా వాలాలు కూడ వున్నారు . వారిలో ఓకడు రిక్షారెడ్డి . ఆతడి మకాం అశోక నగర 1పాంతం . సౌంత రికా. రోజంతా ఎక్కడెక్కడ తిరిగినా - రాతి పద కొండు [పాంతావికి ఆబిడ్సుకు చేరి , క్వాలిటీ (పాంతంలో భీమన్న కోసం

ఒక రోజున అర్ధ ర్మాతివేళ భీమన్న రిక్షా ఎక్కి. ఇంటికి పోతున్నాడు . రిశు కింగ్‌ కోరీ రోడ్డుకు మళ్ళి వేగం అందు కొంది. అంతలో - లాజ్‌ హోటల్‌ సమీపంలో నిలబడి వున్న ఒక రిఇు నుంచి ఎవరో చేయెత్తి పిలిచి నట్టయి , తన రిషాను ఆ పించాడ భీమన్న

; “ఆ రిక్షాలో ఎవరో వున్నారు , మిమ్మల్ని రమ్మంటున్నారు” అన్నాడు ఆ రెండో రిచా వాలా వచ్చి, ఎవరో తెలిసిన వా ళనుకొని, భీమన్న రి౫ా వెనక్కు వెళ్ళింది. ఆ రిఇులో వున్నది ఒక ఆందమైన యువతి |!

• ఎవరు మీరు *” అన్నాడు భీమన్న,

నికషోపల సర్గ 8077

“చెప్పుతాను . రిశ్షాలోకి రండీ!” అన్న దామె;

ఒళ్ళు ర్ఫుల్లు మంది భీమన్నకు , అమ్మబాబోయ్‌ అనుకున్నాడు , చీకటి | వీళ్ల టన్నా , చీకటి విషయా లన్నా ఈయనకు పరమభయం : మి(తులు 'స్వాను భవాలని చెప్పే ఎన్నిటినో కధలుగా. వినడమె గాని, ఇలాంటి విషయాలలో [పత్యషాను భవం లేదు భీమన్నకు , తనకు సహజమైన పరిశోధన ]పవృత్తి ఒక మెరుపులా: మెరిసి , ఇదేదో చూద్దా మనిపించింది .

“ఎక్క డికి ? ”” అన్నాడు /*

“మా యింటికి'”' అన్నదామె.

“ఈ. సందులోనే 1”

“నా. రిక్షా ఎక్కు. , మా ఇంటికీ పోదాం .”

ఆనుమానంగా. చూచిం దామె . పర్వాలే దన్నాడు.. నటు చెప్పింది. : ఇరటి దాకా వస్తే పది రూపాయలు, మధ్యలో దిగ్గిపోతే ఆబిదు రూపాయలు !

తనరిక్షా వాడితో ఏదో చెప్పి, భీమన్న రిక్షాలోకి ఎక్సిందామె భీమన్న జేబు తడుము కున్నాడు , ఆది కాళ

“నువు దొంగవు కూడానా” అన్నాడు, ఆమె చేయి గట్టిగా పట్టుకొని , చేతిలోని కాగితాలు మెల్లి గా తీసికొంటూ ,

రికా నడుస్తూ వుంది. ఆ వెనుక ఆమె రిక్షా కూడా వస్తూవుంది. తన పేరు చెప్పింది అది తెలుగు 'పేరే కాని, ఆమె తెలుగుది కాదు , రిక్షా నడుస్తూనే

“రిక్షా ఆపు, నేను దిగిపోతాను” అంది హఠాత్తుగా . “ఆప వద్దు , పోనివ్వు అన్నాడు భీమన్న * రిక్షా వేగం పుంజుకుంది * వస్తూవుంది , పోలీసు స్టేషను ఎంతో దూరంలో. లేదు. ఆ విషయం ఆమె

లి98 టోయి. భీమన్న గుర్తించి వుండవచ్చు , దూకేసింది రికాలో నుంచి. తన రిక్షాకేసి పోతూవుంది , భీమన్న జేబు తడుము కున్నాడు, ఇప్పుడు రెండోజేబు థా+ీ |

రిశ్లా రెడ్డి పరుగెత్తాడు ఆమె వెంట, ఆ రికావాలాతో ఏదో ఘర్షణ పడ్డ తర్వాత , కొన్ని కాగితాలతో తిరిగి వచ్చాడు, ఆ మర్నాడు కవి సమ్మేళన కోసం అంతకు ముందే [వాసుకొన్న గేయం కూడా ఆందులో ఒకటి ;

ఆ. (వొాంతంలో ఏంతో మందిని మోసం చేస్తున్న ఓక్షామెను గురించి విని వున్నాడు ఖీమన్న .. తన మిత్తులలో కూడ పర్వులు పోగొట్టుకున్న వాళ్ళున్నారు ; ఆ రోజుతో ఇక ఆమె ఆట కట్టిుందను కొన్నాడు. . ఓక అమాయక కవికి పట్టు పడే టంతటి సామాన్యులా వాళ్లు ?

ఆమె గురించి తనకు తెలుసు నన్నీ వాళ్ళను ఎవరూ. మార్చలే రనీ అన్నాడు రిక్షారెడ్డి గ్‌

ఎవరూ మార్చలే రనే మాటతో భీమన్న ఏకీభవించడు . “ఏవరైనా వ్యక్తుల చేతిలో లేదు :. సమాజమూ * (పభుత్వమూ. అందుకు: పూనుకోవాలి ఆవి ఆ పని చెయ్యవు ఆంటాడు ,

స్వార్థం. సృష్టించు కొన్న బురకా లిపన్నీ 1 గొారెల్ని ఆకర్షించడం కోనం పులులూ, నక్కలూ అవసరాన్ని, ఐటి ధరిస్తూ వుంటై వీటిని: 1 --టు(మీలు 160. మెహిందీ

౮. రోజుల్లో గానా బజానాలకు , అంటే ఆట పాటలకు 'కేర్యదం మెహిందీ, హైకోర్టు సమీపంలో , రెండు. మూడు వీధుల్లో , ఒక పది పదిహేను భవ నాలలో ఈ కార్యక్రమాలు జరుగు తుండేవి. .

ఒక్కొక్క భవనంలో :- అందమైన తివాసీలతో , పరుపులతో ; దిండ్లతో అలంక్షరించబడిన వోలులో = ఒకళ్ళిద్దరు ఆందమైన అమ్మాయిలు చకగ-గా

నికషోపల సర్గ 899 ఆడుతూ పాడుతూ వుంటే .- చుట్టూ సుథాసీనులైన రసజ్జులు తమ కిష్టమైన పాటలు పాడించు కొంటూ , ఆనందిస్తూ వుంటారు , ఆట అభినయం , లాస్యం స్థాయిని మించేది వాదు , పాట మ్మాతం ,తిస్థాయి నందుకొంటూ వుండేది ,

అకడ అమీరులు, గరీబులు అనే తేడా ఏం లేదు. అందరకూ [పవేళం ఉచితమే. ఎవరైనా కాసేపు కూర్చుని ఆనందించి పోవచ్చు = ఆయితే అకగడకు వచ్చిన వాశ్రైవరూ తాహతును బట్టి ఎంతో కొంత చెల్సించు కోకుండా వెళ్ళరు. కేవల కళాదృష్టి , కళానందం తప్ప - మరే వుద్రేకాలకూ అక్కడ సానంలేదు.. . ఇ

ఆంధ [ప దేక్‌ ' ఏర్పడే నాటికి ఒక 'ప విత క్రభా 'దేవస్థానంలా వుండిన “మెహిందీ. _- ఆ తర్వాత నడమంగతపు సిరి 'మొద్దబ్బాయీల కొళ్ళకిందపడి నలిగి పోయిం దంటాడు ఫీమన్న

ఏమీ తోచనప్పుడు మెహందీకి పోయేవాడు భీమన్న, ఆప్పటికి నచ్చిన చోట కాసేపు కూర్చుని వచ్చే సేవాడు , నచ్చడ మనేది ఎప్పటి కప్పుడు అప్పటి మానసిక స్ధితిని బట్టి వుంటుంది :

ఒక రోజున తనకు గురుస్త్థానీయులై న మ్మితులలో ఒకరు , గుంటూరు [పాంతానికి చెందన వాడు ;, భాగ్యనగరం వచ్చాడు , ఆయన వచ్చినప్పుడెల్హా ఈయనకు ఆయన తోడిదే లోకం. ఆయన సౌందర్యోపాసకుడు ,. త త్త్యవేత్త. సత్య పరిశోధనలో వివిధ 1పయోగాలు చేస్తూ వుండేవాడు ; మెహిందీ. చూడా ఎకి. మెహిందీకి వెళ్ళారు . పదేసి విడిరూపాయ నోట్లను ముందుగానే వీళ్ళ జేబుల్లో వుంచా డాయన. తన కోరిక మీదనే వెళుతున్నారు కాబట్టి ఖర్యంతా'

మొత్తం అన్ని చోట్లా తిరిగి , ఒక చోటీకి చేరి కూర్చున్నారు .. అక్కడ ఇద్స రమ్మాయిలు మధురంగా పాడుతున్నారు. అందులో ఒకామె చాల అందంగా

ఉంది .. వచ్చిన వాళ్ళంతా. ఆమె చేతికే ఒకటో , రెండో అందిచ్చి , చెంపలు

అన్నిటా ఆ యిద్దరూ సమానలే . సౌందర గంలో ఓకామె మిన్న అయితే సంగీతంలో "రండో ఆమె పై చేయి * ఆయితే = సౌందర్యాన్నే ఆరాధించి పోతు న్నారంతా.. సంగీతం చిన్నటోతోంది... అది భరించ లేని ఖీమన్న సంగీత చేతిలో రూపాయి పెట్టాడు. ఆమె కళ్ళు జిగేలు మన్నై, తెలుగు పాట పాడ

'మహిందీలళో ఎకు్కూవ తెలుగు పాటల పాడించిన గౌరవం భీమన్నకే

“గోదారీ గట్టుందీ” అంటూ ఎత్తుకొన్న దామ, వాద్య బృంవరి ఖీమ న్నకు తెలిసినవాశ్లే , హుషారు సంతరించు కున్నారు , అద్భుత స్థాయి నందు కొన్నది కార్యక మం. మళీ ఒక రూపాయి. ఆందించా డామెకు = మరో

ఖీమన్న సంగీతను అలీమానించడంతో సౌందర్యలోని అహం దెట్బ తిన్నది , అసూయ మేల్కొన్నది, రెచ్చిపోయింది , భీమన్న దగ్గరకు వచ్చి పాదాల వద్ద నెలను తాకి , కళ్ళ కద్దుకొని పాొటెత్తు కొన్నది. ఆ సమయంలో ఆ సౌందర్యమంతా బంగారంలా కరిగి సఏగీతంగా విన్యసించి గుబాళించిం దంటాడు ఖీమన్న , సదస్సు యావత్తూ మత్తెక్కి. పోయిం దంటాడు .

ఈ లోగా , మితుడి జేబులో ఖర్చు కాకుండా పడివున్న నోట్టము కూడ అందుకొని తన జేబులో పెట్టుకొని వున్నాడు భీమన్న , సౌందర్య పాట ముగించగానే ఆ నోట్టన్నిటినీ తీసి, ఆమె దోసెట్లో పోసేళాడు .

గోళ్లకు గోరింత , "సెదవులకు తమ్మ , కళ్ళకు కొటుక =: ఇవేనా సత్యం, శవం , సుందరం మనిషికీ ? శిల్చం_ సంగీతం, సాహిత్యం -..ఈ మూడే ః ఈ మూడూ. కిలినిన ముక్కంటిని 'నేను ! ఆాట్యుమీలు.

నికషోపల సర్గ 401 161. "పేంమ లోయ మయింది కాదు : (పతి దానికీ ఒక (పత్యేక (పయోజనం వుంది, పిల్లవాడు , డాక్టరు, దొంగ, మైవిషడు _ కత్తిని ఎవర్తైనా పట్టవచ్చు. శ్న్యతువు కత్తి కాదు. మానవ [(శేయ స్పాధనకు సమ యోచితంగా వాడుకోవలసీన శక్తులు కామ |కోధాదులు = ]తిధాతువుల వంటి వవి.. 1పకోపిస్తేనే దోషాలవుతాయి , అసూయకు , స్పర్ధకు జీవిత పురోగమనంలో [ప్రముఖ స్థానమే వుంది, అవి వ్యకించి ద్వేషంగా మారడం. ; ఆహారం. వికటించి విషంగా మారడం -- సంసార ఐంధాన్ని నార త్నమ్మ 'శ్రేగే వరకు లా తెంచి వేసి కోవ డంతో , భీమన్న దారం తెగిన గాలి పటమైనాడు. ఆ దారం మళ్ళీ ఎవరి చేతిలో చిక్కుకొంటుందో తెలియని దశ అది . అక రణ లెన్ని వున్నా ౩ ఆకాళం ఎంత విశాలమైన దైనా-ఎక్కదో ఒక చెట్టు మీద , వీడో ఒక గూడంటూ లేక అఫలు స్వేచ్చే వుండదరటా డీయన . పైగా - సృష్టికి, ఏకళా సృక్షి కైనా; [ప ధానంగా' కావలసిండి సా ( స్ట గ్‌మే జ [ప కాంత సుభగ మై వన మన స్ను తృ పి తో పూర్ణకుంభమే అయిన హృదయం భీమన్న, జీవిత సాగరంలో ఎన్ని తుఫానులు రేగి, ఎంత కల్లోలం జరి గినా-- ఆదంతా. కేవలం 'ప్రైమట్టం మీదనే ., ఆంతరంగం ఒక అచంచల సమాధి! భూ తలం మీదనే... ఎంతటి పిడుగులైనా , [పకంపాలైనా పెకల్చేది ఉపరి తలాన్నే + ఆంత సితని కాదు ఆనుభవ యోగ్యంకాని దేదీ సృష్టిలో లే దంటాడు భీమన్న: మట్టి మొదలు మధువు వరకు అన్నీ తినదగినవే . జీర్ణ శక్తి ని, శరీర స్థితిని, చెయ్యవలసిన

పనిని బట్టి పదార్థాలను ఎంచుకోవలసి వుంటుంది. సర్వోదయ నాయకుడికి మేక పాలు చాలు. రాళ్ళ పగలగొట్టె కార్మికుడు 'మేక్రనే తినవలసి వుంది ,

అంతరంగం ఎంతటి పూర్ణకుంభ మైనా , బాహిరమైన (పతి ఆలకూ తల వొగ్గె బాల పల్లవం భీమన్న మనస్సు , లోకంలో తనను కోరి వచ్చే ఏ అందాన్నీ వద్దన లేడు ఏ ఆనభవాన్నీ కాదనలేడు , పతీ లవలేశంలోనూ. తాదాత్మ్యం (వేలిలో వున్న దంటారు సామ్నుడికులు ,

1968 మార్చిలో ఒక సాయంకాలం వసంతారంభ కోళతో పరమ దర్శ

విశాఖపట్నం: హార్చరుకు ఆవలి (పక్క లైట్‌ హౌన్‌ వుండే డాల్చిన్‌ కొండకు వెనుక భాగంలో, విష్ణుదేవుని నాభికమలంలా ; సమస్త (పకృతి సౌందర్యాన్నీ పుణికి పుచ్చుకొన్న లోయ ఆది , ఏంతమంది జంటలు ఆ లోయను దర్శించి [ పేమికు లై నారో + ఏంత మంది. [పేమికుల పాద ము[దలతో ర రంజిత మై అది [పేమ లోయ అయిందో !

చుట్టూ ఎత్తైన కొండలు, జలధారలు , వాపికలు, వృక్ష లతాగుల్మాదు లతో చిక్కని. ఆడవులు, లోయ సిండా రకరక్షాల తోపులు, పక్షులు. ఆ

• నడుమ ఒక చిన్నగుట్టపె ఖీమన్న , ఆ [పక్కన ఒక యువ, =:

బాపురెడ్డి “విశాఖ లేఖ” కవితలో పేర్కొన్న సౌందర్య 'కేం[దా అన్ని టిసి చూచేసి , అప్పటి కక్క_డికి చేరారు వాళ్ళ _

భీమన్న విశ్వ సొందర పిపాసు లైతే, ఈ యువ భీమన్న కవితా రస పిపాసువు ; ఈయన పతి రచనకూ వెనుక వుంటూవుండే అసంఖ్యాకమైన (పేరక శక్తులలో ఈ యువ ఒకతె, భీమన్న రచనలచే ఉ తేజీతూలె ఈయన స్నేహ పరిధికి చేరిన ఈమె, ఈయన క్రవితా లత మహా వృక్షమై విక సించ డానికి హెతుభూత మయిందా తర్వాత ,

నికషోపల సర్గ శ08

ఆది మధు మాసం, సాయంసమయం., ఆసందమే పర మార్శమైన ['పేమైక జీవులకు అక్కడ , ఆ సమయంలో లభించని పదార్థమంటూ ఏమీ వుండదు

అప్పుడే చెట్టు నుంచి దింపిన లొభ్రైను చేత బట్టుకొని, తన గుడి సెకు పోతున్న ఒక గీత కార్మికుడు, ఇటు వచ్చి ఆగాడు భీమన్న వద్ద, అదేమి మూగ భాషో! లొట్టె నక్కూడపెట్టి, గ్గాసు. తెచ్చాడు. ఆ వెనక అతని భార్య 'చేప ముక్కులు తబ్బె పెట్టింది, దానితో అక గాడ ఆడా మగా ఆంతా ఖీ మన్న చుట్టూ చేరారు ,, ఏంతలో ఎంత సన్నిహితుడై పోయా డీయన 'వాళ్ళప !

ఈ. వ్యవహారం క్షీట్టని యువ -- చేసేది లేక, చకితురాల్లై చూస్తూ కూర్చుండి పోయింది ! గీత కార్మికులే గీతామ్యత ధార్మికులు భీమన్న దృవ్లిలో ఆ క్షణం!

ఎవరీ కార్మికుడు ?

గీత కొరిికుడా ? గీత్మాశమ కొర్మీకుడా ?

అరే,బాబా! పీఠాధిపా £ భూపా.!

రండయ్యా , కిదిగో (శమ సారం ॥ 168. ఆప్యాయళతే అమృతం

ఆ ర్మాత్రి ఫోజనం బయ్యా పుల్ణయ్య గారింట్లో , అప్పటి కాయన పోలీసు శాఖలో అందరి మన్ననలను అందుకొంటున్న ఒక ఉన్నతాధి కారి, భీమన్న వెళ్లే టప్పటికి రాతి పదకొండు గంటలు , కాలాతికమణ మర్యాదాతి శకమణ = పెగా-పుల్ల య్యగారిక కోపం వసే పచ్చి సంస్కృతం (ప్రయోగించేస్తాడు , భయపడుతూనే 'వెళ్ళాడు భీమన్న ,

ఇంతకూ ఆలస్యానికి కారణం యువ. తాను 'సెనేటు మీటింగు కోసం వా-ల్తరుకు బై లుదేరి నష్వుడు , వెంటబడి వచ్చింది : విశాఖ మండలంలో ఆమె అన్నగారు. ఉద్యోగంలో ఉన్నాడు* అక్కడికి పోతా నంది. ఈ వారం రోజులు తనతోనే తిరుగుతూ ఉంది.

404 బోయి ఖీమన్న

వచ్చిన మర్నాడే సింహాచలం 'వెళ్ళారు.. అంతకు ముందు చాలసార్లు వెళ్ళా డక్కడికి తాను. ఎప్పుడూ అంత రాగ రమణీయంగా కనిపించ లేదా దృశ్యాలు తనకు, తనకు పులిహోర గిట్టదు : అమృతంలా వున్నదది అనాడు. ఆ తరువాత రోజున కృష్టారున యుద్ధం మేటినీ చూచి, బీచికి పోయారు. రాతి పదకొండు. గంటల వరకు ఆలలతో ఆటలు , ]పదీపాలతో

ఈ రోజున, రాతి ఎనిమిది వరకు (పేమ లోయలో గడిపి , మెడికల్‌ హాస్టల్‌లో ఆమె మి[తురాం[డు 'నిర్మల, ఇందిర , మైథిలి, ఆదిలక్ష్మీ, మున్నగు వారి వద్ద ఆమెను వదిలేసి , బైట పడే టప్పటికి ఆంత రా[తయింది -

పుల్ణయ్య గా రింటి వద్ద బైట ఎవరూ లేక్రపోతే తిరిగి వచ్చేద్దా మనుకొ న్నాడు భీమన్నః మరిచిపోయా నని క్షమాపణ చెప్పుకోవచ్చు తర్వాత. , అయినా తన కోసం ఆంత రాతి దాకా వవరుక ని పెట్టుకు కూర్చుంటారులకే అనుకొఠటూ రిక్షా దిగాడు * గేటు వద్దనే నిలబడి వున్నాడు జవాను |!

తపు చేసిన బెదురు గుండెతో గడప దాటాడు భిమన్న . “ఆంతా క్షేమమే కదా, అన్నయ్యా” అంటూ. ఎదురుగా వచ్చింది పుల్లయ్యగారి భార్య . గృహ లక్ష్మి; అన్నపూర్ణ అనే మాటలకు లక్ష్య [పాయంగా సృష్టించబడ్డ ఒక దేవత ఆమె.

“ఎప్పటి 'శ్షేమం ? ఇల్లు బైలుదేరి ఎన్నాళ్ళయిందో ?* ఆంటూ బైటికి వచ్చారు , పుల్లయ్యగారు నవ్వుతూ: ఏవ కబుర్లతో ముగ్గురు భోజనం బల్డ వద్దకు చేరారు .

“ని క్రీ పట్నం నిండా స్నేహితులే. కవులూ, కవితా గోస్టులూ. అయినా వస్తా వనుకొన్నాంలే .శ్టీఎంత రాతికి వస్తావో తెలియక , మేం తినేశాం” అంటూ బల్లమీద గిన్నెలపై మూతలు తీయ సాగా రిద్దరూ ; హమ్మయ్య అనుకొన్నాడు భీమన్న , తన ఆలస్యం మరీ ఎక్కువగా ఖాధించ లేదు , అయినా అంత రాత్రి వరకూ. వారు 'మేలొొ_ని వుండడానికి కారణమైనా నన్న బాధ కూర్చునే వున్న డింకా బరువుగా * ఆది తటాలున డిగిపోయి , కష్ట తళ తళ మెరిశాయి-ఆ. ప్లేట్ల లోని పదార్థాలు చూచే టప్పటికి !

నికషోపల సర్గ తీ 005 అందులో ఒక పెద్ద సప్తేటు నిండా-దిబ్బ రొన్టైలా, స్పెషల్‌ వడలా ? రొయ్యలు ! అంత పెద రొయ్యలు ఆంత వరకు చూడే లేదు భీమన్న ! ఇంకా చేపలు ! గుడ్డు , వాటి అమ్మలు | “బావ గారు! ఈ చుట్టు పక్కల మీకు కూడా ఆలవిగాని బకానురు డెవ డైనా వున్నాడా ఏమిటి !“అన్నాడు భీమన్న , అన్నీ కొద్ది కొద్దిగా రుచి చూస్తూ , భీమన్న భోజన (పియుడే కాని, కన్ను నిండితే కడుపు నిండిపోయే రకం: ఇక ఆ. ఆక్క_ బావల ఆప్యాయత అన్నిటినీ మించిన అమృతం ల ఆ రకమైన అమృతం జీవితంలో ఒక్క దఫా లభించినా, ఆ జీవి ధన్యుడే అంటాడు భీమన్న . లోనే విశాఖలో 3; యస్‌, దత్తు, ఆచ్యుత రామరాజు +, రావి శాస్తి? వాపు రెడ్డి, సుదర్శనం, రాజమహల్‌ రమణ, ఆర్యా, (పసాద్‌ , మున్నగు వారి రక రకాల వరించిన బాపు రెడ్డి “రాకెట్టు రాయబారం” కావ్యానికి భీమన్న పీఠీక [వాసిన సంవత్సర మది, కావ్యఇతోపాటు పీఠిక కూడ ఎంతో దుమారం రేపింది సాహితీ వ్షేతంలో _నన్నయాదులు అసలు కవులే కాదనీ , ఒక్క వేమన్న తప్ప తెలుగులో కవులే లేరనీ భీమన్న ఎలుగె త్రి చెప్పిన పీఠిక ఆది , భీమన్న విపులంగా 'పీ68 కలు [వాయడానిక్షి మొదలు పెట్టింది కూడ దీనితోనే , అవి తెలుగు. సాహితీ నవ సౌధాలా ? విభషీయ సమాధుల నమూనా లవి! ఏవడయ్యా కవీ బుషీ ఈ కాలంలో ? అంతా వ్యా స'వా ల్మీ కుల ఆ నశేషా లు టా ట్యుమీలు 168. జీవిత రామాయణం 1965 మార్చి 80వ తేదీన శ్రీరామ నవమి ఉతృవాలకోసం వనపరి వెళ్ళాడు భీమన్న -:. నవ్య నాటక సమాజం వారితో కలిసి,

అక్కడికి వెళ్ళ టప్పటికి ,ఆ పట్టణాన్ని ఆనుకొని పారుతున్న ఏరు పర వళ్ళు తొక్కుతూ. స్వాగత మిస్తున్నది. అంత ఉత్సాహంగా వున్న ఏటి టోటి కౌగిలిలో చిక్కుకునే ధైర్యంలేక, వీళ్ళ వ్యాను ఏటిఒడ్డునే ఆగిపోయింది , అంతలో అక్క-డికి రాణీ కుముదినీదేవి గారి కారు వచ్చి సరాసకి ఏరులో చొర

ఒడ్డ మీదినుంచి తమాషా చూస్తున్నవాష్న-తమ యేరే తమ రాణీవారి కారునే ముంచెత్తడం భరించలేక , ఏట్లో దూకి, ఎలాగో గట్టు చేర్చారు, ఆ తర్వాత వీళ్ళ వ్యాను కూడా ఆ. ఒడ్డుకు చేరింది ,

ఆ రాతి సభలో భీమన్న చదివిన పద్యాలే “జీవిత రామాయణం” =

మానవ జీవితానికి రామాయణం ఒక అందమైన ఆద్దం.. పతి మనివ్ని జీవితమూ ఒక రామాయణమే, రామాయణంలోని ఏదో ఓక ఘట్టం ఏవకో ఒకరి జీవితంలో నిత్యమూ జరుగుతూనే వుంటుంది , రాముడు ఒక నమూనా మానవుడు మాతమే. అతణ్ణి దేవుణ్ణి చేసి రామాయణ కావ్న [ప్రయోజనాన్ని నాశనం చేళా రంటాడు భీమన్న,

పద్యాలు బాగున్నాయని పండితు లంతా మెచ్చుకున్నారు ౯ ఉషథ్రీ ఆనందపడ్డాడు ; ఆ మర్నాడే రేడియోలో (ప్రసార కోసం వాటిని రికార్డ చేసుకున్నాడు , ఆంధ జనతలో (పచురణార్థం దాని సంపాదకులు కూచిమంచి సుుబవ్మణ్యంగారు ఫోనుచేసి రప్పించుకున్నారు ఒ వసంత స్వయంవరం అనే గేయ నాటిక ఆ ఉగాదికే ఆంధ జనతలో |పకటితమయింది. , సుబవ్ముణ్యం గారు 1పతిభావంతులైన అగ (శేణి ప్యతికా సంపొదకులు ౪ రాగ దేషాల కతీతులు , భీమన్నపట్ట (పత్యేకాభిమానం గలవారు .

అనువాద కాఖ, పుసకాల రీ జీస్టాంరు కార్యాలయం బిల్లింగు అంత వరకు గాధీం భవనం ఎదురు సందులో వుండేది , 1068 డిసెంబరులో మాసాబ్‌టా౭కు ఎగువలోగల హుమాయూన్‌ నగర్‌కు మారింది

కందుకూరి-గురజాడ-వెంకటరత్నం నాయుడు గార్ల 'సెంటినదీని "సెక టేరియట్‌ సంఘంవారు జరిపారు, దానికి ఖీమన్నే అధ్యక్షత వహించాడు...

నికషోపల: సర్గ 40” ఆది. 190698 జనవరి 29 ;. ఇదే రోజున కేంద పాహిత్య ఆకాడ మీనుంచి బలిగాం వచ్చింది ॥ నాలుగు [ప శులు “రాగ వాశిష్ణం' పంప మని.

'కేం[ద్ర జాతీయ అవార్డు కోసం భీమన్న రచన ఢిల్లీవరకు వెళ్ళటానికి అదే మొదలు. అప్పటినుంచి పతి సంవత్సరమూ ఏదో ఒక రచన వెళు తూనే ఉండేది .

“ఇది శివుడి హృదయం , శివుడున్నంత కాలం. ఇది ఉంటుంది" ఆంటూ బహిరంగ సభలో విశ్వనాథ (పశ ంసించిన' కావ్యం-దివాకర్త దేవులపల్లి | బెజవాడ వారల మెప్పుకు 'పాాతమైన కావ్యం “అనాది కొస” *?- ఆ.తర్వాత సంవత్సరం నూటికి 90 మార్కులు తెచ్చుకొని కూడ ఫయి అయింది. సరైన కారణం వూహకు కూడ ఆంద లేదు. సాహిత్య రంగంలో. పాత పురాణాలకే తప్ప, కొత్త నెత్తురుకు గుర్తింపు లేదని. తెలుసుకొన్న భీమన్న ఆటు పిమ్మట ఆవార్గులను తానే గుర్తించడం మానేళాడు .. అనుకోకుండా “గడి సెలు“కు వచ్చిం దది ఒక పుష్కరం తర్వాత ,

“నూరు |(పకరణాల కావ్యం” అంటూ: వచన కవితలో భీమన్న (పారం భించిందీ 1968 లోనే; తన ఆరాధ్య దేవత సాక్షాత్యారం కోసం భాగ్య నగరంలోని సౌందర్య కేంద్రా లన్నిటా అన్వేషణ సాగించే కావ్య మది . ఆవ ఇంకా. ఆన్వేషబలోనే వుంది,

తర్వాత చాలాకాలానికి ““$ివాలకలు” పేరుతో (పకటితమైన ““ఫీవె ర్సులో [పేమలేఖలు'” రచన కూడా (ప్రారంభమయిం దీ కాలంలోనే,

ఏక కాలంలో అనేక [ష్మకియలను 'పారంభించడం , ఎప్తుడు దేని మీదకు మనసు మళ్ళితే దాన్ని 1వాసుకొంటూ పోవడం అలవాటు భీమన్నకు, ఈనాటికీ ఇంకా పూర్తికాని ఏన్నో రచనలు అనా డా విధంగా (ప్రారంభించ బడినవే .

నా 1వియురాలు ఒక వ్యక్తి కాదు అదొక రాగ సౌందర్యం; నారసం దారో, వీరో కొదు ఆడి వరమానంద' పారవళ్యం , -ాట్ముమీలు

164. కాహళ 1పోగాంలు మనదేశం ఈశాన్య సరీహద్దుపై చైనా హఠాతుగా. దురాక్రమణ జరిపి, అనుకోని న ష్టర కలిగించి నప్పుడు. కోప్యోదిక్తుడై న భీమన్న పద్యాలు. పాటలు , గేయ నాటికలు చాలానే [1వాళొడు . ఆవన్నీ, ఆకాశవాణిలో (పసా రమైనట్టివే, ఆది గదిగో కాహళి అ హవ జయ కాహళి, ఖగ్గధారి కమ్మన్నది కదన కుతూహలి! “వేదాల పుట్టిల్లు మన హిమాలయ భూమి మర్యాద నిల్చరా పై 'నాను నిర్ణి ౦చరా, తమ్యుడా | సరిహద్దు దఠ్మీించరా 1 మొదలైన పాటలు (శోతలలో వీర రక్తాన్ని పొంగు3 తినిన సందర్భా లవి, -ఈ పాట. లన్నిటికి అద్భుతమైన స్వరకల్పన చేసినవారు షేక్‌ మహ బూబు ।, బండారు విక్పెంటు గార్డు, పాడినవారు.మహబూబు ; విన్సంటు , వై. రాఘవులు, డి. రామ లక్ష్మీ , వీరమణి, ఆహల్య , విమలా పద్మనాభం మొదలైనవారు. ఈ [పోోగాం లన్నీ సుఖేలానిక్షేతన్‌ తరపున జి, రామక్వష్ణా రావు , ఎస్‌ వి. రమణారావు , బొజ్జా తారకం , బొజ్జ్టాక గష్టళాత్రీ వగైరాల పర్య వేక్షణలో జరిగాయి , వీటి నిర్వహణ అన్ని దశలలో నాకూ సంబంధం వుంది ॥ మోదుకూరి జాన్సన్‌ వెళ్ళిపోయిన తర్వాత, వా లేరు నుంచే విన్సెంటును పట్టుకొచ్చాడు భీమన్న , మృదంగం; తబలా వాద్యాలలో మంచి నిపుణు డైన కోటిలింగం కూడ తర్వాత ఈ బృందంలో చేరాడు, ఆ రోజులలో అను వాద కాఖ కార్యాలయ ఆవరణ స;గ్గీత వాద్య కార్యక మాలతో , రిహార్సల్పుతో

నికషోపల సర్గ 409 కలకల్లాడుతూ వుండేది ॥ ఆయితే-సు ఖేలా నిశేతన్‌కు (పత్యేకంగా శ పర్మ నెంటుగా: సంగీత నాట్య, వాద్య బృందాలను ఏర్పాటు చేసుకోవా లన్న భీమన్న ఆశయం నెరవేరలేదు , చైనాను. నరకాసురుడితో పోల్చి భీమన్న (వాసిన“ఆంధకార ంపై దండ య్యాత” గేయ నాటిక ఒక క్లాసిక్‌ , భీమన్న మితుడు , వెనక బడిన వర్గాల నాయకుడు అయిన తులా బందుల నాగేశ్వరరావుగారి కుమారుడు అచ్యుత రాయలు ఆ చైనా యుద్దంలోనే. వీర మరణం పొందాడు: ఆయువ వీరుని (పస్తావన కూడ ఆ నాటికలో వుంది . బహుకా ఆ రోజులలోనే .కావచ్చు--- ఎవరి తల్లి ఎపరికౌను ఎదలోపల నిలుపుకో ? ఛీరుడివ్నై నిలిచి ధర్మ వీరముతో కొలుచుకో 1 అనే పాట ఆకాశవాబీలో “ఈ మాసపు పాట్‌ అయింది. ఈ పౌటను ఆకాశవాణి ఆప్పటి లలిత సంగీత విభాగాధి పతి ఆయిన మంచాల జగ న్నాధరావుగారు ఫోను ద్వారా. చెప్పించు కౌన్నారు భీమన్నచే. ఆ తర్వాత ఆయనతో పేచీ పడ్డా డీయన ట్యూను విషయంలో , మి[తులతో పేచీ పెట్టుకొనే లక్షణం భీమన్నలో ఆదినుంబీవుంది , ఆధునిక కవుల గేయాలలో కొన్నిటిని ఎంచుకొని , లలిత సంగిత బాభీలో స్వరకల్పన చేసి , కొన్ని సంపుటావను 1పకటీంచారు మంచాల వారు .. భీమన్న గేయా అందు. లున్వైలో . స్వుపసిద్ధ చైణికడూ , సంగీత కాస్త్రజ్జుడూ , లలిత వాగ్గేయ కారుడూ ఆయిన మిత్రుడితో పేచీ! ఆ తర్వాత ఆ విభాగానికి అధి పతిగా వచ్చిన పాలగుమ్మి విశ్వవాధం గారు. భీమన్నకు మరీ సన్నిహితులు , ఆయనతోనూ 'పేల్‌ యే! ఆయితే పేచీకి కారణా లుంటాయనుకోండి , ఆది చేరే మరో .సంగతి . ఫోనులో సాహిత్యాన్ని వినిపించి , సంగీ ఠాన్ని వినడం భీమన్న హాబీలలో ఒకటి, ఫోను అవతలి కొసనుంచి [కావ్య సుంద

రంగా వినవచ్చే కొన్ని కొన్ని అశరీర స్వరాలకు సాహిత్య సృష్టి చేసిన మధుర షుట్టాలు'ఈయన జీవితంలో చాల వున్నై . ఎప్పుడు ఎక్కడ ఏ చిన్న సందులో నుంచి చిన్న చిరుగాలి వీచినా = చిరు కిరణం సోకినా-ఈయన హృదయం చలిస్తుంది . భావం జ్వలిస్తుంది , సాహిత్యం ఫలిస్తుంది | 165 , అన్నదాన మనస్తత్వం

1984 లో భీమన్నకు జ్ఞాపకంవున్న సంఘటనల్లో ఆనకాప ల్లిలోని శారదా [గంధాలయం వారి సన్మానం. ఒకటి. తన పృదయాన్ని శారదా సుభగం చేసిన సన్మానం అది.

అనక్షాపల్సి పట్టణాన్ని ఇరుసుకొలటూ శారదా నది [పవపాస్తూ వుంది. గంగా జలం తెచ్చుకుంటా: రెవర్రైనా. , భీమన్న శారదా. జలం తెచ్చుకొన్నాడు.

ఈయన తెచ్చుకొన్న మరో వస్తువు డాక్టర్‌ సుబ్బరాజుగారు బహూక రించిన బెల్లపచ్చు , అనకాపల్లిలో చాలమంది తెలుసు ఈయనకు . అకడ మామా. యువకుల్ని కూడ చూళాడు , ఒకసారి బాపురెడ్డిగారితో కలిసి విళాఖ నుంచి జీపులో వచ్చి , మార్గమధ్యలో దారి వదలని. ఓక లారీపై చర్య తీసి కొని అనకాపల్లిలో రైలెక్కాడు * అయినా సుబ్బరాజుగారు తప్ప మరెవరు గు ర్తులేరు భీమన్నకు

“పూర్‌ వీడింగ్‌ (పేదలకు అన్నదానం) అనేడి మానవ జాతి తనకు తాను తవ్వుకున్న ఒక పాప కూపం” అంటాడు భీమన్న. ]పాథమిక. జీవితావసర మైన అన్నాన్ని మరొకడికి దానం చేసే హక్కు. ఎవడికీ లేదంటాడు .. కొందరు అన్నాన్ని అన్యాయంగా ఇ దె ర్త న్యంగా 1 విల 1పయోగంతో స్వాధీనం చేసు కొని , బలహీన జనానికి దానం చేస్తూ | వాళ్ళను తన అదు పాజ్ఞలలో వుంచు కొంటూ. , వాళ్ళచేశ దాస్యం చేయించుకొంటూ. , వాళ్ళమీద అధికార చెలా యిస్తారు. ఈ పాప కార్యానికి పవ్మితతను ఆపాదించడం కోసం అన్నదానం మహా పుణ్యం అనే నినాదాన్ని లేవ దీళారు ,

నికషోపల సర్గ శ్ర]!

అన్నం అందరిదీ . ఏ ఒక్కడికీ దానిమీద గుత్తాధికారం లేదు. కౌందరు ఐలం కలవాళ్ళు , ముఠాకట్టి , అట్టి గుత్తాధకారాన్ని వాస్తగతం చేసు కొన్న నాటినుంచే మానవజాతి పతనం [పారంభమయిం దంటాడు భీమన్న , అట్టి దుష్ట ముఠాకు పురోహిత వర్గం తోడ్పడిం దంటాడు . గ్మొరెల్ని దోచుకు తినడం కోసం పులీ, నక్కా ముఠా కట్టా యంటాడు ,. మనుస్మృతి లాంటి ఆర్జినెన్సులు , చట్టాలు అలా పుట్టినట్టివే అంటాడు .

అన్నదానం మహాపాపం అనే ఈ భావం అనకాపల్లి లో, ఒక సంఘట నలో కలిగిం దీయనకు, దానిని గురించి రాగవై కాఖిలో చర్వించా జా తర్వాత =

అదే సంవత్సరం నల్లగొండలో జరిగిన ఆంబేవ్కరు గారి ఎనిమిదవ వర్ధంతి సభకు అధ్యక్షత వహించాడు భీమన్న . అది చాల రసవంతంగ్లా సాగిన సళ, రాగవాశిష్టం నాటకం పీఠికలో తాను వాసిన అనేక అంకాలపై వివ రణ కోరిన (పేక్షక యువతకు. జవాబు చెప్పుకోవలసీ వచ్చింది. మాలమాది గలు ఆదిలో ఒకే కులమని , ఈ కులా లన్నీ వృత్తి భేదం వల్స ఏర్పడినవే ననీ సోదాహరణంగా నిరూపిఃచ వలసి వచ్చింది .

భీమన్న [పసంగిస్తూ వుండగా; ఒక అధికారి గారు వచ్చారు, ఆయన సందేశం కోసం భీమన్న తన 1పసంగాన్ని తప్పని సరగా మధ్యలో ఆపి కూర్చో వలసి వచ్చింది, ఆయన నాలుగు మాటలు చెప్పేసి + కాంకి్యా బెళ్ళి పోయాడు, కారు దాకా వెళి ఆయనను సాగనంపి వచ్చిన జనం భీమన్నను [పసంగం క్రొనసాగ్రించమన్నారు. భీమన్న అందుకు అంగీకరించ లేదు. పైగా ; జనాన్ని చెడామడా తిట్టి పారేశాడు: !

“అధికారులు , పదవీ 1పభువులు (పజల సేవకులు కారా? [పజల కం 1పజాసేవకులు. గొప్ప వారెలా అవుతారు? సభకు వచ్చిన వాళ్ళు కనీసం సభలోపాల్గొనే [ప్రముఖుల [పనంగ్రాల నైనా వినాలి కదా * వారి అభిపాయా లను. తెలుసుకోవాలి గదా? కొంతమంది 1పజా ]పతినిధులు కూడ ఇదే తంతు, సభలకు వచి చ తాము ముక్కున పట్టుకు వచ్చిన నాలుగు ముక్కలూ ఆక్కడ కక్కేసి; సభా మర్యాదలు కూడ పాటించకుండా లేచి

పోతారు _.. మరెక్కడో కొంప మునిగే పను లున్నట్టు ! ఎక్కడా ఏ పనులూ వుండ వని సభలో వాళ్ళకు తెలుసు నని తెలిసి కూడ “రాజు వెగలె” అంటూ బైలుదేరే వాళ్ళకు “రవి తేజము లలరగో అంటూ వంత పలికే వందిమాగధు లున్నంత కాలం. ఈ సమాజం ఇలానే తగలడుతుంది.. తప్పనిసరి ఆయితే = కండి 1 గారెలూ , గంగి రెద్దులూ కాకండి !”

ఈ ధోరణిలో సాగిం దపుడు ఈయన [పసంగం సూదిపాటు నిళ్శ బ్రంలో , చకిత మనస్కు-లై విన్నారంతా ఈయన ఆ వొళ్ళు తెలియని వాగ్గోర ణీని ! రెచ్చగొడితే తప్ప భీమన్నలోని _ న్నిదాణ శక్తి బుసకొట్టదన్న సత్యం ఆ నాడా విధంగా ఆక్కడ ఆవిష్టాత మయింది.

భీమన్న సాహితీ సృవ్టి విషయంలో కూడ ఇదే సత్యం, ఎవరో రెచ్చ

టి

ఈ 1964 లోనే, అక్టోబరు 4న పాలకొల్గులో మహాత్మా 'మై[తీ బృందం వారు భీమన్నను సన్మానించారు . వారిలో 1పముఖ. పాత అడపా వీరాస్వామి రొజా గారిది. ఆయన భీమన్న సాహిత్యాభిమానులలో ఒకరు భీమన్నకు జరిగిన అద్భుత సన్మానాలలో అది ఒకటి.

భీమన్నకు తోడుగా మోదుకూరి మోహనరావు వెళ్ళాడా టూరులో, మోహనరావు జాన్సన్‌ తమ్ముడు; భీమన్నకు భ కుడు, (పాణం ఇచ్చే సావాసి , ఆరోగ్యం, పరిస్థితి, కార్య[కమం దృష్ట్యా అతడు ఎస్కాంర్జుగా వెళ్ళా డీయనకు =

తాడేపల్సిగూడెంలో రైలు దిగి, ెంటపాడులో మ్మితులు తుమ్మలపల్లి సత్యనారాయణ మూర్తిగారి ఆతిధ్యం సీంకరించి , వారి కారులో సాయంతానికి పాలకొల్డు వెళ్ళి, సన్మానం అందుకోవడం అద్భుతమైన ఒక అనుభవం!

అక్కడికి వచ్చివున్న గొల్హ సూర్యప్రకాశరావు, గంజి నాగరాజు మున్నగు వారితో ఆ మర్నాడు రాజోలు వెళ్ళ, మామిడికుదురు; నగరం:

నికషోపల సర్గ శీ18 రామచం[దప్తురం కాకినాడ చూచుకొని, తిరిగి వచ్చేటప్పటికి బాలా. రోజులు ఆదే సంవత్సరం గోలకొండ స్మతికలో , డిసెంబరు ఇరవై ఆదివారల సంచికలో బాసాని సుదర్శనరెడ్డి గారు భీమన్నను గురించి ఒక సుదీర్హమైన వ్యాసం (పక టించారు; ఆంత వరకు ఆయనెవరో ఈయనతీ తెలియదు భీమ న్నను గేరించిన అనేక వివరా లున్న్నై ఆ వ్యాసంలో ్ర దానము చేయపే ఒక ఆ ధర్మము? ఆద్ది ([గహీత ఆత్మనే వ్లూనము చేయు ; జీవితన మట్టుకు తాను న్వకాంక్ష తీర్చుకో లేని జడమెశ్ర? కృష్ణ! సక లేశ్వర ధర్యివి నీకు తవ -_.ఏ వానికి దానము చేయ ? చేకొనన్‌ ఎ మణీమాననం' 166. వాలయోగి తో పేచీ ఇంత వరకు బాలయోగిని చూడలేదు భీమన్న ఆ [ప్రాంత 6 వాడైనా... “దాలయోగ సవికల్ప 'సమాధి.. టాజ్‌ మహల్‌ సర్వికల్ప సమాధి. ఏ ముందక్కడ చూడటానికి?” అంటాడు. టాజ్‌మహల్‌ను కూడ చూడలే దీయన .. బాలయోగీ , టాజ్‌ మహలూ [ప్రపం చామ్భృకాలే . భీమన్న తొలి ఉద్యోగం ముమ్మిడి వరంలోనే . ఇప్పుడు బాలయోగి కూర్చున్న స్థలంలో కూర్చుని, ఆంతకు ఆయిదేళ్ల ముందే , ఈయన అకాండ' తాండవం (వాకాడు... ఆప్రాంతాలు , (ప్రజలు ఈయనకు అత్యంత ఆత్మీ ఏమి తీనకుండా , తాగకుండా , కనీశం కదల కుండా -. ఒక పన్నేం డేళ్ళ హరిజన కు[రవాడు సమాధిలో కూర్వున్నాడనీ, ఆత ణ్న వాలయోగి

ఆంటున్నారనీ లోకానికి తెలిసి నప్పుడే భీమన్నకూ. తెలిసిందీ. జిల్లా కలెక్టరు , స్థానిక నాయకులు , పండితులు , పోలీసు శాఖవారు ఏన్నో విధాల పరిశోధించి , ఆతడు నిజమైన యోగే అని తేల్చిన తర్వాత అదొక దేవస్థాన మయింది ౫ “బాలయోగిని గురించి మీ రేమము కొంటున్నారు?” అని భీమన్న అడిగి నపుడు “హి ఈజ్‌ నాట్‌ ఎ హోక్స్‌ , అతడు మోసకారి కాదు” అన్నారు కళా వెంకటరావుగారు , ఆవులించ కుండానే (పేవులు లెక్క. పెట్టే కళావారే అ మాట అన్నప్పుడు , బాలయోగి మహాయోగే అనే భావం భీమన్నలో నాటు కొన్నది . అప్పుడే, మ[దాసులో ఉండగానే వాలయోగిని గురించి ఏదో [వాయాలనే సంకల్పం ఈయనకు కలిగింది . బాలయోగ్రిపై ఒక చలన చ్చితం సీస్తున్నామనీ , స్కీరిపు (వ్రాసి పెట్టమనీ కొందరు. పెద్దలు అడిగి నప్పుడు ఆయనను గురించిన వివరాలు సేకరించాడు. ఆ తర్వాత వాటిని నాటకంగా (వాసు కొన్నాడు... బాలయోగిని గురించి మొదటి నుంచీ (శద్ధ తీసుకొంటూ వచ్చిన ఈలి వాడపల్లి గ్లారికి ఆ నాటకాన్ని అంకిత మిచ్చాడు . అంకిత సభ 1864, డిసెం బరులో కాకినాడలో జరిగింది , భీమన్నకు బాల్య మి తుడూ., హరిజన ఉన్న తోద్యోగీ , గొప్ప మేధావీ అయిన జొన్నల మోహనరావు గారు నూతన గృహ [పవేశమూ , ఆమ్మాయి వివాహమూ జరుపు కొంటూ: .- ఆ సండర్యుం లోనే , ఆ పందిట్లోనే ఈ అంకిత సభను కూడ ఏర్పాటు చేశారు. సభకు మహాకవి జాషువా. అధ్యక్షత వహించారు , ఆయన చేతనే వాడపలి. గారికి “మహర్షి” బిరుదం ఇప్పీంచి; ఆ పెని బాఠఅయోగిని ఆంక్రితం ఇచ్చాడు భీమన్న * తారకం గారు, పాాతుడు గ పత్రి కాటి సుుబహ్మణ్యవ , మోకా మీరయ్య +, చిఃవి+* రమణయ్య మున్నగ వారె-దరో | పసంగించిన సభ అది. ; ఆ తర్వాత సుమారు రండు నెలలకు -. హళాత్తుగా ఒక రోజున ముమ్మిడివరర బాలయోగి కమిటీ ఉపాధ్యక్షుడి నుంచి ఒక రిజిష్టరు ఉత్తరం వచ్చింది భీమన్నకు

నికషోపల సర్గ 415

“బాలయోగి' నాటకంలో నత్యదూరమైన విషయా లున్నా యంటూ వాలయోగి 'చెప్పారనీ ॥ అందువల్ల ఆ నాటకం [ప్రతులను (పచార ౦లో పెట్ట వద్దనీ , పెడితే కోర్టు ద్వారా చర్య జరపగల మనీ ఉంది ఆ ఉత్తరంలో !

విస్తుపోయాడు భీమన్న , బాలయోగి కమిటీ అధ్యక్షుడు వాడపల్లి గారే ఈ నాటకాన్ని [పదర్శించడం కోసం , వచ్చే శివర్శాతి ఉత్సవంలో (పతులను: విరివిగా పంచడం కోసం ఏర్పాట్టు కూడ చేస్తున్నారు , ఈ మధ్యలో ఈ ఏడు గేమిటి ?

ఆ ఉపాధ్యక్షుడు ఒక హరిజనేతరుడు . ఆ [ప్రాంతపు భూస్వాముల వర్గా నికి చెందిన వాడు * బాలయోగిపై ఎందరో ఎన్నో రకాల పుస్తకాలు (వాసి వ్యాపారం సాగిస్తున్నా రప్పటికే ,

ఎవ రెంత [వాసినా,. జాలయోగికి రెండు , మూడు పేజీలకు మించిన చర్మిత లేదు. దానికి ఏ భగవర్గీతనో చేర్చి ఉద్దంధం చేసి , భక్తులకు ఆమ్ము కొంటున్నారు. కేవల వాయు భక్షకుడై , మౌనియై * సమాధి గతుడై, ఏకాంతం కోరి వున్న మహా తపస్విని తరచు డిస్టడ్చు చేస్తూ , తాము తరించే మార్గం చెప్పమని వేధిస్తున్నారు , వీళ్ళ పీడ పడలేక గితను పక్క నుంచు సైగలతో జవాబు లిస్తాడట 4 అవి ఒక్కొాక్కళ్ళకు ఒక్కొక్క విధంగా అర్థ మవుత్తె, ఏవడి నోరు పెద్దదైతే వాడు చెప్పే అర్థం థాయ మవుతూ వుంటుంది ,

ద్‌ ర్యాపు ద్వారా భీమన్నకు తెలిసిన వివరా లివి, బాలయోగిని ఒక వ్యాపార కేం[దంగా చేసుకొన్న స్వార్ధళక్తులు, బాలయోగి సుబ్బారావు గా వున్న రోజులలో అతడి చేత పాలేరు తనం చేయించుకుని అవస్థ "పెట్టిన ామందులు , భీమన్న వంటి వాడు ఈరిగ ంటో దిగడం ఇష్టం లేక్తి శ్‌ ఉతర 0: రాయించా రని తెలిసింది ఖీమన్నకు=వాడపల్సి గారి ద్వారా .

“బాలయోగి చేత "పేడ తీయించామా? బాలయోగి మీదకు చీపురు కట్ట ఏత్తామా?” ఆంటూ: కోపతాపాలు 1పదర్శించారట ఆయన మాజీ థామందులు ,

త్తీ1 గ్ర టోయి భీమన్న

“మరేం చేశారు ? ముద్దుపెట్టుకొన్నారా?” అనడిగాడు భీమన్న . పాలేరు సుబ్బారావు పన్నెండేళ్ళనాటికే నలుగురు ఖామందులను మార్న్చవలసి వచ్చింది ,

వ్య క్తి గొప్పవాడైన తర్వాత-ఆంతవరకు అతణ్ని హింసించిన వాళ్ళీ పెద్ద పెద్ద పూలదండలు పుచ్చుకొని పూజించడానికి ముందుకు దూకుతారు ,

ఆ ఉత్తరానికి భీమన్న ]వాసిన జవా బిలా వుంది,

• దాలయోగితో నాకు (పత్యేక దర్శనం ఇప్పించండి * నా నాటకంలో ఆయన ఏ మార్చులు చెయ్యమన్నా చేస్తాను. (పత్యేక దర్శనం వీలకాక పోతే, నాకు స్వప్నంలో కనిపించి చెప్ప మనండి =. (పతి ఉదయమూ. కాశీలో గంగా స్నానం చేసి వచ్చే ఆ మవాయోగికి సాధ్యం కొని 'దేముంది ?”

ఆ లేఖను భీమన్న ఆలా ముగించేసి ఉంటే బాగుండును . కాని ఈయన మ్యూతం సామాన్యుడా ? పైకి ఎంత సాధువో, లోపల ఆంత అహుంకారి ,

“బాలయోగిని బాలశివు డన్నాను.. శివస్థానంలో కూర్చోబెట్టాను , బహుళా ఇది మీ. బాలయోగికి అర్థం కాలేదేమో! అయ్యా," ఉపాధ్యక్షుల వారూ ! మీ వాలయోగికంటె నేను: గొప్పవాణ్ని కొంచం ఒళ్ళు దగ్గర పెట్టుకొని మసులుకోండి” అంటూ ఒక హెచ్చరిక విసిరాడు . అంతే , దానికి మళ్ళీ జవాబు రాలేదు.

జీవించి వున్న వ్యక్తులను గురించి సత్యం చెప్పడం: ఏంత (ప్రమాదమో ఈ ఉదంతం సృష్టం చేస్తుంది . “సత్యంవద” అన్న మన వేద బుషుల సుభా 'షితం ఓక నినాదం: గానే మిగిలి పోయింది , సత్యాన్ని ఎఐంత జయ్మ్యప్రదంగా అణచి వుంచగలిగితే =. సాంఘికంగా అంత గౌరవం పొందుతునా షడు 4. అంత ఉన్నత పదవికి చేరుతున్నాడు మనిషి .

అసత్యాన్ని । అన్యాయాన్ని , అధర్యాన్ని. ఎదిరించే ధైర్యం సామాన్య మానవుడికి రాకుండా మానవజాతి మరో మెనైక్క జాల దంటాడు భీమన్న,

నికషోపల సళ్ల 417 మానవు నలివృద్ధి మందగించినది. నిల్వ నీటికి టోలె తెల్విదవ్చినది సంభవించుట ఇంక సాధ్యమ్ము కాద్‌ నేటి మానవునుండి మేటి మానవుడు ? ఆ (వకృతిలో మానవ (పక్యతి 167. తిక్య్థవరపు వారి సన్మానం మానవునిలో సహజ వికాసానికి భీమన్న జీవితం ఒక్ష చక్కని ఉదా హరణ . ఈయన జీవిశం వసంతంలో రసాలం , వర్షంలో "సెలయేడద, శర త్తులో వరిపొలం హేమంతంలో జమాలయం, హిమాలయం అనడం ఇష్టం లేనివాష్ట వట్టి హిమం ఆన.కోవచ్చు. అంత సహజం ఆని చెప్పడమే నా ఉద్దేశ 0. శరతులో కూర్చుని రసొలంలా వికసించాలనీ , వరదలా ముంచెత్తాలనీ: అనుకొడు భీమన్న. వరి పొలంగ్రానే ఉండి పోతాడు . కోరిక అనే దేమైనా వుంటే -. అవ్పటి ఈయన కోరిక. రైతు కన్నులలో ఆనంద వాష్సాలుగా తాను ఎన్నడూ ఆశించని, ఊహించని సన్మానాలు; గౌరవాలు, కీర్తి (పతిష్టలు కూడ ఈయనమ వెతుక్కుంటూ. వచ్చాయి, వరించి వచ్చాయి. ఆందులో _ నెల్లూరులో తిక్కవరపు రామిరెడ్డి గారు చేసిన సక్మానం ఒకటి , రామిరెడ్డి గారి పట్ట భీమన్నకు భ'క్తి వుండడంలో విశేష మేమీ లేదు, భగవంతుడికి ఆందరూ భక్తులే, భగవంతుడి వదాన్యతలో , కోటీశ్యరతలో ఒకగ్లా పైసా వంత్రనా తన మీదకు (పసరిస్తే, ఆ భక్తుడు ఎంతొ ధన్యుడు ! కవి్మితయ సంస్మరణ మహోత్సవాలు ఏండ్డ తరబకిగా జరుపుతున్న రామిరెడ్డిగారు , తెలుగు దేశంలోని కవి పండిత పతిభా వ్యుత్చత్తుల పారం చూచిన వారయ్యే వుంటారు గదా ? అంతటి ఉన్నత శిఖరంను౨చి చూచినపుడు ఆయన దృష్టికి ఫీమన్న ఏలా కనిపించాడు ? ఆంటే-ఆయన అంతటి పరమో న్నతుడళా , దివ్య [ద హా అన్న మాటే క్రదా!

965 వ్యపిల్‌ 28వ తేదీన రామిరెడ్డిగారిచే సన్మానితుడ్లై, "అనాది కొస' కావ్యం. నుంచి కవితాగానంచేసి , రెడ్డిగారి అనందాన్ని చవిచూచి , అవస డ్రె పోయిన భీమన్న తాను ధన్యుడ ననుకోవడంలో విశేష మేముంది ?

అట్టి సన్మాన కార $1కమాలలో ఆనవాయితీగా వచ్చే రొటీను భీమన్న విషయంలో సడలించ బకింది *, భీమన్న పొరుగూరు వెళ్ళినప్పుడు మ్మితుల , బంధువుల ఇండ్రలో కొని ౩ కార్యకర్తల ; నాయకుల విడుదులలోగాని. దిగిడు . తనకు నచ్చిన లాడ్డింగులో దిగుకాడు . నెల్లూరులో కూడ అలానే చేళాడు . లాడ్డింగు ఖర్చుకూడ రామిరెడ్డిగారే భరించారు , ఖీమన్నకు 'దారి ఖర్చుకూడా ఇచ్చారు ; ఇవి రెండూ అంతకు ముందు అమలులో లేనివి .

ఈ సందర్భంలోనే - అదే లాడ్డింగులో దగివున్న శాసనసభ్యుడు అల్లం కృష్ణయ్య , అక్కడ అదనపు జిల్టా జడ్డిగావున్న మాజీ శాసన సభ్యుడు క్రొ త్త్‌పల్లి పున్నయ్య గొర్ల ఆలి థ్యాలను గురించికూడ చెప్పవలసింది చాలానే

మరో విశేష మేమి టంటే-తిరుపతికి వెళుతూ , నెల్లూరులో ఆగి, ఈ సన్మానాన్ని అందుకొన్నాడు భీమన్న (.

తిరుపతిలో ఆచార్య పింగళ లక్షీ గకాంతంగ్లారు డైరెక్టరుగా , ఆం[ధ [పదేశ్‌ [పభుత్వం తెలుగుభాషా వర్ముషాపును ఏర్పాటు చేసింది, అందులో భీమన్న ఒక 1పముఖ సభ్యుడు... ఆ వర్కుషాపు అక్కడ ఏంతో చర్చ తర్వాత తెలుగు అధికార భాషగా శిష్ట వ్యావహారికాన్ని వాడా లనే తీర్మానం చేసింది | తీర్మానాన్ని రూపొందించినవాడు భీమన్నే . ఆది మరొక (పత్యేక చర్మిత ,

తీరుపతి నుంచి రైలులో తిరిగివస్తూ* నెల్లూరు స్టైెషములో మల్లెమొగ్గలు కొన్నాడు భీమన్న-ఆ పెసైలోని మహిళ లంకా కౌనుక్కౌాంటుంటే , ఈయన ఈ మొగ్గల్సి వంచేస్తాడా అని చూడసాగా రంతా , ఫంచెయ్యాలి ?

మవసులోని కోరికలకు మచ్చుతునక లీ మల్లెలు,

నికషోపల సర్గ 419

అనే పాట మనస్సులో అప్పుడే మొదలయిందని ఆ చూచే వాళ్ళకేం తెలుసు ? రాభీలలోని పాట లన్నీ ఇతా అనుభవంనుంచి పుట్టినట్టివే. ఆయినా తనకు పూలుకట్టడం బాగానే. వచ్చు ,

168. కర్తవ్యం -- నేరం

19065 మే మానాంతంలో , అభిల భారత తెలుగు మహానభథ' మూడవ సమావేశం మూడు రోజుల పాటు తిరుపతిలో జరిగింది, అపుడు జరిగిన కపి సమ్మేళ నకు ఖీమన్నే అధ్యక్షత వహింజాడు.. ఆ సమావేళానికి ఖీమన్నను అనుసరించి వెళ్ళిన పరివారంలో ఈయన చెల్లెలు [దౌపదీ, నేసూ కూడా

చిట్టిమ్టి శంకరయ్యగారు జనగాం నుంచి మా పరివారంతో కలిశాడు. ఆయన కవి మ్మాతమే కాక, మంచి ఆయుర్వేద వైద్యుడు కూడ, ఈ రెండు విధాలుగాను భీమన్నకు ఎంతో సహాయకారిగా వుండే వాడా రోజులలో. ఆ (ప్రయాణంలో. మరిన్నీ .

రాగ వ్లైళాఖ్‌ వాత (ప్రతిని కూడా తెచ్చుకున్నాడు భీమన్న తుది మెరుగులు: దిద్దడం కోసం = దానిని శంకరయ్యగారు తీసుకొని, [ప్రయాణం పొడుగునా చదువుతూనే వున్నాడు ! అది అద్భుతమైన రచన అనీ , వెంటనే [పింటు. చెయ్యమనీ. చెప్పిన మొదటి వ్యక్తి శ ంకరయ్య గారే |

సపరివారంగా కిరుపతితో పాటు కాళహ స్తిని కూడా చూళాం

సుపపసిద్ధ రచయ్యితి లత గారితో ఖీమన్నకు తొలి పరిచయ మయిందా సందర్భంలోనే ఖ్‌ పరస్పరం చెలిసివున్నా + కలిసీ మాట్లాడుకో లే దంతవరకు , (పసిద్ధ గాయని జయలక్ష్మి కూడ ఈయన పాటలను కొన్నిటిని తీసికొన్న దప్వుడు .

ఉచి0 టోయి భీమన్న

ఎన్నో అభినందనలతో , అసూయలతో , సరదాలతో , చికాకులతో, అద్భుత సన్ని వేశాలకూ , అనుభవ వైళవాలకూ ఆలవాలమైన యాత అది, భీమన్న జీవితంలో (పతి ఘట్టమూ ఒక సంపూర్ణ నాటకమే .

ఆదే సంవత్సరం నవంబరు 14న వర్కింగ్‌ జర్నలిస్టుల సంఘం: వాఠు (పెన్‌ క్షబ్బులో ఒక కవి సమ్మేళన ఏర్పాటు చేశారు ;, 'హిమవంతుని పాతో క్తి పద్యాలను చదివాడు భీమన్న . ఇదీ , వరంగల్లులో టీచర్సు యూనియన్‌ వారు ఏర్పాటు చేసి నట్టిదీ ..: ఈ రండూ కూడ ఈయనకు ఏంతో తృప్తి నిచ్చిన కవి సమ్మేళనలు ,

ఆదే సంవత్సరంలో “తుపాకి రవ్వలు” అనే పేరుతో ఒక వీరగేయ సంకలనాన్ని [పకటించాడు సేదీరా = నదీరా మంచి కవి, గాయకుడు, భధీమ న్నకు మంచి మ్మితుడు. తుపాకి రవ్వలలో భీమన్న గుండ్డు కూడ వునై్నః అయితే -.. అప్పటికి యుద్ధం నిలిచి పోవడం వల్ల ఆ రివ్వలు కనీసం ఆవిష్క రణకు కూడ నోచుకోలేదు ! ఒక క్షణంలో విధ్యు క ధర్మమైనట్టిదే, మరో క్షణంలో నిషిద్ధమైన నేరం అవుతూ వుంటుంది రాజకీయాలలో ,

“*మనిషి గతం నుంచి 'నేర్చుకోడు ? మనిషికి ఆదళ్శం'అనే దేదీ లేదు, కది భీమన్న సిద్ధాంతం , గాలి ఎటు వీస్తే ఆటు వాటే 'మొక్కలాంటి వాడు. మనిషి . పతి మనిషికీ తాను [బతకడమే 1పధాన లక్ష్యం. తనక అనుకూల మైతే దయ్యానై్ననా చేరదీస్తాడు. (ప్రతికూల మైతే దేవుడినై నా పార్శదోలుతాడు , బుషులు +, (ఫవక్రలు, మహాత్ములు చెప్పిన నీతులు , న్యాయాలు, ధర్మాలు పనిచెయ్యకుండా పనికి రాకుండా పోయిన దందుకే , “బలవంతుడైన వాడికి షౌద సేవ చేసే మన_స్రత్వం కల దేశంలో ఈ కర్తవ్య నిషేధాల మధ్య వ్యవ ధానం మరీ తక్కువ" అంటాడు భీమన్న ,

నేరము చేయు చుందు మహ

సీయ గుణాడ్యులు కూడ? కొక _: ఆ (శూరుడు (కూరుడా ? కలహ

కుక్షీ అవజ్ఞుడ'? బోయ క్యలుడా ?

నికషోపలసర్గ 2. కారణ. మేదొ. _పేరణము గా (వవహించు మనస్వ వంతి | ప్‌ బారియు 'నిన్నె చేరును క దా? గుణ కర్మల లెక్క బేటికన్‌ ?

• “వెయ్యో , పదిహేను వందలో ఖర్చుకాగల కావ్యం ఏదై నాసరే. ['పెస్‌లో ఇచ్చేయ్యండి ” "ఇదీ ఒక రోజున ఒక లేఖ తెచ్చిన శభవ్నార్త , బాపురెడ్డిగారి నుంచి : అప్పటికి ఆయన, విశాఖలోనే డిప్యూటీ కలెక్షరు .

భీమన్న ఆనందం పరాకాన్టకు చేరింది , బపహుశ- ఈయన సాహితీ చరి[తకుకూడ ఆదే కె మాక్సు అనవచ్చు. న

అప్పటికి తన వద్దవున్న 'పెద్ద రచన రాగవైళాఖి ; ఆది పదిహేను వందలలో కాదు . అది (పింటయ్యే మరో దారికూడ లేదు. అందుకని సాహ సించి , దానినే (పెస్‌లో ఇచ్చేశాడు .. సాహితీపకులు , ఉతమ సంస్కారులు ఆమిన పచ్చా శంకరయ్యగారు (పింటింగు దళలో భీమన్నచేసే చిద్దుబాట్టకు , సర్దుబాట్లకు , 'పేటే అన్ని పొట్లకు తట్లుకొని-ముద్దులౌలికేటట్లు తమ. ॥ పెసులో ద. య బ 0౮ 6౧ బ. చ. (వొ ము]దించి ఇచ్చారు.

చిన్న చిన్న 'పేరాలతో , కంటికి హాయినిచ్చే ణీ ఎసింగులతో 1 ఆర్థం తెలిపే విరుపులతో , పరమ సుందరంగా తయారయింది రాగవైకాఖి !

తెలుగులో ఆంతటీ రమణీయమైన వచనశ్రైలి గాని, ముగ్ధసుందర మైన ముదణ గాని అంతకు ముం దెక్కడా లేదన్నారు నిష్టాక్షికులైన సహృదయ

మహాకవిగా ఎదుగుతున్న యువకుడు వాపురెడ్డి, ఆయన రచనలే ఎన్నో [పింటుకావలసి వునై. చ? తనతో మాటాడే పకి వ్య కసీ తనకు సన్ని హితం చేసుకునే [పతిభా [పొాభవా లాయనివి, భిషధకారులనుంచి లఇ్షాధికారుల

వరకు అందరూ ఆయనకు [పాణ మిచ్చేవాళశ్ళే, అంత ఉపజ్ఞావంతుడైన కవి, [పజ్ఞావంతుడై న ఆఫీసరు మరి లే డన్నంత ఖ్యాతిని గిడించినవాడు : తన మి[తుడు పట్టాభిరామరెడ్డి తన కొవ్యం ఒకటి పింటుచేసి పెడతా నన్నప్పుడు “నాకు వర్డు , భీమన్న కివ్వు” అని చెప్పగలిగిన ఉదార చరితుడు బాపురెడ్డి ,

కరీంనగర్‌ జిల్హాకు చెందిన ఈ సిరికొండ చిన్నవాణ్ణి గురించి, ఆయన కవితను గురించి అవకాశం వచ్చినప్పుడెల్హా (పశంసిస్తూ ఉంటాడు భీమన్న - సాహిత్య ఆర్థిక రంగాలలో ఆశేవమైన సహాయ సహకారాలన్న ఆందజేస్తూ , ముఖ్యంగా నన్ను అమ్మా అని నోరార పిలుస్తూ , ఒక భీమన్నకు సపెద్దకొడుకుగా అంకితమై పోయిన కివి బాపురెడ్డి ఆయన ద్వారానే రాగవై ళాఖి. (పింటయింది; కోటు పట్టాభిరామ రెడ్డిగ్లారికి ఆఅంకితి మీయబడింది .

“ఏక్రై్రైజు మంశతతిగారి వద్దనుంచి 'చేలిఫోనండి” ఆంటూ కనెక్ష నిచ్చారు. ఆఫీసులో భీమన్నకు ఒక రోజున . గుండె జల్లుమన్నది. భీమన్నకు , ” ఏదో కొంప మునిగింది మళీ “ 'ఆనుకొన్నాడు , మంతో ; ఉన్నతాధికారో ఫోను చేశా డంటే, లేక కబురు పెట్టాడంటే ఏదో భయపడవలసిన విషయమే సాధారణంగా. ,

• ఫీిమన్నగారు ! అభినందనలు ! మీ రాగవైశాఖి 'చదీవాను! చాల బాగుంది. ! ఎంతబాగుందో చెప్పలేను = ఓ సారిటుకేసి రండి” ఫోను పెట్టేశారు

_ మంత్రిగారు--భీమన్నచెప్పే థాంక్సు మాటకూడ వినకుండానే -

ఆ మంతి ఎమ్‌, ఆర్‌. అప్పారావుగారు . మితభాషి, మృదువోసి, సహృదయుడు , సాహితీవేత్త, మామూలు మంతికి భయపడ్డట్టే ఆయినకు కూడ భయపడ్డందుకు సిగ్గుపడ్డాడు భీమన్న . సమస్త భాషా సాహితీ విద్నుడైన ఆప్పారావుగారికి ఆంతగా నచ్చిన రాగ వ్నైళాఖిని తలంచుకొని ఎంతో గర్వపడ్డాడు ,

1066 మార్చి 25న రాగవైశాథి ఆవిషారణ అంకిత మహాసభ జరిగింది . అప్పటి విద్యామంతతి టి. వి, రాఘవులుగారు ఆధ్యక్ష్షత వహించగా , ఎక్రైజు మంతి అవ్వారావుగా రు కావ్యావిష్కరణ చేశారు , ఆనాటికి నగరంలో వున్న [(పఫముఖులంతా , ముఖ్యంగా డాక్టర్‌ దివాకర్ణ | డాక్టర్‌ సినారె;

నికషోపల సర్గ క డాక్టర్‌. అరిపిరాల, డాక్టర్‌ గిడుగు సీతాపతి , డాక్టర్‌ ఎమ్‌. ఏ, ఖాన్‌, దేవులపల్లి రామానుజరావు , కల్ట్లూరు సుబ్బారావు , శ్రీ వాత్సవ గార్డు రాగవైకాఖి కావ్యసౌందర్యాన్ని ; థావైశ్వర్యాన్ని ఏంతగానో శ్లాఘమిస్తూ మాట్లాడారు బాపురెడ్డి స్వాగతం చెప్పగా, నేను వందనసమర్పుణ చేశాను,

4 జ్య 1గంధం ముదణకు ఎంత అయింది ళో ఆనడిగా రట పట్టాభి రామరెడ్డిగారు బాపురెడ్డిని.. బాపురెడ్డి వెమీ చెప్పలేదు , పదిహేకు వందలకు మించదని ముందు చెప్పి , 'రెట్టిం పయిం దని ఇప్పుడెలా చెప్పడం? మర్యాద కాదనిభయపడ్డాడు .

“ మీర చెప్పకపోయినా , ఇది పదిహేనువందలలో కాదు, ఎక్కువె వుంటుంది ; సత్యం చెప్పడానికేం రి ఆన్నారట ఆయన , చెప్పాడు బాపు రెగ్గి మూడువే లయిందని , విశాఖలోనే జరిగిన సంగ తది,

అంకితం సభకోసం 'హైదరాబాదు వచ్చిన 'పట్టాభిరామరెడ్డి భీమన్నను ఓంటరిగా కలునుకొని , ఒక కవరు జేబులో పెట్టి 1 వుంచండి అన్నారు .. అంతకు ముందే కాగితం కొనే దశలో పదిహేను వందలు పంపివున్నారు , ఈ కవరులో మరో పదిహేను వంద లున్నై

ఆ ర్యాతి పట్టాభిరామరెడ్డి గౌరవార్థం. భీమన్న తరపున ఉమా హోటలులో ఆ హోటలు |ప్కాపయిటరు సత్యనారాయణగారు విందుచేళారు.. పట్టాభిరామరెడ్డి మద్యం ముట్టరు. నియమ నిష్టలు కల జీవిత పద్ధతి ఆయనది, ఆయితే అతిధులకు మా[తం' మద్య మధుర మైన విందు లెనై మైనారు చెయ్యగల ॥

భీమన్న కావ్యాంక్రితాల దొక' పత్యేక చర్విత , పరిశీలిస్తే వింత వింత మానవ మనస్తత్వా లెన్నో ఆవిష్క్టుత మవుతై,

రాజు గుణశేఖరుడు , లోక రంజకుండు ాసేమనిధి కోటు పట్టాభిరామిరెడ్డి , వనజ భవుగౌత ఈ కావ్యవాణీ గూడి. మాధవుడె యౌత ఈ కావ్యమథువు (గోలి; రాగ వైశాలి (ఆంకితం)

శీలత బోయి భీమన్న 170. అదేమరొక రైళే

భగవద్గీత , బైబిలు , ఖురాను మవా సంహితల పంక్తిలో నిలవదగ్గ [గ్రంధంగా రాగవై శాఖిని (ప్రముఖులంతా [పళంసిస్తూ వుంటే-ఆ పలుకులు చెవు లకు ములుకులైై సోకిన ఒకరిద్దరు [శోతలు సహించలేక కావచ్చు-రాగవై కాఖి ఆసభ్య గంధ మంటూ పతికల కెక్కారు . దాన్ని వెంటనే నిషేధించా లంటూ గోల మొదలు 'పె ట్టారు. ,

“* రామునితో కఠపివరుం: డిట్టనియె ” అన్న 'వాక్యం ఉన్నదనుకోండి. దాని రచయితను అల్సరి పెట్టాలనుకొన్న విమర్శకుడు ఆ వాక్యంలోని “ రాముని తోక * వరకు మా[తం తీసికొని, విమర్శ మొదలు పెగకాడు ,

“ రాముడికి తోక ఉన్నదట విన్నారా !* అని అకసాడు. తోకలు మ్మాతమే తక్కువైన వాళ్ళంతా చుట్టూ చేరతారు, రాముడికి తోక ఉన్నదనడం ఎంత దుర్మార్గమో తేలుసారు ॥

ఒకవేళ ఆ ఒక్క ఉదాహరణా కోరిన ఫలితం ఇవ్వకపోతే , ఆ విమర్శకుడు మరో వాక్యాన్ని ఉదహరిస్తాడు . “ ఆతడికి ఎనమండుగురు భార్యలట” ఆవి, “రాముడికి తో కేకాదు , ఎనమండుగురు 'పెళ్ళాలనుకూడ ఆంపగట్టిన ఈ శివలీలా రచయితను ఏం చెయ్యాలి ?' అనగానే-” అరెస్టుచేసి 'జైల్లో పారయ్యా”లంటూ అరిచేస్తారు ఆడియన్వు.. రామలీల నుంచి , మరొకటి క ల్రప్టలీల నుంచి , ఆవికూడ [పకరణ భంగ చేసి |! భీమన్న రచనలమీద కొన్ని (పసిద్ధ ప్మ్యతికలలో వచ్చిన కొన్ని కొన్ని విమర్శలు , సమీక్షలు ఏ ధోరణిలో వుండేవో చూపడానికే ఈ విషయం: ఇక్కడ ఉ&టంకించాను , ఈయన ఆయా పతికాధిపతులకు నిరసన తెలుపుతూ లేఖలుకూడా [వాళాడు , జవాబులు మాతం లేవు, తెలిసీచేసే నేరాలకు పశ్చాత్తాప మెందుకుంటుంది 1

అయితే ఈ ధోవణి కొన్ని రకాల ప(తికలకు , కొన్ని మన స్తతాగ్రల

విమర్శకులకు న్యూతమే పరిమితమై వుండేది. రాగవైకాభిపై చెలరేగిన ముమారం

నికషోపల సర్గ శ2ర్‌ ధోరణికూడ ఇదే [పకరణ భంగంచేసి , అపార్హాలిచ్చే విధంగా వాక్యాలను ఉదాహరించి, పాఠకులను రెచ్చగొట్టే ధోరణి ,

పతికలలో, పోలీసు శాఖలో , 'స్మెకటేరియట్‌లో , కాసనమండలిలో పెద్ద పెద్ద ఫీర్షిక లతో వ్యాసాలు | దర్యాప్తులు / వైషు, త్మీవోపన్యాసాలు సాహిత్య లోకాన్ని ఊపివేసిన మహా ర్వుం ముద ఆది. ఈ గందరగోళంలో రాగవైశాఖిని నిషేధిస్తన్నారన్న వ్నార్త పుట్టి దాని పతులు ఎక్కడివక్కడ మాయమై పోయాయి . ఏవళ్ళకు దొరికిన వాట్‌ని వాష్ళ బేకులో 'పెచ్చురేట్లకు ఆమ్మేసుకున్నారు! ఆ తర్వాత భీమన్నే పేవ్‌మొట్టపై వెతికి తనకో (పతిని కొనుక్కోవలసి వచ్చింది. ,

ఇంతటి ఉత్తమ సాహిత్య సృష్టిపై ఈ విధమైన చౌకబారు వ్యతిరేక (పచారం ఎందుకు జళుగుతున్నదో తమకు: అర్థ కావడంలేదనీ, ఇది మరీ (ప్రమాదిస్తే తాము రంగంలోకి దిగగలమనీ మి్యిిత్రులైన అగ, శేణి కవిపండితులు కొందరు భీమన్నకు హామీ ఇచ్చారు, 'లేఖలు 1 వాశారు . భీమన్న మా[తం ఈ తుఫానుకు తలవాల్సి కూర్చున్నాడు | కిక్కురు మనలేదు, కలం 'పటలేదు. .

ఒక సంవత్సరం దుమారం తర్వాత , 18687 మార్చిలో శాసన సభలో (పళ్నలకూ , 1పసంగాలకూ కాబోలు జవాబు చెపుతూ , ముఖ్యమంథత్రి (బివ్మో నందరెడ్డి గారొక [పకటన చేళారు. కాగ మైళాఖిని గురించి కొందరు పండి తుల అభ్మిపాయాలు తెలుసు కొన్నామనీ - అందులో కొంత శృంగార తత్వం వున్నప్పటికీ, ఆది సాంఘిక, ధార్మిక విషయ విమర్శ అధికంగా కల (గ్రంధంగా వారంతా అభ్మిపాయ పడ్డారనీ ._ కాగా దానిని నిషేధించే. [పసకి లేదనీ. = ముఖ్యమంతి |పకటించారు " ఆ [పకటన చేసినందుకు ముఖ్యమంశతిని కూడ విమర్శించాయి. ఆ మర్నాడు కొన్ని పశతిక్షలు

ఆ సందర్భంలోనే రాగ వైళాభిని స్వయంగా కొనుక్కొని చదీవిన శాసన సభ్యుడు పాలవెల్లి గారు ఆ తర్వాత భీమన్నకు మంచి మి[తు ల్రైనారు, రాగ వ్నైళాభిలో చాల [పకరణాలు కంఠస్థం ఆయనకు ;

అసెంబ్లీలో ముఖ్యమం[తి పకటన .కూడ దుమారాన్ని ఆపలేక్ష పోయింది , స్కెకటేరియట్‌లో ఆ (గంధం ఏన్నో కథలను , కాల్చనిక సన్ని

వేశాలనూ సృష్టించింది . దాన్ని ఆసభ్యమని. నిందిస్తూ , తాను అసభ్యంగా [పవర్ధించిన ఓక అధికారి సస్పెండు కూడ అయినాడు =

“ఇంత మంచి రచనకై అంత వ్యతిరేక పచారం ఏందుకు చెలరేగింది?” అని అడిగితే , “ఆ (వాసిన వాడు బోయి భీమన్న కాబట్టి” అంటాడు భీమన్న ".

“అయ్యో | ఇంత కాలానికి ఇంత గప రచన వచ్చిందే | చీన్ని రాసిన గొప్పతనం ఒక మాలవాడికి పోయిందే!" అన్న ఆసూయ' కొందరిచే ఈ దుర్మార్గం చేయించిం దంటారు కొందరు. *ీదీన్ని మేమే ఎందుకు [వాయలేదు | కనీసం మా మి[ళులైనా 1 గురువు టైనా [వా సి వుంచే బం. జ్ఞానపీఠ్‌ కో జ్‌ నోబెల్‌ పైంజుకో రికమెండు చేసి ఉండే వాళ్ళుం కదా 1 అనుకొంటారు మరికొందరు , ఆ(గ్ర(శేణి కవి పండితులు , పశత్రికాధిసతులు , రచయితలు అనేకులు విమర్శ లను ఖండించి భీమన్నకు బాసటగా నిల్బారు 4 కే

వది ఏమైనప్పటికీ -.ఈ రభస ఆంతా సెక్రటేరియట్‌లో ఒకపెద్ద వెలె రావణుడికి మైరావణుడు తోడ్రై నట్టు-అంతకు ముందు విద్యా శాఖలో భీమన్నకు వ్యతిరేకంగా తయారై వున్న వైలుకు తోడయ్యింది =

భీమన్న సర్వీసు పదేళ్ళు మ్యాతం , నలభై మూడేళ్ళ దాకా రాజకీయా లలో గడిపేసి, నలభై నాలుగో ఏట బహిరంగ పోటీలో , డైరక్టు ర్యికూ మెంట్‌ ద్వారా , శాఖాధిపతిగా నియమితుడ్లై నవాడు భీమన్న, సర్డీ ఫికెటులోని జన్మ లేదీ |పకారం 1968 అక్షోఐరు &£4కు ఏఖ్లై అయిదు నిండుతాయి , ఎక్స్‌ 'టెన్షను కోసం అడిగాడు భీమన్న . డాక్టర్‌ బెజవాడ గోపాలరెడ్డి గారు కూడ ఖీమన్న తరపున స్వయంగా కొంత [శద్ధ తీసుకున్నారు . మామూలు ఉద్యో గులకు కూడ .ఎన్సైంషను ఇస్తున్నారు * సాంకేతిక పారిభాషిక [పజ్ఞ అవసర మైన పదవీ కదా ఇడి! తనకు ఎక్తైన్లను తప్పక ఇస్తారనే ఆశించాడు భీమన్న ,

అక్షోబరు 24 ఆయిపోయింది... £7 వరకు స్థానం వదలకుండా కూర్చు న్నాడు , అప్పుడు వచ్చింది ఫోనువార్త -. ఏక్టేన్షను ఇవ్వడం లేదని !

నికషోపల సర్గ త్మ ఆలీసుళోని తీన సోంత సామానును , [గంధాదిను = ఆ 1 పక్కా హంమా యాన్‌ నగర్‌లోనే జాను అద్దెష కుదుగ్నుకాసి వున్న గడికి చేర్నించేసి, తన శప్యూలీ శై రెక్ట కైన స శ్రీనివాసరావు గారికీ ఇార్డీ ఇస్పగించేసి , చైటపడ్డాడు అప్పటికి సాయంత్రం ఆయి దయింది. ఆకర్టాడి నుంచి సరాసది కృష్ణ జేవణాయ.. భాషా నిలయానికి వేళ్ళాడు. అక్కడ ఉగగు తున్నది = కాసస్టైర భట్ల కృష్ణారావు గానీ అకాల చరణానికి నంతాషం 'వెలిబుక్చే సభ, ప్విమ మ్మితుడు గ కొన్య కన్యాదాత బాస్యరళట్ల (| దుఃఖంతో స్నిగ్ధమిన స్మశులే పూనా స్తష్పులుగా ఆంజలి ఎర్జ్మదేనో ఢా సంళాప చేషక మీద ! ఇట్లు లేడు, ఉటోగుం శు. అయనే అతనుడ్డైన ఆత్య జ్యోటె * తయన వనువుండీ సిరాధారోడ్డై న ఉదాసీన మూర్తి! ఇంటటి నిర్వేరంలో ఇంతి సిర్యికొరత్‌ ఆద్భుత మన్నాన మత్రలంళా , డొక్ట్‌ర్‌ సినోరే. సభలోనే [పళ దూనవరి మెదడు ఏ న్నూశళ 1 ఒక గుప్పెడు! ఊది సాధించగల షజ్ఞునం తరశస్యూతం ఏరడుత మరీ ఈ జపాంకాదనం' మనిషకీ ? వేశటి కణఏక్‌ చూరక్షణీ చూవడం ఎలో 1 తలలోవ పేరును శళోడరి షూర్షదర్శనన సాధ్యనూ 1

పాలేరు నుంచి పద్మ(శ్రీ వరకు సంస్కృతీ విప్లవ సర్గ 171. సెంటిమెంటు భీమన్న. ఎన్నో ఉద్యోగాలు చేశాడు , వదిలేశాడు = ఆలానే పదేళ్ళపాటు చేసిన ఈ అధికార పదవిని కూడ వజిలేళాడు, ఈ రిబైర్మెంటును గురించి భీమన్న ఫీలయిం. దంతే . రరిటైర్మెంటుతో మరో కొత్త ఘట్టం [పారంభ మముం దీయన జీవితంలో . అన్నిటి కంచె ఉన్నతమూ , ఉజ్జ్యలమూ అయిన ఘట్టం ఈ. ఘట్టాన్ని [పారంభించే ముందు _ జీవితం , సమాజం, సృష్టి గురించి ఈయనకు కల భావాలను కొన్నిటిని ఇకిడ స్పృశిసాను . ఇంత కాలమూ; ఇక ముందూ కూడా ఈయన సాహిత్యాన్నీ , జీవితాన్నీ నడిపించిన మార్గదర్శక సూ[తాలు కొన్ని ఇం దులో క నిపిసాయి క మానవు డే అభ్యుదయాన్ని సాధించా లన్నా , ముందుగా సాంస్కృతిక దృక్పధంలో మార్పు గావా లంటాడు భీమన్న . సెంటిమెంటును పూర్తి గా వదులు కోవా లంటాడు; “ సెంటుమెంటు అనేది మానవ మేధస్సుపై 'పేరుగుతూ వస్తున్న ఒక కేన్సరు" అంటాడు, భారత దేశంలో ఎన్నో రంగాలలో విప్లవాలు వచ్చాయి, ఆ రంగాలు సస్యశ్యామల మైనాయి. ఎలాంటి మార్పు లేకుండా , ఇంకా చవిటి ప్యరగా పడి

సంస్కృతీ విప్లవ సర్హ 420 వున్నట్టి దొక్క సాంస్కృతిక రంగమే (భాంతిని తొలగించుకొని , స్వచ్చ మైన సత్య స్వరూపాన్ని గుర్తించి , త దభిముఖంగా యువకులు పురోగమించి నప్వుడే సాంస్కృతిక విస్తవం సా ధ్య 'మవ్పతుం. దంటా డీయన ,

సెంటిమెంటు అంటే గతం నుంచి తప్పు కోలేని ఒక బలహీన మన స్తత్వం *, ఒక ఆచారం *. ఒక సం(పదాయం . ఒక జంధం,;

దేశ కాలాల అవసరాలను బట్టి ఏ సమాజంలో నైనా, ఏ ధర్మ. శాసన మైనా అమలు లోకి తే బడవచ్చు , కాలం మార్పుతో ఆట్టి శాసనం కూడ మార వలసి వుంటుంది : 1పయోజనం పోయి కాలదోషం పట్టిన ఏ శాసనమైనా, ఇంకొ ఈజిప్టు మమ్మీవలె నిలిచి. వుంటే శి అట్టిదాన్ని ఆచారం , సం[పదాయం ఆంటాం , ఈనాడు మన సమాజంలో నిలిచి వున్న ఆచార సంపదాయా లన్నీ ఆలాంటి మమ్మీలే అంటాడు భీమన్న,

జందెం వేసుకోవడం ఎందుకు ?

ఒకానొక ఆదిమ కాలంలో , ఒకానొకి సందర్భంలో గుర్తుకోసం కట్టు కొన్న తోలు పేలిక ఆది , యజ్ఞాలు పోయిన తర్వాత , యజ్ఞకాలోచిత చివ్నో లకు [ప్రయోజన "మేమిటి ? ప యోజనం పోయి ్ట తోలు పేలిక నూలుపోగు ఆయి, ఇస్పటీ దాకా మమ్మీగా నిలిచివుంది . దీన్ని కొందరి నుంచి తొలగించ డానికి [బహ్మ సమాజం వాళ్ళూ , అందరి చేతా ధరింప జయ్యడానికి ఆర్య సమాజం వాళ్ళూ పడ్డపొట్టు అందరికీ తెలిసినవే కదా ?

“ఆహం (బవ్మోస్మి”

/ సః హూం

“త్యమే వాహం”

“ఆత్మవత్‌' సర్వభూతాని"

“ఆత్మ పరమాత్మ యొక్క. లవం” అని కదా పాందూ వేదాంతం చెపు తున్నది ?

(పతి ఆత్మా (బహ్మఅవమే ఆయితే , ఈ విఖేదా లేమిటి ?

పొందువులు వట్టి శరీరారాధకు లంటాడు భీమన్న.

“*మ్హాక్రు శరీరం. 1పధానం , జందం వున్న న్ద రీరాన్ని కాక, మేం మరో శరీరాన్ని ముట్టుకో ౦" * అంటారు ఆ[గ జన్మ నామకులు *

మరి, ఆత్మ శ్రి

“అత్మ మా కక్కర లేదు ; మాకు కావలసింది శరీరం , జందెం”

భౌతిక ఆచారాలు , యజ్ఞాలు , పూటలు , అభిషేకాలు , ఉత్సవాలు వగెరా పట పటింపు కలవాప _.

పూసలు, నూలుపోగులు, నిలువుబొట్టు, ఆడ్డపట్టీలు , అంగీలు , తాష్ల , జుట్టు, గడ్లాలు వగైరా చిహ్నాలు ధరించేవాళ్ళు =

యణ గో డె కొ ౮౫4.

తూర్పుకో , పడమటికో తిరిగి మొక్కి-తేనే తప్ప. దేవుడికి అందదని నమ్మేవాష్మ -

ఏదో ఒక నిర్దిష్ణ స్థలాసికో , గుడికో , 'త్మేతానికో వెళ్ళి ప్రార్థిస్తేనే తప్ప దేవుడికి వినపడ' దనుకునే వాళ్ళు -

వాళ్ళంతా వట్టి షోగ్గాళ్ళు , భౌతికారాధకులు , షోతో , (పదర్శనతో [ప్రజల్ని (భమపెట్టి (బతి కేవాళ్లు ణి

ష మతంలో చూచినా ఆంతా వా శ్లేకదా-జంటాడు భీమన్న

వాళ్ళక్సు. ఆత్మతో , దాని పారివద్ద్యంతో పనిలేదు .

మతాధిపతులకు , మత్తావేశపరులకు , వాళ్ళ వెంఓతిరిగే గొ రెలకు. , “ ఆహర(బవ్మోస్మి ” కాదు. అది ని వ్‌ద్ధం. వాళ్ళ సిద్ధారతం “ఆహం. శరీరాస్మి” ౫

అందుకే ఈ [భమలన్నీ వదిలేసి, వాస్తవ దృక్పధంతో , విజ్ఞాన మార్గంలో పయనించడం ఇకన్నైనా మొదలుపెట్టాలి యువకులు అంటా డీయన .

సంస్కృతీ విప్లవ సర్ద ఉలి! “ పిలకలు , బిళ్ళగోచీలు పోయి-=[కాపులు, ప్యాంటులు రాలేదా ? అలానే

ఈ మిగిలివున్న శవపేటికలను కూడ పూడ్చిపెట్టాలి” ఆంటాడు ,

(సవ క్రలు పుట్తారు, థగవఠ6కు డవతరిందాడు సదే వడదే

కాని నరుడు నరపీడకుడే ఈ నాటికీ .

నరుడు నారా యణుడు కావాలను కొంటున్నావా?

వీడక పీడిత భేదాన్ని నిర్మూలించు !

178 . దేవుడు = పురాణ కథలు

సమస్తానికి మూలమైన ఒక శక్తి ఉన్నదని, అది అనంత మైనట్టిదని అంటాడేగాని-సర్వ శక్తి వంతుడైన దేవు డనబడేవా డొకడున్నా డని భీమన్న విశ్వసించడు. . సాకారమైన దేదీ: సర్వశ క్రిమంతం కా దంటాడు ,

లోకంలోని వివిధ జాతుల , మతాల ఇతిహాస పురాణాలలో చెప్పబడ్డ ఏ దేవుణ్ని , ఏ దేవతను పరిశీలించి చూచినా - ఈ సత్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తుం దంటాడు , కనీసం మన [తిమూర్తుల + ఇంధదాది. దేవతల వ్య క్రిత్వాలను పరి కించి చూడమంటాడు ,

ఈ విషయంపై లారీఅ కొలదీ పేజీలు. [వా సెయ్యవచ్చు .. పతి దేవత గుణవ ర్తనలనూ ఖండించెయ్యవచ్చు = పతి దేవుడూ , [పతి దేవతా, పతి పురాణ పురుషుడూ “శరీర మాద్యం” అనే స్యూతాన్నీ , “తనకు మాలిన ధర్మం లే”దనే నీతినీ అనుసరించి (బతికిన వాళ్ళేనన్ని రుజువు చెయ్యవచ్చు. రాగద్వేషాలు , స్వపర భేదాలు , ఆత పక్షపాతం , తనకు దాసులై పడి వుండే వాళ్ళపై దయ , తనతో ఏకీభవించని వాళ్ళపై పగ , 'స్వపయోజనం కోసం ఎన్ని మోసాలైనా , హత్యలై నా చెయ్యడం - ఇవేకదా మనకు పురాణాల నిండా కనిపించేవి అంటాడు .

తమ మానవగుణ వర్తనలకే తమ ఉళహను జోడించి / ఆతిశయంచేసి ళ్‌ పురాణక ర్తలు వాటన్నిటినీ [(వాథా రంటాడు భీమన్న , పురాణ పురుషుల ,

క్షలిలి బోయి భీమన్న అవతార మూర్తుల విషయంలో 'ఈయన వ్యాఖ్యాన ధోరణి ఎలా వుండేదీ చూపడానికి సూూత్వపాయంగా కొద్ది ఉదాహరణలను మ్మాతం ఇక్కడ ఇస్తాను.

మూర్థుడూ', దురహంకారీ , నిరంతర శ్యతుభయావహుడూ , భోగ లాలసుడూ ఆయిన ఒక నకంాజిత్తులం ఆళపోతు 1వభువుకు [పతిరూపంగా కల్పించబడిన వాడే ఇం(దుడు , అతడి చరిత అంతా దురంతమైనట్టిదే అందరూ ఎరిగినట్టిదే ॥

[తిమూర్తుల గుణగణాలలో కూడ మానపు డాకాధించ దగిన వేవీ 'లేవు , ఒక రాక్షసుడికి చావులేకుండా వరమివ్వగిల దేవుడు ఆ రాక్షసుడు లోకకంటకు డుగా తయారైనప్పుడు తన వరాన్ని ఉపసంహరించుకోలేడా ? భస్మాసుర గాథ , జలంధర వధ ఉదంతాలు శివకేశవులకు గౌరవ(ప్రద మైనట్టివేనా ?

తన ఆయుధాన్ని ఎదుటివాడి కిచ్చేస్తే , తాను నిరాయుధు డయ్యేవాడు మానవుడు , మానవుడే అంత తెలివితక్కువగా |పవర్ష్హించడు కదా! వరం ఆయుధం వంటి దనుకొన్నా , దేవుడు సర్వళ క్రిమంతుడై వుండాలి కదా ! పైగా దేవుడికంటె భక్తుడు గొ పృవా డనడం పచ్చి మోసం , సంకల్పమ్మాతం చేతనే ఏమైనా చేసెయ్యగల దేవుడు =. ఆవతారా. లెత్తడం, భిక్ష మెత్తడం, నానా యాతనలూ పడడం జరగని పసి . మానవ స్వభావాన్ని దై వానికి ఆంటగట్టి చేసిన కల్పనలే అవన్నీ .

రామాయణ భారతాదుల్ని పరిశీలించినా బలాధికులే. తప్పు గుణాధికులు కనిపించరు . కావ్యాలుగా సాహిత్యానికి ఆవి రండూ రెండు కర్జకుండలాలే , రత్నభూషణాలే ; సాషాత్తు సాహిత్యమంటే ఆ. 'రెండు: కావ్యాలే . అయితే, వాటిలోని వ్యక్తులు మ్మాతం కేవలర మానవులు .. స్వ'పయోజనంకోసం , స్వాతి శయంకోసం ఎంతటి పాడుపనినై నా చెయ్యడానికి వెనుకాడని .మనుషులు , రాముడు , దశరథుడు , రావణుడు , విభీషణుడు మొదలెనవాష్యు , కుంతి, ధర్మరాజు , భీమ్మడు , కర్ణుడు , కృష్ణుడు వగైరాలు-అంతా అంతే ,

ఇం[దుడి (దోహానికీ, భర్త కోపానికీ గుర రాయిలా పడివున్న ఒక ఆసహాయురాల్ని లేవనత్తడం కంటె రాముడు చేసిం దేమిటి? రాతిని నాతిని

సంస్కృతీ విప్టవ సర్గ శీలి చేళడన్న |పచారం గొప్ప మోసం కోదా? ఏ పండు తినవచో్తో వది తిన గూడదో తెలియని అడవిలో , ఆక్కడ పుట్టి పెరిగిన శబరి రాముడికి ఒక డాక్టరులా ఉపయోగపడిండి . అందులో రాముడి గొప్పేమిటి? విభీషణ శరణాగతి పచ్చి రాజకీయం , రాముడు. మరొక్షరిని రశ్నీంచిం దెక్కుడ 0 అసలు డళరధుడు భరతాదులకు ఇెలుపకుండా , ఆకస్మికంగా రామపట్టాభిషేళం తల పెట్టడంలోనే గొప్ప రాజకీయ కుట్‌ 'లేదా ? ఇక భారతంలోకి వ$ిఠే _ భీష్ముణ్ణీ ; కర్టుణీ మించిన స్వామి [దోహులు (పపంచ చర్శితలో మరెక్కడైనా. కనిపిస్తారా ? కర్షుడు మహావీరుడుగా రుజువు చేసుకొన్న దెక్కడ ? గంధర్వుల చేతిలో, ఉతర గో[గహణంలో భంగపడి నప్పుడైై నా దుర్యోధనుడికి. క ర్జుడు తోడుడ గలిగాడా ? కర్టుడికి వ్యక్రిత్వం. ఇచ్చినవాడు దుర్యోధనుడు . కవచకుండలాలను దానం చెయ్యడ 0, కుంతికి వరా లివ్వడం' స్వామి[దో హం కాదా | తాను సేనాధి పతియై వుండి , తనను ఓడించే రహస్యం శతువుకు చెప్పిన భీష్ముడు విశ్వాస ఘాతకుడు కాదా ? జరాసంధుడు మొదలు దుర్యోధనుడు వరకు జరిగిన మరణా లన్నీ సిజాసిక్తీ హత్యలేకావా గ కురుక్నేతం ధర్మ మె్యత్రం ఎలా ఆయింది? క్ర ర్ణుకివద్ద కుండ కార్చినవి మొసలి కన్నీళ్ళే కావా? ఆజామిళుడి కధల్హాంటివి పాపాలను [షోత్సహించేవే కావా? ఆళడు 7 ల్విన “నారాయణ” అతిడి కొడుకే కాని, తమ చేవుడు కాద న్న సత్యం గు రించలేని వాళ్ళు విష్ట్ణ్టదూత లెలా. అయినా రన్న (పళ్నకు జవా బేమిటి? ఇలా విమర్శనా. దృష్టితో పరిశీలించుకొంటూపోతే , 'పుకాణ సాహిత్య మంతా పాత గొంగళిగానే కనిపిస్తుం దంటాడు భీమన్న , తన గుణాలతో అలీత శర్వ ల్ని రూపొండించు కోవటం మానవ స్వభావం కనుక , తదనుగుణంగా. అస్టే సాహిత్యం పుట్టం దంటాడు ; ఒకనాటి ఆవసరాలు విలువలు మారినతర్వాత కూడ ఆచారాలుగా, సం(ప్రదాయాలుగ్గా మిగిలి వుంటా యనీ , అట్టి వాటిని వదుల్చుకొంటూ ముందుకు పోవడమే. అభ్యుదయ మనీ భీమన్న వుద్దేకం . 'పురాణ వీరులకు దైవత్వాన్ని

ఆపాదించడంకూడ అలా మిగిలిపోయిన సం[పదాయమే = దాన్ని ఇంకా కొన సాగించడం మూర్ధత్వం ఆంటాడు . పామరులలోని ఆవిద్యా , పండితులలోని స్వార్హమూ పౌరాణిక దేవతల దైనందిన భజనలకు హేతువు లంటాడు , అట్టి దేవతలకు ఉనికీ , శ కీ రెండూ లే వంటాడు , పరమ, నిరంకుళ నియంతృత్వంలోని (పజల దాస్యానికి రూవకల్పనే సంపూర్ణ శరణాగత సిద్దాంతం | నియంతలకు నియంత'.కదా దేవుడు ? ఆాటు(మీలు “పజల మత భావాలు (6611089) గాయ పడుతున్నవి” . “పజల మత పిచ్చి (5600000 రెచ్చ గొట్ట బడుతున్నది” , “పజల మతాభిమానం దెబ్బతిన్న దంటే, ఆది పడగలు విప్పి విరుచుకు పడుతుంది ! కాబట్టి - ఓ, మతాతీత రాజ్యాధి నేతా! జ్యాగత్త! ” ఇలాంటి పౌచ్చరికలు: తరచు ప(తికలలో చదువుతూ వుంటాం ! నిరసన (ఫదర్శకుల చేతి క్మరట్టలపై చూస్తూ వుంటాం! (ప్రజలు వేల సంఖ్యలో మందలు మందలుగా హాజరైన సభల పచ్చని వేదికలపై నుంచి, వర్రటి నాలు కలు చాపి , నాయకులు చేసే ఉపన్యాసాలలో వింటూ వుంటాం ! వీ టన్నిటినీ చదువుతూ, చూస్తూ , వింటూ వుండే ఆసంఖ్యాకులై న [ప్రజలలో _ ఇదంతా ఏమిటి ఆని ఏ ఒక గ్రాకైనా ఆలో చిస్తున్నారా + జ్ఞానేందియాలు స్పర్శనం , దర్శనం , (శ వణం ఆస్వాదనం , (ఘ్రాణం ఈ ఆయిదూ, ఇవి పతి జీవికీ వుంచై. మరి, మనిష్ని 1పత్యేకత ఏమిబి? ఈ జ్ఞానేంద్రియాల ద్వారా సేకరించిన. సామ్యగ్రిన ముందుంచుకొని వి వేచించడం కాదా మనిషి (ప్రత్యేకత 1

సంస్కృతీ విప్రవ సర్గ నే వివేచనకు మూలాధారం మననం = ఆలోచన , ఈ ఆలోచన మనసృం బంధి . ఈ మనస్సు మనిషికి వచ్చిన ]పళ్యేక సౌకర్యం. ఈ సౌకర్యం ఆది బీజాణువు నుంచి సరాసరిగా మనిషికి వచ్చింది , మరే ఇళర జీవ జాతికీ రాలేదు , ఈ [ప్రత్యేక నిధిని, ఈ మహత్తర శ క్తిని మనిషి ఏ విధంగా ఉపయో గించు కొంటున్నాడు ? తన కొక గొపు బలమైన మనస్సు వున్న దనీ , దాని శక్తి ఆణు శక్తిని మించి నట్టి దనీ , అది రంగంలోకి డిగి కార్యాచరణకు పూనుకొంటే దాని పరా [కమానికి. తిరుగు వుండ దనీ, గుర్తించిన వాళ్ళు ఈ మనుషుంలో ఎందరు ? గుర్తించని వాళ్లు మనుష లెలా అవుతారు? ఇదీ భీమన్న (పశ్న మతం అం'పే ఏమిటి ? ఒక మంద) మతాలు: ఆనేకం మందలూ ఆనేకం ఈ మానవ లోకంలో ఏన్ని వందల వేల రకాల, రంగుల , వేషాల, రోషాల , ద్తైవాల, దెయ్యాల, పూజల, (పార్ధనల మకా. లున్నాయో అందరికీ తెలిసిందే. ! మందకు ఓక' వశుపాలకుడు మతాని' కొక సీఠాధివతి 1 పపపాలకుడి చేతిలో దుద్దుకర వీఠొధివతి చేతిలో మత (గ్రంథం | ఈ రెంటికీ తేడా వుంకి , పశుపాలకుడి ఆయుధం ఎప్పటి కష్వుడు కొత్తది ! పీఠాధిపతి ఆయుధం వందల వేల యేండ్ల నాటి పాతది! పపవుల మంద కంటె మనుషుల 'మంద ఎంత హీన మైనట్టిదో +, ఈ పరి స్థితి స్పష్టం చెయ్యడం. లేదా = అంటాడు ఖీమన్న

పశువుల మంద పీఠాధిపతి పరజాతి వాడు, మనుషుల మంద పీఠాధి పతి స్వజాతి వాడే!

ఆంటే ఏమిటి?

పశువుల్ని తద్భిన్న జాతీయుడైన 'మనిషి పాలిస్తుంటే _ మనుషుల్నితత్‌ స్వజాతీయు. డైన మనిషే పాలిస్తున్నా డన్న మాట!

దీని అర్ధం _. పశువులకంటె, సాధారణమానవులే హీన [పతిభు లనికాదా

పపవులు సహజంగానే మనిషి కంటె తక్కువ జుతివి. "మనుషులు మరో మనిషి కంటె ఎలా తక్కవ?

ఆలోచిస్తున్నారా (పజలు +

ఆలోచించ లేని వాళ్ళు మనుషు లెలా అవుతారు ?

ఆందుకే ..-

ఆలోచించడం. మానవుని జన్మవాక్కు. అని గుర్తించి, ఆలోచించడం అభివృద్ధి చేసుకొన్న ఆ(గ్రజన్ములు - ముందుగానే జ్యాగ్రత్తపడి, తమ స్థాయికి ఇఖరకా పెరగని అనుజన్ములను గుప్పిట్లో ఇముడ్చుకొని ; వాళ్ళ చకృరుగుదలను ఆరి కట్టా రంటాడు భీమన్న ్క్‌

వాళ్ళ మనసులు వికసించకుండా మూఢ విశ్వాసాల ముసుగల్లో బిగించి పళారు ! వాళ్ళ కళ్ళకు రంగు రంగుల గంతలు, కటి ,, వాళ్ళ చెవుల్లో రకరకాల సీసపు గుళ్ళు కుక్కి , వాళ్ళ నోటికి జీళ్ళపాక్రం కళ్ళాలను తగ్గలించి , ఆ కొద్ది మంది. 1పణుద్ధులు ఈ ఆసంఖ్యాక నిర్చుద్ధులను తను కూడా తిప్పుకౌన సాగారు ! దాని సహజ సార్యపదాయక 'పారంపర్యమే. నేటి జాతి మత వర్గ సామాజిక వ్యవస్థ అంటా డీయన ,

జీవ పరిణామ మార్గంలో , ఒకే జాతి జీవరాళలో, ముందున్న వాడు శనకు ఆందుళతున్న సమస్త సంపదనూ. తానే జేబులో వేసుకుంటూ , అనుచ రుల్ని ఆకటి చావులకు వదిలేస్తున్నా డన్నమాట !

సంస్కృతీ విప్పవ సర్గ ఉదక

అనాది నుంచీ నాగుతున్న అన్యాయం ఇది, ఇదే న్యాయమనీ + ధర్మ మనీ , తరణోపాయమనీ , మోక్ష 'మార్గమనీ రక రకాల మిధ్యా సిద్దాంతాలను సృష్టించి. అనుచర జనానీకాన్ని మోసగిస్తూ , తమ అగ్రే సరత్యాాస్న్‌ గురు త్వాన్నీ నాయకత్వాన్నీ ఆ సోదర [ద్రోహులు ఇంకా నిలుపు కొంటూనే వస్తు న్నారు.1! అధికారోన్ని 'చెలాయిస్తూనే వస్తున్నారు , తమ తమ్ము గ్యాగెల్ని విశ్వాస ప్యాతులుగా వుంచు కొంటూనే వస్తున్నారు ! ఎంత చితం |

వ్‌ మతానికైనా సరే , పునాది. విశ్వాసం .

విశ్వాసం అంటే నమ్మక 0,

నమ్మకం ఆంటే-దేనినో , ఎవరినో నిర్లేతుకంగా నమ్మడం ;

మతం విషయంలో నమ్మేది దేనిని? మత గంధాన్ని. వఏవరిన్లి?

ఈ మత[గంధం ఎలాంటిది ? ఎప్పటిది ?

ఎవరో మనలాంటి వాశ్లే+-యనకండె తెలివైన వాష్ల కావచ్చు-[వాసినట్టిది , లేక , (వాయించి నట్టిడి . ఇది ఏ నాటివి? మన తాతల , ముత్తాతల నాటీ కంటె అనేక తరాల, + తాద్దాల పూర్వపుది !

మన దృష్టిలో మన తాతే పాతకాలపు మనిషిగా కనిపిస్తున్న పుడు=వందల వేల వళ్ళనాటి మనిషి ఆరాధ్యుడా ?* ఆతడు ఆనాటి. పరిస్థితిలో చెప్పిన మాట ఈనాడు, ఈ పరిస్థితిలో కూడ' వేదమా ?* ఆంటాడు భీమన్న =

ఆలోచించే శక్తిని ఈ మత రాజకీయ పీఠాధిపతులు స్వార్ధంతో ఆణచి 'వేఠారు. ఈ యోచనాత్మక నిరోధం-తదితర' కారీరక వ్యాధుల వలెనే-ఆమ వంశికంగా' మనకు సంకమించిన మానసిక వ్యాధి |

ఈ వ్యాధి నుంచి బైట పడ్డ ప్వుడే మనం నిజమైన మానవ జాతిగా వురోగమించగలం అంటా డీయన,_

'మానపుడం-పీ ఒక జంతువు 'మతం ఆంపే ఒక రకం పిచ్చి ఒకొక జంతువుకు ఒకొక విచ్చి మానవుడికి మత పిచ్చి 1 హిందువుడికి అదనంగా ఒక' విశ్వ సమన్వయ విచ్చి! గుడి 'నెలు 174. భర అంసహపే --- అణతీ “పఫెండ్రి చేసుకోవా లనకున్నప్పుడు ఏం చెయ్యాలి? కొంచెం సలహి చెప్పండి, కవిగారు !” అన్నదొక వసుంధర , ఒకసారి మా ఇంటికి వచ్చి, "నీవు ఏవరినై నా (పేమిస్తున్నావా?” అడిగాడు భీమన్న . “క ఛీ, అలాంటిదేం లేదు. ఊరికే సలహా అడుగుతున్నాను .” “పేమించడంలో తప్పేం లేదు. (పేమించిన వాళ్ళను సెండ్రి చేసుకో వా లనుకోవడమే తప్పు ” అన్మాడీయన. దానితో పెద్ద చర్చ చెలరేగింది , పదహారు , పదిహేడేళ్ళ ఆడ పిల్టకు (కేమ, పెండ్లి, సెక్సు, సంసారం విషయాలలో ఎంతటి అద్భుతమైన ఊహలు ; ఆపోహలు, ఆశలు, అనుమానాలు ఉంటాయో. ఈ చర్చలో వెల్లడయింది , [పేమకూ పెండ్డి కీ సంబంధం లేదనేది భీమన్న వాదం. . [పేమ హార్టిక 0౮; 'పెండ్సి సాంఘికం *, పేమ సహజం , పెండి చట్ట బద్ధం.1పేమ ఆనందమయం . జెండి కర వ్య నషం | సేమ-పెండ్లి 'రెండూ రెండు విరుద 1దువా లంటా శత స క న క ఖ డీయన . పేమకు జాతి , మత ,వర్జ, వర్గ, వయోభేదా లుండవు , పెగ్డికి వయో రూప గుణాలలో ఈడూ , జోడూ అవసరం . “'పేమిస్తే పెళ్ళి చేసుకోగూడదా ? ” “చేసుకో గూడదు , [పేమ అనేది జీవితాంతం ఆక్మకు ఆశందాన్ని సప్పయి చేసే ఒక అమృత భాండం , దాన్ని ఆతి రహస్యంగా కాపాడుకోవాలి ,

సంస్కృతీ విప్రవ సర్గ శ్రర ఒక వేళ | పేమించిన వ్యక్తిని పెళ్ళాడక తప్పక పోతే, ఆ పేమము హృవ యాంతర పేటికలో దాచేసి , తాళం వేసేసుకోవాలి . పెళ్ళితో వచ్చే కర్తవ్యాలు, దాధ్యతలు , వాటి నెంటి వు ండే కస్ట నిష్టూరాలు ;, కోప తాపాలు, అసూయా ద్వేషాలు దాన్ని కలుషితం చెయ్యకుండా జాగృత్తపడాలి ,

జనవాణి తర్వాత తాపీ ధర్మారావు గారు నడిపిన “కాగడా” పిక ల్రో ఈ విషయం పై ఎంతో చర్శు నడిచింది ఆందులో భీమన్న కూడా పాల్గొన్నాడు... నాడు , నేడు కూడ ఈయన సిద్ధాంతం ఇదే .

“పేమను ఆనందాను భూతిగాను , 'పెండిని విధ్యుక్త ధర్మంగాను 'వేరు వేరుగా వుంచుకొంటే , రెండూ దక్కుతాయి , రెండింటినీ కలిపి వేస్తే , ఒక్కటీ దక్కదు ” అన్నాడు భీమన్న ముక్తా యింపుగా =

“*షేమించిన వాణ్ని పెళ్ళాడ గూడదు ,; 'సరే , మరి , ఎలాంటి వాణ్ని భర్తగా ఎంచుకోవాలి ?”

కన్య రూపాన్ని, తం(డి వంళాన్ని , తలి ధనాన్ని కోరతొ రని మన "పెద్దలంతా చెప్పే వున్నారుగా ? ఈ ముగ్గురికీ నచ్చిన వాణ్ని పెళ్ళాడవచ్చు,

*నా భర్త మగవాడై వుండాలి ”" అన్నది వసుంధర... అదిరి పోయాం 'మేం ఈ భావ్యపకటనకు

“తటువంటి అనుమానాలు వద్దు . ఎక్కడో కోటికి ఒక్కడు తప్ప, మగవాళ్ళందరూ మగివాశ్శే”" అన్నాడు భీమన్న .. ఒక శ్రీకి పనికి రాని వాడు మరొక న్రికి మంచి మగడే కాగల్గుతాడు * అది వాళ్ళ వాళ్ళ అభిరుచుల ఆవ గాహనను బట్టి వుంటుంది. సంసార విజయానికి సవానుభూతి 1పధానం.

ఉద్యోగ ఆర్థిక రంగాలలో న్ర్రీలకు సమానావకాశాలు ఏర్పడి వున్న ఈ నాడు స్రీ కూడ భర కావచ్చు నంటాడు భీమన్న , భర్త అంటే భరించేవాడు కదా? ఉద్యోగాలు చేసీ , వ్యాపారాలు చేసీ అనేక మంది. స్రీలు ఈనాడు తమ తమ సంసారాలను పోషించుకొంటున్నారు కదా ? వాళ్ళు భర్తలు కాక మరెవరు? భర్త శబ్దాన్ని “భర్తా” అని స్త్రీ లింగ శబ్దంగా కూడ వాడుకొంటే సరిపోతుంది

భార్య యెవ్వతె * భర్తయెవ్వండు నేడు? ఇర్వురును భర్తలే గృహ. విర్వహణకు 1 ఉన్న తోద్యోగ పదవుల నుండి. 'దేళీ పాలనముచేయు మహిళ భూభర కాదె? తర్వాత' చర్చ తదనుబ౭ధ విషయాల మీదకు మళ్ళింది: కట్నాలు, కానుకలు ఇవ్వడం , పుచ్చుకోవడం తప్పేంకాదన్నాడు ఖీ మన్న , స్నేహ వాత్సల్యాలకు (పతీక్ర లవి , పి[త్రార్దితంలో కొడుకుతో పాటు కూతురికి సమాన వాటా ఇవ్వకుండా , వరకట్న పద్దతి పోవా లనడం ఆర్ధ రహితం అన్నాడు , “వరకట్నం ఇవ్వమని ఎవరూ ఎవర్నీ బలవంతం చెయ్యడం లేదు కదా ? బజారులో వజా లుంచై, ఎవరు కొనమన్నారు ?” ఇది భీమన్న (పళ్ళ, బీవితంలోని ఆనేక సమస్యలపై ఖీమన్న భావాలు. ఇలానే నిర్దిష్టంగా వుంటై . నగ్న సత్యాలుగా వుంతై, కవిత్వం గరించి కూడా ఇంతే , ఆనంద దాయకమైన శుద్ధ కవిత నీ కక్క_రలేక పోవచ్చు. కాని, దాన్ని బజారు నుంచి నిిషేధిస్తా మంటే ఎలా ? ఆంటాడీయన , జనానికి కొవలనింది 'చవుక వియ్యం దుకాణం శత్నాల' షాపు కొదు। 'సజాభ్యుధయావికి కావలనినవాడు రాజకీయ విప్ణవవీరుడు ఫవికదు గుడి నెలు 175. హరిజనులు ఆర్వులే “హరిజనులు ఆర్యులే ” అనే శీర్షికతో భీమన్న (వాసిన పరిశోధక వ్యాసం. “ రాగవాశిష్ట * నాటక గ్రంధానికి పిఠికగా మ్పుడించబడి వుంది. దాన్ని ఇక్కడ మళ్ళీ నేను ష కరువు పెట్టటోవడంలేదు : కాని తప్పక ఇక్కడ కొన్ని [ప్రశ్నలు మాతం అడుగుతున్నాను.

సంస్క్యాతీ విప్లవ సర్గ 441

ఈ వ్యాస్తాన్ని ఎంతమంది చదివారు? ఎంతమంది సవ్యంగా అర్థం చేసుకున్నారు ? అందులో ఈయన (పతిషాదిరచిన సిద్ధాంతం నచ్చినవాళ్ళు దానికి |పచారం:. ఇచ్చారా? నచ్చనివావ్మ బహిరంగంగా ఖండించారా. 1

ఉస్మానియా యూనివర్శిటీలో కొన్ని సంవత్సరాలపాటు ఆ. (గ్రంధం డిగ్రీ తరగతులకు మోడర్న్‌ (డామాగా పాఠం చెప్పబడింది . కనుక ఎవరూ చదవలే దనడానికి అవకాళం లేదు ; విద్యార్థల సంగతి ఆలావుంచి , కనీసం షాఠాలు చెప్పిన పండితులైనా చదివి వుంటారుగా 1 క్లాసు రూముల్లో సణుగు కోవడం. తప్ప బహిరంగంగా విమర్శించిన వా క్ళొకరై నా. వున్నారా

చారిితక , సాంఘిక , పౌరాణిక సాక్ష్యాధారాలతో భీమన్న [పతిపా దించిన సిద్ధాంత మది , పరమ సత్యం అది . సత్యానికీ , _ఆదారానికీ ఘర్షణ వచ్చేసరికి సత్యాన్ని ఖూనీచెసి , ఆచారాన్నే పట్టుకుని వేలాడుతారు పండితులు, ఆచార పరు లంతా. శవారాధకు లంటాడు భీమన్న ఆందుకే .

“ ఒక్క హరిజనులే కాదు, దావిడులుకూడ ఆర్యులే. ఆర! [దావిడులు మధ్య [పాచ్యంలోని సరిసాద్దు రాజ్యాల దాయాదులు .. ఈ దేశానికి వచ్చికూడ మూలవైైరాన్ని వెంట 'తెచ్చుకొన్న వాళ్ళు . హరిజనులు విడిపోయిన లేక తప్పీపోయిన లేక "వెనకటడిపోయిన' (1010168 6౦016) [పజ లన్న డాక్టర్‌ అంబేడ్కరుగారి ఆభిపాయంకూడ' నా సిద్ధాంతాన్ని బలపరిచేదే” అంటాడు భీమన్న . జాతి సమైక్యానికి ఇంతకంటె. బలమైన సూతం మరొక 'పేముంది వరి మన జాతి సమైక్యవాదులు ఈ సిద్ధాంతానికి 1పచారం ఎందు కివ్యలేదు ్గి ఓక హరిజనుడికి కీర్తి (పతిస్టలు రావడం ఇష్టంలేకనా? తమ (ప్రా బలగం దెబ్బతింటుందన్న భయః వల్లనా ై

“ మీ సిద్దాంతాన్ని కాదనడాని కేం లేదు : వ్యాసుడు హారిజనుడే. అను కుందాం , మరి ఈ వ్వైాళశమ ధర్మాలను సృష్టించిన వా డతడేకదా? తానే తనకు వ్యతిరేకంగా ఏందుకు |వాసుకున్నాడు ?” కొంవరు మి*తులై న పండితులు భీమన్నకు వేసే [పళ్నో ఇది,

గొప్ప పండితుడూ ,. ఆర్షసాహిత్య (ప్రచార (గ్రంధకర్తా , జ్ఞానీ, లలితా _పెస్‌ యజమానీ అయిన చర్జ గాణపతిళాన్త్రిగారు కూడ' ఆడిగిన (పళ్న ఇది,

44 ట్‌'య భీమన్న

భారతం. తెలుగు అనువాదంలో 'వున్నంత [బాహ్మణభ క్రి [ప్రచారం సంసట్బుత భారతంలో. లేదు; అందులోకూడ వ్యాసుడి తర్వాత ఎన్ని (పక్షిష్తాలు చేశాయో.! డాక్టర్‌ అబేడ్క_రు నిర్మించిన రాజ్యాంగం యొకగ్టనాటి స్వరూపానికీ , నేటి స్వరూపానికీ వంత తేడా ! ఎన్ని సవరణలు 1

మరొక విశేష మేమిటంటే. ఆ కాలంలో వా స్తవంగా ఆవల్లో వుండిన వర్ణాాశమాలకూ , ఈ నాడు పండితుల నోట్లో చీలుక పలుకులుగా తయారైన వర్ణాశమాలకూ జీవ శవ సంబంధం. కూడ లేదు , ఇ నాటి వాటికి ఈ నాటివి శవాలు కూడ కాదు, అవి వేష, ఇవిచేరు, ఆ నాటిఏ దవ్నీ పుట్టుకతో [వాహ్మణుడు కాదు, అందులో అధిక సంఖ్యాకులు ఏ కులమో తెలియని వా కూ 1 నానా కులాల వాళూ 1||

“విశ్వనాధ వారు వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను పునరుద్ధరిచ దలిసే, వారితో నేను కూడ సహక్షరిస్తాను . వారి కిష్టమైన మను ధర్మ ళాస్తాన్నే తీనుకోని , నలుగురు జడ్జీలతో సహా పల్లెపల్తెకు 'వెళ్ళి, జనాన్ని వరసగా నిలబెట్టి, ఆయా. గుణ క్రర్ములను బట్టి వర్ణాలను విడిగొ బ్రేస్తాం . మరునాటి తిండికోసం బిచ్చ 'మెత్తుకునే వాళ్ళను (బాహ్మణులు గాను, ఆస్తులు కల, వాళ్ళను వైళ్యులు. గాను సిర్ణయించ వలసి వస్తుందప్పుడు . నలభ్రే దాటిన వాళ్ళను ఆడవులలోకి. , అరవై. దాటిన వాళ్ళను మఠాలలోకి పంపివేయ వలసి వస్తుంది , అందుకు సిద్ధ మేనా ?” అంటూ సవాలు చేశాడు భీమన్న ఒకప్పుడు ,

“ఈ పండితులు 'స్వార్ధ పరులు. ఈ ఆచార పరులు అజ్ఞానులు , ఆర్ష ధర్యర తెలిసిన వాళ్ళు బహు తక్కవ” అంటాడు భీమన్న = 1పపంచాన్ని ఏల వలసీన , విళ్వాన్నే ఆర్యం చెయ్య వలసిన భారతీయుడు. శతాబ్దాల తరజడి విదేశీయులకు దాస్యం చెయ్యవలసి రావడానికి కారణం ఈ పండితులే, ఈ ఆచార పరులే అంటాడు ,

బుద్ధ , శంకర, రామానుజ , దయానంద , రామకృష్ణ , వివేకానంద , వేమస, వీర్యబహ్మం , వీరేశలింగర, రామమోహన్‌రాయ్‌ , గాంధీ *, అంబే డ్కరు __. ఈ విధమైన మహాపురుషుల కంచే ఈ ఆచార పరులు గొప్పవాళ్ళా?

ఆ మహనీయులు చెప్పినట్టు ఈ [ప్రజలు ఏందుకు నడచుకోరు ? కాపరుల హిత బోధలను గా(రెల దాకా రానీయవు -- తోడేహ్మ,, పులులూ ! బుగ్వేద కాలంలో వుండింది సోవలిజమే . ఆర్ష ధర్మం సోషలిజమే . ఈ సత్యాన్ని నిరాకరించి, స్వార్థాన్ని అవలంబించి , జాతిని నాశనం చేశారు మత. పెద్రలు, "| “ఇక్కూడ' నేను నిలబడి , నా వంశ మూల పురుషుడి కోసం వెనక్కు. చూచి నపుడు వ్యాసుడు కనిపిస్తాడు , ఈ నాడు నేను హరిజనణ్ఞి కావచ్చు, ఆ నాడతడు [బొహ్మణుడు .. (బాహ్మణత్వ మనేది ఒక డి[గీ | ఓక ఆర్హ్హృత , (బ్రహ్మజ్ఞానం సాధించిన వాడికి “బాహ్మణ” పట్టా ఇచ్చే వారా నాడు... (బొహ్మ ణుణ్ని పూజించ మంటే, అటువంటి (బహ్మజ్జాని ఆయిన వ్యక్తిని పూజించ తరగతి విభజనకు గుణ కర్మల ఆర్హత పోయింది, జన్వే ఆగ్గతగా నిర్ణయించ బడి5ది | పద్యశ్రీ కొడుకు వద్య శ్రీ 1 జయ: జగజ్జననీ | జయ జగజ్బననీ 1 కాయకపష్తము చేయు కార్యికుని మీద సోమరిని తెచ్చి రాజును చేని తేల? ధారిషషందైన క్షేతస్వామి. బట్ట సజభటుంబముగ బానిసను చేని తేల? యాజమాన్య మ్మాంచు, ఆన్తి హక్కానుచు. (కొత్త పీడలు కొన్ని సృష్టించి "తేల? --మానవుని మరొళ మజిలీ సీతాపహరణం. తర్వాత అమెను వెతుక్కొాంటూ రాముడు ఆడవుల్లో తిరుగుతున్న కాలంలో ఒకనాడు అతడికి హఠాత్తుగా. సీత కనిపించిందట. !

శ్రీశ్రీ బోయి భీమన్న ఆమెను చూచి, చిరుశ వున వు తూ. ఏమ మ్మా ఉమా ఇలావ చ్యావు! శక. అన్నాడట రాముడు , .

ఉమాదేవి సిగ్గుపడి శ స్వస్వరూపం ధరించి అన్నదట * సీవు (శ్రీమనా షై రాయణుడవే నని దేవలోకంలో చెప్పుకొంటుంటే ] నిజమో కాదో తేల్చుకోవాలని ఇలా: సీత రూపంతో వచ్చాను , నీవు సాష్యుత్తు (శ్రీమన్నారాయబుషవే సఖదేహం లేదు” అని.

ఈ సంఘటన కారణంగా ఆ తర్వాత ఉమాశంకరుల మధ్య నడిచిన జ్దీన్లి పూలీలు ఆది మరొక కధ, ఈ కధలన్నీ తరతరాలుగా. చెపు తున్నారు... [ప్రజలు నమ్ముతున్నారు , వాటిలోని ఉచితానుచితాలను. గురించి [పళ్నిస్తున్న వాళ్ళు మాతం 'లేరు

కొంచెం ఈ కధ ఒకగ్థాదాన్ని గ్పరించీ విమర శన దృష్టితో ఆలోచించి చూడ మంటాడు భీమన్న ,

మాయసీతను ఉమగా గృుర్తించిన రాముడు మాయలేడిని మారీచుడిగా ఎందుకు తెలుసుకోలేక పోయాడు ? రాముడు శ్రీమన్నారాయణుడే అయితే, సర్వజ్ఞుడే అయితే, సీత కనివించక అత డేడ్చిన దంతా దొంగ వీకుపేనా ? ఎవర్ని మోసగించడానికి ? అది దొంగ ఏడుపే అమితే, దానిపట్ట ఎవరికి ఏఎదుకు సానుభూతి క్షలగాలి ?

రావణ సంహార మే ముఖ్యమైతే అందుకు ఈ తంతంతా. అక్ష్మరలేదు కదా? సంకల్ప మ్మాతం చేతనే శ్రీమన్నారాయణుడు కణంలో ఆపని

రావణు. డె త్తికెళ్ళింది ఆసలు సీతను కావనీ , మాయాసీత ననీ మరొకి కధ. వుంది * అప్పుడు లంకలో సిత ఆనుభవించిన క స్టాలపట్ల కూడ సానుభూతి కలగదు. అసలు సీతకు (ప్రమాదం లేనప్పుడు , మాయసీత ఏమైతేనేం ?

రాముడు భగవంతు డనీ, సీత జగచ్చ్య క్రి ఆసీ నమ్మితే రామాయణ గాధ ఒక తమాషామే, ఓక ఫార్సే అవుతుంది కాంతా సమ్మితమైన కావ్య

(ప్మక్రియద్వారా మానవుణ్మి దివ్యత్వాని కెత్తా లన్న వాల్మీకి లక్ష్యం వ్యర్థమే ఆపుతుంది ; వాల్మీకి లక్ష్యం 1 రామాయణ [పయోజనం నెర వేరేది సీతారాములు సీతారాములు కేవలం. మానవులు , అలానే కృష్టార్దమలున్ను . ఎదురైన కష్టా లన్నిటినీ థై ర్యసాహసాలతా అధిగమించి , సమయానుకూలంగా రాజనీతిని (ప్రదర్శించి తుది విజయాలను పొంది , మానవో .త్రములుగా నిలిచినవాళ్ళు :.]పతి మానవుడి కీ ఆదర్శ వాయులై న వాళ్ళు, (పతి ఉత్తమ పురుషుణ్ని ఓక భగవంతుణ్ని చేసేసి, మన మత పెద్దలు మానవజాతి పురో భివ్యద్ధికే వక్యాడి కక్య్థాడ సమాధులు కటైశా రటాడు ఏదో ఒక మూఢ భక్తి , మూఢ విశ్వాసం లేకపోతే-మరిలకేం చెయ్యాలి ? కాలం ఎలా గడుస్తుంది ? అని (పళ్నించే వా ప్పండవచ్చు , మానవ జీవితం అనేక కష్ట నష్టాల మయం, ఏదో ఒక అతీత శక్తి మనల్ని రక్షించ గల' దనుకుంటేందాన్ని (పార్థించడంలో కొంత ఉప శమనం పొందవచ్చు కదా ? ఆనీ అనవచ్చు . అయితే-మనం కల్పించుకొన్న ఒక ఊహా మూరిని మన క సాల నివారణ .కోసం [పా ర్థించడం పిచ్చితనం కాదా అంటాడు భీమన్న = పరమాత్మ వున్నది , అదొక ళూన్యశక్తి, మన మళచి చెడ్డలతో దానికి (ప్రమేయం లేదు . ఎందుకోసం కానీ దాని (పార్థించడం వ్యర్థం ఆంటాడు . కాగా=ఒక 'మూఢ విళ్వానంలో , (భాంతిలో కాలం గడిపే కంట-సమగ శ కి వంతమైన మానవ జీవిళాన్ని అభ్యుదయ కార్య నిర్వహణలో గడపవచ్చు మతమూ, భఖ రై + బైైవభ పీ ..ఈ మూడూ ఒక (భాంతి. . ఆదై్యైతఐ లోని నూయ , ఈ మాయ. తొలగకుండా మానవుడూ: సత్య వర్శి కాలే డంటాడు , మానవుడ్లై పుట్టి, మహాత్యుడుగ్లా [బకికి మనుగడ 'దాలించిన ఏ గొప్పవాణీీ 'దేపుణ్ని చేని దూరం చేసుకోను నేను. (వతిభవంతుడ్తే న (పతివాణ్నీ

క46 బోయి భీమన్న (పజల మధ్యనుంచి తీ వేస్తూ వుంశే ఇక సామాన్యుడు "పెరిగే దెలా ? సంషూభ్యుదయం జరిగే దెలా ? ఎ గుడినెలు 177, మోక భావన భీమన్న సాహిత్యంలో లాగే , జీవితంలో కూడ ఆనేక వైరుద్ధ్యాలు కని పిస్తాయి. , తన సాహిత్యంలోని వైరుద్ధ్యాలకు సమాధానం తానే చెప్పుకున్నా డనేక సందర్భాలలో ,. తన సాహిత్యాన్ని 'వేదంతోను , అరణ్యంతోను , సృష్టితోను పోల్చి-ఆందులోని నానాత్వా భాసకు ఒక ఏకత్వాన్ని నిరూపీంచి చూపి వున్నాడు ఒక పేదవాళల్లో , ముష్టివాణ్నో చూస్తాం, మానవ సమాజంలో వంత 'దైన్య ముండి అనిపిస్తుంది , హృదయం కరుగు కుంది. : ఆత్మ ఆవేశపడుతుంది ఓక రచన వెలువడుతుంది .. ఐశ్వర్యాన్ని చూచినపుడు కూడ ఆంతే... ఓహో అనిపిస్తుంది , భావం మ్మాతం వేరు , నవరసాలు ఒకదాని కొకటి విరుద్ధమైనట్టివే భూమి నీడకు అందని ఆవకాళంలోకి పోయి. నిలిస్తే | ఆకగ్థ_డ మనకు ఉదయ్యాస్తమయాలు లేని సూర్యుడు కినిపిస్తాడు * అక్కడ చీఠటి వుండదు. = దేశకాల ష్మాతాది భేదాలు , వైరుద్ధ్యాలు అన్నీ భూమి నీడ పరిధిలోవే. ఆ పైన లేవు * తన కావ్య సృష్టి కూడ ఆలాంటిదే అంటాడు భీమన్న . పతి జీవి మెదడూ ఒక సూర్యుడు . చిన్న , పెద్ద , చిక్కిన , పలచన మొరటు & మృదువు తారతమ్యాలెన్నో వున్నై, వాటి శక్తుల మీదనే ఆయా జీవుల మనుగడ ఆధారపడి వుంది ; కాయలు , మొక్కలు, దుంపలు, గింజలు, చేపలు, మేకలు, పిట్టలు = అన్నీ జీవరాజలే , జీవికి జీవే ఆవోరమౌతున్నది , జీవిని తినకుండా

సంస్క్భాతీ విప్ణవ సర్గ 447 జీవి జీవిచలేదు . తనకు ఒక జీవి ఆహారం . తాను మరొక జీవి కాహారం, ఒక పక్క తాను అహారం సంపాదించుకోవాలి , మరో (పక్క మరో జీవికి ఆహారం కాకుండా తనను తాను కాపాడు కొవాలి . పర పొంస, ఆత్మ రక్షణ - ఈ రెండూ [పాధమి కావసరాలైనై - (పతి జీవికీ. ఇక్కడ పాప పుణ్యాల [పసక్తై లేదు, సప్త మవో బుషులు శవాన్ని తినడం , విశ్వామి[తుడు కుక్య్థాను ఆరగించడం , ఆగస్తుడు వాతాపిని జీర్ణం చేసుకోవడం , విష్థుడు కళ్యాణి ఆవు పెయ్యను ఖోం చెయ్యడం - అన్నీ ఈ సత్యంలోని భాగాలే .

పర హింస , ఆత్మ రష్షణ పతి జీవికీ ఆవసరం కావడంలోనే. జీవిత సమరం వుంది , స్పక్షిలోని వ్చైరుద్ధ్యాలకు , వైరాలకు ఆదే మూలం;

మానవుడి [పాజ్నాగరిక యుగాన్ని వదిలేసి , వేద యుగం నుంచి విమ ర్మించి చూచినా నేటి దాకా ఇదే ఆతడి చరి[త ; పర హింస --.ఆత్మరక్షణ |! వేదాలు, పురాణాలు - లోకంలో ప్‌ జాతివైనా సరే _ వెల్ల డించే దంతా ఇదే సత్యాన్ని , 'దేవతలు , దేవుళ్ళు, వాళ్ళ ఆ(గ్రహా నుగ్రాహాలు , ఆథితి పక్ష షాత్రాలు వగైరాల కధలన్నీ జీవిత సమరంలో .విజయః కోసం మానవుడు కల్పించుకొన్న పేరాసలే .

పాప పుణ్యా లనేవి [కింది వాళ్ళను తమ, కాళ్ళ కింద అణచి పెట్టి వుంచు కోడానికి మె వాళ్ళు కల్పించిన రెండు. బూచు లంటాడు భీమన్న * వాటికి పె వాళ్ళే నాడూ భయపడలేదు * [కింది వాళ్ళు కూడ అవి వట్టి బూచులని గుర్తిం చిన నాడు మానవ సమాజం నిజంగా మాననీయ మవుతుం. దంటా డీయన,

చిన్నప్పుడు ఇటుకలకు నామాలు పెట్టి , రాంభజనలు చేసిన భీమన్న - నిజమైన ఆర్షయిడు (హిందువుడు) గా ధర్మ అర్ధ కామ యోగాలను అనుభవిస్తూ వచ్చి + 1క మంగా మోక్షయోగాన్ని అందుక్షొనా ష్‌ డనవచ్చు .

“* హిందూ ” అనేదీ భారతీయులను అవనూనించే. మచ్చ పదమని దానిని సాధారణంగా: వాడడు భీమన్న . ఆర్ష పదాన్నే వోడతాడు . ఆర్షమతం మానవ జీవిత 1పగతకి నాలుగు: దశలను [పతిపాదిస్తుంది *, నాలుగు వర్దాలు, నాలుగు ఉపాయాల్లు , నాలుగు ఆశ్రమాలు , నాలుగు పురుషార్థాలు . ఈ దశలు నాలుగూ. ఒకే వ్యక్తి అనుభవించి , ఆధిగమించవలసి నట్టివి.

448 బోయి భీమన్న [పతి వ్యక్తి పుట్టుకతో శూూదుడు = (బహ్మచారి . ప్రకృతి ధర్మాన్ని అనుసరిఎచే వాడు :. రండో దశలో విద్య, ధనం ఆర్టించే వైశ్యుడు , వాటిని పుష్కలంగా గడించిన తర్వాత ,. కామోప భోగా లనుభవించడానికి యోగ్యు డవుతాడు , అప్పు డతడు వక్యత్రియుడు. ఈ మూడు దశలను సంపూర్ణం గా అనుభవించినవాడే మోవార్లు డవుతాడు ,, ఇవన్నీ ఒకే వ్యక్తికి పతిపాడించ బడి ఈ నలుగురూ ఒకే వ్యక్రి , జన్మనా భ్హూదుడు , బవ్మా జ్ఞానేన [బాహ్మడు, రాగ వాళశిష్టం పీఠికలో ఈ సిద్ధాంత (ప్రతి పాదన 'చేళాడు భీమన్న , పుట్టుకతో పతి వ్యక్తి హ్యాదుడే , వైళ్ళ, డ్యత్రియ, బావ్మణగా అతడు వికసించాలి . ఎవడూ పుట్టుకతోనే వైశచ్యుడో, క్ష్యతియడో, [బాహ్మడో కాదు , ఎంత గొప్ప పండైనా, అది పుట్టినప్పుడు పిండే . నేడు అమలులో వున్న నాలుగు వర్ణాల సిద్ధాంతం సహజమైంది కాదంటాడు భీమన్న , శూదులుగా. పుట్టి, చ్యతియ [బాహ్మణ దశల వరకు వికసించినవాళ్ళలో కొందరు స్వార్థ పరులు క తమ సుఖ థోగాలను తమ వంశం వాళ్లకు స్థిర పరచ డం కోసం “పుట్టుకులం” సిద్దాంతాన్ని (పవేశ పెట్టి జుతీ (పగతిని ఆపి వేళా జ టి ద శప య స. న ల రంటాడు , అంటే ళూదుడి కొడుకును హూ[దుడుగానే వుంచేళారు , మరి పెరగ కుఠ6డా శాసనాలు చేసేశారు _ (శాహ్మడి కొడుకు , సహజ వికొసం అక్కర లేకుండా పుట్టుకతోనే [బాహ్మ డవుతాడని. [పక్షటించేశారు * ఈ పుట్టు కులం సిద్దాంతం ధర్మవిరుద్ధ మైనట్టి దంటాడు భీమన్న , ఈ సిద్ధాంత మే ఆర్షమతాన్ని జీనచ్చవం చేసిి భరత జాతిని బానిసను చేసిం దంటాడు + ఈ విధంగా పుట్టుకతో వచ్చిన అంధకారాన్ని , అజ్ఞానాన్ని , భయాన్ని [1కమంగా ఖండించుకొంటూ _. -వెలుగునూ, విజ్ఞానాన్ని , ధైర్యాన్ని సమ కూర్చుకొంటూ = ఈం సంపూర్ణ మోక్షమూరర్తిగా వికసించిన వాడు భీమన్న ॥

సంస్కృతీ విప్లవ సర్గ శీర్షం

'మోక్ష మంటే ఏమిటి?

గిర్యం నుంచి విముక్తి జననం *, శరీరం నుంచి విము కి మరణం జనన మరణ విషవలయం' నుంచి విమ్నుక్త మోక్షం, ఇది సం్యపదాయం .. సం్యపదాయం నుంచి విమున్త మోక్షం భీమన్న దృష్టిలో ,

“సర్యపదాయం ఒకి దీర్త వ్యాధి. ముందు దీని నుంచి విముక్తులు కండి” అంటాడు భీమన్న , భూమి నీడ పరిధిని దాటి నిలిచిన వాడికి వెలుగే తప్ప వ్రీకటీ ఎలా లేదో, శళీర పరిధిని దాటి పోయిన వాడికి జీవమే తప్ప మృత్యువు లేదు అంటాడు. జన్మను , శరీరాన్ని ఒక బంధనగా భావించే వాళ్ళకు మృత్యువే మోక్షం ఆంటాడు: ,

తనకు మ్యాతం శరీరమే. శివుడు . శరీర సంరక్షణమే శివపూజ , సగుణ సాకార మూర్తిని త్యజించి నప్పుడు జరిగేది 'సాక్షాత్‌ (బహైక్యమే .

నకల సృృష్ణ్‌యు నాక సంతానమే కదా : ఆందరిని సమముగా ఆడరింతును నేను శకి ననుసరించి నహకరింతును నేను శ క్రిషానుని జూచె జాలి పొందుదు గాని. విలిళాలి గని గర్వ వడ జిండ నెట్లుందు (బతక నేర్చిన వాని పక్షమే నేను గెల్బెడి ళ్తీకే కేలిత్తు చేసు: వెమకిఐడున గెల్ల పిగి నంంచువి మానవుని మరొక మజిలీ

తాను విద్యార్థిగా ఉన్న రోజులలోనే సరోోవయం అన్నమాట విన్నాడు భీమన్న, సామ్యవాదం , సమాజవాదం ? సమసమాజ వ్యవ స్థ మొదలై న పేర్ణకంటె తాను వూపిస్తున్న సర్వమానవ సమగ్ర సొభాగ్య సమసమాజ వ్యవస్థకు సర్వోదయం అనే పేరే బాగున్న దనుకొన్నాడు . సాయుధ వి ప్లవం కంటె శాంళి యుత సర్వోదయ పరివర్తనమే మంచిదని తన మధువాల కావ్యంలో పతి పాదించాడు , |

సక్వోదయం వృద్ధ నైతికవాదుల వణికే చేతుల్లో ముష్టిమూకుడుగా మారే దాకా, తన కావ్యంలో సోషలివానికి పర్యాయ పదంగా సర్వోదయాన్ని వాడు

గాంధీజీ ధర్మ కర్పత్వ సిద్ధాంతాన్ని కూడ సోషలిజంగానే అర్థం:

కవిత అందరూ. [వాయలేరు , అందరూ గానం చెయ్యలేరు. ఒక్కాక్క- కళ ఓకొ్కొా-క్కాళ్ళుకు అబ్బుతుంది :. వ్యవసాయం , వ్యాపారం, చేతివృత్తులు , పర్శిశమలు అన్నీకూడ కశిలే , ఆన్నీ్నపజలందరకూ కావలసినవే , ఆనందానికి కావ్య సంగీతాల వలెనే అవోరానికి అన్నాదులూ , అలంకారానికి వస్త్ర భూవ. ణాదులూ కావాలి , సంగీతం వలెనే ధనసంపాదనకూడ ఒక కళ. గాయకుడు ధనం సంపాదించలేడు . ధనికుడు గానం చెయ్యలేడు : గాయకుడి గానం సర్య [పజలను ఎలా. ఆనందపరుస్తున్నదో , అలానే ధనికుడి ధనం. సర్వజనులనూ పోషించవలసి వుంది.

అతడు గానమూ మానరాదు . ఇతడు ధనార్దనా మానరాదు, అవి వారికి సహజంగా ఆబ్బిన కళలు. అందుకే వారి సౌవతం కావు .. వాటిపై హక్కు. మొత్తం [పజలందరికీ వుంది. కాగా? ఏ కళలో నిపుణులైన వాళ్ళు ఆ. కళలో తాము ,పజలకు , సమాజానికి ధర్మ కర్తలు, ఇదీ ధర్య క ర్భృత్వ సిద్ధాంతాన్ని భీమన్న అవగాహన చేసుకొన్న విధం. సర్వోతయ మన్నా, ధర్మ క _రృత్వమన్నా సోషలిజమే భీ మన్న దృష్టిలో |

అయిళే-సర్వోదయం వృద్ధ న్లైతిక వాదుల చేతులలో వలెనే, ధర్మ క_రృత్వం [పొఢ స్వపయోజకుల కోరలలో చిక్కుకొని , (ప్రజలకు పనికి రాకుండా పోయింది , గోవుల మందకు రక్షణగా. కుందేళ్ళూ పనికిరావు , పెద్ద

అందుకే ఇటీవలనుంచి సమాజం గురించి చెప్పవలసి వచ్చినపుడు ఆయిన శివుడే ఆది సోషలిస్టుకూడా అంటా డీయన. శివపారమ్యాన్ని శవ సోషలిజం అన్నాడు తన “* శివాలకలు ” కావ్యంలో .

సంస్కృతీ విష్ణవ సర్గ కీర్‌! తానే శివుడు , శివుడే తనువు అని చెపుతూ తనువును భదంగా కాపాడు కోవడం , సర్వతోముఖ వికాస [ప్రధానంగా జీవించడం [పతి మనిషికీ లక్ష్యం కావాలనీ, అట్టి లక్ష్యం: లభ్యంకావా లనీ అంటాడు భీమన్న ॥ అట్టి సర్వ సమ్మగ సంపూర్ణ జీవిత ఫలానుభవమే రసాదై్యైతం అంటాడు . వేదకాలం నుంచీ నేటివరకూ. ఏందరో మహర్షులు ; పవక్తలు పతి దర్శకాలు కావని తోసివేస్తాడు భీమన్న, ఆందుకే ఇంకా సత్యాన్వేషణ సాగుతూనే వున్నదంటాడు . అన్వేషణ ఫల్మ| పదం కావడంలేదు , అందుకు కారణం అది మాయామయమైన మత ధర్మంపై ఆధారపడి సాగుతుండడమే . పతివాడూ తన దారే సర్లైన దనుకొంటూ , తలకొక దారినీ పోతూ, చీకటి చిక్కుల్లోపడి గిరికీలు కొడు తున్నారు. గ తాన్ని వదలకుండా వర్తమానమే అందదు; భవి ష్య 'ల్పెలా భాసిస్తుంది ఆంటాడి .. గతాన్నంతా (తోసివేసి, సంపూర్ణ జీవితమే మానవాద రుం గా పేర్కొంటూ). అందుకు సాధనంగా. సోషలిజాన్ని పేర్కొంటాడు భీమన్న. ఈ సోషలిజం సమస్త వైరుధ్యాల. సమన్వయ రూపం. సర [ర సాల సమైక్య దీపం . పతి మనిషీ తృప్తిగా , నిండుగా (బతకడమే దీని తత్వం. ఇదే భీమన్న ర సాదై రత 0, అది మార్క్సిస్టు పానుకానీ $ గాంధేయ. ప్రానుకానీ ఆమలు జరి పేవాళ్ళ నక గ్రాలూ. , పులులే ఆయినంతకాలం: ఏదీ: ఫల్మపదం కాదంటాడు ఖీమన్న ॥ వీతి శాన్తాాల కుప్పపై నిల్చి, ధర్మ నిర్ణయము గోరుచున్నాడు. నేడు నరుడు, రేపు తిండి మెట్లను చింత బాపకుండ "దేవి? సంఘమ్యు నెటు చక్కూదిద్ద లేము -ాదీవ సభ వులులకూ, నక్కలకూ. దొరుకుతున్న ఆహారం గొ్యరెలడాకా రావడం లే దంటే, ఆది అర్తిక సమప్య [లతకడానికి సరివడే గడ్డి, మాతం

గొరెలకు దొరుకుతున్న దంటే, ఆది రాజకీయ నమస్య ఈ సమస్య జోడు గుురాల రధానీకి రధికులు పులులు , సారధులు నక్కాలు , చతురంగ బలాలు మతాలు ; (పవక్తలు | ఎా=శివాలక లు 170. 1పతిభకు సమాధి రిచై రయిన తర్వాత పెన్షను మంజూరు కావడానికి చాలా కాలం. పట్టింది. భీమన్న సర్వీసులో క్లిష్టత ఏమీ లేదు. లోన్సు కూడ' తీసుకోలేదు . రిప రయ్యే నాటికి. ఎరన్ల్‌ లీవు పరిమితికి మించి వుంది. మరొక ఆఫీస రైతే , దానికి కూడ జ్లీతంలెకక. కట్టి ఇచ్చేవారేమో , అది కూడ ఈయన కోరలేదు .. పెన్షను లెక్య్టా తేల్య డానికి రెండు నిమిషాలు చాలు 2 మరి అన్ని నెల లెందుకు పట్టిందో తెలి యక , కొంత చిరాకు పడ్డాడు భీమన్న = జీతం. రాదు కాబట్టి భరణం ముట్టదు * కనుక, పెన్షన్‌ నుంచి భాగం కావాలని. బహుంళా నాగరత్నమ్మ ]1పభుత్వానికి పిటీషను 'పెట్టిందేమో అన్న అను మానం కల్గిన తర్వాత _ఆ విషయం మరి పట్టించుకో లే డీయన , వచ్చి నప్పుడే వస్తుంపిలే ఆని వదిలేశాడు... ఇంతకూ. పెన్ష నెంత ! నెలకు నూట పదిహెను రూపాయల నలభ్రే పైసలు! సర్వీసు పదేశ్రే కదా? అందు కంత తక్కువ, ఈయన కది జేబు పైసలుగా కూడ సరిపోదు :. ఇక, (బతకడం ఎలాగ ? “ఆది నుంచీ కాం[గసు వాదిగా, జాతీయోవగమ కార్యకర్తగా , (1పముఖ జర్నలిస్టుగా , ేపసిద్ధ కవిగా, రచయితగా, నాటక కర్తగా వుండి = [పభుత్వ అనువాద శాఖకు అతి సమర్ధంగా. నిర్వర్తించి , గ్ధాసరీలు కూడ నిర్మించి , రిబైరైన ఈ స్టేట్‌ ఆఫీసరు హరిజనుడు కాకుండా _ మరో కలం వాడై వుంటే? లీవు సేలరీ ఇచ్చేవారు, రిటైరయిన వెంటనే మరో 'పద' వేదో చూపే వారు, వది ఖాశీగా లేకపోతే , కొ త్రదాన్ని సృష్టించే వారు. [టాన్సు 'లేషన్‌కు , అధీకార' భాషకు సంబంధించిన [ప 3పాదనలు , కార్య[క మాలు ఎన్నో వున్నై *, వాటిని స్యక్రమంగా నిర్వహించా లంటే, భీమన్నే అందుకు తగిన వాడు , మరి ? నడి వీధిలో దిక్కులేని వాడుగా ఏందుకు వదలి వయ బడ్డాడు ? హరి జనుడు కనుకనే కదా 1?“ ఇది ఒక్క. భీమన్న భావ వేదనే కాదు-

ంస్కృుతీ విష్ణవ సర్గ శీర్‌ల్‌ మొత్తం హరిజన విద్యావంతుల మౌన వేదనా, కులాతీత |పగతి భావుకులైన సమస్త యువలోకంలోనూ వ్య కమైన ఆదర్శ భగ్ను వేదనా కూడ .

వేగం | ఆశ , స్లో టి = ఈ మూడూ 1పోధాన్యం వహించిన ఈ యుగంలో , పేదవాళ్ళూ ॥ ఉదాసీనులూ బాధలకూ , బెంగ్రలకూ గురి కాక తప్పుదు .. వాటిని మించి భీమన్న అదనంగా గురైన: బాధలకూ , 'బెంగలకూ. కారణ కులం *

కులం. కారణంగా ఈ కులం వాళ్ళు పడుతున్న హింస, ముఖ్యంగా మానసిక హింస ఇంతిం తన రానిది . ఆముతే, విషాన్ని (మింగి అమృతాన్ని పంచి యిచ్చే ఉదారుడు కనుక , తనకు జరిగిన అన్యాయాలను లెక్క-చెయ్య కుండా. సర్వజన [శీయస్సునే లక్ష్యంగా తీసుకొని , సాహితీ సృద్టిపె దృష్టిని 'కేం[దీకరించు కొన్నాడు భీమ్నుడు .

1966 లోనే “మానవుని మరొక మజిలీ” కావ్యం ఆధ యూనివర్శి టీలో ఎమ్‌. ఏ,ఉ స్పెషల్‌ తెలుగు పాఠ్య [గ్రంథంగా నిర్ణయించబడిం దట, ఆ సంగతి భీమన్నకు తెలియదు -ఆ మధ్య ఎవరో ఆ పస క్తి తెచ్చేదాకా_ పు సకాల కోసం ఎవరూ. అడగ లేదుకూడ : “ఆకాండ తాండవం” అంతకు ముందే ముదించ బడినా , అంకిశ సభ మాతం సారస్వత 'పరిషత్తు హాలులో భీమన్న రిధైరైన తర్యాతనే జరిగింది... ఆంకితం అప్పటి ముఖ్యమంతి కాసు. [బవ్మానంద రెడ్డి గారికి

(పతి సంవత్సరమూ కార్తిక పూర్ణిమనాడు (శీధరబాబు కౌముదీ ఉత్సవాలు చేస్తుండేవాడు. గౌళీగూడలో ఆయన అద్దె ఇంటి విశాలమైన మీద్దేమీద వెన్నెలలో జరిగేవి ఆ ఉపహ్బవాలు , అందుకోసం (పత్యెకంగా బందరు నుంచి తెప్పించే వా డాయన పిండివంటలూ ," పులిహోవా. సంగీతం, సాహిత్యం, స్వీయకవితలు , నృత్యం, చర్చలు రాత్రి (పొద్దుపోయేవరకూ సాగేవి + శీషేందశగ్మ ? అరిపిరాల విశ్వం, ఓగిరాల నరసింహమూర్తి, భూవి రామదాసు , దాశరధి, నారాయణరెడ్డి మొదలై న విజ్ఞు లెందరో పాల్గొంటూ వుండే వారు , భీమన్న ప్మాతమ్యాతం చాల (పధానంగానే వుండే దా ఉత్సవాలలో .

రిచైరు కాగానే శాసనసభ ఎన్నికలలో కాం గెసు సీటుకోస3 అస్టయి చేళాడుభీమన్న ౬ అప్పుడు రాష్ట్ర కాంగేసు అధ్యక్షుడు తిమ్మారెడ్డిగారు .. కొంచెం

ముందుగా చెప్పివుంటే సీటు తపుకుండా ఇచ్చివుండేవా ణ్నన్నా డాయన్న అంతకుముందు ఆ పూహే లే దీయనకు , కేంద పర్మిశమల మంకిగా వున్న సం జీవయ్యగారు ఎన్నికల (ప్రారం కోసం హైదరాబొదునుంచి కారులో బెజవాడకు వెళుతూ , మధ్యలో [పమాదాని౫ గురి అయినారు. ఆ [పమాదాన్ని వర్షిస్తూ సంజీవయ్య గారికి సత్వరారోగ్యాన్ని కోరుతూ, “ అమృకాభిషేకం” అనే శీర్షిక తో 27 పద్యాల లఘుకావ్యం (వాకాడు భీమన్న గాంధీ ఆసుపతి (పత్యేక గి దిలోవున్న సంజీవయ్యగారు ఆ పద్యాలను భీమన్నచేతనే మరీ మరీ చదివించుకొని ఆనందించేవారు . ఆయా సందర్భాలలో నేను భీమన్నకూడా ఉండేదాన్ని , రిట్రైకయిన దగ్గరనుంవీ భీమన్నకు నేనే చేదోడు వాదోడు కావలసి వచ్చింది . -. (ప్రమాదానికి గుర్నై వెం్యటుక వాసిలో మృత్యువును తప్పించుకొని , అస్ప(తిలో పడివున్న సంజీవయ్యగార్ని చూచినపుడు ఎంతో దుఃఖం కలిగేది. ఎంతో ఉత్తముడు , ఇంకా ఎంతో ఉన్నతుడు కావలసిన వాడు ! ఎంతలో ఎ:త జరిగింది ! అదెలాంటి (ప్రమాదమో .! ఏది ఏమైనా , ఆ దెబ్బతో తెలుగుదేళం , ముఖ్యంగా దళిత వర్గం, ఆనాధమై పోయింది * ఆ నొగులు నుండి మళ్ళీ సంజీ వయ్యగారు పూర్తిగా కోలుకోలేదు : పూర్ణారోగ్యం. సంతరించుకో లేదు , యపతిభా కాదు, పాండిత్యమూ కాదు , సమర్భతా కాదు , మనిషికి కాపలని౦ది తాను సురక్షితంగా. (బతకడం £ ఆతగ్త్రరక్షణ , పరహింస - ఇదే మానవ చర్విత | సీతికధలు ఇతర్లకు, నేతి గారెలు తనకు -- టుమీలు 180. పలలో కామందులు “నేను కూడా రానా?” అన్నాడు బొజ్లా కృష్ణళాన్తి . భీమన్నను ప్రేమిస్తూ అవస్థ పెట్టే చిన్న పెద్ద మ్మిత బృందంలో -

సంస్క్బృతీ విప్ణవ సర్హ [5క్‌

ఆమలావురం. తాలూకాలోని కంష కుప్పకు చెందిన. బొజ్జా ఆస్పలస్వామి గారు ఒక దిట్టమైన. హరిజన నాయకుడు .. చాలకాలం శాసన సభ్యుడుగా కూడ వున్నాడు , ఆయన పిఠాపురం హాస్టలు విద్యార్థి , దేవులపల్లి కృష్టశా స్తిఫగారికి , కంభంపాటి రామ శాస్తి?) (తారకం) గారికీ ఎంతో (ప్రేమ ప్యాతుడు, ఆ ఇద్దరి పట్ట తనకు గల భక్తికి చిహ్నంగా తన ఇద్దరి కొడుకులకు కృష్ణ కాస్త, తారకం అని పేర్పు పెట్టుకున్నాడు . భీమన్నపట్ల ఆ ఇద్దరికీ ఎంత వాత్సల్యమో, ఈ ఇద్ధరీకీ ఆంత మమకారం ,

ఈ ఇద్దరూ వయస్సులో భీమన్నకు పత స్థానీయులే . ఆమునాల్యపతి భలో సమానులైఎఆట పాటలతో , విందు వినోదాలతో., సాహత్య చర్షలతో ఖీమన్నను పోటీపడి ఆనందింప జేస్తూ , ఆనందిస్తుండే వాళ్ళు. 1067 నాటికి కాసి) ఆకాశవాణిలో ఉద్యోగిగా హైదరాబాదులో వుంటున్నాడు , తారకం అడ్వకేద్రై హైదరాబాదును వదిలేసి , కాకినాశలో వుంటున్నాడు .. ఏ విషయాని కైనా-భీమన్న కోసం. 'తాను ఖద్భు పెట్టడం తారకానికి తృప్తి. తన దగ్గర ఎంత డబ్బున్నా లేదని చెపుతూ, భీమన్నచేత ఖర్చు పెట్టించడం కాన్త్రికి సరదా.

కర్నూలులో ఓక్త లాడ్డింగులో డిగా రిద్దరూ.. 19067 ఎన్నికలలో పార్ట "మెంటుకు అక్ర గాడి నుంచి పోటీ చేస్తున్నారు సం జీవయ్య గారు, ఆయన ఆక్కడ ఆస్పతితో పడి వున్నారు. భీమన్న లవక్యం సంజీవయ్య గారికి తోడ్పడడం . కాన్రిది వినోద య్యాత .

“మీ రాకకు సంజీవయ్యగా రెంతో అనంద పర్డారు. నియోజక వర్ష మంతా ఒకసారి తిరిగి రండి : ఖర్చుకు ఇది వుంచండి , “అంటూ , ఆయన బంధు వొక వ్యక్తి భఖీమన్ని చేతిలో అయిదు వందలు పెట్టబోయాడు . భీమన్న తీసుకో లేదు: ఆ మాతం తన జేబులో కూడ వున్నదనీ, తన కొక వాహనం: ఇస్తే చాలనీ అన్నాడు . సంజీవయ్యగారు (పత్యేక ]ళ ద్ధ తీసుకొని . విశ్వ (ప్రయత్నమే చేశారు , కాని , ఒక డొక్కు కారు కూడ దొరక లేదు-ఆ కేంద (పభుత్వ పరిళ మల శాఖా మంతికి |

కార్డు , జీపులు , నోట్ల కట్టలు * మనకు ఎన్నిక లంటే ఇదే కదా? మరి ఆ వన్నీ ఏమైపోయాయి ? ఎవరి సూటుకేసుల్లో దాక్కాన్నాయి ? ఎవరి సౌధాల

ఉీర6 టోయి భీమన్న దొడ్డలో పడుకున్నాయి? ఆసుపత్రి నుంచి కదలడానికి వీలులేని స్థితిలో వున్న నాయకుడి పట్ల నమ్మ్‌న మ్యితులు , పార్టీ కార్యకర్తలు ఆనుసరించ వలసిన ధర్మం ఇదేనా? చాల బాధ పడ్డాడు భీమన్న * తా నేం చెయ్యగలడు ?

కుల తత్వం , ముఠా 'ద్వేషం తప్ప-పార్టీ విధేయత నీతి నిజాయితీ బు , జాతి (శేయస్సు ఎక్కడా. కనిపిఐచ లేదు ఖీమన్నకు * హరిజన 'పేటల్లో కూడ సంజీవయ్య 'పేరును బహిరంగంగా చెప్పడానికి భయపడుతున్న ఘోర స్థితి !

“బాబూ 1! మేం ఆయనకే. వేస్తాం లెండి. ఆయన పేరు మాతం గట్టిగా అనకండి... థామందులు 1బతక నివ్వరు ” అన్నాడు దీనంగా ఒక హరిజన వృద్ధుడు-ఒక పేటకు వెళ్ళి భీమన్న ఏదో చెప్పటోతే,

సంజీవయ్యగారి నియోజక వర్షం కింద వున్న ఆగ్ని అసెంబ్లీ నియోజక వర్గాలకూ బస్సులో వెళ్ళాడు భీమన్న . ఆలూరులో గోవింద దాసు గారింట ఒక రాతి భోజనం 'చేళాడు , ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్ర కాసన సభలో కూడ గోవింద దాసు సభ్యుడు. మంచి ఉత్తమ సంస్కారం కల వ్యవసాయదారులు వారు , వారి ఆతిథి మర్యాదలు , ఆదరణ మరువర౮ని వంటా డీయన ,

భీమన్న ఒక బస్సులో |[పయాణం చేస్తువడగాఎఒక (ప్రయాణీకుడు మలో [ప్రయాణీకుడితో బిగ్గరగా ఇలా అన్నాడు =-'సంజీవయ్య [బతకడ(టా ; ఆతడికి వోట్టివ్వడం. దండగ !!

ఆ మరొక డన్నాడు , “ఓ కన్ను పూర్తిగా పోయింది . మహా ఆయితే, నెలో రెండు నెలలో." ఇంకొక డన్నాడు , “మనుషుల్ని గుర్తు పట్టడం లేదట

ఇక భరించ లేక పోయాడు భీమన్న , “మీలో ఎవర్తైనా సంజీవయ్యను చూళారాళక్‌ అన్నాడు,

'ఆఅ;, చూసే దేంటి?' అన్నా డొకడు , బోమొన్న చూళాను” అన్నాడు

“నేన,.ఈ ఉదయమే ఆయనతో మాట్లాడాను. మీరు చెప్పేదేదీ నిజంాదు, ఆయన బాగా ఆరోగ్యంగా వున్నాడు = మరో నాలుగైదు రోజుల దాకా బైట

సంస్కృతీ విప్తవ సర్ష ఉల ఉపన్యాసా లివ్వవద్దన్నా రు డాక్టర్హు "” అన్నాడు భీమన్న , అందరూ ఈయన కేసి తిరిగి చూశారు. ఎవరూ మళ్ళీ మాట్లాడ లేదు. పరిస్థితి ఎంత క్తిష్టంగా వున్నదో , లినకు ఆత్యంత సన్నిహితులుగా వుంటున్న వాళ్ళే ఎలాంటి [దోహాలు చేస్తున్నారో సంజీవయ్య గారికి చెప్పాడు భీమన్న ॥ సర్దార్‌ నాగప్ప, మునిస్వామి వంటి ఆ సెంబ్లీ అభ్యర్థులు ఖర్చులకు కూడ ఎంత ఇబ్బందీ పడుతున్నారో వివరించాడు , అప్పటికీ తన కొక వాహనం దొరక్క పోవడం వల్ల క సంజీవయ్య వద్ద సెలవు తీసుకొని, శ్రీశ లం బస్సె క్కా-డు . (పస్తుత సాంఘిక వ్యవస్థ మారాలి ఉపనిషతీ పరమ వదానికీి సూటి మాగ్గం పర్చడాలి అటి మార్గంలో శతాబ్దాల తరబడీ పెరుగుతూ పసున్న ముళ్ళ డొంకల్ని "పెరికి పారెయ్య లేకి పోతే ._ నరికైనా వా రెయ్యాలి ఎ శివాల కలు 181. తీర్ధ యా(తలు “వి[గహాలు , పూజలు, | పార్థనలు అన్నీ ఆబద్దాలూ , మోసాలూ , వ్యర్థాలూ ఆంటావు కదా? మరి , గుడికి వళ్ళి కొబ్బరికాయ కొడతా వెందుకు ?” ఇది భధీమన్నను చాల మంది అడిగే [ప్రశ్న ॥ అ (పళ్న కీయన నవ్వుతూ చెప్పే జవాబు “నేను గుడికి వెళ్ళి కొబ్బరి కాయ కొట్టడం ఆ మోసాలలో ఒకటి” ఆని. గోచీల స్వాములు , కొషాయ గుడ్డల వాళ్ళు , భిక్షాం దేహులు , గంటల కొలది జపమాల తిప్పుతూ కూర్చునే వాళ్ళు , మేక పాలు మాతం తాగి ఊత క[రలు పుచ్చుకు తిరిగేవాళ్ళు , కనకాసనాలపై కుదురుగా కూర్చుని మట్టి విలు వకు గురించి బోధించే వాళ్ళు , జనానికి నల్వమందు మేపే ఆస్తికులు , చెవిటి

456 బోయి. భీమన్న చెవుల్లో శంఖా లూద్దే నాస్తికులు _ ఇలాంటి పెద్దలు |పజలకు ఆదర్శ పురుషు లెలా ఆవుతారు?

ఆందులో ఒక్క- పెద్ద నైనా , సమాజంలోని ఒకగ్రా మనిషైనా అను సరించి బతక గలడా?

మరి , ఆ పెద్దలు చెప్పే వన్నీ అబద్దాలూ ; చేసే వన్నీ మోసాలూ , 1పజల క్రనన్నీ వ్యర్థాలూ కావా ?

తాను [సజలలో ఒకడు: కనుక, [ప్రజలకు దారి. చూపవలసిన కవి కనుక , [పజల మధ్య [బతకవబసిన ఆవసరం తన కున్న దంటాడు భీమన్న. తొను మరి ముందుకు పోగూడదు . అనేక సార్లు వెనక్కు వచ్చి, వెనకబడ్డ వాళ్ళను ముందుకు నడిపించవలసి వుంటుంది అలా వెనక్కి- రావడాలే గుడు

మత సాంఘిక ఆర్ధిక రాజకీయ 'పే త్తందారులై న గురువు లందరికీ దెవ రహస్యం తెలుసు . జీవ రహన్యమూ. తెలుసు =, ఆందుకే వాళ్ళ తమ స్వ(పప్రయోజ నాల కోసం ఎలాంటి దుర్మార్గాలకై నా 'వేకు దీయరు , నీతి సియమాల. + ఆచార సంపదాయాల , పాప పుణ్యాల బెడద గొల వర కే * సామాన్య (పజలు, వోటర్జు అందరూ గ్యొరైలే. అంటాడు భీమన్న .

నియంతృత్వ రాజ్య (ప్రభువులు తమ 1పజల మదళ్ళను బాగా కడిగి వేస్తా (బెయిన్‌ వాష్‌ చేస్తా) రనే సంగతి ఆందరికీ తెలిసిందే , అలా. కడిగి 'వేయ బడ్డ మెదళ్ళు మళ్ళీ ఎప్పుటిక్షైనా చిగురించవచ్చు * కాని, ఈ మత పెద్దలు , ముఖ్యంగా ఈ దేశంలో కుల తత్వ గురువులు ఏనాడో కడిగివేసిన [పజల మెదిళ్ళలో ఈ నాటికీ గడ్డి పరకైనా మొలవక పోవడం “ఆశ్చర్యకర మంటాడు ఫీమన్న : ఈ మెదళ్ళిప్ప్తుడు ఇసుక "దిబ్బలు 1, మంచు. గడ్డలు, పాతకాలపు చాదసాల బూజు బంతులు , వీటికి పునశ్యాతన్యం క లిగించడ'ం ఏలా? ముందుకూ , వెనక్కూ తన ఉరుకులూ. పరుగులూ అందు కోసమే

సంస్కృతీ విష్ణవ సర్గ 459

పుణ్య వ్షేశ్రా లనబడే ప్రాంతాలకు భీమన్న వెళ్ళినప్పుడు = అక్కడి గుడి గోపురాలను దర్శించడం , మర్యాదలను పాటించడం భక్తి కారణంగా కాదు. అక్కడ దైవ దర్శనం కోసం కూగ్గలలో నిలబడే వాళ్ళను పశ్నిస్తే, నూటికి తొంభైమంది. భీమన్న లాంటి వాళ్ళి, ఆ గుడిలో దేవుడు ఏదో ఒరగ్ర బెడతా డన్న విశ్వాసంతో వచ్చే వాళ్ళు బహు తక్కువ , మరెందుకు వస్తున్నారు ? మెదళ్ళు పని చెయ్యక ! ఆచార యంత బంధంలో చిక్కుతన్న అసహాయత వల్ణ 1! అట్టి వాళ్ళు దర్శనం కోసం వస్తా డక్కడికి ధీమన్న *

[బ్రహ్మాండమైన (ప్రచారంతో , అట్ట వోసంతో. విమానంలో వచ్చి, క్షణంలో దైవ దర్శనం చేసుకొని పోయే గొప్పవాడికి నిజంగా దై వభ కి వున్న దనేనా ? దైవమే అబద్ధం అతడికి . మ రెందుకు వస్తాడు ? [పజలలోని మూఢ భక్తి సడలకుండా చూడ్డానికి |

ఆయా శ్నే[శాలలోని సుందర (పకృతి , శిల్ప రామణీయకత ఎక్కువగా అకగ్షిసాయి. భీమన్నను ౭ తర్నూలు మండలంలోని వీ (పాంతాన్నీ అంతకు ముందు అంతగా: చూడని భీమన్నను శ్రీశైల మేళం బాగా ఆకర్షించి అనంద పరిచింది . నల్ప మల అడవుల శోభ, ఉత్తర ముఖంగా వంగి శివార్చన చేస్తున్న కృష్ణ గంగ మహానుభూతిముగ్దుణ్ణే చేశ యీయనను , కుల తత్వమూ, ఆంటకాని తనమూ లేని మల్లికార్డునుడి సోషలిస్టు సం్యపదాయం విశ 3 టేయస్వ

కృష్ణశాన్త్ర కంది కుష్పకు పోతా నంటూ , గుంటూరు బస్వెకేేాళాడు , భీమన్న కర్నూలుకు మరలి, ఆక్కడ ,పచార ళాఖాధీకారిగా వున్న న్మరావుల సుబ్బారావు గారికి అతీధిగా వుండి, అయనతో పాటు మహానందినీ , ఆహో బిలాన్నీ దర్శించి , ఒక సౌందర్య రస భాండమే అయినాడు, పరా తత్వ పారమ్యమే అందుకొన్నాడు .

ఆహోబిలర నుంచి తిరిగీ వస్తూ , దారిలో ఆళ్ళు గడ్డ వద్ద మకాం వేసి వున్న కంచి కామకోటి పీఠాధిపతుల శిబిరంలో ఆగ, వారి. పూజా. 1కమాన్ని ఆద్యంతమూ తిలకించాడు : ఎంతటి గొప్ప హేతు వాదుల దృఢ ' చిత్తాల నైనా సమ్మోహపరచగల మహా మాయా సమైళ్వర్యం అది

నా కోసం తపస్సు చేసుకొంటూ. నీప్ప సీ కోసం (వసాడాలు నేకరిన్తూ నేను _మనిద్దరం తప్ప మరేమురదీ లోకంలో 2 నిను విడిచి;[యా (కే మిటి నా మొగం? ఈ శే(శాలలో ఇంత మందీ వెదికే దెవర్నో తెలుసా? నేను వదిలేసి వర్చిన నిన్నే: సీ నుంచి బెలు దేరి, నీ కోసం వెతుకుతూ ఎంత కాలం. సేవిపాం ఈ సీ _వతిమలను 2 నా యా(తకు ఆదీ వలెనే ఆంశమూ' నీవే == శివాలకలు 182 . ఖఫీమసేన

గెలిసే మళ్ళీ ముఖ్యమంతి అవుతాడేమో ననే భయంతో 1062 ఎన్నికల లోనే సంజీవయ్యను షేడించడానికి గట్టిగా. (పయత్నించా. రక్కడి పెద్దలు ఇ అందుకు విభీిషణులను , శల్యురను కూడ (పయోగించినా సంజీవయ్య విజయుడే అయినాడు . కాని 196లో మాతం [ప్రమాద దష్షుడై వుండటంవల్ల ఓడిపోక

దేశానికి స్వాతల్యత్యం వచ్చిన ఇరవై వళ్ళ తర్వాతకూడ హైందవ సంభుం. ఇంతటి. ఊబిలో రూరుకుపోయిఉంటే , ఇక ఉద్దరించే వా డెవడు బలం కలవాడిదే రాజ్యం క నుక [(పతివాడూ. బలం సంపాదించుకోవలసి దే అన్న నిర్ణయానికి వచ్చిన భీమన్న కొంతమంది. దేశభక్తుల్నైన హరిజన యువకుల కోరిక మీద “ భీమసేన” అనే 'సేవాసంస్థమ. నెలికొల్చాడు ,

ఈ లోగా తెలుగు ఆకాడమీ ఏర్పాటుకోసం రాష్ట్ర [పభుత్వం చర్యలు తీసుకొంటున్నది ; అందులో భీమన్న [పధాన వ్యకి అయ్యే సూచనలు కని పించాయి . అగాధికారులే చెప్పా రా విషయం భీమన్నకు , అయితే ఈయనకు తెలియకుండానే , ఈయన పేరు లేకుండానే తెలుగు అకాడ మీ ఏర్పడిపోయింది. "సెనేటు మీటీంగు కోసం వ్యాల్తేరు వెళ్ళి; భీమన్న అకగడ చూశా డా వార్తను పతిక లలో,

సంస్కృతీ విప్పవ సర్ష శగ1

ఆ తర్వాత కొన్ని కాన్ని [ప్రాంతాలలో ఆగుతూ; మి[తులను. కలుసు కొంటూ గోదావరి, కృహ్హై , గుంటూరు జిల్దాలలో చాల వినాలపాటు పర్య టించి, .మామాల దుస్థితికి కన్నీరు కార్చుకొంటూ. ' హైదరాబాదు. చేరుకొన్నాడు భీమన్న : ఆ వెంటనే కలంపట్టి, రాతీ పగలూ అని లేకుండా ఏకబీగిని “ధర్మంకోసం పోరాటం *” (వాళాడు . మొదలుపెట్టిన పది హను రోజులలోనే రచన పూర్తి ఆయింది;

ఈ 1గింధం బహుజన ( పెస్సులో ము[దణ జరుగుతుండగా భూపతి తిరుపతి, ఎమ్‌ . వి. సూర్యనారాయణ, ఎన్‌. సిద్ధారకుమార్‌ మున్నగు మ్మితులు చూచి ముగ్గుల దాన్ని తమ అంబేడ్కరు మెమోరియల్‌ సొసైటీపేర [పకటించమన కోరగా - అలానే చేశాడు భీమన్న . ఇది డాక్టర్‌ ఆంబేడ్కరుకు ఆంకిత్‌ మీయ బడింది.. అంకితగేయం ఆ తర్వాత అంబేడ్కర్‌ సభళలో | పార్థన "గేయ మయింది... |

భీమసేనకు లాగే , ఈ [గ్రశధానికి విపరీతమైన [పచారం. వచ్చింది, 1968 ఏ[పిల్‌లో సంజీవయ్యగారి ఆధ్యక్షతన జరెగిన [గంధావిష్కరణ సభలో [ప్రధాన వక్తగా మాట్టాడుతూ' డాక్టర్‌ దివాకర్ష వెంకటావధానిగారు ఈ రచన పై అద్భుత మైన [పశళశంసలను కురిపించారు ..

ఆ సకాన్ని తెరిచినప్పుడు ఇదేదో మాలమాదిగ గొడవలా గున్నదే ఆను కొన్నాననీ , చదివేకొలదీ ఆద్భుత మనిపించిందని , తానే హరిజనుడిగా పుట్టి వుంటే తప్పకుండా ఒక విప్లవకారుడిగా తయారై ఉండే వాబ్ననీ అవధాని పులకిత మయింది ,

ఆ తీర్వాక ఎప్పుడో నన్నపనేని వెంకటరావుగారి కార్యక రతం [కింద తెనాలి కాలేజీ ఆవరణలో జరిగిన సాంఘిక సంక్మేమగోక్షి సందర్భంలో బహిరంగసభలో మాట్లాడుతూ=తాను ధర్మంకోసం' పోరాటం (గంధాన్ని నాలుగు సార్దు చదివానని, అయిదోసారి చదువుతున్నానని, పతిఒక్కూరూ. దిన్ని చదవాలని అంటూ సంజీవయ్య 'గారింకా. ఇలా అన్నారు =.

469 బోయి భీమన్న

“ఇతడు హరి జనుడు కనుక' నిత్యం హరి జనుల గురించే ఆలోచిస్తా డని. ఇతరు లనుకొంటారేమో ననే భయం వుండేది నాకు పూర్వం, ఈ [గ్రంథాన్ని చదివిన తర్వాత ఆ భయం పోయింది . 'నేను కాకపోతే ఈ దీనుల గురించి మరెవ రాలోచిస్తారు అనే దృక్పథం ఏర్పడింది. ,”

షాలేరు తర్వాత మామా లలో ఇంతటి భావ విష్ణవం సాధించిన [గంథం తెలుగులో మరొకటి లేదు ,

''ఆర్థిక దారిద్యం అన్ని కులాల వారినీ వడ్పిస్తుంది . సాంఘిక దార్మిద్యం అంటే అస్ప లళ్యత ఒక హరి జనులనే పీడిస్తుంది. ఈ పీడ తొలిగే వరకు హరిజనులకు (పత్యేక సదుపాయా లుండితీరవలసిందే” ఆంటూ ఆ గోన్టీతో వాదించి , ఆ విధంగా తీర్యానింప జేశాడు భీమన్న , మోదుకూరి జాన్సన్‌తో పాటు, ఆ 'సెమినారులో పాల్గొన్న యువతీ యువకు లంతా భీమన్న మకాంలోనే వుండే వారా వారం రోజులూ, సాంఘిక సమస్యలతో పాటు, సంగీత సాహిత్యాలూ. వెల్ళి విరసా యా చుట్టూ .

ఆదే సంవత్సరం 'సెపైంబరులో అమలాపురం నుంచి కుసుమ కృష్ణ మూర్తి గారు భీమన్నకు ఒక లేఖ [వాస్తూ ధర్మం కోసం పోరాటం జాతి కొక మేని ఫెస్టో అన్నారు. ఆ తర్వాత ఆయన పాఠళ్లమెంటు మెంబరు కూడి ఆయినారు ,

ధర్మపురిలో , శ్రేంద్రమంధత్రి ఎమ్‌ = ఆర్‌. కృష్ట గారి ఆధ్యక్షతను జరి గిన అంబెడ్కరు సభలో (॥ నీమన్న. చేసిన ఉపన్యాసంపైె [ప్రచురించ బడ్డ వక తేలిసిందే ,

కాంతి కోసం యుద్ధం చెయ్యవలనిన దుస్టితి మానవుడిద్ది శాంతీ కోసం యుద్ధం తప్పుదు

యుద్దానికి భయవడే వాళ్ళకు శాంతి వుండదు ,

మనకు న్యాయం జరగా ల౦్సే

ఇతరుల న్యాయ బుద్ధి మీద కాక

సంస్కృతీ విప్పవ సర్గ శ68 మన స్వళ క్తి మీదనే మనం ఆధార పడాలి, త్యాగ శక్తి, ఆత్మ రక్షణ ళ క్షి, పరాక్రమ క్రి ఈ మూడు +క్ర్షులూ కలినిందే స్వశక్తి -- ధర్మ కోసం పోరాటం 1961 లోనే భీమన్న చేసిన మరో పని తన మిత్రుడైన డాక్టర్‌ ఎమ్‌. ఏ , ఖాను గారి జీవిత చర్మితను [వాయడం , తూర్పు గోదావరి బిల్లా "పెద్దాపురంలో డార్టర్మం కుటుంబంలో పుట్టిన మహబూబ్‌ అలీ థాను తానూ డాక్షరై ]1పజాసేవ చేస్తూ, జాతీయోద్యమంలో పాల్గొని దేశ భకుడై. (పఖ్యాతి గొన్న అచ్చమైన తెలుగు ముస్లిం * ఆలుగు భాషలో (పవేశ మున్నవాడు . ఆంధ రాష్ట్రం గురించి కలలు గని, తన కలలను ఒక [గంథలగా ([వాసిన వాడు. డాక్టర్‌ థాను ఖీమన్నకు పరిచయమయింది హైదరాబాదులో నే . ఆయినా తొలి చూపులోనే ఆత్మీయులై పోయా రిద్దరూ.. కలిసి తిరగడం , తినడం, ఠరాగడం , సాహిశ్య చర్చలు జరపడం-=-అలా గడిచేవి వారి సాయం 'సమయాలు, భీమన్నను డాక్టర్‌ 'థానులో ఆకర్షించినషపధాన విషయం ఆయన తెలుగు తనం ౪ ఆయన కిద్దరు భార్యలు , రెండిళ్ళు . ఆందులో ఒకటి సూర్య భవనం ఒకటి చంద భవనం , బిద్దలకు కూడ మేఘ రంజనీ బేగం , మయూరీ బేగం వంటి పేద్ద పెట్టాడు , కైఫస్తవుల వలెనే ముస్తింయ కూడ భారత దేశంలో భారతీయులుగానే వుండాలనే వాస్తవ. దృక్పథం. కల ఆదర్శ జాతీయ ముస్లిం డాక్టరు ఖాను... అందుకే. ఆయన జీవిత చరితను [వాళా డీయన , విషయ సేకరణ, చిత్తు (పతి రచన, (పెస్‌ కాపీ తయారీ-ఈ కార్య[కమం. ఆరు మాసాలు పట్టింది . అందుకు ఒక మంచి లేఖకుడు కూడ దొరికాడు , ఆయన వైద్యుల శ్రీనివాసరావు .. డాక్టరు థానుకు మి(తుడు; నటుడు కూడ. జీతం గురించి కంటె , సరదా కోసమే ఎక్కువగా పని చేళా

స్వయంగా వాసుకోవడమే కొని, చెప్పి [వాయించుకోవడం ఆలవాటు లేని భీమన్న ఈ రచన విషయంలో కొంత అవస్థ పడవలసి వచ్చింది జీవిత చర్మిత రచన కూడ ఈయనకు కొత. ఆందుకే ఆదొక అపూర్వ రచనగా రూపొందింది . మంచి నవల అన్న పేరు గడించింది , 1పజాదరణ పొందింది . డా క్ట ర్‌ ఖానుకు ఆమందానందం. కూర్చింది , ఆత (గ్రంథంవై వచ్చిన 'సమీష లన్నిటినీ మరో (గ్రంధంగా [పకటిందుకొన్నాడు ఖాను :

ఆ రోజుల్లోనే ఒక (బహ్మాండమైన (పజా సంస్థకు వ్యవస్థాపకు లైనారు సంజీవయ్య గారు... ఆదే-హరిజన ) గిరిజన , వెనుకబడ్డ తరగతుల , మైనారిటీల , బలహీన వర్షాల ఫెడరేషను., సర్ధార్‌ నాగప్ప , నానాదాసు , గోకా రామస్వామి, సంగీతరావు మున్నగు [ప్రముఖు లెందరో ఆ సె౭స్థలో వున్నారు,

“-ఫడరేషను తరపున ఒక పేపరు 'నడపా లనుకొంటున్నాం , మీకు 'పెన్సను తక్కు- వేగా = మేం నెలకు ఐదు వంద లిప్తాం ఎడిటరుగా వుండండి = సవాయకు_ లుంటారు పెద్ధగా. శమ పడవలసీం దేమీ వుండదు, నేను ఎక్కుకు చెపుతాను = ఆఫీసుకు వెళ్ళండి ” అన్నారు సంజీవయ్య గా రొక రోజున

“ఆలోచించి. చెప్పుతాను” అన్నాడు భీమన్న .. సంజీవయ్య గారి ముఖం గంభీరమై పోయింది! ఎంతో సంతోషంతో అంగీకరిస్తా డనుకొన్న భీమన్న నుంచి ఆ విధమైన జవాబు వస్తుం దనుకో లే దాయన, 'సరే అన్నారు ముభావంగా ..

అంతటి తక్కువ 'పెన్షనుతో ఇంతటి మక్కువ మనిషి ఎలా (బతుకు తున్నా డనేే ఆలోచన వచ్చిన వారు ముగ్గురు మాతం. ఆందులో మరొకరు గోపాల రెడ్డిగారు , మూడో వారు డాక్టరు థాను. ఖాను గారు ఆ మర్నాడు భీమన్న ఇంటీకి వచ్చి , “ ఏక్స్‌ గారు వస్తా మన్నారు, వద్దు, మేమే వస్తాం] ఆని చెప్పి వచ్చాను ఆయన గారు ఓక గొప్పు నవాబు. వాళ్ళు చూచేది (ప్రతిభను కాదు , దర్జాను.. మన 'పేదజండ్డ కు వాళ్ళెందుకు ? మనమే వెళదాం” అన్నారు . ఇద్దరూ కలిసి ఎక్సుగారి భవనానికి వెళ్ళారు.

స. స్కూతీ విష్ణవ సర్గ తీర్‌

అదొక ఖరీదైన ఆధునిక వినోద వస్తుసాధన సంపత్తితో ఆలంకృతమై వున్న మహాభవనం . ఫెడరేషను కావ్యాలయం అందులోనే ఒక భాగంలో వుంది = కార్య కర్త లంతా వస్తూ పోతూ వున్నారు. సరాసరి ఎక్స్‌ గారి వద్దకు వెళ్లా రీ ఇద్దరూ ; వారంతో మర్యాద చేకారు వీరిని,

“ఈయన .ఒక 1పతిభా వంతుడు , ఉదారుడు , రచయిత ఆమిన తెలుగు చెపుతూ ,

“నో, నో! ఆలా అనడం సరికాదు, ముస్లింలలో తెలుగు ముస్తిం , హిఐద్నీ ముస్టిం అని వుండరు... లోకం లోని ముస్తిం లంకా ఒకటే జాతి” అన్నారు విక్సు గారు ,

“ముస్లి ర అనేది మతాన్ని సూచించే పదం హిందూ వంటిది , తెలుగు అనేది ఒక భాషా జాతి, ఒకే భాషా జాతికి చెందిన వాళ్ళలో ఎన్ని మతాల వాళ్లైనా ఉండవచ్చుకదా , మళం మార్చుకో గలిగినట్టివి. జాతి సహజ మైనట్టిది : మారనిది ;: ఈయన. తెలుగు జాతి వాడు” అన్నాడు భీమన్న ,

“మా. ముస్తింల విషయంలో అలా కామ " అన్నారు ఏక్సుగారు, ఈ సంభాషణఎతా ఇంగ్రీషులోనే . భీమన్నకు ఉరూ రాదు, ఎక్కుగారికి

ఇంఠకాలం. తెలుగుతల్లి ఒడిలో పాలు తాగుతున్నా , ఆ తల్లిని తల్లి భాషలో పలక రించాలన్న విజ్ఞత లేని వజాతీయులిఎకా చారమందే వున్నారు తెలుగునేల కో

“ మాకు మతం [పధానం , జాతి కాదు ” అన్నారు ఏక్కు గారు ,

“ మాకు జాతి (పధానం * మతం కాదు ” అన్నాడు భీమన్న . “మా జాతి ఏ మతంవాళ్ళనైె.నా భరిస్తుంది , ఏ మతమూ లేనివాళ్ళను, నా స్తీకులను కూడ ఆదరిస్తుంది , మా జాతికి మానవీయత హృదయం , భావస్వేచ్చ ఆత్మ” ఆన్నాడు కొంచెం గట్టిగా =

వేళ్ళినపనిక్షి విరుద్ధమైన ధోరణిలో సంభాషణ పడటంచూసి , డాక్టరు భాను మధ్యలో కలగజేసుకొనడంవల్ల , మరోసారి కలుసుకుందా మని చెప్పి వచ్చే కా రిద్ధరూ. ఆక్కడినుంచి , సర్దార్‌ నాగప్ప మున్నగు కొందరుకూడ ఈ సంభఖా షణ సందర్భంలో కొంత సేపుండి , ఏమీ తోచక తప్వుకొన్నారు ,

ఆ రకమైన జాతీయ వ్యతిరేక ధోరణిగల నాయకత్వంతో తాను సహక రించలే ననీ , అట్టి నాయకుల సాంగత్యం తమకు కూడా మంచిడికా దనీ సంజీ వయ్య గారికి కబురు చేశాడు భీమన్న - నానాదాసుగారి ద్యారా.

భీమన్న వెఖిరి సంజీవయ్యగారికి చాల కోపం తెప్పించింది . ఆయిటే ఆచిరకాలంలోనే ఆయనకూడ' 'ఫెడరేషనుతో తేగతెంపులు చేసుకోక తప్పలేదు .

[పపంచ మానవు లంతా సిద్ధాంతరీత్యా ఒక. టే , ఆయితే . అనేకమైన భూఖండాలలో ఈ మానవులు జాతులు జాతులుగా నివసిస్తున్నారు . (పతి జాతికీ ఒక విశిష్ట భౌతిక లక్షణం వుంది . లశ్యం వుంది . ఒక ఇంట్లో ఒక తల్లి బిడ్డలు నలుగురు నాలుగు మకాలను ఆవలంభించి వుండవచ్చు . నాలుగు జాతులకు సంబంధించి వుండడం సాధ్యంకాదు , జాతి ఆంటే భౌగోళికర క జాతి కులమో, వర్గ మో కొదు

తన జాతి | పాణల్యంకోసం ఇతర జాతులను నాశనం చెయ్యాలనే గుణం (ప్రతి జాతికీ వుంటుంది. ఆందుకోసమే యుద్ధాలూ, :దురాాకమణలూ , ఆత్మ రక్షణ ఆయినా చేసుకోలేని జాతీ మనవాల దంటాడు భీమన్న . జాతిలోని వ్యక్తుల సమిష్టేబలమే జాతి బలం ఇది లేకనే మన అర్షణాతీ ఇంతకాలమూ బానిసగా 'పడివున్న దంటాడు, ఈ నాటికీ తగు జ్ఞానం రాలే దంటాడు అన్నిటా: తనతో ఏకీభవించినవాడు డాక్టర్‌ ఖాను ,

కొందరు తమ కష్టానికి (వతి ఫలం కోరుతారు, వవి చేనినంత త్మీవంగానే వతి ఫలం కోసం పోరాడ తారు _ కొందరు ఉదాసీనలగా వుంటారు (పకి ఫలం లభిస్తే వద్దనరు కాని, తమంతట తాము చేయి బాచి ఆడగరు,

సంస్క్య్బుతీ విష్ణవ సర్గ శీ67 కొందరు ఏదైనా ఇస్తామన్నా పుచ్చుకోరు చిరు నవ్వుతో నిరాకరిస్తారు, అసలు ఏపనీ చెయ్యకుండానే ఆంకా తమకే కొవాలనే వారు కూడ వుంటారు _ రాజకీయాలలో నే కాదు ॥ ఏ రంగంలో ఆయి నా సరే, అధికార పదవుల కోసం కాస్యతయ పడే వారంతా మొత్తం మీద ఈ. బాపతే _ ఇన్ని రకాల [ప్రజలలో ఎవరు ఎటు వం: టి వారో గుర్తించి, వారి వారి ఆప నరాలను గమనించి , అండరినీ తృ వి పరచవలనిన బాధ్యత నాయ కత్వానికీ వుండవలసి వుంది, డాకరు థాను విషయంలో ఆటువంటి దేమీ జరిగినట్టు లేదు _-- రాజకీయ వీరుడు డాక్టర్‌ భాను 184 = విచిత్ర సాంగత్యం “చివరికి మంచి బెరే దొరికింది లెండి. ఇక బెంగ లేదు,” వా లే ఫ్లాట్‌ ఫారం మీద ఆగిన మైవరావాదు-హౌరా ఎక్స్‌ పెన్‌ యొక్క తీ ఇక్‌ స్లీపర్‌ కిటికీ వెలుపల నుంచి ! “ఏదో మంచి వాళ్ళ కన్నీ అలానే కలి సొసై కిటికీ లోపలి నుంచి ! కిటికీ లోపలి వ్యకి 1పయాణీకుడు , 'ర్రైలు ఆగగానే హడావుడిగా ఎక్కేసి , బెర్తు నంబరు చూచుకుని , ఆ కిటికీవద్ద కూర్చున్నాడు . కిటికి వెల పలి వావ ఆయనను సాగనంపడానికి వచ్చిన వాళ్ళు, ఏవేవో కిటికీలో నుంచీ అందిస్తూ వీడ్కోలు చెపుతున్నారు . “అయ్యా , మీరు మంచి వాళ్ళ కావచ్చు కాని, ఆ బెర్తు మాతం: నాది” అన్నాడు భీమన్న ,

నిర్ణ క్ష్యంగా ః

బండి కదిలింది, బెర్తు మీది సామాన్టను తీసి [కింద పెట్టు కొన్నా డాయన . కిటికీ వద్ద హడావుడి వల్ల లేచిపోయి , అంతవరకు నిలబడి చూస్తూ వున్న భీమన్న కూర్చున్నా డా బెర్తుమీద , రెండో [పక్య . ఆది కిటికీ వద్ద లోయరు బెర్తు, పగలు ఇద్ధరు కూర్చోవచ్చు, ర్యాతి ఒకరు న్నిద పోవచ్చు

హైదరాబాదులో భీమన్నకు అలాట్రైంది ఈ క్రింది వెర్తే:. అయితే-ఆ మీది బెర్తు అలాబైన ఒకామె కింది బెర్తును ఆ్యకమించుకొని , అక్య్థాడి నుంచి లేవనన్నది . కండక్టరు కూడ ఆమె నేమీ చెయ్యలేక పోయాడు . ఆమె _పయాణం వాల్లరు వరకే , అక్కడ ఆమె దిగి పోగానే, ఇక తన బెర్హు తనకు దొరికిం దనుకొంటున్న భీమన్నకు ఇదొక కొత్త పేలీ వచ్చి పడ్డది: *

ఇంతకూ, ఆ రెండు బెర్తులలో మీఏ దైనా, (కింది దైనా, పెద్ద తేడా ఏమీ వుండదు, మీవిదే ఏక్కువ అమకూలం , కావలసి నష డెక్క పడుకో వున్నాడు. అది 1969 |పాంతం . కలకత్తాలో ఏర్పాటైన అఖిల “భారత అను వాద మహా సభలకు సాహిత్య ఆకాడమీ |పతినిధిగా ఈయన బైలుదేరక తప్ప లేదు: అందుకని లోయరు బెర్తు కొవాలని కోరుకోవడం

“వీటిని తెలుగులో తేగ లంటారు. రుచి చూస్తారా *ో అన్నాడా వ్య క్రి ఒక్ష తేల కట్టను విప్పి , భీమన్నకు టక టందిస్తూ , భీమన్నను ఎవరో తేలుగే

“ఈ పదార్థాన్ని ఎలా వండుతారు?” అడిగాడు. భీమన్న - తేగ్గను ఎగా దిగా చూస్తూ = సంభాషణ అంతా ఇంగ్లీషులోనే

ఆ వ్యక్తి స్థూల కాయం చూచి నప్పుడే తన [క్రింది బెర్తుకు నీళ్ళు వదులు కున్న భీమన్న _ సరదా సంభాషణతో నైనా కాలక్షేపం చేద్దా మమ కొన్నాడు ఆ వ్య క్తి కూడ సరదా మనిషిలాగే కనిపించాడు. తేగ' అంటే ఏమిటో భీమ

సంస్కూతీ విష్ణవ సర్గ శీర్రిల న్నకు అర్థ మయే టట్టు చెప్పడానికి , రైలు దారి.కిు (ప్రక్కలా పరుగే శ్స్తుతున్న

“*న్రేగ్‌ అంటే ఒక పిల్ప తాటి. చెట్టన్న మాట శో

తనకు లాగే భీమన్న కూడ తేగల మధ్య పుట్టి, బ్యుర గుంజు తిని, కొబ్బరి నీష్ళ తాగి పెరిగిన కోన సీమ వాడన్న సత్యం వైట పడేటప్పటికి ఆశ్చర్యానందాలితో ధగి ధగ లాడిం దాయన ముఖం, భీమన్న "పేక ఆంతకు ముందే ఆయనకు తెలుసు. ఆయన పేరు జంధ్యాల వెంకట రామనరసింహు , జె, వి, అర్‌, నరసింహ అందరూ '(పేమకో పిలిదే పేరు జె, వి, ఆర్‌, తూర్పు రైల్వే విభాగంలో ఒక పెద్ధ ఆధికారిగా రిచ్రైెకయి , కలకత్తాలో స్థిరపడ్డ ఒక స్యుపసిద్ధపవాఫార్యధ నాయకు డాయన !

శేగలే కాదు ్ధ రకరకాల తిను బండారాలు నై జె.వి, ఆర్‌ , వద్ద , కలకతా వెళ్ళె వరకు ఆయనకు భీమన్న అతిథి !

కలకత్తా సభలకు బ్రైలుదేరీన మరో ముగ్గురు తెలుగు సపతినిధులు ఉస్మా నియా యూనివర్శిటీ నుంచి డాక్టర్‌ అడపా రామకృష్ణావావు.,. తెలుసు అకా డమీ. నుంచి డాక్టర్‌ పి ఎ [యస్‌ , ఆర్‌ 'అప్పాగౌవు జ్‌ డాక్టర్‌. కొత్తప థి వీ భ(ద్రరావు గార్డు, ఈ ముగ్గురూ వస్టుకాస్తులో 1 పయాజం 'చేశారు. కలకత్తాలో దిగగినే వారికి జె, వి, ఆర్‌, ను పరిచయం చేళాడు భీమన్న,

ఈ [పతినిధుల్ని రిసీవు చేసుకోడానికి ఆక్కడ' స్రేషములో ఎవరూ 'కని పించ లేదు ఖ్‌ బొగ్లీలు పెట్టుకొన్న వాళ్ళు కోసం ఆ *తా వెతికారు క; జె వి, ఆర్‌ కూడ వీళ్ళతోనే వున్నాడు చివవదాకా .ఆయనకు తెలిసిన ఏవరో కనిపిస్తే, ఆయన ద్వారా సభా. కార్యకర్తలను పట్టుకొని , ఎలాగో హోటల్‌ ఇంటర్నేవ నల్‌కు చేరారు. కలకత్తా ఈ నలుగురికీ కొత్తే; ఇవి, ఆర్‌. కనుక భీమన్నకు రైల్లో దొరక్కపోతే, ఈ (ప్రతినిధుల అవస్థ మరోలా వుండేది,

సభల కార్య[కమాలు మామూలే . అక గడ భీమన్నకు జ్లాపకం: వున్న దొక్కటే- [పశ_స్తమైన ఆంత ర్దాతీయ భోజనం .

కలకిత్రాలో వున్న వారం రోజులా భీమన్నకు పండుగలా గడిచింది , తామకృష్ణారావు ; వీరభద్రరావు + అప్పారావు గార్లతో కలిసి మొత్తు కలకతా అంతా తిరిగాడు . వీరికి జె. వి. ఆర్‌. సహకారం 'పెన్నిధిలా. లభించింది . తన గృహంలో ఒక రోజు ఆతిధ్యం ఇవ్వడ మే కాక, కలకత్తాలోని ఆరగ్యధ 1పము ఖుల పరిచయాలను , ఆతిధ్యాలను లభింపజేళా డాయన.. అకగ్గాడి ఆం[ధ సంఘాల వారి సభలు , ఉత్సవాలు, ఉపన్యాసాలు ఎంతో అనందంగా గడి

చింది కాలం,

_ ఒక ఉత్సవంలో పాల్గొంటూ , హరికథ చెప్పిన మహిళకు తన “ఆళోక వనిలో రాముడు ” కావ్యపతినీ , కొంత రొక్కాన్నీ బహుకరించి , కథా కథన (పళంసా (పసంగం చేకాడు భీమన్న , అనుకోని ఆ సంఘటన అక్కడి ఆం[ధ మవాజనుల కెంతో ఆనందం సమకూర్చింది ,

మధురమైన ఆనుభవాలు లేకుండా: మహితమైన అనుభూతులు వుండవు; వాస్టంకులోని నిల్వల వంటివి ఆనుభవాలు రాబడి పోయినపుడు (బతుక్కు. ఆసగా అవే! వజాల, టీ వాలక లు 185, కలకతా దర్శనం వాతి మాసిపోతన్న మహానగరం అని కలకత్రాను ఎందు కన్నారో స్వయంగా చూడ' గలిగాడు భీమన్న . . (పాణులకు , కట్టడాలకు వలెనే నగరాలకు , మతాలకు, సం[పదాయా లకు కూడ ఆయుఃపరిమితు లుంటామి . తన ఆయుస్సుకు మించి ఏ్‌దీ [ఐబతకదు ॥ కాల దోషం పట్టిన దాని స్థానే కొత్తవి నిర్మాణ మవుతూ వుండాలి. కొత నిర్మాణాలు సహజంగా. జరుగుతూనే వుంటాయి ౩ కాని, మానవుడు పాత వాటిని కూడ మమ్మీలను చేసి దాచుకొంటూ వుండడం వల్ల, గత భారం. పెరుగుతూ, త్వరితంగా ముందుకు సాగలేక్ష పోతున్నాడు &

సంస్కృతీ విప్ల వ సర్గ శీ7!

ఖీమన్నా , మితులూ జె. వి, ఆర్‌, గారింటికి భోజనానికి *వెశ్లేఏప్ప టికి , ఆ ప్రక్క- మైదానంలో మార్క్స్సిస్టుల విహిరంగ సభ జరుగుతూ: వుంది , ఆ అల్లరీ , గోలా చూచి భీకావహులే అయినా రీ అతిధులు , కొంచెం దూరం. లోనే బాంబులు పేల సాగినై , జనంలో. ఎవరి దగ్గర ఏముందో తెలియదు. మి[తులు ఏన్‌ , వి, రామారావు గారింట భోజనం చేస్తుండగా , ముద్ద ముద్దకూ ఉలిక్కి. పడవలసి వచ్చింది. ఇంటి నలు (పక్కలా సంధుల్లో , వీధుల్లో క్షణ. క్షణమూ. బాంబులో , తుపాకులో పేలుతూనే వున్నై, ఈ అరాజకం అక్కడి వారికి ఆలవా.టె పోయిందట +

రామారావు గారు కా రివ్వగా , దక్షిణేశ్వరం వెళ్ళారీ నలుగురూ , కలకత్తా. పాలి మేరల్లో , గంగానది దక్షిణ తీరంలో, రాణీ రాసమణి దేవి. నిర్మించిన దేవీక్షేతం అది ఇ రామకృష్ట పరమ హంస పరమ హంస అయిం దా దేవి సన్నిధి లోనే .

ముందుగా. గంగాదేవిని సేవించి , రాసమణీదేవికి నమస్కరించి , దేవి ఆలయంలో (పవేశించిన మి[తులు ఆ రోజంతా అకంాడే గడిపారు , అక్కడి నుంచి తిరిగి రావా: లనిపీంచ లేదట. భీమన్నకు, దేవి యొకగ్థా (పాక్ళతిక తత్ర్యం అంత సమ్మగ సుందరంగా వున్న దంటా డీయన..

కలకత్తాలో జె.వి. ఆర్‌. మార్గ దర్శకత్వంలో దర్శించిన స్థలాలు చాలానే వున్నై , ఈయన మొట్ట మొదటి. సారిగా హంసలను చూచిం దక్కడే, 'పైనెటోరియం ([గవాళాల్భ) మరొకటి. తన ఖగోళ ళాస్త్ర పరిజ్ఞానానికి పదును పెట్టుకొన్నా డక్కడ భీమన్న . అక్కడి నేషనలు లై[జరీని చూచి తీరవల సిందే అంటాడు ;

“రై టర్సు బిల్దింగ్సు” అని పెద్ద పెద్ద ఆవరాలలో ]వాసివున్న మవి భవనాలను చూచి = ఓహో బెంగాలీ రచయిత లెంత అదృష్టవంతులు ఆనుకొన్న భీమన్న ? రైటర్హంటే గుమస్తాలనీ , అవి సచివాలయ భవళాలనీ తెలుసుకొని నిరుత్సాహ పడ్డా డెంతగానో !

శల బోయి. భీమన్న

ఆగ్ని మాపక దళం వారి పుణ్యమా అని, సగం సగం కాలి పొగ చూరిపోయి , దగ్భావ శీషాల వలె వున్నై అక్య్థడి బస్సులూ , [టా బండ్లూ , పతి రోజూ ఏదో ఒక 1పక్శ్గ. వాటిని తగల బెడుతూనే వున్నారు. ఆవి ఆలానే పరిగెడుతూ వున్నై. ఒకసారి [టాం ఎక్కాలను కొన్నాడు భీమన్న * “ముందు: వీలునామా (వాసి, పోస్టులో వేసి, తర్వాత ఆ పయత్నం చెయ్యండి” అన్నాడు జె.వి. ఆర్‌ . కాలేజీ కురవాళ్ళులో రౌడీ వర్షానికి తప్ప ఇతర్జ కు సాధ్యం కాదు వాటిలో ఎక్కడం,

కలకిత్ర్తా నగర నాగరికతకు కేందం ఆక్కాడి కాశికాలయం , ఆ మహా తల్లిని ఒక్కసారి చూస్తే తెలుస్తుంది _- మవిీ శివుడు శ్మళానాల వెంట ఎందుకు తిరుగుతాడో అంటాడు భీమన్న .. ఆది పుగాతనాలయం , జనం తండోప తండాలు , అంతటి జన సమ్మర్థం గుండా దూరి. వెళ్ళే పని అంతకు మెందెన్నడూ చెయ్య లేదు భీమన్న, ఆ సాయంతం చేసి సాధించాడు .

“నీకు నమ్మకం 'లేని ఒక పనికోసం ఆంత కష్ట మెందుకు పడాలి?” అని ఆడిగితే-“అద్ది నారక్త 0లో జీ రించి పోయిక సంస్కృతి * ఆంటాడు = సంస్కృతి పోకుండా ఆభ్యుదయం రాదనే భీమన్న!

“*నర్ర బలుల నుంచి జంతు బలుల దాకా మారాం, నేను జంతు బలుల మధ్య పుట్టాను. కొబ్బ$9 కాయల దాకా వచ్చాను .. ముందుకు పోవడానికి గతం “తెలియాలి , నా తలి మాంసం తినే ద్వైసా, నాకు పాలే ఇచ్చింది” అంటాడు ,

'నెత్తుకోడే నాలుక సాచి వున్న దేవి పటం ఒకటి తెచ్చాడు భీమన్న అక్కడి నుంచి. , దాన్ని ఏదో కవడలో మూసేసి వుంచాం , పాత కాగితాల ఫెళ్ళలో ఎకకడో వుండే వుంటుం దది,

'వ్మెరి మొరి విశ్వాసాలతో, అదారాలతో వికారంగా "పెరిగిన విషకన్య ఈ సమాజం. ! విషం విరగ'డానికి ఎంతకొలం పడుతుందో ॥ ఇవ్చుడే (పారంభించు. నీ చికిత్మను ॥

సం-గ్ర్యాతీ విప్ట్రవ సర్గ 1. 186... వదిలయ్యండి “వవిలెయ్యండిరా 1” ఎవరో కేక చేళా రా జనం మధ్య నుంచి, “పోనివ్వ్యండి 1”

ఆ కేకే ఒక మవో (పభంజన మైనట్టు-౪ంతకు ముందు నుంచీ భీమన్న రివా చుట్టూ ఘమె5ావో చేసి వున్న శరన్మేఘం ళకలాలై విడిపోయింది జై ళలంగాణా. నినాదొలతో :

అడి ఫ్లైరతాబాదు మార్కెట్టు (పాంతం . భీమన్న రిక్షా సాగిపోయింది= కళా భవనం వైపుగా . .

1069లో (పత్యేక తెలంగాణా ఆందోళన మహోద్ధృతంగా సాగుతున్న రోజు లవి*- ఆందోళన యువకులు చందా డబ్బాలు పుచ్చు కొని కనిపించిన వాడినెల్లా' చుట్టు ముట్టి వేధిస్తున్న సందర్భాలు అసంఖ్యాకం , ఆందులో ఒక వూపు భీమన్న మీద కూడ పడిందా రోజున,

“నేకు పైసా కూడ ఇవ్వను” అన్నాడు భీమన్న-చందా డబ్బాలతో తన రిక్షాను చుట్టుముట్టిన ఒక. జుట్టు కుర వాళ్ళతో :

బి ట్‌ ళో క

"ఎలా కవ్వవో చూస్తా రీ అన్నారు వాళ్ళు . తోచిందేడో ఇచ్వేసి పోయే వాళ్ళనే తప్ప , అంతవరకు ఇవ్వనన్న వాళ్ళ నెరగరు వాళ్ళు.

వాగ్వాదఐ ఏర్పడడంతో , అక్కడున్న గుంపంతా రికా చుట్టూ చేరింది =

“మాడపాటి హనుమంతరావు గారు , ఆయ్యదేవర కాశేశ్వరావుర గారు

వంటి తెలుగు. పెద్దలు ఎంతో కష్టపడి సంపాదించిన విళాలాంధ మిచి, పొటి ్రీరాములు. గారి పూర్జాహుతితో వచ్చిన ఖాషా రాష్ట్రమే 'రండు ముక్కలు , మూడ్‌ ముక్కను కూడ ఎలాగో అతికి పూర్ణాకృతి చేకూర్చుకొన్నాం . ఇప్పుడు మళ్ళీ ఇది ముక్కలు కావడానికి నేను పూర్తిగా వ్యతిరేకిని . నా ఆదర్శాన్ని ముక్కలు చేసే పనికి నే 'నెలా సహకరిసాను? అనే ధోరణి భీమన్నది ,

శక్తీ బోయి భీమన్న

“అదంతా మాకు తెలీదు ; చందా ఇచ్చి తీర వలసింది అన్నా రేక

“ఏదో పారెయ్యండి , పోదార”* అన్నాడు రిశువాలా బెదిరిపోతూ

“ఇవ్యనం'టే ఇవ్వను” అన్నాడు భీమన్న =

ఉ(దేకాలు మొలకెత్తినె .. చినుకులు గాలి వానైనై , అసలు ఆ ఆందో శన మొల 'కేత్తిందీ , గొలి వానయిందీ ఇలానే = పెద్ద పెద్ద పదవుల్లోవున్న వారి చిన్న చిన్న బుద్ధల వల్శ .

ఒక రూపాయి విసిరేసి పోతే పోయే సన్నివేశం ఎంత రభసలో పడిందీ . ఆదర్శాలు ! పట్టు దలలు! చివరకు భీమన్నను రిక్షాలో నుంచి. క్రింద కీడ్ని; జేబులో వున్న దంతా తీసేసుకునే [ప్రమాదం ఏర్పడిన క్షణంలో, ఆ కేక విని పించింది - 'వదిలెయ్యండిరా ఆన్న కేక |!

ఎవరి దా శేక'[! ఎంతటి గొప్ప ఆజ్ఞ! ఏంత సునిశిత నాయకత్వం ! ఏంత క్రమ శిక్షణ ! ఎంతటి నిగ్రహం | పోరాటం జరుపుతున్న యువకులు ఆంతంత ఉ[(దేకాలలో కూడా తెలుగు వా ళ్ళందర ౦ ఒకటే నన్న స్వృ్రృహనూ శ నిగ వాన్నీ కోలోలే దంటే: నిజంగా వాళ్ళెంత ఉత్తములు !

భాగ్య నగర మహా నగరంలో భీమన్నకు తెలిసిన వాప్ల కొద్ది మందే కావచ్చు కాని , భీమన్నను ఎరిగిన వాష్ళ , ముఖ్యంగా యువకులు , విద్యార్థులు అత్యధిక సంఖ్యలో వుంటా రన్నది వాస్తవం. బహుళా అందుకే నేమో, ఆ

ఆంతకు ముందొక రోజున బహుళా 19069 జనవరిలో కావచ్చు, డాక్టర్‌ (తిపురనేని వెంకటేశ్వరరావు గారి ఆవ్వోనంపై గుడివాడ వెళ్ళి, అక్కడొక సాహిత్య సమారోహంలో పాల్గొని, హైదరాబాదుకు తిరిగి. ఆయన ]పయాణం ఖమ్మం వరకే.

సం స్క్యృతీ విప్లవ సర్గ శీర్‌ 'ర్రైలు మధిర స్టేషను దాటిన కొద్ది నిమిషాలకే ఐండి ఆగింది , వెనక్కి రెండు పెస్టైల ఆవతల ఏదో గొడవ జరిగింది, మళ్ళీ కదిలింది. మరో కొద్ది నిమిషాలకే అక్కడ ఒకో పెటైలో నుంచి భగ్గు భగ్గున మంటలు చెలరేగాయి ! ఇక ఈ 'ర్రైల్లో పుట్టిన గగ్గోలును ఎలా వర్ణించడం | భీమన్న వున్న పెట్టకు, నిప్పంటు కొన్న సపెబ్దికు మధ్య ఒక పెళే వుంది, మంటలు ఆ పెథైైకు వ్యాపిస్తున్నాయి *, నిప్పు రవ్వల పొగతో వాతా వరణం నిండి పోయింది. బండి ఆగసాాగింది. . ఆది ఇంకా ఆగకుండానే బై టీకి డుమికేస్తున్నారు [పయాణీకులు.. బండి ఆగే టప్పటికే పెచైలన్నీ కాశీ ఆయి పోయాయి. అలా దూకేసిన వాళ్ళలో భీమన్న , స్కుపసన్న కూడ వున్నారు . ఆ [(పాంతమంతా తుప్పలు, గొప్పులు, రాష్ళ, మున్న, ముందు హోల్తాలును విసిరేసి, తర్వాత దూకాడు భీమన్న . టూకడంలో చెప్పులు జారి పోయాయి, హోల్లాలు దొరికింది గాని చెప్పులు దొరకలేదు. ఆలో గా పెద్టై కమ్మిని ఒక చేత్తో పట్టుకొని , రెండో చేత్తో ఒక బిడ్డను పట్టుకొని వేలాడు భీమన్న . ఆ [పయాణీకుడు హిందీ [పచార' సళ కార్యాలయోద్యోగి నరసింహ రావు గార. పూర్తి పీరు కాపకం లే దీయనకు . ఆ బిడ్డ ఎవరో తెలియదు , తీసుకు వెళ్ళారు మంటలు తక్కిన పెట్టైలకు వ్యాపించకుండా దాన్ని వేరు చేశారు, అది ఫస్టు క్రాసు పెద. దానిలోని పయాణీకులను ముందుగానే ఖాళీ చేయించారట దానికి నిప్పు పెట్టిన యువకులు .. వాళ్లు నిజంగా అభినందనీయులు. వందు కంటే... ఆందోళనలలో కొంత బీభత్స కాండ తప్పదు. (పాణ శష్టం జరగ కుండా ముందే జ్మాగ త పడడంలో మానవత వుంది . అది తెలంగాణా ఆం[ధా ఆందోళ నల రెండింటా ఆద్వితీయంగా [పదర్శిత మయింది , అక్క డక్కడ కొన్ని [కూర సంఘటనలు జరిగా యంటే .--ఆందుకు ఒక కారణం వ్యక్తిగత కక్షలు , రెండో కారణం తెలుగేతర ధనికుల కు[టలు .

కాలిపోయిన టోగీని ఖమ్మంలో వదిలేసి , [పాణాలు ఆరచేతిలో.. "పెట్టు కొని, ఆ మర్నాడు ఎప్పటికో చేరిందా రైలు హైదరాబాదుకు _ చెప్పులు లేకుండానే ; కృణ్వంతో విశ్వమార్యం అన్న వేద జాతికి 'వారసత్వర నా దంటున్న నీవు ఆర్యత్వాన్నే 'నెట్టి షారవేస్తున్నా 'వెందుకు ? వికా వనే ఆర్షి ంచవలనిన నీ పెత్తనం ఉన్నది కౌస్తా తగలేస్తున్న దేం కర్య? చివరకు నీ మడిలో నీ 'వెనా మిగిలేవా 2 187. తెలుగు రాజ ధాని తెలుగు [పంతాలు మూడూ కలిసి ఒక సమ్మగమ్లెన ఆవధ్యపదేశంగా ఏర్వడి ఇన్ని సంవత్సరాలు గడిచినా , రాజధాని నగరానికి తెలుగు పేరు పెట్టు కొందా మనే ఏచేకిం ఎవరికీ కలగక పోవడం పట్ల విచారపడుతూ వుంటాడు ఈ నగరోనికి హైదరాబాదు: అనే పేరు ఎలా వచ్చింది? మొదట భాగమ్మ శీక వెలసిన భాగ్యనగరం = *మె హైదరీ వీ%ం అయిన తర్వాత హైదరాబాదు అయింది , తెలుగు పేరే, అప్పటి అధికార భాష ఉరూ కనుక ఉర్లూ. పేరు అయింది, మరి, ఇప్పటి ఆధికార భాష తెలుగు కదా! అడి మళీ తెలుగు పేరు ఏందు క్కాలేదు ? ఉర్జూ (ప్రజల కున్న భక్తి, రాజసం , భాషాభిమానం , సంస్కార ౦ తలుగు (ప్రజలకు లేనం దు వల్దనే అనాలా పైగా = పాకిస్తాన్‌లో ఒక హైదరాబాదు వుంది. ఇశ్యడ మనకు , ఎంతో 1పావీన సాంస్కృతిక జాతీ వాళ్ళమైన మనకు, అదే 'పేరు ఎందుకు కొనసాగాలి ? “కేవల రాజకీయ స్వపయోజనాల గురించి తప్ప; మరో ఉన్నతా దర్శాలను గురించి ఆలోచించే వాళ్ళ అధికారంలో లేక” ఆటాడు భీమన్న *

సంస్కాకీ విప్ణవ సర్గ య!

“రాజధాని నగరం పేరులోనే కాక , నగరంలో ఎకగాడా కూడ తెలుగు తనం కనిపించలేదు ఖిమన్నకు.. ఈ విషయంలో తన ఆవేదనను (పకటిస్తూ ఎన్నో కవితలు (వాళాడు , (పసంగాలు చేళాడు, అధికార బధిరాంధక యం(తాంగం చైతన్య వంతం. కావడం లేదని దుఃఖ పడ్డాడు , దానితో , ఉత్సాహ వంతులైన యువకులంతా కలిసి 1068 ,పాంతంలో “తలుగు రక్షణ సమితీ”ని నెలకొల్పడానికి మూఐ కారణమై నాడు ౪ ఆ సమితికి మాడపాటి హను మత రావు గారు [పార ౦భకులు కాగా , పార్లమెంటు సభ్యుడు రామగోపాల రెడ్డి గారు అధ్యక్షులు .

మాడపాటి వారు ఆనారోగ్యంతో లేవలేని స్థితిలో వుండగా , వారి [పారం భోపన్యాసాన్ని భీమన్నే రూపొందించగా , దానిని కొందరు కార్యకర్తలు హను మంతరావు గారి వద్దకు తీసుకు వెళ్ళి చదివి వినిపించగా? వారు కొద్దిపాటి చేర్పులు చేసి ఇచ్చారు . అందులో భీమన్నను (ప్రత్యేకంగా. (ప్రశంసిస్తూ వారు. చేర్చిన వాక్యాలు ఈయన పట్ల వారి వాత్సల్యానికి నిదర్శనలు ,

తెలుగు రక్షణ సమితీ సమావేశాలలో తీర్మానాలను , కార్యకమాన్ని రూపొందించి , వాటిని సభలో ఆమోదింప చెయ్యడంలో ఖీమన్నది. [పథమ స్థానం . ఈయనది ముందుకు చొచ్చుక పోయె స్వభావం కాక పోయినా, ఈయన ఎక్కడ వుంటే అక్కడ ఈయన 1పభావం సృష్టంగా కని పిస్తువది .. నిశితంగా పనిచేస్తుంది

అపుడు ఆమోదించ బడిన తిర్మానాల లో ముఖ్యమైనది - అ వచ్చే ఉగాది నాటికి హైదరాబాదును అచ్చమైన తెలుగు భాగ్యనగరంగా మార్చి వెయ్యాలన్నగి ( కార్య[క మాలలో ముఖ్యమైనది - నగరంలోనీ కార్యాలయాల ; చాపుల, సంస్థల నామ ఫంకాలన్నీ తబుగు లోనే వుండేటట్టు చర్యగ్వె కొనాలన్నద్‌ .

ఈ తెలుగు రక్షణ ఉద్యమానికి రాజకీయమైన , ఆధికారికమైన సహకార 'మేదీ. లభించలేదన్న సత్యం సర్వజన విదితం . అనేక మంది నగర [పము ఖులు * కౌన్సిలర్హు , డాక్టర్లు, యువజనం।, యూనివర్శిటీ మేధావులు దాని

భీమన్న ఆంటాడు = ఆ తర్వాత అతి త్వరలో జిలరేగ్రన (పత్యేక తెలం గాణా ఆందోళనకు మూలకారణం ఈ తలుగు రక్షణ సమితే కావచ్చు అని!

శ76 బోయి ఖీమన్న

అంత వరకు తమ [పాభవానికి లోబడి (బతుకు తున్న తెలుగు వాళ్ళు ఒక్కా రాజకీయ రంగంలోనే కాక (క్రమంగా. ఆర్ధిక , పార్మిశామిక రంగాలలో కూడ' [పాబల్యం పొందుతున్నా రన్న ద్వేషం, భయం తెలుగేశరులకు వుంది, ఇప్పుడు హైదరాబాదును తెలుగు నగరంగా మార్చెయ్య డానికి బలమైన తెలుగు మేధావి వర్గం పూనుకొన్న దనే సరికి ఆ తెలుగే తర నాయకులకు చెమట్లు పట్టి, (పత్యేక తెలంగాణా ఆందోళనను రేపా రంటాడు భీమన్న ,

“సి వాక్రందుకు పోస్తున్నావు, నే నొాకందుకు తాగుళున్నాను ” అనే సామెతను తెలంగాణా తెలుగు నాయకులు , యవకులు ఆచరణలో పెట్టారు . వాళ్ళ పెట్టుబడులు అయిపోయాయి , వీళ్ళ అలజడులు ఆగిపోయాయి ,

ఆ ఆందోళన సమయంలో గోడలపై. వెలసిన ఆనేక రకాల అశ్రీల సౌహిత్యాన్ని తుడిచి వెయ్యడానికి మరో. ఉద్యమం కొనసాగింది , దానికీ ైపేరక శక్తి భీమన్నే . నిచ్చెనలు , సున్నపు డబ్బాలు, కుంచెబు పట్టుకొని , ఎండనక వాననక-వీధుల వెంట తిరిగి గోడల్ని కభపరిచారు , ఈ విధమైన ఎన్ని కార్య[కమాలలో పని చేసినా , తన ఖర్చు కానే పెట్టుకుంటాడు భీమన్న = అధి కార స్టానీయల నుంచి, స్థానిక దాతల నుంచి నిధులు వసూలు చేయడం ఖర్చు పెట్టడం వంటి పనుల జోలికి తాను పోడు.

“పర(ద్రవ్యాణి లోష్టవత్‌” అనే నీతికి భీమన్న (పత్యక రూపం = పరధనాన్ని తాను తినడు : ఆంతే? తినే వాళ్ళకు మాతం అడ్డు వెళ్ళడు, ఈయనలో ఇదొక విశిష్టత, నేటి సమాజంలో నాయకత్వం. కావాలంటే ఈ పద్ధతి పనికి రాదు. తాను బాగా తినగలగ్గాలి . ఇతర్లను. కొద్ది కొద్దిగా, అదైనా తన ద్వారా తిన నివ్వాలి. అలాంటి వాడికే నాయకత్వం సిద్ధిస్తుంది , నిలుస్తుంది . ఈ గుణం లేకపోవడంవల్లనే భీమన్న నాయకుడు కాలేక షోయాడు *

తెలుగు రక్షణ సమితి ఫలితంగానే “తెలుగు దేశం” అనే ప్శత్రికకు ఫీమన్న సంపాదకు డైనాడు, ఆసలు ఈ పతిక సూర్యదేవర రాజ్యలక్ష్యిగారిది = ఆమెనుంచి తిరువీధి రమణయ్యగారు తీసుకున్నారు ఈ పతికకు భీమన్న నంపాదకత్యం 'రెండు మూడు సంచికల వరకే కొనసాగింది .

సంన్క్బృతీ విప్టవ సర్గ శీ70 తెలుగు నేల అన్నం తింటూ తెలుగంటే అసహ్యించుకొనే వాళ్ళతో రాజీ లేదు నాకు? అవమానం సపాంచడం సహనం. కాదు బానిసగా పడి వుండడం సామరస్యం కొదు సమామల మధ్య న్నేహమే శాంతి అత్మ గౌరవంతో పుఠరోగమీంచడమే జీవితం 188. పి ల్లల మరి

యువ కవులలో ఆగ(శ్రేణిలో వున్న వాపురెడ్డి = పరివాలన విద్యావ్యాసం గాల కోసం 108'=68 లో ఐరోపా దేశాలలో వుండి వచ్చాడు , అపు డాయన ఎన్నో గేయాలను [వాసీ ఇక్కడ భీమన్నకు పంపుతూ వుండేవాడు . ఐరోపా రాగ సొందర్యమూ ,. భావ సౌందర్యమూ ఆ గేయాలలో తొజెకస లాడుతూ వుండేది, ఆ 'గేయాలనూ;;: అంతకు ముం" దాయన [వాసిన వాటేసీ కలిపి “బాపురెడ్డి గేయాలు” అనే "పేరుతో ఒక సంపుటిగా ప్రకటించి, దానిని భీమ న్నకు అంకిత్‌ మిచ్చాడు బాపురెడ్డి . |

ఆంకిత సభ 10-9-68 న, సారస్వత పరిషత్తు వోలులో జరిగింది .. రామానుజరావు గారు అధ్యక్షత వహించారు, డాక్టర్‌ దివాకర్ణ ఇ. డాక్టర్‌. సినారె, డాక్టర్‌ యన్‌ యాదగిరి రెడ్డి, గిర్‌గ్లానీ , కొండ పల్లి వాసుదేవరావు (ఐ +, ఏ, వెస్‌ ల్సి మున్నగు [ప్రముఖులు ఆ సభ టో మాట్లాడారు * వారంతా ఈ ఉభయులకూ అత్యంత సన్ని హితులూ " | శేయోభఖిలాషులూ కనుక, ఇద్దరిని (పళంసా. పారిజాతాలతో ముంచ్చెల్తేశారు. కార్య[క్రమాన్నంతా గిర్‌గ్దానీ గారు క్‌ ప్‌రికార్లు చేశారు కాని ఆ త ర్వాత దాన్ని "పై చేస్తే పలక లేదు!

ఆ. తర్వాత __: బాపురెడ్డి మహబూబ్‌నగ్గర్‌ జిల్లా. కలెక్టర్‌ పి,.వఏీ, గా వున్న కాలంలో , భీమన్న ఆ [పాంత మంతా దర్శించ గలిగాడు , ఎన్నో కవి సమ్మెళనలు , సాహితీ సభలు , సారస్వత సమారోహాలు .. ఏదీ భీమన్న లేకుండా జరగ లేదా కాలంలో, ఇక్కడ నుంచి కారో, వేనో కవులతో

మధ్యాహ్నం బయలు దేర, సాయరతశ్రానికి మహబూబ్‌నగర్‌ చేరేది, అక్కడ సభ , ర్యాతి భోజనం ముగించుకొని, బయలుదేరి ఇక్కతకు తెల్లవారు జాముక్ష చేరేడి. ఆ విధంగా ఆక్క. డున్నంత కాలం బాపురెడ్డీ ఆ జిల్లాను కవిళా పరి మళారితో నింపేళాడు .

అట్టి ఓక సాషాతీ యాత్ర సందర్భంలో పిల్లల మర్రి? దర్శించాడు ఖీమన్న . ఐహుళా. దేళంలో వున్న పెద్ధ పెద్ధమ్మరి చె బ్లన్నిటికీ, ఆఅడయారు మశరికి కూడ , ఈ పిల్లల మే తల్లీ కావచ్చు + ఇంతటి దీర వమస్వూ, వి స్సీ కబ మరి మరెక్కడా లేడు , దాని ఈఊడలను [వేలాడీ క కొన్ములప్రే ఊగి సీడలో ఆడీ _. తన చిన్నప్పటి,కిడలకు పదును. పెట్టుకున్నాడు భీమన్న .

మరొక యాత సందర్యంగా , 1960తో , గద్వాలలో (పత్యేక సన్మా నం జరిగెంది ఫీమన్నకు పాగా పుల్పారెడ్డి గారి ఆతి ధ్యం + స వ్యాన ది, కొ వ్య గానం, ఆ ర్మాతి పున్నమి వెన్నెలలో సంగం వద్ద కృష్ణానది సందర్శనం , అక్కడి వివోరం = ఇవన్నీ భీమన్న హృదయంలో గుబాళిస్తూనే వుంచై అపుడు ఈయనతో పాటు బొపురగ్దే కాళ ముకురాల రామారెడ్డిగారు కూడ వున్నారు,

ఇంకొక య్యాతలో జడృర్లకు వెళ్ళాడు ఖీమన్న , ఆక్కడ కిరణ్‌ కునూర్‌ ఏవ్పాటు చేసిన అఎచేడ్కర్‌ జయంతి సభకు అధ్యక్షత వహించాడు , ఆక్కడే స్కుపసిద్ధ కవి రఘుమారెడ్డి వరిచయం ళొలిసారిగా కలిగిం దీయనకు తెలంగాణా యాసలో ర ఘుమారెడ్డి (పసంగ్రం ఎంతో ముగ్దుణ్ని చేసిం దీయనను ,

ఆ మర్వాడు వనపర్తి బస్సులో ఎక్కెం, సిటీకి వస్తూ = చెలంగాణా ఆందోళన మంచిదేననీ , [పత్యేక తెబంగాణా. ఏర్పడిడే తల ఉర్దూ హైదరా బాదు తెలుగు భాగ్యనగరంగా మారేటట్టు లేదనీ ; "హైదరాబాదు తెలుగేతర దాస్యం నుంచి విముక్తి పొందిన తర్వాత నుళ్ళీ త్వరటోనే అఖిలాళ్యధ ఏర్పడ గలదనీ , అప్పుడు తెలుగు జాతి ఉజ్వల పురోగతిని అద్దే శక్తి లోకంలోనే ఉండదని. ఉపన్యాసం దంచి. ,భీమన్న ఆ బస్సులోని వారి నందర్నో చక్షితుల్ని చేశాడు , ఆనాట్‌ ఆందోళన విషయంలో భీమన్న ఆవగాహన అట్టిది. !

సంస్కృతి విప్ల వ సర్గ శీర్‌!

"వున మంతా తెలుగు వాళ్ళమే “క తెలుగు వాళ్ళుకు రెండు రాష్ట్రా లుండ్‌ డంలో పనూదం ఏమీలేదు. ఈ తెలుగు నేలలో మనం ఏ వూళ్ళో వుంటే ఆదే మన' వూరు , ఎక్కడి కక్కడ స్థానికులతో కలిసి పోయి, వ్ఞాళు కష్ట సుఖాలలో పాలు పంచుకోవడం మనం. నేర్చుకోవాలి ౮" ఆంటూ బోధించాడు: భీమన్న తెలంగాణా 1పాంతలలోని కోస్తా వాళ్ళకు . ఈ టోధను ఆష్షరాలా తాను స్వయంగా ఆమలు జరిపిన వాడు భీమన్న . తెలుగు నేలలో పతి అణువూ తన సౌాతత మే: అంటాడు=అది ఆరకు లోయ కానీ , అనంత పురఠ* కానీ , ఆదిలా

ఆ తర్వాత [పత్యేక ఆంధాందోళన జరుగుతున్న కాలంలో , అప్పటి కేర్గద్ర హోం శాఖామంతి 1బహ్మానంద రెడ్డి గారిని ఢిల్లీలో కలుసుకొని భీమన్న కోరిన కోరిక ఆద్భుత మైనట్టిని ,

“ఆం[ధ(పదేశ్‌లో ఇరవై జిల్లాలిలోను , (పతి అంగుళం మేరా (పతి తెలుగు వాడికీ చెందినట్టిది , ఎవరో పదిమంది. స్వ్వపయోజనర కోసం రాష్ట్రాన్ని విచ్చిన్నం చెయ్యడం మొత్తం జాతికి [దోహం చెయ్యడమే అవుతు?ది * ఇప్పుడు తెలుగు జాతి భవివ్యత్తు మీ చేతిలో వుంది. దాని ఐక్యతను కాపాడండి = ఉ(దేకాలు ఉట్టిగట్టుకొని వుండవు . క్షణికావేశాలు శాశ్వతాపకారులు కాగూడదు , ఇదే నా [(పార్థన * ఆన్నాడు.

• నా ఉద్దేోమూ అదే, అందుకే 'నేన కృషి చేస్తున్నాను ” అన్నారు

“ఆంధ(పదేళం. పిల్షలమ్మరి , దాని సైర్యాన కెప్టి చలనమూ లేదు”

దొంగలు ఊప పంచుకొన్నట్లు నాయకులు _పజాధనం పంచుకోవచ్చు ; ఆంత మ్మాత౦ చేత ఏమవుతుందిలే గారె చస్తుంది కానీ, గరికె చస్తురదా?

పాలేరు నుంచి పద్మశ్రీ వరకు రసా దైప్రత సర్గ

తన చిన్నప్పటి నుంచీ కూడ భీమన్నకు ఎన్నో సందర్భాలలో ఎందరో మ్మితులు , పెద్దలు , సంఘాలు ఎన్నో బిరుదులు ఇచ్చుకొంటూ వచ్చారు. వేటినీ ఈయన ఉపయోగించుకోలేదు , జ్ఞాపకం కూడా పెట్టుకోలేదు. బిరుద నామాలను. పేరుకు తగిలించు కోవడం గిట్ట దీయనకు ,

ఆ స్థితిలో 1060 లో కాకినాడలో , సాహితీ సమాఖ్య ఆధ్వర్యంలో మవాీ వైభవంగా జరిగిన ఒక పెద మహాసభలో * ఈయనకు మవోకవి బిరదం ఇవ్వబడింది .

“ఈ కాలంలో మవాో కవులు, కవి సార్వభౌములు , స్మ్యమాట్టులు , చ్యకవర్పులు వగైరాలు తప్ప కవులు లేరో అంటూ హేశన చేస్తుండే భీమన్న అనాలో నుంచి ఈ మవాకవి బిరుదం వాడుకోక తప్పలేదు... కులాన్నె తప్ప మెరిట్‌ ను గు రించని ఈ సమాజంలో గ్‌ బోయి థీమన్న ఫలానా అని చెప్ప డానిక్తైనా ఈ బిరుదును వాడుకోక తప్ప దన్నారు మితు లంతా,

డిసెంబరు 19 వ తేదీన మహాకవి. బిరుదం స్వీకరించి , జ్ఞానానంద కవి గౌరి ఆతీధ్యం అనుభవించి , అనేక సభలలో పాల్గొంటూ పోయి , 290వ తేదీన ఆమలాపురంలో జరిగిన అంబేడ్కర్‌ వర్దంతికి అధ్యక్షత వహించాడు

రసాద్వ్వైత సర్గ 488 భీమన్న, _ రిపబ్లికన్‌ పార్టీ నాయకుడూ, కానన సభ్యుడూ, మవోవక్తా ఆయిన ్రీబి.వి.. రమణయ్య గారికి ఆతిథిగా వుండి, అప్పట్లో అక్కడి మామా విద్యార్థులకు ; తదితర కుల విద్యార్థులకూ మధ్య ఏర్పడి వున్న తగా దాను పరిష్కరించడంలో తోడ్పడ్డాడు , శాసన సభ్యులు పళ్ళ వెంకటరావు గారు కూడా ఈ విషయంలో ఎంతో సహకరించారు .

సాధారణంగా ఇట్టి తగాదాలు 'రెండు కారణాలుగా ఏర్పడుతూ వుండేవి , ఒకటి ఏ మామా: విద్యార్ధినినో ఏ ఇతర కుల: విద్యార్ధో, రోడ్డు రౌడియో వేధించడం * రండు. వీ మామా విదా క్లో విద్యార్ధి సంఘ అధికార పదవికి పోటీ చెయ్యడం న

ఈ రెండు కారణాలకు కూడ మూల కారణం ఆంటరాని తనమే , మామాలు తమకంటె తక్కువ. వాళ్ళనే సాంప్రదాయక మూఢభావం నుంచి తది తర కుల విద్యార్ధులు విముకులు కాక్ష పోవడమే,

తర తరాల అజ్ఞానం నుంచి ఇప్పుడిప్పుడే వెలుగులోకి వస్తున్న మామా యువకులు ఇతరులలోని. అట్టి మూఢ వఐావాన్నీ , దాని ఛలివాలైన అ[కమ చర్య లనూ సహించే. స్థితిలో లేరు, పర్యవసానం ఘర్షణ * అయితే, ఈ దుస్థితి ఇప్పుడిప్పుడు (క్రమంగా సడలిపోతున్నది . విజ్ఞాన భాస్కరుని ఉదయ కిం ణాలు ఉభయ వర్గాల మీదకు సమానంగానే (ప్రసరిస్తున్నవి ,

“బాపురెడ్డి పద్య కావ్యాలు” (గ్రంధం మి[తులు కృష్టమాచార్యులు గారికి ఆంకితం ఇవ్వబడింది ; ఆయన పోలీను కాఖలో. ఓక ఉన్నతాధికారి _ సహ్బద' యుడు. సాహితీ పరుడు , ఆంకితం సభ 1970 ఆక్టోబరు 9న సాయం్యతం: విశాఖపట్నం అప్పర హోటల్లో అప్పటి ఆంధ యూనినర్స్‌టీ వైస్‌ ఛాన్సలరు ఎల్‌ బుల్టయ్య గారి ఆధ్యక్షతన జరిగింది. బుల్లయ్య గారు మామా. విద్యా వంతులలోను. |... తిభావంతులలోనూ అ్యగగణ్యులు:, ఆ సభలో భీమన్న పాల్గొన్నాడు డాక్ట ర్‌ యాదగిరిరెడ్డి, డాక్టర్‌ నారాయణ కరణ్‌ రెడ్డి , బాపురెడ్డి గార్లతో హైదరాబాదునుంచి వా లేరుకు చేసిన 1పయాణం ఎంత రంజుగా సాగిందో భీమన్న ఇప్పటికి వర్ణించి చెపు తుంటాడు

వా లేరులో వీళ్ళ మకాం సర్కూ్యూట్‌ హౌన్‌లో . అక్కడ జరిగిన పార్టిలు, విందులు, వేడుకలు అమర వాసులకే ఆసూయాజనకా లట, ఆక్కడ ఓక ఉదయం సముదాన్ని చూస్తూ భీమన్న (వాసిన పాటే “ఎవరే పిల్తురు నన్ను” అనేది , ఆది ఆ తర్వాత గాయకుడు 'మోవానరాజు గారు పాడగా , ఆకాశవాణిలో “ఈ మాసపు పాట” అయింది ,

ఆప్పటికి కాకినాడ జిల్దా కలెక్టరుగా వున్న లింగం మాలకొండయ్య గారితో నిజమైన పరిచయం భీమన్నకు ఆ శోజున అక్కడే కలీగింది. రాగ వైశాఖి [గంధాన్ని ఆయన చేతికి అక్కడే ఇచ్చాడు బాపు రెడ్డి . ఆ పరిచయం ఆత్యంత సన్నిహితమైన స్నేహంగా పరిణతి చెందిం దాత ర్వాత |"

1070 లోనే “రాఖీలు” అచ్చవుతున్న రోజులలో , భీమన్న లలితా 1పెస్‌లో కూర్చుని [పూపుళు దిద్దకౌంటూ వుండగా , ఆం[ధా యూనివర్సిటీ వైన్‌ ఛాన్సలరు బుల్ల య్య గారి నుంచి ఒక లేఖ అందింది. భీఘన్నకు “కళా ప్రపూర్ణ” గౌరవ డాక్టరేటును ఇస్తున్నట్టు తెలిపే లేఖ ఆది |

ఆ లేఖను చదువుకొని , ఆనందంతో మైమరచి పోయి , అక్కడి నుంచి సరాసరి “స్టారు”కు పోయి కూర్చుని , రెండు పొటలు [వాళా డీయన .“కారదా, కదరా ....-"' ఆంటూ క శారదా. శివులకు ఆత్మారృణ చేసుకొంటూ వాసిన పాట లవి , రాభీలలో చేరిన్నై ,

భీమన్నది శవ సరస్వతీ తత్త్వం అదే రసాద్ర్వైతం ,

191 జనవరి 17న జరిగిన కాన్వాకేషనులో “కళా (పపూర్ణను అందు

కారిదా.!

సకల కళా విళారదా।

ఎందు. కమ్మ నా కింతటి్‌ ఎతెన పీఠం అశ్యుళొన చోటీ స్తివి, అంతె చాలదా నాకు;

రసాద్వైత సర్గ 665 కళా వపూర్ణత్వం నీ కల్యాణి రాగమే స్వరమె తెలియనినేను ఈ శ్వర 'కే4కి రాజు నక? సరే లెమ్ము , వాణీ 1 నీ సరదాయే. కాపీ! నాలోనే ఉండి, నన్ను నడుపుకొనుట మరువకుమీ ఆ తర్వాత ఈ పాటను ఆకాళవాణీలో మా తమ్ముడు కె, వి, రమణ మూ ర్తి పాడాడు = మృదు మధురమైన [శ్రావ్య స్వరంతో “కళాప్రపూర్ణ” గౌరవ డాక్టరేటు (ప్రదానం జరిగే కాన్వొకేషను రోజున , ఉదయం పృతికలలో , అట్టి గౌరవాన్ని ఆందు కొంటున్న వారి జీవిత విశే షాలు ఫోటోలతో నవి 1పకటించ బడ్డాయి . అందులో భీమన్న గురించి ఇండియన్‌ ఎక్స్‌పెస్‌ _పకటించిన విశేషం నిజంగానే. ఒక విశేషం , “ది రెబెల్‌" (తిరుగుబాటు దారు) అనే శీర్షికతో ఆ ప్మతిక భీమన్న కవితా హృదయాన్ని ఆవిమవ్మరించిన రీతి అత్యద్భుతం భీమన్నకు మొదటి నుంచీ గుర్తింపు ఉంది గుర్తింపు వచ్చింది కవికి . వ్యక్తికి కాదు ఆదే నిజమైన గుర్రింపు నిజమే , అయితే, ఆ కృష్‌ ఎలాం టిది ? ఆందులోని విశిష్టత ఏమిటి ? ఎవరూ పట్టి చూడలేదు . భీమన్న సృష్టిం చిన కవితా కళా 1పపంచంలో ఎంతెంత ఎత్తులకూ, లోతులకూ పోవచ్చునో ఎవరూ పరిశీలించలేదు , భీమన్న కోకిలకూ , మరొకరి కోకీలకూ తేడా ఏమిటో మదింపు వెయ ఫిలేదు ॥ ఎక్స్‌(పెన్‌ షృతిక [వాసినట్టు , భీమన్న తిరుగుబాటు కవి, విప్లవ కవి- పల్లెటూరి కూలీ పిల్టవాడు “కూడు” అనే పదార్థాన్నే పట్పవాసపు కాలేజీ కు[రవాడు “అన్నం” అంటాడు , పదార్థంలో మార్పు లేదు, మార్పు ఉండదు , పాకంలో , పక్యంలో , రుచిలో , అభిరుచిలో , అమభూతిలో , ఆవగాహనలో ; ఆలోచనా సరళిలో మార్పు వుంటుంది , భీమన్న ఏ వస్తువును తన కవితా శిల్పా నికి ఆలంబనగా తీసుకున్నా , ఆడి సమీకృఠ సర్వజనతకు లక్ష్య దేవతగా రూపం ధరిస్తుంది , వాలేరు 'వెంకన్నలోను , పరమ శివుడిలోను కూడ ఆదర్శ

486 బోయి భీమన్న సోషలిస్టునే చూస్తా డీయన. నామ రూప గుణ బద్భమైన దేదీ సర్వళ క్తి మంతం కా దీయన దృష్టిలో , పనే పరమాత్మ , పనిలో లీనం కావడమే పరమ పూజ . భీమన్న భావన లోనే ఆట్టి విలక్షణత , విప్ణవ శక్తి వున్నై -

కళ్ళాపపూర్ణ ప౦దానం జరిగిన ఆ మరునాడు ; విశాఖ వోటలు ఆవర ణలో ఆత్యంత వైభవోపేతమైన సన్మానం జరిగింది లీనున్నకు , సన్మాన సభను. ఏర్పాటు. చేసింది అక్కడి. మామా యువకులూ , ఉద్యోగులూ, విద్యార్థలూ. ఆయినా=సభాధ్యష్షుడూ, వక్తలలో ఆధిక సంథ్యాకులూ ఇతర కులాల (పముఖులే . పథ్యాత రచయి[తి రంగనాయకమ్మగారి పరిచయం భీమన్నకు ఆ సభలోనే కలిగింది. .

“రేడియోలో తరచు వినవచ్చే-ముజ్జగాలు మోపాంచగి మురళిని వాయిం చరా. కృష్టా-పాట మీదేనా?” అంటూ ఆశ్చర్య పోయిందట ఆమె. ఆమెను ఆశ్చర్యపరచిన మరో సత్యం “*ఎత్తవోయీ. కేల, ఈ బేల సుమబాల” అన్న పాట కూడ భీమన్నదే కావడం !

“ ఈ పాటలు తరచు రేడియోలో. వస్తుంటై , అవి మీ వని తేలియదు , అడియో వాళ్ళు కూడ చెప్పరు ,” అన్నదామె.

“తెలియక పోవడమే. మంచిది , పాట కదా (పధానం” ఆన్నాడీయన .

రెండు, మూడు రోజుల తర్వాత 21, 29 'లేదీలలో కాకినాడలో వరు సగా మూడు సన్మాన సభలు జరిగాయి * వాటి విజయాశికి టిల్లా కలెక్టరు మాలకొండయ్య గారి (ప్రోత్సాహం: చాలా వుంది. జ్ఞానానంద కవిగారి కార్య దక్షత , పి, అర్‌ , కాలేజ్లీ -. మెడికల్‌ కాలేజీ (పిన్విపాల్సు చలపతిరావు , సుందరశివరావు గార అభిమానమూ , శివ సత్య ౩ చైతన్య , రామేశ్వరరావు, రంగనాధస్వామి , రాధ , జ్ఞానసుందరం , పద్మనాభ ళాన్త్రి వంటి యువకుల దీక్షమొతం పట్టణాన్ని ఒక సర్యోత్సాహంలో మొంచెత్తాయి, ఆ సభలలో మాల కొండయ్య గారి [పసంగాలు రాగవైళాఖి కొ టేషన్లతో నిండి వుండేవి...

రసా ద్వైత సర్గ 48

ఖీమన్న. కావ్యాఆలో ఒకొక్క దానిపై ఒకొక్కరు మాట్లాడిన (బవ్మా మందిరం సభలో సంస్కృత పండితులు శ్రీ భాష్యం అప్పలాచార్యులు గారు “పెరితోషికము” అనే లఘు కావ్యంపై చేసిన వ్యాఖ్య సాక్షాత్తు ఉపనిష ద్యాష్యమే అనిపించి , సళను ఆనందంలో ముంచి తేల్చింది .

చివరి కొమ్మనుగల కోకిలకు కిందనుంచి ఒక చీమ బియ్యపు గింజను కానుకగా తీసుకు వెళ్ళే కధ ఆది,

ఈ సన్మానాల యాతలో భీమన్నతో అబ్బాయి డాక్టర్‌ నాగవర్మకూడ ఉండడం ఒక విశేషం, వదినె జానికమ్మ గారితో సవా, అక్కడి పూర్వ స్నేహితులను , బంధువులను అనేక మందిని కలుసుకొని , ఆనందం పంచు కొన్నాడు భీమన్న .ఆ సభలు మూడు రోజులూ. , ఆఫీసర్జ క్తబ్బు సన్మానమూ ; సూర్య కళా మందిరంలోని మహా సభా, ఆ వేదిక మీద రంగనాథ 'స్వామిగారి కుమార్తె బేబీ [పమీల నృత్యమూ , పద్మనాభ కాన్రి ౩ చంద్రరావు గార్ల కవి తలూ , చైతన్య ఇచ్చిన పార్టీ, శివసత్య చేసిన విందు, డాక్టర్‌ వడ్డమూడి రాజేంద్ర(పసాద్‌ గారి టిఫిను-_మరీ [పత్యేకంగా చెప్పు కోదగి నట్టివి ॥

భీమన్న కాకినాడ ఎప్పుడు వెళ్ళినా, ఆస్ప్మతి ఎదుట గల విజయా లాడ్జిలో దీగేవాడు శ అక గ్రాడ వుంటూ మోకా మీరయ్య , జానకమ్మ , కౌళి ఆదినారాయణ , జ్ఞానానందకవి। జి. జె, సామ్యూలు, గొల్ల సుందరరావు మున్నగు మి[తులు , బంధువులు పిలిస్తే భోజనానికి మా[తం వెళ్ళి వస్తుండే వాడు ,. ఆ లాడ్డితో భీమన్నకు గల అనుబంధం. ఏంతో హార్షిక మైనట్టి దట ,

ఆ విజయ సన్మాన యాతలో ఏలూరు సన్మానం చివరిది: ఆక్కడ మ్మితులు పంతగడ' బాలకృష్ణ గారి కృషితో భీమన్నకు £4వ 'ేదీన గొప్ప సన్మానం జరిగింది. రాయడు గంగయ్య , తారకం మున్నగు పెద్ద లెందరో

ఆశీర్వదించారు = కవులు పద్యాలు చదివారు ,. ఈ సన్మానాలు , భోజనాలు వికటించి , ఆతిసారం పట్టుకొని, ఏలూరు నుంచి చిక్కి సగమై హైదరాబాదు చేరు కొన్నాడు భీమన్న , ఆ రైల్లో వాసిందే “ఇల్లు చేరు కోవాలి” కవిత.

488 బోయి భీమన్న కళా పపూర్ణ సఃదర్భానికి సంబంధించిన. మరొక ముఖ్య నన్మానం గుంటూరు |పెస్‌ క్లబ్బు వారు చేసి నట్టివి. భఖీమన్నకు చిరకాల మితులు మన్నవ గిరిధరరావు గారు ఆ సన్మానాన్ని ఏర్పాటు చేశారు , భీమన్నతో పాటు కొండవీటి వెంకటకవి గారికి కూడ సన్మానం జరిగిన ఆ సభలో పలువురు "పెద్దలతో పాటు మోదుకూరి జాన్సను గారు కూడ 1పసంగించారు * ఆర్వాతి భీమన్న మోదు కూరికి అతిథి, అదొక ఉపగాథ “మీ ధర్మం కోసం పోరాటం చదువు తున్నాను. మన సాంపదాయక భావాలను పున్నప రిశీలింప జేసే యధార్థాలు ఆందులో చాలా కనిపిస్తున్నాయి" అన్నారు. గిరిధరరావు గారు, ఆ మర్నాడు ఉదయం. తమ గృహంలో ఉపా హారం. ఇస్తూ , భీమన్నకు. విమానం ఎక్కినంత అనంద మిచ్చిం దా మాట! హైందవ సంప్రదాయ వాదులలో భావ పరివరనం కంటి పరమ విష్ణవం మరొక టేముంది ? | _ఆ తర్వాత భీమన్న మహాకవి జాషువాను దర్శించాడు . ఒక్క చూపు తప్ప ; మరే కం[దియమూ పని చెయ్యని పక్షవా తంతో పడి ఉన్న దై న్యావస్థ అప్పు డాయనది ; భీమన్నను చాలా సేపటికి గుర్తుపట్టి , ఏవో చెప్పాల) (పయ త్నించి , కన్నీరు కార్చా డా కవి కోకిల. హైదరాబాదు వచ్చిన వెంటనే భీమన్న, | బహ్మానందరెడ్డి గారిని కలిసి జాషువా గారి పరిస్థితిని వివరించి చెప్పాడు 4 ఆ తర్వాత [బహ్మానంద రెడ్డి గారి ఆర్థిక సహాయం జాషువా గారి కందిం దట ఇక్కడొక విశేషం చెప్పాలి, కాశీ కృష్ణా చార్యుల అనంతరం ఆస్థాన కవి పదవిని ఎవరికీ ఇవ్వలేదు; జాషువా (పజా కవి * విశ్లునాథ పండిత కవీ ,పజా రాజ్యంలో ఆస్థాన కవి పదవి న్యాయంగా జాషువాకు ఇవ్వవలసి వుంది. ఇవ్వలేదు, ఆడిగే వాడెవడు? (ప్రజలు, హరిజనులు నోరులేని గొ లయ్యె! పోనీ ; విశ్వనాధకు ఇచ్చారా ఆఅంటే-౪దీ లేదు, ఆ ఇద్దరిలో ముం దెవరు ' చస్తే, ఆ తర్వాత రెండో వారికి ఇవ్వవచ్చు నన్నట్టూూూ. కూర్య్వున్నారు జాషువాగారు అంత త్నీవంగా జబ్బు పడడానికి ఈ బెంగ .కూడ ఒక కారణమట |

రసాద్రైత సర్గ యర “పజా రాజ్యం మై రవీ రాజ్యంగా మారి పోతున్న” దంటూ వాహోత్రాడు భీమన్న ఆందుకే 'నేమో | ఆందుండి కోకిలము ఇందాక దిగనేల ఇందుండి నే చీమ నందాక పోదలతు, చివరి కొమ్ముల "పెకి చేరగల ననియె అందాక కోకిలము అఆఅందుండు: ననియే స్వీకరిరంచును: నాదు చికుకాన్క ననియే నే నేగుచుంటి , నన్నేల వారించెదో? సాగిపోవుటమొ నా జన్మ ధరగశ్హ్రము, సభా | ఆగిపోవుఏ; యన్న ఆంత మౌటయె కదా: లాభీ కా కుసుమాలు: (పారితో షి కమ్యు న అదం. కాం. అక్ర అ ర్నా చం గి 101. స్వ(గామంలో షు పూర్తి

భీమన్నకు ఆత్యంత వైభవోపేతంగా జరిగిన సన్మానాలలో బహుముఖ విశిష్టమైనట్టిది = 1971 డిశంబరు 18న తన స్వగ్రామమైన మామిడి కుదురులో జరిగిన షష్టీ పూర్తి సన్మానం = జిలా కలెక్టరు మాలకొండయ్య గారి [ప్రోత్సా హంతో , ఆయన పి, యే. గిర్‌ గ్దానీ , మ్నితుడు బాపురెడ్డి గార్ల సౌజన్యంతో

అభిమాని , ఉదారగుణ సంపన్నుడు , శాసన సభ్యుడు ఆమున నయనాల గసశ్వరరావు గారి అధ్యక్షత [కింద ఏర్పడిన సెర్మటల్‌ డెల్టా సహృదయ సంఘం. వారు ఏర్పాటు చేళా రా సభను :. అంతటి సభ ఆ (ప్రాంతాలలో అంతకు ముం. దెన్నడూ జరిగి వుండ లే దట,

"హైదరాబాదు నుంచి, బాఫు రెడ్డి , పోతుకూచి సాంబశివరావు, డాక్టర్‌ సి. నారాయణ రెడ్డి గార్డు ఆ సభలో పాల్గొన్నారు , వీరంతా ఆ ముందు రోజుకే కాకినాడ చేరుకుని , మరునాడు ఉదయం కారులో బైలుదేరి , కోటిపల్సి ఏటి గట్టు మీవగా-ఆలమూరు బడ్డి మీదుగారావులపాలెం వద్ద కోనసీమలో (పవే

490 బోయి భీమన్న

“ఇంతటి మనో 'మోహాన నందన సీమలో పుట్టి , హైదరాబాదు కాలనీ లలో (బతకడం అనేది. సజంగా కర్మ కాక మరేమిటి ?'” అన్నారు గిర్‌ గ్దానీ గారు రాజోలు నుంచి మామిడికుదురు. వస్తున్న దారిలో, ఆ సుంద రారామాలను చూస్తూ | భీమన్నను ఉద్దేంంచి.....

ఆనాటి సభాపశేషాలను వర్ణించాలంటే-అదే, ఒక ఉద్గ్యోంథ మవుతుంది. , కొబ్బరాకులు చుట్టి, అరటి గెలలు కట్టిన స్తంభాల , పచ్చని మామిడి తోరణాల పందిట్లోని ఆ సభా వేదికే ఇంద్ర వైభవాన్ని 'వెదజల్నిం దంటే ఆతిశయో క్రి కాదు, తట్టల కొలది పువ్వులు ; పండ్లు, నూతన వస్త్రాలు ,. కాలువలు, రస భరితాలైన ఉపన్యాసాలు , సర సాలు + చమత్కా-రాలు , విందులు , వినోదాలు =; ఆ వై భవం చూడవలసిందే ,

కోనసీమలోని నాయకులు ౩ (పముఖులు , కాకినాడ నుంచి జ్ఞానానంద క్షవి ;, చై తన్మ వంటి కవిపండితులు , ఆధికారులు వందలు వేలుగా పాల్గొన్ని సరస్వతీ సదస్సు అది. ఆందుళో నారాయణరెడ్డి గారి భీమన్నను గూర్చిన అభి జ్ఞాన [ప్రసంగం , సభలో ఖీమన్నకు “సాహితీ వసంత” బిరుద ]పధానం, పర్సు బహూకరణ , ఆ ఠ్యాతి రాగవాళిష్టం. నాటక (ప్రదర్శన , [పళసస్తమైన [ప్రజా విందు 1పధాన ఘట్టాలు . ఆ ఉత్సవం కోసం రాగ వాశిష్ట నాటక [పదర్శున కాకినాడ వారిచే [పత్యేకంగా తయారు చేయబడింది =

అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి గాంచిన భారతీయ. సంగీత నృత్య నాటకాలను ఎన్నిటినో తాను ఢిల్లీలో చూళాననీ , ఈ రాగవాళిష్ట పదర్శనం స్థాయి ముందు ఆవెందుకూ పనికి రావనీ గిర్‌ గానీ గా రన్నారు ఆ తర్వాత, ఆ సత్యం ఢిల్లీ లోనే చెప్పి వచ్చారట కూడ . పెరవీ కి తప్పితే పతిభకు గు ర్తింపులేదు అన్నా రాయన వైరాగ్యంతో ,

నారాయణరెడ్డి , బాపురెడ్డి, భీమన్న ఆ మర్నాడే కారులో హైదరా బాదుకు బైలు దేరారు , సఖినేటిపల్లి వద్ద వశిష్టను దాటి , నరసాపురం మారెట్టా రకరకాల పదార్థాలు కొనుక్కొని శ (ప్రయాణం సాగించారు, నారాయణ లెడ్డి

రసా ద్వైత సర్గ (11 ఏలూరులో పనివుండి దిగిపోగా_ బాపురెడ్డి , ఖీమన్నా ఆ ర్మాతి పదకొండు గంటలకు హెదరాబాదు చేరు కొన్నారు . బాపురెడ్డితో గాని, మాల కొండయ్య గారితో గానీ కారులో 1పయాణం బహు వేడుకగా వుంటుంది భీమన్నకు , నిజంగా ఈయన కదొక పండగే. నారాయణరెడ్డి గారితో కారు [పయాణ-మా[తం తమాషాగా వుంటుందట . కారు ఏంత వేగంగా పోతున్నా , గాలి ఏంత దూకుడుగా కొడుతున్నా , కారు తలు పుల అద్దాలు తెరిచే వుండాలి. భీమన్నకు . నారాయణరెడ్డి గారికి అసలు గాలే పడ దట ! అందుకు కారణం ఆరోగ్య విషయం కాదు... నున్నగా దువ్వుకొన్న నా 'ముత్తప్వ యొక్క బారెడు వెంటుక కంపే బస్సులో నాముందు నిలఃడ్ల ఆ ఎసరిదో విరజాజుల మూరెడు జడే నా కక్కుుప ఆనందకరర్శ, ఆరాధనీయం,; జా-శివాలకలు “మన కలెక్టరు గారు కవితగం 1వాస్తున్నారంటే అందుకు కారణం గోదావరి నీరే” అన్నా రెవరో మాలకొండయ్య గారి నుద్దేశించి , రాజమండిలో ఒక కవి పండిత సమావేశంలో ఆయన చదివిన ఒక కవితను మెచ్చుకొంటూ . “నేను గోదావరిని చూడక ముందు నుంచే , నెల్లూరులో విద్యార్థిగా వున్న పటి నుంచే కవిత 'వాస్తున్నాన” అన్నాడు మాలకొండయ్యగారు ల “కనీసం గోదావరి బియ్యమైనా తిని వుంటారు” అన్నారు మరొకరు “మీ బియ్యర కణటె మా నెల్లూరు బియ్యమే [పసిద్దం” అన్నారు మాల కొం డయ్య గారు, ““గోదావరి గాలినైనా పీల్చి వుంటాగు”

ఈ సంభాషణ అంతా తమాషా కోసమే జరుగుతున్నా , అందులో ఏదో అష్మశుతి వినిపించింది భీమన్నకు

“అయ్యా , నిరంతరల గోదావరి నీటిలోనే మునిగి తేలుతున్న ఈ వాజు మంగి పట్టణంలో ఎంతమంది కవు లున్నారో చెప్పగలరా ?"అన్నాడు మధ్యలో ర్త ల్సించుకో న్‌్‌

“పోనీ_కనీసం నన్నయ్య తరత మరోక మంచి కవిని చూపగలరా-ఈ ఉభయ: తీరాలలోను?* అన్నాడు మళ్ళీ క్షణం అగ్గి.

సభలో ఎవరూ మాట్లాడ లేదు.

గోదావరి సాహిత్యానికీ, కావేరి సంగీతానికీ అనే లోకోక్తి ఒక పెద్ద అబద్ధ మీ , (రాముడు రాతిని నాతినిచేళా డన్న [పచార: లాంటిదే ఇదీ ననీ (ప కటించాడు భీమన సల

కోన సీమ వంటి సుందర నందనంలో పుట్టాడు కనుక, + గంగార కవి అయ్యాడని తనను గురించి మిితు లంటూ వుంటారు .కోనసీమ మొత్తం జనాభా ఎంత? అందులో అసలు కవు లెంత మందీ? ఇదీ భీమన్న 1పశ్న

మాలకొండయ్యగారు కాకినాడలో కలెక్టరుగా వున్నంత కాలం లీకున్నకు ఆ పాంతమంతా కవికా రంగస్థల మయిండి , కాకినాడ * హైదరావాదుల మధ్య ఈ ఇద్దరూ కలిసి కారులోనే ప్రయాణం చేసేవారు, పయనిస్తున్న సాహీత్య వేదిక ఆ కారు... నిరంతరం [పవాహ శీలమైన సాహిత్యాని కొక (పతీక,

అట్టి సాహితీ యా[తలలో. ఒకసారి రాజమం[డిలో 1872 వ్నీపెల్‌ 8వ తేడీన నార్ని కేదారేశ్వరుడు గారి పరిచయం. కలిగింది ఖీమన్నకు . ఆయన ఈయన [గ ంధా నొ ఎక్‌ డా ని | [పింటు చేసి "పెడతా మన్నారు. జ 'సణి మానసం పవ్య కావ్యాన్ని ఇద్దా మనకొన్నా డీయన * ఆయన సరే నన్నాడు ఎ ఆత ర్వొత

రసా దెత సర్గ 409 ప్‌ [గ

నన్నాడు , కేదారేశ్వరుడు గా రెంతో' సంతోషించి, తమ ఇంట పార్టీ కూడ

ఇబ్బా రీయనకు .. బీడిపళ్ళు , మామిడిపళ్ళు బహూకరించారు , సంగీత సాహిత్య

నృత్య విద్యానిధి ఆయిన ఓక వదాన్యుని మతి లభిం చినందుకు. భీమన్న. ఎంతో

ఆనందించాడు =

అయితే = మే నెల చివరి వారలలో , కంది కుప్పతో ఒక పెళ్ళికి సకు టుంబంగా వెళుతూ జ రాజమండీ అపర హోటల్‌లో దిగి క్‌ మణి మానసం: (పెన్‌ కాపీని అంద జెయ్య డానికి కేదారేశ్వరుడి గారి కోసం ఎంత (పయత్నం చేసినా, ఆయన దర్శనం లభించలేదు భీమన్నకు ,

ఆ రోజంతా పిల్ల లకు పట్టణాన్ని ్‌ గోదావరి తీరాన్నీ చూపడంలో గడిపి , మర్నాడు. ఒకి టాక్సీని మాట్లాడుకుని , కందికుప్పకు బైలు దేరాం మా. మణిమానసం మా వద్దనే ఉండి పోయింది.

ఆ తర్వాత దానిని. వెంకటేశ్వరస్వామికి అంకితఏగా 1పకటించాం , కావ్యా విష్కురణ నెల్లూరులో డాక్టర్‌ గో పాలరెడ్డిగారి అధ్యక్షతన. జరిగిది . కావ్య పరిచయం యధా. 1పకారం డాక్టర్‌ ఆవధాని గారే *

ఆ సమయంలో అక్కడ జరిగిన సాహిత్య అకొడమీ కార్యవర్గ సమా వేళంలోనే భీమన్నకు విశిష్ట సభ్యత్వం ఇవ్వడానికి తీర్మానం జరిగింది . ఆ తీర్మానంలో అట్టి గౌరవానికి ప్యాతులై న వారు భీమన్న కాక, మరి ముగ్గరు = రామానుజరావు గారు / ఆవధాని గారు ; గోపాలరెడ్డి గారు ,

[పకృతి రహస్యాలలో భీమన్న వ్య క్రిత్వం కూడ ఒకటి , అవగా హనకు ప్పూర్తిగా అందదు , ఈయన [బహ్మవాది = లౌకిక విషయా లన్నిటా నా స్తికుడే , ఆమాయకుడ్రైన ఒక గౌ ప్పవాజ్ఞీ 1 వెంక టేశ్వురస్వామినీ ఒకటిగానే చూస్తాడు , అలౌకిక భావనలతో సామాన్య జీవికాన్ని ఆలంకరిస్తాడు: ఏదీ. పట్టించుకోని జఅనాసక్తుడు , ఉదాసీనుడు . ఆయినా = పట్టుదలలో మూర్ణత్వం అనిపించుకొనే దాకా పోతాడు ; సంప్రదాయానికి వ్వతిరేకి. అనౌబిత్యమంటే అసహ్యం. సెంటిమెంటు పోవా లంటాడు . సరస్వతి బొమ్మకు మెల్రెపూలు పెడతాడు !

సృష్టి శివస్వరూపం . వివిధ వైరుధ్యాల సంపుటి ఆది. తానూ అంతే అంటాడు - తనను తాను నిర్వచించుకొంటూ . ఇక్కడే మరో విశేషం చెప్పాలి క భీమన్నది అనుమాన [పవృ త్తి ఖ్‌ చిన్న నొప్పికి కూడా పెద్ది (ప్రమాదాన్ని ఊపాంచుకొని వాధపజే స్వభావం తనకు జరిగే పతి అపకారానికీ, దగాకూ వెనుక ఏదో ఒక దుష్టళక్షి వికటాట్టహాసమే వినిపిస్తుంది తనకు , మణిమానసం [పచురణ వ్యవవోరంలోకూడ. అలానే ఆను మాసంచాడు . “ పాపం రాజమండి 1$* అనుకొన్నాడు . మరి ఆంతటి సుముఖులు అంతలోనే అంతటి విముఖు లెలా అయ్యారు? భీమన్నకు ఏదైనా చెడు జరిగినా అది ఆ తర్వాత మంచిగానే పరిణమిస్తూ ఉంటుంది . ఆదొక విశేషం . తనకు జరిగిన ఏ చెడునూ , ఆపకృతిన్సీ జ్ఞాపకం పెట్టుకోడు , ఆసలు గుర్తించినల్లే కనిపించడు భీమన్న , ఆది మరొక విశేషం , ఆబ్బా, ఎంత చీకటిని దూనుకు వచ్చాను 1 ఎన్ని 'వెలుగుల్ని ఖర్నుచేనీ పారేశాను! ఎన్నెన్ని కలల్ని మెలకువలుగా మార్చేశాను: నా అరికాళ్ళు హారతి కర్పూరం పళ్ళాలు, నా అడుగడుగూ నీ కొక దీపారాధనః జాంశీివాలక బు 198. భూలోకనందన పూర్ణానుభూతి హైదరాబాదు నుంచి కందికుప్పు వెళుతూ రాజమం డిలో ఆగుత =:కేవలం మణి మానసం వాత (పతిని ఆక్కడ ఇచ్చి వెళ్ళడానిక్రే _ ఆ పని నెరవేరలేదు, ఇరవై నాలుగు గంటలపాటు ఆ రాజమండి మండు. వేసవిలో సాని, ఆ మరు నాడు 1072 మే 26 వ తేదీన కండికుప్పకు బైలుదేరాం * టాక్సీ కుదిర్చి పెట్టి వాష్స అక్కడ ఇంజనసీర్హుగా పని చేస్తున్న ముగ్గరు యువకులు - ఈలి (పేమప్రసాద్‌ , దండంగి జీవన్‌బాబు, వాకాటి రాజ గోపాల్‌... ఈ ముగ్గురి తంథడ్రులూ. , వరసగా వాడపల్లి గారు, అప్పారావు గారు, 'వేంకటస్వామి. గారు భీమన్నకు సన్నిపాతులే. మామా (ప్రముఖులే. తం[డులకు వలెనే ఈ కొడుకులకు కూడ భీమన్న పట్ల అమిత గౌరవం . అను

రసాద్రైత నర్గ తీరగ కోని రీతిగా రోడ్డు మీద కనబడ్డ ఈ యువకులు మాకు అక్కడ చేసిన సహాయం

టాక్సీ బైలు దేరుతుండగా , ఆ సమీపంలోనే గల విశాంతి భవనంలో ఒక తెలిసిన హరిజన నాయకుడు మకాం చేకాడని తెలిసి , మర్యాద దర్శనం గా చూచి పోదామని ణి టాక్స్సీని అక్కడికి పోనిచ్చాం = ఆయన గారు 'ఉంటారుగా అని భీమన్నతో అనేసి, ఎవరో ఒక వ్యక్తి భుజంపై చేయివేసుకొని దూరంగా వెళ్ళిపోయారు + మేం అక్కా. డెందు కుంటాం? మళ్ళీ టాక్సీ ఎక్కేశాం, మా 'పయాణపు రామాయణంలో ఇదొక పీడశల 'వేట, హరిజన రాజకీయ నాయ కులకూ - మానవీయ సంస్కారానికీ ఇంకా ఎంతదూరం వున్నదో జ్ఞాపకంచే సే ఒక విశిష్ట సన్నివేళం .

టాక్సీలో మొ తం: ఆయిదుగుర ౦ , భీమన్న శ నేను, నాలుగేళ్ళ విజయ పల్డవి , ఏడాది నిండని విజయేందిఠ ; మాకు సహాయంగా వస్తున్న పని పిల యాదమ్మ పన్నెం డేళ్ళది, మా ఇద్దరు పిల్లల్నీ లాలించి పాలించడం ఒక్క

గోదావరి పై బ్యారజబి సిర్మాణం. పనులు చాల చురుకుగా సాగుతున్న రోజు లవి.. చీఫ్‌ ఇంజనీరు జె, రాజారావు గారు ,. సాంఘిక స్పూర్తి, సేవా చైతన్యమూ , సంస్కృతీ సంస్కారమూ కల 'మామా అధికారులలో ఆ(గగణ్యు లాయన . ఖీమన్నకు చాల సన్నిహితులు

ధవశేశ్వరం లోని తమబంగళాలో వారిచ్చిన కాఫీ ఫలహారాలు తీసుకొని , నిర్మాణం పనులను చూచుకొంటూ , ఆనక్షృట్ట దిగువనే |[పయాణం చేసి, బొబ్బర్హంక వద్ద కోనసీమను. చేరుకొన్నాల . మళ్ళీ ఎంత కాలాన్‌కి ఈ నంద నంలో అడుగు పెట్టాం! వైశాఖపు 'చెండల్లో కూడ ఏంత హాయిగా వుంది!

కొ త పేటలో కొబ్బరి బొండాలు తాగి , టాక్సీ అమలాపురం చేరుకొనే టప్పటికి, సూర్యుడు 'నడినె త్తి కెక్కి... నిప్పులు చెరుగుతున్నాడు. మహినీ, మహీజాల్ని కూడ మల మల. మాడ్చేసీన'వేసవి అది, ఆ ఎండకు , గాడ్పుకు ఆంతవరకు తట్టుకొన్న పిల్లలు ఆక్యాడికి వచ్చేటపుటికి డీల పోయారు పల్తవి

426 బోముభిమన్న ఆయితే పూరిగా వాలి పోయింది, మా 1పయాణం సరదా అంతా క్షణంలో ఆందోళనగా మారిపోయింది

నిజానికిబస్సులో పది రూపాయల్లో తీరిపోయే (పయాణాన్ని 5 రూపా యల టాక్సీలో కొనసాగించిం దెందుకు ? కోనసీమ దృశ్యాలను ఈ చివరినుంచి ఆ చివరి వరకు అనుభవించడానికి కదా ? మరి, ఏడాది విజయేందిర తట్టుకో గలిగిన ఆ వేసవి తాకిడికి వదేళ్ళు పల్పవి పడిపోయిం దెందుకు , దారి పొడు గునా వస పిట్టలా వాగుతున్నందు కేమో !

అమలాపురంలో భోజనం చేయ్యాలనుకొన్న ]ఫో[గ్రాంను పానీయాల వరకే సరిపెట్టుకొని , పల్లవికి పధమ చికీత్సచేసి , శీతలోప చారాలు చేస్తూ ॥ టాక్సీని ఊరికించి , అపరాష్టాం రెండు గంటల. (పొంతానికి కందికుప్ప _ చేరు కున్నాం , బొజ్జావారి పేటలో , పెళ్ళి పందిట్లో మా టాక్సీ ఆగగానే, మా కోసమే ఎదురు చూస్తున్న తారకం వచ్చి, తలుపు తెరిచాడు... ఆక్కుడి యువకు లంతా చుటు ముటారు ,

చ. ళు

పెండ్లి పందిరి ఆనందంతో జిగేలుమంది . ఉత్సాహంతో ఉప్పొంగిన క్రరెటు భుజం తట్టగా , పందిట్లో లైట్లు అమరుస్తున్న విజిలీ నిపుణుడు షాక్‌ తిని విరుచుకు పడిపోయాడు ;

'పెండ్రి కొడుకు. తమ్ముడు డాక్టర్‌ శాస్త్ర చాతుర్యంతో , సమయస్వూ ర్లితో చికిత్సచేసి ఆ గండాన్ని గ టైక్కింంచాడు క అస్పటికి విళాఖమంచి బొజ్జా కృష్ట శాస్త్రీ , మైదరాబాదునుంచి డాక్షర్‌ వర్మ, డాక్టర్‌ విజయభారతి వగైరా అంతా. ఒక్కొక్కరే పందిట్లో దిగసాగ్గారు ,

కంతకూ పెండ్లి ఎవరిది? వారా వేణుగోపాలస్వామి డిఐ ఆయనను ఆంతా వేణు అంటాం , హైదరాబాదులో ఉద్యోగం చేస్తున్నాడు , బొజ్జా అప్పల స్వామిగారి మేనల్లుడు , భీమన్నపట్ల , మాపట్ట ఎంతో (పేమ గౌరవాలు కలవాడు . సకుటుంబంగా తన పెండ్లికి “కందికుప్పు రావాలనీ, [1పయాణం ఖర్చులన్నీ తాను థరిసానసీ చెప్పి । వాగ్జానంపొంది వచ్చినవాడు : వధువు అప్పల స్వామిగారి తమ్ముడు రామదాసుగారి కుమార్తె సరోజు, అన్నదమ్ముల ఇళ్ళు

రెండూ కలిసే వుందై , అప్పలస్వామిగారు మాజీ శాసనసభ్యులనీ , భీమన్నకు స్వయానా వియ్యంకులనీ. ఇక్కడ మళ్ళీ చెప్పనక్కరలేదు ఇకగాడ చెప్పవలసిన ఒకే ఒక విశేష మేమి టంటే భీమన్న ఆంతవరకు కందికుప్ప వెళ్ళలేదు. ఎలాగైనాసరే ఈయనను నాతోపాటు అక్కడకు రప్పించుకోవా లని అక్క- డందరికీ పట్టుదల . అది ఇప్పటికి నెరవేరింది . నేడు పెండ్లి శభమహాూర్తంలో అందరి హృదయాలు ఆనందంతో ఉప్పొంగి పోయా యందుకే.. నా. రాకకు (ప గ్యేక్ర గా ఆనందించింది అప్పలస్వామిగారి (శ్రీమతి మోవుళ్ళమ్మగారు.. కోడి , కొరమీను వేపుడులు పళ స్తంగా చేస్తా నన్న నా కీరి కందికుప్ప దాకా వ్యాపించి వుంది , ఆ పెళ్ళీ మూడురోజులూ నా కదే చెరుకున్‌ కొబ్బరి జొన్న, మావి, వనసల్‌' (శ్రీరాగముల్‌' పాడుచున్‌' వరి లక్షీన్‌ ఆలరింప' | మబ్బులు మృదం గ శ్రీలు వర్షి ంవ శం కరు డాడన్‌; విఖిలాంధ 'దేళమును నీ సరదా మంతులు మా తెలుంగులు: రస ప్వామ్యము్య పాలింపు మా। 194. ఇంటా వొంటా లేని పని “ఒరే , ఇ దేమైనా మన ఇంటా వొంటా వున్న పనే నా * అన్నది సుభ [దమ్మ గారు, రారకాన్ని పిలిచి, ఊఉఊ,గంగా . “ఏమో, నాకు తెలీదు, మీ సోదరు ఇ డుగు” అనేసి, తపుకున్నాడు తారకం,

4038 టోయి లీమన్న

సుభ దమ్మ ఆంటే తారకం మేనత్త, అప్పలస్వామి గారి చెల్లెలు. ఆమె ఉఊగురాలయింది = ఆ రాతి థీమన్న గౌరవార్థం ఆ ఇంటి వెనుక పంచ పాళీలో జరుగుతున్న తాగుడు పార్షీ గురించి ,

నిజానికి అప్పలస్వామి గారి కుటుంబంలో తాగడ మనేది ఎన్నడూ లేదు. ఆయన కాకాహారి కూడ . [కమ శి్షణలో కరినుడు . ఆయన తండి రాతల నుంచీ, అదే ఆచారం. అలాంటి భయంకర సంపదాయికుడై న యజ మాని తద్భిన్నంగా వ్యవహరిస్తున్నా డంటే = వంశ గౌరవ [పతిషస్థలను కాపాడ వలసిన ఇం టాడపడుచు ఉగురాలు కాకేం చేస్తుంది?

తమ ఊరు ఆంతకు ముందు వచ్చి వుండని, ఆతర్వాత మరి వచ్చే ఆవ కాశం అంతగా లేని, భీమన్నతో వీలైనంత ఎక్కువ కులాసాగా , సన్నిహతంగా కాలన్నేపం చెయ్యాలనీ = ఈ కళా (పపూర్ణుడై న మహా కవిని చిత్తుగా , ఆయన కిష్టమైన మత్తులో ముంచెయ్యాలనీ కలలు కఅటూ-విశాఖ నుంచి ట్‌జ్జా శాస్ర ఇ అమలాపురం నుంచి డాక్టర్‌ వారా శాస్త్ర , నిజామాబాదు నుంచి బొజ్జా తారకం మొదలైన యువకులంతా ఒకరికి తెలియకుండా ఒకరు ఏవేవో (బాండీ, విస్కీ, బీరు సీసాలను తెచ్చి దాచిపెట్టి వుంచారు. అప్పలస్వామి గారికి తెలియ కుండా ఎకగాడెక్కడ కలుసుకోవాలో ప్తానులు కూడ వేసు కున్నారు. బహుళా ఇదంతా పసిగట్టి వున్నారో , స్వయం నిర్ణయమే తీసుకున్నారో కాని = అప్పల స్వామి గారు_తామేె సందకల్లు తప్పించి, యువకు లండర్నీ టోలా కొట్టించారు |

సాయఠ సంధ్యలో తాటిచెట్ల నుంచి దించే సందక ల్లు మంచి |[పశస్త మెన వేసవి పానీయం , తాటి ముంజెలు , కొబ్బరి బొండాలు, సందకల్తు, చెరువు చేపలు -- వీటి రక్రీ, శక్తి ఒక్క కోన సీమ వాళ్ళకు మృాతమే తెలుసు నంటాడు భీమన్న ఆ [పాంతం వాడే. అయివుండి , వాటి రుచి తెలిసిన భీమన్న _ చాల కాలం తర్వాత ఆ (పాంతానికి వచ్చినప్పుడు , తమ నియమా లను తాత్కా-లిక ౦గా సడలించుకొని , అభీష్ట పదార్థాలతో ఆతిధి మర్యాదలు జరిపిన అప్పలస్వామి గారి అభిజ్ఞత , కౌచిత్యం ఎంత గొప్పది!

రసాద్వ్వైత సర్గ త్తీరిరి

బొజ్జావారి పేట ఊరికి దూరంగా; మట్టి రోడ్డును ఆనుకొని వుంది. వర్షాకాలంలో ఆ రోడ్డు మోకాటిలోతు ఊబిగా మారిపోతుంది . [పథాన గ్రామం వరకు వచ్చిన కంకర రోడు మరో ర0డు ఫర్జాంగుల దూరం రాలేక పోయింది * “రోడ్లూ దొర బిడ్ద” అన్న ఈయన కవితకు స్పూర్తి ఈ మట్టి రోస్జే ం

పేటలో రోడ్డు మొగలోనే లై | బరీ కోసం నిర్మించిన పర్ణశాల అదే ఫీమన్నకూ | మ్మతులకూ వ్మిళాంతి మందిరం . రోడ్డు (పక్కనే పంట కాలువ, ఆ రోడ్డూ , ఆ కాలువా అలా వృద్ధ గౌతమి సాగర సంగమం దాకా, లైటు హౌన్‌ దాకా ఎంతో కాలంగా జంటగా సాగి పోతున్నట్టివే ం

పర్ణళాలకు కొద్ది దూరంలో , కాలువ ఆవతల చెరువు , ఆ చెరువు చేసవి కనుక ఎండిపోయి , బురదగా వుంది . అందులో పెద్దపెద్ద క్కొరమీకుల్ని పట్ల సాగారు క్మురవాళ్ళ. అవి సరాసరి పెళ్ళివారి వంటిల్లు చేరుకొనేవి ఎప్పటి కప్పుడు,

పెండ్రిరోజు ఉదయం టిఫిన్‌లు ముగించుకొని, ఉక్క పోతతో ఉస్సు రస్సురనుకొంటూ , విసనక|రలు చేతపట్లి , పర్ణశాలకు చెరుకొన్నారు వీళ్ళు. రాశీ , ఉదయమూ కల్లుతోనె సరిపోయింది . తెచ్చుకొన్న విస్కా సీసా లలానే వృండిపోయాయి , చల్లని నీళ్ళు కూడా ఆ (పాంతంలో లేవు , కొబ్బరి జొండాల నీరు కూడా సలసల కాగిపోతున్న వేసవి మధ్యాహ్నం ఆది, ఏం చెయ్యాలా అని ఆలోచిస్తూ వుండగా అక్య్థడికి అమలాపురం నుంచి అమిన్‌ పూట్‌ వాడు వచ్చాడు సెకిలు బండీతో .

తమ అదృష్టాన్ని ఆభినందించుకొంటూ , మొత్తం బఐండంతా కొనేసి , ఒక పెద్ద గింగాళంతోపోసి , దానిని కొబ్బరి నీళ్ళతో నింపి , విస్కీ సీసాలను అందులో వంచేసీ సేవించడం సాగించారు. అమృతం ఎలా వుంటుందో ఆపుడు గానీ తెలియ లేదట వాళ్ళకు,

మధ్యాసహ్నాలు మాస్షిడీ వాళ్ళ ఆటలు , ఎంత గొప్ప చాతుర్య |పదర్శన లవి ! |పోత్సాహు౨ లేక నశించిపోతూ వున్నై . [పాభావాలన్నీ పైర వీగాళ్ళకే దక్కూళతున్న ఈ రోజులలో ప ల్లెటూళ్ళ (పజ్ఞలు పొలుమాలిపోతున్నా యనడానికి

500 టోయి ఖీమన్న ఇదొక (ప్రత్యక్ష నిదర్శన మంటాడు భీమన్న * సిసలైన భారతీయ జానపద విద్యలెన్నో ఇలా. మాసిపోతున్నై అంటాడు . ఎన్ని విదేశీ సాంస్కృతిక (ప్రదర్శన లైనా ఒక్క మాన్టిడీ విద్యకు చాలగలవా అంటాడు

సాయంకాలాలు తోటల వెంట షికారు, ముంజెలు , బొండాలు , మామిడీ

పెళ్ళి రోజు సాయం[త ౮ పహఠా త్రుగా పల్ప వి: కడుపులో పోటు బైలుదేరి బాధతో గిల గిలాడి పోసాగింరి , అదేమిటో ఎవరికీ ఆంతు పట్ట లేదు , పెళ్ళి ముహూర్తం సమీపిస్తున్నది . ఎవరికీ మతుల్లో మతు ల్లేవు . విషాద మేఘం [కిందా వైశాఖ రుంరూ మేఘం పైనా 'మూసుకొచ్చేసినై. పెళ్ళి కొడుకు తమ్ముడు డాక్టర్‌ శాస్తి ఇంజక్షను ఇచ్చాడు, పిల్లను చేతుల్లో పెట్టుకొని భీమన్న వాణికి పోతున్నాడు, ఆ ముందు రోజున అమళాపురంలో టాక్సీలోనే ఒక గండం గడిచింది . ఇంత దూరం వచ్చిం దిందుకా అంటూ వాపోయాడు

నా కేమో ద్లైర్యంగానే వుంది , తెలిసి ఏ పాప మూ చెయ్యని దాన్ని, శ కికి లోబడి ఆపన్నులకు తోడ్పడే దాన్ని, నా ఇందుకు ఆపకారం జరుగు తుంది ? తానే శివుణ్నను కొనే ఖీమన్న కంగారు పడి వణికి పోవడం! ఆతని షాద రేణువు కంటే అల్పం అనుకొనే. నేను 'స్టైర్యంగా. నిలబడి. వుండడం | ఎంత వైలక్షణ్యుం !

మా లోపలి తుపాను ఇంత ఉదృతంగా వుండగా, బైట ఒక్క పెట్టున తుపాను గాలివీచి , పందిరి కొంత ఎగిరి పోయి , కరెంటు ఆగిపోయి. , హోరున వర్షం పడసాగింది . ఇది కూడ ఎవరూ ఊహించని (షళయమే అంతా గాఢాంధ కారం,

పల్లవిని 'నా చేతి కిచ్చి , భీమన్న టార్చి లైటు తీసుకున్నాడు , దాన్ని ఎవరో తమ చేతి కిమ్మన్నారు . ఈయన ఇవ్వలేదు. తానే ఎక్క డెక్కడికి కావాలో అక్క డక్కడికి వెళ్ళి వెలుగు చూపాడు , కొద్ది నిమిషాలు మా(తమే

రసాద్వ్యైత సర్గ వ్‌0.1 సాగిందా మవో 1పశయం గాలి వాన ఆగింది ౫ పల్లవి న్నిదపోయింది / కరెంటు తీగలు సరిచేయ' బడి , ల్లైట్లు వెలిగాయి. వివాహం ఇనుమడించిన ఉత్సాహంతో శోభాయ మానంగా జరిగి పోయింది. , “క్షణ :క్షణముల్‌ (పకృతి (పవృత్తముల్‌ ” అన్నాడు భీమన్న ,

ఆ మర్నాడు పెళ్ళికొడుకు పార్టీవారు తమ ఊరు తొత్తరమూడికి బైలు దేరి "వెళ్ళారు , మమ్ముకూడా రమ్మని ఎంతో బలవంతం దేశారు కాని, మేము: మామిడికుదురు వెళ్ళవలసి వుంది , అనాతవరం వరకు అందరం. కలిసి వచ్చి: వాప్ల అటుపోగా, మేం ఇటు అమలాపురం బస్సు ఎక్కాం :

తెలగన్నన్‌' వెలుగౌను; లోక జన శ్వ కిన్‌ బెంచి పోషించి కాం తులు పండించు శివంకరుండు (పతి రై తన్‌" ఇందు కేదారుడే "నెల యేళ్ళా ? అవి లేబ్‌ : ఇందు ధవళా శీర్వాదముల్‌ నీవె! మా. కల మాన్నమ్ములలో [వతీ మెతుకునీ కల్యాణ సౌభాగ్య మే: _- కేదారేళ్వరి అమలాపురం చేరే సరికి సాయం[తం ఆయి దయింది. వెలు గుండగానే మామిడికుదురు చేరాలని మా అభిలాష.

టోడ్సకు[రు రేవుకు బస్సులు లేవు ;

ఖీమన్నకు ఆ [పాంత మంతా కొట్టిన పిండే, అంగు శంగు ళమూ తా మార్పు ఊహించలే దీయన . మెగా, ఎప్పుకొచ్చినా ఏదో సభకు కారులో వచ్చి ఫోవడం తప్ప - తీరికగా గృురపు బండిలో కూర్చుని [పయాణంచేసి మూడు,

502 టోయి భీమన్న

బస్సెక్కి అంబాజీపేట గన్నవరం అక్విడెక్టు మీదుగా రాజోలువెళ్ళ ఏంజేస్తాం ? పాఠక మైళ్ళచుట్టు = బోడ్సకు[రురేవుకు నాలుగు , రేవుదాటితే అక్కడినుంచి మూడ మైళ్ళు మాతమే మామిడికుదురు . ఇదంతా ఆలోచించి గుర పు బండెక్కాంం న. దారిలో వమా తమ్ముడు క్ర పాలేళ గ([రావు. ఆ _త్తవా రూరు పేరమ్మ 1గహారమూ , ఆ తర్వాత నేను పుట్టి అడిన పేరూ ర[గవోరమూ చూచుకొంటూ' 'రేవు చేరేసరికి 1పొద్దుగూక వచ్చింది * గోదావరి సళ్ళలో ఆట మొదలు పెట్టిన పిల్లల్న్‌ పట్టుకొని. పైంవేటు నావ చేసుకున్నాం

ఆనాడు వైశాఖ పూర్ణిమ, కొబ్బరి తోపుల సందుల్లో నుంచి పూర్ణ చందుడు తొంగి చూస్తుంటే , అతడి చూపుల చక్కిలి గ ౦తలకు కిలకిల్లాడుతూ ॥ ఆడ్డు పడుతున్న మా నావను త్వర త్వరగా ఆవతిలి ఒడ్డుకు తోసివేయ సాగింది వెనతేయ గోదావరి , ఆ. పోటు నీటి కెరటాలపై ఆ చిలిపి వెన్నెలలో, వైన శేయంపై మా పడవ [ప్రయాణం పరమ మనోహరం... వైళాఖ పూర్ణిమ మా వసంతోత్సవం. కూడ =

అవతల పాళర్థపూడి రేవును. చేళుకొనే సరికి, ఆక్యడంతా వట్టి శూన్యంగా వుంది . ఒక్క టీ స్టాలు తప్ప, జన సంచారమే లేదు. ఒక్క గు[ర పు బండి కూడ లేదు,

ఆ టీ స్టాలు బల్ల మీద బెడ్డింగు పెట్టుకొని ఎవరీకోసమో ఎదురు చూస్తున్న వారా *పెగడ గోపాల కృష్ణమూర్తి మమ్మల్ని చూచి ఆశ్చర్య పోయాడు .. ఆయన్ని చూచి మాకు [పాణాలు లేచి వచ్చాయి ! 'ఆజయన భీమన్నకు చిరకాల మిత్రుడు , పాళర్ణ పూడీ వాడే.

“ఇదేం అకాల వర్షం? పైగా , ఈ సమయంలో ఇక్కడ రేవు దాటడ మేమిటి పిల లతో ? గన్నవరం ఆక్విడెక్టును వాహనాలకు తెరివిన తర్వాత ఇటె వ్వరూ రావడం లేదు , [పొద్దు గు కిన తర్వాత ఇదంతా శూన్యం" అన్నా డాయన , ఆయన కోసం బండి రావడం ఆలస్యమయింది. కనుక , మెం (బతికి పోయాం ;, ఆయన వెళ్ళి పంపించిన బండిలో , ఆ వె ళాఖీ పూర్త శీతా తపంలో "సీద దీర్చు కొంటూ, మేం మామిడికుదురు చేరుకునే టప్పటికి ర్మాతి పదో పదకొండో అయింది

రసాద్వ్యైత సర్గ 50కి

ఆ [పాంతం ఎంతగా మారిపోయి వున్నదంటే - కూడ లిలో కాండేగుల సుబవ్మాణ్యం గారి కొట్టువద్ద బండి ఆపి తెలుసుకొంటే కాని, తన ఇంటికి తనకే దారి దొరక లేదు భీమన్నకు ఆ బిజిలీ లెట్ట వెలుగుల్లో

పేగా-అక్కడ నైనాల రాఘవులు గారు కట్టించిన కళ్యాణ స్యతం ఆ కూడలిని ఒక సిటీ సెంటరులా మార్చి వేసింది * రాఘవులు గారి తమ్ముడు జగ్గప్ప భీమన్నకు [పాణ స్నేహితుడు . సాహితీ హృదయుడు . కాని-అప్పటికి కీర కాయుడు ,

బోయోళ్ళ మెరకలో , పూర్వం మామిడి తోటగా వున్న స్థలంలో కొత్తగా ఇల్లు కట్టుకొని వుంటున్నాడు-మా మరిది అర్జునుడు , ఆతని భార్య సుభద, కొడుకు కివి |పసాద్‌ , కోడలు విమల ఆ ఇంట్లో . చెల్లిలు|దౌపడ. 'పెదపట్నం నుంచి మామిడికుదురు బదిలీ అయిన తర్వాత, వేరే ఇల్లు కట్టుకొంటూ, చిన్నన్న వద్దనే వుంటున్నది .

మంచి. నడి వేసవి. ఇరవై నాలుగు గంటలూ చేతిలో విసనక్ష[ర లుండ వలసిన అవస్థ , ఉదయం. తొమ్మిది ముందు, సాయం[తం అయిదు తర్వాత తప్ప+ బైటి మొగల చూడడానికి వీలులేని [గీష్మార్కుని చండ కాసనం , అయినా , భీమన్న బాల్య క్రీడ రమణీయాలైన ఆ పాంతాలన్నీ చూళాను. ఒక రోజున [దౌపది తోడుగా , పల్లవిని తీసుకొని నగరం వెళ్ళి, అక్కడ గొంతమ్మ నాగయ్య దంపతులను పరామర్శించి వచ్చాను =

నగరం వెళ్ళగానే పల్లవి అక్కడి కొబ్బరి చెట్టు చూచి 'టో౦డాలే' అన్నది = వెంటనే=-ఆ ఎనఖై ఏళ్ళ నాగయ్య గారు, చెనైైక్కి. బొండాలు దింపి, 'సెలిగి, పల్పవికీ , మాకూ ఇవ్యడం. నే నెన్నడూ మరవ లేని ఆద్భుత చారితక దృశ్యం !

ఆ మనోవార [ప్రాంతాలను చూస్తూ , అక్కడి వాళ్ళనుంచి భీమన్న బాల్య కథలు వింటున్నప్పుడే అనుకొన్నాను= ఈయన చర్మిత [వాయా లని , ఈయన బాల్య స్నేహితులు , స్నేహితురాండ్రు ఆ నాలుగు రోజులూ ఈయనపట్ట

504 బోయి భీమన్న చూపించిన అపేక్షలు క్షణక్షణమూ నాకు భాగవత దశమ స్కంధ దృళ్యాలనే జ్జ వికి ఆచ్చినై . మామిడికుదురులో నాలుగు రోజులపాటు వుండి, నయనాల గణేశ్వర రావు, గోపాలకృష్ణ , కటకంశెట్టి వీవాస్వామి , (శ్రీ రామమ్నూర్డి, గంటి వెంకటస్వామి , పెదపూడి నూకాలు , ఈతకోటి గంగమ్మ మున్నగువారి ఆతిధ్యాలను పొంది , రాజోలులో బ స్పెక్కి. , రామచం[దాపురం మీదుగా కాకినాడ చేరుకొన్నాం ఇ; ఆక్కడ మోకా మీరయ్యగా రింట మకాం, కాకినాడ కూడ భీమన్న శృంగార కవితా వివోరభూమే కదా! ఒక సాయంకాలం సము[దంలోక్షి వెళ్ళి పల్లవి స్వయంగా ఏరి తెచ్చు

శివసత్య, జే. ఎమ్‌ . గిర్‌ గ్గానీ మున్నగువారి ఆతిథ్యాలు స్వీకరించి , సర్కార్‌ ఎక్స పెస్‌లో హైదరాబాదు కోచీ. ఎక్కేళాం* ఆ బండిలోనే భీమన్న [వాస మాలకొండయ్యగారి బీవిత వలయాలకు పీఠిక,

ముంజెలు- ఎలనీరు-. వంపర పనస తొనలు

పాల కొబ్బరి మీగడ. వెన్న ముద్దలు ,

వాటి కొసల పై ఎ్యర్యదాక్షలు

వాటి చిపళ్ళపై కుంకుమ పూ మొగ్గలు

తీగొండ వండ్లు, తీయ మామిడి రనం

వాటి. గట్ల వెంట అరటి, వసువు, పోక,

తమల 'పాకు తోటలు. "

అ దిగువ బరిగారు తిన్నెలు

వాటి కొటుక మొనలపె నాకను పాపల నరిగమలు

ఎంతలో ఎంత లీల:

సీవే వసలతం

అచ్చం నీకులా. ఇదీ వసంతం

ఎాారాగ వైళాఖీ

రసాదై్వైత సర్గ 505

1971 అక్టోబరు [పాంతంలో ఆంధ్రపదేశ్‌ యంత్రాంగం మారి నప్పుడు ,. అభిల భారత కాం[గ్రెసు ఆధ్యక్షుడగా వున్న సంజీవయ్య గారు రాష్ట్ర ముఖ్యమంతతిగా రావడం అకస్మికంగా రద్దయి, పి వి. నరసింహా రావు గారు ముఖ్యమం(త్రి కావడంతో-అనేక మందితో పాటు దాసరి పెరుమాళ్ళు గారు కూడ రాజకీయంగా దెబ్బ తిన్నారు . (బహ్మానందరెడ్డి గారి మం్యతాం గంలో పెరుమాళ్ళు గారు సాంఘిక సంక్షేమ శాఖా మంతి,

పెరుమాళ్ళు గారికి భీమన్న పట్ట ఐంధుత్వ భావమే కాక - మైతీ, గౌరవమూ కూడ వున్నై , ఆయన మంతి అయినప్పుడు చూడ డానికి వెళ్ళిన భీమన్నకు - తన ఆఫీసు గదిలోనే , తన దర్శనార్థం వచ్చిన విజిటర్హ సమ తంలో, నూట పదహా ర్షిచ్చి సన్మానం చేసిన మహితాత్ము డాయన . ఇదేమి టండీ అంటే , “నా కవిని గౌరవించు కోవడం నా విధి అని వక్కా.ణించిన హరిజన భోజు డాయన ,

అలాంటి "పెరుమాళ్ళు గారికి ఆపకారం జరుగుతున్న దంటే బాధపడి; ఆయన తరపున కారగెసు అథ్యక్షులతో పోరాడడం. కోసం ఢిల్లీ వెళ్ళాడు

అదే ఈయన తొలి విమాన 1పయాణం .. విమానంలో ఈయన (కొత్త దనాన్ని కని పెట్టిన .ఒక సహ (పయాణీకుడు కిటికీవద్దగల తన సీటును ఈయన కిచ్చి, ఈయన సీట్లోకి తాను మారాడు, ఈయన కృతజ్ఞత చెప్పగా , ఆయ నన్నాడు -

“* మీరు కవులు. ఇంత' ఎత్తునుంచి [కిందికీ మీదికీ చూస్తున్న పుడు మీకు ఎన్నెన్నో భావాలు కలుగుతుంటై ళ్‌ అందులో వ్‌ భావం వెలా లోక్త కళ్యాణకరం అవుతుందో ఎవరు చెప్పగలరు? మాకీ [పయాణాలు ఒక' రొటీకు , విమానంలో కూడ మా దృన్షి వెళ్ళమీదే, ఇంతకూ మీ కృతజ్ఞతకు అర్హమైన ఉపకారం మీకు 'నేను చేసిం దేమిటి ?” అని .

ఎంత గ్‌ ప్ప ఉచిత జత ప జొౌదార ఫ్రం గ త్యాగం శీ ఒక సింహాసన ఠ్యాగాన్‌ శ్రీ ఈ కిటికీ (పక్కసీటు త్యాగానికీ రేడా కనిపించలేదు భీమన్నకు . పైగా ఒక్ష క్రవికి లోకకళ్యాణార్హం ఒక అనుకూల పఠిస్టిని కలిగించే (శ్రేయోదృష్టి !

ధి 9 లా. ఆబ

ఆయనకు తాను తెలుసు, తన కాయన తెలియదు. ఆంధ్యపదేళ్‌ మైనింగ్‌ శాఖలో ఆయన ఒక ఉన్నఠాధికారి. ఆయనపేరు శ్రీ వి, రంగనాధ రాసు గారని తర్వాత తెలిసింది =

[కింద 'మేఘాలను , పైన అమరసాధాలను , దిక్కులలో సంధ్యారాగ సరోవరాలను చూచుకొంటూ. నిజంగానే మైమరచిపోయిన భీమన్న చెవులలో దూది పెట్టుకోవడం మరచిపోవడంవల్ల = ఢిల్లీలో దిగేటప్పటికి వినికిడిళ క్తిని పూర్తిగా కోలోోయాడు.. ఒక గంట సేపటివరకు ఏమీ వినిపించలేదు .

ఢిల్లీలోని ఆంధధృపదేశ్‌ 'గెస్టుహోన్‌ను చూడడంకూడ ఆదే మొదటిసారి ఖీమన్నకు = ఈయనా , పెరుమాళ్ళుగారూ కలిసి మ్నూర్తిరాజుగారి రూంలో దిగా రా రాత్రికి , మర్నాడు మరో రూం దొరికింది

ఒక 'నాలుగు: రోజులపాటు. సంజీవయ్యగారి చుట్టూ పేరుకొన్న రాజకీయపు ఊబిలో దేవులాడి, కొరమీను కాదుకదా బొమ్మిడిచేప దొరికే ఆళ కూడా

ఆపుటికి ఒక ఆపరిచితు డయిన మితుడు కలికాక వీళ్ళకు , ఆయనొక చౌదరి , సాహిత్యపరంగా భీఘన్నకు , రాజకీయపరంగా పెరుమాళ్ళుగారికి భక్తు డట. ఆయన ఓక టాక్సీ తీసుకొని మొత్తం ఢిల్రీఅంకా తిప్పేళాడు వీళ్ళను

ఈ అపరిచిత మి[తు డెంత ఉదారుడో, అంత సహృదయుడైన మరో వ్య కిని గురించి ఇక్కడ చెప్పవలసి వుంది, ఆతడు అశోకా హోటలులోని ఎవరో ఒక సర్వరు . నగర దర్శనం చేస్తూ ఆశోకా హోటలుకు 'వెళ్ళారు వీళ్ల , అక్కడ ఉండే వింతలు , ఈత కొలను దృళ్యాలు అన్నీ చూవి , ఫలహారాలకు

వచ్చి , బారులో కూర్చున్నారు , పెరుమాళ్ళు గారు నైనికుడు, బారులోకి రా నన్నాడు... బారుకు వెళ్తే వాళ్ణుంతా తాగ వాశ్హే కాదని, బైట కంటే బారులోనే ఎక్కువ మంచి పదార్థాలు దొరుకు తాయి నచ్చజెప్పి శీశుకు వెళ్ళా రాయనను ,

తీరా, ఆ రోజు డ్రైడే !$ అంటే మద్య నిషేధపు రోజన్న మాటి ! ఢిల్లీలో ఆలాంటి పద్ధతి వుంది . వారంలో కొన్ని రోజులలో మద్యం అఆమ్మరు , బారు లలో ఇవ్వరు. _ వాటిని డ్లైరడేస్‌ క పొడి రోజులు ఆంటారు శ

“మేం హైదరాబాద్‌ ఆం1ధనుంచి వచ్యాం = రాతికి. వెళ్ళిపోతున్నాం జ అశోకా మద్యం రుచి చూచి పోదా మనుకొన్నామే ! అయ్యో, ఇప్పుడెలా ఆంటూ హిందీ శ ఇంగ్లీషు (తెలుగు కలిసిన ఒక కదంబ భాషలో భీమన్న దిగాలు పడిపోగా=తెలుగు కూడ' కొంచెం కొంచెం తెలిసిన ఆ సర్వరు జాలీపడి, కళ్ళాత్తకొని , 1పయత్నం చేస్తానని వెళ్ళి “బ్రడీ 'మేరీ” అనబడే ఒక సాధు పానీయంలో ఆడుగున ర హస్యంగ్లా 'రెందేసీ పెగ్గులు విన్ను ఉంచి, తీసుకువచ్చి పెట్టాడట ! సహృదయతకు , కరుణకు ఉవాహరణగా ఆ సర్వరును 'పేర్కాం టాడు భీమన్న అవసర మైనప్పుడెల్తా .

ఆ [డింకు మత్తులో పడి , మధ్యాహ్నం పదకొండు గంటలకే భోజనా నికి'రమ్మని చెప్పిన బి = ఎస్‌. మూ రి గా. రింటికి రండు గంటలకు వెళ్ళి, ఆయన చేత నిష్టూరాలు కూడ తిన్నాడు భీమన్న = విందు పదార్థాలతో హెటు ! అయితే - ఆ జఠర దీపకం తర్వాత ఈ విందు భోజనం! ఆదీ అనందం !

ఎల (ప్రాయవు నెల యేరు

వగిరి గంతులు 'వేనూ

వడారి చేతుల్లో పడి ఎండిపోయింద్సి

అమాయకపు లేడి విల్ల

ఆరుణార్కుణ్ని ఆరాధిస్తూ

'వేటగాని తుపాకీ గుండుకు

గుందె చీలి పడిపోయింది

కాయ కప్పం వండిన రైతు రొమ్ముపై

పండి పరవశిల్లిన వరిచేను

తుపాను గాలి దొంగ దెబ్బకు చితికి

మునిగి పోయింది కన్నీటి వరదలో == శివాలకలు

197. అసెంబ్లీ సభ్యత్వం కోన౦

1987 ఎన్నికలలో కాం(గ్రెస్‌ అభ్యర్థిత్వం కోసం చాల ఆఇస్యంగా పయ త్నించిన భీమన్న + 19072 ఎన్నికలకు బాగా ముందు నుంచే [పయత్నం. చేదా

1పయత్నం చెయ్యడ మంటే ఏం చెయ్యాలి? నాయకుల చుట్టూ తిర గాలి; వారికి పాదసేవ చెయ్యాలి , ముఖ్యంగా హరిజన అభ్యద్ధల విషయంలో పించుకునే వాడికే పార్షీ టికెట్లు. ఆదీ అపుటి [పజాస్వామిక పరిస్తితి . ఎక్కడి లం ్‌్‌్‌ు ట ఎ వ్‌ అ - కక్క డే నియంతృత్వం = ఏక్కువ డబ్బిచ్చి వోట్లు కొనగలవాడే నాయకుడు ,

వోట్లు కొనగల హరిజను డెవడూ వుండడు కనుక్ష , అలా కొనగల హరిజ నేతర నాయకుణ్ని ఆ్మశయించిన హరిజనుడి కే ఎన్నికలలో సీటు దొరుకుతుంది మరి భీమన్న కెలా దొరుకుతుంది ?

హరిజనులకు రిజర్వు చేయబడ్డ (పత్యేక నియోజక వర్షం నగరం .. ఆంత వరకు అక్కడి నుంచి కాసన సభ్యుడుగా వుంటున్నాయన తానిక విర మించు కొంటున్నాననీ, ఇష్టమైకే [ప్రయత్నించు కోమనీ , భీమన్నకు చెప్పాడు, దానితో , అ నియోజక వర్గం నుంచి పోటీ చేయడానికి టికెట్టు కావాలని

భీమన్న షస్టిపూ రి సన్మానసౌధానికి మూలస్థంభంగా నిలిచినవాడు నయనాల గజేశ్వరరావుగారు , దానితో , ఆయనకు విరోధవర్గంలోని వారంతా ఖీమన్నకు విముఖు లయ్యారు , ఆందులో కొందరు షష్టిపూర్తి సభకు కూడా రాలేదు ,

“ నగరం తప్ప మరెక”డైనా కోరుకో | నేను [పయత్నంచేసి టికెట్టు తెపి ఎసాను పోనీ అల్ల వరం తీసుకో 90. అన్నారు (బహ్మానందరెడ్డిగారు , అప్పటీ కాయన ముఖ్యమంతి పదవినుంచి దిగిపోయి. ఖాళీగా ఉన్నారు, కేంద ఎన్నికల కమిటీ సభ్యులు . ఖీమన్నపట్ల సహృదయులు ,

రసాదై్యైత సర్గ గ09 లీ శ

“నా స్వగ్రామం నగరం * నా సొంత నియోజకవర్షమే నాకు కావాలి” అన్నాడు భీమన్న .

“బోయి భీమన్నకు సాంత నియోజక వర్గ మేమిటి? సౌంత వూ రేమిటి? రాష్ట్రంలో ఏ వూరు నీడికాదు ? నీవు ఎక్కడ నిలబడితే గెలవ్వు ? ఆ విషయం నాకు వడిలెయ్‌ , ఎక్కడో ఒకచోట సీ టిచ్చి 'గెలిపిస్తాను” ఆన్నారు రెడ్డిగారు , ఏమంటావ్‌ అన్నట్టు చూశారు-ఆ (పక్కనే వున్న బొజ్జా అప్పలస్వామిగ్గారి శేసి.

“కావచ్చు గాని , నాకు నగరం తప్ప, మరో చోట ఆక్కర లేదు!

“నగరం నా చేతిలో లేదు * దానిని సిట్టింగ్‌ మెంబరుకే వాగ్దానంచేశారు నీవు సంజీవయ్య వద్ద నుంచి తెచ్చుకో. ఆయన నీ పేరు చెపితే, నేను వద్ద నను ” అన్నారు రెడ్డిగారు . అది మంచి సలవో, ఆంతకంటె గత్యంతరం లేదు . ఎందుక ంటే-సిట్టింగ్‌' మెంబరు మాట తప్పాడు =

(బవ్మోనంద రెడ్డి గారి సలవోను జేబులో "పెట్టుకొని ! నయనాల గణజేశ్వ రరావు గారు తమకోసం రిజర్వు చేయ్యించుకొన్న టికెట్టను తీసుకొని , ఢిల్లీ ర లెక్కాడు భీమన్న 19'/2 జనవరిలో , ఈయనతో పాటు బొజ్జా అప్పలస్వామి గారు కూడ ఢిల్లీకి బైలు దేరారు-అల్ల వరర సీటు కోసం ,

తన సీటు విషయం (బహ్మానంద రెడ్డి గారికి వదిలేసి వుంటే, బహకా అల్గవరం సీటు భీమన్నకు వచ్చి వుండేది . " వైనతేయ గోదావరికి ఈ తట్టు నగరం నియోజక' వర్షం .. ఆ తట్టు అల్పవరం నియోజక వర్షం , రెండూ హరిజన నియోజక వర్షాలే + ఆల్పవరం భీమన్నకు ఇష్టం లేక్రపోవటానికి కారణం ఆక్కడ రిపబ్దికన్‌. పార్టీ తరపున రమణయ్య. నిలబడడం . రమణయ్యను ఎకిరించడ మంటే మామా యువకులతో విరోధ పడడం = అధికార పదవుల కంటె , హారి జన యువకులు: (ప్రధానం భీమన్నకు /*

510 టోయి భీమన్న వోటున్న ఎవడైనా శాసనసభ్యుడు కావచ్చు, మంతి కావచ్చు. కవి కాలేడుకదా |! సర్వసాధారణ మైన ఒక పదవికోసం ఆసాధారణమైన తన సారస్వత పీఠాన్ని వదులుకోడు భీమన్న ం రొజకీయ బై తన్యంగల మేధావులు పదవులలోకి రావాలంటే ఎన్నికల విధానమే పూరిగా మారా లంటాడు భీమన్న . కరెన్సీ నోట్లను చిత్తుకాగితాల్తా విరజిమ్మగ లిగిన కోటీశ్వరులే ఎన్నికలలో గలవగలుగుతున్నారు , ఆతుల్ని గెలిపి9ంచ గలుగుతున్నారు * నిరంకుశంగా పాలించ గలుగుతున్నారు , పిర్ర మాలిన మార్గాలద్వారా మళ్ళీ కోట్టధనాన్ని ఆర్టించుకో గలుగుతున్నారు ॥ (పజా స్వామికం ధన స్వామికం ఆయింది , పరిపాలనలో ధనానికే తప్ప [ప్రజలకు స్ధానం లేకుండా పోయింది, ఎన్నికలను (ప్రభుత్వమే జరిపించా లంటాడు భీమన్న, రాజకీయ పార్టీలకు [వమేయం వుండకూడదు , [1పచారం ఆక్క-ర లేదు + అభ్యధ్ధలకు ఖర్చేమీ కాకూడదు. అభ్యర్థు లెవరో , వా రేపార్టవారో , వారి గుణగణా లేమిటో కర ప్యతాలు వగైరా ద్వారా (ప్రభుత్వమే [ప్రజలకు చెప్పాలి. వోటింగు నిర్భంధం చెయ్యాలి . అభ్యర్థుల జాబితాను [పతి వోటరుకూ ముందే అందజియ్యాలి +, అలా ఎన్నికలు నిర్వహించ బడీనప్పుడు నిజమైనా (పజ్యాపతినిధులు , మేధావులు ఆధీకారంలోకి రాగలుగు తా రంటాడు భీమన్న ॥ ఆయితే సీతి గురించి తెలియకనా మానవుడు అవినీతికి పాల్పడడం శతకముల కొలది నీతులు శతవిధముల గలవు , వాని జను లెరుగుదురున్‌ మెతుకులు ముఖ్యము జీవికి , [వితుకుటయే ముఖ్య నీతిపధమౌ , పిల్లీ | పిల్లీ శతకం 198. రాజకీయ షికారీ శరీరాన్ని ఐస్‌ పూట్‌ చేసి ఆరగిస్తున్న చలిలో , వేకువజామున ఆయిుదు గంటల ,పాంతంలో ఢిల్రీ స్టేషనులో డిగిన వియ్యంకు లిద్దరూ వేడి వేడి టీ

ము శల

తాగి, వెలుగు వచ్చేవరకు 'సేషనులోనే కూర్చుని ఇ &క ఆటోవాలా 'సవా కారంతో ఆ సమీపంలోనేగల ఒక పంజానీ లాడ్డింగులో దిగారు ,

బహుశా ఆది జనవరి మూడోవారం . ఆ తర్వాత రెండుమూడు రోజులకే రిపబ్లికు దినోత్సవం , అంతకు ఒక నెలరోజుల ముందే పాకిస్థాన్‌ పె అఖండ విజయం సాధించి నవబాంగ్గాకు పురుడుపోసిన భారత జాతి అమితోత్సాహంతో జరుపు కొంటున్న తొలి విజయోత్సవం ఆది, ఆ సమయంలో ఢిల్రీలో వుండి; దాన్ని తిలకించగిలిగిన తన అదృష్టాన్ని తాను ఎంతగానో అభినందించు కొన్నాడు భీమన్న

తమకులాగే సీట్టకోసం ఢిల్రీ వచ్చివున్న అనేకమంది 'చిరకాల మిత్రులను కలుసుకొన్న ఆనందం భీమన్నకు ఇంతిం తన రానిది. కలిసి కబుర్హు, విందులు, షికార్డు-ఒక వారంరోజులపాటు ఎంతో సరదాగా గడిచిపోయిం దీయన కక్యాడ కాలం , పైగా నిరంతరోత్సాహి. అయిన అప్పలస్వాగారి నిత్య సాహచర్యం, మధుమూ రి అయిన ఎన్‌, "౩; లింగంగారి సాయం వినోదాలు ఇ

ఢిల్లీలో అందరి లక్ష్యమూ ఓఒక్క-టే సీట్లు! ఆవెలా దొరుకు,తె ? ఎకగాడ దొరుకుత్తై ?

ఢిల్లీ ఆడవుల్లో వేటాడితే దొరుకుతై, !

సీట్టు అడవి పందులు. సంజీవయ్యగారి భవనావరణం , కాం[గెసు అభ్యర్థలు వేటగాళ్ళు * పందిని కొట్టినవాడే బంటు, సీటు సంపాదించినవాడే నాయకుడు ,

ఈ 'రాజకీయ మృగయా వినోదం తిలకీంచి, తిలకించి భీమన్న “ది వాంట్‌”

“(వేట)' అని ఇంగ్లీషులో ఒక కవిత (వాళాడు ,

గెస్టుహౌసులో ముఖ్యమంధతిగారి వసతిగచి బైట వేచి వేచి, తాను వచ్చినపని చెప్పుకొనే అవకాశంకూడ' దొరక్క , ఆకగ్రడే ఒకంగడూ ఆలో

చిస్తూ కూర్చుని వుండగాఎతళుకుగన మెరిసిందట ఈ. వూవా తన చింతా కాంత మ స్తిష్క-ంలో ? ఆఅకగ్రడికక్క-డే దాన్ని పూరిచేసి +, కొనాట్‌' సర్కాలుకు వెళ్ళి, ఐదువందల రోనియో కాపీలు తీయించి, అక్క... డందరికీ పంచి పెర్దికాడు,.

ఎవడో ఒక షికారీ కొట్టిన వేట మృగాన్ని ఆక్కడ చేరిన రౌడీ లంతా పంచుకు తింటూ, అది చాలక, షికారీని కూడ కాల్చుకు తినదలచడం ఈ కవితలోని వస్తువు , ఈ ఆన్యాయాన్ని యువకులు సహించరు కనుక్ష' ,. వాళ్ళను ఆ దరి దాపుల్లోకి కూడ' రానివ్వ రా రౌడీలు. రాజకీయ వాస్తవానికి ఏంతటి

ఒక సాయంకాలం సఇజ్లీవయ్య గారి భవనంలో ; కరెంటు కుంపటి భగ భగ మండుతుండగా , భీమన్న ఒక్కడే సంజీవయ్య గారితో కబుర్లు చెపుతూ కూర్చున్నాడు . భీమన్న"కవితను చదువుతూ, వ్యాఖ్యానిస్తూ ।; నవ్వుకొంటూ వినోదిస్తున్నా డాయన . రాజకీయ ధూమం మధ్య మలయ 'సమీరంలా [పాణం పోస్తున్నాయా క్షణాలు ,

ఆంతలో ]పవేశించా రిద్దరు నాయకులు, తూర్పు గోదావరి వారు. ఆక్షడ భీమన్నను చూచి చకితు లయ్యారు .. వారిలో ఓకరు హరిజన-మరొకరు సిరిజన.

“*మీ రొచ్చా రేమిటి?'! ఒకాయన ,పళ్న , భీమన్న నుద్దేశించి .

“నగరం సీటు కోసం" సంజ్లీవయ్యగారి జవాబు. మొగ మొగాలు చూచు కొన్నారా ఇద్దరూ

“భీమన్న గారి వంటి “పెద్దలు ఎన్నికలలో పోటి చేయడం ఏం బాగుం టుంది? కౌన్సిలుకు నామినేటు చేద్దాం. అది. ఆయనకూ , మనకూ కూడ గౌరవం”* అన్నా రొకరు,

“ఆదే ఉత్తమం” అన్నారు రెండవ వారు.

సంజీవయ్య గారు ఆ ఇద్దరి మొగ్గాలలోకి పరిశీలనగా చూవి , ఆచూపుల్ని ఖఫీమన్న మీదకు మరల్చి , “అదే మంచిది కదా?” , అన్నారు, “సరే” ఆన్నాడు. భీ మున్న .

రసాదైైత సర్గ ర1$

“గడియారం , విశ్వనాథ , జాషువా వంటి వా రంతా కౌన్సిలుకు నామి నేట్‌ చేయ బడ్డవారే కదా ?”

“ఆ వరసలో నన్ను కూడ నామినేట్‌ చేస్తా మన్నారు (బవ్మోనందరెడ్డి గారు . ఈ లోపలే ఆయన తప్పుకో వలసి వచ్చింది. ఆ స్థానం లోకి సంజీ దూరం రావలసి వచ్చింది" అన్నాడు భీమన్న .

“మేం వున్నాం కదా? ఈ సారి మీకు ఖాయం *" అన్నారా ఇద్దరూ.

ఆ ఇద్దరూ ఉన్నారు, నిజమే. లేనివారు సంజీవయ్య గారు.. లేనిది మాట నిజాయితీ . రానిది కౌన్సిలులో ఖీమన్నకు స్థానం :

“దొంగ లున్నారు జా్యగత్త” అని (వాయ వలనింది రైళ్ళ లోనీ మరుగు దొడ్లపె కాదు,

రాజకీయాల నొనళ్ళ మీడ!

మథి (పియాల వీవుల మీద!

199. మూ డుంగరాల కథ

భీమన్నకు ఆభరణా లంటే ఇస్టం వుండదు. అవి ఎవరి ఒంటిమీద ఉన్న ప్పటికీ . మొట్టమొదట పాలేరు నాటకం [పదర్శించిన మోరి వినోదనాట్యమండలి వారు బహూకరించిన ఉంగరం మ్యాతం అప్పటినుంచీ ఈయన. వేలికి ఉంటున్నది. క

మధ్య మధ్య ఎక్కడెక్కూడివో 'ముద్దుటుంగరాలు ఈయన. చేతికి వస్తుండటం , పోతుండడంకూడ జరుగుతూ ఉండేది , అలాగే ఒక ఉదయం పాలే రుంగరం లేదు జ

ఆ ముందు ర్యాతి ఎక్కడో ఏదో మైకంలో ఏ, ఆర్‌, కృష్ణా, తానూ ఉంగరాలు మార్చుకొన్నా రట, గో

ఆది. రేసుల సీజను; ఆ మన్నాడు రేసుల్లో కొన్ని డబ్బు లొచ్చాయీ యనకు ,. దానితో నిలంరాయి ఉంగర ంవల్లనే ఆ మాతం లాభం వచ్చిందనే నమ్మకం ఏర్పడి , కొద్ది రోజులలోనే తనకు సొంతంగా ఒక పెద్ద నీలంరాయి ఉంగరం చెయ్యించేసుకున్నాడు న ఆస్పటినుంచీ పాలే రుంగరం మూలపడి , దాని స్థానంలో నీలం ఉంగరం కొలువు తీర్చింది

ఓకసారి విశాఖ పట్నంలో రాజమహాలట్‌ హోటల్లో , తన రూంలో కూర్చుని ఖీమన్న ఏదో [వాసుకొంటూ వుండగా , “రావచ్చునా?” అంటూ తలుపు తోసుకొని (ప్రవేశించా డొక ఏనభై యేళ్ళ తేజస్వి. భీమన్న లేచి, కుర్చీ చూపాడు .. తాను మంచం మీద కూర్చున్నాడు =

విషయ 'మేమి టంటే= అవచ్చిన వాడొక జ్యోతిష్కుడు, విస్త సాము [దికుడు ; రత్న విద్యావేత్త. పూర్వం ఎప్పుడో విజయనగర సంస్థానంలో ఆ స్థాన పండితుడట ఈ అన్నిటా! 'తేజస్సూ , సుదీర్చమైన వెండి గడ్డమూ. , అన ర్రళమైన ఆంగ్య ఖాషా వాక్‌ ధారా , (పనన్న మధుర దరహాసమూ ఆయన చెప్పే దేనినీ అనుమానించడానికి వీలు లేకుండా. వున్నై 1

భీమన్న లలాట పీఠంపై నీలవేణీ దేవి (పతిన్షిత ఆయి వున్నదనీ, ఆమె అద్వితీయ విజయ (ప్రదాయిని ఆనీ =. ఇంకా. ఏమేమో చెప్పాడాయన ఒక ఆరగింట పాటు * హస్త రేఖలు చూస్తుండగా , నీలం రాయి మీద పడిం దాయన

రకరకాల రంగుల రాళ్ళ మహత్తులను గురించి ఉపన్యసిస్తూ., ఏయే రాళ్ళ కలయిక శరీరంలో ఏయే శక్తుల్ని ఉజ్వలింప జే సేదీ వివరిస్తూ - నీలం ఉంగరం. |పక్క-. కంపు ఉంగరాన్ని , ఆ|పక్క. ముత్యం ఉంగరాన్నీ కూడ ధరించ మని సలహా ఇచ్చాడు ; ఆలా ధరిస్తే .. ఒక ఆరు మాసాలలో. దాని ఫలితం కనిపిస్తుందనీ , తా నెన్నడూ ఊహించ ఒక గొప్ప రాజపూజత లభి స్తుందనీ 'వక్కా-ణించాడు ;

అయిదు రూపాయ లిస్తా నని మొదట్లో ఒప్పుకొన్న భీమన్న , ఈ మంచి మంచి మాటలకు ముగ్దుడెపోయి. , పది రూపాయ లిచ్చి పంపేళా డాయనను ఇలాంటివి తనకు [కొత్తేంకాదు కనుక, వాటి నప్పుడే మరిచి పోయాడు.

రసాద్వ్వైత సర్గ 515 రెండు మూడు నెలల తర్వాత ఒకనాడు చార్మినార్‌ సమీపంలోని ఆఫీ సుకు వెళ్ళి పెన్షను తెచ్చుకొంటూ , అక్కాడి నగల కొట్టవద్ద ఆగినప్పుడు - భీమన్నతో కూడా వున్న నేను జ్ఞాపకం చేశాను రాళ్ళ కథ', ఆయ నెవరో , ఎందుకు చెప్పాడో, పరీక్షించి చూడ వచ్చు కదా. అన్నాను; వెంటనే ఆ (పక్క కొట్లో దూరాం. నీలం వున్నది నడిమి (వేలికి, ఉంగరపు వేలికి కెంపు చిటికెన (వేలికి ముత్యం = రెం డుంగరాలను కొనేళాం, భీమన్న ఈ ఉంగరాలను పెట్టుకొని చాలామంది మి[తుల అవహేళన లకు గురై నాడు, ఉంగరాల కవిగా "పీకు పొందాడు, కవి సమ్మేళనాలలో ఈయన మీద కంటే ఈయన ఉంగరాల మీదనే ఉండే దందరి దృష్షీ: అయితే ఇది. జరిగిన నాలుగు నెలలలోనే , 1978, జనవరి 198 వ తేదీన, ఈయనకు “పద్మ్రీ'ని ఇస్తున్నట్టుగా. ఆధికార వార్త ఆందింది ! ఆంధ్రపదేశ్‌ రాష్ట్రపతి పాలన కిందకు వచ్చిన రోజులవి. మా ఇంటీ వెనక వున్న బండ పైకి నిచ్చెన వేసుకొని , మెనున్న చిక్కుడు కాయలు కోస్తు న్నాడు భీమన్న , అంతలో సచివాలయం నుంచి వార్త వచ్చింది =. బాపురెడ్డి గారు అర్జంటుగా రమ్మంటున్నారని, అప్పుడాయన అక్కడ రవిన్యూ సహాయ కార్యదర్శి . భీమన్న ఆయన వద్దకు వెళ్ళగా , నారాయణ రావు గార్ని చూచి రమ్మన్నాడు ., వణుకూరి నారాయణరావుగారు హోంశాఖ సంయు క్త కార్యదర్శి, ఆయన వద్దకు వెళ్ళగా-ఆయన ఢిల్లీ నుంచి వచ్చిన అర్జంటు. వ్నార్తను వినిపించి ఈయన నుంచి. ఆంగీకారం తీసుకున్నారు , తొలి ఆభినందనను అందజేస్తూ , బాపు రెడ్డిది మలి అభినంవన 1 అయితే-భీమన్నకు పద్మథభ్రీని 'తెచ్చింది ఈ మూడుంగ్గరాల తిశకేనా “తి శక్తి .పూజ గైకోగదే” అంటూ. చిన్నప్పటి నుంచీ ఈయన ఆంాధిస్తున్న నిరంతర కృషి శ క్షే. ఈయనకీ గౌరవర అఆండించింది:, 1978 జనవరి 2౨6, రిపబ్లిక్‌ దినోత్సవ సందర్భంలో పద్మశ్రీ _పదాన. [పకటన వెలువడింది . తోకంలోని ఒక్కొక్క అమ్మా ఒక్కొక్క ముద్ద పెడితే తృప్తిగా గడిచి పోతుంది నా జీవితం

516 బోయి లీమన్న హృదయం లోని విత్య వసంత మే అవుతుంది నా చరిత ఆత్మలోని ఓకొకొ్కా- బొమ్మా తనిని తరించే నే ఆనంద (బహ్మనే అవుతాను నేను ఆ యితే-(వియా ః ఆ ఆమ్మా, అఆకొమా్యై, ఆ బొమ్మా ఆ ముగ్గురూ ఒక్క నీవే ఆయితే ? ఎ ఛివాలకలు శి౦00 లి "ఫెలో షప్వు వనే పద్మశ్రీ భీమన్న జీవితపధం ఒక పరాంకోటికి చేరుకొన్న సంవత్సరం 1078 . ఎన్నడూ ఆశించని కౌన్నత్యాలు తమంతటతాము చేతి కందడ మేకాక తన పరిధి కతీత మనుకొన్న దూరమేతాలు కూడ' కన్నుకొట్టి రప్పించుకొనై్నై టె జనవరి 25 సాయంతమే ఢిల్రీనుంచి. [ప ధానమంతి ; హోంమంతతి ; హోం 'సె[కటరీ గార్ల అభినందన సందేశాలు అందాయి పద్మశ్రీ కి. సందేశాలు ఇంటికి వచ్చాయి ం అప్పటి కీయన ఒక కవి సమ్మేళనంలో పాల్గొంటున్నాడు కళాభవన్‌లో. . అక్క-డినుంచి మి్యతుడు న్మరావులతో ఆపేపోయి, విం దారగించి నడిరేయి దాటి ఇంటికి వచ్చేవరకూ, ఈ సందేశాల సంగతి తెలియనే తెలి యదు . 268 ఉదయం రేడియోలో వచ్చింది అనౌన్నుమెంటు , ఫ్మిబవరి మూడున సాహిత్య ఆకాడమీ సర్వసభ్య సమావేళంలో పద్మ థ్రీకి తొలి సన్మానం జరిపించారు సాహితీ స్మ్యమాట్టులు గో పాల రెడ్డిగారు * గోపాల రెడ్డిగారు అభినవార్యధ భోజులే కాదు , కవి పండిత కామధేనువు . ఆయన చేతి చలువ భీమన్న పై ఒకటే సన్యానాలవర్షం. కురిపించిం దా తర్వాత అదే సాయం[తం బహిరంగ సభలో భీమన్నకు సాహిత్య ఆకాడమీ విశిష్ట సభ్యత్వం ఇవ్వబడింది - ఒక కాశ్మీరు కాలువా; బంగారు పతకం

రసాదై్వైత్య సర్గ ఫ్‌] "/ అభినందన ప్మతం బహూకరణతో , అభినందన పతాన్ని (సై దెషనును) అవధాని గారు |వాళారు. సభలో వారే చదివారు. ఆ వైభవం అనన్య లబ్ధం .

ఆకాశవాణి ఎన్‌ ,వి, ఎస్‌ . (పసాదరావు , ఆర్టిన్సు పి.ఆర్‌. రాజు, రైల్వే ఇంజనీరు నెల్టి వీరాజు మున్నగు అనేకమంది మి్మితుల వైయక్తిక సన్మానాలు , ఇంటి విందు లతోపాటు. మాల కొండయ్య గారి రచయితల కూటం , విద్యాద్ధల సభ , రామచంద్రపురం భెల్‌ ఉదోోగుల సంఘ = ఆ విధంగా బహిరంగ సభా సన్మానాలు [పారంభ మయాయి , అందులో మార్చి ఏడున షెడ్యూల్డు కులాల ఉద్యోగుల సంష్నేమ సంఘం వారు వె. ఎం,సి, ఏ. లో నార్హ వారి అధ్యక్షతన జరిపిన సన్మానం వీటన్నిటికీ నమూనాగా పేర్కొన వచ్చు. దివాకర్ణ , బాపురెడ్డి, శశాంక, యశోదారెడ్డి, జె. వీరా స్వామి, టి. వి. నారాయణ , పి. జె. ఆనంద్‌ , భూపతి తిరుపతి, (పజా కవి ఏకాంబరనాథ్‌ మున్నగు |పముఖుల [పళంసలతో అ సభ దేవసభలా గువా రించింది .

కేంద సాహిత్య అకాడమీ * వారి తెలుగు [ప్రాంతీయ సలహా సంఘ సభ్యత్వం కూడ ఈ వారంలోనే వచ్చింది భీమన్నకు .

వచన కవితలో రూపకాలను [వాయించి ఆకాశవాణిలో [పసారం చియ్యా లనే ఊహ నండూరి విరల్‌ గారికి తట్టగా-మొదట బాపురెడ్డిగారి “సాగర సౌధం” [పసారం చేళా డాయన . అది విజయవంతం కాగా=రెండో రూపకం ఫీమన్నను [వాయమన్నాడు , “మానవ నవోదయం” అనే రూపకాన్ని భీమన్న పూరి చేసింది కూడ ఈ వారంలోనే , ఇందులో [పత్యేకత-కవి కూడ ఒక పాతగా వుండి, స్వయంగా ఆ పాతను అతడే ధరించడం,

మానవ నవోదయం మార్చి ఏడున రికార్డు చేయబడింది. అబుతే ఈ [ప్రయోగ మూల [బహ్మ ఆయిన విరల్‌గారు లెకపోవడం వల్ల, (పొడక్ష్మను తృప్రికరంగా జరగలేదు. ఈ [(పయోగం ఆ తర్వాత కొనసాగించ ఏడనూ లేదు. మానవ నవోదయం మాతం ఆ తర్వాత ఎన్నోసార్లు పు*ః [ప్రసారం చెయ్యబడి 1 [ప్రజాదరణ పొందింది ,

మార్చి 19న, సమయానికి కాసన సభ్యురాలు కమల తన సౌంత జీపులో | "స్నేహితురాలు శకుంశలతో కలసి రాగా, ఆదే జీపుతళో మేమంతా బయలుదేరి , నాంపల్లి స్టేషనుకు వెళ్ళి భీమన్నను డిల్లీకి రై లెక్కించాం ,

మూడో రోజున ఢిల్లీ చేరిన భీమన్న , అకగడ ఎందరో మ్మితులతో పాటు, అం[ధపదేశ్‌ గెస్టు హౌసులో విఠల్‌ను కలుసు కున్నాడు , ఆయన "టెలివిజన్‌ 'చెనింగు కోసం ఢిల్నీ వచ్చి వున్నాడు కొద్ది రోజుల [కితమే:

• న న శ ౫ ం క 'ప్రెవేటు గెస్టుగా , గెస్టు హౌనును భరించ లేక, భీమన్న విఠల్‌ రూంకు చేరు కున్నాడు =.రామక ఏష్టాపురం = విఠల్‌ మంచి రచయిత . గొప్ప స్నేవ!ీలి. భీమన్నను దగ్గరుండి పిల్పుకు పోయాడు తన రూం కు,

రాస్ట్రపతి భవనంలో మార్చి £8న రిహార్సలు, 24న ఉత్సవం = పద్మా ఆవార్డుల [ప్రదానోత్సవం ఇ రాష్ట్రపతి గిరి గారి గిరిజా వాల్త్లభ్య హస్తాల నుంచి పద్మథ్రీ ని స్వీకరించాడు భీమన్న ఆ రోజున .

(బహ్మానంద రెడ్డి శ రఘురామయ్య క బి, వెంకటస్వామి క్‌ గో డే మురవారి మున్నగు "పెద్దల సాన్నిధ్యంలో ఆనందించి , గుండేరావు హార్మా-రే గారితో కలిసి మహారాష్ట్ర పభుత్వం వారి ఆతిధ్యం స్వీకరించా డా రాతి భీమన్న: సంస్కృత పాండిత్యానికి రాష్ట్రపతి సన్మానం అందుకొన్న హరారే. భీమ న్నకు ఆతి సన్నిహితుడు , భీమన్న పట్ట పత (పేమ గల 'వేదపండితుడి ;

“అన్ని రాష్ట్ర (ప్రభుత్వాలకూ డిల్లీ లో (పాతినిధ్య శాఖ లుంటె, [పత్యే కాధికారు లుంటారు . ఆయా రాష్ట్ర (పభుత్వ శాఖలు తమ: తమ రాష్ట్రాల నుంచి డిల్లీ కి వచ్చే 1పముఖ కవులను , కళాకారులను గౌరవిస్తూ వుంైై.. ఒక్క ఆం[ధ[పదేళమే అట్టి ఆదృష్టానికి ఇంకా నోచుకోలేదు” అంటాడు భీమన్న , మవాోరాష్ట్ర శాఖ గొరవించ గలిగిన భీమన్నను తేలుగు శాఖ పలకరించ నైనా 'లే?దట |!

పీ

పద్మశ్రీని ఆందుకొంటున్నపుడు తన తండిగారు జ్ఞాపకం రాగా ; ఆ మర్నాడు బి, ఎస్‌, మూర్తిగా రింటికీ మకాం మార్చి, 26 వ తేదీ ఉఉయం హరద్వారకు బస్పెక్కాడు భీమన్న ;

రసొదై్వ్వైత సర్గ ౨19 సంచె లెగగట్టి ఆరకలు వడుతున్న రైకులు రోడ్డు కిరువక్కులా పేడ, పిడకల గుట్టలు గోదావరి 'పెద్దకౌలువ పొడవునా కోనసీను సుందర వనాల గుండా అమలాప్పరం వచ్చేవిం దనుకన్నాను కానీ-ఆది రూర్కీ! గంగా గోదావరులు కవలలా ఎ శివాలక లు ౮1. హర ద్వారం=హృషి శేశం ఐస్పేక్కీ. ఉదయం పదకొండు గంటలకు డిల్లీలో బైలు దేరిన భీమన్న దారి పొడుగునా అపూర్వ సుందర దృశ్యాలను చూచుకొంటూ , గిెంగా గోదావరుల అభేదత్వాన్ని పోల్చుకొంటూ, ఏ తత్‌ తేతజ్ఞత తో శివాద్వైతం ఆనుభవిస్తూ [పాథమికుడై న సొధకుడీలా ఆనందిస్తూ పోయి-సాయంత౦ నాలుగు గంటలకు హరద్వారం చేరి , అక్కడ వెంటనే ఐన్‌ మారి, మరో గంటలో పహృష్షికేళం చేరుకున్నాడు . ఆది వారి ద్వారమా ; హర ద్వారమా ? ఇది హృష్షీకేేమా, బుషీ కేశమా ? అక్కడక్క్యడ-ఒకొక సైను బోర్టుమీద ఒకొక రకంగా (వాసి ఉండడం చూచి నవ్వుకున్నాడు భీమన్న . మానవు డెక్క డున్నా ఒక్కడే, అనుమానగస్తుడు , అవిద్యా పీడితుడు ! గంగ నేలకు దిగిన స్థబం అది. చుట్టూ గివాలక పర్వతాలు , అంటే ఆవి శివుని అలకలు , ముంగురు లవన్నమాట , విటి ద్వారా , ధాగలుగా గంగ [కిందికి దిగింది. కొగా, ఆడి వారద్యారమే కావాలి. గంగ విష్ణు పాదో దృక కదా అంబే-ఆ సందర్భం ఇక్కడ పొసగదు. హృషీక మంటే పృదయం , పహ్పాషీ కేశ్యరుడు శివుడు , అర్థజ్ఞానం క శబ్లజానం లేనివాళ్ళు ఆధకార పీరం ఆధికోపాస్తే , ఇలాంటి ఘోరదోషాలే దొర్దు తా యను కొంటూ |పయాణం సాగించాడు భీమన్న,

ఇంతటి మనోహరమైన య్యాతను కొద్ది వాక్యాలలో ముగిస్తున్నా నంటే , అందుకు కారణం ఈ 'యాథత్రా విశేషాలను గురించి భీమన్నే “గుడిసెలు కాలి పోతున్నై” , “శివాలకలు"” కావ్య సంపుటులలో స్యయంగా చెప్పుకోవడమే ,

“మరులతో అద్దరికి” , “(ఫీవెర్సులో [పేమ లేఖలో అనే పేర్షతో “ జయథ్రీ ” వంటి ప్యతికల ద్వారా [పసిద్ధమైన తన కావ్య సంపుటికి “శివాల కలు ” అనే పేరును స్థిరపరచు కోవడం భీమన్న ఈ శివాలక .పర్వత పంక్తుల్ని; అక్కాడి. గంగావతరణాన్ని చూచిన తర్వాతనే జరిగింది .

హృషీకేశం బన్‌ స్టాండులో దిగే సరికి ఇంకా (పొద్దు వుంది. అక్కడ గృగపు బండి చేసుకొని , ఆంధధ్రాశమం. చేరకొని , ఆద్దె గదులు గురించి వాకబు చేస్తున్నాడు భీమన్న :. ఆక్కడి ఆశమ సహాయకు డొకడు వివూలు చెప్తతున్నాడు-అన్ని సౌకర్యాలూ కల డబుల్‌ రూం రోజుకు పది రూపాయలు, మామూలు గది రెండు రూపాయలు అంటూ . అంతలో “భీమన్న గారా 1” అంటూ వచ్చారెవరో వెనక నుంచి! ఎంతటీ ఆశ్చర్య విిభమం.

*న్చేన్స మీక తెలియదు లెండి , సాహిత్య పరంగా. మీ అభిమానులలో ఒళజ్ణి. కొత్తగా హైదరాబాదు నుంచి ఇక్కడికి వచ్చాను అన్నారాయన పేరు జి. నారాయణరావు గారు. అక్కడ ఆశమ వ్యవహారాలను ఒక [కమంలో పెట్టడానికి తిరుమల దేవస్థానం వారు ఆయనను అప్పు డకడకు పంపించారట |!

అక్కడ మరొక అధికారి ఆయిన హనుమంతరావుగారు కూడ భీమన్నను

“ఇక_డ మీ రెన్నా బృన్నా సరే , మీరుమాకు అతిథులు , భోజనం కూడ మా ఇంటి నుంచే పంపిసాను స్వేచ్చగా , సంతోషంగా ఈ 1పాంతా లన్నీ చూడండి” అంటూ నారాయణరావు గారు అథశమం “మేడ మీద ఒక మంచి డబుల్‌ రూంను అలాట్‌ చేశారు . ఈయన ఆక్క-డున్న మూదు రోజులూ. ఉచిత భోజన వసతులతో పాటు , తమ సహాయ సహకారాలతో ఎంతో ఆహ్హా పరిచా

రసాద్వైత సర్గ 521

ఆం[ధ్య్మాశమ ఆవరణలో ఒక పక్క వెంక టేశ్వరాలయమూ , ఓక్క. [పక్కా. శివలయమూ కట్టిస్తున్నార ప్పటికి నారాయణరావు గారు. భీమన్నకు వా [పాంతప్తు కధలన్నీ చెప్పుకొంటూ ; ఆ. మర్నాడు ఉదయం శివానందా [శమంలో వదిలి వచ్చారు ఇ శివానందా[కమం': ఒక విచ్శిత లోకం, ఆకగడి వాస మానవులు కాదు. , మానవ సౌజన్య మంతా రూపం ధరించిన సువర్ణ సుధా కలళాలు .

ఆక్కాడీ పార్వతీ కటీర్‌ ఆధిపతి , ఆతీధ్య శాథాధిపతి , స్వామీ రామా నంద భీమన్నకు ఇచ్చిన గౌరవాదరణలు ఆద్వితీయమైనట్టివి . భోజనాది వస తులు చూడడానికి, ఆ |పాంత మంతా తిప్పి చూపడానికీ ఆయన పంప, గంగి రెడ్డి అనే ఇద్దరు యువకులను భీమన్నకు అప్పగించారు . ఆ ఇద్దరూ ఆశమో ద్యోగులే , పరిశ[భతక , పవితతకు , (ప్రళాంతతకు హృవీ కే క్నాశమాలు అమరా రామాలు!

గంగిరెడ్డి కడప [పాంతపు యువకుడు . సంస్కృత విద్వాంసుడు = ఆయనతో కలిసి స్వర్గాశమం, గీత్యాశమం వంటి వన్నీ చూచుకొంటూ , గంగా తీరం వెంట నడిచి, లక్షణ రూలా వద్ద కొంతకాలం గడిపి, ఫోటోలు తీయించుకొని , గుం[డని రాళ్ళను ఏరుకొంటూ , తెల్లటి ఇసుకను ఎత్తుకొంటూ ఎంత ఆనందించాడో భీమన్న ఆ సాయంకాలం. తన తంగడి పలయ్యగారు చివరి రోజులు గడుపుదా మకుకొన్న ఆశమాలు అవే. ఇంకా భూమిని చేరని గంగ అహైదళి లా , హరిణక్షిశోరి లా ఆ రాతి బండల మీద నుంచి గిల్లు గల్లున దూకి పరిగెత్తడం ఎంత మనో మోవానం ! |

ఆకాళాన్ని ఆల్లరిపెట్టే ఆ కొండ శిఖరాలు , కొండ మలుపులతో దాగుడు మూతలాడుకొనే ఆ గంగ ఎన్నడూ నడినెత్తికి రాని ఆ సూర్యుడు 1 ఆమరారా మాల లాంటి ఆ ఆ(శమాలు- ఆ ఆత్మీయతలో పరవశుడై పోయిన భీమన్నకు ఆ (ప్రాంతాన్ని వదలి. వెళ్ళా లనిపించ లేదట . మ్యితుడు గంగిరెడ్డి దగ్గరుండి బఐ స్సెక్యించక పోతే అక్కడొక భీమ్మాశమం: వెలసివుండే దేమో. .

ర్‌ఏ2 బోయి భీమన్న నా కో ర్కెలెగిరి సీతాకోక చిలుకల మెత్తగా ప తిపూవు చిత్తాన కౌలూను। తీరియే పోద మనుకొన్నవి-మరి[కొత్త భాఠాలు నింపుకొను చున్నవి! --టొమ్మ శ0౦2. దిపోతృవం౦

భీమన్న ఈ యాతకు మూలభూతం పితృస్మ తి.

“ఏ నాటికైనా హరద్వారం చేరుకోవాలి . హృష కేశల ఆశమాలలో చేరిపోవాలి” ఆంటూ వుండే వారట పల్పయ్యగారు తన శిష్యులతో , ఆది ధీమన్న మనసులో వుంది , ఆ కోరిక ఆయనకు తీరలేదు , తానైనా తీరుద్దా మనుకొన్నా డగ్రీయన . ఎలా తీర్చడం? ఇది కూడా ఒక సెంటి మెంటే. మానవ పురోగతికి ఏకైక అవరోధం 'సెంటి మెంటని ఎలుగెత్తి చాటే భీమన్నకు కూడా ఒక సెంటి మెంటు !

ఢిలీ నుంచి వచ్చే టప్పుడు బస్సులోనే అనుకొన్నా డీయన _- తనకు లభించిన పద్మశ్రీని తండి కంకితం చేసి, ఆ పద్యాలను [బ్రహ్మ కుండంలో వదలాలని ! పద్యాలను కూడ బస్సులోనె [వా సేకాడు , ఆపని కోసం హృ్‌ష్షీ 'కేళశం నుంచి తిరిగి వస్తూ హరద్వారంలో ఆగాడు . ఆక్యండ ఈయన మకాం కర్ణాటక భవనం , దాని అధిపతి నంజుండ శాస్తి? = అది గంగ ఒడ్డు మీదే వున్న ఒక చక్కని విశాంతి మందిరం. నంజుండ శాస్తి నారాయణరావు గారికి మితుడు .

ఆ ఉదయం గంగానదిలో స్నానానికి దిగడం భీమన్న జీవితంలో ఒక మహ దనుభూతి . పాతిక ముఫ్ఫై ఏళ్ళ వయస్సు దాకా ఈయన ఉదయం చన్నిళ్ళ స్నానమే చేసే వాడు. ఆ తర్వాత ఎప్పుడైనా వేసవిలో తప్ప నిత్యమూ వేడి నీళ్ళ స్నానమే , పిమాలయాల మీద మంచు కరుగుతున్న మార్చి ఆఖరు వార మది. గంగ ఎలా వుంటుంది? ఆది- హఠద్వారం వద్ద? అది వేగమా+ వారు ణాస్త్ర పరంపర ! ఆది నీరా? మంచు [దవం'

రసాద్వైత సర్గ రల ఒడ్డున మకిమల లోతుకు వెళ్ళగానే ఆ వేగానికి తూలి పడ్డాడు. సాహ సించి నడుంలోతు వరకు దిగాడు ,. ఆ శీతలతకు నెళురు గడ్డ కట్టుకు పోయి, స్పర్శ జ్ఞానం పోగా, దబ దబా తిలా వొళ్లా తడుపుకొని, ఒడ్డున పడ్డాడు | మరి, ఆ ఈత కొడుతున్న వాళ్ళంతా ఎవరు? పరిశీలించి చూళాడు. ఆవి చేపలు ! మన్మధుడు భస్మం కాగా, "గంగ నాశయించిన మీన కేతనాలు 'కేతమంతా తిరిగి , కొండమీది మనసా దేవిన్సీ, కొండ దిగువ నీల గంగనూ దర్శించు కొని, వాటి రూప కల్పనలకు ముగ్గు డవుతూ , తదితర విశేషాలను చూచుకొంటూ ౩, సాయంత్రానికి [బహ్మ గుండం చేరు. కొన్నాడు , అదే హరద్వారం. , అద్భుత సౌందర్య కేంద్రం! ఎ౭తటి నాసికులనై నా ఒక ఆర గ్రంట సేపైనా భక్తి విభమంలో ముంచి వుంచగల మాయా శిలీందం | ధూప దీప నైవే ద్యాదిక మనో మాదక పూజా వాతావరణంతో నిండి వుంటుం దది షా సాయం[తాలూ . ముఖ్యంగా సాయం్మళం ఏడు , ఏడున్నర మధ్య ఆక్కడ ఆమందానంద తుందిల మైన వేగంతో మందాకిని మహీతలంపై “అడుగుపెట్టిన అక్క-డ-ఆ [ఐవ్మాకుండం ఇరు తీరాల వెంటా జరిగే పోరతి , ఆ ఘంటా బృహ న్నాదం సాక్షాత్తు సంధ్యాశివుల ఉజై గల తాండవమే .. ఆ అఆరగంటకోస మైనా హరద్వార్‌. చూడా లంటాడు భీమన్న ,. చిన్న పెద్ద దొన్నెలలో దీపా లుంచి, ప్రవాహంలో వదులుతూ వుంటారు. వేలకొలది దీపోలు ఆ వేగంలోపడి. పోతూవ్లంటే, ఆ వభవం చూడాలి: ఆపాద మ సకం దీపాలు. ధరించిన ఆకగ్రాడి గంగ దీప గంగ ణ్‌ జ్యోతి ర్రింగ ఆదిన్‌ గొంటి కళ్ళాపపూర్ణను ; ఫెలో ధా దేవీ దయ పొంగి వచ్చినడి[! ప దశిశ్రీని చేఐట్టి నీ పాదాలన్‌ ఇపవుడుంప "దెచ్చితి హర ద్వారము నేడింక నీ, ఆదర్శమ్ము ఫలింన పీతి గొనుమ. య్యా ॥ నల్ల యార్య్యా। గురూ:

అంటూ పద్మభ్రీ ని తం్యడి కంకిత మిస్తూ (వాసిన అయిదు పద్యాలను ఒక దొన్నెలో వుంచి, దీపం వుంచి, దానిని (ప్రవాహంలో వదిలేశాడు ఖీమన్న; అది కనుమరుగై. పోయే దొకా దాన్నే చూస్తూ కూర్చున్నాడు |

మార్చి 81 సాయంతం గెస్టు హౌసులో మంత్రి జీ వెంకటస్వామి గారితో ఇష్టాగోన్ట్‌ జరిపి, ఢిల్లీ అంధుల సన్మానం అందుకొని, ఆప్పటికే చెడిన అరోగా్య నికి మూర్తి గారింట్లో ఇచ్చిన వోమం పొడిని జేబులో వేసుకొని । రైలెక్కి... ఏ[పిల్‌ ₹ండున హైదరాబాదు చేరుకొన్నాడు భీమన్న .

పాలేరుగ' వుట్టీతి, మా: మాలకు బుషి వారసత్వ మార్టించితి, వాక్‌ పాలించితి కావ్యజగము వద్యశ్రీ నై!

పద్మ థ్రీ ని ఆందుకొని హైదరాబాదుకు వచ్చిన మర్నాడే-ఆడ్వకేటు భీమ రాజు గా రింట్లో డిన్నరు పార్టీ జరిగింది . భీమన్న అనారోగ్యంగా ఉన్నా బాపు రెడ్డి దగ్గతుండి నవీసుకు వెళ్ళాడు + వంతో ఆత్మీయత తో కూడిన చక్టాని పార్టీ అది ఇ రాతి (పొద్దు షోయేవరకు జరిగింది ,

ఆ రాతి. ఇంటికి వచ్చేటప్పటితే చాల నొగులుగా వున్న భీమన్న ;, ఆ మర్నాడు లేవనే లేదు : (ప్రమాది సంవత్సరాది [ప్రమాదంగా (ప్రారంభ మయింది భీమన్నకు . ఆ తర్వాత నాలు గదు రోజుల పాటు పార్టీలు; [1పసంగాలు అన్నీ రద్దు చేసుకోవలసి వచ్చింది =

ఇంతకూ భీమన్నకు సాధారణంగా చేసే ఆనారోగ్యం ఆతి సారం :; ఆది చిన్నప్పటి నుంచీ ఈయనను బాధ 'పెడుతూనే వుంది . ఇలా తరచు విరేచనాలు పట్టుకో వడానికి కారణం ముఖ్యంగా ఆహార వివారాలలో కాలనిలయం పాటించక

రసాదైైళత నర్గ 5205 పోవడం , ఈ సంగతి ఈయనకు తెలుసు * ఆయినా నియమ నిస్థలకు కట్టు ఏ పెల్‌ ఎనిమిడవ తేదీన ఆలాగే బాధ పడుతూ , మాలకొండయ్య గారితో కలిసి ఆయన కారులో గుంటూరుకు బైలు దేరాడు భీమన్న , ఆక్కడ గుంటూరు. ఇంటర్నేషనల్‌ క్షబ్బువారి సన్మానం. చిగురుపాటి నాగేశ్వరరావు గారి ఆతిథ్యం , ఢిల్లీ వెళ్ళి నప్పుడు ఇక్కడి మూసీనది నీవ్ళ ఒక ప్పాసిక్‌ డంలో తీసుకు వెళ్ళీ, మిగిలిన నీటిని యుమునలో పోళాడు భీమన్న, అక్కడ హృషీ కేశ ౦లో గీత్మాళ మం నుంచి శివానందా[శ మానికి గంగ' దాటుతూ, ఆ మధ్య నుంచి పట్టిన గండిపేట వెళ్ళి మూసీలో కలిపాం , భావ సమైక్యం లాగే, నదీ సమైక్యం అంటాడు దీన్ని , ఇలాంటి వోర్షికమైన పనులు చెయ్యడం సరదా భీమన్నకు = తన పనులు కొన్ని "సెంటిమెంట్ల వలె కనిపించీనా=అవి 'కేవలం వీ ర్ధిక రమతలే ఆంటాడు ,

విరేచనాలు పూర్తిగా తగ్గక పోయినా , సన్మాన యాతకు వై లుదేరాడు. వ్మపెల్‌ 14న విజయవాడలో సన్మానం , అంబేద్కరు జయంతి సభ ఆది. రమణ , లక్ష్మీనారాయణ, ఏకాంబరనాథ్‌ , నాగపష్ప , నేల శ్రీరాములు, జి, సత్యనారాయణ మున్నగు వారి (పళంసలు , వేముల వెంగళరావుచే (పత్యేకంగా ఒక కాలువా. కోనాడ సూర్యపకాళరావు గారింట్లో మందులు , పత్యం భోజ నమూ , కోనాడవారి అబ్బాయిలలో అశోక్‌ గొప్పగాయకుడు , భీమన్న రాఖీలు అనేకం గానం చేసినవాడు . అమ్మాయి. రమాదేవి. బాలాన్నపూర్ణ .

ఆ రాత్రే 12 గంటలకు బైలుదేరి 15 ఉదయం. నెల్లూరు. చేరాడు. అకాడ జిల్లా విద్యాశాకాధికారిగా. వున్న ఎన్‌, వెంకటస్వామిగారి ఆతిధ్యం , ఈవీ చిన్నయ్య + తాళ్ళూరి తిదపాల్‌ , జే, వీరాస్వామి, కావూరి పట్టాలి రామయ్య; లవణం మున్నగువారి [ప్రశంసలతో సన్మానం అందుకొని, ఆ రాతే శ2 గంటల ర్లైల్లో బైలుదేరి విశాఖపట్టణం చేరుకొన్నాడు భీమన్న .

ర్‌లి6 బోయి భీమన్న

16వ లేదీ వైశాఖ పూర్చిమ. ఫీమన్నకు పరమ పర్వదినం . “ వైళాఖీ మనోవల్లభుడు “" కఈళదా! అట్టి పర్వదినం సాయంతం , విశాఖ సము[దతీరంలో తనకు అత్యంత [పేమప్మాతుడైన బొజ్జా కృష్ణాళాన్రితో ; అక్కడి అవుటర్‌ హార్బర్‌ నిర్మాణ దృశ్యాలు చూస్తూనూ , అక్కడి వీచి బారులో [తాగుతూనూ గడిపా డంటే ఎంత ఆనంద పరవశుడై వుంటాడో ఊహించవచ్చు.

17న మాల కొండయ్యగా రితో , కృష్ణళాన్తి , బాపురెద్ది గార్లు వెంటరాగా, కారులో నరసన్న పేటకు బైలుదేౌూడు భీమన్న . ఆ [పాంతాలుచూడడం అదే మొదటిసారి భీమన్నకు , ఎంతో సరదా 1పయాణం

నరసన్న పేటలో మ్నితులు పార్యతీశం గారి ఆధ్యర్యంలో సన్మానం . అధ్యక్షులు మాల కొండయ్యగారు , అదే సభలో భాగ్యలక్ష్మి గారు (వాసిన క్ష శృంగార మాధవం "” అనే కొవ్యం ఆవిష్కరించ బడింది . గొప్ప [పతిభగల కవయి(తి ఆమె. భీమన్న రచనలపట్ట అభిరుచి కలది. ఆ సన్మానసభలో ఫీమన్నకు రజత సరస్వతి బహూకరించబడింది .

అదే ర్యాతి 12 గంటలకు విశాఖకు తిరిగివబ్బారు , పట్టాభిరామిరెడ్డిగా రింట డివ్నరు . అది ముగిసేటప్పటికి తెల్లవారింది .

18 ఉదయం ఆకాశవాణిలో కవితల రికార్డింగు బాపు రెడ్డి, మాలకొండయ్య గార్జతో సహా. సాయంతం విశాఖ సాహతీ వారి సన్మానం ఇ ర్మాత:ంతా ఆకాశ వాణీచే ఇంటర్వ్యూ =.

19 ఉదయం ఆప్పర హోటల్‌ లో బౌద్ధ మిషన్‌ వారి సన్మానం , డాక్టర్‌ స్వామి గారి అధ్యక్షత-పావన మూర్తి , కృష్ణళాన్త్రి , వాపురెడ్డి వగైరాల పసం గాలు . కారుతో కాకినాడకు (ప్రయాణం. ఆ రాత్రి కానాడలో గిర్‌ గ్గానీ గారి విందు , వినోదాలు , పెద్దాపురం ఆ వుల్లో షికార్డు . మర్నాడు ఉదయం ఆరు గంటలకే కాకినాడలో బైలుదేరి-రావులపాలెం , తణుకు , విజయవాడ , సూర్యా "'పేటలలో మ్మితులను క లుసు కొంటూ-హెదరావాదు చేశే టప్పటికి ర్యాతి పద యింది. ఈ యాత తిరుగు (ప్రయాణంలో డాక్టర్‌ యాదగిరి రెడ్డి కూడ వుండడం ఒక విశేషం. ఆయ నెక్కడుంటే ఆక్కడ నవ్వులకు కొద వుండదు.

రసాద్వ్వైత సర్శ రప?

ఈ యాత ఎంత “వేగంగా జరిగిందో అంత వేగంగానూ ముగించాలని, ఇంత క్డుప్తంగా చెప్పాను. మూడేసి గంటల పైగా పట్టి; ఒక్కాక్య్రా సభ గురించీ , సన్మాన షళీషాలను గురించీ వాయా లంటే చాలా ఆవ్వతుంది మరి,

ఆదే .వకతుసలో చెంచెల గూడా నిత్య వైష్ణవ. సంఘం , సె్మటల్‌

లై[బరీ ।, బాలాపురం మహిళా సమాజం , హుమాయూన్‌ నగర్‌ యువజన సభ, గుంతకల్‌' నూలు.మిల్లుల సంఘు౫ దైర్మన్‌ వెంకటస్వామి గారి కార్య కర్త త్యంళో ఉరవకొండ", గుంత కల్తులలోని సాహిత్య సమావేళాలు-ఇలా ఎన్నో సన్మానాలు జరిగాయి పద్మశ్రీ కి :. గుంతకల్లు, ఉరవకొండ సభలలో కవి సమ్మేళనాలకు భీమన్నే అధ్యక్షత వహిఆచాడు . ఆయా సందర్భాలలోని ఈయన అనుభవాలు , 1పసంగాలు , వివాదాలు ఎంతో ఆసక్తి కరాలు, [పణ్యేకంగా

స్నేహితుడే శివుడు నాత,

శివుణ్ని తృవ్తి వరిచినశ్తే ;

సమన్త [(పవంచాన్నీ న్నేహంగా చూడడమే

శివపూణా పరాయణత_

“జా, శివాఅకలు

వ04 . ఎందులో డాక్టరు ల!

10/8 మొత్తమంతా సన్మానాలకోసం [ప్రయాణాలు , అకాల భోజనాలు, అపధ్యాలు వగైరా కారణంగా ఖమన్న ఆరోగ్యం కాగా. దెబ్బ తినింది. హార్టి కంగా ఏంత మెత్తని వాడో, మానసికంగా ఆంత మొండివాడు ఈయన , మొండి అనడం కంటె ఉదాసీనుడు అనడం ఉచితం , అయితే-హృదయమూ , మనస్సూ శ రీరాన్ని శాసించ గలవా? శరీరం మీద ఆధారపడి [బతుకు. తున్నట్టివి కదా ఆవి?

చివరకు భీమన్న ఆస్వ్యతిలో చేరక తప్పు లేదు. మి[తుడు డా, బి, ఆంజనేయులు గారి సలహాపై ( 1074 జనవరిలో ఒక్ష ఉదయం , గాంధీ

5208 బోయి. ఫీమన్న ఆస్ప(త్రికివెళ్ళి, డాక్టర్‌ జె, జె. రావు గారి పర్యవేక్షణలో-అక్ష డి కక్ట్రడ నిర్ణయం తీసుకొని ; ఆస్పత్రిలో చేరాడు జనరల్‌ వార్దులో . వ్యాధి క్రానిక్‌ డయేరియా .

ఈయన పడకకు ఒక (పక్క నోరు తెచుకొని ఆపస్మారంలో. గురక "పెడుతున్న ఒక లోగి , రెండో [పక్కకూడ ఆదే రకమైన భయంకర దృశ్యం !. మొత్తం వార్డు అంతో ఆలానే వుంది. ఈయన ఆసృ(తిలో చేరిన వా ర్త అందు కొని నేను వెళ్ళి, ఆ దృశ్యం చూచి బేజారె తి పోయాను, నాకే అలా అయిళే, స్వభావతహా వికృత దృళ్యాలను చూడలేని భీమన్న వాటి మధ్య ఎలా వుంటాడు ?

“ఈ. వ్యాధి మనకు చిన్నప్పటి నుంచీ వున్నదే , ఇప్పు డిక్యడ వుంటే కొత్త వ్యాధులు ఆంటుకోవచ్చు , ఇంటికి పోదాం పద” అన్నాను ఆవేశంతో , నాతో పూరిగా ఏకిభవించా డీయన . ఆయితే వ్యాధి ఆంతు తేలే వరకు ఇంటికి రానన్నాడు , పరిసరాలు భయంకరం గానే ఉన్నాయి. కాని ఏం జేస్తాం శి "స్పెషలు వార్డుకు డబ్బు కట్టుకో గెలమా? స్థానం ఇదే కదా? అన్నాడు నవ్వుతూ.

ఒక ఆధునిక జనరలు ఆస్ప్మతిలో, మానవ శరీరం మీద ఎన్నెన్ని 'చెస్టులు చెయ్యగలరో అన్నీ చేశారు-ఒక' వారం పది రోజుల్లో ,

“డాక్టర్‌ ! మీ రందులో "స్పెషలిస్టు అనడిగింది, మొదటి రోజునే

కేసు 1వాసుకోడానికి వచ్చి కూర్చున్న హౌన్‌ సర్జను, డాక్టర్‌ వత్సల ,

“కవిత్వంలో” అన్నాడు భీమన్న .

“ఆ 61” అన్నదామె నోరావులించి ,

ఏ దైనా అఫీసుకో , ఆస్ప్యతికో వెళ్ళినప్పుడు తన రచనలలో ఏదో " ఒకటి చేతిలో వుంచుకోవడల ఈయన కలవాటు,. అప్పు డీయనతో వున్నవి గుడి

ఆ (పక్క రోగుల్ని పరీక్షిస్తున్న ఇద్దరు ముగ్గురు హౌస్‌ సర్జన్లు “కవిత్వం' “బోయి ఖీమన్ని అనే మాటలు వినబడి, అక్కడికి చేరారు. కొద్ది నిమిషా లలో భీమన్న పడక చుట్టూ నర్ఫులూ , డారక్టర్లూ .

“టోయి భీమన్న గా రంటే మీరా?” అన్నా రందరూ.*మా నాన్నగారు ఫలానా 1పొఫెసరుగా” రని ఒక అమ్మాయి, మా అన్నగారు ఫలానా ఆఫీసొరని మరొక అమ్మాయి=ఇలా పరిచయం చేసుకొన్నార ంతా - అక్కడున్న పుస్తకాలు తలొకటి పట్టుకు పోయారు. వత్సల ఆయితే తా నంతకు ముందు (వాసుకున్న గేయాలను చూపి , సవరణలు చెయ్యించుకొంది ,

సెనేటు సభ్యుడూ, శాసన సభ్యుడూ అయిన డాక్టర్‌ లింగయ్య అప్పటికి హరిజన యువనాయకు డాయన, ఒక రోజున ఆ వార్దులోకి వచ్చి , గుడిసెలు పుస్తకం ఒక పడకపై చూచి , వివరాలు తెలుసుకొని, ఏదో టెస్టుకు వెళ్ళిన భీమన్న తిరుగి వచ్చే వరకు ఆగి, పరిచయం చేసుకున్నాడు , ఆదే ఇద్దరి తొలి పరిచయం , ఆ తర్వాత ఈ ఇద్దరు స్నేహితులూ 1, బంధువులూ కూడ అయారు. ఆదే అస్ప్యతిలో సివిల్‌ సర్జన్‌ డాక్టర్‌ పాముల రామారావుగారు , వార్డులో కి వచ్చి , ఈయన పొందుతున్న మర్యాదలు చూచి , “మీ రెక్కడుంటే ఆదే స్వర్గం” అనేసి వెళ్ళిపోయారు ,

లీమన్స ఆస్య,తిలో తన క్రిచే పదారాలను చుటు ;పకొ_ల వాళ కీచ్చేసే వాడు న పు స్రకాలు ప త్రకలు వారం ఠా తిరిగేవి | ల్‌ రకమై స రోగి జనరల్‌ వార్డుకు , లభించడం అపూర్వం కదా! అందుకే ఈయన క్షణా లలో అక్క డందరికీ సన్నిపాతుడై పోయాడు: ,.

ఆస్పతిలో వున్నప్పుడు కూడ .ఖీమన్న తాగడం నూన లేదు. ర్యాతి భోజనానికి ముందు కొద్దిగా తీసుకోవడం ఈయన కలవాటు ; ఆస్వఃతికి రాతి భోజనంతో ఆది కూడ పంపేదాన్ని ల “ఈ టెస్టులు జరుగుతున్న పది రోజు లైనా ఇది మాన గూడదా” అంటే “ఆలా మానడం డారక్తర్ణను మోసగించడ మే అవుతుం” దన్నాడు ,

మనకు ఆలవాటుగా వున్న ఆహార విహారాదులు టెస్టులు జరుగుతున్న ప్పుడు మాన గూడదట. , ఆలా మానడం |[పమాడ మట . ఇది ఈయన ఉద్దేశం, చికిత్స సమయంలో మ్మాతం డాక్టర్‌ సలహోను పొటించా లంటాడు . టెస్టు లన్నీ చేసిన తర్వాత , భీమన్నకు జబ్బేమీ లేదని తేల్చారు జాక్టర్డు మరి డయేరియా 'సంగతి ? అది అప్పటికి లేదు! ఆస్ప(తి నుంచి వచ్చిన 'రుడో రోజునే కేద సాహిత్య అకాడమీ తెలుగు సలహా సంఘం సమావెళం కోసం. మ[దాసు బైలు దేరాడు భీమన్న . ఓరి బాటో, ఈ ఆందరికీ రోగాలే | కబేరులకూ గజ్జి కురుపులే , యములాళ్ళకూ యమగండాలే 1 ఈ మానవ లోకంలో ఒకొక్కడి కొకొళ్క రోగం | పెకి బాగానే 6 నివిస్తారు లోపల ఏదో కుళ్ళు, ఏవో పుళ్ళు అందమెన దంత శతకాల వెనక గార పట్టిన పుచ్చు వళ్ళు | ఆరె మన కవిగారు కూడ వచ్చాడే! - ఈయన కేం రోగమో? శ05 . గోపాలంెడ్డి గారి వాత్సల్యం కళ్ళాసష్ట , (ప్రథానంగా సాహితీ సష్ట , సర్వస్వతంతుడుగ్రా వున్న ప్పడే ఆ సృజన సోభాయమానం. అవుతుంది . సృష్టిలో ఎన్ని రసాలు, వైర స్యాలు, ఆవేశాలు వైరుద్ధ్యాలు , ఉదేకాలు, ఉల్హాసాలు వుంటాయో. అన్నీ (సష్టకూ వుంటై . (సష్టకు లేని గుణాలేవీ సృష్టికి వుండవు , సృష్టి. గొప్పది కొవా లంటే 'సష్ట గొప్పవాడ్రై వుండాలి , సృష్టి రసవంతం కొవా లంటే [సష్ట రసొత్మకుడై వుండాలి ,

రసాద్ద్వైత సర్గ రప!

కష్టపడితే గాని కడుప్తు నిండని, వైరవీ చేస్తే గాని పని అరగని , దాసోహం ఆంటేగానీ దయ: దొరకని తోకంలో స్వతర్మతంగా (బతకడం , వకా [గ్రతతో సాహితీ నృష్టి కావించడం సహజంగా ఫేదవాగ్తై వుండే కవిక్షి సాధ్యమా 1

గళం నుంచి వర్తమానం గుండా భవివ్యత్తులోకి దూసుకుపోయే బాణం లాంటి వాడు కవి, గతం కొడి దులిపి, వర్రమానాన్ని వెలిగించి , భవిష్య లుకు పచ్చదీపం చూపే వాడు కవి, ైంటిస్టుకు , సంస్కర్తకు కూడ కవి మార్గ దర్శక్షుడు . అట్టివాడు ళన [పగమనంలో ఏన్నో |పళిస్టలకు | (పాభవా లకు, పలుకుఐడీ కల స్వార్హాలకు బాధ' కలిగించవచ్చు. ఏందరి ఆసహనా లకో , అ(గహాలకో గురి కావచ్చు; ఆత్మ రక్షణకు, శరీర పోవణకు 1పొధాన్యం ఇవ్వని కవికి ఆ రెండూ సమకూరే త్యాగ త్తను తీసుకునే ఒక ఫోజరాజు వుండడం. అవసర మంటాడు భీనున్న

భోజరాజు అనేడి ఇక్కడ రూవకం , ఉదారుడు, ఉన్నతుడు , శకి సంపన్నుడు / సర్య సమర్థుడు , ర సజ్జుడు క రాజకీయమైన పళుకుఖడి గల వాడు అయిన ఒక ఉఊ&త్తమ ప్పురుషుడ్షికి రూపకార్థంలో వాడిన మాట , 'ఓక్కొాకడ. కవికి, ఆతడి కార్యషే[త స్వరూపాన్ని బట్టి, ఈ భోజరాజు ఒక వ్యక్తి కాక , ఒక సంఘమో, ఓక పొద్టియో కూడ కావచ్చు;

భీమన్న ఈ విషయంలో. కూడ బాల ఆద్యష్టవంతుడు. బాపురెడ్డి, మనూలకొండయ్య , రామానుజరాపు , గదశ్వ్యళరావు అమ్ము దియ్య , పెకుమాళ్ళు , మాధవరావు , గోపొలరావు , పేములు , వంటి ఎందరి గౌరవ వాత్సల్యాలకో ప్యాతుడైన వా డియన + ఆయితే = అందరిలోను ఈయనకు ఆ(గ్రగణ్యుడ్తైన భోజరాజు సాహితీ స్మమాట్‌ బెజవాడ గోపాల రెడ్డి, గోపాలరెడ్డి గారిని గరించి (పఠ్యేకంగా ఇక్క్టాడ నేను చెప్ప నక్కర లేదు , ఓక ఆర్జ శతాబ్దపు ఆర్మధ సాహీత గ్‌ స్వరూసమె గోపాలరెడ్డి మూర్తీ అవల భారతాస్నీ లన అఆస్త్టానంగా చేసుకొన్న సరన్వతీ స్వరూపు డాయన , భీమన్నను ఎదుగుతున్న కవిగా ఆయన ఏనాడు గుర్తించారో , అవాటి నుంచీ బహుముఖంగా (పోత్సహించుకొంటూ వస్తున్నా రీయనను ,

ర్‌ర్రిల్లి బోయి భీమన్న

1974 ఫ్మిజవరిలో , కేం[ద' సాహిత్య అకాడ మీ రీజినల్‌ సలహా సంఘం: సమావేశంలో పాల్గొనడం కోసం భీమన్న మదాసు. వెళ్ళి , రాయపేట లోని చందా హోటల్‌లో మకాం పెట్టాడు : అదే పనిమీద 'వెళ్ళిన పోతుకూచి సాంబ శివరావు గారు, దివాకర్ల వెంకటావధాని గారు కూడ ఆదే హోటల్‌లో దిగారు , ఈ .ముగ్గరిదీ మొదట ఒకటే గది. ఆ మరునాడే ఆ ఇద్దరూ వచ్చి వేయడం వల్ల , భీమన్న సింగిల్‌ రూం లోకి మారాడు. .

పద్దెనిమిది సంవత్పరాల. అనంతరం మళ్ళీ అదే భీమన్న మదాసు వెళ్ళడం .. ఒక నాలుగు రోజుల పాటు ఆయా [పాంతాలలో గత స్మృృళులతో గడిపి రొవాలను కొన్నాడు , అయితే , అసలే అనారోగ్యం , మళ్ళీ అకాల భోజనం వంటి వాటివల్ప సు స్తీ చేసి , అనుకొన్నంతగా ఆనుభ వించలేక

మ్మితుడు మోదుకూరి సినీ రంగంలో స్థిరపడీ , మూడు పువ్వులుగా వుంటున్నా డప్పటికే. ఆ నాలుగు రోజులూ ఆయన స్నేహంలో గడిపాడు భీమన్న , మి[తుడు ఎల్లోరా సహకారం కూడ ఎంతో జలాన్ని సమకూర్చింది .

మదాసు నగరం చాల మారి పోయింది 'శెద్ద పెద భవనాలు, కాల సీలు ఆవతరించాయి , ఆందం ఇనుమడించింది . కాని, హృదయం. ముడుచుకు పోయింది . ఆభిల భారత , అంతర్జాతీయ స్వభావం; స్వరూపంగల మవి నగరం స్టానిక పట్టణమై పోయింది . అందుకు కారణం అంతా తమిళశమయం కావడం ! తమిళం తెలియని వాళ్ళకు అక్కాడ ఏది ఏమిటో ఆర్థం కాకపోవడం స్వభాషా దురభిమానం , ఆంగ్ల భాషాద్వేషం. ఎంత ఆత్మ నాశనకరాలో (సత్య ఇంగా చూడాలంటే నేటి మ్మృదాసును చూడా అంటాడు భీమన్న .

ఈ మ్మదాసు యాాతలో భీమన్నకు లభించిన భాగ ధేయం వాణీ మహల్‌లో అనుకోకుండా లభించిన సన్మానం-గో పాల రెడ్డి గారిచే...

పద్మభూషణ బిరుద భూషణుడైైన బి, ఎన్‌, రెడ్డిగారికి ఆ సాయంతం: సన్మానం , వాణీ మహల్‌. నిండి కిటకిట లాడుతూ వుంది. ఆ కొార్య[క మంలో

భీమన్నది కావ్యగానం . ఆయనకు సన్మానం, ఈయన కావ్యగానం తర్వాత ఒకి నాటిక అదీ. కార్య్మకమం.. అధ్యక్షులు గోపాలరెడ్డి గారు , స్వాగతం ఆరు(దగ్గారి రామలక్ష్మి, గారు; భీమన్న అనారోగ్యంగా. వుండడంవల్ల ముందు ఈయన కావ్యగానమే పెడదా మనుకున్నారు. గోపాలరెడ్డి గారు * తాను చివరివరకు వుండగల ననీ , ముందు బి, ఎన్‌, గారికి సన్మానం జరిపించ మనీ కోరాడు భీమన్న , మవ వైభవంగా సన్మానం జరిగిం దాయనకు , తర్వాత భీమన్న కావ్యగానం అప్పుడే ఆచ్చయివచ్చిన “గుడి సెలు"నుంచి కోవితాగానంచేస్తూ * నిరంకుళా ॥ పొడ్యుసరాః కచ్చ దీవేటప్పటికి సినీజనంతో. [కిక్కిరిసివున్న ఆ హాలంకా హర్ష ధ్వానాలతో వీక్క-టిల్లి పోయింది , మధ్య మధ్య “ ఇది వైకుంఠము ” వంటి పద్యాలను రాగవరసలో చదువుతూ , చివరకు * బొమ్మ "” గేయాలు పాడే సరికి, సభయావత్తూ సానందచిత్తమై మ త్రిల్రిపోయింది * గోపాల రెడ్డిగారి ఉదార భోజహృదయం [పశంసా పరిమళ వసంత మయాూరమై నాట్యంచేసింది , అక్క-డున్న పూలదండ లన్నీ భీమన్న మెడలో పడేసి, తన ళాలువా తీసి కప్పి , కుంకుమ దిద్ది, అక్షతలు పోసి , గోపాలరెడ్డిగారు ఒక ఆరగంట పౌటు భీమన్న పై ఆషాడమేఘంలా కురిపించిన పశంసల అమృతవృష్టిని ఎలా వర్జించడం 1 ఆ వెల్లువలో మునిగి భీమన్న ఉక్కిరిదిక్కిరై పోయా డంటే అది ఎనమం(డె కృష్తయా , అఖిల భారతము నీ యాస్టానమే నేడు _ గోపాల రెడ్డి[గణీ । నెహతీ భూపాల దీవ్యన్య్మణీ | మానవుని మరొక మజిలీ (ఆంకిత౦)

పాలేరు నుంచి పద్మభ్రీ వరకు శి౦ఠళ, చందన సరన్వతి

1904 కూడ సన్మానాల సంవత్సరం గానే గౌరవించింది భీమన గను. ఒక్కొక్క సన్మానం గురించి ఒక్కాక్క- [పకరణమే. వాయవచ్చు . అట్టి కృషిని భవిష్యత్తుకు వదిలేస్తున్నాను , ఇక్కడ ముఖ్యమైన వాటిని గురించి పేర్కొంటున్నాను ,

మార్చి నెలలో ఏలూరు తెలుగు దర్చారువారు సన్మానం చేశారు. కురెళ్ళ లక్మణరావుగి రి సోరధ్యంలోని సంస్థ అది, అయినా అప్పు డక్కడ వున్న జిల్లా రెవిన్యూ ఆధికారి వసంతకుమార్‌ , జిల్లా వై ద్యశాఖకు చెందిన కపాలేశ్వర రావు గార్జ ఈయనపట్ల చూపిన గౌరవాదరణలు చాల గొప్పవి .

వ్మపెల్‌లో “గుడిసెలు కాలిపోతున్న్నై"" కావ్యావిష్కరణసభ జరిగింది , అధ్యయలు రామానుజరావుగారు , ఆవిష్కర్త గోపాల రెడ్డి గారు. కావ్య పరిచయం ఆవధాని గారు . అంకితం 'కేందమంతతి బి, వెకటస్వామి గారికి , ఉపన్యాసకులలో ముఖ్యులు రాష్ట్ర మంతి కోదాటి రాజమల్టు కొలకలూరి , ఎమ్‌ : ఎన్‌ . భూషి = స్వాగ తం బాపురెడ్డి , ఆద్యంఆ"లు-ఆంటే (ప్రార్థన , వందన నమర్పణ నేను. ఎంతో వై భవంగ్లా జరిగిన సభ అది.

విదావిలాస సర్గ "595 అక్టోబరులో తెలుగు అకాడమీయొక్క గవర్నింగు బాడీలోనూ, అకడమిక్‌ ప్యవవారాల సంఘంలోను సభ్యత్వం లభించింది భీమన్నకు , మడలి వెంక టకృష్టారావుగారు విధ్యామంతత్రి అమిుతే తప | భీమన్నకు న్యాయం జరగ లే దన్నమాట ! నిజానికి తెలుగు. అకాడమీని నిర్వహించగల. అర్హత ఒక్క భ్గీమన్నకే వుండి . అర్హతను గుర్తించడానికి స్థానిక నాయకులకు రాగద్వేషా లడ్డువచ్చా యంతవరకు ; భీమన్నకు జరిగిన గొప్ప సన్మానాలలో ఈ సంవత్సరం. అక్టోజరు 19న జరిగిన బెంగుహరు సన్మానం ఒకటి . అఖిలభారత తెలుగు రచయితల ఆరవ మవోసభ జరిపిన ఆ సన్మానం వైభవాన్ని ఇక్కడ వర్చించడం. సొధ్యంకాదు + ఆ సభల కోసర బెంగుళూరు వెళుతూ, ర్పైల్లో ఈయన (హైసిన “గుంట కల్లు కవితలు” ఆనాటి కవి సమ్మేళనలో గొప్ప అలజడిని సృష్టించినై . గుంటకల్లు "స్టేషను గురించి “వ గుంట కళ్తే తే నేం?” అని ఈయన చేసిన కవ్మిత కరణ, దానిలోని వ్యంగ్యాలు సహృదయ రంజకా లైనై , కర్నాటక మంత్రీ అ సభల ఆహ్వాన సంఘాధ్యమలూ.. ఆయిన రంగనాధ్‌ గారింట్లో ఉదయోప విందు సమయంలో _- ఆ కవితలను మళ్ళీ మళ్ళీ చదివించుకొని విన్న వారిలో కృష్ణవేణీ సంజీవయ్య , నామదేవ్‌, చ[కపాణి , పోతుకూచి వంటి వారెందరో 'బెంగుళూరు సభలలో భీమన్నకు సహచరుడుగా, సహాయకుడుగా వున్న వాడు ఎమ్‌ , ఎన్‌ = భూవ్ని; ఆయనతో కలిసి [పసిద్ధ హరిజన నాయకుడైన బసవ లింగప్ప 'గారింట ఆరగించిన విందు , గడిపిన కాలం ఖీమన్నకు చిర స్మరణీయం... ఆ మరునాడు కూడ బసవ లింగప్ప గారితో గడివాడు భీమన్న * అన్నట్టు మంతి రంగనాధ్‌ కూడ' హరిబనే . భీమన్నకు అక్కడ ఏర్పడ్డ మరో ముఖ్య స్నేహం వి టి. రాజశేఖర శెట్రి గారితో , ఆయన ఇండియన్‌ ఎక్స్స్య్‌పెన్‌ ఛీఫ్‌ రిపోర్టరు.. [పథమ దర్శనంలోనే ఏర్పడి చిరస్థాయిగా నిల్చిపోయిన స్నేహా మది. అనుకోని రీతిగా వా రింట మధ్యాహ్న భోజనానికి కూర్చోబెట్టి , పశ్చిమ తీరం నుంచి వచ్చిన రొయ్యల కూరను వడ్డి౭చి నప్పుడు. భీమన్న తిల్లయి. అన్నాడు “నేను తూర్పు తీరం

వాణ్ని , పశ్చిమ తీరం రొయ్యలు మీ యింట తినడం ఎంతటి అదృష్టం” అని. తూర్పు పడమర సమైక్య మయింది వారి గృహం ఆ విధంగా * శెట్టిగారు మంచి రచయిత , గొప్ప విఫ్టవ వాదీ,

అక్కడి నుంచే ఒక రోజున హోసురు వెళ్ళి వచ్చాడు భీమన్న. అది తమిళ నాడు లోది. తెలుగు జనం ఎక్కువ , బెంగళూరుకు దగ్గర , అక్కడ శాసన సభ్యుడు [పసిద్ధ తెలుగు నాయకుడు కోదండ' రామయ్య గారు, లింగం మాల కొండయ్య గారు ఏర్పాటు చేసిన వీరేశ లింగం వర్ధంతి సభ ఆది, ఆం(ధ్ర(పదేశ్‌ విద్యా మంతి కృష్ణారావు గారు , గోపాల రెడ్డి గారు, పోతుకూచి, బాపురెడ్డి , కృష్ణంరాజు మున్నగువారు పాల్గొన్నా రా సభలో . నభానంతరం తక్కిినవా రంతా అఆకం్యాడి పూల దండలను అక్కడే వదిలేసి రాగా, భీమన్న తన మాలను బెంగుళూరుకు మోసు కొచ్చాడు , సుగంధ' రాజం పువ్వు లవి, ఆ సాయం(తపు సాహితీ సభను , నభలోని మహిళ మణులవేణీ బంధాలను సుళంధ భరితం చేళాయా మాల పూలు,

ఈ బొెగుహరు యా[తలో భీమన్నను పరమానందంలో ముంచెత్తిన సన్మావం కన్నడ' సాహిత్య పరిషత్తు వారు చేసినట్టిది. ఆ సభకు కూడా గోపాలరెడ్డి గారే అధ్యవ్షులు. ఆ సభలో కన్నడ సరస్వతి తన [పతిరూప మైన చందన సరస్వతిని బహూకరించింది భీమన్నకు : ఆ ]పతిమను ఎదుట ఊంచుకొనే * ఓ. వాసంతిక నంచు” అనే పద్యం (వాసుకొన్నాడు

ఆ సంవత్సరం నవంబరులో ఆఅనంతపురంలోన; శి డిసెంబరులో వరం గల్లులోను మంచి సన్మానాలు జరిగాయి భీమన్నకు , అనంతపురంలో ఈలపాట రఘురామయ్య గారితో కలిసి గడిపిన ఆ వారం రోజులూ సంగీత సాహిత్య నందన విహారాలు అక్యాడి ఆఫీసర్లు డి , రామకృష్ణయ్య , పి . చెల్లారావు, పి, జి, కేరదపు కొలకలూరి వంటి వారి మర్యాదలు అన్వి తీయ సుఖ సంతోష (పదా లైన్సై . పి, జి; కేంద్రంలో భీమన్న ]పసంగానికి విద్యార్థుల హర్షధ్వానాలతో బల్లలు. పగిలినై . సిగ్గు భయం అన్నీ వదిలేసి , రఘురామయ్య గారితో పోటిపడి భీమన్న పద్యాలు పాడిన రోజు లవి,

రఘురామయ్య లాంటి సహృదయ గాయకుడితో రెండు మూడునెల లైనా కలిసి వుండే అదృష్టం పట్టి వుంటే, తానే నాడో మంచి గాయకుడై వుండే వాడి నన కొంటూ వుంటాడు భీమన్న ఈ నాటికీ , వరంగల్లు సన్మానం భీమన్నకు సంపాదించి 'పెట్టిన స్నేహం టి , గోపాల రావు గారితో. ఆయ నప్పు డక్కడ జిల్లా రెవిన్యూ అధీకారి గొప్ప సాహితీ వృదయుడు , డీసెంబరు 18 -- 21 తేదీల మధ్య బెంగుళూరు వైట్‌ ఫీల్దుతో , ఎకూ మినికల్‌ "సెంటర్‌ 'వారు ఏర్పాటు చేసిన సాహిత్య సమ్మేళనంలో పాల్గొన్నాడు భీమన్న ఇ “లెల్బటి పొలంలో ఎరటి గులాబీలు " అన్న ఈయన ఆంగ్ల క్రవిత అక్కడ జరుగుతున్న కృషికి దర్పణం: పట్టింది . తనతో పాటు ఆ సమ్మేళ నంలో పాల్గొన్న లత, కొలకలూరి, దాసుబాబు , ఆంజనేయులు గార్హతోను ఆ సమయంలోనే అక్కడకు వచ్చి వున్న బాపురెడ్డి గారితోను ఖీమన్నకు సరదా. గానే కాలం గడిచింది. ఆ సెంటరు "అధినేత ఫాదర్‌ థామస్‌ గారి [పేమాద రాలు , విశ్వమానవ దృష్టి. ఎంతో (పళస్తా లంటాడు భీమన్న * పెదవి పై వాగ్దేవి వదవిలో శ్రీచేవి ఆ కొన్న లోకాని కన్న పూర్ణా దేవి ఎవ్వరని వెదకి నాను, నీయండ ఎల్లరను కాంచినాను ! ఆా-టొమ్మ (ప్రతి సంవత్సరమూ రిపబ్లిక్‌ దినోత్సవ సందర్భంలో ఢిల్లీ ఆకాశవాణి ఆధ్వర్యంలో జాతీయ కవి సమ్మేళనం. జరుగుతుంది , తెలుగు, కాశ్మీరీ, బెంగాలీ వగైరా ఒకొక్క జాతీయ. భాషకు ఒకొక్క కవి చొప్పున పాల్గొంటా. రాసమ్మేళనంలో , పతి భాషా కవితా తక్కి.న అన్ని జాతీయ భాషలలోకీ 'వెంట

వెంటనే అనువదించ ఐడుతూ వుంటుంది . 19075 రిపబ్లిక్‌ దినోత్సవ జాతీయ కవి సమ్మేళనలో తెలుగుకు భీమన్న (పాతినిధ్యం వహించి. ఢిల్ల వెళ్ళాడు ,

ఢిల్లీలో మకాం ఆంధ్ర గెస్టహౌసులోనే . స్టాఫ్‌ క్వార్టర్స్‌లో ఒక రూంను రిజర్వు చేసుకొని వెళ్ళడంవల్ల వెళ్ళిన పని ఒక్క రోజేగాక , మరో నాలుగు రోజులు ఆక్కడ వుండి వచ్చే అవకాళం కలిగింది , రిపబ్దిక్‌డే ఉతృవ సమయం కాబట్టీ , ఏడిద గోపాలరావు , టి. వి , కృష్ణారావు వంటి మ్యితు లున్నారు కాబట్టి , కాలం ఉత్సాహంగా గడిచిపోయింది ..

సాధారణంగా భీమన్న ఊరు వదిలి వెళ్ళడు , తప్పనిసరిగా. వెళ్ళవలసి వస్తే ; దానిని వినోదయా( తగా మార్చుకొని ఆ [పాంతమంతా. చూచి వస్తాడు , అక గాడి వినోదా లన్నిటినీ అజ్ఞాత ౧గా అనుభవించి వసాడు . సహజంగా డబ్బు లేనివాడు కనుక , అతితక్కువ డబ్బుతో అత్యధిక భోగం సమకూర్చుకోవలసిన వాడు, కనుక , 'సాధారణంగా ఒకటవ తరగతి భత్యం ఇచ్చినా 'రండవ తరగతి లోనే [పయాణం. చేస్తాడు. ఆయినా సరే, [పతి (పప్రయాణంలోనూ చేతిడబ్బు ఖర్భవుతూనే ఉంటుంది;

జాతీయ కవి సమ్మేళనంలో పాల్గొనడం. ఒక తిల్లింగు ఆనుభవం భీమన్నకు . జనవరిలో ఢిల్లీ చలి సంగతి తెలుసు . అయినా లెక్కచేయ్యడు , ఉన్నిదుస్తులు లేవు , పూర్వం ఖద్దరు ధరించేవాడు . రిచై రయింత ర్వాత దోవీ ఖర్చు తగ్గించడంకోసం టెరిలిను వాడుతున్నాడు ౪ ఈ విషయం. తెలిసిన బాపురెడ్డి తన ఉన్ని ఓవరుకోటును , టోపీని ఇచ్చాడు భీమన్నకు, వాటిని తప్పక పట్టుకెళ్ళాడే కాని ఈయన వాటిని అక్కడ ఉపయోగించుకొననే లేదు,

ఆనాటి కవి సమ్మేళనంలో చదవడం కోసం ఏంచుకోబడిన కవిత “దేశం ముందడుగు. వెయ్యాలి” అనేది. అంతకు ముందు ఆకాశవాణిలో భీమన్న చదివిన కవితల నుంచి అకాళవాణి వారే ఎంపిక చేసిన కవిత అది:

ముందుగా కవిని ఎంపిక చేసి, కవిత కావాలని కోరితే. జాతీయ క సమ్మేళశనకు ఉత్తమ కవితలు వస్తాయని భీమన్న ఉద్దేశం. , ఆలానే “ఈ మాసపు పాట ”, “ఈ పాట నేర్చుకొందాం” వగైరా శీర్షికలకు (పసిద్ధ కవుల

నుంచి అత్యు త్తమ గేయాలను ఎంచుకోవాలని భీమన్న సలవీ . అయితే, ఈయన సలహాలు కలహాలను మాత్రమే తేగ్గలిగామి |

సరే ! ఏదో జరిగింది; జరగక పోతే మాతం ఏం చేసాం? తన లాంటి దిక్కులేని వాళ్ళు .ఏది జరిగినా మంచికోసమే. అనే మన స్తత్వాన్ని అల వరచుకోవాలంటాడు భీమన్న, సాహిత్య + సాంస్క్యాతికో రంగాలలో వున్నన్ని రాగద్వేష తత్వాలు +, అఆహంకార నిరంకుశ త్వాలు | పదవీ రాజకీయ రంగంలో కూడ లేవు . ఇప్పటి కైనా తన పేరు డి బ్రీదాకా వెళ్ళింది . అంతే బాలు. అదీ

డిల్లీ వెపతూ రైల్లో చూచుకొ న్నాడు భీమన్న -తన ,కవితనూ , దానెకి రేడియో వా: రిచ్చిన ఇరగ్తీషు అనువాదాన్నీ : తన కవిత _ ఏదో = ఫర్వాలేదు . ఏప్యుడో మరో సందర్భానికి (వాసివ కవిత అది, దానీ ఆంగ్లానువాదం చూచి భీమన్న చకితు డయాడు , ఆదేమిటో తనక్షే ఆర్ధం కాలేదు ,. ఇంగ్లీ షు నుంచి కదా తక్కిన భాషల్లోకి వెళుతుంది ? ఇక ఆ అనువాదా లెలా వుంటాయో !

తెలుగులో తన, పెద్దపులి ఇంగ్లీషులో పొట్టీ లయింది , ఇక తక్కిన భాష ల్లోకి మారే టప్పటికి ఏయే. ఆకారాలు తాలుస్తుందో ! ఈ భావం రాగానే వణికి పోయాడు భీమన్న :

ఇంగ్లీషులోకి తానే ఆనువదించుకొన్నాడు తన కవితను . ర్నెల్లో తనతో పాటు 1పయాణం చేస్తున్న ఉత్తరాది యువకులు దాన్ని విని ఎంతో ఆనందిం చారు. రైలు పొడుగునా. కావ్యగానమే అయింది.

ఢిల్లీ చేరగానే భీమన్న, చేసిన మొదటి పని తన ఆంగ్బానువాదాన్ని టైపు చెయ్యించడం:. ఈ విధమైన పనులకు, తదితర సహాయాలకు డిల్లీలో కసుమ ఆనందరావు గారు ఈయనకు తోడు నీడ . ఆ దైెపు 1పతిని అక్కడ హిందీ అనువాదకుడికి ఆరడివ్వాలని భీమన్న ఎంత (పయత్నం చేసినా , ఆయ నెవరో చివరి క్షణం వరకు కనిపించలేదు ! .

అయితే = ఆ అనువాదకుడు అక్కడ' తన మి[తుడైన వేమూరి ఆంజ నేయ శర్మగారి వద్దకు వెళ్ళి, తెలుగు నుంచి నేరుగా హిందీలోకి ఆనువదించు కొన్నాడని తెలిసిన తర్వాత , భీమన్న మనసు కుదుట పడింది.

కవి సమ్మేళనం అద్భ్యుతరగా రక్తి కట్టింది. సభా సదు లంతా హిందీ వాళ్ళే, వా శృవళ్ళకీ ఇతర భాషలు రావు, ఇతర భాషల వాళ్ళకు ఎక్కువగా ఈ |ఫో[గాం సంగతి తెలియదు , ఆహ్వానాలు ఆ౭దవు , సభలో నూటికి నూరు శాతం హిందీ వాళ్ళదే ఆధిపత్యం . సమ్మేళనలో పాల్గొనే కవులు ఓక్కౌాక్క-డే తన మాతృ భాషలో కవిత పఠించగా ; ఆ వెంటనే దాని హిందీ అనువాదం వినిపించ బడుతుంది . సాధారణంగా హిందీ , ఉరుదూ కవితలకు. తప్ప సభా సదుల నుంచి హర్ష ధ్వానాలు రావుట ] అయితే, భీమన్న కవితకు మాతం ఆ రెండు భాషల కవితల కంటి కూడ ఎక్కువ హర్ష ధ్వానాలు వచ్చాయి. తెలుగుకు జరిగిన పట్టాభిషేకానికి ఎంతో గర్వ పడ్డాడు భీమన్న =

ఆ యా[తలో భీమన్న డిల్రీకోని చాల మది మితులను , సంస్థలను దర్శించాడు. అందులో కరోల్‌ బాగ్‌లోని సంజీవయ్య స్మారక సంస్థ ఒకటి. డిల్లీలో హరిజన 'పేటలను , అక్కడి స్థానిక హరిజనులను కలుసు కోవడం భీమన్నకు. ఇదే మొదటి సారి . ఆ సంస్థ అభివృద్ధికి సంగీతరావుగారు చేస్తున్న కృషికీ , అక్కడి హరిజన యువకల. ఉత్సావానికీ ఎంతో సంతోషించాడు భీమన్న ,

డిల్రీనుంచి తిరుగు 1పయాణం రోజున ఆ సాయంకాలం డిల్లీ ఆంధ మి[తులు ఖీమన్నకు సన్మానం చేశారు, కె, వి, భాన్మరరావు, కోట పున్నయ్య , రమాదేవి , వేమరాజు భానుమూర్తి, చక్రం, ఏమ్‌. ఏన్‌ . భూవి మున్నగు మి్యతులు భీమన్న సాపాతీ కృషిని ఆగిస్తూ పసంగించారు .

ఇకిగడ భీమన్న జీవితంలో నభూతో నభవివ్యతిగా జరిగిన ఒక సంఘటన గురించి చెప్పాలి , భీమన్నకు చిరకాల మితుడూ. ఈయన సలహా. సహకారాలను నిత్యమూ పొందుతున్నవాడూ అయిన ఒక విద్యావంతుడు ఒక ఉద్యోగ [పయత్నంలో భీమన్న కూడా ఢిల్లీ 'వెళ్ళాడు + తాను ధీమన్నకు సహాయకుడుగాా కార్యదర్శిగా వ్యవహరిస్తా నన్నాడు... ఢిల్టీలో ఖీమన్న పలుకు బడిని తనకోసం ఉపయోగించాలి , అదీ అతడి కోరిక , ఖర్చులు ఎవరివి వారివే ..

అతడు మరో కోరిక కోరాడు... తాను జీవితంలో చాల పైకిపోవా లను కొంటున్నాడు. కనుక , భీమన్నతో కలిసి వుండే ఆవకాశం ఇంత ఆనుకూలంగా

మరొకసారి కలుగక పోవచ్చు కనుక , తనలో ఏమైనా లోపా లుంటే నిర్మొగ మాటంగా చెపుతూ వుండవలసిందిగా ఈయనను కోరాడు .. ముండు ఒప్పుకోలే దీయన . బలవంతం చేశా డతడు,

సరే అని ఒప్పుకొని , ఆతడి (పవర్తనలో దోషం కనిపించి నప్పుడెల్లా దానిని ఎఏత్రిచూప సాగా డియన ..ఈయన ఊహిఎచినల్లే ఆది ఆతడిలో అవోన్ని (పేరేపించి , ద్వేషాన్ని రెచ్చగొట్టింది ,

అక్కడ ఆకాశవాణివారు భీమన్న కిచ్చిన చెక్కుకూడ ఆతడిలో అసూయను రగుల్కొ-ల్స్పింది , దానిని అక్కడే మార్చమన్నాడతడు. చెక్కును ఢి ల్రీలో మార్చుకోవద్దని ఇక్‌ గ్రడ వేలూరి సహజానందగ్గారు ఇచ్చిన సలహా జ్ఞాపకం వచ్చింది భీమన్నకు , ఆతడు ఖీమన్నతోనే వున్నాడు కనుక , ఆ వారం రోజుల భోజనవసతుల బిల్లు ఇద్దరికీ కలిపి భీమన్న పేర వచ్చింది. తనవద్ద డబ్బులే దన్నాడ తడు = భీమన్న అన్నిరోజులు ఢిల్టీలో వుండడానికి ముఖ్య కారణం అతడి పనే, భీమన్న పలుకుబడీ , దానివల్హ వచ్చే అన్ని సొకర్యాలు అతడి కుపయోగపడినై .. అదే మరొక రాజకీయ నాయకుడై తే అతడిచేత వేలు ఖర్చు పెట్టించేవాడు , తన పని చేసిపెడుతూ, తన ఖర్చుకూడ ఖీమన్నే భరించా లట1 మృెత్తనివాణ్ని చూస్తే మొత్తబుద్ధి అనే దిదే నేమో !

అతడిలో రగులుతున్న ద్వేషం తిరుగు [పయాణంలో రైలెక్కగానే (బద్దలై 1 లావాలా ముంచెె త్రింది ఇ ఆశ్యర్యపడ లేదు భీమన్న అతడు తెగ బడీ తి్రేకొలదీ ఈయన మౌనం వహించాడు, అన్ని బండ బూతులు జీవితంలో ఈయ నెప్పుడూ తినలేదు . నిర్వికరత వహించాడు , చిరునవ్వుతో స్వీకరించాడు * మనిషి ఆరోగ్యానికి ఎప్పుడూ త్తీపే పనికిరాదు... అపుడపుడు కారమూ , కషాయమూ తగులుతూ వుండవలసిందే ,

నిజమాడితే నిష్టారం అనే సామెత ఎప్పుడు ఎలా పుట్టిందో కానిమానవ జాతిని నాశనం చేసింది . నిజం నిషేధించబడి-ముఖ(పీతి కరమైన వందిమాగధ భజన కళ సింహాసన మెక్కి. కూర్చుంది !

మనుసులోని. దెల్ల మాటాడ గూడదు 'చెప్నినట్టి దెల్త చేయరాదు, మాయలేని వాని మనసీదు లోకము్యు విశ్వ ఖోగధామ వినుర భీమ భీమ శతకం: శ07. జీవన నెరం తర్యం

పెద్దమ్మాయి డాక్టర్‌ విజయభారతి పెళ్ళి భీమన్న చేతి మీదు గానే జరి గింది , హైదరాబాదు | బహ్మ మందిరంలో , (బ్రహ్మర్షి తారకర గారు అచార్యత్వీం వహించగా = మంతి అరి రామస్వామి గారు , ముఖ్యమంశతి [బహ్మానందరెడ్డి, దంపతులు , దేవులపల్లి రామానుజరావు గారు, వీణ. వంక సుధాకర అెడ్డిగారు, పండితులు , కోవులు , అనేకమంది మ్మితులు పాల్గొని దంపతుల్ని ఆశీర్వదించిన మహోత్సవం జది , |

విజయలక్ష్మి పెళ్ళికి భీమన్న పి లువబడనే లేదు .

డాక్షర్‌ వర్మ 'ెళ్ళి-1975, ఫ్నిబవరి 18న తిరుపతి కొండల మీద జరిదింది . భీమన్న "పెళ్ళికి వెళ్ళే ధోరణిలో లేకపోతే , పేళ్ళి కొడుకు వర్మ , పెద్దల్లుడు తారకం వచ్చి , ఒప్పించి తీసుకు వెళ్ళారు , ఆదంతా మళ్ళీ ఒక కథ,

నెల్లూరుకు చెందిన పార్తమెంటు సభ్యుడు దదొడ్డవరపు కామాక్షయ్య గారి: అమ్మాయిలలో డాక్టర్‌ గిరిజను కాసన సభ్యుడు డాక్టర్‌ లింగయ్య , వసంతను డాక్టర్‌ వర్మ కోరి చేసుకున్న కథ, ఆ రెండు పెళ్ళిష్న కొండమీద ఒకే పందిట్లో జరిగాయి . భీమన్న ఒక వినోద యా[తకు వలె ఆనందించి వచ్చిన తిరుపతి [ప్రయాణ మది,

“బొమ్మ” కావ్యం అవిష్కరణ , అంకితం సభ ఆగస్టులో జరిగింది , రామానుజరావు అధ్యక్షులుగా , గోపాలరెడ్డి గారు ఆపిష్క్లర్తగా , అవధానిగారు కావ్య పరిచయిత గా=పొలగుమ్మి విశ్వనాధం. , డాక్టర్‌ పశ్వం:, డాక్టర్‌ దాశరధి మున్నగు వారు వక్తలుగా మహా 'వైభవలతో వాపు రెడ్డికి ఆంకిత మిచ్చాగీ

విద్యావిబాస 'సర్గ రకల వీమన్నకు చన రచనలలో జళ్యుంత (పియమైంది బొమ్మ . ఆంత అందంగాను ముద్రించబడి , ఆంత వైభవంగాను సభా సమ్మానిత ఆయిందిం ఆంత [పియమైన నుహా వ్యక్రీకి ఆఅంకీతంగా ! అసలు ఈ అవిష్కరణ ఆంకితోత్వహాన్ని తీరుపతిలో ... సాహిత్య ఆకా డమీ కార్యవర్గ సమావేశాలు అక్కడ జరిగినప్పుడు = జరిప్‌ంచా అనుకున్నాడు వీమన్న, అది కొనసాగబేదు. ఆ సమావేళల సందర్భంలో భీనున్నకు చిర స్మరణీయమైన సంఘటన ఆక్కడి ఇంజనీరింగు కాలేజీలో తన కావ్యగానం , భీమన్న ఒక్కొక్క కవిత చదువుకుంటే, బొమ్మ గేయాలు పాడుతుంటే -- విద్యార్థులు అనందం పట్టలేక హార్షధ్యానాలతోపాటు. బల్బలు కూడ బద్దలు కొట్టరు , కొందరు ఈలలువేస్తూ బల్ప లెక్క నాట్యం చేశారు . “జరిజాగానం సభను ఇంచేగా పరవళ్ళు [తొక్షంచ గలదని. నే నన్నడూ వూపించ లేదు” అన్నారు కాలేజి [పిన్నిపాలు గారు, భీమన్నను | పళంసిస్తూ . శేర్యద సాహిత్య అకాడమీ [ప్రాంతీయ సలహా సంఘ సషావేళం మృదా సులో జరిగినవ్వుడు , ఆక్కడ ఉరిగిన కవి నమ్మేశనలో “ల _ శివం" అనే కవిత చడివాడు భీమన్న _ ఆది ఈ మొందు ర్యాతి ర్రైలటు 1పయాణంలో [వాసి నట్టిది ల అది ఎంచేగా సభారంజక నుయిందంటే ఎ ఆక ్ట్టాడే ఇలా మంది దాని కొపీలను తీసుకొన్నారు, గొల్బ పూడి నూరుతీరావు గారు అహ్వానించి ఆకొళ వాణ్‌లో పాడ్‌ంచుకొన్నాడు . ఆ తర్వాత మోదుకూరి జాన్సన్‌ గారి గృహావ రణలో జరిగిన యువజన సమావేళంలో చదివించు కొన్నారు , చేరే పని మీద అక్కడికి వచ్చి, ఆ సమ్మేళనంలో షాల్గొన్న వాపురెడ్డి గారితోను; మాదుకూరి జూన్నన్‌, ఆయన తమ్ముడు. బిట్టివాబు గోర్ల తోను కులాసాగా గడిచిపోయినై ఖీ మున్నకు అక్కడ ఆ రోజులు దేవులపల్లి కృన్ణళాన్త గారిని చూడడానికి వెళ్ళాడు భీమన్న. ఆయన ఎంో సంతోషించారు . కళ్ళు చెమ్మగిల్లీనై = “నాకు మ్యర్రాసులో ఆత్మీయులు నలుగురు , ఇక్కడకు వద్చి నప్ప' 'డెల్లా వారి ఓడిలో ఓలలాడి పోతుంటాను” అన్నాడు ఫీమన్న .

అంత లైనై శాన్త్రగారి కద. జాన్సను (పక్కనే వునా ఎడు.

“ఒకామె బీచి, మరొకామె అడయారు మరి, ఒకడు మోదుకూరి జొన్సను , మరొకడు దేవులపల్లి కృష్ణళాన్త 1”

అప్పుడు కాన్త్రిగారి ముఖం చూడాలి ! అదొక మహాకావ్య దర్శనం !

“మనలో ఎన్ని అభి[పాయ భేదా లున్నా , మనం ఓక కుటుంబం వాళ్ళం”

అప్పుడు చెమ్మగిల్స వలసిన వంతు భీమన్న కళ్ళ దయింది *

గతానికి సంబంధించి = దుర ద్భోష్టాలు , దుస్పంఘటనలు _ దుష్టుల ఆప కారాలు , ఏవీ ఖాపక ౦ వుండవు భీనున్నకు , ఆటువంటి కష్ట నష్టా లన్నిటినీ ఎప్పటి కప్పుడః మరపు అనే చెత్త కండీలోకి విసిరి పారేస్తూ వుంటాడు, తన సువర్ణమయ స్మృతి పేటికలో చాల విలువై న, ఆందమెన , ఆనంద పదమైన అనుభవాలను మ్మాతమే భద పరచు కుంటాడు ,

గతంలో తనకు ఆనందాన్ని ఇచ్చిన వ్యక్తులను కలుసుకొన్నప ఏడు వర్త మానాన్ని గతంలోకి తీసుకు పోతాడు. : [పాంతాలను దర్శించి నపుడు గతాన్ని వర్తమానంలోకి తీసుకు వస్తాడు ,. గతంలోను , వర్తమానంలోను , భవిష్యత్తు లోను కూడ ఏక కాలంలో వాస్తవంగా జీవించే ఒక నిత్య నిరంతర జీవన ధార

మ(దదాసు వీచి ఎప్పటిడి అప్పటిదేనా? ఇప్పటి దీని ! ఎప్పటిదీని !

తడి ఇసుకతో ఎన్న చిరుతిండ్లు పెట్టితిమొ జ్ఞప్తి యున్నది వీచికి॥ నీషేరె జవియించు. నీ నాటికి |

విద్యోవిలాస సర్గ 545 208. పెద పుఠలివరు యాత్ర

జీవిత యా[తలో అనేక సంఘటనలు చాల కాజువలుగా జరుగుతాయి, ఆదులో కొ న్ని చ్మితంగా. య్యాత లోనే అనుకోని మలుపులు తెస్తాయి. భీమన్న జీవితంలో .ఈ విధమైన సంఘటనలు. అనేకర. అందులో పెద' పులివరు యాత ఒకటి...

పెద ఫులివరు లో తమ కాలేజీ వా గ్షికోత్సవాలు చెయ్యా లన.కొంటున్నా మనీ ఆ సందర్భంలో జరిగే కవి సమ్మేళనలో పాల్గొనవలసిందీగా కోరడానికి తాను వచ్చాననీ. అన్నా డొక్ష వ్యక్తి భీమన్నతో ఒక రోజున ఇంటికి వచ్చి మంచి వర్చస్పూ , తేజస్సూ కల ఆవ్యక్రిని చూచి భీమన్న ఎంతో ఆహ్లాదం పొంది ఇ వెంటనే ఆహ్వానాన్ని అంగీకరించేళాడు *

అయితే _. భయంకరమైన ఆ. పెద్దపులి వరు ఏక్కడిది? ఆవ్యక్తి ఎవరు * ఆయనకు తన. పేరూ, పత్తా ఏలా తెలుసు?

సిటీలో అందరికీ తాను తెలుసు , తాను లేకుండా సాధారణంగా వీ సాహితీ సభా జరగదు జిల్లాలలో జరిగే సభలకు తన పేరును సూచించే వారిలో ముఖ్యులు బాపురెడ్డి , మాలకొండయ్య , అవధాని గార్లు .

“అవధాని గారి వద్దకు వచ్చాను, వారు నాకు, గురువులు , వారే నన్ను మీ వద్దకు పంపించారు ౪” అన్నా :డాయన , ఆయన పెరు డాక్టర్‌ నాదెళ్ళ వెంకట కృష్ణారావు . పెద పులివరు గుంటూరు జిల్లాలో , 'రేప థై తొలూకాలో వుంది = కృష్ణ ఓడ్డున అది పూర్వం పెద్దపులులు తిరిగే అరణ్య (ప్రాంతమే . నారాయణరెడ్డి గారు కూడ వస్తున్నా రట.

సభనాటి ఉదయానికి ఈ ముగ్గుకూ ఎవరి మట్టుకు వారు విజయవాడ రైలుస్టెషనుకు చేరుకొంటే , "అక్కడి నుంచి కారులో పెద పులివరు తీసు కెళ రామని చెప్పి, 'ఫన్దుకాసు టికెట్టు ఒకటి భీమన్న చేతిలో 'పెట్టి , పె ఖర్చుకు ఏ. స్ట క య వ లో కూడ ఏదో యిచ్చి , వెళ్ళి పోయారు కృష్ణారావు గారు. ఆయన కార్యదక్షతా , సంస్కారమూ,, లోకజతా చూసూ ముగ్గుడె పోయాడు భీమన్న .

“రైల్లో కూడ వాతేనా? లేవయ్యా, స్వామి!” అన్నా వరో ! తఈళ్ళిపడి లేచి కూర్చున్నాడు భీమన్న . ఎదట నాఠాయణరెడ్డి !

భీమన్నది లోయరు బెర్లు, 'వెల్టికిలా పడుకుని , తలవద్ద' గల చిన్న లైటు వెలుగులో , పుస్రకం పేకెత్తి పట్టుకొని , వదో పాట వ్రాసుకొంటున్నాడు

'వెర్తుమీద కూర్చుంటూ అన్నాడు నారాయణరెడ్డి _

“కాలు బెణికింది కదా, ఇంకా మానలేదు *, నాకు ఆఅ చివర ఒక అప్పర్‌ బెర్త్‌ ఇచ్చారు, వెలా ఎక్కడం ? అక్కడి లోయరు వాణ్ని అడి గాను, ఆతడు తన కాలు చూపాడు.. ఇంకా పెద్ద దేఎడేజీ వుఎప్‌ దానికి . ఇక మీకు తప్పుదు,”

చాల సంతోషించాడు భీమన్న , ఆ కుపేలో తక్కిన మూడు బెర్హులూ కూడ అప్పటి కింకా థాళీగానే వున్నాయి + అంతలో అక్కడికి వచ్చిన కండ క్టరు ఈ ఇద్దర్నీ చూచి, తెలుసుకొని “మీరిద్దరూ ఎందుకు. విడిపోవాలి? నే నేదో. సర్దుబాటు చేస్తాను లెండి” ఆంటూ, ఆ చివర నారాయణరెడ్డి గారి ఆప్పరు బెర్తు వద్దకు వెళ్ళా లనుకొంటున్న ఖీమన్నను ఆపేళాడు. కండక్టరు మంది త నాన్ని మచ్చుకొన్నా రిద్దరూ శ

సికిందరాబాదులో కూడ ఎవరూ రాలేదు . ఆ కుపే లోకి: ఇక పర్వా లే దనుకొని, హాయిగా ఈ ఇద్దరే 1పయాణం చేశా రందులో .

ఉదయం విజయవాడ స్టేషనులో అవధానిగారు కలిశారు; ఈ ముగ్గురూ కలిసి కారు కోసం ఎదురు చూడి సొగారు , అది ఎంతకూ. రాలేదు.

ఎంతో సేపు ఎదురు చూచి, విసిగి, చివరకు ఆ ప్లాటుఫారం మీద 'పచారు చేస్తున్న ఒక కాలువా. పండితుణి గ అడిగారు. = పెద పులి వరు నుంచి ఏదైన కారు వచ్చిందా అని.

విద్యావిలాస సర్ష ర్‌

కారు లెల్ల వారు జామునే వచ్చిందనీ, తానే వచ్చాననీ , తాను ఎదురు చూస్తున్న వాళ్ళు కనిపించడం లేదనీ అన్నాడా పండితుడు ! “రైలు ఆరు గ్రంట లకే వచ్చింది , ఇప్పుడు తొమ్మి దయింది” అన్నాడు పాపం!

ఎన్నడూ కోపం రాని అవధాని గారికి కూడ కోపల వచ్చింది .

“ఎవరికోసం ఎదురు చూస్తున్నారో వారిలో ఒకరై నా. మీకు తెలుసునా? అన్నారు. తెలీదట! మరి?

సరే టిఫిను తీనుకొని జైలు దేరారు. ఏంతో ఆ హ్లాదకర మైన 1పయా ణం అదె,

ముగ్గురు అగ(శీణి సాహితీ మూర్తులను తన నిండు గర్భంలో మోసుకు పోతున్న కాల 'దేవతలా ముందు కురికింది. కారు ..

కారులో చెప్పాడు భీమన్న ఆ వాతి రైలులో తనకు కలిగిన అనుభవం గురించి!

నారాయణ రెడ్డి అవతలి బెర్తు.పె నిదపోతున్నాడు , ఇవతలి బెగ్త మీద భీమన్న వెల్లకిల పండుకొని పాట పూ ర్తిచేసుకొం టున్నాడు , అంతలో తన కాళ్ళను ఎవరో తాకి నట్టయింది , ఒళ్లు జల్లుమని భయం భయంగా అఆటుకేసి చూళాడు ; అక్కడ ఒకి' అపూర గ దివ్య సౌందర్యవతి.

ఒక చిన్న దీపంలా ఉద్భవించి , దంతపు బొమ్మలా. తెల్లని వెన్నెల కాస్తూ ;, తన పాదాల మీద నిలిచింది ఆసు౨దరి ! ఏంత వోయిగా వుంది ! నృత్యం చేస్తూ వుంది. ఏంత మనోహనంగా వుంది ! తన శరీరమే నాట్యరంగ మయింది ! వాదాలపై పాదాలుంచి తొడలపై లాస్యం చేస్తూ, గుండెలపై తాండవిస్తూ = ఆ విధంగా అమె ఎంతసేపు నృత్యం చేసిందో ! నాసలు మీద రెడు పాదా లుంచిన రిస్తూ. = ఎంత గొపు అనుభూతి! తన ఆఅపాద మ్మ స్తం [పతి అణువూ ఆమె చరణ స్పర్శతో అమృత కల్పమే ఆయిండి !

అ దంతా ఎమిటి? ఆంతటి వా స్తవాను భూతిని “కల” అని ఎలా అనడం? ఆస కితో విన్నారీ వృత్తాంతం జూ నారాయణ రెడ్డి + అవధాని గారూ *: ఆంతలో కారు పెద' పులి వ్యర్రు చేరింప _ మధ్యలో ఆ పండితుల 'వారింట కాఫీ తీసుకొని కవి రస (ఐహ్ము కవి చెప్పే దంతా సత్యం, పరమ సత్య: నేను కవివి, ఆబద్ధమాడను నేను అబద్ధ 'మాడేవాడు కవికాడు నాదృష్టి టో ఒకొక్కన్తీలో ఒకొక గ్రా సౌందర్యం భానిస్తుంది నాకు ఎన్నో రకాల కళ్లు, కాంతులు, నడకలు నవ్వులు పౌరాణిక కాంతల న్వరూవ' స్వభావాల ముద లున్నై, నా మనన్వులో సీళఠలు ; తారలు, (దౌవదులు , ఆహల్యలు: రాధలు, రంభలు, 'మేనకలు , కంతులు ఎకకలు, కూర్చణఖలు , సుమతులు. , పద్వేషిణులు ఎంతోమంది మన చుట్టూ , సమాజంలో చూడగానే చెనగలను ఏ స్త్రీ ఏ ఆంళదో బాల్యం నుంచీ 'వెతుక్కొాంటూనే వస్తున్నాను నీ కోసం: శ09 . నిమ్న థావ నిరానం “ భీమన్న గారు హరిజనుల కష్టాలు గురించి (వాసే కవి , గాంధీగారి. హరిజన సేవ ఫలితంగా ఇలాంటి వారు పెకి వచ్చారు + అవకళా లుంటే: అట్టడుగు కులాల నుంచి కూడ కవిత్వం [వాసే వారు పుడతా రనడానికి భీమన్న గారొక ఉదాహరణ .. ఇప్పుడు భీమన్నగారు తమ కవితను వినిపిస్తార” ఆంటూ [పక టీంచారు-కవి సమ్మేళనకు అధ్యక్షత వహించిన తుమ్మల సీకారామమూ ర్షిగారు, సమావేశం 'మొదట్లో కవుల గురించి సభకు వివరించిన ఒళ స్థానికుడు తక్కిన అందరి గురించి చాలా. బాగా చెప్పి, తన గురించి “వచన రచనా

విద్యావిలాస సర్గ ర్‌శ9' ధురీణుడు” అని మాతం చెప్పి వదిలేసి నందుకు మండుతున్న భీమన్న కోపా గ్నిలో ఈ అధ్యక్షుల వారి పరిచయ వాక్యాల ఆజ్యం పోసినై సభకు కొంచెం ఆలస్యంగా: వచ్చి వెనక పడక కుర్చీలో కూర్చొని వున్న భీమన్న లేవ లేదు , కళ్ళు మూసుకున్నాడు. , సభ ఉద్విగ్నంగా ఉంద్‌ . “*భీమన్నగారు ఎక్కడ?” అన్నా రధ్యక్షుల వారు చుట్టూ చూస్తూ , “ఇక్కడ నిదపోతున్నార” అన్నాడు ఆ పక్క నే కూర్చొని వున్న నారాయణ రెడ్డిగారు న్నిద పోతున్నారన్న మాటకు సభ ఒక్కసారిగా గొల్లు భీమన్న ఉలిక్కిపడి లేచి , మైకు ముందుకు. వచ్చి , ఆవులించి , ముఖం “నేను నిదలాంటి మైకం లోకి పోయిన మాట నిజం . అందుకు కారణం నాకు ముందు కవితా గానం జేసిన వారి కంఠ మాధుర్యం , అది నన్ను మధు రకు, బృందకు తీసుకు పోయింది” సభలో హర్షం , అంతటి. మైకంలోకి కూడ అధ్యక్షుల వారు నన్ను గురించి చెప్పిన మూడు మాటలూ వినిపించినై , ఆయిళే = అవి నిజం కాదు = అబద్ధాలు. .” సభలో కలకలం, కలవరం , యువకులున్న వైపు నుంచి హర్షధ్వాశాలు . “నేను హరిజనుణ్ని కనుక , హారిజనులను గురిచి తప్ప మరేమీ (వాయలేనని. అధ్యక్షుల వారి ఉద్దేశల కావచ్చు: నేను ఏదో ఒక కలం. కోసమో, మతం:కోసమో, వర్గం కోసమో [వాసే పాక్షిక కవిన్‌ కాదన్సీ నా సాపాత్యం సర్వజనేన మైనట్టిదనీ, నన్నెరిగిన వా ళృందరికీ తెలుసు, ఏ రచయిత అయినా , తనకు తెలిసిన విష యాన్నే కావ్య వసువుగ్గా తీసుకొంటాడు = వాల్మీకికి రాముడు తెలుసు = నాకు 'పాలేకు వెంకన్న తెలుసు. ఇద్దరి చూట్టూ జరిగింది. విశ్వజనీన

“భీమన్న గ్లాంధీగ్లారి హరిజన సేవకు వలితం అన్నారు అధ్యక్షులు , ఆదీ ఆబద్దమే - ఏ గాంధీగారి వల్ల బోయ వాల్మీకి ఆదికవి అయాడు ? మాదిగ వ్యాసుడు వేద వ్యాసుడు అయాడు ? గాంధీ-ఆర్‌ , నో గాంధీ _- బోయి భీమన్న మహాశవి అవుతాడు . అయాడు”

సభ ఉవ్వెత్తున పొంగింది ,

“అవకాకాలు వుంటే అట్టడుగు వాళ్ళు కూడ కవులు కావచ్చు నన్నారు ఆధ్యక్షుల 'వారు , అది అసలే నిజం కాదు, ఈ కమ్మ వారికి ఈ [బాహ్మలకు లేని అవకాళా లేమిటి? మరి-వాళ్ళలో వున్న కవు లెందరు ?”

సభ అల్ల కల్లోల 'మయుంది ..

“సరే , పోనివ్వండి , నన్ను గురించి మొదట పరిచయం చేసిన వారు నన్ను వచన రచనాధురీణు డన్నారు.. ఇంత' వరకు. నన్ను గురించి అలావవరూ. చెప్పలేదు * వారిక్షి నేను కృతజ్జుణ్ని , నా రాగ వైశాఖి వచనమే , ఇప్పుడు మీకు ఒక పద్యం , ఒక వచనం , ఒక గేయం వినిపిస్తాను”

సభ' పార్వణ మహవార్షవమే ఆయింది ,

“ఇది. వైకుంఠము” అనే పద్యం , తర్యాత “*మారని వాడు" వచన కవిత వినిపించి, “బొమ్మ” గేయం పాడాడు భీమన్న . సభ ఏమైపోయిందో గుర్తులేదు =

ఆ తర్వాత భీమన్న వేదిక్ష ౧గ్గి [కిందికి'వెశ్ళే సరికి _ సభలోని మహిళా విభాగం 'మొత్తం ఈయనమ చుట్టు ముభ్రుసింది _ ఎన్ని ఆనంద తరళ న్మేతాలు ఎన్ని పరమాభిమాన పళంసా దృక్స్యతాలు |

ఇందులో కొన్నిటిని బొమ్మ కావ్య పీఠిక్లలోను , ఆ తర్వాత డా| కృష్ణా రావుగారు వాసి పంపిన గేయంలోను చూడవచ్చు . కుమారి ఉమా, కుమారి రూన్సీ [వాసిన|పశంసా లేఖలు ఏ కవి కైనా అమృత చషకాలు.

విద్యావిలాస సర్గ ర్‌ర్‌ 1.

పెద్ద పులి వ్యరులో భీమన్న, సినారె , అవధాని గారు ఒకే గదిలో వుంచ బడ్డారు. ఆ రా్యశ్రీకి రాత్రే తిరుగు 1పయాణం . సామాను హడావుడిగా. సర్దు కొంటుండగా , కరెంటు పోయింది . అంతా అంధకార మయింది... వం చెయ్యాలి ? వెంటనే భీమన్న టార్చిల్లైటు వేసి, కొవ్వొత్తి వెలిగించి , గదిలో "పెట్టాడు. ఆళ్చర్యపోయారా. ఇద్దరూ 1 భీమన్న సంచిలో అగిపెచె, కొవ్యొత్తి , టార్చిలైటు., పురికొస తాడు, సూది, దారం, ఐడిను , దూది అమృతాంజనం , సి విటమిను , గేస్ట్రినాలు ,, మెక్సాఫారం, నిమ్మకాయ ఊఉ ల్రిపాయ వగైరా లనీ ష్‌ వుందై [.

“మీ రింత సమగ్రంగా ఉంటా రనుకో లేదు” అన్నారు నారాయణరెడ్డి గారు, భీమన్నను మక్కువతో చూస్తూ ,

కారులో అవధానిగా రన్నారు “స భాధ్యక్షుల వారిసి మీరు చాల క్రంగారు: పెట్టి కారు” అని. భీమన్న నిర్మొగ మాటతనూ , నిర్భయత్వాన్నీ 'మెచ్చు కొన్నారు,

ఆ మర్నాడు: భీమన్న జిల్లాకలెక్ట రు చ ౦[ద్రయ్యగార్ని చూడ్డం కోసం గుంటూరు వెళ్ళినప్పుడు-అక్కుడందరూ ఒకటే చెప వాకోవడం విన్నాడు-ధీమన్న పెదపులి వరు సభలో ఒళ పెద్ద బాంబు వేసి వచ్చాడని. ! నిమ్నుకులాల పట్ల ఆ[గ్రకులాల కుండే నిరసన భావానికి తగిన జవాబు చెప్పి వచ్చాడనీ 1

లోకం మీద ఏదో వగతో పుడతారు కొందరు

వాళ్ళ ముఖా 'లెవ్వుడూ చిర చిర లాడుతూనే వుంటె

ఏ విధమైన మళచినీ , అందాన్నీ సహించలేరు 'వాళ్ళు

ఏ జన్మలోనో , ఎవడి .వల్లనో , ఏదో ఆవకారం పొంది [ప్రతీకార వాంఛ (పబలి క పగ తీరు కోకుండా నే చచ్చిపోయి. పుటిన దౌర్భాగ్యులు కొవచ్చు వాళ్ళు ॥ వతీకార వాంఛ కంపె వతన "'హీతువు మరొకటి లేదు!

10. యువ కవుల ఘెరావో

(పపంచ తెలుగు మహాసభలకు ముందు నాందిగా రాష్ట్రం వివిధ ప్రాంతాలలో వివిధ సాంస్కృతిక శాఖలకు చెందిన ఉత్సవాలు నిర్వహించబడ్డాయి. అనంతపురం , వరంగల్లు ప్రాంతీయ ఉత్సవాలలో భీమన్న పాల్గొన్నాడు కూడా. ఆయితే-క్ష ర్నూలులో జరిగిన నాహిాత్యోత్సవానికి సాహిత [్‌ ఆకాడ మీ ఆధ్వర న్ట్‌ం వహించడంవల్ల దాని ఏర్చాటులో భీమన్న కొంత పెత్తనం వహించవలసి

రామానుజరావుగారి ఆకాంత్ష్మ మేరకు పోతుకూచి సాంబశివరావుగారితో కలిసివెళ్ళి , కర్నూలులో స్థానికంగా ఏంతో పలుకుబడిగల భీమేశ్వర రెడ్డిగారితో సంప్రదించి , మాదన్న మున్నగు నాయకుల , సాహితీపరుల సహకారం పొంది ఏర్పాడు చేళా డా ఉత్సవాన్ని , ఉత్సవం 1875 మార్చి 20 | పాంతంలో మూడు రోజులపాటు. అత్యరతోత్సాహంతో జరిగింది. కర్నూలులో అన్నివేలమంది జనం ద్ర పురుషులు సమాన సంఖ్యలో పాల్గొన్న ఆంతటి సాపాత్య సమారోహం ఆంతకు ముందెన్నడూ జర గలే దన్నారు తజులు

ఉత్సవ నిర్వహణ బాధ్యత స్థానికంగా భీమేళ్వరరెడ్డి గారిది, రాష్ట్ర స్థాయిలో రామానుజరావు గారిది , వివిధ సాహిత్య [ష్మకియలపై చర్చలు, గోష్టులు శ [ప్రసంగాలు ఏర్పాటు 'చేయబడినైై . 1పధాన న్యాయమూరి ఆవుల మోదుకూరి జాన్సన్‌ , విశ్వం? కొలకలూరి ఈనాక్‌ , గడియారం వేంకట 'శేషశాన్త్రి మున్నగు _సముఖు లెందరో పాల్గొన్నారు ,

ఒక సాయంకాలం కవిసమ్మేళనం... దానికి అధ్యమడు. భీమన్న -_

ఆ ఉదయం ఒక గోష్టిలో పాల్గొన్న [ప్రముఖులలో ఇద్దరు కవితాతత్వం। గురించి రెండు నిర్వచనా' లిచ్చారు . కవిత్వం * లోకంతో మన 'కేమిటి + లోలాక్షీ రా పోదము” అన్నట్టుండ గూడదనీ , 1పజల కష్టాలను ఎ త్రిచూపేదిగా (పజల అభ్యుదయానికి తోడ్పడేదిగా వుండాలని ఒక రన్నారు.. క తినుచున్న

విద్యావిలాస సర్గ ర్‌ర్‌లీ ఆన్నమే తినుచుంటి మిన్నాష్ళ” కనుక, (వాసిన రామాయణాన్నే మళ్ళీ మళ్ళీ [వాయ వచ్చునని 'రండవ వార న్నారు .

“అవి రెండు దృకృథాలు. ఆవి రెండూ సత్య సమ్మతాలు కావు” అన్నాడు భీమన్న తన అధ్యక్షుని తొలి పలుకులో . ఆ రెండు దృక్వథాలను ఖండించాడు .. “లోకంతో మనకేటిక్షి” అన్న గేయం: ఎప్పటిదో , ఇప్పటికీ క్జ్‌ప్తిలో వుంది. అదీ క్త విత్వం అనా ఏడు ఎ మనం తిన్న అన్నాన్నే మళ్ళీ తింటు నామా అని (పచ్నించాడు ఇ [పతిసారీ (కత్త అన్నమే తింటున్నాం , కొసి, [కొత్త కవిత్వం వాయడం లేదు అన్నాడు .

కవులు ఒకొగ్రక గ్రాలే కవితా గానాలు చేస్తున్నారు గ భీమన్న వద్దకు సభలో నుంచి చీటీలు రాస్రాగినై , వాటిలోని విషయం కవితలు చదువుతామని , వాటిని [పక్కనున్న సమావేశ కర్తఅకు ఆందబేళాడు భీమన్న , తాము తయారు చేసిన జాబితాను మించి, మరెవరికీ ఆవకాశం ఇవ్వవద్దన్నారు సమావేశ కర్తలు . ఊరుకున్నాడు భీమన్న .

“మీరు అధ్యక్షులుగా వున్న కవి సమ్మేళనలో కూడ మా స్థానిక యువ కవులకు స్థానం లేదా?,* అని మరో చీటీ |

స్థానిక యువ కవులకు అవకాశం ఇసా నన్నాడు భీమన్న, కొంప మునుగు తుందన్నారు సమావేశ క రలు.

“మీకేం , మీరు అవకాశ మిస్తారు. వెళ్ళి పోతారు, రేపటి నుంచి ఇక్కడ మేం. అవస్థ పడాలి” అన్నా డొక స్థానిక పెద.

థి ళు రు

ఆదేం. అవ స్టో భీమన్నకు ఆర్థం కాలేదు, ఈ పె దలకు యువకు లంచ ఎంత భయం !

విక సమ్మేళన ముగిసింది , యువకు లంతా విష్టవ నినాదాలు చేసుకొంటూ వేదిక పైకి దాడి చేసి , భీమన్నను చుట్టు ముట్టేశారు.. అక్కడ భీమన్న తప్ప పెద్ద లొక్కరూ లేరు !

“నా కిక్కాడ స్వేచ్చ లేకపోయింది , వుంటే మీ కందరికీ ఆవకాశ మిచ్చి వీల్ని చెండాడే వాణ్ని” అన్నాడు భీమన్న నవ్వుతూ , ఆ విష్ణవాగ్రహులతో . ముందు ఆ శుష్కా. నినాదాలు మాని , తన. [పశ్నకు జవాబు చేపృమన్నాడ్‌ . “మీరూ , మీ నాయకులూ సాధించిన విప్లవ మేమిటి?” అడిగాడు. 'నా ఒక్క పాలేరు నాటకం సాఫంచిన విప్పవా న్నానా: మీరంతా కలిసి సాధించ గలిగారాొ అని ఉరిమాడు -

భీమన్న విజ్బృంభణకు తట్టుకోలేక యువకవులు మళ్ళీ నినాదాలకు దిగారు. ఈ గందరగ్లోళంవిని అక్త్షడకు వచ్చిచేరారు-కొంతదూరంలో నిలబడి ఈయనకోసం. ఎదురుచూస్తున్న మోదుకూరి జాన్సన్‌ , తేలు లీల మున్నగువారు. ఆ ఉడుకులోనుంచి తప్పించి భీమన్నను తీసుకుపోయారు ,

మరునాడు ఉదయం. ఒకపక్క సాపాతీ సమ్మేళనం. జరుగుతుండగా మరొకపక్క ఆట్యోగాఫ్‌ పుస్తకాలతో తన చుట్టూచేరిన యువకులనుచూచి భీమన్న విస్తుపోయాడు . వాళ్ళంతా ఆ ]కితంరాతి తనను'ఘెరావోచేసిన విష్ణవ వీరులే . మడికోలు , కాలేజీ విద్యార్థులు ,

“ ర్యాతి మీరు తిట్టిష బూతులు కొన్ని ఇందులో [వాయండి సార్‌ ”* అంటూ పుస్తకం అఆందిచ్చా డందులో ఓక అందమైన కు[రాడు , అుఎతలో వాళ్ళను తోసుకొని ముందుకు వచ్చేళారు విద్యార్థిములు * భీమన్నను ఈ తాకిడి నుంచి ఇప్పుడు కాపాడినవారు సినీ గ్లామరు మోదుకూరి , కవితా గ్రామరు బాపు రెడ్డి శ్ర

ఆ తరువాత ఉగాదికి భాగ్యనగరంలో జరిగిన [పపంచ 'తెలుగు మహాసభ సందర్భంగా సన్యానించబడ్డ మహోకవులలో భీమన్న ఒకడు. “ 'కేదారేళ్యరి " అనే కవితా సంపుటిని మహాసభకు తన కానుకగా (పకటిం చొడు భీమన్న . దాన్నీ సభావేదికమీద మంతి కోదాటి రాజమల్లుగారి. అధ్యక్ష తలో విధానసభ స్పీకరు దళరథరామిరెడ్డిగారు ఆవిష్కరించారు ,

కేవలం 'తెలుగుతల్లిని. గురించిన పాటలు పద్యాలుకల ఈ గంధం తెలుగు మహాపురుషులైన ఆయ్యదేవర కాలేశ్యోరరావు , కళా 'వెంకటరావు, మాడపాటి

గార్లకు అంకిత మిచ్చి , వారిపట్ట తన భక్తిపపర్తుల్ని వెల్లడించుకొన్నాడు భీమన్న . ఇంతచేసినా _. ఆ సభలపై తీసిన డాక్యుమెంటరీ చి్వితంలో భీమన్న ముఖమే కనపడలే దెక్కుడా ! కెమెరాకు కూడ అంటరాని తనమే నేమో! పాఖ్య చందన వృక్ష + శాఖలను చుట్టుకొవి కష్టాల నాగు లెవొ | కన్నుమను , బున్నుమను సాహ'నే లక్షీయౌను కడ ?- వెశాఖ 'చర్చలకు చందనము వలదా?' నికే. జాతీయ అవార్డు ఆకాశవాణి పండుగలు , పతికలు , కవి సమ్మేళనలు మున్నగు. వాటి ఒత్తిడిలో , ఆయా. సందర్భాలలో 1వాసిన విమర్శనాత్మక కవితలతో ఒక సంపుటిని [పకటించా లనుకొన్నాడు. భీమన్న ఒక శుభ మూహూ ర్తంలో. శుభ మూహూర్తం అని ఎందు కంటున్నా నంటే-ఈ రకం రచనలను కవి శలుగా పరిగణించడు భీమన్న జ సందర్భాల కోసం 'వాసీన వాటి కాపీలను కూడ వుంచుకోడు ; అందుకని శుభ మూహూ ర్త: ఆటున్నా , అంతే గాని. అధికారుల్ని , మంతుల్ని , వర్తకుల్ని , భూస్వాముల్ని , స్వాముల్ని ఎంత బండగా తిడితే అంత దండిగా హర్షధ్వానాలు వస్తాయి సభనుంచి . వ్‌ సభలో నైనా హర్షధ్వానాలు చేసేవాళ్ళు బూళులు. మ్యూతమే అర్థ మయే జనం , వాళ్ళే ఆధిక సంఖ్యాకులు : వాళ్ళ మెష్యును సంపాదించోగ్రల వడుష హా స్య వాక్కే ఆ సభకు మహాక్షవి , కేవలం తల లూపుతూ మౌనంగా చికునవ్వులు మ్యాతం (ప్రసాదించే ముందు వరసల రసజ్ఞుల వల్ల వీ కవికీ సభా విజయం చేకూరదు . కిం , కం, మా ఎ భ్రైద్టు కొం! అంటూ, కొమ్ము విసరి కుమ్మగల వాడే ఈ నాడు [పజాక్షవి,.

ర్‌ి బోయి భీమన్న

ఈ రహస్యం భీమన్నకు తెలుసు , కాని లెక్కచెయ్యగు. , అయినా ఆ మ్యాతం 'పోకిరీతినం తానూ చూపగలడు , చూపడం కోసమే “గుడిసెలు కాలిపోతున్నై” కావ్య సంపుటిని పకటించా నంటాడు . ఆమితే-చివరి. నిమి షంలో అనేక ఉత్తమ కవితలను కూడ ' దీనిలో చేర్యడం వల్ల, దీనికి సార్వజనికా మోదం లభించింది ,

ఈ కావ్య సంపుటిని అప్పటి కేళద' మంతి జీ, 'వెంకటస్వామి. గారికి అంకితం ఇచ్చాడు భీమన్న. అదొక పెద్ద చరిత. కొంతవరకు దాన్ని ఆ కావ్య పీఠికలోనే. చూడవచ్చు , భెల్‌ ఫేం క, అవ్వ్చారావు , పోలీసు ఆఫీసరు జనా రన్‌ 1 ల లితా/పెన్‌ చర్హ్ణ గణపత్తిళా స్త్రి , చ్నితశిల్సి పి, టి, రెడ్డి మున్న గు వారి పాత వుంది అందులో , వెంకటస్వామి గార్ని. “అపర అంబిడ్య్థరు" అన్నందుకు ఆంబేడ్యరు భక్తులలో కొందరి కోపానికి కూడ గురెనాడు భీమన్న

“ఆంబేడగ్గారు. ఒక 1పవ్వక్త, ఓక మహర్షి. అంతే కాదు: ఒక సాంఘిక రాజకీయ విప్టవ నాయకుడు. ఆయన లక్ష్యం. సాధించ బడటానికి వందలు 'వేలు యువ అంబేడ్కూరులు తయారు కా వద్దా ?* అంటాడు భీమన్న

“గడిసెలు"లోని పతి కవితకూ ఒక కథ వుంది , ఒక్ననిజం వుంది , ఓక అనుభూతి వుంది . ఆలానే దాని మ్వృుదణకు , అంకితానికి , ఆవిషర ణకు కూడ ఒక చర్విత వుంది ,

దాని ముద్రణ అప్వు తీర్చుకోడానికి భీమన్న చాల కష్టపడవలసీ వచ్చిందీ , దానితో ఆరోగ్యం దెబ్బతిని , మళ్ళీ ఆస్వతిలో చేరవలసి వచ్చింది. ,

“ఈ రోగి ఒక ప్రసిద్ధి కవి, కళ్ళాపపూర్ణ, పద్మథ్రీ . నేను ఈయ నమ తరచు పరీక్షించ వలసివుంది , కనుక దగ్గరలోని హోం వార్డులో, ఇప్పుడే థాీ అయిన ఒకటవ నంబరు గదీని ఈయనకు అలాటు చెయ్యండి 1” అంటూ గాంధీ ఆస్ప్మతి వసతి అధికారి వద్ద కూర్చుని , ఆ. గదిని అలాటు చెయ్యించారు డాక్టరు కుప్పచ్చి కృష్ణమూర్తిగారు భీమన్నకు .

నెలకు. అయిదు వందల రూపాయలకు మించి జీతం గాని, "పెన్షను గాని వచ్చే అధికారులకే ఆ గదులను ఉచితంగా ఇస్తారు , తదితరులకు ఇస్తే రోజుకు పాతిక రూపాయలు ఆరడ్రై, చికిత్సకు రుసుము వసూలు చేస్తారు. భీమన్నకు పెన్షను అంత రాదు... ఒక్క జనరల్‌ వార్డుకు తప్ప, మరే స్పెషల్‌ వార్డుకూ 'ఈయన అర్హుడు కాడు !

“పద్మథ్రీ అవార్డు పొందిన మవోక్షవి ఆస్పృతితో పత్యేక చికిత్సకు అర్హ్హ్మడు కొదా*, పోనీ, ఇంతవరకు అలాంటి రూలు లేకపోతే, ఇప్పుడు సృష్టిస్తాం: తప్పని సరి అయితే, ఈయన కయ్యే ఖర్చంతా నేను పెట్టు కొంటాను” అన్నారు డాక్టర్‌. .కృష్టమూ ర్తి.

ఎంతటీ జౌదార్యం! ఆయన డాక్టరా ? దేవుడా?

“నేను మీకు తెలియదు. సార్‌! మీరు నాకు తెలుసు విశాఖ నుంచి ఈ మధ్యనే ఇక్కడికి బదిలీ అయి వచ్చాను * మీరు క్షళా (ప్రపూర్ణ డాక్టరేటు తీసుకొన్న కాన్వాకేషనులో నేను ఆడియన్సులో వుళా ఇను *” అన్నారాయన భీమన్నతో , ఎంతో ముగ్ధత్వంతో ! గాంధీ ఆస్పత్రిలో ఫస్టు ఫిజిషియన్‌ ఆయన, ఆంతటి ఉన్నత స్థానంలోని ఉ త్తమ డాక్టరుకు ఇంతటి వినయం |! ఈ కాలంలో కూడ ఎంతటి సౌజన్యం |

ఓక పెద్ధ అస్పృతిలో ఎన్ని రకాల టెస్టులు వుంటాయో అన్నీ చేశారు, ఉపేక్షిస్తే 1పమాదించే నలతలను అనేకం కనిపెట్టారు. అన్నిటికీ చికిత్స దిత మేమి టంటే భీమన్నను చిన్నప్పటిమంబీ పట్టి పీడిస్తున్న ఎమీబి యాసిన్‌ , (బోంక్రైటిస్‌ వంటి దీర్శకాలిక వ్యాధులు కూడ తాత్కాలికమైన కాలేయ ॥ జీర్ణకోశ మాంద్యాలతో సహా , అదృశ్యమై వేయాలి! వ్మజ తుల్యమైన ఆరోగ్యం చేకూరింది. సస్‌జంగా డాక్టర్‌ కృష్ణమూర్తిగారు ధన్వం సంపుటి పీఠికలో రికార్డు చేశాడు

5్‌ర్‌8 టోయి భీమన్న

భీమన్నకు సంపూ రారోగ్యంతో పాటు , తన కవితకు జాతీయ ఆవార్డు కూడ ఇదే సమయంలో లభించింది. “గుడిసెలు కాలిపోతున్నై” కావ్య సంపుటికి వచ్చిందా అవార్డు !

కేరద సాహిత్య అకాడమీ వారి ఈ జాతీయ అవార్డు లభించడంతో ఖీమన్నకు మళ్ళీ అభిమానుల , సంస్థల సన్మానాలు , సభలు [(పారంభ మైన్నై .

ఏడ్ని చోటు గుంజు కొంటాం , మరొకళ్లకి చోటివ వం లంచం పేరిట ఇతర్లని పట్టేస్తాం ఆందుకు బహుమానాలు మేం పుచ్చుకొంటాం. మేం ఆధునికులం | 21న, దెవికం అంటే,., ఉనా.

1076 ఫ్మిబవరి ల1 వ తేదీ సాయం[తం ఢిల్హీలో బహుమతి (పదానో త్సవం ఏర్పాటు చేయబడినట్టు "కేంద సాహిత్య అకాడమీ వారు తెలయపరిచారు = ఇంతవరకు భీమన్న ఎప్పుడు ఢిల్లీ వెళ్ళినా, ఒంటరిగానే వెళుతున్నాడు, ఇప్పుడు సకుటుంబంగా: వెళ్ళాలని సిళ్చయించుకొన్నాం (

సకుటుంబం అంటే=నేను , 'మా పిల్లలు విజయ పల్లవి , విజయేందిర , ఈ ఇదరూ అర టిక్కెటే, ॥ -

మాకు ఢిల్లీ వెళ్ళటం ఇదే తొలిసారి కనుక, రెండురోజుల ముందీ అక్కడకు చేరుకొని వివిధ ప్రాంతాలు చూడవచ్చుననే ఉద్దేశంతో. 17వ తేదీ ఉదయం ఇక్కడ బయలుదేరే దక్షిణ ఏక్స్‌పెస్‌లో. రిజర్వేషన్‌ చెయ్యించు కొన్నాం=రెండవ తరగతి స్టీపర్‌ లో. ఆ ఎక్సపెస్‌ 18 వతేవే సాయంతా నికి ఢిల్లీ చేరుతుంది. .

మా. కుటుంబల రెండు పూర్తి టికెట్లూ ,. రెండు అర టటికెట్టూ మాత్రమె ఆయినా , ఢిల్లీ వెళ్ళి రావడడ మంటే మాటలా! 1పయాణంలో, యాలో పెద్దవాళ కి కంటే పెల్ల లతే ఖః రృకుగావ కరాఓ ఎలా అని ఆలోచిసున్న సమ

విద్యాపిలాస సర్గ క్‌5్‌ల యంలో__భీమన్నకు హార్థికంగానే కాక, ఆర్థికంగా కూడ తరచు సహాయపడుతూ వుండే మి[తులలో ఓకరైన జె. అమ్ములయ్య గ్గారి నుంచి అనుకోకుండా కొంత

దైవికం అంటే మరేం లేదు , అనుకోకుండా , ముశమగా తెలియకుండా , ఆక స్మాత్తుగా , ఆశ్చర్యం కతిగేటట్టుగా , ఏదైనా అనుకూలమైన , లాభకరమైన , (సియమైన సంఘటన జరిగితే దాన్ని అదృష్ష మనో దైవిక మనో అంటాం. అంతకంటే మరి పదా లు లేవు - ఈ పదాలను. భీమన్న పరంగా వాడినపుడు వాటికి వ్లైవ కృప , భగవత్‌ | పేరణ వంటి అర్థాలను చెప్పగూడదు

(ప్రకృతిలోని పతి లవమూ ఓక శ్ణే భీమన్న దృష్టిలో. పతి జీవ లవమూ ఒక శక్తి ధారే, ఈ సహ్మస ముఖ ధారా సమస్తానికి మూలమూ , ఆధారమూ , పర్యవసానమూ శక్తే, అట్టి సంపూర్ణశ_ నే పరాశక్తి; ఆదే పరమాత్మ , పర్యబహ్మ ,

నామ రూప గుణ పరిమిత మయిం 'దేదీ సర్వ శక్తిమంతం కా 'దుటాడ; భీమన్న = ఆ స్తిక్య నాాస్తిశ్యాలకు అతీతుడు భీమన్న , విశ్వేశ్వరుడైన వ్య క్ర ఎవడూ. లేడు, విళ్వాత్మకమైన శక్తి వుంది, ఆళక్తి జ్మశిత పక్షపాత్రీ కాదు 1 ఆ ష దుద్ధానికీ కాదు శ ఆత్మ శే ఎవరిక్రైనా. ఆదిళ్ళాక్తి ప

అవసరానికి పైక మందడమే దైవికం అనుకొంటే , అంతకంటి అద్భుత సంఘటన మరొకటి జరిగింది ,

ఓక రోజున భీమన్నకు ఉన్నట్టుండి రక్త విరేచన మయింది: చిన్న పాప విజయేందిరకు సుస్తీ చేసింది, ఢిల్టీ[పయాణం ఇక మూడు రోజులే వుంది. ఈ విధి వ్యక్రతకు (కుంగిపోయాం . భీమన్నను దీర్ణకాలంగా' బాధిం చేచి డయేరియా , అది. పూ రిగొ తగ్గిపోయింది షై డిసెంటీ ఎప్పుడూ 'లేదు ఖ్‌ మరి , ఇప్పు డిదేమిటి?

“మనకు ఢిల్లీ వెళ్ళీ యోగం. లేన ట్తుంద” అన్నాడు భీమన్న, ఈ మాటతో అసలే దిగులుగా వున్న నాకు మతిపోయింది * వంళటి ఊఉ త్యాహోనికి వింతలో. ఏంతటి విఘాతం: |

560 బోయి భీమన్న అట్టి స్థితిలో వచ్చిం దొక టెల్మిగ్రాం. ఇదేం పులిమీద పుటో అనుకొంటూ , 'బెల్మిగాం విప్పాడు భీమన్న. కాశీ విద్యాపీరం వారు భీమన్నకు గౌరవ డాక్టరేటు ఇస్తారట | కాన్వౌకేషను 19వ తేదీనే నట ! 19వ తేదీ మధ్యాహ్నం రెండు గంటలకు భీమన్న అక్కడ వేదిక పై వుండా లట ! వెంటనే జఐయోడేటా (జీవిత వివరాలు) పంపా లట ! ఇది ఉత్తర (పదేశ్‌ గవర్నరు గారైన డాక్టర్‌ మ్నరి చెన్నారెడ్డిగారి కోరిక నమస రించిన నిర్ణయ మట 1! కాశీ విద్యాపీరం రెజిస్ట్రారు మెహోతా గారినుంచి ఫ్‌ ల్ని వచ్చిన టెల్మిగాం ఇది 1 సిజంగా ఇది పులిమీద ప్ముపే ! భోరున ఏగవవలసిన విపరిత స్థితి; ఢిలీ యా(తనే రద్దు చేసుకుందా మనుకుంటుంటే = కాశీయ్యాత కూడ వచ్చి పడింది |! మా కాలనీ ఆస్పతికి వెళ్ళాం, అక్యడి డక్షరు మాపట్ట అభిమా నమూ , స్నేహమూ కల శ్రీమతి కౌముది. స్నుపసిద్ధ సాముద్రికుడూ , ఓరి, యంటల్‌ కాలేజి పిన్సిపాలూ , ఖీమన్నకు మితుడూ ఆయిన కెప్టన్‌ గొడ వర్తి శ్రీరామ మూర్తిగారి శ్రీమతి ఆమె. భీమన్ననూ , పాపనూ పరీక్షించి మందు లిచ్చిందామె, మర్నాడు హైదరాబాదులో డాక్టర్‌ చెన్నా రెడ్డెగారి [ప్మోగొం వుంది, భీమన్న రామానుజరావుగార్ని తోడు తీసుకొని ఆ సభకు వెళ్ళి, ెడ్డిగార్ని కలిసీ , తనకు ఆరోగ్యం బాగులేదనీ, కాశ రాలేనసీ , డాక్టరేటు బేవోజరీ (ఇన్‌ ఆబ్సెన్సియా )గా ఇవ్వవచ్చు కనుక అలా చేయించమనీ కోరాడు . రెడ్డిగారు భీమన్నను ఎగాదిగా చూచి “పర్వాలేదు , రండి !” అన్నారు. ఆ సభలోనే ఖీమన్నత ఇలపావులూరి పాండురంగా రావుగారు పరిచయ మెనారు . ఆయన గొప్ప సాహితీవేత్త. హిందీ విద్వాంసుడు. ఢిల్లీ లో కేంద పబ్చిక్‌ సర్వీస్‌ కమీషన్‌లో ఒక ఆధికారి. అన్నిటిని మించి గొప్ప సహృదయుడు ఇ

విద్యావిలాస సర్గ ల్‌ర్‌1

ఏమైనా సరే , [పయాణం మానుకోగూడ దనేది నా ఆకాంక్ష. ఎంత గొప్ప అవకాశం | పెగా 1 కాశీని దర్శించే అదృష్టం ! ఇప్పుడు తప్పితే , మరి కాశీని ఇక చూడగలమా ?

గాంధీ ఆస్పతికి వెళ్ళాం, ఏం. చెయ్యాలనే నిర్ణయాన్ని డాక్టర్‌ క్ర ఎప మూ రిగారికి వదిలేళాం

ఖీమన్నకు , విజయేందిరకు అవసరమైన బెస్టులన్నీ ఆయనే స్వయంగా చేళారు. వాటిని ఎంత అర్హంటుగా చేసీనా, కనీసం మూడురోజు.లెనా వడు తుంది . మూడు గంటల్లో ముగించి ఫలితం తేల్చుకొన్నారు డాక్టర్‌ కృష్ణ మూర్తిగారు , “ఏం పర్వాలేదు , సుఖంగా వెళ్ళి రండి” అన్నారు. కొన్ని మందులు దగ్గ రుంచుకో మన్నారు... పాటించ వలసిన కొన్ని నియమాలు సూచించారు...

ఆస్పతి. నుంచి ఇంటికి వచ్చే టప్పటికీంరాష్ట్ర చేనేత కాఖా మంథతి కేశ వులు గారి వద్ధనుంచి ఒక సందేశం వచ్చి వుంది - ఏమైనా సరే, కాశీ వెళ్ళడం మానవ ద్ధనీ , ర్రైల్లో అయినా సరే, ఏయిర్‌లో అయినా సర్కే అక్కడికి సకా లంలో చేరడానికి అన్ని సౌకర్యాలూ కలిగిస్తా మనీ , ఇది డాక్టర్‌ చెన్నా రెడ్డిగారి కోరిక అనీ !

మా' [పోగ్రాం (పకారం 18 వ తేదీ సాయంధతానికి ఢిల్లీ చేరతాం కదా. ఆక్క-డినుంచి కాశీకి రాతి రైళ్ళు వుండవా?

ఈ ఆలోచనతో ఢిల్లీలో వున్న భూష్ని రామదాసుగారికి "టెలి[గాం యిచ్చాం - 19 ఉదయానికి కాశీ చేరే ఏ రైల్లో అమినా సరే రెండు. బెర్తులు రిజర్వు చెయ్యమని , అక్కడి మ్మితులు పాండురంగారావు , చ[కం , ఏడిద గోపాలరావు మున్నగు మి([తుల సహాయం కూడ తీసుకోమన్నాం . ఢిల్సీ ఆధ గెస్టు హౌసులో , స్టోన్‌ క్వార్టర్సులో ఒక గదిని రిజర్వు 'చేయించుకౌని క 7 ఉదయం దక్షిణ ఎక్స్య్‌పెన్‌ ఎక్కాం. ఈ సందర్భంలో ఇక్కడ జియేడి సంయుక్త కార్యదర్శి 'కె., ఎన్‌ , ఆర్‌ .. మూర్తిగారు ఇచ్చిన సహకారం చిర స్మరణీయం. ల్‌ ళీ

నను (పేమించిన చాలు నాకు, ఇతరుల్‌ నా జోలికిన్‌ రాకయుం: డిన చాలున్‌ ; పరమాత్యు నీవు, ఎనమం (డే కాదు, కోటాను కో ట్లు (పేమింతువు ఖ్‌ నా కదేల? ఒక క వజయ జోత్న్నలు నా యెడంద వికనిం. ---మణీ మానసం 18వ తేదీ. సాయం[తం నాలుగున్నరకు మా ర్లైలు * ఢిల్లీ లో హజరర్‌ నిజాముద్దీన్‌ స్టేషను చేరింది .పయాణం సుఖంగా , వేడుకగా సాగింది పల్ల వి సేషను ప్రాటుఫారం మీద రామదాసు గారు, ఆయన కుమారుడు డాక్టర్‌ నారాయణదాను కనిపించగానే (పాణం లేచి వచ్చిన ట్టయింది . కాశీకి పోయే బండి పాత ఢిల్లీ స్రేషనులో సాయం్యతం ఏడు గంటలకు వై లుదేరు తుందనీ , రిజర్వేషను దొరికిందనీ చెప్పా రాయన :. ఆదొక గొప్ప శభ వార్తా ఏ మైనా సరే , కాశీ వెళ్ళా లన్న పట్టుదఆ భీమన్నకు లేదు. నాకంది* ఎందు కంటే-ఈ అవకాశం పోతే ఇక ఈ జన్మలో మేం కాశీ చూడ లేకపోవచ్చు ! టాక్సీ చేసుకొని , ఆంధా గెస్టు హౌసుకు పోయాం... అకడ మాకు రిజర్వు చేసిన గది మరో గంటకు గాని కాళీ కాదన్నారు , సామాను బైట వది లేళాం పిల్లల్ని నారాయణదాసు కష్పగించాం * భీమన్న , 'నేమ రామదాసు గారితో కలిసి టాక్సీలో "స్రేషనుకు బైలు దేరాం. వర్షం [ప్రారంభ మయింది తీరా చూస్తే = రిజర్వేషను టూ టైరులో రెండు సీట్లు! బెర్తులు కావు!

విద్యా విలాస సర్గ 568

ఆ సంగతి రామదాసు గారికి కూడ తెలియదు , ఎవరికో చెప్పి రిజరు చెయ్యించా డాయన . సీళ్లైనా దొరికాయి బాలని నాకుంది , ఎక్కి- కూర్చున్నాం ,

పెట్టంతా రస్టీ, బురద ॥ వాసన ! అంత నరకంలో తెల్టవార్లూ కూర్చుని [ప్రయాణం చేయ్యడం సాధ్యమా ? అసలే అనారోగ్యం , ఆలసిపోయి వున్నాం రామదాసు. గారు రిజర్వేషను కాగితం పట్టుకొని ఎటో వెళ్ళారు. ఈ లోగా చకం గారు వచ్చారు , 'బెర్హు లేకుండా. వెళ్ళ లేమని చెపుతూ, బండి దిగి పోయాడు భీమన్న

దిగిపోయి ప్పాట్‌ ఫారం మీద నిలబడ్డాం. ; ఒకటే వర్షం... చలి , బండికి సిగ్నల్‌ ఇచ్చారు = నాకు ఏడుపు వస్తూ వుంది, బండి కదిలింది-

అంతలో రామదాసు గారు క ండక్షరుతో కలిసీ పరుగున వచ్చి, త్రీ బైర్‌లో ఎక్కెయ్య మన్నారు, కదులు తున్న గర్తైలు ఎలా ఎక్కామో మాశే తెలియదు , మా వెనక రామదాసు గారూ; చక ౦ గారూ కూడె ఎక్కారు శ వా రిద్దరూ కొత్త ఢిల్లీ స్టేషనులో దిగి పోయారు+ టిక్కెట్లు కాక , అదనంగా చాల అయింది , అయితే అయింది. రై లెక్కాం.. కాళ్లీ వెడుతున్నాం = అంగే

వర్షం కురుస్తూనే వుంది;; పెన్‌ నిండా నీ. బెర్తులు తడిసిపోయి వునైష . చలి వణికించేస్తూవుంది.. అప్పటికే ఆందరూ రగ్గులూ, రజాయీలూ క'ప్పేసుకున్నారు , నేను మెల్లిగా మా పెన్లై తెరిచాను , చకితనైపోయాకు.. అందుతో నా చీరలు తప్పు మరేమీ లేవు .!

హడావుడిలో , లేవా లనుకున్న 'పెచ్చె వుంచేసి , వుంచెయ్యా లను కాన్న పెట్టి తెచ్చేశా నన్న మాట!

ఇక ఆ ర్మాతి మా అవస్థ ఆ తానీ అన్నపూర్ణే 'తేలియాలి ; ఎన్ని చీరలు కప్ఫుకుంటే చలి తీరుతుంది? 'పెగా భీమన్నకు ? మా అవస్థ తోడి [పయాణీకు లకు వినోద 'హేతు వయింది .

ర్‌రిక బోయి ఖీమన్న

(తీ చెరులో మావి 'సెడు బెర్తులు: అందువల్ల చలి మరీ విపరీతం. అదీ ఒకందుకు మంచి దయింది. బండి ఆగి నప్పు డెల్లా వేడివేడి టీ తాగుతూ అలీఘర్‌ , కాన్బూర్‌ , అలహావాద్‌", [పయాగ అంటూ. శ్హుషన్లను లెక్కపెట్టు కొంటూ - కళ్ళల్లోనే తేల్పవా ర్చేళాం...

పచ్చని గోధుమ పొలాల మీద నుంచి వచ్చే నును వెచ్చని ఉదయ పవ నాలు చలిని తుడిచేసి సేద దీరుస్తుండగా , తొమ్మిది గింటల (ప్రాంతానికి మా రైలు కాశీ చేరింది. మనస్సు ఆనంద రాశీ భూ తమముంది

'స్రేషనులో దిగీ [గటంతో టే మాకు ఘనమైన స్వాగతం ఇచ్చిన వాళ్ళు పండాలు !

కావి గుడ్డల | విభూతిరేఖల పండాలు , తండాలుగా మా చుట్టూ చేరారు. నాకు హిందీ కూడ' బాగానే వచ్చు కనుక వాళ్ళను వదిలించుకోవడం 'సుళు వయింది , అందులో ఒకడు మాతం మా వెంటపడి, దగ్గరలోనే వున్న హోటల్‌ మానససరోవర్‌కు తీసుకు వెళ్ళాడు. ఈ దారిలోనే మేం రెండు తువాళ్ళు కొనుక్కొాన్నాం ,. అంతవరకూ మేం అన్ని పమలకూ వాడు కొంటు న్నవి చీరలే!

ఆ పండా చాల మంచి వాడు. మేం. య్యాతకు కొక, యూనివర్శిటీ పనిమీద వచ్చా మని తెలుసు కొని , నిరుత్సాహపడి , వెళ్ళిపోయాడు * ఏదో ఇవ్వటోయినా , పుచ్చుకో లేదు!

హోటలు నంచి రిజిస్ట్రారు మెహో[ళా గారికి ఎంతగా ఫైనుచేసినా , ఎంగేజుడు ధ్యని తప్ప మరేదీ లభించలేదు . వైన్‌ ఛాన్సలర్‌ ఫోనూ.. ఆలాగే వుంది , ఇక లాభంలే దనుకొని, కాలకృత్యాలు ముగించుకొని విద్యాపీఠకు

ఖీమన్నను చూచిన 'మెహో9తా ఆనందంతో అమాంతం కౌగిలించేసు కున్నాడు, అంతవరకు వాళ్ళు అయోమయ స్థితిలో పడివున్నారు. బయోడేటా

విద్యావిలాస సర్గ రీరిర్‌ ఆ ఉదయమే అందిం దట , 'సెటీేషను హడావిడీగా తానే (హిందీలో) (వా సేసి (పెన్‌కు పంపిందేళా డట . కనీసం. వస్తున్నానని అయినా ఒక తంతి పారెయ్య గూడదా అటూ నిష్ట లాడాడాయన, మేం పడ్డ అవస్థలు విని | జాలి “పోనీ, ఇక్యడకు రాగానే ఫోను చెయ్య గూడదా?” అన్నాడు తాను భీమన్నకు లేఖ [వాసిన లెటర్‌ హిగ్‌ లోని ఫోను నంబరు చూచి | నుదురు. బాదుకున్నాడు , “ఇది పాత నంబరండీ , బాబు! ఈ మధ్య నంబర్లు మారిన్నై . దాన్ని మా వాష్ళ దిద్దవలసి వుండె . ఆఫీసులు పని చేస్తున్న తీరు ఇలా వుంది :” అంటూ. నొచ్చుకొన్నా డాయన . అపరాహణం .మూడు గంటలకు కాన్వొకేషను [పారంభం. అప్పటి కప ఏడే రెండు. గంటలు |! సత్యాన్ని బెదర గొట్టి తరిమేశాం సౌందర్యాన్ని నడి బజారులో కుక్కలకు వినిరేళం ఇక.8వం ఏదీ? ఈ ఆమానుషాలు చూడలేక ఛివం శిల పోయింది శీ జాతి +€థలావ శేష మయింది 1 శిల మళ్ళీ జీవం పోనుకొని శివం కొవాలి | | అందుకే ఈ తవస్సు అక్కాడీకే దుస్సహ. మైనా- ఈనా సహనాయత యాతా (సోతన్సు | జక వాలక లు

566 బోయి భీమన్న శి14. చెన్నా రెడ్డిగారి మహితాత్మత “మ్సీర్రు వచ్చారు, సంతోషంగా వుంది” అన్నారు , భాన్సలర్‌ చెన్నా రెడ్డిగారు మెల్లగా భీమన్నతో 1 కౌరవ డాక్టరేటును అందజేస్తూ ॥ శ్రేవలం కళ్ళతోనే కృతజ్ఞత తెలుపుకశొన్నాడు భీమన్న . మాటలు కూడ వీవో పలికాడట కాని , తన మాటలు తనకే వినపడలే దట , ఆవును .. చెన్నారెడ్డిగారి సౌజన్యానికి , సౌవాోర్హా నికి, ఆ మహదాత్మీ యకళతకు , కృతి జత తెలపా లంటే ఎంతటి మహాకవి కైతే మ్మాతం తగు మాట లేమున్నై! తెలుగు (పజల హృదయాలను ఆక్షరాలా చూరగొన్న నిజమైన ప్రజా నాయకుడు , దేశం మొత్తం మీదనే. అతి పెద్ద రాష్ట్రమైన ఉీ త్తరపదేశ్‌కు గవ ర్నరు , సుమారు పందొమ్మిది యూనివర్శిటిలకు ఛాన్సలరు, అయిన ఒక అ[గ(శేణి వ్య క్రి, అధికార వేదికమీద ఆంత అప్యాయంగా ఒక కవిని పలక రించడం. ఎంతటి పురుషోత్త్సమత ! ఆంళటి సంస్కారం గల తెలుగువావ్న రాజకీయ రంగంలో ఎంతమంది వున్నారు ? పైగా , ఆ వేదికమీద భీమన్నతో పాటు గౌరవ డాక్టరేటులను పుచ్చు కొంటున్న వాళ్ళ మరో ఇద్ద రున్నారు. అందులో ఒకర ఒక _పఖ్యాత హిందీ విద్వాంసుడు * మరొకరు మన కందరికీ తెలిసిన యు. పి. మాజీ ముఖ్యమంధతి , అప్పటి కేంద రైల్వేమంతి కమలాపతి (తిపాఠీ, కన్నడ మవీకవి డాక్టర్‌ బెం(దే ఆనారోగ్య కారణంగా కాన్వొకేషనుకు రాలేదు . వాన్ని చూస్తున్నాను. నిజానికి, నాకు ఇటూ, అటూ ఎవరు కూర్చున్నారో కూడ నేను గమనించలేదు _ ఆలా గమనించడం నా స్వభావం కూడ కాదు, సెచేషను అన్నిటిలోనూ సుదీర్శమైనదీ , సరస పద సుందర మైనదీ ఒక్క భీమన్నను గూర్చినట్టిదే ,

విద్యావిలాస సర్గ 567

ముందుకు తోసుకుపోయే లక్షణ& భీమన్నలో' లేదు . తనను పక్కకు నెట్టి ముందుకు పోయేవాళ్ళకు వీలుగా తాను వెనక్కు తప్తుకొంటూ వుంటాడు కూడ! కాన్వొకేషను ముగిసి , కాఫీ కోసం బైలుదేరుతూ .విద్యాపీఠళ అధినే తలు భీమన్న కోసం చూస్తే - ఈయన ఎక్కడున్నాడు? చాల వెనక! మెహోర్శితా. 'వెనక్కు వచ్చి , మమ్మల్ని తీసుకు వెళ్ళాడు. అంతవరకు ఛాన్సలరు చెన్నారెడ్ధిగారు తమ కారు [పకగ్రానే నిలబడి వున్నారు-కారు తలుపు తెకచి పట్టుకొని !

మే మిద్దరం రెడ్డిగార్ని సమీపించాం , ముందుగా 'నేను వెళ్ళి కూర్చున్నాను. రెడ్డిగారు నవ్వుతూ భీమన్న చేయి పుచ్చుకొని , కారులో ఎక్కించి, తర్వాత తాము ఎక్కి, తలుపు మూశారు. కారు కాఫీ హాలు చేరుకొంది,

అదొక అందమైన చిన్నపహోలు , పార్టీ కొద్దిమందికే , ముఖ్యంగా గౌరవ డాక్టరేటు పొందినవారికి * రకరకాల పదార్థాలు వడ్డించారు . ఛాన్సలరుగారు మా వంక చూళారు ; తమ వద్దగల స్వీట్సు ప్రేటు తీసుకొని భీమన్న ప్రేటులోవేస్తూ అన్నారు “ఇవి 1పత్యేకం కాశీ స్వీట్లు , కాశీలోతప్ప మరెక్కడా దౌరక్షవు, వది లి పెట్టకండి” అని .

తిపాఠీగారు కూడ మాతో బాగా కలిసిపోయారు , ఫోటో[గాఫ్యా

పార్టి తర్వాత అందరికీ వీడ్కోలు చెపుతూ , థీమన్నతో కరచాలను చేస కా రెక్కారు చెన్నారెక్టి గారు... దిగి వెనక్కి. వచ్చారు , అందరూ. ముందుకు వెళ్ళారు, ఆయన భీ బ్వతో అన్నారు "కాశీ చూడ్డానికి ఏర్పాట్లు జరిగాయా ?” అని:

“రజిస్టాంరు మ్మెపో[తా , వైన్‌ ఛాన్సలరు రాజారాం ళానై వాల మంచి వాళ్ళు . మాకు సౌకర్యాల కేమీ లోపం లేదు ” అన్నాడుఖీా గొ

“ఒక కారును ఆయన అధీనంల్లో వుఠచాం” అన్నారు శాన్తిగారు = క్‌మ్స్సై త్రం కాశీ అంతా చూచి వెళ్ళండి” అని మాతో చెప్పి, తిరిగి కా రెక్కారు "రెడ్డిగారు . ఎంతటి ఆతిలోక ధీరోదారత ! కాశీ ఆంతా చూడ్డానికీ. మాకు టిం లేదు. మరునాడే , ఆంటే. 20వ తేదీనే బై లుదేరవలసి వుంది. ఢిల్లీలో ౨1 సాయంతమే. జాతీయ బహుమతి 1పదానోత్సవం వ్‌ బహుళా అప్పటికి సాయం[తం అయి దయి వుంటుంది! మూడు గంటలకు (ప్రారంభమైన కాన్వొకేషను ఒక గంటలో ముగిసింది , టీ పార్టీకి మరోగంట పట్టింది , మరునాడు మధ్యాహ్నం బైలుదేరే కాశీవిశ్వనాథ్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌లో రిజర్వేషను చేయిస్తామనీ , అంతవరకు కాశీని ఇష్టం వచ్చినట్లు అనుభవించమనీ చెపుతూ , ఒక మంచి కారును మా అధీనంలో పెట్టారు విద్యాపీఠ అధినేతలు = “ముందుగా హిందూ. యూనివర్శిటీని , బెనారస్‌ సిల్యు చీరలనూ చూద్దాం పథండి” అంటూ , మా కారులోకి వచ్చి కూర్చుంది ఒకావిడ , దైలు ఆవిడ మరెవరో కాదు... బెనారస్‌ హిందూ యూనివర్శిటీ మహిళా కళా శాల (పిన్నిసాల్‌ , డాక్టర్‌ సరోజినీ వర్షాసి ఇక్కడ విశేష 'మేమి టంటే = 1086 లో, ఎమ్‌: ఏ ఎల్‌ ఎల్‌ బీ చదువు కోసం , ఎక్తాడికి రావా లనుకొన్నాడో భీమన్న , నలభై సంవ త్సరాల తర్వాత , 1076 లో ఆక్కండికి రాగి లిగాడు ఈ విధంగా ! శ్రీవల్లి. పిక్సరు చూస్తోంది. నేను మన [(వణయ: లీలా విలాసాలు చూస్తున్నాను- ఒకే తెర మీద! ...... మనకు ముఖ్యం హృదయాలని నే నంకే- హృదయాలకు ఆధారం శరీరాలని మీ రన్నారు అదే నిజ మనివిస్తున్నది. నా కిప్పుడు )

విద్యావిలాస సర్గ ర5్‌ రల శిరీరానీదే (వధాన ప్యాత 1; ఆంజనేయుని కొండ , శివాలయం ఎదట, నందీశ్వరుని తోక దగ్గర మనిద్దరం ,,, ఎంత చక్కని తోక ? దానితో అడుకుంటూ. ఓక 'వెం్యటుక పీకౌను నేను _.. “అబ్బా , జడ పీకేశావ్‌!'- అన్నది. శ్రీవల్లి 1 ఉలిక్కి పడ్డాను నేను! “చూశావా ? నాయిక చివరి కే మయిందో 2”. 215. పూల మనసులు “కాన్వొకేషను జరుగు తున్నప్పుడు , నేరు మీ ఆవిడ పక్కనే కూర్చు న్నాను, ఈమె వేదిక! మీద వున్న మిమ్మల్నే చూస్తూ కూర్చుంటే ఖ్‌ నేను ఈమెనే చూస్తూ కూర్చున్నాను. మీకు జరుగుతున్న గౌరవాన్ని తిలకిస్తూ ఈమె మైమర చి పోయింది , ఆ అనంద పారవళ్యంలో ఈమె కళ్ళు నెల వంక ల్లా 1పకాశించిన్లై , ఆదొక అపూర్వ సుందర దృశ్యం నాకు : ఇంతగా ఆరాధించే భార్య గల మీరు ధన్యులు జ మిమ్మల్ని నేను ఎంతగానో అభినందిస్తున్నాను” అన్నది డాక్టర్‌ వర్షానీ భీమన్నతో - నన్ను గట్టిగా తనకు హత్తుకొని ముద్దు 'పెటుకొంటూ ! టబ డాక్టర్‌ వర్షానీ (బిటన్‌ , ఆ మె0కాలలో డాక్టరేట్లు పొందిన అత్యున్నత విద్యావంతురాలు. అఖిల భారత స్థాయిలో అత్యు త్తమ నంఘ “సేవకురాలు . గొప్ప విదుషీమణి , అంతటి మహిళ ఒక రాధలా అయిపోయిం దా షణంలో , ఆవిడ, చేసిన [1పళంస నాకు గౌరవ డా క్రరే టయింది... భీమన్నకు మరేను యిందో 'తెలియదు. , కాశీ హిందూ విశ గవిద్యాలయం ఆత్యంత రమణీయం. ఆ సాయం[తం ఆ పరమ సుందర విద్యా మందిరంలో , డాక్టర్‌ వర్షానీ మృదుమధుర

570 బోయి భీమన్న వాగ్వర్షంలో తడుస్తూ , విహరించడం నిజంగా ఎన్ని జన్మల పూజా వలమో

కారు డ్రైవరుకు ఆదేళా లిచ్చి, తన విజిటింగు కార్డు మా కిచ్చి, యూని వర్శిటీ ఆవరణలోని తన యింటి వద్ద దిగిపోయింది వర్షానీ ఇ

మా కారు చాల దూరం పోయి, చాల మలుపులు తిరిగి , విశ్వనాథుని ఊరేగింపు సమ్మర్షం నుంచి వైటపడి , సిల్కు బజారు చేరుకొంది. కోడికి ధాన్యం రాశులు దొరికిన ట్రయంది నాకు ,

భీమన్నకు నాతో సరిపడని. సంగతులు కొన్ని వున్నై, అందులో |పధానమయింది బట్టల దుకాణాలకు రావడం = అయితే ఆది కాళీ కొబట్లీ తప్ప లేదు . బహుళ ర్యాతి పదకొండు గ్రంటల వరకు ఆ ఇరుకు వీధు లన్నీ తిరిగి, (ప్రతి సిల్కు షాపులోసూ చొరబడి , అక్కడున్న రకరకాల చీక లన్నీ కుప్పలు ఈ నా కార్యక్రమం వల్ల ఆ రాతి విద్యాపీళ అధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేయబడ్డ కవి సమ్మేళనలో భీమన్న హపాల్గొనలేక పోయాడు =

మర్నాడు. ఉదయం. ఏడు గంటలే వైన్‌ ఛాన్సలర్‌ డాక్టర్‌ రాజారాం శాస్త్రీ గారింట (బేక్‌ ఫాస్ట్‌ తీసుకొన్నాం న.

“మీ రసాదై ౧త భావన నన్ను బాగా ఆకర్షించింది * దొనినీ గురించిన వివరాలు పంపించండీ” అన్నారు ళాస్త్ర గారు భీమన్నతో ఇ ఆయన త్వ శాస్త్రంలో డాక్టరు, గొప్ప తాత్త్విక విద్వాంసుడు

ఆక్క-డి నుంచి కాశీ దర్శనానికి బై లుదేరాం .. ఒక యూనివర్సిటీ ఉద్యోగి లంగా వున్నె నీష్ళ, కనీసం. నీళ్ళలో దిగడానికి కూడ మనస్కరించ లేదు

విద్యావిలాస సర్గ ర్‌ 71

దశాశ్వమేధ ఘట్టంలో కాటోలు కాబ్ళ, చేతులు; ముఖం కడు క్కొాన్నాం.. నీళ్ళు నిండా. తేలుతున్న చీమిడి , తెమడ, ముఖం పుల్లల పాచి - వీ టన్నిటినీ ఆటూ ఇటూ పాయదోచి ఫుడిసెడు జలం తీసి నోట్లో పోసు కున్నాడు భీమన్న “| పుక్కిలించి ఉమిచేశాడు, పర మజ్జుడైన 'వేదాంతికి. ఆన్ని పదార్భాలూ సమానమే ౬ అయినా. ఆ దృళ్యం జ్ఞాపకం వస్తే, ఇప్పటికీ ఒళ్ళు జలదరిస్తుంది .

కాలలో చూడవలసిన వన్నీ చూసు కొంటూ, తులసీదాసు రామాయణం: నవాసిన “హనుమాన్‌ సంకట్‌ మోచన్‌” దర్శించి , ఆ మహా భ కుణ్ని క్ష సారి చర్శించు కొన్నాం.. ఆ ]1పాంతంలో ఆత్యాధు నికంగా నిర్మించబడ్డ “రాం చరిత మానస మందిరం” తుఠసీదాసు దివ్య స్మృతికి భారత భారతి పట్టిన వాత్సల్య నీరాజనం , గోడలపై మొత్తం తులసీ రామాయణ మంతా అందంగా [(వాయబడి వుంది .. రామాయణంలోని 'ముఖ్య ఘట్టాలు చి(తించబడి వున్న. చ్మిత శిల్పాలు కరెంటు ద్వారా ఆయా ఘట్టాలను |పదర్శిస్తూ వున్నై , ఎంతటి దివ్య దర్శనం !

ఆ మదిరం ఆవరణలో రకరకాల పువ్వు లున్నై . వాటిలో భీమన్నను ఆకర్షించినవి బంళ పువ్వులు ఇ ఓక్కొక్క పువ్వు ఉదయిస్తున్న సూర్యబింబ మంత9త వున్నై , గుడిగోపరంమీది బంగారు కుండ లంతంత వున్నై. ఆకర్షించ న్‌ మచేస్తాయి గి

&ఓక పువ్వు సంపాొదించా లనుకొన్నాం ఆ చుట్టు[పక గ్రా లవరూ కని పించలేదు . దొంగలించక తప్పదా ? పువ్వుల్నీ, పుస్తకాల్నీ దొంగలించ వచ్చుట ! ఏం'చెయ్యాలి ? అనుకొంటుండగా ఆంతలో ఎక్కడనుంచి వచ్చాడో ఒక్ష వ్యక్తి; మా వంక ఒకసారి చూచి , తోటలోకి వెళ్ళి, మా దృన్టీ ఏ పువ్వు మీద ఉన్నదో ఆ పువ్వును తుంచి, తె చ్చి నా చేతి కిచ్చి వెళిపోయాడు +

ఆ పువ్వును హైదరాబాదుకు తెచ్చుకోవా లనుకొంటూ , ఆతి లలిశంగా దానితో ఆడుకొంటూ దుర్గాలయం. చేరుకొన్నాం + ఆ పువ్వును దుర్గ క్ర ర్పించడం మంచి దన్న భావం తోచింది. . దాన్ని అర్వకుడి కిచ్చాం, అతడు దానివంక గాని

రల బోయి భీమన్న మా వంకగాని చూడకుండానే , దాన్ని పుచ్చుకొని గర్భగుడిలోకి" గిరవాటు 'వేళాడు . అయ్యో అనిపించింది మాకు “*జంటికి పట్టు కెళ దొం అనుకొన్నాం కదా * ఇక్క-. డెందు కీచ్చాం?” ఓకరి నొకరం:. పశ్నింనుకొన్నాం * సమాధానం దొరకలేదు , ఇప్పటికీ ఆ పువ్వు జ్ఞాపతంవచ్చి , బెంగ పుట్టిస్తూనే వుంటుంది. ఖీమన్నకు = ఆందమెట నున్నదో ఆమృత మటనున్నదే, అమృత మే ఆనంద, మదె నీ వికాసము , వీ వికొాసమె సదా న్మిశ్రేయనము నాకు న్‌ కెత్క రిలపవే., సంపూర్ణ మందరీ 1 రాగ వైశాలి శి61. పాపం, విశ్వ నాథుడు మేం: విశ్వనాథుడి ఆలయం చేరుకునే సరి! పదిన్నర ఆయింది ౯ చిల్ణ ర దేవు ళ్ళందర్నీ దర్శించుకొంటూ , తృణమో పణమో సమర్పించుకొంటూ , అస లాయనను 'చేరుకొన్నాం. మన మత: రాజకీయ వ్యవస్థ లన్నీ ఒకే మూసలో తీసిన ట్టుంటై.. గేటు కీపరు (ద్వార పాలకుడు) దగ్గరినుంచి మూల విరాట్టు వరకు ఒకటే రకం నిచ్చెనమెట్లు, ఈ మెట్టన్నిటావుండే చిల్లర దేవుళ్ళందరూ ఓకే మూలడదేవుడి వివిధ రూపాలు, ఈ ఆందర్నీ తృప్తి పరచుకొంటూ ముందుకు పోవాలి . భక్రి, నివేదన, అఆర్బ్భన, ఆర్పణ, వాోరతి పళ్ళింలో డబ్బులు వెయ్యడం, కొబ్బరికాయ కొట్టడం , పళ్ళు పూలు సమర్పించుకోవడం, మొక్కుబడి , హుండీ వగైరా లన్నీ ఈనాడు మనం నిరసిస్తున్న కరప్షన్‌ [కిందకే వసా 'యంటాడు భీమన్న. ఏదో మాదిరిగా అధికారర కలవాళ్ళను తృప్తి పరచక్షపోతే , మానవుడికి ఏ పనీ జరగదు , ఏ కోరికా తీరదు! లీగల్‌ ఆయినా. ; ఇల్లీగల్‌ ఆయినా (గాటిఫికేషన్‌ [గాటీఫికేషనే . లంచానికి జన్మ, సానం దేవస్తానమే అంటాడు

విశ్వనాథుడి. చుటూ జనం ఇసక వేస్తే రాల నంతగా మూగివున్నారు , మేం అక్కడికి చేరుకోగానే ఒక పూజారి భీమన్న 'శేతికి ఎంతోభ క్రి గౌరవాలతో ఒక బంతి పూల దండ ఇచ్చాడు , _ఆంతకంటి ఎక్కూవ భక్తి గౌరవాలతో అందుకున్నాడు భీమన్న. దండ వాడిపోయి మురికిగా ఉంది. అయితేనేం? విశ్వనాథుడి సన్నిధితో వి. ఐ, పి, గౌరవం లభించిందికదా అన్న సంతో షంతో ముందుకు సాగాం . అంతలో నాకు అడ్డంవచ్చి చేయి చాపా డాపూజారి..- దండ ఖరీదు యివ్యమంటూ ! నేను దిగులు పడిపోయి. , ఒక ఆర్థరూపాయి ఇవ్వబటోయాను. ఆ దండ' పదిపైసలు కూడ చెయ్యదు , ఆతడు కోపంగా చూకాడు నాకేసి,

“పోనీలే, ఒకరూపాయి. ఇవ్వు" అన్నాడు ఇదంతా గమనిస్తున్న

“ఆ దండ ఖరీదు ఏడున్నర రూపాయలు” అన్నాడా పూజారి ఉ గంగా ఇ నిజమే. ఆడి దైవదండ శదా మరి!

“పోనీ ఇంకో రూపాయి తీసుకో! , ఆంటూ రెండి వ్వటోయాను. నకో అన్నాడతడు ,

“ఇదిగో నీ దండ” అంటూ విసిరేశాడు భీమన్న దాన్ని ఆతడి మీదకు. దానితో మమ్మల్ని ఆ పూజారి తిట్టిన తిట్లు ఇన్నీ అన్నీ కావు. భీమన్నకు హిందీ తెలియదు, విళశ్వనాధుడిక్షి చెవుడు , కనుక సరిపోయింది. !

ఒకళ్ళు నొకళ్ళు తోసుకొంటూ , విసుక్కొాంటూ , తిట్టకొంటూ - ఒకళ్ల మీద ఒకళ్ళు పడి పూజలు చేస్తున్న ఆ ఆర్త జన్న సమూహంలో చొరబడి ; ఎలాగో విశ్వనాధుడి ముందు పడ్డాం పోయి, ఆది నిజంగా ఓకి ఆపూర్వ. దృశ ఫం 1

ఆకులు , పువ్వులు ః పండ్లు ; దండలు , దారాలు వగ రాతో నిండివున్న

నీటి గుంట ఆది. ఆ గుంటలోని నీర ఓక [పక్య్థనుంచి వస్తూ , మరో [పక్క నుంచి పోతూ వుంటుంది . అదే తీర్థ జలం; ఆ జలం [పా వాపాకఠం కనుక,

అలలుగా ఊగుతుంది. ఆ అలలలో ముకుగుతూ , తేలుతూ వుంది ఒక శవ లింగం , అదే విశ్వనాధుడు .

అక్కడి నుంచి అన్నపూర్ణ దర్శనానికి వెళ్లాం, తలుపులు మూసి వునైష - అంతకు క్షణం ముందే మూళా రట. ఆవిడగారు స్నానం చేస్తూ

“ముందే అమ్మగారి దర్శనం చేసుకోవలసింది . పొరషాటు చేశాం. ఇప్పుడేం చెయ్యాలి? ఆంటూ "భీమన్న , తలపట్టుకొని అక గ్రాడున్న ఒక రాతి జరుగుతోంది * పూజ చేస్తున్న వాళ్ళు తెలుగు వాళ్ళు, చెయ్యిస్తున్న పూజారులు తెలుగు బాగ్గా మాట్లాడు తున్న తమిళులు . ఆందులో కొంవరు మా వద్దకు. వచ్చారు. తమిళంతో పలకరించాను వాళ్ళని నేను ,

ఇదంతా గమనిస్తున్న ఆమ్మవారి పూజారి ఒకడు , ద్వారం వద్దనే నిఆబడి వున్నవాడు మా వద్దకు వచ్చి , ఏమిటి విశేషం అని అడిగాడు :. మా పరిస్థితి వివరించాను 'నేను ; తెలుగు దేశం నుంచి వచ్చాం, విశ్వనాథ ఎక్స్‌ప్రెస్‌కు రిజర్వు చేయించుకున్నాం ; పన్నెండు గంటలు దాటేవరకు వండళేం , ఇది

అ

మా అవస్థకు ఆతడెంతో జాలి పడ్డాడు ఐ ఆయినా ,ఏం చెయ్యగలడు ? అత డొక పూజారి మ్మాతం! అధికారి వద్ద పి ఏ వంటి వాడు!

“ఈ పూజా [1దవ్యాలకు అమ్మవారికి మా తరపున అర్చించు” అంటూ భీమన్న మా వద్ద వున్న తట్టను పూజారి చేతి కిచ్చాడు శః ఆందుకొన్‌, దానిలోనుంచి పూలమాలను తీసి తలుపు గొళ్ళాసికి తగ్గిలించాడతడు ,

అనుకోని "సంఘటనతో _ భీమన్న ఆనందానిక్షి అవధి లేక పోయింది , ఆ ఆనందంలో పడి * 'మై మరచి తాండవిస్తాడో యేమో నని భయపడ్డాను నేను. అంతటే నా సికుడు ఇంతటి భకుడా 1! పరమ నా స్తికుడైన వాడే పరమ భక్తుడు కూడా నేమో! తాదాత్మ్యమే కదా భక్తి అంటే?

పిద్యావిలాస సర్గ 575 “నిజంగా మనం ధన్యులం , ఆమె స్నానంచేసి రాగానే, తన జటలోకి వెళ్ళేది ముందుగా మన పువ్వులే |” అన్నాడు భీనున్న . ఏంత మనోహరమైన ఊహా] మేం బైటికి వచ్చేసి + &ంటీ వర్ద మ్మితులకోసం గంగా తీర్థం ప్యాతలూ ॥ అనీ కొనుక్కొని , ఇక బైలు దేరదాం అనుకొంటూ , మరోసారి అన్నపూర్ణ గుడి తలుపులు చూచిపోర్జాం అనుకున్నాం. ఆంతదూరఠ వచ్చి ఆసలు శక్తిని చూడకుండా ఎలా? అప్పటి కింకా పన్నెండు గంటలు కాలేదు = అవతల రైలుకు చెం ఆయిపోతూ వుంది ! అన్నపూర్ణ గుడిలో అడుగు పెట్టాం, గుడ్‌ తలుపులు తెరుచుకున్న్నై ! ఇదేదో అద్భుతం అనడం లేదు నేను. ఆ రోజున ఎందుకో కొంచెం ముందుగానే గుడి తలుపులు తెరిబారు . అంగే , చక్కగా స్నానం చేసి, కొత్త దుస్తులు ధరించి, ఆందంగా అలంక రించుకొని కొలువుతీరి వున్న ఆ దేవి, విశాలాక్షి; విశ్వేశ్వరి వంత దివ్యంగా వుంది ! కరకు వర్తకుల మరికి చేతులు తగలని , అఆమాయకు దైన ర్రైతు వండి వడ్డించిన నెల్లూరు బియ్యపు అమృతాన్నంలా ఎంత స్వచ్చంగా వుంది! ఆనిర్వవ నీయమైన ఆంతటి భక లోను, ఆసూయ లాంటి దేదో నా బు[రలో (ప్రవేశించి నట్టుంది - భీమన్న, చేయి పుచ్చుకొని బైటికి నడుస్తూ అనే శానుు “పాపం! విశ్యనాధుడు ! అమ్మగారు ఇంత స్వచ్చంగా కొలువుతీరి వుంటే , ఆయకగాడు అ మురికి గుంటతో మునుగుతూ , తేలుతూ. వున్నాడు [” “ఏంత గొప్ప వేద వాక్యం 1!” అన్నాడు ఖీమన్న, నే నన్న మాటకు ఆంతరార్థం వూపాస్తూ. నిజమే . వెనక అంతటీ స్వచ్చమైన క్తి లేకపోతె, ఇంతటి. శిష్టదుష్ట లోక పరిపాలనా. నిర్యహణ శిరో వేదనకు ఎటా భరించ గలుగుతున్నాడు శివుడు !

ఎందుకయ్యా ।; ఒడలు మరచిన ఈ నిరంతర తాండవం ? మధురతా వేగమునకు నీవు మరచినది నిను నీవె అయినా- తన్ను , తన 'మూలమును మరచి కన్ను కానదు లోక వృత్ర 061 లోక వృత్తి వకృతి మరచి లోలి ఆయెను మనుజుడు । విశ, ఢిల్లీ దేవి ఆతిధ్యం “ఇక భోజనం చేసే బెం లేదు, సరాసరి 'సేషనుకే పోతాం” ఆన్నాడు భీమన్న మె[హో [తా గారితో , వారి ఇంటి వద్ద కారు దిగుతొ ఎ “మీకు మంచి విందు చెయ్య వలసింది , తొందర్రై పోయింది , మా ఆవిడ లక్నోకు వెళ్ళింది. పిల్పలు అక్క-డ వున్నారు. ఇప్పుడు నేనూ అక్క.-డికి బయలుదేరు తున్నాను * నాతో పాపే కొంచెం కిచిడీ తిందురు గాని రండి" పొయ్యి పక్కనే డైనింగు టేబులు |, వంట చేస్తూనే వడ్డించ సాగాడు నలుడు ! వేడి 'వేడి కిచిడీ, వుకాయ కూర , మరే వేవో ఆసరాలు- అద్భుతంగా వుంది భోజనం ; అంతీ కెన్నో రెట్లు ఆనందం కలిగించింపి ఆయన ఆప్యాయత. *మా ఆవిడ వుంటే ఎంతో మంచి విందు చేసి పెట్టేది” అంటూ, భోజనం చేస్తున్నంత సేపూ వాళ్ళావిడ గుణ గణాలను గురించి (పళంసిస్తూనే వున్నా డాయన. నిజంగా భార్య పట్ట ఆంత మెప్వరిగా ఉండాలి భ్‌ ర్త (1 ఎంతో ఆదర్శ గృహస్థు మెహో[తా . భోజనం తర్వాత ఎన్నో రకాల మిఠాయీలు పెట్టాడు బల్ల మీద , అన్నీ వాళ్ళా విడ తయారు చేసి వుంచినవే నట | ఆ. మధ్యాహ్నం కాశీ విశ్వనాధ్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ ఎక్కి; మర్నాడు ఉద యానికి డిల్నీ చేరుకోన్నాం ౨ ఈ బండి లక్నొ మీదుగా వచ్చింది. . వెంటనే

విద్యా విలాస సర్గ 577 అటో ఎక్కి- రామకృష్ణాపురం చేరాం రామదాను గారి మకాంకు, ఆక్కడ వారి బిడ్డల , ముఖ్యంగా కమల ఆతిధ్యం అనుభవించి , భోజనం చేసి, పిల్చల్ని తీసుకుని గొస్టు హౌనుకు. వచ్చేళాం .

ఆ సాయంతం 'కేంద సాహిత్య అకాడమీ వారి బహుమతి (పదానో త్సవం. , 'తెలుగులో “గుడిసెలు కాలి పోతున్నై *' కావ్య సంపుటికి 1907/5వ సంవత్సరపు జాతీయ బహుమతిని అందు కున్నాడు భీమన్న .

ఉత్సవ కార్య[కమాన్ని ఫొటోలు తీళరు , ఫిల్ము తీశారు , చెలివిజన్‌ తీశారు... ఆ లీసింది [పభుత్వ శాఖల వా ఇ అయితే = అందులో ఏ ఒక గ్రా దానిలోనూ భీమన్న బొమ్మ లేదు . ఒక్క. భీమన్నకే కాదు , తక్కిన భాషల బహుమతి [గహీతలలో చాలు మందికి ఆందులో స్థానం ఇవ్వబడలేదు ఎ ఇద్దరు ముగ్గురు వ్యక్తులపై మ్యాతమే పభుత్వ ]1పచార సాధనా లన్నీ మోవారించ బడినై !

• ఇదేసా న్యాయం ? ఇదేనా (ప జాస్వామి క్ష (ప్రభు త్వం పనిచేయవలసిన తీరు?“ అని (పశ్నింగాడు భీమన్న - ఆ మరునాడు సాయంతం ఢిల్లీలోని ఆంధ సంఘాలవారు సమిష్టిగా తనకోసం ఏర్పాటుచేసిన సన్మాన సభలో (ప్రసంగిస్తూ. .

ఆం[ధ అసోసియేషన్‌ , ఆంధ ఎడ్యుకేషన్‌ సౌమైజీ , దక్షిణభారత నటీనట సమాఖ్య , తెలుగు 'సాపాతి , తెలుగు కళాజ్యోతి మున్నగు సంస్థలు కలిసి , తూర్పు కిద్వాయ్‌ నగర్‌లోని క మ్యూనిటి హాలులో చేసిన సభ అది ;

సభకు. అధ్యక్షులు ఢిల్రీ హైకోర్టు | పధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్‌ తాతాచారి గారు ్రీమతి లక్ష్మీ రఘకామయ్యగారు [పథాన వక్త. ఢిల్సీ ఆంధ (పమః ఖులు , వివిధ సంస్థల కొర్యక రలు ఆంతా ఏకభావంతో ఇ ఏక వేడక పషీద కలుసుకున్న పత్యేకత ఈ సన్మాన సభది. ఈ సవాకార సమన్వయ సాధనలో విశేషంగా కృషి చేసినవారు భూషి రామదాసు గారు.

578 బోయి భీమన్న

“ రావోయి రావోయి ఓ బోయి భీమన్న ” అంటూ కళాజ్యోతి వాల బాలికలు పొడిన స్వాగత గేయం- ఢి ల్రీ ఆంధ యయువజనత సంగీత సాహి ల్యాల పగతిక్షి పట్టిన నీరాజనం .

ఆ మరునాడు కాటోలు కరోల్‌బాగ్‌లోని ఆంధ ఎడ్యుకేషన్‌ సొ మైటీ వారు భీమన్నకు [పత్యేక సన్మానం. చేళారు . ఆ ఉదయం ఏడిద గోపాలరావు గారింట , మధ్యాహ్నం ఇలపావులూరి పౌండురంగురావు గా రీంట, సాయంతిం టి. ఆర్‌. రావుగా రింట విందులు . టి, ఆర్‌, రావుగారు భీమన్న కవితలు , నా పాటలు టేప్‌రికార్డు చేసుకొన్నారు తమ ఇంట విందులో.

సభకు అధ్యక్షత వహించిన పాండురంగారావు గారు భీమన్న రసా ద్ర్వైతఠ గురించి చేసిన _,పసంగం అద్భుతమైన ఒక సాహితీ కళాఖరడర.. తెలుగు సాహితి , నటీనట సమాఖ్య లు కూడా [పత్యేక సన్మానాలు చేశాము ,

'కేం్యన హోం కాఖామాత్యులు (బహ్మానందంెడ్డి గా. రింట స్వీట్టు * కరా గోపాలరావు గారింట భోజనం---అవెంతో ఆత్మీయ సన్నివేశాలు. బి. ఎస్‌. మూరి గారింట విందుకు వస్తామని మాటిచ్చి వెళ్ళలేదు. నైనాల గణేశ్వరరావు గారు కూడ అక్కడికి వచ్చారట, మా కోసం చాలా ర్యాత్రివరకు ఎదురు చూళారట , అక్కడినుంచి ఫోను వస్తుందిలే అనుకొంటూ ఇక్కూడ భీమన్న, రామదాసు తాగుతూ. కూర్చున్నారు : అకడ వాళ్ళూ , ఇక్కడ వీళ్ళూ పరస్పరం ఎదురు చూడడం. మధ్య---నేనూ , పిల్గలూ. మాడాం ,

మా డిల్రీ య్యాతలో మరొక చిరస్మరణీయ మధుర సన్నివేశం రాష్ట్ర పశు సంవర్థక శాఖామంత్రి వెంకటరామారెడ్డిగారి తోడిది .. ఆయన గొంతు కేన్సరుతో బాధపడుతూ , డిల్లీలో చికిత్స పొందుశున్నారు . గెస్ట్‌ హౌసు (పత్యేక క్వార్ట ర్సలో వున్నారు ఇ భార్య ఉమాదేవి * చిన్న నిడ్డ ఆరుణ వారితోనే వుంటున్నారు . అవిడ సాక్షాత్తు అన్నపూర్ణకు (ప్రతిరూపం. మా విజయ భారతి క్లాస్‌మెటట ఏం. ఏలో,

భీమన్న పట్ట వెంకటరామారెడ్డిగారికి గెల్మపేమ , గ్రౌరవాలను చూచి ఎంతో ఆద్భుత పడ్డాను నేను, అంతటి సౌవోర్దం , సౌజన్యం , సాంసస్ట్రా తిక 'వై దుష్యం రాజకీయ నాయకులలో , ముఖ్యంగా మంతులలో చాల అరుదు *

విద్యావిలాస సర్గ 579

“*డిల్టీ అంతా చూశారా? *" అడిగారు రెడ్డిగారు. స్వరవిస్తర యం[తం సహాయంతో బాగానే మాట్లాడ గలుగుతున్నా రప్పటికి . భీమన్న సమాధానం వినకుండానే “మా కారు తీసుకువెళ్ళండి . ఒంటిగంటకు పంపిం చేస్తే చాలు” అన్నారు. అవసరం లేదన్నా వినిపించుకోలేదు .

ఆ కారులో ఉదయమంతా తిరిగి , మధ్యావ్నానికి సార్దెంట్‌ హృష్షీ కేళ రావు గారింటికి చేరుకొన్నాం , ఆయనతాడి వెంకట కృస్టారావుగారి తమ్ముడు, ఆతిధి సత్కారాలలో అద్వితీయమైన కుటుంబం అది , కృష్ణారావుగ్రారికి భీమన్న పట్ట అపారమైన భ కి. పండగ ఆఅయినా-కాక పోయిరా--భీమన్న కిష్టమైన గారెలు? బూరెలు చేయించి పంపిస్తూ వుంటా డాయన. మంచి రచయిత కూడ , హైడరాబాదునుంచి ఆయన లేఖ [వాశాడట ,. పట్టు పట్టి భోజనానికి తీసుకు వచ్చా డీయన మమ్మల్ని ఇక్కడ తమ మకాం కు.

భక్తులపట్ల భగవంతుడిలా |, తనకు ఆతిధ్య మిచ్చే వారి పట్ట చాలా [కూరంగా వ్యవహరిస్తాడు భీమన్న: ఎలాంటి లోపం కనిపించినా పట్టుకొని విమర్శిస్తాడు . కొంచెం బాగున్నా , చాల బాగున్నదని మెచ్చుకుంటాడు , కొంచెం: వాగు. లేకపోతే ఏమీ బాగుండ లేదని విసుక్కుంటాడు . విమర్శ నిదేహతుకం: కాకపోవచ్చు . మర్యాద కాదగదా! నేను హెచ్చరిస్తూనే వుంటాను . ఫలితం వుండదు

“నిన్ను ఒకిసారి భోజనానికి పిల్చిన వాళ్ళ మళ్ళీ మరొకసారి పిలువరు .”' ఆంటాను , కాని , ఆది నిజం కావడం లేదు !

వంట వంత పొడుగా ఉన్నా, అమృతంలా వున్నదని మెచ్చుకోవడం ఆతిధులకు ఆలవాటు. . భీమన్న 'మ్మాతం యదార్జాన్ని ముఖం మీద చెప్పేసాడు, “వంట చేతగాక పోతే, హోటలు నుంచి తెప్పించలేక పోయారా” ఆంటాడ : ఆ పిల్చిన వాళ్ళంత బాధ పడతారో అని నా భయర; బాధపడతారు నిజమే కాని , మళ్ళీ మళ్ళీ పిలుస్తూ వుంటారు : తదితరుల మెకమచ్చుల కొంటె , ఈయన యదార్థ వాక్కు-లే నచ్చుతాయి చాల మందిక్షి , తమ లోపాలను సరిదిద్దు కోడాని కి పయత్నిస్తారు వాళ్ళు, ఎవరికైనా ఆత్మ సాక్షాత్కారం. కలిగించ డంలో భీమన్న అద్వితీయుడు ,

580 టోయి భీమన్న హృషీ కేశరావు , విజయేశ్వరి దంపతుల సహనాన్ని పరీక్షకు 'పెట్టాడు భీమన్న : అయితే ఇక్కడి పరిస్థితి 'వేరు.. వీరి కాలనీ దాదాపు ఢిల్మికి వెలుపల ఏక గ్రాడో దూర లగా $ లారెన్ను రో డ్తు చివరిలో 'వుంది ( కారును మధ్య నుంచే పంపించేసి , బస్సులో 1పయాణం చేశాం. పిడికెడు భోజనం కోసం ఇంత దూరం రావడ మేమిటి ? ఇంత దూరమని ముందే చెప్పవద్దా ? ఇదీ భీమన్న వారింటికి వెశ్ళే టప్పటికి ఇంకా కొన్ని వంటలు వండుతున్నారు , వెంటనే వడ్డించెయ్య మన్నాడు భీమన్న. మజ్జిగ వుంటే చాలన్నాడు . పొద్దు వాలిన మాట నిజమే * ఆయినా , అంతటి 'మొరటుతనమా అనిపించింది నాకు: భీమన్న చిరాకు నంతా తమ చిరునవ్వులతో చల్జార్చేశా రా దంపతులు , వారు నిజంగా మూ గీభవించిన సత్వ గుణ సంపది |! “ఇంతటి వద్ధ సత్వాన్ని నే నెక్కుడా. చూడలేదు * అన్నాడు భీమన్న - వీరు గ్టాసును థాశీ చేసి బల్హ మీద "పెడుతూ . ఆమృత మూరీ! నీ విధమ్మున ఆడు చుంటిని, పాడు చంటిని: దారికో నీ హృదయ బిందువు చేరులోవల స్వేచ్చగా £ గాన మావకు (బతుకు పొడవున ఆటగా, ఒక పాటగా, నా బాట నీలో చేరి పోనీ నిషరి . హిమాల ళూన్నతి వర ద్వార హృషీకేభాలను 1978 లోనే దర్శించి వున్నాడు భీమన్న: ఇప్పుడు మేం నలుగురం కలిసి దర్శించాం. పొమాలయ పాద కింకిణీ [శేణు

లైన శివాలకలతోను , స్వచ్చమైన గంగతోను అంత సన్నిహితంగా ఆడుకోవ డం ఎంత మనోమోహనం !

(బహ్మకుండంలోని ఆ సంధ్యా దీపోత్సవం, ఆ ఘంటా నాదోత్సవం , దివ్యజీవన వ్యంజకమైన ఆ ఆర్మాతికోత్సవం నేతోత్సవమై , మానసోత్సవమై , యావ్జీవితోత్సవమై పరవళత్వం కలిగించి , అమృతోత్సవ మయింది మాకు .

సనాతన థారత మైభవం ॥ జాతీయ జీవ నె'జ్జ్యల్యం. ఠఇలా వుండే దని ఆధునికులకు చెప్పడంకోసమని ఈ గంగావతరణ దివ్యక్నేతంలో మిగిలివున్న జ్వూలానల విస్పులింగ' 'మేమో ఇది! ఇలా (పతి సాయంసంధ్యలోనూ , జిగేలు మంటూ జాతి జీవన నౌకకు సెర్చిలేటు_, మార్గసూచకజ్యోతి అవుతూ ఉన్నది |

సీల గంగ కొండమీద మనసాదేవి, కొండకిందో చండీదేవి 1

ఈ. దేవతలూ , వాళ్ళ శక్తులూ మాట ఎలా వున్నా _ వాళ్ళ రూపకల్పన వెనకవున్న |పాకృతిక సత్య భావన ఎంత గొప్పది ! తిండిని వెతుక్కోవడంలోనే (బతుకు నంతా వ్యయం చేసుకోవలసిన దురవస్థ లేని ఆ రోజులలో భారతీయ బుషులు "పెంపొందించుకొన్న మేధాశక్తి, ఆనందభావవ , 'షారమాత్య్య తాదాత్మ్యం అంతటివి !

నీల గంగను పరామర్శించి , ఆ తీకంలోని చండీశ్వరి దర్శనార్థం వెళ్లేసరికి , ఆవిడగారు కూడా. స్నానంచేస్తూ వుంది . గుడితలుపులు మూసివునై్న, ఆలయావరణ విదేశీ భక్తులతో నిండివుంది . అందులో అధిక సంఖ్యాకులు

“పది నిమిషాలు ఆగండి” అన్నా డొక "పెద్దమనిషి , మా వద్దకు వచ్చి , “* క లోగా మీ కేపని కావలసినా నేను చేసి పెడతాను .. పురమాయించండి ” అన్నాడు . " అక్కడున్న విలువ మరెక్కడా లేదు! దాని కోసం పోటీగా ఎగబడుతున్నా రక్కడి భక్తకోటి ! అది గమనించిన భీమన్న !

“భలే కోరిక కోరారే” అన్నా డాయన. ఆశ్చర్యంతో , ఇబ్బంవఏగా _ స్వయ౨గా తానే వెళ్ళి, నానా తంటాలూ పడి, ఇంత పతి తెచ్చి యిచ్చాడు ఖీమన్నకు / భీమన్న పేరు తెలుసుకొని , ఆద్భుత పడ్డాడు * “కాళీ విద్యా పీఠ డాక్టరేట్‌ తీసుకున్నది మీరేనా ? ప[తికలలో చదివాను : ఎంత అదృష్టవంతుణ్ణి!” అంటూ భీమన్న చేతులు తన చేతుల్లోకి తీసికొని అవవత శిరస్కుడ్తైనాడు |!

చిత మేమి టంటే ఆయన మరెవరో కాదు, కేంద (పభుత్వ మాజీ విద్యా మంతి తిగుణ సేన్‌!

హృషీ కేశ్‌ సందర్శనం సాక్షాత్తు హృషీ కేశ్వరుని దర్శనమే , అకలంక మైన దివిజ గంగ ఆఅక్కాడిది , విజయ. పల్లవీ, విజయేందిర లు ఆ ఇనకలో, అ అలలలో ఆనందమయలై ఆడుకొంటూ వుంటే , చూస్తూ అవపలమై పోయిన అదృష్టం మాది వాళ్ళు ఆ తీరాలలో పోగు చేసు కొన్న గుండాష్ళ ఇప్పటికీ వున్నై మా ఇంటి నిండా , ఇంటీ చుట్టూ , లక్ష్మణ రూలా వంతెన మీద. పల్ల వి చేతిలోని వేరుసెనగ' పొట్లాన్ని కోతి లాక్కు. పోవడం. ఇప్పటికీ తలుచు కొని

మూడేళ్ళ [కితం భీమన్న ఇక్కడికి వచ్చినప్పుడు నిర్మాణంలో వున్న శివ వేంక టేళ్వు రాలయాలు ఇప్పుడు సంపూర్ణాలయాలుగా విలసిల్లు తున్న = ఆ రెండు రోజులు మా (బేక్‌ ఫాస్టు ఆ ఆలయాల |(పసాదాలే . అప్పటి ఆంధ్రా [శమం అధినేత గోపాలరెడ్డి గారి ఆదరణ కూడ' చాల గొప్పది * గీత్మాశమం, స్వర్గాశమం , శివానం. దాశ్రమం మొదలైన వాటి మధురానుభూతు లెన్నిటినో గుండెల నిండా నింపుకొని , ర్లైలెక్కి ఢిల్లీ చేరు కొన్నాం -మార్చి ఒకటవ తేదీ ఉదయానికి , .

ఇక్కడ' , న్యూఢిల్నీ అనుభవాలలో ]పత్యేకంగ్లా' పేర్కొనదగిన వారిలో ఒకరు చోళ్ళ విష్ణు: ఆయన ఢిల్లీ హరిజన సేవక సంఘానిక చెందిన పాత హరిజన నాయకుడు , అదే ఆయనతో భీమన్న తొలి పరిచయం. భీమన్న రచన లన్నీ పంపవలసిందిగా. వంద రూపాయ లిచ్చా డాయన. బహుళా, పంపే పుంటాం, ఎందు కంటే -_ పుస్తకాలను పోస్టు ద్వారా పంపడం కాని,

విద్యావిలాస సర్గ 588 మార్కెట్టులో "పెట్టడం కాని మాకు ఆలవాటు లేదు, అందుకు కావలసిన కనీస సౌక్షర్యాలు కూడ మాకు లేవు . మరొకరు ఉషారాణీ భాటియా... ఆమె ఖీమన్నను చూడ డాని కని ఉద యమే గెస్ట్‌ హౌస్‌కు వచ్చి, ఈయన ఎంతకూ బాత్‌ రూం నుంచి బైటికి రాక పోవడంతో , నాతో మాట్టాడేసి వెళ్ళి పోయిండి . ఆమె నేషనల్‌ బుక్కొటస్టు లో 'కే్య్యద (ప్రచార శాఖకు చిందిన టి, ఏ, కృష్ణారావు వంటి భీమన్న చిర కాల మ్నితు లెందరో మాకు తోడ్పడినవా గున్నా రింకా . కేంద మంతి కొత్త రఘురామయ్య గారి ఆదరణ .మరువ రానిది . ఒక ఉదయం చలిలో రోడ్డు మీద మామూలు దుస్తులతో కనిపించిన భీమన్నను చూచి , వెంటనే తమ ఇంటికి పరిగృత్తి, తన చలికోటును తెచ్చి భీమన్నకు కస్పిన కుసుమ ఆనందరావు గారి ఆర్ద్ర హృదయం ఏంతటి అమృత ఆంతకు ముందే ఢిల్లీలోని బిర్హా మందిరం , ఎ[ర్రకోట యమునా తీరం , రాజఘాట్‌ .వగ్తైరా, రేస్‌ కోర్సుతో సహా చూచి వెయ్యడం వల్ల, టికెట్లు ముందే రిజర్వు చేయించు కొని వుండటం వల్స , ఆ ఒకటవ తేదీ సాయం[తమే వెంకటరామారెడ్డి గారి కారులో స్టేషనుకు చేరుకొని , మూడవ "తేదీకి 'మైదరా పెనమై, నీ మార్గ మండే పడుచు. లేచుచు వచ్చు చుంటిని , పూవు దొరికిన నీ గురించే ముల్లు విరిగిన వీ. గురించే ! ఎవరు నాపెదు రేగు దెంచిన సీవ యని పూజింతు, చేవా! ఎవరు సీ కెదు. రేగు దెంచిన నేనె యని కరుణీంస్తనూ | ఎ=-జకాండ తాండవం

శి19 . గుడిసెలకు సన్యానం కస్పుపే అకు లన్నియు గాలి కెగిరి పోయె, వానలచే కూలిఫోయె గోడ ! ఎండిపోయిన (శమికుని గుండె వోలె [కూర దార్మిద్య మీ యింట కొలువు తీర్చె ] అ శూలి రాజు (నాటకం)

“నడీ సెలకు జొతీయ బహుమానమా?” ఆంటూ తల బాదుకొన్న సాపాతీ వణిక్‌ పుంగవులు ,. పండిత సింవోలు లేక పోలేదు. కాని ,. అట్టి వావ చాల కొద్ధిమంది = 'వాశ్రైనా తమ తమ జూ: లకు పరిమితమై వున్న వాళ్లే =

ఆభ్యుదయ. పధంలో , పగతి పథకాలతో దండు కదిలి పోతున్న జనం , యువజనర నవ జనం 'పుంజుకొన్నది.-. ఈ రచనకు లభించిన గు రింపుతో లెఫ్టిస్టులు , రై టిస్టులు ; మోడర్నిస్టులు _సనాత్‌నిస్టులు కూడా తమ (వమో దాన్ని తలియజేసిన సందర్భమిది - సభల ద్వారా, సన్మానాల ద్వారా , సమీ కల ద్వారా, [ప్రత్యేక వ్యాసాల ద్వారా ,

భీమన్నకు గౌరవం గాని, గురింపు గాని, ఏది లభించినా - అనుకో కుండా వస్తుంది . చాల | పత్యేకంగా వస్తుంది ఎ అట్టి సందర్భాలలో మళ్ళీ మళ్ళీ సన్మానాలు జరుపుతూ వుంటారు. [పజలూ,., సాహితీ పియలూ,, సంస్కృతీ సంస్థలూ. ఈయనకు జరిగే పతి సన్మానమూ శవ సరస్యతీ మూర్తికి జరిగే (పత్యేక 'సమారాధనమే కనుక కొంగొ త్తగానే, నవ భావోన్మేషకం గానే, పరమానందకరం గానే వుంటుంది... ఆముతే-వాట్‌ని గురించి [వాయాలంటే ఒక (ప్రత్యేక పరిశోధక (గ్రంథాన్నే 'సంకల్పించ 'వలసి వుంది * ఇక్కుడ స్థలం చాలదు .

'మేం ఢిల్టీ నుంచి మ్రైదరాబాదు చేరే టప్పటికి._మార్చి మూడవ తేదీన ఇంటివద్ద ఎదురు చూస్తూ కూర్చున్నారు సూర్యాపేట, మ్మిళులు , ఆ సాయం[తమే సూర్యాపేటలో ఒక కవి సమ్మేళనకు ఆధ్యక్షత వహించవలసి వుంది భీమన్న . ఆది అంతకు ముందెప్పుడో నిర్ణయమైన ప్మోగాం , జ్ఞాపకం లేదు: భీమన్నకు ఇ.

విద్యావిలాస సర్గ క్‌రిక్‌ ఒక వారం రోజులపాటు ఎక్కడికీ కదల లే నంతగా ఆలసిపోయి వున్న నీమన్న 'వెంటనే సూర్యాపేటకు బైలుదేరక తప్పలేదు . ఆం(ధ్మపదేశం. లోని అగ్రశ్రేణి కవు లంకా పాల్గొన్న కవిసమ్మేళన అది , ఆనుముల: కృష్ణమ దర్రిగారి వంటి సాం్యపదాయిక క్రి తల్పజుల (పశంసలను భీమన్న అందుకొన్న మహత సన్నివేశ మది . అయితే భీమన్న మ్మాత౦ అతి నీరసంగా వుండటంవల్ల , తన అధ్యక్షపదవీ కార్యకమాన్ని తన పత్యేక సముల్లాస శకితో నిర (పాంచ లేక పోయా నన్న చింతకు గురైనాడు = కొంత కొంత మంది సభలకు అధ్యక్షతవహిస్తే , అవి సంతాప సభల్లా నిస్తేజంగా వుంటై . అధ్యక్షస్థానం చుట్టూ సూర్యు చంద తారాగణాలను తిప్పుకోగల ఉత్సాహ. (పతిభ గల కొద్దిమంది తెలుగు వాళ్ళులో భీమన్న ఒకడు, ఆ రతికి ర్యాతే వెళ్ళిన టాక్సీలోనే బైలుదేరి ఉదయాని కెల్లా తిరిగి లేని. డ్రైవరు 'చేతిలో టోల్తాపడవలసిన కారే ఎందుకో ఆగింది _ రెండు చోట్ల [జైవరే కారును ప్రక్కకు ఆపి న్నిదపోయాడు . రాతి [ప్రయాణాలలో డై 9వరుకు న్నిదవస్తే , కారును ఆపి న్నిదపో వా లంటాడు భీమన్న | ని[ద ఓక మబ్బుతెర' లాంటివి దొన్ని ఎదిరించి నిలవా లనుకోవడ ర క ౦ గ దానితో సహక రించి త ప్నించుకోవడం నేమ శరం ఇ భీమన్నకు. ఏ గౌరవం , గుర్తింపు లభించినా ముందుగా తమ సన్మానాన్నే ఆందుకోవాలని పట్టుపర్టువాళ్ళు కొంద రున్నారు , ఆందుళో సనతనగర్‌ సంస్కృతీ సంఘం అ(గ్రగణ్యం , (ప్రముఖ నాటక రచయిక ఈరంకి సీతా రామయ్య , నటుడు వత్సవాయి సత్యనారాయణరాజు వంటి వారెందరో వున్నా రందులో.. సత్యనారాయణరాజు , అల్లూరి. శివ వఠ్య ఈ ఇద్దరూ భీమన్నకు చిరకాల యువ మ్నితులు . ఈ సంస్థవారే గుడిసెలకు తొలి సన్మానం చేశారు రవీం[దభారతిలో . కృష్ణదేవరాయ ల్వైబరీవారు గుడి సెలపై ఏర్పాటుచేసిన గోన్టీ చర్మితాత్మక (వాసిన ఇందుర్తి ప్రభాకరరావు గారు ఆ నాటి ప్రధాన వక్త .

గుడి సెలపై సుదీర్ధమైన సమీక్షను (పకటింవిన తిరుమల శ్రీనివాసాచారి గారు , రస్మప్రవంతి కావ్యసుధ గార్జు, తమ. అభ్యుదయ కవితా. 'వేదిక మీద = ఒక కొత్త కవితా. ప్రయోగంలో భీమన్నకు స్థానం కోల్పించిన గజ్జల మల్లా రెడ్డి , ఏటుకూరి ]పసాద్‌ , వా. రెడ్డి మున్నగు వారు భీమన్న సాపాతీ మితి కోటినుంచి ఈ సందర్భంలో పేర్కొన వలసిన కొందరు ,

జాతీయ భీమా సంస్థ , తెలుగు. అకాడమీ , విద్యుచ్భ క్రిటోర్డు మున్నగు వారి సాంస్క్టాతిక సంఘాలు జరిపిన సన్మానాలు- జి, వెంక్ష టస్య్యామి +, ముకురాల రామారెడ్డి, కొత్రపల్సి వీరభ్యదరావు , మర్ష 'అప్పారావు , తెలుగు అక్రాడమీ డైరెక్టరు ఏన్‌ . వెంకటస్వామి , సాంఘిక సంక్షేమ డైరెక్టరు క. మాధవరావు సి * రాములు, మిక్కి-లి సుందరరావు వగైరా ఎందరందరికో కూడ ఈ గుడిసెలు బుణపడి వున్నాయి-సన్మాన గౌరవాలను ఆ౭దుకొని !

ఎవరు పరిపాలిన్తున్నా రన్నది కాదు ముఖ్యం ఎవరు ముందునడున్తున్న్నా రనేది కాదు (పరానం లాట్యుమీలు శి౭0. రాష్ట్ర హరిజన సభలు

విదా్శమం్యతి మండలి వెంకట కృషస్టారావుగారు (పపంచ తెలుగు మవి సభలు జరిపిన పద్ధతీలో , హరిజన సంచ్నేమ మంతి భాట్టం శ్రీ తామమూర్త్తి గారు రాష్ట్ర హరిజన సభలు జరపటానికి నిశ్చుయించారనీ , ఏర్పాట్లు చురుకుగా సాగుతున్నాయనీ భీమన్నకు తెలిసింది,

“అసలు ఈ నభలను. మేము 'చెయ్యా లనుకొని, సహాయం కోసం మంతిగారిని అడిగార.. తామే చెయ్యదల చినట్లు వారు మాకు ఆ తర్వా త తెలియ జేసారు -” అంటూ వెడ్యూల్లు కులాల కార్యకర్తలు కొందరు భీమన్నతో చెప్పుకొన్నారు . సభలు చెయ్యాలన్న అయిడియా మొదట్లో ఎవరిదైనా,

విద్యావిలాస సర్గ ర్‌ అందుకు [పభుత్వమే పూనుకొన్నది కనుక లేడికి , లేచిందే [ప్రయాణ మన్నంత వేగాన్ని పుంజు కొన్నాయి విర్వాట్టు ళు

ఆహ్వాన సంఘం య. ఉపనంఘాలు ళ్‌ కార్య. కమాలు / కరవతాలు వగ్రై॥దొ సమృస్తమూ. పపంచ సభలకు ముక్యికీ 'మక్కీయే ! అంతకంటే ఎవరు మాతం వ్‌ం చెయ్య గలరు ?

సాధారణంగా ఏ [పముఖుడు: వ్‌ కార్య కమాస్ని తల పట్టినా... ద్ర (పము ఖుడి కులం వాళ్ళే ఆఅందంతటా పే త్రనాలు చెలాయించడం సహజం , ఆందుకు కాకపోతే , కలా లుండడం మరెందుకు ? అధికార పదవులు దేనికి ?

సభలు , సమారోహాలు, గోష్టులు , వర్కుషాపులు, సెమినార్లు ; చర్నలు , పరిశీలక సంఘాలు , పర్యటనలు ఆ ఇవన్నీ ప్రజల డబ్బుకు పాయ సంలా ఆస్వాదించడానికి బ్యూరో[కసీ కనిపెట్టిన ఆధునిక ఉపాయాలని భీమన్న ఉద్దేశం . కవి సమ్మేళనలు కూడ ఈ గావీకాలోకే వస్తె అట;

[ప్రజలనుంచి నయానా. ణ్‌ భయానా లక్షలకు లక్షలు వసూలుచేసి , బాలక షోతే వాళ్ళ మూలధనమైన (పభుత్వ ఇఖజానానుంచి [గ్రాంటులు సంసాదించి , [పజాసేన 'సీదతో అత్మారాం కేవ చేసుకోవడమే. ఇదంకా: అంటాడు భీమన్న 2 విదేశ పర్యటనలు , సొంస్కృృతిక య్యాతలు , కళాకారుల సన్మానోత్సవాలు అన్నీ ఈ ఇాపతే ; సమాజంలోని అగ్రశేణి యుక్తిపరుల వృత్తి ఇదే ఈనాడు = ఈనాడే కాదు , వనాడూజఇరతే ; [పజూదోపిడే (పజ్జావంతుల వృల్తి అంటాడు ..

బలవంతుడై న ఒక మానవుడు , బలహీనుడై న తోటీ మానవ్సలపషై అనా దిగా జరుపుతూ వస్తున్న దౌర్జన్య కాండ ఇది , స్మామాజ్యు వాదం , కేపిటలిజం , 1పజాస్వామక 6, సోషలిజం, నియంత్వ్సత్యం = ఏ పద్ధతి సాంఘీక విధాన మైనా సరే , ఇరే నాటకం. .

ఓక మానవుడు బలవనంతుడూ , డొోడీ, నియలశా ఏందు కవుళాడు ?

మరొక పని చేత గాక)

మరొకడి 1ళమ ఫలిశాన్ని దోచుకు తినాలి కనక

వ్‌సు విడిచి సకూర కృత్యాలకు దిగుతాడు

598. బోయి భీమన్న ఆధిక సంఖభ్ర్యాకులై న మానవులు బలహీన లెందు కవుతారు? బలం లేక కాదు ॥ (శ్రమించి పని చేను కొంటూ. , శాంతంగా. జీవించా లనుకొంటారు కనుక! ఆధిక సంఖ్యాకుల ఈ సౌజన్యాన్ని తమ కనుకూలంగా వినియోగించు కొంటారు. నియంతలూ వాళ్ళ తాబేదారులె న యు కి పరులూ.

ఇదంతా 'తెక్‌సిన వాడు. కనుక , ఏదీ పట్టించు కోశ భీమన్న

ఒక రోజున హరిజన మహా సభల కార్యాలయం నుంచి జక లేఖ వవ్చింది ఖీమన్నకు = మహాసభల సందర్భంలో ఒక సౌవనీరు వేస్తున్నామనీ.,. దానికి ఒక రచన పంపించమనీ. అంత వరకు బాగానే వుంది. ఇలాంటి లేఖలు (పతి నిత్యమూ వస్తూనే వుంటై .

ఆయితే - ఈ లేఖ చివర ఒక గమనిక వుంది. “మీపేరు పోతుకూచి సాంబశివరావు గారు సూచించారు , మాకు నిభులు చాలినన్ని లేవు కనుక మీ రచనకు పారితోషికం ఏదో కొద్దిగా మాతమే ఇచ్చుకోగలం” అని !

ఈ గమనిక ఖీమన్నకు బాధా హేతు వయింది . తన నేదో కించ పరచి నట్టు ఫీ లయాడు , వెంటనే వారికి ఇలా: (వాకాడు-:

(1) ఈ సభల ఉద్దేశ మేమిటి? (2) కుల మకాతీతమైన మన రాజ్యాంగ 0 [కింద కులు సభలను (పభుత్వం నిర్వహించ వచ్చునా శ ఇది గాంధేయ సిద్ధాంతానికి , జాతీయ సమైక్యతకు విరుద్ధ చర్య కాదా ? (5) ఇలాంటి (ప్రమాదకర నిర్ణయం తీసుకునే ముందు, హరిజనులలోని (ఆంధ యూని వర్సిటీ మాజీ వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ బుల్లయ్య గారి లాంటి) మేధావుల అభ్నిపాయాలు తీసు కున్నారా ? (ఉట హరిజనులలో సొంస్క్బుత్‌ కాభివృద్ధిని సాధించడం కోసం సంచష్షేమ కాఖకు [పత్వేకించ బడిన నిధులను ఖర్చు పెట్టకుండా వుంచేసి , ఇప్పుడీ విధంగా వాడెయ్య' 'దలిచారని [పజ లనుకొంటున్నారు 2 ఆందులో వున్న నిజ మెంత ? (5) ఈ సభలలో. చర్చించ దలచిన సమస్యలు , వాటి పరిష్కారాలు 1పజలకు , 1పజా (పతి నిధులకు , పభుత్వానికీ ఇంతవరకు

ఈ (పశ్నలలోని. విషయాలను స్పష్టీకరిస్తే తాను ఈ సభలతో సహక రించేడీ లేనిదీ నిర్ణయించుకొంటాననీ , చర్చల నిమిత్తం రమ్మంటే వస్తాననీ వాకాడు భీమన్న , ఆ లేఖ (పతులను సంబంధించిన వారందరికీ పంపించాడు .

ఎవరినుంచీ జవాబు రాలేదు |

తర్వాత చాల రోజులకు “హరీజన మహాసభల కివి సమ్మేశనలో పాల్గొన వలసింది”గా ఒక్ష లేఖ వచ్చింది . కవిత పతి ముందే తమకు పంపి చా లట!

అదలా వుండగా = ఎంతో మంది హరిజన నాయకులు , అధికారులు , కార్యకర్తలు భీమన్నను కలుసుకొంటూనే వున్నారు , హరిజన సభల సేరగాని; 'పెతనమంతా హరిజనేతరుల. చేతిలోనే వున్నదనీ , సాహిత్య కళా సంస్కృృతు లలో కూడ తదితరులే [పోత్సహించబడు తున్నారనీ , వారిజనులు హీనంగా చూడబడుతునా షర నీ, మాల మాదిగ ఫీలింగు కూడ' రగిలించబడు తున్నదనీ ఇ రకరకాలుగా చెప్పుళూనూ వున్నాళు .

ఈలోగా ఆ యా. జిల్లాల నుంచి భీమన్నకు. పిలుపులు రాసాగినైై - తమ టిల్లా హరిజన సభలలో పాల్గొన వలసిందిగా * వశ్క్లడికీ వెళ్లదలచ లే దీయన , అయితే తూర్పు గోదావరి జిల్లా కలెక్టరు యు. బి. రాఘవేంద్రరావు గారి ఆవ్వోనాన్ని మా[తం కా దనలేకపోయాడు. .

ఇక్య-డ నాంపల్లి ఎగ్జిబిషన్‌ (గౌండ్సులో (పభుత్వ సాంస్క్య్యూలిక ళాఖ. వా రేర్వాటు చేసిన ఉగాది ఉత్సవాల కవి సమ్మేళనలో పాల్గొని * అక్కడినుంచే రైలెక్కి కాకినాడ వెళ్ళి, అక్కడ జిల్లా హరిజన మహాసభల కవి సమ్మేళనకు అధ్యక్షత వహించాడు . అక్కడ పాత మ్బిశు లందన్నీ * ముఖ్యంగా చై కన్య , చం(ద్రరావు , నీలం అప్పారావు , బొజ్తా సాంబమూ _ర్రి మున్నగు యవ కవుల్ని కలుసుకోవడం. ఎంతో ఆనందం ఇచ్చింది భీమన్నకు .

ఆ ర్యాత్రి అక్కడొక పల్లెటూరి కుురవాళ్లు పాలేరు నాటకం వేస్తుంటే చూచి ఆనందించాడు . ఆ మరునాడు పాము రామమూరి , తారకం గార తో

ర్‌ం0 టోయి భీమన్న పాటు తనకు కూడ జరిగిన పత్యేక సన్మానం స్వీకరించాడు = రాఘవేం[దరావు గారి యొక్కా, , జ్ఞానాంద కవి , మోకా మీరయ్య, గొల్ప సుందరరావు, కుసుమ: రామమూర్తి మున్నగు బంధు మి[తుల యొక్కా ఆదరణను ఆస్వాదించి ,. హైదరాబాదు చేరుకున్నాడు , ఇంటివద్ద ఈయనకోసం రెండు 'వ్నార్తలు ఎదురు చూస్తున్నాయి , అందులో. ఒకిటి-కేం[ద (పభుత్వం సాంస్కృతిక శాఖవారు ఈయనకు 'ఫెలో షిప్‌ (గ్రాంటు చేశారన్నది, గొప్ప శుభవార్త, రెండోది-రాష్ట్ర హరిజన మహాసభల అహ్వానం , అందులో కవి సమ్మే ళనకు అధ్యమలు డాక్టర్‌ దివాకర్ణ వెంకటావధాని గారు. పాల్లొనే కవుల జాబితాలో భీమన్న పేరు బప;శా ఇరవయ్యాధది.! నక్కా "మోన గిస్తుంది "పెద్దవలి తినేస్తుంది ఇవన్నీ చేస్తాడు మానవుడు. ఆమాయకుడు, రౌడీ , [దోహి, హం౦ంతకుడు- ఇలా: ఇన్న్‌ తరహా ఉండవు ఏ మృగం లోనూ ! ఇన్ని విధాలుగా పీడించదు ఏ జంతువూ | నమి్యించి వంచించ గలవా డొక్క మానవుడే ! నిశి1. ధర్మ విజయం హరిజన మహాసభల వారి కవి సమ్మేళన (పోగ్రాం సిటిలో గొప్ప అల జడిని రేకె త్రించింది, తన అనుమతి లేకుండా తన పేరును కవుల జాబితాలో ఎటలా చేశారో భీషున్నకు ఆర్థం కాలేదు ణ్‌ క్ర విత కు జాతీయ అవార్డును పొంది య కాశీ విద్యాపీఠం వారి డాక్టరేటును , ఆం(ధా యూనివర్శిటివారి కళా |పపూర్ణను , థారత పభుత్వపు పద్మ్రీని కూడ పొందివున్న భీమన్న వుండగా । మరొకరిని అధ్యమలుగా. ఎలా పేర్కొన్నారో జనాని కర్ణం కాలేదు

క్‌

'తెలుగు సాహితీ రంగంలో ఆ|గ(శేణి కవిగా పఖ్యాతుడై గ్‌ రాష్ట్రంలో ఎన్నో సాహిత్య , సాంస్కృతిక కవి సమ్మేళన సభలకు ఆధ్యక్షత వహిస్తూ వస్తున్న భీమన్న _ హరిజన మహాసభల కవి సమ్మేళనకు అధ్యక్షత వహించ

[బాహ్మలచే క [(వాహ్మల (పయోజనం కోసం నిర్యహించ బడుతున్న హరిజన సభలు “అనే క్రీరి ఆ సభల కెందుకు వచ్చిందో అప్పు డందరికి ఆర్ధ

“మరి , చాలమంది వారిజనోద్యోగులు , కొన్ని హరిజన నంస్థల వాళ్ళు సహకరిస్తున్నారు కదా అంటే _. “పల్రెటూళ్ళలోని చదువులేని. పాలేళ్ళ కంటే, వీళ్ళే” అన్నాడు. భీమన్న.

“వాండెడ్‌.. లేబర్‌ ఆరటే. బంధిత కార్మికులు. రకరకాల ఉన్నత "సేవా రంగాలలో పని చెయ్యడానికి ఏంచుకోబడిన హరిజన [పతీనిధులలో ఆత్య ధిక సంఖ్యాకులు ఈ పద్ద్యుకిందికే వస్తారు, మిగిలినవాళ్ళు తమ గతాన్ని, కులాన్ని, తాము పుట్టిన పల్పెల్ని , గుడిఫెల్ని , అక్కడి దీనుల్ని, చిన్నప్పటి నేస్తాల్ని మరిచిపోయి, దోపిడీ దొరలతో చేరిపోయిన కుక్షంభరులు”' అన్నాడు,

“వ మాధవరావు లాంటి వాడో న్యాయంకోనం నోరు మెవెపితే ,

నగ్జల్తైట్‌ అనేస్తారు! ఆదొక్ర పెద్ద సాకు! ఇదీ ఈనాటి (పఫజాస్వామికం యొక్కా- * హరిజనాభివృద్ధి | పణాళిక యొక్కా. స్వభావ సరళి |”

“న్యాయం నగ్ధలై టైతేే నేనూ నద్దల్తెటునే” అన్నాడు భీమన్న,

“కొందరు రౌడీలు చేరి, న్యాయం. ముఖంమీద “పెద్దపులి” అవి (వాసి, కొల్ఫి చంపేస్తుంటే-దాన్ని అలా చావనివ్వ వలసీందేనా ?”

“కేవలం భీమన్నను ఆవమానించడానీకే ఈ కవి నమ్మేశన ఉద్దేశించ బడిందా ౯

ర్‌ఫలి బోయి భీమన్న

“దేవుడు లేడూ సత్యం జయించదూ [* అంటూ, కన్నాంబలా

ఆయినా , వీధిని పడేవాష కూడా లేరా ఈ యుగంలో 1

ఎందుకు లేరు ? ఉన్నారు. ఏ యుగంలోనూ ఉంటారు... సత్యం: న్యాయం , ధర్మం, "స్నేహం? సౌజన్యం , సౌశీల్యం ; సౌందర్యం + సుఖం, జొదార్యం , ఆనందం= ఇలాంటివి అల్ప సంఖ్యాక వర్షమే అయినా , అవే సామా జిక జీవ మూల సూశకాలై వుంై , ఆసలు విలువల్లే వుంద ,

మహాసభలు వ్యపిల్‌ పదవ లేదీనే [ప్రారంభమైనై . భీమన్న ఇంట్లోనేవుండి. [పళాంతంగా క విత్వం. (వాసుకొంటూ కూర్చున్నాడు. పదకొండవ తేదీ ఉద యమే సత్యనారాయణరాజు, సీతారామయ్య భీమన్న వద్దకు వచ్చారు. సీతా రామయ్య రచయిత , సత్యనారాయణ రాజు నటుడు , ఖీమన్నకు బాల ఆత్మీ యులు . తాము మంతతిగ్గారి వద్ద నుంచి వచ్చామసీ , జరిగిన దానికి ఆయన ఎంతో బాధ పడుతున్నారనీ , కసీసం కవి సమ్మేశనలో అయినా భీమన్న పాల్గొ నక తప్పదనీ అన్నారు వాళ్ళ, |

“మీరు లేని కవి సమ్మేశనను ఊహించలేం , సారో! ఆ వేదిక మీద మీరు కనిపించకి పోతే, జనంలో అపోహలు రేగుతై . ఏ షరతు మీద మీ రక్కాడికి రాగలరో చెప్పండీ” అన్నారా యిదరూ: ఏక కంఠంతో .

“ఇది ధర్మరాజు రాయబాగంలా వుందే” అన్నాడు భీమన్న , తనను చంపే ఉపాయం తానే చెప్పవలసి వచ్చింది కదా భీష్ముడు !

''“సర్శ, రహస్యం చెప్పేస్తున్నాను వినండి... నన్ను , హరిజనుల్ని చాల కించపరచిన సభ లివి . ఆయితే=ఏ సాహిత్య సభకైనా, కవి సమ్మేళ నకైనా అధ్యక్షత వహించమని నన్ను కోరితే | నేను కా దనలేను” అన్నాడు భీమన్న |

“చాల కృత జ్ఞాలర మరో సలహా 'చెప వండి , ఇపుడు (ప్రకటించ బడివున్న ఆధ్యక్షుల నేం చెయ్యాలి ?

“ఆవధానిగ్రా రణటే నా కెంతో గౌరవం , భక్తి, వారిని [పారంభకులుగా చెయ్యవచ్చు ”

వెంటనే లేచి. వెళ్ళిపోయా రిద్దరూ . మరో గంట సేపటికి మళ్ళీ వచ్చా రా యిద్దరూ. మంథతిగారి నుంచి ఒక పెద్ద వైఫ్ర లేఖ తెచ్చారు. కవి సమ్మేళనకు. అధ్యక్షత వహించమనీ , ఆవ ధాని గాడు 1పారంభకులుగా వుండడాని కంగీకరీంచా రనీ వున్నదా లేఖలో ఇ భీమన్న తన ఆమోదాన్ని (వాసీ యిచ్చాడు వారి చేతికే, చ్‌ తర్వాత రో జంత. భీమన్నకు అభినందనలు ఆందుడూనే వచ్చాయిం ఏదో గొపు విజయం సాధించినట్టుగా . అధ్యక్ష పీఠం నుంచి విమర్శలు విసరవ ద్దంటూ. ఆధికార స్థానాల నుంచి. అభ్యర్థనలు కూడ అందాయి పైఎవేటుగా = . పం[డెండవ లేదీ సాయంకాలం కవి సమ్మేశనం . భీమన్న నిజంగానే సభకు వస్తాడో రాడో అన్న అనుమానంతో ఒకరు కారు పంపించారు మరొక్షరు జీపు పంపించారు ఎ ఇంకొకరు వ్యానులో స్వయంగానే వచ్చారు తీనుకు పాల్గొనే కవులు ఆర్ముద , జ్ఞానాందకవి, జాపురెడ్డి , దుర్వాస. మహర్షి , మోదుకూరి , మికి గాలి నుందర రావు, కొలకలూరి, పాల వెంక టసుబ్బయ్య , నెమిలికంటి జగన్నాథం వగ్రెైరా ఒకి పాతిక మంది . ఏకవి సమ్మేళన ఆయినా అంతే , కవులు తకు్క్యవా , 'పెరవు లెక్కువా. వుంటారు . భీమన్నను నిరుత్సాహ పరచిన విషయం ఆదికాడు . కవి సమ్మేళనకు కేటాయించబడిన గంటన్నరలోను ఆధిక భాగం ఆఅవధానిగారి (ప్రారంభోపన్యాసమే రీసుకోవడం ! రాష్ట్ర వొరిజన మహాసభలలో , పాతికమంది మహాక్షవులు ఒక్క అర గంటలో కావ్యగానాలు ముగింవువలసిన కవిసమ్మేళన అది! దానికి భీమన్న అధ్యక్షుడు ! “* హరిజనుల అభ్యుదయంకోసం కేటాయించబడిన నిధులు ఖర్చయి పోతున్న తీరు ఇ దన్నమాట 1ఇ దెక్కడి అభ్యుదయం |” ఆంటూ. వాపోయాడు:

ఎసరి (పేమకు , సానుభూతికి ,

ఎదురు చూడకు మోయి నీవు! పరుల [(సేమయు , సాను భూతియు ఐల విహీనుని చేయు నిన్ను |

నీవె సేమింపము జగమ్మును

నీవె చూపుము సాను భూతివీ శివుడ వగుదువు నీవు , జగతికి 'శేయ మిడుదువు అప్పుడే !

ఎ అకాండ తాండవం శి22. కులద్వేషాలకు హేతువు నిష్కలము , నిర్మశము చేయనేర్చి , జాతి

నుద్ధరించగ లెండింక యువకులార !

ఆంటూ', కూలిరాజు నాటకం ద్వారా 19042 లో తాను బహిరంగంగాొ ఉద్బోధించి నప్పటి నుంచీ. , భీమన్న "హైందవ సమాజాన్ని ఒక నిషాల ఐల వత్తర సుసంఘటిత అ(గశణి జాతిగా. తీర్చి దిద్దాలన్న (ప్రగాఢ లక్ష్యంతో సాహితీ స్మి చేసు కొంటూ వచ్చాడు .

అ తన సాహిత్యానికి పరమ లక్ష్యం ఆనందమే. ఆయినా , సాంఘిక లక్ష్యం కుల రహిత జాతి నిర్మాణం ,

(పపంచం లోని. ఆధునిక ఆగ రాజ్యాలలో భారత రాజ్యం ఒక టి కొవా లనీ , అన్నిటినీ ఆధిగమించి వికసించాలనీ ఈయన ఆకాంక్ష, అందుకు "హైందవ సమాజం నుంచి కులం అనబడే వ్యాధి పూర్తిగా నిర్మూలించ ఐడా

బహు [కూరంగా ,. అమానుషంగా, ఏ మాతం దయాదాకిణ్యాలు" లేకుండా-వెలి వేయబడి , ఆణచి పెట్టబడి, పీడించబడుతూ వున్న, ఒక కులా నికి చెంది వుండి కూడ , ఎన్నో బాధలకు స్వయంగా గురవుతూ కూడ భీమన్న ఏ విధమైన వెరళశ్యం లేకుండా , తాము కులాతీతంగా వుంటూ , కుల

జీ

నిర్మూలనకు నడుం కట్టవలసిందిగా (పగతి గాములైన అన్ని కులాల యువకు లకూ పిలుపు నిస్తూ వచ్చాడు .

ఆఅందుకే-ఎన్నడూ అనువాదాల జోలికి పోనివాడు , అంబేద్కురు గారి. “కుల నిర్మూలన” [గంధాన్ని ఆ౪ఃగ్గం. నుండి తెలుగులోకి ఆనుపదించి ఇచ్చాడు= అంబేద్కరు “మెమోరియల్‌. సామైటీ వారకి ..

ఆయితే-ఏం జరిగింది ? ఇపుడేం జరుగుతున్నది ?

కుల నిర్మూలన కేసి ఒక్క అడుగైనా పడిందా ? జాతి సమైక్యం. సౌధ్యపడిందా ? దేశానికి రాజకీయ స్వాతం[త్యం వచ్చినప్పటి నుంచీ పరిస్థితి ఇంకొ. దిగజారిపో లేదా? కులతత్వం జాతి విచ్చిత్తికే దారి తీసే టంతటి [పమాద' స్థాయికి దేరుకో లేదా ₹ ఈ దుస్థితికి హేతు వేమిటి.?

ఈ దుస్థితి కంతకూ 'హేతువు-రాజకీయాలూ , పదవీ వ్యామాహపరులైన రాజకీయ నాయకులూ అంటాడు భీమన్న ;

(పజా స్వామిక ౦లో వయోజన వోటింగు పద్ధతి వల్ల ఎంతో మంచి జరు తుందని ఆశ్‌ంచారు _ గాందీిజీ శ్‌ ఆంబేద్క-రు 1. అనారి కాంగెసు అధినేతలూ . తద్విరుద్ధంగా మన ప్రజా స్వామికం ధన స్వామికమూ , భూస్వామికమూ , కుల స్వామికమూ ఆమం దంటూ వాపోతాడు భీమన్న ఇ

ఈ వ్యాధికి చికిత్స 'బేదా ? ఏందుకు. లేదు ? ఎన్నో చికిత్సలను సూచిం చాడు భీమన్న తన సాహిత్యం. నిండా * చిదీవితే తెలుస్తుంది కాని, చదువు కొన్న వా ళ్ళంతమంది. ఈ దేశంలో ?

డి గ్నీ లున్న 'వాళ్ళంతా చదువు కొ న్నవాళ్ళు కాదూ” ఆంటా డందుకే..

సాంఘిక పరిశీలనలో , పరిశోధనలో భీమన్నకు ఒక సత్యం గోచరిం చింది. కుల సలబంధమైన, అంటరానితనానికి 'చెండిన అఘాయిత్యాలకు , అత్యాచారాలకు పాల్పడుతున్న వాళ్ళంతా [బాహ్మణేతర కులాలకు చెందిన వాళ్ళే ( ముఖ్యంగా కింది కులాలకు , వ్యవసాయ. కులాలకు చెందిన వాళ్ళ క ఎందువల్ల ర్గి

596 టోయి భీమన్న

ఎందువల్ల అంటే ఎవాహ్మలలో వున్న సాంస్కూతిక చైతన్యం, ఆధ్యా త్మిక దృక్పథం తక్కిన కులాలలో. లేకపోవడం వల్ల _. అంటా డీయన,

“వ్యాసుడు. హరిజనుడు : వ్యాస సంతానమైన. కౌరవ పొండవు లంతా హరిజనులుో ఆంటూ రాగ వాళిష్ట పీఠికలో భీమన్న ఎలుగెత్తి చా టితే , (బాహ్మ లెవరూ పెదవి కదపలేదు , అయితే: కావచ్చు నని వూరుకొన్నారు., కాని--

ఒక సారె ప్వుడో , తులాబందుల నాగేశ్వరరావు గారి. సన్మాన సభకు అధ్యవ్షృుడుగా భీమన్న తాడికొండ (మంగళగిరి) వెళ్ళినప్పుడు , ఆ పాంతం లోని యాదవులు. కొందరు భీమన్నను 'ఘెకావో చేళారు. పాండవులు హరిజను లైతే, వారి బంధువులైన యాదవులుకూడ' హరిజనులేనా ? అని !

అరుంధతి కథ మొదలు ఎన్నో పురాజగాథలను వారికి వివరించి, వారిని ఒప్పించి బైటపడటానికి గంటో , 'రెండుగంటలో పట్టిం దట భీమన్నకు. ఇలాంటి సంఘటనలు. ఈయన జీవితంలో అనేకం ;

ఆందుకే 1కింది కులాలవారిలో సాంసగ్టాతిక చైతన్యం విద్యావికాసం కలిగించవలసి వున్నదంటాడు భీమన్న , ఈ రంగంలో. ఇంతవరకు జరిగిన కృృవీ ఆత్యల్వం అంటాడు = సాంస్కృతిక విప్ణవంకోసం ఒక ఉద్యమమె సాగా

మానవు డెక్కడుంపే అక్కడ మాలిన్యమూ ఉంటుంది

కనుక (పతి [గామంలోను వీవో పేచీలు, కొట్తాటలు జలళుగుతూనే వుంటాయి , ఈ దేశంలో (ప్రతివాడూ ఏదో ఒక కులంలో పుట్టక తప్పనప్పుడు, 'పేచీపడ్డవాళ్ళు ఏవో కులాలకు చెందే వుంటారు * అట్టి "పేవీలను అక్కడి న్యాయ శాంతి భ్యదతల పరిపాల నాధికారులకు వదిలెయ్యాలి .. అప్పుడవి సవ్యంగా పరి

అలాకాక , అట్టి స్థానిక విషయాలలో రాజకీయ నాయకులు కలగ జేసుకొని

వాటికి క్రలతత్వపు రంగులు పూసి, స్వార్థాని కుపయోగించు. కౌంటునా రంటాడు భీమన్న ,

“అందుకే , స్థానికమైన పేచీ పూలీల జోలికి రాజకీయ నాయకులు , మం(తులు వెళ్ళు కుండా. వుండాలి , అట్టి వాటిని స్ధానికాధికారుల పరిష్కారానికే వది లేయ్యాలి” అంటాడు భీమన్న .

“మతా లన్నీ మానవ ,పగతి నిరోధక మైనట్రివే. అయితే, [పపంచానికి భారతీయ బుషు లిచ్చిన ఆధ్యాత్మిక భాగధేయం. అద్వితీయ మైనట్టిది. అట్టి ఆర్ష రుజ్జీవింప జెయ్యా లనేది నా ఆకాంక్ష అంటా డీయిన .

బూజు: దులిపి , 'చె త్త ఊడ్చి. , ముళ్ళడొంకల్ని తొలగించి , ఈ సనాత నోద్యానాన్ని వునర్నవీక రీంచాలి .. పునరుజ్ఞృలనం కలిగంచాలి. అ౭ఃదుకు ఈయన చేబట్టిన సాంస్కృతిక విప్ర వోద్యమం ,

వీ మెదడు బల్పుకు గల కాంతి నై శిత్యమే సీ జీవిత సాఫల్యం లోని శాంతి వైశిష్యం

గుడి వెలు నిశ8. విశ్వనాథ తుది దర్శనం

పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా. కలెక్టరు కుమారస్వామి రెడ్డిగారి ఆహ్వానంపై ఏలూరు వెళ్ళాడు భీమన్న - అక్కడొక కవి సమ్మేళనలో పాలొనడంకోనం . అ సమ్మేళనకు అధ్యక్షులు: విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు * అందు పాల్గొన్న కవులు భీమన్న, వావురెడ్డి , అరిపిరాల విశ్వం , "శీ షేంటద శర్మ, కరుణభథ్రీ మున్నగు వారు చాలమంది *

ఆతిథి మర్యాదలు (పభుత్వ స్థాయిలో ఎంతో సంత్వ పికరంగ్లా ఉన్నాయి. కవి సమ్మేళనలే కాదు , ఏ కళ సాంస్కృతిక కార్యకమా లెనా , (ప్రభుత్వం. ఏర్పాటు 'చేస్తేవే అందులో పాల్గొనే వాళ్ళకు సుఖంగా వుంటుందం సాడు భీమన్న . 'పెొవేటు సంస్థలైతే వాళ్ళకు స్వలాభ' 1పసక్తి ఎక్కువగా

508 టోయి భీమన్న

సహస మాసాలు నిండిన విశ్వనాథ , కోంచెం తూలిపోతున్నా + బలం గానే వున్నారు . ఆ రాజసం అలానే వుంది. వాక్కు_లోని చమత్కార కారిన్యం, సొజన్యం ఏమా [తం చెక్కు చెవరలేదు .

విశ్వనాథకు ఎడమ [పక్క భీమన్న , కుడిపక్క బాపురెడ్డి ఆసీను లైనారు ._ తన పుస్తకాలము బాపురెడ్డిగారు వందన పూర్వకంగా సమర్పించారు విశ్వనాథకు . వాటిని చిరునవ్వుతో స్వీకరించి , పేజీలు [తిప్పి బల్లమీద పెట్టు కొన్నా రాయన . ఇటు భీమన్న కేసి చూళారు. భీమన్న చేతిలో గుడిసెలు, శివాలకలు , బొమ్మ వున్నై, వాటిని తన ఎదుట బల్ల మీద పెట్టుకొన్నా డీయన , వాటీని విశ్వనాథ ఆందుకొని పేరు , పేజీలు చూది, మళ్ళీ యథా స్థానంలో పెప్రేశారు .

సభ (పొరంభ మయింది, విశ్యనాథవారి అధ్యతోపన్యాసం పురివిప్పి తాండవించిం దనడం కంటె, దీపావళి ర్యాతిలా వెల్పివిరిసిం దనడం సత్య సన్నిహితం . అందులో పార్వణ సముత్సాహమే కాదు , అగ్ని |పమాదాలూ కోకొల్లలు ం

“ఇప్పుడు (బతికున్న వాళ్ళలో రాయ[పోలు సుబ్బారా వొక్క-డే కవి” అన్నారు విశ్వనాధ ! కాదనే దమ్ము లెవరి కున్నై? వేదికమీద సుథాసీనులె వున్న కవులంతా చిరునవ్వులు చిలకరించుకొని, తమను తాము చల్దార్చు కొన్నారు.

• ఏదో నా జీవితం ఆయిపోయింది . మన ఆర్షసాహిత్య సంపదను ఈనాటి ఆధునికతా విషమ ధాటినుంచి రక్షించుకోవలసిన బాధ్యత ఇక మీమీద వుంది .” అన్నారాయన చివరకు సభాసదుళ నుద్దేశించి .

“ ఇప్పుడు పన్నెండు కావస్తున్నది . నేను పన్నెండున్నర దాటి కూర్చో లేను . కవి సమ్మేశన ఆరగంటలో ముగియాలి . అంటే ఒక్కొాక్య్థా కవి మూడేసి నిమిషాల్లో వబగించాలి .” ఆంటూ అందరి వంకా చూచి, “* ఇప్పుడు మొదటగా బోయి భీమన్నగారు తన కవితను వినిపిస్తారు” అని [పకటింగ కూర్చున్నారు .

నో టబ ౦9 జ బట ఒక కవిని అంతదూరం పిలిపించడం ఓక్క మూడు నిమిషాల కోసమేనా *

అంతవరకు ఏవేవో చదువుదా మనుకొంటున్న భీమన్న ఒక హఠాత్‌ స్ఫూ రికి లోనై లేచి , గుడిసెలు తెరచి , “మారనివాడు అనే కవితను , ఒకే ఒక్‌ కవితను వినిపిస్తాను ” అన్నాడు , సభ నిశ్శబ్ద నుయింది ,

“ బాగుంది ” అన్నారు విశ్వనాథ

“ విశ్వనాథవారు ఇక తను జీవితం అయిపోయిం దన్నారు . అది నిజం కాగూడదు, వారు మరో ఇరవై. సంవత్సరాలపాటు మన మధ్య వుండాలి ఇలానే వివాదపడుతూ వుండాలి, ఇది మన ఆందరి ఆకాంక్ష” అన్నాడు భీమన్న ఎ సభ హర్షధ్వానాలతో హోఠె త్రి పోయింద ॥

“ఫీ కిచ్చిన చైెంలో రెండు నిమిషాలు ఖర్భయిపోయాము ” అన్నారు విశ్వనాథ

“ఆ ఖర్చు మీ పద్దు కిందది "” అన్నాడు భీమన్న * సభ మరీ అనంద తుందిల మయింది .

“సరే, నా మూడు నిమిషాలూ ఆయిపోయిన్స్హై * ఆంటూ కూర్చున్నాడు ఖీమన్న . “కాదు, కవిత చదవండో ” అంటూ గోలదేళారు ఆడియన్ను . “మారనివాడు ” చదివాడు భీమన్న .. సభ రసార్ద్రమయింది .

“ ఫీమన్నగారు పం[డైండు నిమిషాలు తీసుకున్నారు, ఈయన చదివిన కవితా విషయం. ఎటువంటి. దంటే , మధ్యలో ఆపడానికి వీలు లేనట్టిడి .. అది ఈయన' చూపిన గడుసుదనం. . భీమన్నగారు అసలు శివభక్తుడు _ ఇప్పుడు శివా భక్తు డై నాడు... ఏది. ఏమైనా ,.ఈయన నాకు ఇరవై సంవత్సరా లిచ్చాడు. నేను పన్నెండు నిమిషా లిస్తే వమయిందిలే ” అన్నారు విశునాథ. ఆయన చమ

“సరం అట్టిది, ఆ తరువాతి కవులను మ్యాతం మూడేసి నిమిషాలకు

విశ్వనాథ తనను శివాభక్తు డని ఎందు. కన్నారో భీమన్న కర్ణం కాలేదు . 'పేబులు మీద గ్లాసు అందుకున్నాడు * అవి కొబ్బరి నీళ్లు | ఎంతటి మధురానుభూతి.

అ సమయంలో వేదిక మీదకు అందజేసిన వన్నీ కొబ్బరి నీశ్ళే 1! 'వేసవి మధ్యాహ్నం, తీయని కవిత , కమ్మని కొబ్బరినీష్ట ! ఏన్ని గ్లాసులు కాగాడో లెక్కలేదు భీమన్న .. కోనసీమ. బీరు కొబ్బరి నీరు!

“క పుస్తకాలు నా కోసమేనా ?” అన్నారు విశ్వనాథ , భీమన్న ఎదుట వున్న గుడిసెలు , శివాలకలు ,. బొమ్మ తమ చేతిలోకి తీసుకొంటూ ,

“ప్పి కోసమే * అంటూ చేతులు మోడ్చాడు భీమన్న . అదే భీమన్నకు విశ్వనాథ చివరి దర్శనం. శవాలకలే భీమన్నను “” శివా” భక్తుడుగా చూపిినై విశ్వనాథకు ఆ షజణంలటో.:

అమ్మ. ఇచ్చిన బొమ్మలను గావి ఆట మున్గిన చంటివాడు. అడు కొను చున్నంత 'నేప్పు ఆమ్మ మాకే మరచి పోడా? ఆట తమిలో అమ్మ జోక్యము చెన్‌ గాని సహించ గలడా? అంత మాతము చేత బొమ్మే అమ్మ కంటెను గొవ్ప దౌనా? భీమన్నకు తెలుగు సినిమా లంటే ఆసహ్యం . అవన్నీ వట్టి అనౌ చిత్యాల అల్లికలు ఆంటాడు = దైవిక సన్నివేశాలు, మహిమలు , ఇంద జాలాలు అభ్యంతరం లే దీయనకు . ఎంతటి అసభ్య దృళ్యా నైనా , బూతు ధ్వని నైనా భరిస్తాడు. అనౌచిత్యాన్నే సహించలేడు

అనౌచిత్యం ఆంటే ఏమిటి?

విబ్యావిలాస సర్గ 601

ఏది ఉచితం కాదో , సహజం కాదో, ఏది [వకృత్తికీ, ,పవృత్తికీ అనుకూలం కాదో అది అనౌచిత్యం . [ప్రవరుడు పసరు మహత్తుతోనో , అగ్ని ఉపాసనతోనో , మనోగమనం సాధించి ఉండవచ్చు. ఆది ఆనౌచిత్యం కాదు. చందుణ్ణి తురకల దైవ మనడం అనౌచిత్యం . తిట్టులో కూడ మూల సత్య విరోధం భరించలేడు భీమన్న. ఇక సినిమా సాపాత్యంలో ముఖ్యంగా పాటల్లో జొచిత్యమేం కనిపిస్తుంది ,

ఆలాటి భీమన్నను తీసుకెళ్ళి రాష్ట్ర ఫిలిం అవార్డుల బోర్డులో సభ్యుడుగా వేసింది ప్రభుత్యం . భీమన్న జీవితంలో ఆశ్చర్యకరమైన సంఘటనలలో ఇదొకటి. వరూధిని సందిట్లో పడ్డ పవరుడిలా ఉక్కిరి బిక్కి రై పోయాడు ఆ సందె దీపాలు వేళ , భోరున వర్షం కురస్తుండగా , ఏదో [వాసుకుంటూ కూర్చున్న తన వద్దికు సమాచారకాఖ ఆధికారి [పభాకరామాత్య వచ్చి స్వయంగా ఈ సమాచార లేఖను అందజేసి నపుడు . ఆ బోర్డు కన్నీనరు (పచారశాఖ ఎడెరెక్టరు రాజ్యం సిన్హాగారు ॥ జాతీయోద్యమ నాటి యువజన కాం[గెస్‌కు చెందెన ఆ స్వాతంత్య యోధినీ మణి అన్నే ఖీ రాజ్యమే ఈ రాజ్యం సిన్హా క మూ పట్ట ఆత్యంత స్నెహశీల ఆమె, వీలిం శాఖకు చెందిన ఉన్నతాధికారి ఇ = వి. సుబ్బారావు గారి పరిచయ పునరుజ్జీవం కూడ భీమన్నకు ఉత్సాహ కారణ మయింది సందర్భంలో ॥

బోర్డులోని తక్సిన ఇద్దరు సభ్యులు ఇల్రిందల సరస్వతీదేవి, _తుర్ష పాటి కుటుంబరావు గార్డు కూడా భీమన్న పట్ట గౌరవం గల సహృదయ సుహృ న్మనస్కులే .

చైర్మును పింగళి జగన్మోవానరెడ్డి గారు రిటైరైన స్నుపీంకోర్డు జడ్జి, ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ వైస్‌ చాన్సలరు . ఆ బోర్డులో సభ్యత్వంవల్డ భీపన్నకు కల్గిన లాభాలలో ముఖ్యమైంది జగన్మోహనరెడ్డి గారితో పరిచయం , సాన్ని హిత్యం ॥ త ద్వారా ఉస్మానియా "సనేట్‌ సభ్యత్వం ,

1975లో విడుదలైన చితాలను (ఆ తర్వాత 19785ోని చితాలను

డా) చూచిన తర్వాత భీమన్న విషాద నాయకుని మ ఖం పెట్టి అంటాడు =

మన తలుగు చిితాలు తెలుగు క వితల్లా వెల వెల బోతున్నాయి ఆని ! వట్టి ఆను కరణలు , ఆనుసరణలు , అనువాదాలు , కాపీలు, బూతులు , విమర్శలు, పచ్చి. సెక్సు , పిచ్చి కై 9ము అని! మన సినీమాలు మసక దీపాలు అని !

“* సినిమాలలో ఉత్తమ కథా , సాహీత్యమ్మూ సంగీతమూ ఉంటా యను కోవడం లేదు , ఉండాలని కోరడమూ లేదు నేము, అది కళాశ్మేతం కాదనీ, పార్మిశామిక కర్మాగారమనీ తెలుసు నాకు, అయితే తమ కర్మాగారంలో తయారయ్యే సరుకు నాణ్యమముందిగా ఉండాలని యజమాను 'లెందు కనుకోరో నా కర్థం కాదు , అన్ని లక్షలు ఖర్చుపెట్టి చ్నిశం నిర్మించడం ప్లాప్‌ కావడానికి కాదు కదా !” అంటాడు భీమన్న .

[ప్రజలకు తాగుడు. నేర్చి, ఆలవాటైన వాష్య ఏదైనా తాగేస్తారు కనుక, వాళ్ళకు కలీ సారా ఆందిద్దా మనుకోవడం ధర్మమా ? కలీ సారా శరీరాలనే నాశనం చేస్తుంది. ఈ కల్తీ సినీ రంగం ఆత్ములనే ధ్వంసం చేస్తున్నది కదా ?

మరి [పజలు చూస్తున్నారు కదా అంటే - అలవాటైన వాహ ఏది దొరి కతే ఆదే చూస్తారు : గత్యంతర మే ముండి? సగానికి సగం ఇసకా , రాళ్ళూ అని తెలిసి కూడా బజారులో బియ్యం కొనుక్కోవడం లేదా ? (పజల నిస్పవా యత అట్టిది,

కల్లు మరిగిన :వాడు చల్చను నిరాకరించే టట్టు , బూతు సినిమాలకు అల వాటు పడ్డ [పజలు కళాత్మక చిత్రా లేమైనా వచ్చినా వాటిని ఆదరించ లేక పోతున్నారు. ఎంతటి న్హైతిక పతనం!

ఈ అవార్డుల బోర్డు సభ్యత్వం వల్ల , పతి చెత్త ఫల్మునూ చూడడం వల్ద ఇలాంటిభావాలు భీమన్నను చుట్టుముట్టి వేధించ సాగిన్తై . దొంగల ముఠాల కంటే వ్యాపారుల కూటాలే ఎక్కువ [పజా పీడకా లంటా డీయన'* సమాజంలోని ఆ(గ(శేణి పెద్దల ఈ దోపిడీ ధోరణి మొత్తం మానవ స్వభావాన్నే కలుషితం చేస్తూ స్వార్థంకేసి మళ్ళిస్తున్నది అంటాడు =

(19875) అవార్డుల ఉత్సవం విజయవాడలో జరిగి నప్పుడు ఆ రోజున ఫిలిం. చేంబర్ము వారి విందు జరిగింది ; ఆది స్వయం సహాయ విందు (బఫె,

విద్యావిలాస సర్గ 680౮ల

“నమస్కారమండీ . నేను బోయి భీమన్న” అన్నా డీయన 'శ్రేటులో ఏరో వడ్డించుకొంటూ - అక్కడికే ఆందుకే వచ్చిన ఒక పెద్ద మగషితో.

ఆయన ఆదరి పడి, 'తేరి చూచి, చేతిలోని "పేటును (అక్షరాల్యా బల్ప మీద పడేసి, “నా అభిమాన కవి బోయి భీమన్న మీరా ౯” అన్నాడు. దానితో ఈయన. కంగారు పడిపోయి, తన ప్లేటును కూడ బల్స పె పడేసి నిలబర్జాడు. అప్పు డాయవ పాలేరు నాటకం నుంచి (ప్రారంభించి , భీమన్న సాసాతీ పుట్టు పూర్వో త్తరా' లన్నీ ఏకరువు "పెడుతూ, ఓ సాహిత్యోపన్యాసం దంచేకాడు , ఆ సమయంలో ఆయన మారువేషంలో. ఉన్న అవధాని గారో, నారాయణళెడ్డిగారో అనిపించా టడ ఈయనకు ! అంతటి దట ఆయన, వె దుష్యుం |

ఇంతకూ అఆయన' ఎవరు? రావు గోపాలరావు గారు |!

“మీ [గ్రంథాలు ఎక్కడ కనిపించినా పట్టుకుపోయి చదివేస్తాన” అన్నారు గోపాలరావు గారు!

“పట్లుకుపోయి కాదు , కొట్టుకు పోయి” అన్నాడు - అంతలో అక్కడికి వచ్చిన రాజబాబు |!

రాజ బాబు వద్దనున్న “గుడిసెలు” కావ్య సంపుటిని, మార్టినులో నోట్సు కూడా (వాసుకొన్న దాన్ని , రావు వారు పట్టుక పోయా రట!

ఆ సమీపంలోనే వున్న సంగీతను , (ఫటాఫట్‌) జయలక్ష్మిని భీమ న్నకు పరిచయం 'చేళారు రావు వారు. ఆ మధుర సన్నివేశ స్ఫూర్తి నుంచి వెలువడిందే “ఇంతటిదా నీ వైభవము! ఎంతటిదో నా భాగ్యము" పాట 1

ముఖం చేతులలో దాచుకొవి (వేళ్ళ సందుల్లోంచి చూన్తున్న నీవు కేవల జ్యోతిరాతశ్ర కనికట్టు లా కనిపించావు నాకు. ఎనివి జన్మల తపహఃఫలాల, రస కవితలో ఆ చూవులు |. ఓహో, లజ్ఞామోహన ముగ్ద సౌందర్యం ! ఆతో్యోబ్ద గల గాఢ సౌందర్యం ఆారాగ వైశాఖి

6౧4 బోయి భీమన్న నిశి. అనంతా వె వేదాః 'వేదాలు అనంతం * అపరిమితం, ఇపుడు 'మనకు లభిసున్న బుగ్వే దాదులు చాల పరిమిత మైకట్టివని ఉపనిషత్‌ బుషులే వక్కాణించి వున్నారు కదా? బుగ్వే దాదులు 'నంపూర్ణ మైనట్టివి కావు. అనంతిమైన) ఆ పరిమిత" మైన వేదాత్మలో , పరమ సత్యంలో * జీవళ క్రిలో ఇవి ఒక భాగం మ్మాతమే. మానవ జ్ఞానం పరమ. జ్ఞానంలో ఒక చిన్న లవ మాృాతమ | నీ వదనా కాళశంలో నీలి మబ్బు లెందుకే? దుఃఖ మయము జీవితమని రజని లోవి కణ మొక్కటి రవివి చూపు మన్న దళే:*? మవిషిలోని ఆణు వొక్కాటి మనిషే లే డన్నదజే, *- = జారాఖీలు అనే పాటలో భీమన్న మానవ జ్ఞానం ఎంత పరిమిత మయిందో చూపి. ఉన్నాడు .. మనిషి శరీరంలోని పతి అణువూ. జీవాణువే , అలానే - విరాట్‌ పురుషు డని మన. బుషలు: పేర్కొన్న పరమ చైతన్యంలో మానవాత్మ ఒక పరమాణు వనవచ్చు = శరీరంలోని అణువు పూర్ణ శరీరాన్ని ఎలా. ఊహించ ఐాలదో మానవ్నడు కూడా విశ్యాత్మను రూపించుకో లే డంటా: డీయన బల్బులోని శక్తి ఎంత పేరిగితే అంత ఏక్కువ దూరానికి వెలుగు వ్యాపించే టట్టు , మెదడులోని శ క్రి ఎంత పెరిగితే అంత నిశ్చితమైన సత్యాలు గోచరిస్తూ వుంటాయి. జప తపాదుల ద్వోరా మెదడు శక్తిని సె ంచుకొన్న వారే బుషులు. అట్టి వారు దర్శించి వెల్లడించే సత్యాలే వేదాలు |

భగవంతుడు 'వేదకాలం నాడే కాదు, ఈనాడు కూడ వున్నాడు ల కాగా, వేదం ఈనాడు కూడా: పుడుతుంది . నానుంచి కూడా పుడుతుంది. . నే నేది చెపితే అది వేదం అన్నా నందుకే . _-గుడినెలు వేదాలు ఆపౌరుషేయా లంటే ఆర్ధ మేమిటి ? భగవత్‌ (పేరణ వల్ల , బుషుల నోట వెలువడిన సత్యాలని! భగవంతుడు ఎల్లప్పుడూ వుండే టక్లే బుషులు కూడ వుంటారు . సూర్య గతిని బట్టి వాతోవరణ స్థితి మారే ట్రే కాలగతిని బట్టి సృష్టి. స్థితి మారుతుంది , ఈ మార్పును గుర్తిస్తూ, దాన్ని దేశ కాలానుగుణంగా అభ్యుదయ మార్గంలోకి మలుపు కొంటూ ముందుకు సాగే వాడే బుషి, తాను సాహిత్యం ద్వారా చేస్తున్న పని అదే అంటాడు భీమన్న . ఈనాడు వేదం. తన నుంచి. పుడుతున్న దంటాడు ,

వేదం ఎప్పుడూ వున్నదే, తాపసుల, దర్శకుల ఆత్మ శక్తిని బిటి అది అందుతూ 'వుంటుంది , తన కంది నంత మట్టుకు తన రచనలలో నింపి, [పజల కందిస్తున్నా నంటా డీయన , ఆనా డది వేదం, ఈనా డిది వేదం ఆటాడు .

“ఇపుటికైనా [ప్రజలు ణ్‌ ముఖ్య గా. యువకులు ఈ సత్యం గుర్తించి, కాలానుగుణమైన 'మార్పును సాధిస్తె_-మానవ జాతి మన గలుగుతుంది , లేక్ష పోకే-తను ఆకాధిస్తున్న సమాధులలో తానూ ఓకకై పోతుంది* అంటూ హెచ్చరించాడు గుడిసెల పీరీకలో..

భీమన్న అందిస్తున్నది వేదమే . అది సాంఘికంగా సర్వమానవ సమత , రాజకీయ9గా సమ. సమాజ నిర్మాణ సిద్ధి / హార్చికంగా ఆనందానుభూతి , ఆత్మీ యంగారసా ద్వైతం,

ఈయన వేదానికి ర సొదై వతం వేదాంతం. 'వేద వృక్ష ఫల, మది .

606 టోయి భీమన్న

రెండు ఆత్మలు ఒక్కటిగా కలిసినపుడే అవి [ద్రవించ గలుగుతాయి : ఆతా ఏర్పడిన |1దవమే రసం * “రసో వై సః” అన్న వేదంలోని రసం, అదే పరమా త్మ +. పరాశ క్తి క్ల పరబ హ శ్ర * ఆదే ఆనందం,

“అఆనందా దేవ ఖల్విమాని భూతాని జాయంతే . ..= ” అన్న వేదంలోని ఆనందం-ఆ విధంగ్రా పరస్వరాకృృష్తా లైన ఆత్మలు ఏకమై , (దవించిన రసం ఇచ్చే రసానందమె . అనందో (బహ్మా!

రసాద్వ్వైత' సిద్ధాంతానికి ఖీమన్న ఆచాద్యడు , వివిధ 1పయోగాల ద్వారా తపస్సు ద్వారా! , స్వామభవం ద్యారా ఈయన దర్శించిన పరమ రహస్యమిది .

“కర్మను బట్టి జన్మ వర్పడుతుం దనేది నిజం కాదు .. గ్లాసుడు నీళ్ళ సముద్రంలో పోసి , మళ్ళీ ఆదే నీళ్ళను ఎలా తీయలేమో , పరమాత్మలో కలిసిన ఆత్మను కూడ అలానే పట్టలేం " అంటాడు. భీమన్న , కర్మ సీసా లా పట్టుకొని వుంటుం దనడం వట్టి ఊహ. అంటాడు ,

జీవించి వుండగానే పరమానంద స్ట్‌తిని అనుభవించడానికే రస్తాద్వైతం పతి జీవికీ పర్యవసానం ఆనం: దా దైల్టతమే . అందుకు ఎట్టి సాధనా, ఎట్టి గురూపదేశమూ అక్కర లేదంటాడు . ఆ పరమ చైతన్య శక్తి నుంచి లేచిన అల విరిగి తిరిగి దానిలో లయం కావడానికి ఎట్టి [(పయత్నమూ: అక్కరలే దంటాడు ,

“సిక చేతనైన పని నీవు చేసుకొంటూపో . ఏదైనా ఆడ్డు వస్తే, ధిక్కరించి దాటుకొంటూ. పో, అదే జీవిత పధం .. అదే జీవిత అవక్ష్యానందం , మత పెద్దలు చెప్పే మోక్షం " అంటాడు భీమన్న

ఇదంతా కుళ్ణంగా అర్ధం చేసుకోడానికి ఈయన రచనల్ని సూక్మాతి సూక్ష్మంగా పరిశీలించాలి . మన సామాజిక వ్యవస్థ నుంచి అవైదికమైన కుల త త్రం నిర్మూలించబడితే తప్ప, అట్టి ఆపరోక్ష పరిశీలన సాధ్యం కాదు .

విద్యావిలాస సర్గ 6౮07 దేవు ళ్ళవతరించారు , 1వవ.క్త లుదృవించారు, నెతురు చిందించారు శ నీతులు బోధంచారు మానవ నైజం మా(తం పాత గొంగళి లా ఎక్కడి దక్కాడే వడి వుంది ! ఎ గడీ నెబు నిలిర్‌ _ ఆస్థాన కవి ఎవరు ? ఆస్థాన కవి విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారు 1976 అక్షోబరులో పరమ పదించగా , ఆ స్థానం లోకి ఎవరు వస్తారో అనేది తెలుగు విద్వల్లోకంలో ఒక ఊహా సమస్య అయింది . నలుగురు నోళ్ళలోను నలగ సాగిన పేర్తలో భీమన్న "పీరు కూడా ఒక టయింది, మా పరిచయుల లోని ఒక మహిళ ఒక రోజున నాకు అభినందనలు ఆంద జేసింది . ఎందుకంటే ఆస్థాన కవి పదవి భీమన్నను వరించ బోతున్నదట ! ఈ అభినందనలు ఆందజేసిన ఆవిడ ఒక అధికారిక పరిధి లోనిది కావడంవల్ల = వార్త నిరాధారమై ఉండకపోవచ్చు ననిపించిండి . భీమన్నకు చెప్పాను , అట్టి వార్తను కళాభవనం. ఆవరణలో తాను కూడ విన్నా నన్నాడు. భీమన్న . ఆడ్వాన్సు అభినందనలు కూడ చాల అందుకున్నా నన్నాడు. . అయితే నిప్ప రాజక ముండే పొగ లేచింది కనుక , అది ఆరిపోయే [పమాద మున్న దన్నాడు . బతకని డ్రిడ్డ బారెడంత అనే సామెతను గుర్తుచేళాడు ఒక రోజున కాసన సభ్యులు పీటర్‌ 'పాల్‌ గారు, ఆయన మి[తులు వచ్చి, భీమన్న బయోడేటా పట్టు కెళ్ళారు , వద్దన్నా వినలేదు. ప(తికలతో అక్క డక్కడ భీమన్న 'పేరు కనబడ సాగింది. కొన్ని ప[తికలలో నేను పేవీ పడవలసి వచ్చింది _ భీమన్న 'పేరను అనవసరంగా వీధి కీడ్చ వద్దని. తిరుమల రామచం[దగారి వంటి సాహితీ వేత్రలతో భీమన్నే స్వయంగా పేషీ పడ్డాడు . ఒక మిత్రుడు అవునంటే , కాదనే శృతువులు పదిమంది -* (ప్రక్కనే తయా రవు తారు, అనవసరంగా వివాదాలు. పెంచుకోవడం. దేనికి ?

608 బోయి భీమన్న

“నా తెప్పుడు ఏ మేలు జరిగినా -_. ఎవరికీ తెలియకుండా , నాక్కూడా తలియకుండా , జరిగివట్టి దే [ ముందుగా ఆందరికీ తెలిసే దేదీ నా విషయంలో కార్యరూపం దాల్బదు , పోట్రీ ఏర్పడుతుంది , ఆవరోధాలు కల్పించ బడ తాయి . అధికార పదవులలో నా అనే వా రెవరూ నాకు లేరు" _. అన్నాడు భీమన్న , తనకోసం [ప్రయత్నం చేసా మంటూ వచ్చిన మితులతో ం

“పసుతం మన కవులలో ఆన్ఫాన కవికి మీ కున్నన్ని ఆర్హ తలు మర వరి కున్నాయి! ఇంత సాహిత్య సృష్టి చేసిన వాళ్ళు మరిం కవరు

“ఆస్థాన కవికి ఇచేవీ అక్కర లేదు. నిజానికి కవి కూడా కానకగ్ణార లేదు , ఏపైనా పద్యాలు [వాయ గలిగితే చాలు, పద్యాలు [వాయలేని పండితు లెవ రున్నా ర నాడు?”

“పంచరత్నాల కవులు , శాలువాల కవులు , నూట పదహార్హ కవులు, కవి సమ్మేళనాల క్రవులు .... ”

“ఇంత వరకు నియమించ బడ్డ ఆస్థాన కవులలో [పజలకు గాని, (పభు- త్యానికి గాని పనికి వచ్చిన కవు లెందరు? వా స్తవానికి అందులో ఒకాయన కవే కాడు కదా |!”

“'పెగా నీరు హరిజనులు కావటడం ఒక అదనపు ఆర్హత కాదా? తెగించి అనే ళా డొక మ్మితుడు మాటల మధ్య.

“ఆదే ఇప్పుడు నాకున్న ౬రి పెద్ద అనర్హత” అన్నాడు భీమన్న 4 *ర్పిక్ర హరిజనుణ్ని ఆస్థాన కవిగా చూచి [బతక గల బీవళకి జాతి కీంకొ రాలేదు” అన్నాడు గంభీరంగా , వాతావరణం తేమతో బరువెక్కిపోయింది .

“వజాస్వామికంలో ఆస్థాన కవి పదవి అవసరమా? అన్న చర్చలు పలికల నిండా , వేదకల నిండా [పారంభ మయిం దెందుకు ? భీమన్న అవు తాడేమో అన్న భయం వల్లనే = అర్హతను బట్టి భీమన్న కే ఎక్కువ అవకాశా లుండడం వల్ల , ఇతణ్నీ కాకుండా చెయ్యడానికి మరో మార్గం కనిపించనందు వల , ఆ పదవినే రద్దుచేయమనే [ప్రచారం [పారంభించారు తెలివైన వాళ్ళు ం

“ఏది ఏమైనా ఇది నాకు రాదు , ఆక్కర లేదు కూడా” అన్నాడు భీమన్న నిశ్చింతగా బడ్డ వా ర ప[తికలలో చదివి , ఏంతో సుతోషించాడు భీమన్న . ఉన్న పరి స్థితిలో దాశరథీ గారొక్క-రే ఆ పదవికి తగినవారు అన్నాడు . ఆయనను మన సొరా ఆశీర్వదించాడు , ఒక్కడే అధినేత కొ డుర్వి కెల్ల , ఆంద రధి నేతలే శ కి ననుసరించి; ఎవని వనిలోన వాడె ఈ యెల్ల విశ్వ రాజ్య' నిర్యాణ ముదు పూర్ణారి కారి! నిశిథి. దళిత్‌ ౩ పిడి మూ కన్నడ సాహిత్య పరిషత్తు వ(జోతృవాలకు ఆఅహ్వానించబడి , ఆంధధ' (దేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ [పతినిధిగా భీమన్న బెంగుళూరు బయలుదేరుతుంటే= కూడా నేనూ బయలు దేరాను పిల్లలతో *, మాతో ఓక సరస్వతి కూడా వుంది ఆమె పదవ క్రాను పరీతలు వాసిన శా శిష్యురాలు , అవిడి సర స్వతి ॥ బెంగుళూరులో వాసవీ స్మతంలో మకాం, జాతీయ స్థాయి సాహితీ సభల్లో పరిష దధ్యయలు జీ, నారాయణగాడి ఆతిథ్యం, క్ర న్నడ భాషతో పిల్లల: ఆటలు ఆనందంలో ముంచెతాయి. మమ్మల్ని ం చూడు) , ఇల్లి నోడు (ఇక్కడ చూడు) అనే అయిదు మాటలు పట్టుకొని వాటితో అక్కడి సర్వర్హను / ఆతిభులను మామే కాక, మొత్తం కన్నడ లక్ష్మినే గిలిగింతలు 'పెట్టేళా రీ ముగ్గురు పిల్హలు. “పులి నక్యా , గొర్రె సిద్ధాంత కర్తగా భీమన్నను అక్కడి తమ సాహితీ 'వే త్తలకు: పరిచయం. చేశారు నారాయణగారు . మన “బెం దౌ అంతటి

వాడు అంటూ [పశంస చేకారు , ఆయన అంతకు 'పూర్వం:. హైదరాబాదు వచ్చి నప్వుడు భీమన్న చెప్పిన ఈ సిద్ధాంతం ఆయనను అమితంగా ఆకట్టుకొంది.

బెంగుళూరులో భీమన్నను ఆమితంగా ఆనందపరచిన విశేషాలలో ఒకటి వాసవీ మూర్తి ,. వాసవి దేవాలయంలోని ఆ మూరిని ఈయన ఎంత సేపు చూళాడో తాదాత్మ్యంతో 1! ఆంత ఆతిలోక సుందరమైన దేవీ విిగహాన్ని తాను ఇత పూర్వం చూడ లే దట!

లాల్‌బాగ్‌లో సాయం విహారం. అడు గడుగునా “రాగ వె ళాభోొని సాక్షాత్కరింప చేసిం దీయనకు ,. వెదరు పొదలు , లతా నికుంజాలు , చీకటి గుబురులు, పూల గుత్తులురాగ వైళాఖి తో పాటు అనేక మణి మేఖల లను కూడ' గుర్తుకు తెచ్చి వుండవచ్చు. ఆ పరిసరాల నమ్మోహనత అలాంటిది .

అక్కడ ఖీమన్నకు లభించిన శోభాయ మానమైన ఆతిధ్యాలలో ఇండియా కాఫీ బోర్డు చైర్మను ఎమ్‌ .వి. రత్నంగారి దొక్రటి , ఇండియన్‌ ఎక్స్‌(సెన్‌ ఛీఫ్‌ రిపోర్టరు వి . టి, రాజశేఖర 'సెట్టిగారి దొకటి . రత్నం గారింట్లో విజయ పల్పవి , విజయేందిర కూడ స్వేచ్చగా రాఖీలు పాడడం ఒక విశీవం , సెట్టి గారింట్లో కర్నాటక మాజీ మంథతి బసవ లింగప్ప గారు ఖీమన్నను కలుసుకొని వెళ్ళారు . 'శెట్టిగారి సతీమణి హేమలత గారి ఆతిధ్యం , కుమారుడు సలిల్‌ వినయ సౌకుమార్యం ఎంతో ఆనందపరచాయి *

“ధర్మం. కోసం పోరాటం” కన్నడంలోకి “దళిత్‌ శైపిడి” అనే పేరుతో ఆనువదించ బడింది : అచ్చయింది అనువాదకులు డా॥ వై, నారాయణస్వామి. గారు... ఒక (పతిని పంపించారట కాని అడి మాకు అందలేదు. సెట్లిగారి సొంత [పతిని పట్టుకొ చ్చేళశాం * ఈ దళిత్‌ కైపిడిక ర్నాటకలో మంచి 1పచారం పొందుతున్నదని శెట్టిగా. రన్నారు * మేం వారింట్లో వున్నంత సేపు భీమన్నను ఎన్నో విధాల [పళ్నలు వేస్తూ , నోట్సు (వాసుకొంటూనే వున్నా రాయన

ఈ వ[జోత్సవాలలో ఒక రోజున "కేంద సాహిత్య ఆకాడమీ వారి జాతీయ బహుమతులు అందజేసే సభ జరిగింది. ఈ సభ గత సంవత్సర 0 ఢిల్రీలో జరిగింది = ఆప్పుడు భీమన్న “గుడిసెలొకు జాతీయ అవార్డు వచ్చింది ం ఈ సంవత్సరం తెలుగులో ఎవరికీ రాలేదు .

ఈ. సభలో. భీమన్నను ఆకర్షించిన ఒక విశేషం “బాముల్‌ హజా హాషి యార్‌” అనే పంజాబీ నవల జాతీయ: అవార్డును అందుకోవడం. ఆ నవలా రచయిత నరేందర్‌పాల్‌ సింగ్‌ , ఎంతో అనుభవంతో ఎంతో గొప్పగా [వాసిన: ఆ నవలను “అశ్లీలంగా వుంది , (ప్రజల మత విశ్వాసాలను గాయపరిచేదిగా వుంది” అనే. కారణాలను ఆపాదించి , దానిని పంజాబ్‌ (పభుత్వం నిషేధిం చింది * (పభుత్వం అంటే రాజకీయాలు , రాజకీయా లంటే రౌడీల రాగద్వేషాలు . వీటన్నిటికీ అతీతమైన సర స్వచ్చ కదా సరస్వతి , పంజాబ్‌ సాహిత్య విదులు ఈ సత్యాన్ని నిరూపించుకున్నారు. [పభుత్వం నిషేధించిన నవలకు ఆకాడమీ అవార్డు సాధించుకోగలిగారు ,. (దక్కన్‌ హెరాల్డు , బెంగుళూరు 28-4-77)

“ఈ దళాబ్దపు ఏకైక సాహితీ సృష్టి” అనే పళంసను డాక్టర్‌ బెజవాడ గోవాలరెడ్డిగారి నుంచి అందుకొన్న “రాగ వై ళాఖి”కి అలాంటి అదృష్టం పట్టలేదు ల పంజాబీకి, తెలుగుకు ఉన్న తేడా ఇది * అన్నాడు భీమన్న ఈ సత్యాన్ని

[(పతిభను గుర్రించడంతో , ధర్మం కోసం పోరాడటంకో , పంజావీ స్థాయికి తెలుగు. 'చేరలే దనడంలో నే నేకీభవించలేను. భీమన్నను గు ర్రించడానికి రులం 'సైంధవుడిలా: అడ్డు వస్తున్నదనేది నా విశ్వాసం: [రాగ వై కాఖినే మరో కులం వాడు |[వాసివుంటే ? నిజానికి-ఆనాడు దీప సథకే అవార్డు వచ్చివుండేది. అదొక అపూర్వ సోషలిస్టు కావ్యం కదా ! ఇప్పటికీ దీప సభను గురించి ఇలా పాడుకొంటాడు భీమన్న ,

డీస నభనో రచించితిని

దీపములన్‌ వెలిగించితిన్‌ త్వడీ యోవనిషతీ వద్మాగముల

మండి దిగంతము లంట! సూటిగా చూపితి విన్ను వీ వివిధ

శోభలతో (పతి యింట; సీ దయా

తీద్ధ నవోద్ధతి లభ్య వ్రయ్యెడున్‌' ?

నిశా. చాము౦డిీశ్వరి

బెంగుళూరు. నుంచి మైసూరు బస్‌ 1పయాణం ఎంతో ఆహ్లాదకరంగా వుంది. దారి పొడవునా కొబ్బరి బొండాలు తాగుతూ ర0డు గంటలలో మైసూరు చేరుకున్నాం. అది 1977 ఏపిల్‌ 2... మేం. దిగింది హోటల్‌ కల్పన. ఆ [పక్కనే రాజమహల్‌ చ్మితశాల (ఆర్జు గేలరీ) వగైరా,

28 ఉదయం భీమన్న సి[దలేచి, బాత్‌రూం లోకి వెళ్ళాడు _. అప్పటికే అందరి స్నానాలు అయిపోయి, బైటికి పోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాం. ఆయ 'నతో పెట్టుకొంటే ఉదయపు [పోోగాము లేవీ సాగవు . తీరికగా ఎఫిమిది గంట లకు లేచి , కాలకృత్యాలతో రెండు గంటలు గడిపి , రెక్షి అయే టప్పటికి పదవు తుంషి, ఇంటి వద్ద ఆయితే ఫర్వాలేదు. [1పయాణాలలో ఈ సాను పనికి రాదు. అందుకే మేం ముందుగా వెళ్ళడం , ఈయన నిదానంగా. వెనక రావడం

ఈ. లోగా (పక్కనే వున్న ఆర్టు 'గేలరీని చూస్తూ. వుందామని మేం బైలు దేరు తుండగా , ఈయన తల నుంచి నెత్తురు కారుకొంటూ బయటికి వచ్చాడు ఏం జరిగింది ?

ఆ హోటలు. పైకి ఆధునికంగానే కన్నిస్తుండి కాని=* లోపల అంతా మహిషాసుక కాలల నాటి శిల్పం! మంచాలు , 'పరుపులు , కార్పెట్లు మాతమే కాదు, బాత్‌ రూంలో తువ్వాలు వేసుకొనే కొయ్య వంకీ కూడ ఆ నాటిదే. ఆ వంకీ కొయ్యతో ఈనాడు ఒక కుర్చీ చెయ్యవచ్చు , అంత మందంగా. వున్న దది. అది తలుపు తీసుకొని లోపల ]పవేశించే దగ్గరే గోడకు వుంది , అది కొట్టుకొంది భీమన్న తలకు!

వెంటనే మా సరస్వతి దూది తీసుకొని గాయాన్ని ఒత్తిపట్టి కట్టు కట్టింది . (పథమ చికిత్స సామ[గి ఆంతా మా కూడా ఎప్పుడూ వుంటుంది , అయినా డాక్టరుకు చూపడం మంచిది కదా! ఉదయం ఎనిమిది గంటలకు ఏ డాక్షరు వుంటాడు ?

విద్యా విలాస 'సర్గ 618

డాక్టర్స్‌ క. కె. మూర్తి, సాంబమూర్తి , దామోదర్‌ , కౌముది వంటి వారి నిత్యపర్యవేక్షణలో , డాక్టర్‌ వి, రఘునందన్‌రాజ్‌ గారి తాత్విక సలహ లతో , ఎడనెడ చింత వారు ఆయుర్వేదనిలయం యజమాని డాక్టర్‌ కె , కామే శ్వరరావు గారి చిట్కాలూ , జొన్నల 'మోహనరావు గారి లలిత వ్యాయామ (ప్మక్రియలాా రాష్ట్రపాల్‌ గారి పాణాయామ విధులూవగైెరా మ్మితకోటి శుభా కొంక్షలతో భీమన్న ఆరోగ్యం. వజ తుల్యంగా వుంటున్నడి. ఈ అందరూ జ్ఞాపకం వచ్చారట ఈయనకు-ఆ ఉదయం తలగాయంతో మైసూరు మార్కెట్లో డాక్టరు కోసం తిరుగు తున్నప్పుడు 1

ఒక డిస్పెన్సరీలో ఒక కాంపొండరు దొరికాడు. గాయాన్ని పరిశీలించి “కుట్టు పడాలి , డాక్టరు రానివ్వండి” అన్నాడు

“కొంచెం టించర్‌' ఆయొడిన్‌ పోసి కట్టుకట్టు” అన్నాడు భీమన్న , అత' డలానే చేసి, రూపాయి తీసుకొన్నాడు. డాక్టరు వచ్చేవరకు అగితేకేం ? ఆగితే ఈయన భీమన్న ఏలా అవుతాడు ? పక్కషాపులో ఒకచిన్న టించరె డిను బాటిలూ +, కొంచెం దూదీ. కొనుకొ బ్రాని ; "పేంటు జేబులో 'వేసుకొస ॥ బాముండీశ్వరి కొండకు. బ స్పెక్కాడు

ఇక్కడొక పరమ సత్యం చెప్పాలి, భగవంతుడి సృష్టిలో ఎంత చెత్త వున్నదో, అంత చెత్తా భీమన్న జేవీ లో ఉంటుంది , ఎప్పుడు ఎవరికి ఏది కావలసి వచ్చినా, తన జేబు నుంచి తీసి. ఇవ్వగలడు

ఒకసారి కృష్ణదేవరాయ భాషానిలయఃలో జరిగిన సభలో ఒక సుప సిద్ధ మహిళకు. పెద్ద గులాదీ పూలదండ వేయబడింది . ఆ పూలను తన వెంట వున్న మహిళ లందరికీ పంచాలను కొన్నదావిడ ల అపుటికే రేకలు రాలిపోతున్న ఆ దండను అతి సున్నితంగా విభజీించవలసీవుంది ॥ భీమన్న జేబు లోని చాకే ఆ పని చేయగలిగింది ,

మరో రోజున ఆబిడ్సు "సెంటరులో నా కాలి చెప్పు తెగిపోయింది. ఏం చెయ్యాలో తెలియ లేదు , వెంటనే.ఈయన తన జేబు లోని పురికొసను తీసి చెప్పుకు టెంపరరీ చికిశ్స చేళాడు.. ఇలాంటి సంఘటనలు ఎన్నెన్నో !

““దున్నల్‌' దున్నలు, లోకమెల్ప నొకజే దున్నల్‌ కదేతల్లి! ఎం ,. దున్నావో , వరతె'"మ్మటంచు వినునే మద్విగ్నతన్‌ వీల్వ;, *'ఏ మన్నా[వా? **' అని కొమ్ము దూని తలపై మనైన్‌ ననున్‌ దున్నడు! ఏ = మన్నన్‌' , దున్నలె రాజ్య మేలును గ దమాశ 'నేడు [ చాముండికా | “అమ్మో ] దున్నలు" అనే కవిత ఏపుడో దసరా కవి. సమ్మేళనకు భీమన్న వాసినట్టిది. ఆ క్ష పెట్టుకొని మహిషాసురుడు ఇప్పుడు. స్థాన బలం వల్ప తన నెత్తి చితకగొట్టా డరిటాడు భీమన్న . మహిషాసురుడూ , వాడి అను చరులూ నిజంగా చావలేదసీ , ఇప్పుడు ఆర్థిక రాజకీయ రంగాలలో వున్న అధిక సంథ్యాకు లంతా వాళ్ళేననీ , చేత నైతే అదుపులో పెట్టుకొమ్మనీ చాముండీ శ్వరికి చెప్పి వచ్చాడు భీమన్న . ఆమె ఏం చేస్తుందో తేలియదు కానీ , భీమన్న విత మోక్షొర్టము నాడు నాధుని మనో లీషమ్ము ఛేదించి , మూ ర్చితు గావించి , నవంతి వై తివి; అమృత హపేయుం డగ స్యుండు జీ విత యజ్ఞమ్మున నేడు విన్ను గొవియెన్‌ విశ్వేశ్వరాఖ్యన్‌ |! సమా: గత సౌభాగ్య త వన్వినీ ! కొను మివే, కావేరి! మా సంస్తుతుల్‌ ! అంటూ కావేరీ దేవికి అంజలి ఘటించాడు భీమన్న , బృందావనంలో అంతటి సుందర దృళ్యానికి ఇంతటి మోహన కవిత! ఆ నాటి ఆగస్తుడేఈనాటి ఇంజనీరు విశ్వేశ్వరయ్యగా _ పుట్టి, కావేరిని పట్టుకొన్నాడన్న మధుర భావన! కృష్ణరాజ సాగరం [కింది ఆ బృందావనం తోటలు భూలోక స్వర్గమే అనిపిసాయి : అదొక సుందర స్వపష్నలోకం !

మెసూరు జూ: లోని సింహ శార్తూలాలు పురాణ నాయికా నాయకులే శ అక్క డొక బోనులో శారూల సీతకు లవకుశులు క లిస్తున్న చిరాకు చెప్పనలవి కానిది .. ఆది న్మిద పోదా. మను కొంటుంది పిల్లలు పోనియ్యవు +, ఒకటే. ఆల్లరి | అది ఏ జాతి [పొణి అయినా , తల్చి అవస్థ అంతే ) పిల్ల లె నాకు కోపం వచ్చినప్పు డెల్లా ఈ దృళ్యాన్నే జ్ఞాపకం తెన్తుంటాడు భీమన్న _

2ిశిక8. భారత జనాత్వ

బెంగుళూరు., మైసూరు తర్వాత మా మజిలీ. తిరుమల , [ప్రయాణ మంతా పగలు బస్సుల్లోనే ,. పరసరాలను, (పజలను చూచుకొంటూ [ప్రయాణం చెయ్యడ 0 భీమన్న కిష్టం ఈ మాకూ ఆచే ఆఅలవా. టయింది ఉః

తిరుపతి కొండల మీద కొంతకాలం వుండి , తాను (వాస్తున్న. రెండు మూడు రచనలను పూర్తిచేసుకోవా లనుకొన్నాడు భీమన్న... అయితే, ఐస్సు పనివారి సమ్మె అప్పుడే (ప్రారంభం కావడం వల్ల- అక్కూడి పరిస్థితు లన్నీ ఆస్త వ్య స్తమై, ఈయన లక్ష్యం కొంచెంకూడ' నెరవేర లేదు అందువల్ల = తిరుపతి , మంగాపురం , పాపనాళం , కపిల తీర్థం , కాళహస్తి వగైరా క్షేత్రాలను అక్కడి విశేషాలను చూడ్డం , వినోదపడడల లోనే మనస్వులగ్నం చేళాడు మాతోపాటే , యా[తలలో ను, కుటుంబంతోను , మ్మితుల మధ్యను ఉన్నప్పుడు పరమ్మైగా [ప్రవర్ధించడమే అందం. ఏక్నాగత , ధ్యానం? సమాధి అవసరమైన రచనకు ఆత్మనేపది విధ్యుక్తం. ఈ ఉచితజ్ఞతను శత శాతం ఆమల్లో పెడతాడు కాబట్టి భీమన్న ఇంటా , బయటా కూడ వఠియుడూ , వరేణ్యుడూ అయినాడు , కవిగాను , వ్యకిగాను జయ భ్యదు డైనాడు . శాఖా కమీషనరు పురుషోత్తం నాయుడీ గారి వద్ద నుంచి. తిరుపతి దేవాలయాధి కారులకు ఒక సిఫారసు లేఖ [వాయించాం = వసతి కోసం . ఆది వాళ్ళుకంద లేదట ! హైదరాబాదు నుంచి. అలాంటి రికమండేషన్సు రోజూ వందల కొలడి వస్తుంటాయి , వాటికి అంతగా. విలువ ఇవ్వబడ దట ! అయితే తిరుపతిలో పులికంటి కృష్ణారెడ్డి, కరా విజయకుమార్‌ ౩ సాయినాథ్‌ , రాజారెడ్డి వంటి

6116 టోయి భీమన్న మ్మితులూ. , బంధువులూ వుండడం వల్లనూ , అకడ భీమన్న పేరు తెలియని వాళ్ల అంతగా లేనందు వల్లనూ మాకు వసతి , దర్శన సౌక్షర్యాలలో ఇబ్బందు లేమీ కలుగ లేదు;

గత సంవత్సరం మేం హ్యృవ్షీకేశం వెళ్ళినప్పుడు అకడ ఆంధా్యాశమం మేనేజరుగా వున్న గోపాలరెడ్డిగారే ఇప్వుడిక్కాడికి (తిరుపతి) బదిలీ అయి రావడం , భీమన్న పట్ట గురుభావం గఅ సాయినాథ్‌గారు బస్‌ డిపో మేనేజరుగా వుండడం నిజంగా మాకొక వరమే అయింది , ఇక కవీ, కథకుడూ పులికంటి కృష్ణారెడ్డి, ప్రమదావనం సంపాదకురాలు సంతోషం గార్ల ఆతిధ్యం నిజంగా

కపిలతీర్ణం దగ్గరలో వుంటున్న ఆచంట జావకిరాం. గారితో ఇష్టైగోష్టి సన్ని వేళ ఎంతో మధుర మైనట్టిది . భీమన్నకు తాలి రేడియో (పో[గాం ఇచ్చిన వాడు జానకిరాం గారే.

సరస్వతినీ , విజయేందిరనూ తిరుపతిలోనే వదిలేసి మేం ముగ్గురమూ ఒకరోజు శ్రీకాళహస్తి వెళ్ళి వచ్చాం . అక్కడే భీమన్నకు “దేవ స్థానం” అనే పేరుతో నవల [వాయా లనే సంకల్పం కలిగింది .

వెంక చేశ్వర స్వామి దర్శనం మాకు సుళువుగానే అభించింది . క్యూ బాధ లేదు , ఆయితే క్యూలో న్నెత్తిమీద మూటలతో నిలబడ్డ వాళ్ళను చూస్తుంటే మ్మాతం ఎంతో బాధ కలిగంది : వాళ్ళను పరిశీలించి చూస్తూ ఆలానే నిల

“స్వామి దర్శనానికి వీ? )న్ని అవస్థ లెందుకు పడాలి? ఎవళ్ళ భాంతి వాళ్ళకు దైవం ॥/ ఎండమావుల "వెంట ఎడతెరిపి లేకుండా పరిగత్తుతున్న నిరం తర దాహపీడిత జనం” అంటూ. ఆశ్చర్య చక్షితు డవుతాడు భీమన్న ఆ నిరు పేద భక్తుల్ని చూచి!

ఎదుట సమ్ము[దంలా నిలబడి వున్న స్వామి, తక్కిన రెండు వైపులా వచ్చేపోయే జన వాపొని .. వచ్చేటప్పుడు భ క్యాచేశంలో పొంగులు వారుతూ

విద్యావిలాస సర్గ డ1'/ ముందుకు దూకే మహావాహిని ఆది. తన సర్వాన్నీ స్వామి కర్పించి ఆయనతో కలిసిపోతుం దది , తిరిగి పోయే టప్పుడు కేవలం తేలికపడ్డ ఆవిరి ఆది.

స్వామి ఎనుట ఈ ర0డు [ప్రవాహాలకు నడుమ డెల్దా లా వున్న చిన్న ఆవరణలో నిలబడ్డాం మేం కొంత సేపు , అధికార పదవులలోని [ప్రముఖ భ కులు కొంచెంసేపు ఆక్కడ నిలవ వచ్చు = ధర్మ దర్శనం కూ్యకు ఆటంకం కారకుండా. ఆ క్యూలో వస్తున్న "పిద భకులపట్ల స్వామి సన్నిధిలోని అధ కారుల (ప్రవర్తన నిజంగా అమానుషంగా కనిపించింది మాకు, భీమన్నయితే అధికారు లతో అక్కడి కక్క-డే పేచీ పెట్టుకున్నాడు .

క్యూలో వస్తున్న భక్తుడు స్వామి ఎదటిక్తి అడుగు వెయ్యగానే అతడి మెడమీద చెయ్యి వేస్తాడు అక్కడి అధికారి, ఆ భ కుడు ఉలిక్కిపడి , అమీ స్వామిని చూడకుండా ఇటు అధికారిని చూస్తాడు , అతడు స్వామిని చూద్దామని మళ్ళీ ముఖం ఆటు తిప్పేలోగానే అవతలకి గెంటి వేసా డతణ్ని ఆ అధికారి, ఇదే అక్కడ ధర్మదర్శనం కోసం క్యూలో వెళుతున్న శకేద భ కులకు లభిస్తున్న దైవ దర్శనం!

“కొండకు వెళ్ళాలని సంవత్సరాలుగా కలలు కంటూ, మెసపైసగా పొదుపు చేసుకొంటూ , సంసారా న్నంతఠా నెత్తిన పెట్టుకొని , జిల్లాలు దాటి, వారాలు గడిపి, రోజురోజంతా క్యూలో నిలబడీ స్వామి దర్శనానికి వస్త = అక్కడ క్యూ అధికారి ముఖం చూడ్డం కోసమా ?” అనేది భీమన్న [పశ్న ॥

“మీరు నాస్తికులు కదా? ఈ భక్తు లంతా ఏమైపోతే మీకేం?” అన్నాడు మాతోపాటు వున్న ఒక మితుడు

“మీరు ఆసికులు కదా! ఆ వచ్చిన భక్తుడికి న్యాయం ఎందుకు చెయ్యరు ?' అన్నాడు భీమన్న.

"క్యూ వేగంగా కదలకపోతే , వేలాది మందికి దర్శనం ఎలా కలుగు తుంది !” అధికారి [పశ్న .

“అంతదూరం నుంచి అన్ని అవస్థలు పడి వచ్చిన భక్తుడికి స్వామిని కళ్ళారా చూసిన తృపి అయినా వుండవద్దా మగా అలా మెడ మీద చెయ్యివేసి

గెంటడ మేమిటి? అదీగాక _-: పేదలుగా, పల్లెటూరి వాళ్ళగా కనిపించే భకుల పటనే ఈ అన్యాయం ఎక్కువగా జరుగుతున్నది 1!” భీమన్న నాస్తికుడు. కాకపోయినా, మూఢాచాకాలను విమర్శించే టప్పుడు. ఆంతకంటె కఠినుడుగా కనిపిస్తాడు. ప్రపంచానికి అద్వైత పరమ తత్యాన్ని (పసాదించిన. అర్షజాతి. ఇలా నాశనమై పోతున్నదే అని దుఃఖపడతాడు . ఆ దుఃఖంనుంచి వచ్చేవే ఈయన చేసే విమర్శలు చాల ఖాగం .. భావ సౌందర్యాల రూూపకల్పనలే వివిధ దేవతా మూర్తులనీ , ఆ దృష్టి తోనే వాటిని దర్శించా లనీ ఈయన వుద్దేశం . మెడమీద చెయ్యి వేసి 'గెంటడం తప్పుని అంగీికరించా డా అధికారి. ఇక ఆలా. జరగకుండా చూసా మన్నాడు, రోజు కింత మందికీ మా[తమే దర్శన మని పరిమితి "పెట్టుకోమసీ , ఒక్కొక్క భక్తుడు కనీసం నిమిషం సేపైనా అక్కడ నిలబడి స్వామిని చూసే అవకాశం ఇవ్వాలనీ సూచన లిచ్చాడు భీమన్న. దేవస్థానం మొత్తం. మీద ధనికులకోసం సౌకర్యాలు విస్రరించ బడు. తున్నాయే కాని, పేదల కనీ సావసరాలను తీర్చే [ప్రయత్నం కూడా కనిపిం చడం. లేదని వాపోయాడు , దేవుడు ధనవంతుల (పతినిధి మాతమేనా అని (ప్రశ్నించాడు. అదే 1పశ్నను వెంకటేశ్వర స్వామికే వేళాడు ఓంకారము భవత్స్వరూవప మనరే (హీంకారమ్ములతో ఆమాయక జనా €న్‌ గొటీ జీవిం్య్యఠకు ! హే యెంకన్నా ! ఇది యేటి మానవత స్వా మీ! ఇంత మౌఢ్యాంధ కా హంకారమ్మున జీవి నుంచి, మరి రా ఎవరు. చెపుతారు. జవాబు? నిర్ణణ నీరాకార పర(బహ్మ నిజం చెప్త తుందా? తన (భాంతి క్ర ల్పించు కొన్న . రూపజ తన క్ష ష్ష సుఖాలను నియంతతి సుందా * .

విద్యావిలాస సర్ష 610 మళ్ళీ పులీ, నక్కా సిద్ధాంతమే ! గాగరల్ని ఎండమావుల వెంట పరి గెతిస్తూ, వాటిరక్ష్త మాంసాలతో జీవితాలు పెంచుకొంటున్న పులుల , నక గాల సిద్ధాంతం |! ఇదా మానవ జాతీ! ఇదా మనకు వేద వేదాంతాలు అండజేసిన వార సత్వం 1! భారత జనాత్మ కే అంజలి ఘటించి, 'హెచ్చరిక పలికాడు భీమన్న శాంతీ శ్శాంతి యటంచు జీవీ కొక ల క్ష్యముగ్దన్‌ _పవంచించి , వే దాం తోద్యాన వీకమ్మవై వెలననా వా నాడు; విజ్ఞాన భా స్వంత మ్మై జగమెల్ల వెలుతరి, నీ వంతలు ల ఎల్గితరి, స్వావాస మందిప్ప్కు డీ ధ్యాంత మ్మేమి? మహార్ష భారత జనా క్యా! ఆగి యోచింవవే!

పాలేరు నుంచి పద్మన్రీ వరకు

వనేంతంలో పువ్వుల్లా , వర్షంలో మెరుపుల్లా భీమన్న జీవితంలో మనకు కనిపించే అత్యంత మనోజ్ఞమైన ఉజ్జ్వల ఘడియలు ఈయన రచనోదయాలు . అంటే , ఈయన రచనలు ఉద్భవించిన ఘడియలు :; అంటే- ఆ రచనలు పుట్ట డానికి కారణమైన. (పేరణలు , సంఘటనలు , కా లీలు

ఈయన |పతి రచనా మౌలిక మైనదే కనుక, దాని పుటుకకు మూల హేతువులు కూడా అపూర్వాలు గ్లానే వుంటాయి. సామాన్యులకు సామాన్యంగా కనిపించే వస్తువులు , వ్యక్తులు , సంఘటనలు , సన్ని'వేళాలు= (ప్రకృతిలోని (పతి లవమూ.కూడ-ఈయన కన్నుల్లో కమనీయ విద్యుత్తులమ మెరిపిస్తాయి . గుండెల్లో గులావీల్లై గువాళస్తాయి . అప్పటి. మన స్థితికి ఉచితమైన లయలో , ఛందస్సులో 'ఆవి కవితా రూపం దిద్దుకొంటాయి. /

ఆ విధంగా. పత్యక్ష జీవితం నుంచి పుట్టుకొని వచ్చి నట్టివే, స్వానుభవ రూప కల్పనలే ఈయన రచన లన్నీ .ఆవి విడి విడి పద్యాలు కావచ్చు . “మధు గీత”, “తిపదలు”, “టు మీలు” వంటి. కవితా గుచ్చాలు. కావచ్చు *, “మధు బాల ,” “ఆఅళోకవనిలో రాముడు” , “మణి మానసం” వంటి లఘు కావ్యాలు కావచ్చు . “రాఖీలు” వంటి గేయాలు కావచ్చు , “దీప సభ”, “రాగ వైళాఖి” వంటి మహా కావ్యాలు కావచ్చు. “అనాది కొస నుంచి అనంతత్వంలోకి, “గృడి'సెలు కాలిపోతున్నై”, “శివాలకలు” వంటి వచన కవితా కావ్య సంపుటులు

[గంథ సర్గ 621 కావచ్చు * “'ఏకపద్యో పాఖ్యానరొ వంటి వ్యాఖ్యాన [గంథాలు కావచ్చు, “మానవుని .మరొక మజిలీ", పైరు పాటొ, “బొమ్మ” వంటి గేయ కావ్యాలు కావచ్చు . “పాలేర, “కూలి రాజు”, రాగ వాసీష్టర”, “బాలయోగి”, “అది కవి వాల్మీకి” వంటి నాటకాలు కావచ్చు ॥ “ధర్మం కోసం పోరాటమూ” కావచ్చు ల “పిల్లీ శతకమూ” కావచ్చు ,

అనువాదాలు , అనుసరణలు భీమన్నకు కిట్టవు , ఆ రెండు పద్ధతులకు ఈయన వ్యతిరేకి మాతం కాదు: తాను మ్యాతం వాటి జోలికి పోడు. అదీ ఈయన [పత్యేక త, భీమన్న ఏమి [వాసీనా , వ్‌మి చెప్పినా తన స్వంత పరిశీలన నుంచే (వాస్తాడు, తన స్వంత అనుభవము. నుంచే చెపాడు వ తన స్వంతర కాని దేదీ తనకు లేదు .

ఇతర భాషల నుంచి, ఆయా భాషలలోని వివిధ విశిష్ట, [గంథాలను , ఆందు కందుకు అనుకూలమైన [ష్మకియలలో * మన భాషలోకి తెచ్చుకోవలసిందే. అలా 'తెచ్చుకోక తప్పుదు కూడ . అయితే-ఒకసారి ఒక భారతమో , రామాయ ఇఐమో%" భాగవతమో మన భాషలోకి వచ్చిన తర్వాత = మరొకరు మళ్ళీ అజే [గంథాన్ని అనువదించడాన్ని ఈయన ఆసప్యాంచుకొంటాడు =. రామా యణం వంటి సంస్కృత మహా కావ్యాలను టీకా తాత్పర్య వ్యాఖ్యానాలతో సవా తెలుగు వాళ్ళకు అందివ్వా లంటాడు , పద్య కావ్యాలుగా (వాయడం శుద్ధ

సంస్కృృతాది భాషలలోని మవాకావ్యాల (యొక్క తేలుగు అనువాదాలను చూచుకొని ఏం గర్వ పడతాం ? మనకు మన స్వంతం అనుకో గల్గిన సాహిత్యం ఏది ? అనేది భీమన్న (ప్రశ్న తెలుగు దేశం ఎల్లలు దాటిన తర్వాశ మరొక భాష వాళ్ళకు “ఇదిగో మా తెలుగు సాపొత్యం" అని చెప్పుకోడానికి మన మరేమీ లేదంటాడు... జానపద సాహిత్యం కూడ కొఎత ఉండవచ్చు .

అనేక ఇతర. భాషలలో ఎన్నో మౌలికమైన ఉత్తమ. (గ్రంథాలు ఉద్య విస్తూ. వుండగా , అందులో కొంతయినా సాహిత్య సృష్టి తెలుగులో ఎందుకు జరగడం లేదు + వివిధమైన మనస్తత్వాలు గల బలమైన వ్యక్తులు తెలుగు

వాళ్ళలో. లేవా ? నదులు, పర్వకాలు , అరణ్యాలు , సమ్నుదాలు , పొలాలు , ఫలవనాలు వంటి వేమీ తెలుగు * దేశంలో లేవా? ఉత్తమ సాపాత్య సృన్టికి కావలసిన సామ్మగ్గి తెలుగు దేశంలో ఏది లేదు? మరి నూతన సృష్టి ఎందుకు జరగడం. లేదు ? 1పతిభావంతులు లేకనా ? భీమన్న వేసే. ఈ |పశ్నలకు ఎవరూ సమాధానం చెప్పరు. అసలు వాటిని వినిపించుకోరు ,.. అందువల్ల వాటేకి ఈయనే సమాధానం చెపుతాడు -. “కందం (వాసినవాడే కవి, అంటూ -_ తోట మాలి స్థానంలో వడ్రంగిని నిల్చు కొనడం వల్లనే నూతన సాహిత్య సృష్టికి స్థానం లేకుండా పోయింది” అంటా డీయన.. సృష్టి ఎప్పుడూ మట్టి నుంచే పుడుతుంది మట్టి నారాధించే రైతు కూలీలే నిజమైన సృష్టి కర్తలు * (పతిభ మట్టి వంటిది . పాండిత్య అభ్యా సాలు కార్ధానాల వంటివి... ఎప్పటి కప్పుడు సహజమైన (పతిభను చంపేస్తూ , కార్టా నాలను పోషించుకొంటూ వచ్చారు సాంప్రదాయకులు , పండితులు. నేటి మౌలిక సాహిత్య దార్శిద్యానికి కారణం ఇదే అంటాడు భీమన్న , తెలుగులో చక్ష్యని సర్మికొత్త సాహిత్యర వెలువడక పోవడానికి సాంప్రదాయిక పండితుల నిరంకుశ దుష్ట స్వార్థ బుద్దే హేతు వంటాడు ., భీమన్న జీవిత (పగ తిని పరిశీలించి చూసే = ఈ ఆవరోధా లన్నిటినీ దాటుకొంటూ రావడంలో ఈయన కాలం ఎంత వృథా అయిపోయిందో మనం గుర్తించవచ్చు .. ఆక్షర' జ్ఞానమూ ,. సహజ మానవ నాహచర్యమూ కూడ నిషేధించ బడ్డ కులంలో పుట్టి.పతి సళ్యాన్నీ , రసాన్నీ , రచనా [ప్యక్రియనూ స్వామభవంతో (గ్రహిస్తూ-ఎక్కడో పాతాళపు చీకటి లోతుల్లో బయలు 'దేరి, కలాస గిరి శిఖరాల వరకూ కేవలం కాలి నడకన [పయాణం శ్రేయవలసి వచ్చిన భీమన్న వం (వాళాడు అని అడగడంలో గల సబబు కంటె =. ఇంత (వ్రాయగలిగాడే అని మెచ్చుకోవడంలోగల కొచిత్యమే. గొప్పదని నా వుద్దేశం సమాజం. నలుమూలల నుంచీ అణగ్గొట్టబడి ; ఏప్పుడో ఎక్ట్థడో అణగారి పోవలసిన వాడు=స్వయం కృషితో ఇ స్యయంభువుగా అన్ని అవరోధాలను అధః కగారించి ॥ ఉజ్జ్వలమైన , ఉత్తమమైన సామాజిక , సాంస్కృతిక , సంపూర్ణ విప్లవానికి మార్గదర్శకమైన, ఇంతటి సాహిత్యాన్ని మౌలికంగా సృష్టించ గలిగా

[గ్రంథ సర్గ 618 డంటే _- ఈయనతో సరిపోల్బ దగ్గ మహా రచయిత (పపంచ చతి[తలోనే

సొమనస్యంతో , సౌవోర్దంతో చూచినప్పుడే అందం , చందం కన్ని సాయి . ఒక్క సాహిత్యం లోనే కాదు , ఏ రంగంలో నైనా అంతే . ఇపుడు భీమన్న రచనలలోని ముఖ్యమైన కొన్నిటిని గురించి క్తుప్తంగా తెలుసుకుంవాం ,

1. జూానపదుని జాబులు

తన సౌంత [గ్రామంలోనే ఉండిపోయిన ఒక యువకుడు, పట్టణంలో స్థిరపడ్డ తన బాల్య మితుడికి వాసిన లేఖ లివి, ఆ పల్లెటూరి. యువకుడు భీమన్నే , పట్టణంలోని తన బాల్య మి[తుడు మ్మాతం ఒక ఊహా కల్పిత వ్యకి;

భీమన్న విద్యార్థిగా ఉన్న కాలంలో సెలవు రోజుల్లో తన మ్మితులకు సుదీర్దాలైన లేఖలు [వాస్తుండే వాడు = కాలేజీ పరీక్షల కోసం ఎంత స్వచ్చమైన [గాంథికం (వాసే వాడో _ మ్మితులకు (వ్రాసే లేఖలలో ఆంత స్వచ్చమైన వ్యావ హారికం వాసే వాడు . నిజానికి ఈ .జానపదుని జాబులలో వ్య క్రమైన భావా లన్నీ , శైలీ రితులతో సవా , ఆ నాటి తన వాస్తవ లేఖలలోవే అనవచ్చు,

త్రై లికి , రీతికి భీమన్న ఎక్కువ [వాధాన్యం ఇస్తాడు , _గగాంధికంలో “ము” స్తానంలో “*౦”ను ఎలా భరించదేడో, వ్యావహారికంలో “౦” స్థానంలో “ము”ను అలానే భరించలేడు *. అంతటి కఠనుడ్రైన శ లీవాది.

ఈయన శై లికీ, భావాలకూ ముచ్చటపడి “జన వాణి” సంపాదకులు ్రీ కాపీ వారు ఆ పత్రికలో ఒక్పపత్యేక శీర్షికను దేనినై నా నిర్వహించవల సినదిగా కోరినప్పుడు , ఈయన లేఖా రూప సాహిత్యాన్నే ఎంచుకొన్నాడు పల్లెటూరి జీవితం గురించీ , పట్టణం గురించీ. కూడ కుఖ్ణంగా తెలిసి వుండడం వల్చ , స్వయంగా అనుభవిస్తూ వుండడం. వల్ప -. రెండిటినీ పోలుస్తూ, పళ్రె టూళ్ల అభివృద్ధికి సూచనలు. చేస్తూ లేఖలు (వాసా నన్నాడు , మొదటి. లేఖను చూచే ముద్గలై పోయారు తాపీవారు . దాని కోసం “పల్లెటూరి లేఖలు” అనే

694 టోయి భీమన్న శీర్షికతో ఒక చక్కని బ్లాకును చెక్కించారు , రచయితకు “జానపదుడు” అనే కలం. పేరును ఆయనే సూచించారు * ఆ కలం పేరుతో ఈ పల్లెటూరి లేఖలు వారాని కొకటి చొవ్వున చాల కాలం జన వాణికళో ధారావాహిక్షగా [పకటించ బడ్డాయి ; జనవాణి నుంచి తప్వుకొన్న చాల కాలం తర్వాత , (పజామ్మిత వార ప(తికలో ఈ లేఖలే “జానపదుని జాబులు” అనే శీర్ధిక [కింద కొనసాగించ బడినాయి. . పుస్తక రూపంలో వేసినపుడు ఈ రొడవ 'పేరే ఎవచుకోబడింది = ఈ జాబులలో పల్రేటూళ్ళు జీవన గాథలు ఏంతో దయనీయంగా , కన్ను లకు కట్టినటు. చి[తించబడినాయి = 1గామీణ కుటుంబాల కరుణ, శృంగార గాథలతో , పండుగ రోజు ఉత్సాహాలతో , జానపద 'గేయాలతో , పొలం పనుల దృశ్యాలతో [పతి వాక ;మూ ఒక కిన్నీటి వే ట్షును కరిగించేదిగా వుంటై, [పజలపై ఈ జాబులకున్న 1పభావం అపారం... భీమన్నకు శాశ్వతమైన సాహితీ క్రీ ర్రి వృషానికి బీజం వేసిన |గంథ మిది. తెలుగు లేభా మౌలిక సాహిత్యంలో డీనిదే అగ్రస్థానం క శ. పాలేరు పల్పెటూళ్ళలోని వ్యవసాయ కూలీల, పాలేళ్ళ జీవిత క్రమాన్ని, దైన్యాన్ని , సమస్యలను 'చూపిస్తూ-= వాటి. కొక పరిష్కారాన్ని సూచిస్తూ- ఆభ్యు దయ దర్శనం చేయించే ఒక అపూర్వ సాంఘిక విప్తవ నాటకం ఇది, వెంకన్న ఒక షాలేరు కొడుకు: అతడు కూడ పాలేరుగా ఉంచబఐడ తాడు. ఒకే భూస్వామి దగ్గర తండి పెద్ద పాలేరు, కొడుకు చిన్న పాలేరు. తరతరాలుగా వస్తున్న ఈ చాకిరీ పద్దతిని తొలగించడానికి ఆ వూరి బడీ పంతులు (ప్రయత్నిస్తూ. వుంటాడు, వెంకన్న పశువులను కాసే పొలాల గట్ట 'వంట బడికి పోతూ వుండే అగ కులాల పిల్ప లను చూసి వెంకన్నలో కూడా. చదువుకో వాలనే కోర్కె పుడుతుంది , ఆ కోర్కెకు పంతులు గారి [పోత్సాహం | బాల అనే విద్యార్థిని తోడ్పాటు లభిస్తాయి. దానితో వెంకన్న కష్టాలు కూడ ఇనుమడిసాయి ఆ

[గ్రంథ సర్గ 6285

తండి చేత తన్నులు , కామందు చేత దెబ్బలు, తోడి పాలేళ్ళ నుంచి కువిమర్శలు రోజు రోజుకూ. పెచ్చుపెరిగి, జీవితం దుర్శరమై పోయి, 'వెంకిన్న ఆ వూరు వదలి పారిపోతాడు . దారిలో ఎన్నో బాధలకు గుర, చివ రకు కాకినాడలోని పిఠాపురం మహారాజా వారి శరణాలయంలో చేరుతాడు పైవేటుగా. పరీక్షలకు కట్టి , కాలేజీలో చేరి, కొలది సంవత్సరాలలోనే పట్ట

ఈ లోపల తన వూళ్లో కామందు. గారి [కూరత్వం మితీమీరడం, తన. కుటుంబం: వాళ్ళంతా తలొక దిక్కూ. పారిపోవడం, తండి కామందుచే వెళ్ళ గొట్టబడి మువైత్తుకొంటూ ఊళ్ళ వెంట పోవడం, బాల చింత , పంతులు గారి రాజనీతి _ వగైరా ఎన్నో నడిచిపోత్ర . చివరకు పాపం పండి , పోలీసుల చేతుల్లో పడి, తన ముందు హాజరు 'పెబట్టబడ్డ కామందును మేజిస్టిటు హోదాలో వున్న వెంకన్న ఆదుకొనడంతో , ఆదే సందర్భంలో కుటుంబ సభ్యులంకా. తిరిగ కలుసుకొనడంతో _ వెంకన్న బాలను, వివాహ మాడడంతో = గాటక్షం సుథాంత మవుతుంది.

పద్యాలతో , పొటలతో, నిశితమైన సంభాషణలతో , జీవితంలోని వివిధ ఘట్టాలను కళ్ళకు కట్టించే దృళ్యాలతో నాటకం రసభరితంగా , బహు రమణీయంగా వుంటుండి :

కథానాయకుడు వెంకన్న హరిజన కులానికీ , నాయిక బాల ఒక అగ కులానికీ చెందిన వాళ్ళు. కులాంతర వివాహం పాలేరు తనాలు వదలి హరి జన యువకులు ఏదో విధంగా చదువుకొని సంస్కారవంతులు కావడం, ఉపా ధ్యాయుల బాధ్యత , ధనవంతుల కౌదార్యం., ఆపకారికి కూడ ఉపకారం 'చేస్సే సంస్క్ట్యాకి, “పేద కూలీలలో ఏన్ని కష్టాల నైనా భరించి ముందుకు పోగల ధైర్య సావాసాలు = ఇలాంటి ఏన్నో గుణగణాల వల్ల ఈ నాటకం సమాజంలో (ప్రత్యక్షంగా &క్త్‌ విప్లవాన్ని సాధించింది .

ఈ నాటకాన్ని ఆడడం. కోసమే. తెలుగు దేశంలో ముఖ్యంగా కోస్తా బిల్లాలలో (గామ. [గ్రామాన నాటక సమాజాలు వెలసినై . పోటీలు పడినై , నాటకఠళ చూసిన (పతి పాలేరు క్కురవాడూ 'పాలేరుతనం మానేసి , పాఠశాలను

626 బోయి. భీమన్న 'వెతుక్కాంటూ పోయేవాడు, అలాంటి మామా కురవా శృెంతో మంది ఉన్నతో ద్యోగు లై నారు. భీమన్న ఎప్పుడైనా ఏక్కుడైనా కన్పించినప్పుడు తమ ఉదంతాలను చెప్పుకొని “మీ పైలేరుకు పాలేళ్ళం” అంటూ ఆనంద' బాష్పాలు రాల్బే వాళ్ళున్నా రెంతో మంది .. ]పత్యక్షంగా ఇంత ఎత్తున సామాజిక విప్ల వాన్ని సాధించిన నాటకం ఈ నవీన యుగంలో ఇదొక్కటే అనవచ్చు. "ట్ల పెద్ద పాలేరా ! సీ కొడుకును చిన్న పాలేరును చేసావా? .... ఆంతకం'కే పెరగ విన్వవా? ఒక 1పక్క వ్యవసాయ కూలీలు , మరొక (పక్క భూస్వాములు , వాళ్ళ గూండాలు-ఈ '5ండు పశాల మధ్య ధర్మంకోసం జరిగిన ఒక పోరా టాన్ని ఇతివు తంగా తీసుకొని , భీమన్న [వాసిన ఒక్‌ సః౭పూర్ణ నాటకం ఇది * ధరలు, జీవన 1పమాణం. ఏంతో పెరిగినా , కూలీల కిచ్చే రోజు కూలీ: రేటును కొంచెంకూడ. పేంచరు భూస్వాములు , ఒక (పక్క కూలీలు తిండి లేక ఎండిపోతూ వుంచే మరో (పక్క భూస్వాములు పారి[కామిక రంగాన్ని కూడ ఆ[కమించుకొని, ఏనుగు గున్నల్లా బలిసిపోతూ 'వున్నారు, కొంచెం దయ చూపమని అడీగిన కూలీలను తమ గూండాల చేత నోరు మూయిస్తు న్నారు. అట్టి స్థితిలో పట్టణంలో చదువుకొని వచ్చిన మధుమ్నూర్తి అనే యువకుడు తనకు లభించిన [పభుత్వోద్యోగాన్ని కూడ' వదలుకొని , కూలీలకు నాయకత్వం వపాస్తాడు. , కూలీ రేటును పెంచడానికి జరిగిన 1పయత్నాలలో పరంజ్యోతి , మ్మిత అనే కూలి యవతులు , నిష్షులవీర్‌ అనే ఒక ధర్మ [పబోధకుడు మధుమూ ర్తితో సహకరిసారు ఇ భూస్వాములకు నాయకత్వం వహించిన ఒక జమీందారు ; ఆయన గుమసా , కూలీ కుటుంబాలకే చెంది జమీందారుచే పోషింపబడుతున్న భయంకరరావు లాంటి కొందరు గూండాలు , రాజీ కుదరకుండా అడ్డుపడతారు .

[గ్రంథ సర్గ 827 న్యాయమైన తమ కోర్కెలను తీర్చుకోవడానికి మరి వేరే మార్గం లేక , కోతల సమయంలో కూలీలు పనులకు వెళ్ళడం మానేసి , 'చేల గట్లపై కూర్చొని సత్యాగ్రహం చేస్తారు , చివరకు జమీందారు కౌడుకు | కేమకుమార్‌' కల్పించు కోవడంతో సత్యాాగహం విరమించబడుతుంది ఆ మధ్యలో జరిగిన ఎన్నికలలో వ్యవసాయ కూలీ కాంగెసు విజయం పొంది, పర ంజ్యోతి భారతాధ్యక్షురాలుగా ఎన్నుకోబడుతుంది ఒ. స్వతంత భారత దేశానికి ఒక హరిజన న్ర్రీ అధ్యక్షురాలు కావా లన్న గాంధీజీ కోరిక ఆ విధంగా నెరవేరుతుంది. భయంకరరావు పళ్ళాత్తాపంతో ఆత్మహత్య చేసు కొంటాడు. మధు మ్మితల , పరంజ్యోతీ ] పేమకుమారుల వివాహాలతో నాటక్షం ముగుస్తుంది , రవ్వల్హాంటి పద్యాలు క మువ్వల్డాంటి పాటలు శ చువ్వల్హాంటి. సంభాషణలు కల సాంఘిక విష్ణవ నాటకం. ఇది. ఈ రూపంలో దీని [ప్రథమ [(పదర్శన మృదాసు 'సె[క్రజేరియట్‌ తెలుగు సంఘం వారిచే - హైకోర్టు [పధాన న్యాయ మూర్తి సి, వి, రాజమన్నార్‌గారి ఆధ్యక్షత కింద - మ్యూజియం. థియేటరులో ఇది. అప్పటి మంతి వేముల కూర్ముయ్యగారికి అంకిత మీయబడింది . ఐంగారమే పండు వంట భూముల [వక్క విత్తనం బెరుగవి వీటి 'నేల , ఆకాశమున కంటు అద్దాల మేడల (వక్కాలో. విరు'పేద పాడు కొంవ , బలినిన ఏన్లు గున్నల టోలు దుష్టుల (పక్కా: ఎమ్ముల గూటి ఐడుగు జీవి, వేదాంత విద్యా (వవీణుల. [పక్కచూ డగరాని కుద్ద చండాల కులము; ధన 'మదాంధత రాతి పాదముల [వక్క శాలి ఐడి కుందు పేద కూలీల గోల క్ర ఇంతగా. జాతి భేదించి యేడ్పుచుండ. సౌఖ్య మెటు కల్లు? ఎటు కల్గు సంఘ బలము:

628 టోయి. భీమన్న _ జాతీయోద్యమ కాలంలో ; ఒక మహారణ్య గర్భంలో , వికసించిన

వీర యువతీ యువకుల విప్పవ జీవిత చరిత ఇది.

ఓక స్వతంత యోధ కుటుంబం, ఒక ఆడవిలో తలదాచుకొంటూ మరణించగా -- వారి. శిశువు [పకృతిలో ప్రకృతిగా "పెరుగుతుంది... చాల సంవ తరాల తర్వాత ఒక యువకుడు అటుగా వచ్చి , ఆ నగ్న సుందరిని చూచి? చెలిమిచేసి , ఆమెను తిరిగి మానవిని చేస్తాడు .

అతడొక విప్తవ వీరుడు ; దుష్ట. జంతువును తుపాక్టి తోనే కొట్టా లనేది ఆతడీ సిద్ధాంతం | ఆందుకు తన జీవితాన్ని ఆంకి తం చేసుకొన్నవాడు +ఆఅ అర ణ్యం క్షార్యరంగఐగా ఆయుధాలను , దళాలను సమకూర్చుకొంటున్నవాడు . దేశ స్వాతం్యత్య దీషా బద్దుడు .

ఆటువంటి ఒక విప్లవ యోధుడికీ। లోకమే తెలియని ఒక ముగ్ధ సుందరికీ నడుమ నడిచిన విచ్మిత విపరీత విపర్యయ గాధా లహరి ఈ కావ్యం ,

ఆమెకు అతడే సర్వస్వమూ.. ఆతడికి దేశ దాస్య విమోచనం జీవిత లక్ష్యం , తన లక్ష్యం కోసం ఆతడు ఆమెను వదిలిపోవలసి వచ్చినప్పుడు , ఆమె అతడితో పాటు వైలుదేరుతుంది . ఎన్నో కష్టాల తర్వాత ఆతడు (ప్రజల్ని చైతన్యవంతుల్ని చెయ్యడంకోసం సర్వోదయ. నాయకుడుగా ఆమెతో కలిసి (పపంచంలోకి అడుగు పెడతాడు _

పీఠ శృంగార కరుణ రస |(పచురమైన రాజకీయ లిరిక్‌ అనవచ్చు దీన్ని ; [పకృతి వక్టనలు , మానవ వేదనలు , భావళాబల్యం - అన్నిటా ఒక ఇగ (శేణి లిరిక్కే. ఇది. నాలుగేసి చరణాలు ఒక పద్యంగా, నాలుగు. వందల పద్యాలు మంజకీ ఛందంలో నడిచిన చిన్న కావ్యం: ఇది. . ఆనాటి రాజకీయ పరిస్థితి ఆధారంగా 'తెలుగు సరస్వతి సమకూర్చుకొన్న ఒక రస భాడం ఇది,

“దుష్ట శిక్షణ కోసం ఆయుధాలు పట్టక తప్పలేదు భగవంళుడు కూడ” అనే విశ్వాసం గల 'బ్యెరరిస్టు.. “దౌర్జన్యాన్ని సౌజన్యంతో జయించు” అనే గాంధేయ మార్షానికే ఎలా మారాడు?

[గ ంథ సర్గ ర22 తెలుసుకోవా లనుకునే జిజ్ఞాసువులకు ఈ కావ్యం ఆవళ్య పఠనీయం .. వక్వముునకు రాని వచ్చికాయలను కౌవు కటిన , కుళ్ళి హోవె? ముగ్గెడునె? కోయలలును , గుడ్తగూబలు కల్లు సంఘమ్మునం. దేటి సామరన్యమ్ము ? ఆధికారమందు నీకాశ లేకున్న గైకొమ్ము విర్మాణ కార్య్యకమమ్ము.! అప్పటి మంతి దామోదరం సంజీవయ్యగారి [పేమకు పౌ[తనుయిందీ మధుర కొవ్య వధూటి . 5. దీప సథ ఏ వరం జ్యోతినో వెళ్ళి, :ఈ (పవంచ' వీధులు నెరవేర్చు చున్న దివ్వెలము మనము ; దీపికా ! సిన్ను న న్నాక్క_ వాని ముంచు ఆంధకారముపై డండ యాత మనది, ఆంటూ. ఆంధకారర మీద భీమన్న దండెత్తిన మహాకావ్యం దీప సభ , ఈ దీపాలు ఆరిపోయి , ఎక్కడికి పోకాయి? వాటి. కొక తల్లి వుంటుందనీ , ఆవి ఆకగ్రడికి పోయి తాము. లోకంలో చూచిన విషయాలన్నీ త ల్రితో చెపుతాయనీ _. తన తల్చి తనకు చెప్పిన చిన్న నాటి కథను ఆధారం చేసుకొని, .ఈ దీప సభను ఊపొంచాడు భీమన్న . సృష్టికీ ఆమే మూలశ్చాక్తి . ఆమె అధ్యక్షతలో నిర్విరామంగా కొనసాగే పార్ట మెంటు దీప సభ. ఆది దీపాల పార 'మెంటు . ఆ 'సథ నుంచే ఈ ఆనంత కోటి దీపాలు లోకం లోకి వస్తూ పోతూ వుంటై .. లోకంలో తాము 'వెలిగి నంత సేపూ తాము

680 టోయి భీమన్న. చూచిన విశేషాలను గురించి సభలో 1పసంగిస్తూ, పరం జ్యోతికి తమ సలహా ఇది అద్భుతమూ , అపూర్వమూ అయిన థావన..

ఒకొక రంగానికి , ఒకొక పరిస్థితికి ఒకొక దీపాన్ని పతినిధిగా తీసు కున్నాడు భీమన్న ; ఆందులో బండి లాంతరు , గుడి దీపం, పడకగది థీపం, హరికేన్‌ లాంపు, విద్యుగ్గిపం , మిణుగురు , ఉల్క, వీరి లాంతరు ణ్‌ కొబ్బరి తుంట ; (పమిదె దీపం , మొదలై నవెన్నో వున్నై -

ఈ (పమిదె దీపం తనది, ఆంటే కవిది, అది తైలం లేక ఆరిపోతుంటే మరి కొంచెం "సేపు చెలగమని దాన్ని [పార్థిసాడు కవి. ఆది వినదు .. ఆరి పోతుంది . దొని వెంట తాను కూడ ఆత్మ రూపంలో పయనించి = అనంత కోటి సూర్య తేజంతో వెలిగి పోతున్న దీప సభను చేరు కొంటాడు . ఆక్కడ చేరిన దీప (పతినిధుల (పసంగాలు , చర్చలు వింటాడు,

చక్కని సాంప్రదాయిక శైలిలో, ఛందస్సులో , ఆధునిక మానవ జీవిత ధోరణికి బహుముఖంగా ఆద్దం. పట్టిన [1పసంగాలూ, వర్ణనలూ ఆవి, చివరకు తేలిన ఫలితం _ మానవుడు తన బాధ లన్నిటికీ తానే కారకు డని

దేవి అనుజ్ఞపై , కవి దీపమే తీర్పు చేపుతుండి =

నీతి సూ(శ్రాల కుప్పపై నిల్ని, ధర్మ.

నిర్ణయము: కోరుచున్నాడు నేడు నరుడు,

రేపు తిండి మెట్లను బెంగ బాపకుండ

దేవి! సంఘము 'నెటు చక్కాదిద్దలేము .!

కూడు , గుడ్డ , కొంవ- మూడె నుమా నేడు

నకుడు కోరుచున్న పరము లెల్ల _. వాటిని మనిషికి లభింప జేసే సమసమాజ వ్యవస్థ ఏర్పడా లంటుం దా దీపం,

సుందర ,పక్క్ళతి మందిరాలై న తిరుపతి కొండలకు సమర్పించ బడిందీ

దీప సభ,

[గ్రంథ సర్గ 681

ఇదొక గీత పద్య పద్మాకరం . (పతి పద్యమూ ఒక 'స్వతం[త భావ ముక్రకం. ఒక వంద ముక్తకాల మాల ఈ సంపుటి.

ఒక వసంతోదయ స్యుప్రభాతంలో , ఒళ ఉద్యానవనంలో విహారానిక్తి బైలు దేరిన [పేయసీ [పియల మధురానుభూతి ఈ కావ్య సంపుటి.

(పేయసిని మేల్కాలపడం దగ్గర నుంచి , ఆమెకు వివిధ సౌందర్యా లను నిరూపించి చెప్పుడ ౧౧వరకు, క ర్త ఎత్వ నిర్యహణ సమసమూ 1పియు డిదే

భారతీయ ఆర్షతత్వ దృక్కోణం నుంచి = జీవిత గీరామ్మత సారం :ఈ మధు గీత .

దీనికి ఈయన మొదట పెట్టిన పేరు వసంత గీత . ఒకసారి. రాజమంి: పుస్తకాల కొట్టవెంట ఈయన పయనిస్తుండగా, వసంత గీత అనే "పేరుతో ఒక [గంథం తన' కంట పడిందట . వెంటనే తన కావ్యం పేరు మధుగీత గ్గా మార్చు

మధు శద్ధానికి గల ఆర్ధ విస్తారం వల | దీనికి ఈ పేరు బాగున్న దన

దీవిమై మోజుపడి , తామే. అచ్చు వేయిస్తా మని తీసుకొన్న పంతగిడ బాలకృష్ణ శేషమాందా దంపతులకే ఈ కావ్యమాలను అంకితం. చేశాడు భీమన్న న సత్య జ ధర్మాలు మూర్తిదాల్చిన (బాహ్మ సంస్కృతి ఈ దంతి,

మాయావులకు సింహాసనాలు , అమాయకులకు శిక్షలు సహజమే , అంత మూ[తంచేత సింహం గొప్పదీ, లేడి తక్కువదీ కాదు. , అభిమమ్యుడు హీన బలుడూ , ఆతణ్ని చంపిన వాచ్ళ మహాబలులూ కారు. ఇదే మధు గేత సందేశం .

కొందరికి గుండె చిన్నది , కొందరికి మ నన్సు చిన్నది , (ఐతుకె కొందరికి చిన్న, దంత మా(క్రాన ఇర చిన్న దనము లేదు "పెత్తనము చేయు నీకన్ను 'పెదదెన ! ఒక్క కొమ్మను మించి మరొక్క కొమ్మ. రాగ మధురము , 'పుష్పభ రాలనమ్ము; ఒక్క. పువ్వును మించి మరొక్క పువ్వు సుందరము , మధుపూర, మానంద: కరము, ఇందులోని [పతి పద్యానికీ ఒక మూలకథ వుంది. ఒక చరిత వుంది. ఒక (ప్రయోజనం వుంద్‌... ఎంతో మంది జీవితాలను లక్ష్యాలను చక్కాదిద్దిన 7. భీమన్న కావ్య కుసుమాలు వ్యాస వాల్మీకులే కవు లవని కెల్ల, కడమ వారు వారల పాదకమలగత మ ధూళి వేవించి [బతుకు మధు [వ కాలె! ఆందు కడ వంక్తి నొక పనీఠకందు నేను ! అంటూ. ఒక కవితా కృషివలుడుగా. జీవితాన్ని [పారంభించిన భీమన్న , అలతి అలతిగా పండించిన ఒక 'డెబ్రై లఘు కావ్య రస రాపల కళ్ళం ఈ (గంథం .. ఒక డెబ్ఫై లఘు కావ్యాల సంపుటి * అప్పుడప్పుడు , వివిధ విషయాల పే [వాసిన కవిత లివి. కురుగంటి సీతారామయ్యగారు.+ కప్పగంతుల లక్షణ శాస్త్రిగారు సమ కూర్చిన రెండు పీఠికలు-ఈ సప్తతి ముఖ సరస మవి సరస్వతికి రెండు సింసోసనాలు , ఛందస్సును ఒక జగన్నియం[తణ మహాశక్తిగా ఆరాధిస్తాడు భీమన్న పుట్టుకతో ఈయన ఛాఐదస కవి * ఛందస్సు కోసం ఎలాంటి పదార్థాల నైనా సరే త్యాగం చెయ్యగలిగిన స్వతంతుడు | అయితే-ఎట్టి త్యాగాలూ చెయ్య

(గ్రంథ సర్గ 6889 నవసరం లేకుండానే , జగత్‌ చక నిరంతర పరి[భమణకు రసార్డంతను ఈ సంపుటికోని [పతి లఘు కావ్యమూ ఒక రస కలళం=క వితీకృత మానవ [పవృ త్రి_ఆమరీభూత [ప్రణయ కళా కలాపం. . మహో మనీషి కల్లూరు సుబ్బారావుగారు కోరి అంకితం తీసుకొన్న కావ్య సంపుటి ఇది. కుంకుడు చెబ్బును సైతం భీమన్న ఎలా [పేమిస్తాడో చూడండి -_ చిన్నద్నై నీ కాయ చేదుదే మైన సత్య శౌచాదుల సాధువే యాను ! మధువునే నీ పూలు మహికిచ్చి మనుచు. 5. రాగ వాశిష్టం అరుంధతీ వశిష్టుల కల్యాణ చర్మితను నాటకంగా తీర్చిదిద్రిన రచన ఇది = ఇది గద్య పద్య గేయాత్ముకమైన సంపూర్ణ నాటకం. . వశిష్టుడు వేశ్యా ప్యుతుడైనా, [బ్రహ్మ జ్ఞానంతో [బ్రాహ్మణు _డేనవాడు అరుంధతీ హరిజన బాలిక , మాతంగ కన్య ఆఅ ఇద్దరికీ పెండ్లి ఎలా. జరిగింది. ? కథలు చాల వున్నై . అందులో ఒక కథను ఏంచుకొని , పురాణో క్తంగా తది తర పాతలను కల్పించుకొని , చకగాని నాటకంగా చితించాడు భీమన్న ఇ ఆర్యులు , (దావిడులు జకే జాతి వా ళనేద్‌ భీమన్న సిద్ధాంతం : శివుడు (దావిడ' దేవుడే నని , హరిజనుల 'పూర్వీకుడని అంటా డీయన., ఆడే ఈ నాటక రచనకు కేరకళ క్రి, అరుంధతి చెల్లెలు సంధ్య వంటి మనోహరు ప్యాత ఇంతవరకు లుక్‌ గాడో మైనట్టివే మొత్తంమీద .

లెక టోయి భీమన్న

ఉస్మానియా యూనివర్సిటి డీ[గీ క్లాసులకు పాస్య(గ ౦థ మయిం దిది కోంత కాలంపాటు . అనేక ము[దణలుకూడ పొందింది .

నిండా చొద స్తంగల సనాతన పండితులు మెత్‌ం కాదనలేని సిద్ధాంతాలు ఫీమన్నవి న

మీ[తులు సౌక పేములు గారిని వరింంచిదీ దృశ్య కావ్యకన్య ॥

0, "పెరు పొట మ్‌

ఇదొక గేయ నాటిక . రంగస్థలం గోదావరి తీరంలోని పైరు పొలాలు . రసభావ పుషగ్గలమైన కవితా సౌందర్యాని కిది పరాకాష్ట ,

స్నేహ ఒక మాల పిల్ల పైరు చేల గట్టలో పచ్చగడ్డి కోసు కోనేం దుకు పతి సాయం[తమూ పొలాల్లోకి వస్తూ వుంటుంది. శీల ఆమె మ్మితు రాలు, (శ్రీవత్స అనే ఒక అగ్రకుల విద్యావంతుడు ఈ పొలాల్లో కే షికారు వచ్చి స్నేవాను చూచి ఆమెతో స్నేవాం చేసాడు.

వా స్నేహం [టేమగా మారుతూ వుంపే, శీల పొచ్చరిస్తూ వుంటుంది ఈ ముగ్గురి మధ్యా నడిచిన పవ్విత | పేమ గాధే ఈ పెరు పాట,

శీల అనుమానాలను , అభ్యంతరాలను , అన్నిటినీ పరా స్తం చేసి , [శ్రీవత్స 'స్నేహను 'పెండ్లాడుతాడు ॥

ఇతివృత్తం కులాంతర కల్యాణమే అయినా , ఈ కావ్యంలోని [ప్రధాన రసం ముగ్గ శృంగారం . జానపదుల పవ్శిత |పణయాని కిది (పతీక. మనో మోహనమైన సుందర గేయాలతో నడీచే ఈ ఏడు రంగాల కావ్యం = సంగీత నృత్య నాటికగా [పదర్శిత మయింది , ఆకాశవాణిలో ]పసారిత మయింది.

అప్పటి ముఖ్యమంత్రి దామోదరం సంజీవయ్య గారికీ కృతి అంకితం .

(గ్రంథ సర్గ రిలిల చిత్యంలో [వతీ దెబ్బా నుక్తి దెబ్బగా మలిచిన మానవ మూర్తిని మించి మహిత శిల్వ్పమే మున్నది ? 10. అనాదికొన నుంచి అనంతత్వం లోకి వచన కవితా (ప్యకియలో , రక రకాల పరిస్థితులలో మానవ సుఖ దుఃఖా లెలా వుంహయా ఆవిష్కరస్తూ (వాసిన 32 రస కవితల సంపుటి ఇది. రసం (వ ధానంగొ గల భావ శృంగారం + [పతి కవితా ఒక రన క్రలశం,, భీమన్న వచన కవితా రచనను బూహాటంగా 'చేపట్టిం దీ సంపుటి నుంచే , ఇడి అప్పటి ముఖ్యమంృతి సీలం సంజీవరెడ్డ్‌గారికి అంకిత మీయ బడింది. విన్ను స్మరిస్తూ అంకురించాను నేను నిన్ను (సీమిస్తూ ఏికసీంచాను నేను నిన్ను అనుభవిస్తూ థలించాను 'నేను నిన్ను పూజీస్తూ తరించాను 'నేను 11. చిత కళా పదర్శన పది నాటికల సంపుటి ఇది .. చ్మిత కళా [పదర్శన +, చనంత స్వయం. వరం , గులాబి 1పసవించింది, పాత వూరు కొత్తదారి, కొత సేద్యం, ఆంధకారం పై విజయం-థ ఏడూ గేయ నాటికలు . బుండాలిక వచన కవితా నేయ నాటిక. నేతాజీ , దేపయాని గ ద్గ పద్యాత్మక నాటికలు , మానవాత్మ యొక్క. సౌందర్య పిపాస , అనందాన్వేషణ స్వేచ్చాభి లాషంఆందుకు అది పడే వేదన / చూపే సిర్వేదల ఆత్యంత రనవంతంగా. అభి వ్యక్తం చేసే నాటీక లివి , ఈ పడీ పది రసాలకు (పతినిధు లనవచ్చు . ఇవన్నీ ప్యతికలలో ]పకటించ ఐడ్డవో , నేడియాలో వినిపించ ఐడ్డవో , వేదిక మీద ,పదర్శించబడ్డవో అయి వున్నట్టివి . సార కాలిక సహజ భావా 'వేశాలకు వర్షా సరిత్తులు , -

రష్యా (లెనిన్‌ (గాడ్‌) లో తెలుగు ఆధ్యాపకురాలుగా వుంటూ , అకగాడే కాల ధర్మ చెందిన సోదరి ఆది లక్షి గారికి ఆంకితి మీయబడిన [గంధం ఇది =

ఇందులోని చాండాలిక రంగ, స్థల రూపక్షంగానే కాక , దూర దర్శినిలో కూడ ఎన్నో (పశంశస లందుకొన్నది , దూర దర్శినిలో దీనిని ]పదర్శించిన వారు సత్యనారాయణ సుశీల బృందం క

18. [పకృతిలో మానవ (పకృతి

(1) ప్రణయ పారమ్యం (2) (పకృతిలో మానవ ప్రకృతి (8) ఆగహ్హు విష్ణవం అనే మూడు లఘు కావ్యాల సంపుటి ఇది .. .

మంజరీ. ద్విపదలో నడిచిన [పణయ పారమ్యం రెండవ [పపంచ యుద్ధ కాలంలో. జరిగిన ఒక (పణయ గాధ, పరస్పరం అపార్థం చేసుకొన్న (ప్రేయసీ 1పపియులు, 'వైరాగ్యంతో -- ఒకరికి తెలియకుండా ఒకరు -- యుద్ధంలో చేరతారు

[పియుడు (బిటీషు జలాంతర్జామిని నడిపే నావికుడు , ప్రేయసి పురువ వేషంతో నేతాజీ హింద్‌ పౌజులో చేరి, జపాను విమానంతో దాడులుచేస్తున్న

ఆంధ సము[దంలో తిరుగుతున్న జలాంతర్గామి: విమానాన్ని కూల్చ డం, విమానం. వదిలిన బాంబులకు జలాంతర్గామి పగలడం ఒకేసారి జరుగు తుంది , మునుగుతున్న సబ్మెర్లైనులో * ఆ ఇద్దరూ కలుసుకొని , పరస్పర చరిత చెప్పుకొని, గుర్తించుకొని , ఒకటిగా ఆ మహార్గవంలో కలిసిపోయిన కరుణ 1పణయ గాధ ఇది,

"రెండోది 168 గాధల కావ్యర ఒక్క్కాక్‌ గ్రా గాధ మానవ స్వభావానికి ఒకొ్కాక్క- దర్పణం . బహు విచ్శితమైన రచన ఇది,

మూడోది ఆగస్టు విప్రవ చర్మితను కావ్యంగా [వాయా. లన్న 1పారంభ

గ్నగంథ సర్గ 687 ఆచార్య నిడదవోలు వెంకటరావు గారికి, 1968లో వారి షష్టి పూర్తి సందర్భంగా అంకిత మీయబడిన కాద్య సంపుటి ఇది. కళల జోక్యములేని లొక్క్యులకె కొని సాహితీ ధనులకు 'లేదు వష్టిప్పూల్తీ రన వయోధార ఆద్యంతరహిత , మందు విత్య నమ్ము గమృతమూ ర్తి నిడదవోలు - వచన కవితా 1ష్మకియలో మూడేసి పాదాలు ఒక పర్యంగా (వాసిన 140 పద్యాల సంపుటి ఇది. ముదించబడినట్టివి 149 మ్మాతమే అయినా, ము! దణకు సిద్ధంగా వున్నట్టివి ఇంశా వందల కొలదీవున్నై . వేవిళ సత్యాలను , అధునిక మానవుని మనోవాక్కాయ కర్మల వెనుక (సేయ న్నీ 1వియులు పెళ్లికి ముందు ఆ ద్వైతం పెళ్లయిన కొత్తలో విళిష్టాద్వైతం ఇక ఆ తర్వాత ద్వైతం అప్పటి కేంద మంతి బి, ఏస్‌, మూర్తి గారికి అంకితం _ఈ కావ్యం | 14. మానవుని మరొక మజిలీ ఇది 16 రంగాల సంపూర్ణ గేయ నాటకం, ఇలాంటి రచన - ఒక సంపూర్ణ నాటకాన్ని కేవల గేయంలో (వాయడం తెలుగులో అపూర్వం , భూమి మీద మానవ 'సృష్టి జరిగి నప్పటి నుంచి మానవ పగతి. ఎన్ని మార్పులకు లోనై , ఎన్నిమబిలీలు చేసు కొంటూ , నేటి రాకెట్‌ యుగం వరకు చేరు కొన్నదో రనవంతంగా చ్మితించ బడిందీ నాటకంలో

భూలక్మి గ", త్యేతయ్య ౬ భోగయ్య, ఆళావతి, నన్య, మేధానిధి మొదలైన పేర్పతో భూమి, సేద్యం , పంట, పర్మిశమలు , వృత్తులు , ఆళలు, ఆశయాలు , శమ, బుద్ధి, క్యాగం భోగం వగైరా మానవ గుణ కర్మలు పాతలుగా స్వీకరించబడి , సహజ 'సుందరంగా నడిచిందీ రచన = ఇది సాహితీ స్యమాట్‌ డా! 'చెజవాడ గోపాలరెడ్డి గారికి ఆంకీత మీయ సృష్టికి మూల భూతమైన పరాశక్తి = |1పగతి వివిధ దళ లలో వివిధ రూపాలు ధరిస్తూ -_. తన నృత్యగాన కళాదిక సదుపదేశాలతో మానవుడికి సదా. మార్గదర్శక మవుతూ వస్తుంది = వ్యావసాయిక , పార్మిశామిక దళల గుండా విజ్ఞాన యుగంలో అడుగు పెట్టిన [పగతికి సర్వమానవ సమసమాజ నిర్మాణ పట్టాభిషేక ౦ జరగడంతో నాటకం ముగుస్తుంది అభ్యుదయ భావనకు , కవితా సృన్టికి పరమ పారమ్యం ఈ రచన. మా[ఠా ఛందస్సులతో నడిచిన గేయాలు [కావ్య సుందరాలు , సూరన్న , చం[దన్న కార్మికులుగా చ్నితించబడడం ఒక అపూర్వ సృష్టి. రాజకీయ తీర్మానం కాదిది, కొదిది ఆధిక కార్య(కమము , వేద మాత మన కాదేశించిన ఆఖిల జగ(శేయ స్వరూవ మిది! | [వభాత మయ్యిం దోయ్‌ - (వపల్ల మయ్యిందోయ్‌ లోక౦ 1. 15. బాల యోగ్‌ పన్నెండేళ్ళ బాల్నపాయ మప్పటి నుంచీ నిద్రాహారాలు మాని , ఇప్పటికి ముమ్రై రెండేళ్ళుగా గాఢ తపస్సులో మునిగివున్న ముమ్మిడివరం బాలయోగి చరితను నాటకీకరించిన రచన ఇది ;

1గంథ సర్గ 6లి అన్ని [పకృతి ధర్మాలను ఆతి[కమించి , (పకృతి విజ్ఞానశాస్తాంన్ని ది[గ్భమ 'పరచి, 'సర్వప్రపంచ దృవ్షినీ తన వైపుకు మళ్ళించుకొన్న ఒక చదువు లేని ; పాలేరు మాల పిల్లవాడు వాలయోాగి ! వ్యాసుడు [(ధువుడు , మారండేయుడు వంటి. ఏ కొద్ది మందో కనిపిస్తారు పుఠాణాలలో బాలయోగి. సరసన నిలవగలిగిన వారు! అంతటి అద్బుత సజీవ సమకాలీన చరితను. నాటకంగా [వాకాడు భీమన్న. బాల శివుడిగా తీర్చి దిద్దాడు బాలయోగి ప్యాతను. |! సజీవ సమకాలీన వస్తువును గురించి సత్య|వతుడ్రైన క్షవి [వాయడం: ఎంత కఠినమైన కత్తిపె సామో._ రుచి చూళాడు కూడ | మానవు డెంత దురహంకారి ! చీమ కూడ కొని వాడు శ్రీ మహా విష్ణు వునే ఆనుకొంటాడు ! ఆయినా , లెక గ్రాచెయ్యడు ఫీమన్న ఇ యోగాననమున వీ వుండు నదియే గుండె ధ్యాన మందున నిన్ను ధరియుంచు నదె బుద్ధి ఆనందమున నీతొ ఐక్య మౌనదె ఆత్త నీ పూజె శివపూజ, నీ దర్శనమె శివుడు వాలయోగీ ! యోగ వాలోవ భోగి! ఆఅందుకోవ య్య, మా ఆతో్కత్ప లములు ! మహ ర్తి ఈలి వాడ పల్ది గారి కంకితం ఈ నాటకం , 16. ది సెవెంత్‌ సీజన్‌ ఆరు బుతువృల అందాలను తానే అలంకరించుకొని ఎదుట నిల్చిన 'పియురా లీ ఏడవ బుతువు *, ఈ సంపుటిలో ఆదొక్ష కవిత , భీమన్న తన శవితలలోని కొన్నిటిని తానే ఇంగ్నీషులోకి అనువదించు కొంటూ వుండేవా డప్పు డప్పుడు సరదాకు , ఆలాంటి వన్నీ కలిసి ఒక

640 బోయి భీమన్న, సరళమూ , స్వచ్చమూ అయిన ఆంగ్ల భాషాశ్రైలిని ఈ కావ్యంలో చూడ వచ్చు, భీమన్న తెలుగు ఎంత సుందరమో , ఆంగ్లంకూడ అంతే సుందరం , ఆప్పటికి. విశాఖలో, ఇప్పుడు బెంగుళూరులో , వుంటున్న (ప సిద్ధపారిః [శామికుడు ఇం[దసేన్‌ మిత్తల్‌ గారికి ఈ కావ్యం అంకితం , ఇదొక శృంగార లేఖా కావ్యం . రమణీయమైన .వచన శైలిలో నడిచిన్స కవితా నవల. ఒక [పేయసీ 1పియల జంట పరస్పరం (వాసుకొన్న (పేమలేఖల రూపంలో మనోహరంగా తీర్చి దిద్దబడిన అనురాగ గాధ ఇది.

ఆ ఇద్దరూ వేరు 'వేరు కులాలకు చెంపని వుండడం వల్ల ఏర్పడ్డ సాంఘికా వరోధాలు ; వైరుద్ధ్యాలు ఇరుగు పౌరుగుల వైరస్యాలు = వీటన్నిటినీ ఆధిగ మించిన [కమ , ఆరాధన, శృంగార భావనా తత్పరత , సాంఘికాచార విమర్శ , పరమ తాత్త్విక చింతన-ఈ వెలుగు. నీడలలో , వెన్నెల పొదరిండ్లలో దాగుడు మూత' బాడుకొనే (పియుల శృంగార రస తరంగిణి, రసాదై్యత సుధార్డ వం ఈ కావ్యం .

[శావణీ నుంచి "వైశాఖి వరకు గల పది పూర్ణిమలూ పది అధ్యాయాలుగా , 128 |[పకరణాలలో నడిచిన ఒక ఆనంద పూర్ణ కుంభం ఈ రచన ,

భోరత సమాజంలో పురోగతిని నిరోధిస్తున్న మూఢాచార కంటకా లను నరికి వేస్తూ , భావ విబ్లవానికి దారి చేస్తూ , నవ సమాజ నిర్మాణానికి వెలుగు చూపుతూ సాగిన ఈ రచనను (పగతి నిరోధకులు ఎదిరించడం సహ జమే ; ఎదిరించారు... శృంగారం సభ్య పరిధుల్ని దాటిందని విమర్శించారు . [ప్రభుత్వంచే నిషెధింప జెయ్యడానికి సకల యత్నాలూ చేళారు,

తెలుగు సాహిత్య లోకంలో ఇంతటి. తుపాను రేపిన రచన' ఈ అర్ధ శతా బ్రంలో ఇదౌక్క-టే .

మరో (పక్క - ఈ రచన గీత , బైదీలు, ఖురానులతో సరితూగ గొల ఉద్గ్యంథధంగా సహృదయ. పండితుల (ప్రశంసలను అందు కొంది., ఆధునిక భావ వేవంగా కొనియాడారు మ్మితులు దీనిని ఈ దళాబ్బపు ఏకైక 'సాపాతీ సృష్ట ఆన్నారు డాక్షర్‌' గోపాలరెడ్డి గారు _ పో ట్‌ యె ఇంతటి సుందరమైన వచన ' లి తెలుగులో. ఇంత వరకు లేదు. అక్షర ర మ్యతకు క భావ రమణీయతకు: దీ వి కిదే సాటి. ముత్యాల హారంలో మణులు గుప్నించినట్టు ఈ లేఖలలో చక్కని పాటలు ॥ పద్యాలు పొదగబడి వున్నై. పరమ సుమనోజ్ఞమైన వచన క్షావ్యర రాగ వైళాఖి.. విశాఖలో గొపు ఇంజనీర్‌ కల్మటాక్టరు కోటు పట్టాభి రామరె్డి గారికి అంకిత మిది, 158 . అకాండ తాండవం అమృత: మూకీ! నీ విధమ్మున అడుచుంటిని, పాడు చుంటిని దారిలో సీ హృదయ బిందువు చేరు లోవల న్వేచ్చగా గజ్జె విప్పకు , కాంతి తీయకు గాన మాపకు (బతుకు, పొడవున బాట, నీలో చేరిపోనీ ! అనుకుంటూ ,ఏ పరమానంద లయ. (బ్రహ్మాలో అనుక్షణమూ తన్మయుె లా. వి గిల ఆ న తు... షర స్తీ టం ఆని అహా న తాట వుంటూ వుంటాడో భీమన్న-ఆ సృష్టి [క్రియా 1పేయః (ప్మక్రియకు ధ్వన్యాత్మక రూపకల నే ఈ. ఆఅకాండ తాండవ గేయ: కావ్యం .. అద్యంత రహితమైన , ఆగమ్యగోచరమైన , అజరామరమైన, పర మాత్మీయమైన ఆనంద్యబహ్య, భీమన్న ఊహలో 'పరమ శీవుడు. ఆయన తాండవ నైైరంతర్యమే సృష్టి నైరంతర్య మంటాడు భీమన్న , తాండవం ఎప్పు డాగ్గిపోతే , సృష్టి అప్పు డాగిపోతుంది.. ఎప్పుడైనా, ఎక్కడైనా (శతి తప్పడాలే విలయాలు, విపత్తులు,

రకల టోయి భీమన్న సృష్టిని గురించిన భీమన్న ఊహ ఇది. నిత్య నిరంతర చలన శీల మైన విశ్వ శ క్రీకి రూపకల్పనే నటరాజు .

లయ , గాన , సౌందర్య విలసితా లైన 189 లిరిక్కుల కావ్యం ఇది, నృత్య నొటికగా [పదర్శించవచ్చు.

శివుని నాట్య విన్యాసాలలో ఒక [పత్వేక లీల కోసం అన్వేషిస్తున్నా ననీ, అది ఆకాండ తాండవంలో దొరికిం దనీ మి[తులూ, [ప్రథ్యాత నర్తకులూ అయిన కోరాడ నరసింహరావుగారు భీమన్నతో అన్నారు,

ఈ కావ్యంటో ఒక భాగం ఆకాశవాణిలో గానం చెయ్యబడుతూ వుంది , [(పథ్యాత గాయకుడు ఓగిరాల నరసింహమూ ర్రి గారు, వారి వర్షంవారు దానిని సొడారు .

అప్పటి ముఖ్యమంత కాసు [బహ్మానందరెడ్డి గారికీ ఈ కావ్యం అంకితం.

19, ధర్మం కోసం పోరాటం సమానీవ ఆకాతి ;

నమానా హృదయానిపః

నమాన మస్తు నో మనో

యధావహా సనుహానతి |!

“మీ కందరకూ సమాన (పతి పత్తికల ఊత్తమ జీవితం లభింవగ అందులకు , ఓ మానవుల్లారా ! మీ జీవిత లక్యం ఒక్కటే ఆగుగాక! మీ వృదయాకాంక్షలు ఒక్కటే అగుగాక! మీ మనన్నులు కలిసి ఒక్కటే ఆగుగాక [| ”,

ఇడి కవా వేద బుషులు ఆశించిన మానవ సమాజ స్వరూపం ద్ద

సర్వ మానవులకూ ఏక (ప్రతిపత్తిని [పతి పాదిస్తున్న వేదమఠానికీ , సమత మానవ్వలనే కులతత్యంతో హి9సించి చంపుతున్న నేటి హిందూ మతా నికీ ఏ మైనా పోలిక ఉన్నదా?

ఎ ధర్మం కోసం పోరాటం , అధ్యాయం 5,

[గ్రంథ సర్గ 645 అస్పృళ్యత తొలగకుండా :కుల వ్యవస్థ నశించకుండా భారత జాతికి పురోగతి లేదు, --ధ. కో, పో,, అధ్యాయం 2,

“మాల మాదిగ యువకుల్లారా! ఏకం కండి! "** అంటూ ఓక నినాడ మిచ్చి , ఏ అభివృద్ధి ఆయినా | కిందినుంచే పైకి పెరగాలన్న సహజ సత్యాన్ని జ్ఞప్తికితెచ్చి , ఒక సిద్ధాంతాన్నీ * ఒక కార్యక్రమాన్నీ ఇచ్చి--దేళాఖి వృద్ధి పగతి. పధంపై యువకుల్ని నిలుపుతున్న స్నూత [గంధం ఇది,

ఇటువంటి రచన తెలుగులో మరి 'లేదు. మ రేభాషలోనూ లేదు ,

పాలేరు తర్వాత భీమన్నకు మరింత కీర్తిని ఆర్టించి పెట్టిన [గ థం ఇది,

“ దళిత కైపిడి*” అనే "పేరుతో కన్నడలోకి ఆనువదించ బడింది డా, నారాయణస్వామి గారిచే; తక్కిన భాషలలోకి తీసుకువెళ్ళాలని సంజీవయ్య గారు చేసిన [పయత్నం ఆయన (ఐతికుండగా నెరవేరలేదు =

ఆందమైన, చుకుక్తైన తేలుగు వచనం. కత్తిలాంటి తలి. 208 ఆధ్యాయాల అపూర్వ (గంధం ఇది. .

ధాళ్ళకు జీవము పోనీ (మోళ్ళను చిగురింప జేసి మట్రినుండి మానవులను మలచిన కారణ జన్యా.!

అంటూ అంజలి ఘటించి, డా॥ ఆంబేడ్యరుకు అంకిత మిచ్చాడీ (౧ంథాన్ని భీమన్న ,

64 కీ బోయి భీమన్న శి౦. రాజకీయ వీరుడు డాక్టరు థాను

జాతీయ ముస్లిం నాయకుడు డాక్టర్‌ ఎమ్‌. ఏ. కాను గారి జీవిత చర్మిత ఇది. డాక్టరు థాను ఆదర, [(పాయుడైన భారత పౌరుడు,

మతం ఏదైనా కావచ్చు, ఒకే కుటుంబంలో వేరు వేరు మతాల వాళ్ళుండ * వచ్చు. తర్మడి పొందువు , కూకురు (క్రిస్టియను , కొడుకు ముస్టిమూ కావచ్చు మతం వ్యకి గతం. జాతి, జాతీయత , దేశం, దేశభక్తి ముఖ్యం.

భారత దేశంలో , భారత పౌరుడుగా (బతికే ఏ మఠం వాడైనా సరే = నూటికి నూరు పాళ్ళు భారతీయుడే .

ఆందుకే ఆదర్శుపాయుడు డాక్టరు థాను. ఆందుకే ఆయన జీవిత చరి [తను భీమన్న [వాకాడు . ఒక నవల వలె , ఒక కావ్యం వలె నడిచిన రచన ఇది,

ఇస్తాం , కొవా లింగం , వీరళైవ*, ఆర్ష సం్రపదాయం వగైరా అనేక విషయాలపై ఆసక్తికర వివరా లెన్నో వున్నై ఈ [గంధంలో.

“*“ భావం, భాష, కళ , సొౌహిత్యం , సౌందర్యం వంటి వన్నీ = గాలి, నేల, నీరు , విన్న్సు లాగే * సర్వ మానవ కోటికీ చెంది నట్టివి. మతాలూ, ఆచారాలూ, డేళ సరి హద్దులూ , ఆహార విహారాలూ వంటి వ్యక్రిగత విషయాలకు అవి ఎన్నటికీ పరి మితం కావ్వ్స ”

21. పిలి శతకం న్‌. “సుమతీ” ఆన్న ఛై ; “పిల్టీ” ఆనే మకుటంతో భీమన్న [వాసిన కంద పద్య శతకం ఇది. 126 పద్యాలునై్వ్నై ఇందులో. శతకఠకముల కొలది నీతులు శత విధముల కలవు, వాని జను లెరుగుదురున్‌

[గంథ సర్గ 64

కనుక=పట్టి నీచులు చెప్పడానికే వాడుకోలే దీయన ఈ ళతకాన్ని , 'సత్య సౌందర్య నిర్దేళక మైన వ్యంగ్యాన్ని. పొదిగి పెట్టాడు (పతి సద్యంలోను , విమర్శ కూడ కవితా సొందర్య విలనీతమే ,

లీమన్న పీఠీకలకు ఒకి [పత్యేక నూన్యత వుంది సాహిత్యంలో . ఈ పిల్లీ శతకం. పీఠక మఠీ విలక్షణ మైనట్టిక

కని భుజగుడు , కవి వృషభుడు కవి పీకుడని పిలవ బడక కవి కొదేడా ?:

“స్తమడీ శతకం [వాసీన కవి పేరు కూడ ఖీమన్నే, ఆనాడు సుమ తుల ఎకువ , ఈనాడు పిల్లు లెక్కువో అన్నాడొక పండిత మ్మితుడు శః శతకం గురించి ,

**మానపుడు అలోచిందాలి . ఆలోనించచేనివాడు చదవాలి... చదవలేని వాణ్ని గరించిఅయో్యో షాచం ఆంటావ్తి మరీి-చదవగలిగి వుండి చదవని వాణ్ని ఏమంటాం శ చదువుకొన్న [పతి వాడూ కనీసం ఈ పిల్లీ శతకం పీఠిక అయినా చదవాలి

పూరు గెండ్ల షాలు బేవా? ఆరయంగా సొంత అవు జవనర మేమీ 7 దొోరవిడ్డ కీవి సీయది? దొరికిన కడ పీండుకొమ్ము , దోరలా, పిల్లీ జి 22. ఏక పద్యోపాఖ్యానం అదిగో , ముందొక గర; వెన్సమన ) మా హో, బూటిఫ్పల్‌ [ బ్యూటిఫుల్‌ 1 ఎడ హో ెక్తైను కొడ్చులోకీ చను ఐల్‌ “పాట బ్రాంట రన్నట్లు నా

646 బోయి భీమన్న దదదా చిత్రమ! కంగు పట్లుకొను పొం తన్‌ పోదువే? చేతిలో మెద డుందా? బహు తచ్చ, సాగు మవె.సా మీ క్యంపు సారూవ్యముల్‌ !

ఏక పద్యోపాఖ్యానం అంటే ఈ ఒకరా పద్యమే | దీన్ని మహా కావ్యంగా: రుజువుచేస్తూ , ఒక వంద "పీజీల వ్యాఖ్య |

పద్యమూ. భీమన్నదే , వ్యాఖ్యా భీమన్నదే . ఒక్కూడే ఇదరు వ్యక్తు లుగా విడిపోయి రచన సాగించిన అపూర్వ చర్మిత ఇది, [ప్రపంచంలో మరే సాహిత్యంలోనూ ఇలాంటిది లెదు.

రచన. 'సెదైరే ఆయినా , మంచి లక్షణ గ్రంధంగా [(పశంసించ బడిం దిది

1 |పపంచంలో తనకు తెలియని విషయమే లే దనిపించుకున్నాడీ రచ

“వెరి 'వేయి విధా లంటారు... ఒక్కాక్క-. వ్య ౩లో ఒక్కొాకగా వెరి వుంటుంది * మొత్తం వేయ.'వెరులూ తనలోనే వున్న వ్యక్తి బోయి భీమన్న” అన్న కీర్తిని కూడా రచయితకు సంహిదించి పెట్టిన రచన ఇది .

శనికి. ఆది కవి వాల్మీకి

ఆకి కవి వాల్మీకి చరితను నాటకంగా. [వాళాడు భీమన్న . జన్మ చేతనే చండాలు. డైనాడు. వాల్మీకి , జన్మ ద్వారా హరిజనుడు , వివాహం ద్వారా గిరిజనుడు *, తపస్సు ద్వారా (బహర్షి అయి,, రామాయణ మహాక్షావ్యాన్ని నిర్మించిన దీక్షితుడు ,

వాల్మీకి ఎక్కూడ పుట్టాడు ? తల్లి :దంథ్రు లేవరు? ఆ నాటి చండాల ఆవాసాలు ఎలా వుండేవి? కొండ వాళ తో ఎలా కలిళ?డు! ఈ వృత్తాంత 'మంతా సపొరాణికంగా 'నాటకీకరింవాడు భీమన్న ౯

[గ్రంథ సర్గ గ్ర47

[బ్రహ్మదేవుడి స్వర్గ సందర )న౨ తో 1షారంభమై , వా ల్మీకాాశమంలో

రామాయణాన్ని వింటూ సీత సుఖంగా వుండడంతో ముగుస్తుంది. నాటకం ,

రామాయణ6 విషాదాంత కావ్యం. ఈ వాల్మీకి నాటకం సుఖాంతం . కష్టాలు , దుఃఖాలు ఏక్కుడా వుంటై . వాటికి ఎక్కువ (పాముఖ్యం లేదు భీమన్న

పాటలు ఖ్‌ పద్యాలు +ల్లో కాలు వెదజల్ల బడీవు న్న ఈ నాటకం ఒక సంపంగి పొద లాంటిది , పండిత షట్టదాలకు కొంత ఇబ్బందిక ర. కావచ్చు .

బహుజన సంఘ నాయకుడు తులాబండుల నాగేశ్వరరావు గార్‌ కివ్య ఖడిందీ దృశ్య కావ్యం అంకితరి నిక. అళోకవనిలో రాముడు

125 పద్యాల కావ్యం ఇది , పద్యాలన్నీ ఉత్పల మాలలూ. , చంపక

రావణ వధ తర్వాత, ఆ రాతి, ఒటరిగా , ఏవరికీ తెలియకుండా. ; రాముడు. అశోక వశంలోకి వెళతాడు - ఆంత కాలం తన సీత నిర్బంధించ ఐడి. ఉన్న పరిసరా లెలాంటివో చూడటంకోసం _ అపస్వుడు సీత అక్క_డలేదు ॥| అప్పటికే సుగ్రీవ మైనిక శిబిరానికి తీసుకు వెళ్ళబడింది ,

ఆ అర్థర్మాతి, ఒక్కడూ ఆ వనంలో తిరిగుతున్నప్పుడు , రాముడి మనస్సు వలా వున్నదో _. వనలక్ష్మి రాముణ్ని ఎలా ఆహ్వానించిందో రాగ రమణీయంగా. వరించిన కావ్యం ఇది *

తోటలో మౌనంగా లి రుగుతున్న రాముడు. నిమి త్తమా(తుడు = తావ్యం ఆంతా సీతమయం... రాముడి మనస్సేకాదు , వనమే కాదు, మొత్తం జగ తే సీతతో నిండివుంది ఆ కష్షణలో ,. వనంలోని పతీ భూమీజమూ. తానే భూమీ జగా నిలిచిం దట రాముడి పాదాల ముందు!

చిక్కు కపోలము అంటు, ,కండ్రకున్‌ కబురులు చెన్ను; కాళ్ళ పయి . (కమ్ము; ఉరమ్యున చిమ్యు, గుండెలో కొల్చిన తద్వవీ నెల్ల పల్తి కేల్‌ గబ గబ రామ చందు డిటు గా అటుగా చను నప్పు కోర్కెతో 1 వా-ల్లేరులో ఫి తమ స్యగృహంలో | భోజనానంతర 0, తీరికగా ఈ కావ్యాన్ని సొంతం. విని ఆం్భధ యూనివర్సిటీ తెకుగు కాథాధిపతి డాక్టర్‌. కాకర్హ వెంకటరామ నరసింహంగా రన్నారు ““భీమన్నగారూ 1 రాముడు ఆ రాతి అశోక వనంలోకి వెళ్ళేవుంటో డండి ! వాల్మికి ఎందుకు వప్పలేదో 'కొని” అని. “బహుళా, నా కోసం వదిలేసి వుంటాడు” అన్నాడు భీమన్న . అంతటి 'సహజ సుందరమైన కావ్యం ఇది. అప్పటికి మం[తిగా వున్న పరమ వచ్దాన్య మూరి దాసరి పెరు మాళ్ళు గారికి అంకితం ఈ కావ్యం, శిర, రాఖీలు సుమారు 400 గేయాల సంపుటి ఇది , (పతి గేయమూ ఒక సర్వాంగ సంపూర్ణమైన కళాఖండం. , ఇద్దరు [ప్రేయసీ (పియులు తొలి సారిగా కలుసుకొన్న క్షణం నుంచి - శృంగారం వగ్రైరా రకరకాల మలుపుల. గుండా. గమ్యర చేరుకొనే 1కమం .కూడ కన్‌పిస్తుం గీ సంప్పటిలో .. ఇది కథ కాదు. వివిధ గేయాల మాల , ఒక్కొక్క గేయం ఒకొ క్యా

గంథ 'సర్గ ద్రిశ0 భీమన్న తన రసాద్వైత సిద్దాంతాన్ని తొలిసాకిగా వివరించిన పీక ఈ సంపుటిది . ఆ కాళ వాణిలో తరచు గానం చేయబడుతున్నట్టి , కచేరీలలో పాడబడు తున్నట్టి భీమన్న 'గేయాలు ఈ సంపుటి లోవే.. మనను లోని కోరికలకు రోజు: కెన్ని విరినేనో (బతుకు లోని 'వేదనలకు (పతి రవాలు నికరవాలు, రాగమెంత రగిలెనో మూగ'వోయి ముగి వేనో | ఆత్మలోవి అగదాలకు ఎంత మధువు (గోలేనో ఎంత జగతి కొసగేనో | తెలుగు దేశం గురించి అప్పుడప్పు డక్మండక్కాడ (వాసిన కొన్ని గేయాల , పద్యాల సంపుటి .. మొదటి (పపంచ తెలుగు మహా సభబ సందర్భంగా-కళా 'వె9కటరావు, ఆయ్యదేవక క్షా శేశ్వురరావు , మాడపాటి హమమంళరావు , వేముల కూర్మయ్య , తాపీ. ధర్మారావు , కల్లూరి సుబ్బారావు గార్హ దివ్య స్మృతికి అంకితంగా-(ప్రక టించబడిన |గంథం ఇది,

650 బోయి భీమన్న శిరి. పడిపోతున్న అడ్డుగోడలు

ఈ రండూ ఏ కాంక నాటికలు ; మొవటివి 'బవెజవాడలోని మ్యి[తులు వల్లభనేని కాశీ విశ్వనాథంగారి పథతికలో సీరియల్‌గా. వచ్చి, పుస్తక రూపం హొంది నటిది .

తి

రెండవది ఆకాశవాణిలో [పసారమై, హరిజన “సేవక సంఘం వారి సవీ యంతో [పచురించబడినట్రిది =

ఈ రెండూ చాల చోట్ల (పదర్శితమై , మెప్పు వడసినట్టివే ;

శి9 , మణి మానసం

లే థమంతక మణి ఒక మణి, ఒక రత్నం. దానికి ఒక మనస్సును కల్పించి; కృష్ణుణ్ని (పేమించినట్టు భావించి; దాని ఆత్మ విచారాన్ని అద్భు తంగా వెలయించిన కావ్యమీ మణి మానసం ,

కథ భాగవతం లోదే . భాగ్రవతంలోది ఒక అచేతనమైన మణి , దానికి. చేతనను కల్పించాడు భీమన్న , ఇవె 'సహజ సుందరమైన ఒక అపూర్వ భావన _

సలక్షణాలూ , స్వాదురస పూర్ణాలూ ఆయిన 125 వృత్తాల కావ్యమిది .

మణి కృష్ణున్ని ప్రేమించింది = అయితే, స్మత్రాబితుడికి ఇవ్వబడింది | అప్పటి నుంచి ఎన్నిసార్లు కృష్ణుడి చేతికి వచ్చినా, దాన్ని ఆకడు వదులు కుంటూనే వచ్చాడు , ఆది మణి కనుక దాన్ని మనస్సు ఇతర్థకు ఆర్ధం కాదు. తనలో తానే ఏడ్చుకొంటుంది ఇ

మహిమ గలట్లి రత్నము ళ్య విహుగతులన్‌' నుతింతు ; మరి నా కెవ రిళత్తురు వా అభీషముల్‌ 2

(గంథ సర్గ 65] న్వహిత మె వ్లై్‌జమౌ మనుజ జాతికి ; సర్వహితై క మూ ర్తివౌ మాత్రము మానస ముండదా? (పభూ? వెంకటే శ్వర స్వామి ఆందు కొన్నాడీ, కావ్యమణినీ . 80. గుడిసెలు కొలిపోతున్నె ఆనేక విషయా లపై .. ముఖ్యంగా మత నాజకీయ. సాంఘిక వి మర్శతో , వచన కవితా ప్మక్రియలో , వివి; సందర్భాల కోసం (వాసిన 57 కవితల పద్దు మతం, వద్దు మత బోధలు, వద్దు భక్తి వద్దు భజనలు ? ఏది పులో ఏది నక్కోో కని "పెట్టండి ! మసళ్ళ కిని పెంచుకొని మనుషులుగా (బతకండి అంటూ. గ్మొరెలను హెచ్చరించడం ఈ కవితలలోని సారాంశం... పులీ, నక్కా , గొర్రె సిద్ధాంతాన్ని షపతీపాదించాడీ [గ ౮౦థ ౦లో భీమన్న . (పార్టనలు; భజనలు అన్నీ మతమూ క్రి భక్తీ నళి-.చకుండా' (పగతి లేదు మనిషికి ! మత పౌరాణిక ప్యాతల గుణగణాల పరిశీలన కూడో ఎంతోవుంది ఇందులో , వనాడో మరణించిన రాముడు , కృ్తుడు చునాకు పిలిస్తే వలా. పలుకుకాడ అంటాడు, శరణాగతి సిద్ధాంతం బానిస మన న్తత్తాన్ని పెంపొందించడాపికి సృష్టించ బడిం దంటాడు ..

అజ్ఞానం కాలి పోతున్నది , మానవ చేతన మేల్కొాంటున్నది-అ ధ్వనే వుంది ఈ [గంథ శీర్షికలో |

1275 సంవత్సరపు జాతీయ అవార్డు పుచ్చుకొన్న [గ్రంథం ఇది.

విమ ర్మాత్మక మైనట్టివే కాదు. , సిద్ధాంతపర మైనట్టివి శ సౌందర్య విలసిత'. మైనట్టివి కూడా. అనేక కవితలు కల విందులో ;

ఇది మంతి జి , వెళకటస్వామి గారికి అంక్షితం

అత్యాధునికమూ , ఆత్యంత సనాతనమూ. ఆయిన రసాద్వైత పరమ పదవికి-దాహ్మీ పదారవింద మకరంద' రసాయన. సంపాదకం ఈ కావ్యం !

ఈ కావ్యం గురించి ఇంతకంటె మరెలా చెప్పాలో: తోచడం లేదు,

రసధ్యని కలశాలు ఈ కావ్యంలోని 'గేయాలన్నీ : వాటిని ఆస్వాదిం చడం ద్వారా రసార్జ్దవ పరమాత్మలో ఉపళమించా లనుకొనే రసజ్జులు, రసి కులు, రస్తాత్మకులు ఎవరైనా వుంటే-ఈ కావ్యాన్ని చదవక తప్పదు

మోక్షం అంటే ఏమిటి * పీఠాధిపతులు ఖ్‌ (ప్రవక్త లు, బాబాలు, గురు" వులు-ఎవరూ ఏవకికీ 'మోక్షం. ఇవ్వలేరు... రసాద్యైతులే ముక్తులు భీమన్న దృష్టిలో .

150 గేయాల దివ్య కావ్యం ఇది.

ఒక అమాయకుడ్షైన యువకుడు తన [పియురాలికి తన (పేను గురించి చప్పుకొడానికి బిడియపడి , ఆమె ఫోటోను అడిగి తీసుకొని , దానిని ఆరాధిం చిన చరిత ఇది.

ఇతి వృత్తంలో , రచనలో , భావ విన్యాసంలో క్లిష్టత ఏమీలేదు = వేమన పద్యాలంత సులభ లి, ం.

(గంథ సర్గ 8ర8 నిర్గ్ణణ నిరాకార పరమాత్మకు సగుణ సాకార (ప్రతీకగా (కుండలినిగా) కూడ [గ హపించవచ్చు ఈ బొమ్మను =. మరీ రం (ధాన్వేష కులు , ఈ కాన్యం మహాకవి 'జె ౭ బాపు రెడ్డికి ఆఅంకిత౦ బాధతో బెంగతో (దితుకు భారాలతో, చింతతో ; వంతతో ధన్యానిలో కరగ విమ్ము ! నీకేవి ధన్యోస్మిగా పెరగవిమ్ము ! 118 (కేమ లేఖల: సంపుటి ఇదీ, వచన కవితా ]ప[కియలో (వాయ బడీనట్టివి . జీవిత సమస్యలు బహుముఖంగా: చర్చించ బడినట్టీవి (పియుడు ఉన్న చోటనే ఉండిపోతాడు. అతడి చిరునామా స్థిరం,1పియు రాలు ఆమె అవ్వకు తోడుగా తీర్ణ్భయా[తలకు హషోతుంది , ఆమె చిరునామా చరం. ఈ స్థిర చరాల మధ్య జరిగే [ప్రణయ వ్యవసాయం ఈ కావ్య సంపుటి | అపూర్వమైన భావన . అమృత మధురమైన రచన *, పతి కవితా ఒక రస కలశం . (పతి వస్తువూ ఒక శల్య 'మేతం ॥ి బియ్యపు గింజకోనం వారు తేరిన చీమలు ఐన్సు టి౩ట్టుకోసం కుప్పపడ్డ కవ్శలు ఆన్నస(తం. గుమ్మంలో మూగిన ఈగలు: ధర్మ దర్శనం క్యూలో ముస్టావై న కోతులు గులాబీ తీగల సీడలో ఆకుతేళ్త గంధపు చెప్ప కొమ్మలో నాగుబాములు, పదవుల. చుట్టూ ఆబోతులు ఇదే కదూ, నీవు ఆసహ్వ్యించు కొంటున్న లోకం? ఇంత కంటె ఏంచెయ్యగలడు బహ మాతం?

పాలేరు నుంచి పద్మ(న్రీ వరకు (పశంనా నర్మ

భీవన్నను గురించి వివిధ సందర్భాలలో సమకాలీనులై న మి[త కవులు , పండితులు , 'స్నేపాకులు, (ప్రజలు చేసిన పళంసలను , చెప్పిన పద్యాలను కొన్నిటిని ఈ సర్గలో పొందు పరుస్తాను .

వందలు , వేలు సన్మానాలు పొందాడు భీమన్న , ఆలాంటి వాటిలో నాకు లభించిన సన్మాన పష్మతాల నుంచి కొన్ని కొన్ని వాక్యాలను కూడ ఇక్కడ

పతిక లలో వేల సమీక్షలు, వ్యాసాలు వచ్చాయి. ఈయన [గంధాల మీద , వాటి నుంచీ , కొన్ని (పధాన వ్యాసాల నుంచీ కూడ కొన్ని మంచి మాట లను ఇకగాడ పేరొ్యాంటాను.

ఈ సందర్భంలో - పి, వి. రత్నం, బాసాని సుదర్శనరెడ్డి , ముది గొండ శివ్యపసాద్‌ థి పాటీలు తీమ్మా రెడ్డి ణ్‌ రాజీవి , డీ. ఆర్‌ జ: కుసుమ , డొ. దివాకర్ణ వేంకటావధాని, _ ఆచార్య ఖండవల్లి లశ్ష్యీ రంజనం , స్తూ ర్తిఫ్రీ , థ్రీ వాత్సవ, జె. బాపురెడ్డి, ్రీమతి ఆదిలక్ష్మి , డి, ఆంజ నేయులు , పులికంటి కృష్ణారెడ్డి , (తిపురనేని సుబ్బారావు , ఆమ, చర్హ గణ పతిళాన్తి , &. తారకం , రాంషా, తాళ్ళూరి సత్యనారాయణ , రామకోటయ్య మున్నగు రచయితలకూ =

(పళంసా సర్గ 655 డాం సి +, నారాయణ రెడ్డి , దాశరధి , డా. సిడదవోలు ఆచార్య నంబూరి దూర్వాస మహర్షి, శ్రీ బి. ఎన్‌... మూర్జి, ఆచార్య జి, జె. సోమయాజే జామవా, జోసఫ్‌ కవి, అన్నాజీశర్మ , జి, జె, సామ్యూల్‌ , కప్పగంతుల లక్ష్మణ శాస్ర , దాసి బసవయ్య | డా ః అడుసుమిల్నీ నారాయణరావు ] కోట సీతారామళర్మ , మహమ్మద్‌ హుసేన్‌, వేమన్న ; షేక్‌ దావూద్‌ కవి, ఎన్‌. ఎ; పద్మనాభ థాస్ర్ర మున్నగు కవి పండితులకు = ఆయా రచనలను. (పచురించిన ఆంధప(తిక, ఆం(ధజ్యోతి , ఆంధ

జనత , విశాలార్యధ, జమీన్‌ రైతు , ఆం(ధభూమి , గోలకొండ, డకగన్‌ (క్రానికల్‌ ౩ ఇండియన్‌ ఎక్స్‌పెన్‌ , హిందూ, కర్షక మున్నగు ప(త్రికల వారికీ 'నేను ఎంతగానో కృతజ్ఞతలు చెప్పవలసి వుంది ,

లీమన్నా, నిను గూరిచి

నా మదిలో తలచి నంత నవ శంపాభల్‌

మామిడి యెలనాగ కనుల మావవ శకోభల్‌ |

నీ దొక్ష దీర్హా లాపన

నీది అనరా లోచన

నీది నిశా సూర్య దృష్టి నిత్యం నేస్తం |!

నీది దివా చంద సృష్షి నిజమిది నేస్తం !

ఎప్పుడు చూస్తావో , మరి

ఎప్పుడు రాసాావో, ఆర!

కుప్పలుగా రాల్చి నావు [కాన్నన పలుకుల్‌ !

తెప్పలుగా తేల్చి నావు తీయని కవితల్‌'!

చిటి కేస్తే, కను బొమ్మలు

చిటి లిస్తే = ఉదయించును

స్ఫుటా స్పుట (పక్ళతి భావ సుందర' నదముల్‌

దుటా. టభుటా లయ విచలిత శాంకర పదముల్‌ !

656 బోయి భీమన్న పద్యం నిను పై గొంటే గద్యం నిను లో గొంటే సద్య స్ఫూర్తిగ అంటిని శహభాష్‌ , వింటే? ఎమహాకవి., పద్మశ్రీ డౌ. సి. నారాయణ రెడ్డి

( ఒకసారి బాపురెడ్డి గారు చేసిన వైయక్తిక సన్మానంలో ఈ అభినందన మానందాలను సినారె స్వయంగి* , వివరణాత్యకంగా పాడగా బాపురెడ్డి, రమణారావు, డా, యావగిరి రెడ్డి, ఎ, వి*ఆర్‌ , మున్నగు వారు గొంతు కలిపి కవాలీ సైలులో పాడారు మనోహరంగా )

'పాచీ నాధునిక= ఆంధధాంగృ - [గాంధిక వ్యావహారిక రచనా సంప దాయ సవ్యసాచులు (శీ భీమన్న గారు వారి రచన లల్నింట ను పజ్ష్టామౌ శికతలు సర్వతో ముఖములై వృర్తించుచు వారి కుపజ్ఞా.కోకిల బిరుదమును సార్ధక మొన రించు చుక్నవి, రచనా భావములకును జీవిత విధానమును అభేదాధ్యవసాయము

'నావహించు నవఘాత్ములు వారు . భీమాభిధానులయ్యు నజాత శ [తులు ; హరి జనులయ్యు సాంబశివ |పియులు , అధిగత వేదాంతులయ్యు శృంగార సౌందర్యా రాధకులు, వేమన్నకు ఛ్యాతులు. సర్య సహృదయులకు మితులు |; మన్ననకు బ్మాతులు ం. ఆధ్యక్ష మహాశయా ! ఏతాదృశ గుణ గణ భూవ్నితులై న శ్రీ కళా (ప్రపూర్ణ బోయి భీమన్న గారి కా్యధ్య(ప్రదేశ సాహిత్య అకాడమీ విశిష్ట. సభ్య తతో పాటు తచ్చిహ్నములైన. అమూల్యాంబర స్వర్ణ పతకములను గూడ నొసంగి గౌరవింప వేడు చున్నాను.

(విశిష్ట సభ్యత్వ పదాన సందర్భంతో డా దివాకర్ల వెంకటావధాని గారు చేసిన (పశంస నుంచి 8-8..1078) .

ఏ మన్నన్‌ రసమే యగున్‌ ; మరియు నీ వెందెందు దర్శించినన్‌

[కేమే కన్నడు? విశ్వమంతయును నీ (శేయః (పసూనాల నా

[పళ ంసా సర్గ 657

రామ మ్మైనది ; ఆక రాక్షర రస

(బహ్మోవకారుండ , వో

వృత్తాంక వాగర్థముల్‌ |

--కక్యాపపూర్ణ డా. దూర్వాస మహర్షి

హృదయ పద్మకళికను వికసింపచేసి , అచ్చటి పద్మాసనుని సాఇాత్య రింప చేసేది కవిత. దానిని సాధించిన రసదార్యనికుడు టోయి. భీమన్న: రసికుల ఆత్మఠఅను రసస్నానం చేయించిన డిట్ట :

వాస్తవ సత్య సౌందర్య దర్శనం చేసిన రస(బహ్మ భీమన్న ..

(మనోజ్ఞ భావకల్వ్పశాఖి “రా/1వై కాఖి” అనే శీర్ష క్రతో "క ర్షక ' 12=10-67 నాటీ ప(తికలో పడిన శ్రీ తాళ్లూరి సత్యనారాయణగారి సుదీర్ధ వ్యాసం నుంచి)

స్వాగత మోక వీంద ! గుడివాడ పురా్యధ నలంద సాహీతీ

భోగుల స్వాగతమ్ము లివి , పూత పరాగక' భావనిర్దరిన్‌

దోగ్రన మంజులోక్తు లివి , దోయిలి సేతుము బోయు ఖీమనా |

ఆగమనా త్త దివ్యసమయాంచిత జాత సుధాంతర మ్మునన్‌ 1॥

వెన్నెల వెల్లు వాకలకు , వేణునినాదసుధో [సవంతికీన్‌ ,

[పన్నని సన్నజాజి పొలుపమ్ముల జాలునకుం , బసందులౌ

(కొన్నన తేనెసోనలకు , గోము జగత్తున కన్నీ మిన్న ఖీ

మన్న పసిండికైతలు మహాం[ధనలంద ఘటీంచు మెప సులన్‌ ॥॥

మా నాలందక్చతంబులైే యెసగు సంకొంత్యుత్సవానేకముల్‌

రాణించున్‌ నుతికెక్కి. భీమకవి! నీ రాక్షన్‌ వినూత్న(పభల్‌

(శీణుల్‌ గ ట్లుచు దిగ్గిగంతములు పూరెంచెన్‌ అవిద్యాత మో

భానూ ద్ధిష్టముగా మహాం[ధ మహిత వ్యాసంగ విస్ఫూ ర్రిగన్‌॥

65రీ టోయి భీమన్న ఒకట నుదాలత్త చిత్తుండు , మహోజ్యల భావుకుండా మరొక్కటన్‌ , (బకృతికి బ్యుతు(డున్‌ రనపిపాసి గుణోన్నత భాసితార్ద లః త కరు(డు=త త్త్యవే త్తకవితానిధి ఫీమకవీం దు డాం[ధలో సకల గుణాభిరామత6 (బళ స్తి గడించె( దెలుంగువెల్లులో ॥ ఆం[ధ నవ్యసాహిత్యరంగాన లేచు విప్లవతరంగ పంక్రిని వేగు దోచె దివ్యచై తన్య రాగోచ్చదీ ప్తి రేఖ భీమకవి తెలుంగపొరంగు వేలుగువైత॥ ఆంధ నలందా కార్యవర్గము, 1960 6 (శ్రీ బోయి ఖీమన్నగారు నవ్యార్యధ కవులలో గణనీయమైన స్థాయిని సంపాదించుకున్నారు. మాధుర్యము వారి రచనల (పత్యేక విశిష్టత, (ఫ్రీ భీమన్న గారు ఉచ్చ (శ్రేణికి చెందిన యశస్కాములగు మధుర కవులు మరుగుపడిన జాతుల నుండి దుర పిల్ల వాడల నుండి వెలుగొరదిన మాణ్‌క్యానివి 1 విలువైన జాతివీజణవు ! వలపుగుల్కు. జాతి కలాలకు బలమైన తేలుగు పొలాలకు విలసీల్లై కులగురు వీవె ఫలియించే సురతరు వీవె!

(పళంసా సర్గ 659. ఇంపొసగే భావ సంపదకు సంపంగివి నిజముగ నీవే ! సొంపైన గులాబివి నీవే ! | జాతికి ఖీమన్నవు నీవు నీతికి వేమన్నపు నీవే ! చేకొను మిక ఆం[ధలోకి మును ! సురుచిర గద్యపద్య పరిశోభితమంజుల కావ్యసృష్షికిన్‌ చిరుత తనమ్మునందె నిజచిత్తము లగ్న ముజెంద_ భారతీ వరచరణారవిందరత భక్తి సుధారస ధారలూని, వి సురత జెలంగు భీమక వి పుణ్య మగ ణ్యమనంగ జెల్లదే | వేములవాడ' భీమకవి పెట్టిన శాపము నాడు దురరో ద్దామ దరిద్రతా మకరిదంస్టల. పాలొనరించి భూపతిన్‌ పామరు జేసి [దిప్పెనట! ప ద్యజగత్తున మాలవారి నీ. భీమన 'నేడు బీతి ప ఎధీవీపతులన్స్‌ పొనరింప బూనడే | ఆక లిమంటల క్ర ల్హాడు పేదసా దల దుఃఖమును గాంచి కలతజెంది, సంఘ. దురాచార శాకినీ ఢాకినీ దురహంకృతికి కన్నులురిమి యురిమి. , నవవసంకాలంకృత వసుంధరాదేవి వన్నె చిన్నెల వై భవమ్ము దెలిసి, గండు కోయిల పాట గుండెలో కూనరా గాలు నాలాపించు గతు లెరింగి ,

పదము లేర్చి కూర్చి. 1పాణము ఘటియించి మానవాభ్యుదయము మది దలంచి కావ్యరచన చేయు కవి బోయి భీమన్న మహితకీ ర్రిగాంచి మనెడుగాత ! ఆతని సృజనా విదగ్గత కంతు లేదు క్ర అతిని మధురాశయ. |శేణి కంతు లేదు, ఆతడు కవి రాజహంస ! భీమన్న సుకవి. కలకాలము తెలుగుం (బజ పలురీతుల బస్తుతింప బలుకుల. వెలదిన్‌ 'పలికింపుము ; పులకింప్తము, కిలికించిత నాట్యకేశ కెరలింపు పుయా'! (కే ఉప మంతి, 19 ఫ్రం) ౦ రాల లోపల నమృతంపు జాలు నించు స్వాదుతను పంచు, హృదయాల చేదు (తుంచు ॥ 1పవిమలానంద సంపద పంచి పెట్టు ; భీమనకవీం[దు దివ్య కవిత్వళ క్తి. మీ బొమ్మ చదివి యంత గొప్ప పీఠిక [వాసుకున్నారు ! మీకు మీరు పీఠిక [వాసుకోవడమే సరియైన పద్దతి !

(పళంసా సర్గ 861 ఇంత బాగా ఎంతటి మహీ విమర్శకుడైనా, స మీక్షకుడైనా (వాయళేడు , మీ మనసులో దాగిన ఆనేక మహా రహస్యాలను ఈ

పీ 8ికలో ఆవిష్ణారించారు మీరు ,

మహాకవి డా, దోశరధి ఒగరు మామిడి(దిని పొగ రక్కి కోకిల మాటికి వల్లించు మం[తములను: ఆమని కై పెక్కి యలరారు తీవెల( బొసగెడు రంగుల కుసుమములను జుమ్మును తుమ్మెద చూరలాడిన తేన పెజలు చేపడిన నై వేద్యములుగ సవాజ పాండిత్యమ్ము సె దొడుగా, పల్కు చెలువను భక్తి పూటించినావు ఆర్థగాంభీర్య. ముచితమై యలరు చుండ భావ నైశిత్య మెంతేని పరిఢవిల్లు రసగుళిక లోయి నీవైన రచన లెల్ట అరసి యలరితి బోయి భీమన్న తండి | సాహితీ సభ్య భీమన్నగ్గారి [పసంగం హేమంత 1పభాతంలో కొబ్బరి చెట్ట ఆకుల్లోంచి మంచు బొట్టు పడ్డట్టుగా బీస్టమంటూ' ఉంటుంది. కడజాతికి చెందిన దన్న అరుంధతి శిష్టమువ్మివతుడు విిషఘ్టుని (పణయ శాభాగ్యము నందుకొని గర్విస్తుంది-

68 బోయి భీమన్న పూచి పొదలు నదృష్టమ్ము నోచుకొనకి పుడమి యిుడుగు లొ త్తెడు. గడ్డి పోచ నేను ముని కుమారు నొక్క-ని | పేమ పూజలోన పారిజాతము కాగల భాగ్య మట్చె ! ఫీమన్నకు కూడా కవితా పూజలోని సౌందర్యారాధనలో అటువంటి ఆను: భవమే కలిగింది , పల్లెటూరిలోని (పకృతి సౌందర్యాన్ని ఒక స్త్రీ లోనూ , ఒక పురుషుని లోను మలచి [కొత్త అందాలు సృష్టించాడు , 'దిత్తంలో (పతిదేబ్బా సుత్తి దెబ్బగా మలచిన మానవ మూర్తిని మించి మహిత శిల్పమే మున్నది. * అని మానవతలో మహోన్నతిని చూచి దానిని (పక్ళతిలో పతిబిందింప గడ్డి పువ్వు నంటూనే కల్పక 1పసూనమ వై నడిపించుక పోయినావు. నందనవన వీధులకు అంటూ “పెరు పాటో పాడుకొన్నాడు . ఆ పాటలు జానపదుని సంగీ తంతో పాటు (పకృతిక వి [పణయగీతం విసి పిస్తున్నది. న --ీ వాత్సవ భీమన్నగారు చక్కని కవి .. సుకుమారముగా , సొగమైన భావములతో సర్మపదాయము చెడకుండ , వ్యాకారణ శుద్దములైన శబ్దములతో రచించు కవి* భీమన్న కవిత వసంత నిరంతరమైన మధ్యధరా [ప్రాంత (పకృతి సన్ని వేశం వలె, నిసర్గమనోజ్జమైన రివీరా వినోద కాలమ్మేపం వలె పతి సుభగము,

[ప్రశంసా సర్గ 668 యుగపన్మనోహరమూ అయినది . భారతీయ తత్త [పవచనం వలె నిర్భర భావనా. గఖీర మైనది =. |పాచీనాం[ధ జానపద హృదయంవలె నిరాడంబరము , నిరతార్డ్శ్రము , నిత్యముగము అయినది ,

“ధర్మమే రసం . (పకృతిలోని పతి అణువు ధర్మబద్దమే . అందు వల్ణ రసవంతమే” అని ఆయన గలభీరమైన , ఉన్నతమైన , ఉపనిషఠ్‌ దృక్పథాన్ని నిర్వచించారు. ఆయన క్రవిత్వమూ కళా ధర్మసమన్వయం _ అంతేకాక, మందారమై నా బోటి సామాన్యులకు అందుబాటులో ఉంటుంది. =

ష్‌ సత్యం , శివం, సుందరం ” ఇదే భీమన్న గారి మధుర కవిత లక్ష్యం లవణం కూడా ఆనకుంటాను *, కలకాలం ఆయన కొత్త ]కొత

-- కుంభంపాటి రామశాస్త్రి (తారకంగారు) నాడు రాజలోకమ్ము నానంద పార నేడు సహృదయ మ్మాశతుని నింపివైచు [పమదరస హృసష్టి భీమన పాకస్యృవ్షి. -- థ్రీ ఎన్‌. సి, ఎన్‌, వేంకటాచారి కవి గనుక రవీ! !

[పజలకు సుకవి నాకా ? థీ మన్న = బంగారు. కవి 1 నీ “దీపసభ”కు నా జన్మ ఆధ్యక్షత వహించి , “పాలేరు” “మధుగీత "లకు కామందునై “కావ్య కుసుమాల” “రాగోదయం” -- బొజ్హా కృష్ణశాస్త్రి తళుకుల్‌ బెళ్కులు గల్లు మేల్తైలుగు కబ్ద (శేణితో, కావ్య భూ షలు సృష్టించి విరించి బిత్తరి కటాక్ష శీల నార్జించి, కా గలవాడై నుతి 'కెక్కు:. భీమన కవిన్‌ గిన్నట్టి శ వేగిమం డల మేరీతి బహూకరించునోొ , (పతిషఘ్టై వాహ మెకి(ాంచుచున్‌ = పండిత మండలీ మధుర భావ వనీ 1! రనమూ ర్తి! పండిరా: ఖండల ఖీమమి[త1! కల కంఠము నిండిన నీదు వాక్కులో!

బండెను తెల్గు ఖండములు , ద్దండ కవిత్వ భాగ్యపమ దంపు(దళ ప్రిళ కావ్యరాజముల్‌ అతులిత సాహసాంకుడ , వవంకృతి దూరుడ , వాంధ సత్కవి (పతతిక్తి జీవ గజ్జ , వతి పావన వంశ సముదృ వుండ , వా [శితజన కల్ప, భూజుడ' , 'వశిందమశీల సమంచి తుండ , వా యతనుత కావ్యకర్తవును నగ గురుండవు భీమనా[గజా 1 --. అన్నాజీ శర్మ శ్రే6 నిబ్బరమైన ఆశయము , నిద్దములైన తలంపు ముప్తులున్‌ జొబ్బిల , తీరుతీయములు జొ త్రిల, బంగరుకైత పూతలన్‌ కబృములందు నించితి నిగారపు కీరితి చేదుకొంటివే గొబ్బున బోయి భీమకవి ! కొమ్మిక తీయని పూలకానుకల్‌ . -ా కోట సీతారొను శ ర్క

నీవు నోచిన నోములు నిజము లగ్రుచు

ఆపర' వాల్మీకి కవివైతి వాం[ధు అందు ,

సార్థ కంబియె[ై సి జన్మ, ఇ్య్మైతలమున ॥

బోయి వంశంబు కోభించె , భువి తరించి. సూత పురాణము [వాసీన ఖ్యాతిని (శ్రీ తిపురనేని కవిరాజు గోనన్‌ మాతంగి [పేమ గాథను [పీతి రచించిన యశమ్ము భీమన కబ్యెన్‌ 1

ఏక జాతీయతను [పోత్సాహించు [పభుత

కులము లనెడీ కు ఢ్యం బుల. కూల దోయ

రాగవాశిష్ట మనెడి [గింథముమ సతము

మంచి పనిముట్టుగా 1పయోగించుకొనుత !

(భీమన్న పై ్రీ సౌమ్యూలుగారు వాసిన అనేక పద్యగుచ్చాల నుండి .)

(శ్రీ బోయి భీమన్న [పధానముగ పకృతి కవియని చెప్ప నొప్పను [పకృతి -దృశ్యములను కథానుకూలమైన ఉృత్వేక్షలు కల్పించుటకు పూర్వ కవు లుపయో గించుచుండిరి,ఆధునికకవి (పక్సతి దృళ్యములను వానియందు నిస ర్గమైన సౌందర్యమును | ఆకృతిమత్వమును (పక టిలచుటకే వర్ణించును, సృష్టి వెనుక నున్న దివ్య శిల్పియొక్క- అనంత వైవిధ్య పూరిత కళా ఖండములనుగా ఆధ)నిక కవి వానిని సందర్శించుకు. బోయి భీమన్నగాతి కావ్య కుసుమములలో ఈ భాసము నాకు బహుధా గోచరించినది క దిస్య సౌదర్య భావనతో పాటు (ప్రకతి దృశ్యములందు అపూర్వ సందేశ [గహణ నైెపుణి కూడ భీమన్నగారి విశిష్ట లక్షణము * ఈయన [పకృతి తత్వ చింతన యందు సిద్ధహస్తుడగు చున్నాడు. భగవంతుని చిత్క్మశ మనయందే యుండగా అన్య స్థలములయందు పరిిభమించుట ఆజ్జ్ఞతయని ఈ కవి సముచితముగా. పల్కినాడు . “తృణ పుష్పము అను. ఖండికలో

నీవలె నేను కూడ పయనించితి, భావన మ్మాతమౌచు బ్యం

దావ రాసవేదులకు, నందన వీధులకున్‌; సమస్త వి

శ్వావధులెక్షి. , వాని పరమార్థములన్‌ గొని చొక్కి.నాను. నా

దైవము నా యెడందనె సదా సుఖ నిదను దాగి యుండగా =

ఈ కవి వినయపరుడు . ద్వేషము ఆసూయ ఈయన మృదు స్వభా వమునకు విరుద్ధములు. కుల: గర్వముచే ఇతరుల మనసు: నొప్పించువారిని కూడ భీమన్న ద్వేషింపడు. : వారిక్తిట్లు మృదువుగ సమాధానమిచ్చును,

(ప్రళంసా సర్గ 687

ఏ కులమంచు నన్ను వివరింపుల గూడిన కుంటి | పశ్నలన్‌

వ్యాకుల పెట్టటోకు డది వ్యర్థము లోకపు మంచి చెడ్డలన్‌.

దూకియు మున్గ కుండ నిటు దూరములన్‌ బడి వచ్చినాడ ; ఈ

యాక్ళృతి నేమి కల్లు ; హృదయాక్షృతి జూచి సమాద రింపరే” ఫీమన్నగారి కవిత్వము ధ్వని [పధానము..._

గది గడి కొక సుందర దీపర

అవి కలిసినదే నీ రూపం

తన్మంగళ మహా “కళారాధనలో'

[పతి దినము నందును పరమాత్మ చిత్కళా సాజాత్కారమే ఈ కవికి

జీవిత విమర్శవమే. కవిత్యమైనచో ఇది భీమన్న గారి కవిత్వము నందు పుష్కలముగనే యున్నది:

తోడి సెచ్చేలు అంతంత దూర మీది

ఆంతు గోనక కడు వెర గందినారు ॥|

అడ్డపడిపోయ. నారు ఒడ్డందు టొకటే

లక్ష్యుమైనట్టు లెటులొ చెల్లా: చెదురుగ

జీవితములో సౌఖ్యస్టానమును చేరుటకే పలువుర తాప్యతయము : మహా కవి జీవిత వాహినిలో నిరంతర య్యాతనే కోరుకొనును, ఇదీ వివేకానంద స్వామి యనుభవము కూడ.

ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనము

శ్రీమయ ప్యతముల్‌. జడలు చెల్వగు నృభ తరంగిణీ సయ

సోమము పుష్పముల్‌ ఫలము సోముఃడున్సై విలసిల్లి పార్వతీ

కోమల దేహయష్టి పెనగొన్న నివానము కల్పవల్లి మా

భీమన సత్క-వీందుల కళీష్ట కుుభ్యపతి షాది గావుతన్‌ ,

ఒక శబ్దమె దీపమై 'పెక్కుగతుల

హృదయ కుహరంబు నది వెలిగించు ననిన

దీపసభ యాం[ధలోక ప్యాద్దిపకమయి

వెలు(గ6 జేయదె వాజ్మయ విశ్వజగతి ;

శ్రీ పరిణితింజెంది కావ్య సిద్ధుండయ్యెన్‌

ఈ పయిని సాత్మ విద్యా

శ్రీ పరిణితి. జెంది యాత్మ సీద్ధుండగుతున్‌ :

[పధిత కవిత్వ తృత్వరస బంధురభావ భవాఖి రామ్మలే

యధికృతమైన జ్ఞాన కళికా కృతులో భవదీయ సత్క్యృతుల్‌

మభురతరాంధ భారతికి మంగళ గీతికలై సముల్లస

న్మధుర త రాం[థ విశ్వమయ మంగళ దీపిక లై వెలుంగుతన్‌ ,

చిల్లీలామృత షాహితీ మధుకస శీమించు భీమన్న వా.

గ్వల్తీ సంజనితంబు కావ్య కుసుమాంకం బంకితం బందితో

కల్లూరన్వ్యయ సుబ్బరాయమణి 1 యాకల్పంబుూా త్వద్యశో

వల్లీ సంజనిత [పసూనములు సంవాసించు నాం[ధావనిన్‌ ---ఆచార్య నిడదవోలు వెంకటరావు

క్రనె స తనంపు( (బాయమునథ గన్ను నన్నులు మీటు క్త బ్బపుం

గన్నెల. డెబ్బ దెన్నదులల్‌ గంఠమునంగొని సాగుచున్న లీ

మన్నను టోల దుర్ఫ్భలుల కౌనటె ? దక్షిణ నాయకుండ నా

నెన్నికం గాంచె దక్షిణ కవీఠ్యదులం దుల్యుర సత్వభావనన్‌ -

ఒక్కొక పద్యమొక్క సరసోజ్జ్ఞల కావ్యమె ,యేతడీయస

మ్యక గ్ర్భతులందు శబ్దముణ మార్ద వమున్‌ రసభావ 'పు ప్ర నా

నెక్కడ లోపమందక యఖీప్పిత సిద్ధినిగూర్చి సర్వ దా

పెక్కు. సహృత్క- వీ జ్ఞికర భృంగములన్‌ [భమియింప? జేసెడిస్‌ .

(ప్రళంసా నర్గ 860 ఖండంబుల్‌ కతు లై ననున్‌ జగతిథ బడ్జా ధుర్య చ్పేధా స్సు త్చాండిత్య ]పతిభాభి శోభిత బు ధోత్తంసుల్‌ కవీడ్వర్యు లు ద్దండుల్‌ తాండవకేశి సల్పుదురు మోదంటింది య్య భాంతమున్‌ ఖండేందు (పభలీను ఫీమక్సతు లాకర్తించుచుం బాడుచున్‌ , రస మలంకృతు లానంద రసము గూర్చు. థావములు 'వ్యంగ వాసనా బళలము/ గూర్చు మనను6 వొక్కింప( జేయు ఖీమన్న కృతుల , సలలిత భీమన కావ్యము లిల సాచందార్క్మ-తార మింపు లొలుకుచున్‌ గిశ లూరెడు భావ పరీ మళముల కొసించు(గాత మహి నెల్లడన్‌ ,

అ కపు్రగంతుల లక్మణశా స్తీ

ఈ వాశే ఏకబిగిన “ అనాది కొస నుంచి అనంతత్వంలోకి ” [క్రమంగా

జాగ త్రగ్గా = తాపీగా - హాయిగా ప్రయాణం సాగించాను . ఆంటే సాహసించి దూక లేను, ఒక్కసారిగా మీ 'వెంట , దీప సభలో లోకవ్యత్తం ఏంళిగా పద ర్థించారో అంత కంటె లక్షరెట్లు అధిక6గా ఇందులో అంతర్జోక పృత్తి (ప్రదర్శించారు, మీ భావవా నంతత్వం ఒక్కొాక్క-చో. రవీంద్రుని స్మృతికితెస్తూ వున్నది. , మీరెంతైనా ఆధ్ర్వైతులే , మీరిందులో వాడిన ఉపమా సామ్మగి బాల వరకు సరి[క్రొత్తడి , (పత్యేకం ఆధ్యయనం చేయదగ్గది . మీరు “నకధారగా” ఒక మహా కావ్యం 1వాయదగిన సమయం ఆసన్నమైందని విశ్వసిస్తున్నాను"

• ద్వెధీలీల'కు ప్రత్యేకంగా వ్యాఖ్యానం బాలా అవసరం, 'రైలు |1పయాణం

చ్యితమహనీయంగా. వుంది , “ఒక జత దుస్తులు లోకోత్తరమైన కల్పన ఆ “ పేరు పలకడం కోసం ఇంత సాహిత్యం చదువుకొన్న '" మీకు నమో

670 బోయి భీమన వాక్కులు వాసక సట్జిక భావనా వర్తిగా వుంది , కార్డు ఆయిపషోతున్నది. కవరు [వాయాల్సింది. మళ్ళీ 1వాస్తాను. డా. కేతవరపు వేంకట రామకోటి శాస్త్రి అన్నవు నన్నువంటి కవు లందరకున్‌ పతిత [పజాళియ భ్యున్నతిక్షై యహర్నిశలు పోొరెడి నీ క్రవితామరంద సం పన్నత కొంజలించెదను పస్తుత మందెడు గౌరవంబు ఖీ నున్న మవికవీ 1! హరిజనాళకి గౌరవ మంచు నెంచెదన్‌ , ఆధునికాంధ సత్క్మవులయందు 1ప సిద్ధుడ వీవు , నిళ్యసం బాధితులై న మానవ సమస్యలు తీర్చగలట్టి పద్ధతుల్‌ కోధనచేసి [వాసితివి శుద్ధసువర్జ కవిత్వమున్‌ పడా రాధన కర్షమౌఘనత నందిశి వయ్య మహా మనీషివై , సద్మముపై నెగురు జేండ , సరసరచనలో పద్మమునకు నీవు కమల బాంధవుడవుగా ! దాసి బసవయ్య నిని రెండు రోజు లయినవి , అనాది కొసనుంచి అనంతత్వంలోకి' సమగముగా పఠింబాను, ఉన్నతోన్నతమై, యుజ్ఞ్వ్వ్యల కళాకాంతి (పజ్వలితమై యొప్పిన మే రమణీయ క్రమనీయ సాహితీ గాంగేయమున కొకరి ఆభ్షిపాయమేమి ? మీర "అనాది కొ ననుంచి ఆఅనంతత్వంలోకి సుఖముగా నడుగిడినారు ఆ య్యనాదికి పునాడి సంగతి 'నే నెరుగను , ఎంతి మధుర కావ్యము మీది , ఎంత మంజుల శ బజాలరాశులు వీ కమ్మని కావ్య 'పబంధములో నిబిడీకృతమై

యున్నవి. కేవలము ఇడియొక అమృత గుళిక , ఈ లేఖ [వాయు వేళను గూడ మీ [గంధము నా కరములం దున్నది, (పతి రచనా సంకలన సాహి త్య సంచికను నాకు పంపుచున్నందుకు నా. (పత్యేక పు జే చేలు. ఇంతకు మీరు అదృష్ట జాతకులు , ఒక రిచ్చినదిగాడు *, పరమేశ్వరాను (గహ మది, జ్ఞానానందక వి

బోయి కులాన బుట్టి కులపున్‌ విధు లన్నిటి. సున్నజుట్టి రా

మాయణగాథ6 బట్టి యసమాన కవిత్వపు సృష్టి సృష్టిలో

నే యలఘండు నిల్చె నతడే థ వదీయ కులాధినేతగా

'నేయది కైత దుర్ష భమొ యీవ దలంచిన , పోయి ఖీమనా ॥

హరిజనులందు నందలి మతాన్యుల సంస్థ్యృాత భాష నాత్యధపుం

'జెరవుల 'నేర్పుగొంచిన సుధీవరు లేబదిమంది మెంచియం

డీరె ? కవితారసజ్జులు గణింపగ లేరు బదార్లుర్తెన. కొ

వ్య రచయితల్‌' కనంబడ రొకార్గురు , ధన్యుడ? వీవు వీమనా॥

రచనలకేమి ల మ్మెవియొ (వాసిరి వందకు పైన మించి కొ

వ్యచతురు లెందరెందరొ , 'సెిబా సన నైనవి కొద్ది, కొన్నిటన్‌

శా దయిన వాటి యధార్థపు టర్థమేదియో

యచట స్పురించ దవ్వియె జయంబన ధన్యుండ నీవు ఖీమనా॥

వ యసమానకావ్యము రచించిన నాటికి నేటి కాది. రా

మాయణమున్‌ బురాణములె మాతృక లాపయి పాత భారతా

మ్నూయమె దిక్కు. నెట్టి యధునాతన వీర కథా విధానమా

చాయల నుండ దన్న నుడి జంపిన ధన్యు౦డ వీవు ఖీమనా॥

హరిజనులన్న [దావిడులె యాచుకు , (దావడు లాడి నార్యనా

గరకులు నా చమత్క్యూతి సగిమ్ము చర్మిత యొకింత దెచ్చి ము

ప్పిరి ననిడినావు సత్యమను 'పేరిట నయ్యది యొట్టులున్న నీ

తరచిన చేతి పట్టుదల తన్న్పెడు నెల్రర టోయి భీమనా॥

కులమున కడ్డుగోడ ల. బగుల్బ్చ సృజించి తరుంధతీ వసి ష్టుల జత దృశ్యరూపక పటుత్వ మభేద్యముగాగ నూత్నపం థల రచియించి తద్ది కులతత్వ వినాశనమార్ల మొండెనా' సలిపితి పెద్ద చిన్న కులజాతుల' పెండ్డి ; జయమ్ము వీమనా॥ పలుకగలేని దివ్వెల సభాస్థలి జేరిచి నూత్నభంగి నీ కలియుగచ్చిత' ఘోరనిజఘట్టములన్‌ 'వె లిదీసి విప్రి చూ డ్కుల మను నిల్పినాడ , వనంగ్రూడదు కాని కులాల నున్న పం కీలము విదల్సినావు = కడిగింపుము ధన్యుండ వౌదు భీమనా!। మృదువగుశై లి , ఘట్టుపభు మించిన మంజుల శ బ్బపుంజమున్‌ టౌదివిన దివ్యభావముల పూతవిసీతుల పూలదండ నీ యది మధుగీత , కావ్యకుసుమావళి యట్టిదె , నీదు గేయముల్‌ చదివిన(€ బుల్కారించు సకఅమ్మున ధన్యుఃడ వీవు ఫీమనా॥ ఇది తిలకించి స్వాగతము. నిచ్చెడి యాంధనలంద నీకు, నీ యది యసమానభాగ్యము త్వదన్యుల కందని కల్చవృష్షషున్‌ దుది కుసుమమ్ము , దీని దయతో (గ్రపహియింపుము , వాడవాడలన్‌ బదుగుర వాసి కెక్కుము ; నితాంతయశమ్మును గొమ్ము ఖీమనా॥। డా , అడుసుమలి మీరు పంపిన పుస్తకం అందింది .. కార్ధానాలో విపరీతంగా పనిఉండటం వల్ల పుసకం సాంతం చదవలేక పోయాను ,; అముతే ఈ కింది చరణాలు చాలు మీ వ్య కిత్వాన్ని రుజువు చేయడానికి మరో సారి! “విశ్వ వస్తు [పదర్శనంలో ప్రల (పత్యేక 'దినంలా వుంది నథ ర “పులిలా శాలువా కప్పుకుంటే పండితుడు ఈత రుప్పలా తలపెంచుకుంటే కవి

[పళంసా. సర్గ ర్‌?! చెక్కిన శిలచా సూటు. వేనుకుంటే అధికారి ఈ వేషాలు మనం వేసుకున్నవీ, 2.02. “యొవనం , సొందర్యం, కళ, ఆనందం మనిషికి పరమేశ్వరు డిచ్చిన సమస్తం * ఇవాళ న్యోతి ఓపిగ్గా కూచుని అంకా చదివి నా విపులసమీక్ష మీకు ఆంద చేస్తాను . గ ఏమైనా, ఈ 'స్వేచ్చాగీతికలు మనల్ని మరీ దగ్గరకు తీసుకొచ్చాయి ॥ “ గోపొల చృకనర్తి " షి గేయ సంపుటి " అనాది కొనకుంచి ఆనం తత్వంలోకి ' మా స్టాఫ్‌ మవబర్స్‌ దగ్గర చదివాను. , అందరూ. చాలా మచ్చుకొన్నారు . ఇటీవల ఇటు వంటి మధురమైన శవిత్వర వినలేదని అన్నారు. ' మనోరధంగే 'దైలు [సయాణం సే పుట్టు పూర్వోత్తరాలు " పూదొట పురటి గడిలో *, ఆవతల ఒన్సుష “సౌఖ్య రహస్యం * “దివార్నాతులు' ఓక టేమిటిల్యసతి ఒక్క. దానితో ఏరో 1పళ్వేకత కొనబడుశున్నదని స పళంసించారు చెప్పే విధానంటో నూళ్నుళ్వం, దానికి మీరు నీరుకన్న పదశాలం, ఆ పదజాలంలోని విసురు, ఇ సేసురులోని ఉద్వేగం ఆంతా వర్ణింప నలివిక్షానిదెగా ఉన్నదన్నారు , (సస్తుతల “ఇజం కశించి పోయిన చరంగిణిలా తంమే, మీ గేయ కావ్యచ. వలసిన (బచురణమైనల యర ల ల లు త క్‌ షంగా. [పవహీిస్తున్న నదిచా ఉన్నదన్నారు. ; వారి భావాల్ని నేను (వాస్తున్నానే గాని నాకు ప్రవాసి కంటే కొన్ని విల వణమైైన అల్యిపాయాబు ఉన్నవి. ఒక్కటి మాతం యదార్థం ; నేటి నీటలువారిన తేలుగు ఊవషర మ్యేతంలో మీ సాహీత్యం ఎడతగని జడివానలాంటి (ప్రభావాన్ని కలిగిస్తుందని. నా అభ్మిఫాయం. ఈసారి (వ్రాసే. ఉత్రరంలో ఇంకా సా అభిప్రాయాల్ని వ్య క్షం చేయడానికి (పయత్నిస్తాను. “భాను. చేములవాడ థీమకవి వీరుడు నాడు = విశాబ పొండీతీ శేముషి ధార్మిక చరణ శిష్ట జగత్తుకు విల్పినాడు ; దో

674 బోయి భీమన్న గోముగు బోయి భీమ కవి కోకిల విష్ణవ భావదీ పితో [పేమ (పపూత విశ్వమును పేర్కొని 'నేడ తదాఖ్య నొప్పెడున్‌,. ఓ కవితా సవంతి ! అమృతోల్తసి తార్ల) సితాభ సంచయా శ శయ త శ. సోక సుకావ్య జీవన !1 విపద్ధ రసోర్మిక లందు ఖభావకుల్‌ చేకాని పూర్ణమోదము, విశిష్ట. కవిత్వ విహార ఖేలనల్‌ శేకువ మీర సల్పిరి త్వదీయ సుకావ్య సరస్సులందునన్‌ * మృదు పద “మధు గీత” తశతుల్‌ “మధు బాలా” హావభావ మంజుల. రీతుల్‌ పొదలగ: “దీప సథ” నుతుల్‌ పదపడి సమకూర్నె భీమ వరకవి కైతల్‌= కవితా పూజలు సల్సుటల్‌ -- కొనుట, సంకాంతి [పవేశమ్యునన్‌' మివులన్‌' కాంతి. [పళాంతి దాంతి యగు సామీచీ న సత్కార ముల్‌, సవురుల్‌ చేరెను నేడు సవ్యముగ సత్సాహిత్య సన్మాన సం భవ సౌభాగ్య మహమ్ము హేతువుగ హేవాక చృవీ ! సత్కావీ 1! నిబ్బరమైన ఆశయము, నిద్ధములై న తలంపు మంపులున్‌ జౌబ్బిల , తీరు తీయములు జొత్తిల, బంగరు క్షైత పూతలన్‌ కబ్బములందు సనించితి నిగార పు శ్రీదిత్రి చేదుకొ ంటీివే గొబ్బున బోయి భీమ కవి! కొమ్మిక తీయని పూల కానుకల్‌ , (ఆంధ నలంద 16-1-1960 శనివారమున శ్రీ బోయి భీమన్న గారి! చేసిన సన్మాన సందర్భమున సమర్విత పంచ సూనము) కోట సీతారామ శర్మ స్నేహశీలీ , మహాకవీ ! , (పతిభాన్వెతా ! , రశపిపాసీ! ఆర్జగ్యహృదయా అభ్యుదయ గామీ. ! మార్గ దర్శకా: ! .

(కళంసా సర్గ 875 మీ భావనా శక్తికి రచనా వైదుష్యానికి కవితా మాధుర్యాన్ని మేళవించి దళిత జాతుల నుత్రేజ పరిచే పభోదాత్మక రచనలు సాగించి మాశెల్పప్పుడు మార్గ దర్శకుల గుదురు గాక్ష్త, ఎన్నటికీ వాడని మీ కావ్య కళా కుసుమాలు ముందు తరాల వారి! ఆదర్శంగా నిలిచి కళా జగత్తులో వెలుగువాటలై వర్ధిల్లు గాక - ఆం, (ప, నిమ్మజాతి సంక్షేమ సంఘం, శ్రీశైలం బాంచి వారి సన్మాన ప్యతం నుంచి , £4-5- [970) శిరి కాంచి నాడను నీదు భునతర' వ్యాషసముల్‌' దీన ఐంధ్యాది ప్మతికల యందు తెలిసి కొళటిని భవదీయ కావ్య ]ప ఫై పాలేరు నాటక పఠన వలన దర్శించితిని నీ విమర్శనా పటి మంబు పూని ఆంధృ్యపభ ముఖము నందు కనుగొంటి నీ సంస్కరణ వాంఛ నీ జాన పదుని లేఖల నెల్ద చదివి ఈంట నీదు కావ్య కుసుమ ఘనామోద మాను మాతమున పొందినాడ మైమర పోకింత తెలుగు పలుకుల వేలది కందించు నీదు లలిత భూషల గనుగొన పులక లొదవె = లోలభట్టు శివరామకృ ష్రంరాజు “నే నా నంద వాదిని , కవితకు అనందమే. పరమార్ధం . మేల్కొన్న ళరీవానికి అన్నం , పానం వలెనే మేల్కొన్న అత్మకు వేదాంతం, క విత్వం అవసరం ” అని తన కావ్య సిద్ధాంతాన్ని విస్పష్టంగా లోకానికి బాటిన ర స పవ్వక్త శ్రీ టోయి. భీమన్న .

6'76 టోయి లీమన్న.- భీమన్న గారికి స్పూర్రి లోకం నుంచే వస్తుంది . లోకంలోని వివిధ [పక్ఫతులే కావ్యసుందరులై రూపొందుతాయి. కావ్యగత పొతలై సంచలిసాయి. ఇదే సజీవ మయిన రచనా పద్ధతి , లోకానికి [పతిబవింబంగా కృతులు దర్శన మీయడ మనే ఆర్ష దృుకధం వీ 8కి జన్మత ॥! లభించిన సంస్కార విశేషం, ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే ఆదర్శ శృంగారమూ , ఆధ్యాత్మీకత్వమూ కలిసి రూపొందిన కమనీయ కావ్య కళా వైభవ విలసితమూ ర్తి (శ్రీ టోయి భీమన్న ॥ (దార్శనిక కవి బోయి భీమన్న అనే ఏర్షికతో “బహుజన ” డిసెంబరు 4, 1962 నాటి పతికలో డా. ముదిగొండ శివపసాద్‌ గారు [వాసిన వ్యాస౦నుంచి ః) తి0 మ లేభముల నాయ కత్వంపు దధీరుడా మహీమ నీదేనన్న మాన్య భీమన్న [పతిన కంకణధారి [పతియత్నముకు దారి కోటి కోటల గోట మీటి తన్న సాపాత్య సంస్థల సహకార దాతవై శాశ్వతం బగు క్రీ ర్తి (గంటీ వన్న మీ [గ్రంథ బాహుళ్య్ళమొక కనక మేరువై షేకుస్పియర్‌ స్మృతినిందెచ్చునన్న చిక్కదనమున జుక్కవై చెంత జేరి వెలయు వెనుతోడు నీడ మి[ళతుల దళంబు కరువు కానిది నకల సౌభాగ్య కలిమి చెపుమయా ఏమి యింకేమి వలయు నీకు. గొలి రత్నం, 1060 త్‌ే (పకృతి సౌందర్యోపాసకులయి ; కమ కవితా విలాస భాసురులై , బహు [గంధ [పణెతలై, అనేక సారస్వత సంస్థా సన్మానితులై , ఆధ్యాత్మీక దర్శన

పళంసా సర్గ 6/7 యీ. జోయి ఖీమన్నగారిని తాము కళ్యాపపూర్ణ బిరుదాంకితులను గావింప వేడు (“కళాప్రపూర్ణ బిరుద (పదానపు సైటేషను నుంచి, 171 - 1271) తిని సంగ ర హిత మగు వృత్తిని గాంగేయా న్వాయ భీమక్షవి. విరచించెన్‌ వ్యంగ్ర్యాంగాంగీ పద హృద యంగమముగ పద్యమొక టు పాఖ్యానముగన్‌ ! రాజన్నావధాన్మి మంతన, 1969 (శ్రీ గమ్యము పూరుషు(డే , రాగాభిముఖమె విశాఖ, రతి కీరితివై "ఛోగము నాయువు వడయము వే(గళలగ్యబపూర్ణ , బోయి భీమన్న , కవీ! చ[కవర్హ్తుల 'వెంకట అప్పలాచార్యులు, 1971 తితి జీవన విధానంలో ఖీిమన్నకూ మామూలు కవులకూ హస్తి మళకాంతరం వుందనే చెప్పాలి . సౌందర్యాన్న్వేషణలో సాధనలో తపించి , మైమరచిషోయే ఖీమన్నలో కొంత బాహ్య విశ్ళంఖల త్ర కొట్ట వచ్చినట్టు కాన్విస్తున్నప్పటికి, అవి ఒకొక. వ్యక్తి [పత్యేక లక్షణము . జీవిశాన్ని సాహిత్యంతో , సాహిత్యాన్ని జీవితంతో పెనవేసుశుని పురో గమిస్తున్న శృంగార కవి బోయి భీమన్న (నిష్టగా. సాహితీ సృష్టికి అంకితమైన రమైక టిజ్ఞాసా జీవి=నోయి భీమన్న అనే శీర్షికతో “గోలకొండ” ౨0-19.1964 నాటి ప[తికలో బాసాని సుద ర్శనరెడ్డి గారు వాసిన సుడీర్ధ వ్యాసం నుంచి)

శ్రీ వాణీ మణి మేఖలా౨చిత మృదుళ్రీ ఘంటికా ఘల్పలా ద్భావోదా త్త మహత్క_ళా: చతుర | సిద్ధాంత [పటోధోరు వి ద్యావార్డీ ! విజయోస్తు ! భీమన కవీం[దా ! మంగళం బయ్యెగిన్‌ ,, స్వాగత మో రసాభ్యుదయభావ నవీన కళ్యాపపూర్ణ! సు స్వాగతమో యపూర్వ రసవత్కవితా రచనా ధురీణ ! మా స్వాగత, మాం[ధలోక' కృతభాశ్య తపఃపలమా [$ మహోదయ శ్రీ గమకించు లాంఛన విశిష్ట సముద్యమమా ! జయం బగున్‌ ! [ప్రవిమల స్వర్దదీ ర౭గ దుత్తుంగ భంగానీకముల నోల. లాడినట్లు శిఖర్మాగ' గళదురు శీతల మధుసుధాశీకర స్నానముల్‌ చేసినట్లు కామితార్ధ్యపద కల్పలతా డోలికల హాయిగా నూ(గ6గలిగినట్లు కన దమందానందకర ఘనాఘనపీ$ నభంబుపై 6 దేలియాడినట్లు తావక కృతి పఠన మిచ్చె భావుకులకు , పాఠకులకు , రసజ్ఞతా హరసులకు నవ్యచైతన్న దీపి , ఆనందతృప్తి , ఘనయశఃపూర్ణ చంద భీమన క వీం[ద | కులమో , వర్షమొ , స్వీయజాతి మతమో , కూర్మిన్‌ విడందింప॥గా వలెనంచున్‌ వచియించు నల్పులకు , విశ్వ శేయపుం గంధముల్‌ చిలుకం జాలు ననేక కావ్యరచనల్‌ సిద్దింష(గ్గా(జేసి , యు క్వలరా మానవతా సమత్యవిధు లాకాసించు. నిన్నెంచెదన్‌ = తన సంసారము , 'నర్జబుద్ధి, స్వపాత ధ్యాన్నైక చింతా. లవ మ్మన(గా౯ బోవక ; రే(బవల్‌ “సుకవితా యద్య స్తీ రాజ్యేన కి” మ్మను నాదర్శము నిండ వెన్నెలలు గ్రాయన్‌ , సాహితీ త్మేత నూ తన 'సంపత్నలమాస, చేయు కవుజే ధన్యుల్‌ యశకాయులున్‌ - . ( మహమ్మద్‌ హుసేన్‌, ఏలూరు. 24-1-71! )

[పశ ంసా సర్గ 670 కవీ!, _మహోక్షవీ! , పీ85ా పీఠాథిపతీ! , కళా పపూర్తా!, [పగతి శీలీ | పజాకవీ!, కవిబుషీ! , కళా ్నపపూర్ణా! శ్రీ బోయి ( 1 ఆంధ్రపదేశ్‌ షెడ్యూల్డు కులాల 'సంన్నేమ సంఘం. 9. తూర్పు గోదావరిజిల్లా యవజన సమాఖ్య శ. ఇండియన్‌ (కిష్షియన్‌' అసోసియేషన్‌ 4. అంబేద్కర్‌ 'మెమోరియల్‌. ల్రై[బరీ సౌమ్మైజీ ర, కాకినాడ మార్కెట్‌ న్నర్తక యూనియన్‌ ఠి. విద్యార్థి రిపల్టికన్‌ ఫెడరేషన్‌ 7, విజయజ్యోతీ నికేతన్‌ 8 ౨ 4&గా, ఎంన్లాయీస్‌ ఫెడరేషన్‌ 9, తూర్పు గోదావరిజిల్లా రచయితల సంఘం 10. స్టూడెంట్సు అసోసియేషన్‌ 11. వివే।వాబీ (ప దారనంఘ్‌ 19, సిటిజన్స్‌ ఆఫ్‌ కాకినాడ వారు కాకినాడ సన్మానంలో ఇచ్చిన ప్యత్రం నుంచి, 211-771) పాలేరు వెంకన్న పట్టభ్మదుండయి , [పభువయి _. ఖామందు పట్టి నేలె ! కూలి రాజై, సౌంమ్‌ కాలవాలం బగు ఆవినీతీ నెదిరంచి. యవని (గ్రాలె | ఇంటింట దీవాలు , యిల సమావేశమై -- జగతి [పగతి. గూర్చిచర్చంజేసె | గీత లొక్కొాకటి సాంస్కృతిక సంసార నిర్జీతమ్ములై మధుగిశ యయ్యె! భువి నిరాశాంధ కారానం బజొగులు దళిత జీవులకు , చివ్యజ్యోతి జు విశిష్టపండి తాళకి గురుత్వకల్పంబు _ తావక కృతి మధుర నవజ్లీవచర్యద్ర ! భీమన కవీం[ద | మోహీని దేవతాళిక్షి నమోఘముగ్గా సుధ పంచినట్లు -.సం దేహవిమోహ మూథతమతిన్‌ జెడు నిమ్ను ల గావ విశ్వస సావాస మొప్ప మా కిడితి - సతావి చందమ ! బోయి ఖీమనా |!

680 బోయి భీవన్న గుండెల్‌ దీసిన బంటువై నిలిచి, వాకున్‌ గట్టి దుర్వాదులన్‌ బెండుల్‌ వోలెకు తేలవైచి, పటుపెం పేపారగా నొప్పునీ పొండిత ;[పభ ఆం[ధదేశమున శోభన్‌ బొందగా గల్గుత న్‌ దండి [పాభవమూర్తి ! ఖీమనకవీ! ధర్మమ్ముకైై పోరగన్‌, కబ్బము లొక్కాకొక్యటి , మృగత్వము నుండి మనుష్యతన్‌ గనన్‌ (పబ్బిలంజేయ జేసితివి ! భాసుర సాహితి(బేర్చి , స్వార్థతన్‌ సబ్బము వాపషృకో(దలచు పద్ధతిగాక 1 గట్ట శ్యాపపూర్ణ 9 స్ప రబ్బుట యబ్బురంబే ! సగరసాంధ క వీరదమ [! బోయి భీమనా ! వంకర డొంకదారుల క్ష. వన్యము జేసినమీద ; మీద యా సంకర సెంటి మెంటలు వశంకరు లొయ్యన! సన్న సన్నగా శంకలు మాన వ్యాఖ్యల మజా! జనతామతి టోవజేయన ట్లుంకిలి లేని నీ కవిత కంకిత మయ్యె “కళ్యాపపూర్ణ” మా! దురితలతా లవ్మిత మఘ దుగ్గమలత్వ కవిత్వ మాపి _- ఆ దురితుల మచ్చమాపగల దుష్టత నాపెడి సత్కవిత్వమే ధర నిలదీసి [వాసిన,, యధార్ధము. జాతికి మెలగున్‌ ! భవన్‌ కరకల లేఖినీ రచిత కావ్యము లెత హీశాలు ఖీమనా ! స్తవనీయంబు భవధ్వెభానము ౩ మశస్తాపంబు తత్‌ మహైందవై దవ సన్మాన విలాస వైఖరులు, తాతల్‌ వ్యాసముఖ్యుల్‌ 1పలో భ వళాత్మన్‌ కుటిలో[గ్ర వర్ణవిధి వ్మిపత్వంబుక్రై నిమ్న జా తి వధన్‌ జేసిరి? మా యదృష్టమువన ; నీతిన్‌ దప్పకిన్‌ నీ కవి అరయంగా ! భవదీయ లేఖి;ి భవిష్యత్కాల కాలా[భ కిం కర వర్ణాశమ ధూమరేఖయయి, దేకై .. మానవక్వంబునన్‌ స్టిమై యీ భువి బొల్చు!దాక , కడు వ్యృద్ధింబొందు? గాకేమి? సత్‌ కరుణాప్నాత కళాపపూర్ణ బిరుదాఐకా ! ఖీమనా ! సత్కవీ! *ీమహానాటికవి” వేమన్న ఏలూరు, లికీ=1=71.

శవాల. [] తి తరుణ మెరింగ్లి య్యూగ్యమగు దారిని చూపగ' వెక్కపడ్డయ న్నరుల వివేకపూర్ణ నయనరబుల ద్వార ము విప్పి జ్ఞానసుం దరి నటనావిశేషములందన్నెడు 'బేవుడు బోయవంశ భా స్కర కవిమాన్య భీమన యశస్సును నల్గడ వెల్లజేయతన్‌ _ సుమ మయ సౌరభ 1పభవసూ క్రి మరందము జాలువారి ఎ హృ [త్పముదము తెల్లమౌనటు భవత్కవితా 1పణయమ్ము లోక ధ రాము గురితిరచుచున్‌' రసికమార్లము లారి నేడు మా సమా జము సమకూర్చు స్వల్బ్పమగు సత్క్బృతులం గొనుమో మహాకవీ | [పకృతిలో వంచించు వికృతి నుద్దేశించి థావ్యమ్ము రచియించు. భాషకు ద్ధి మానవాత్మలకున్న జ్ఞాన గాంభీర్యంబు పరికించి వెలకట్టు భవ్యవద్ది ౬ “అ. రసికతాసౌజన్య .విసరమున్‌ గుర్తించి వలప్తు బల్కుల లోన దలపు బుల్హుల సొంపు నింపుగా బొందీంచు నియమయు క్తి దీన జనుల పట్ల సానుభూతి 'వేలారు గే తరుణ కరుణ నవ్యసరణి దెల్సి కులు నడ లకోభ లొల్కి చు భీమన్న కావ్యశై లి లోక గణగ్గె మయ్య శ స్థిర-దా మోదర వంశ వర్యుండగు సంజీవయ్య యధ్యమ్షడై. యరుదేరన్‌ సభ సత్కృతింగొనెడు భీమన్నా 1! భవత్మా.వ్యసుం దరి మాచ్విత్తము నాచికొన్నయది. 1శద్ధాపేమ సంధించి య బ్బుర మౌ క్రీ _6. తెలుంగు భూముల [పజామోద మ్ము "బే కూర్చుచున్‌ ,

జాతికి. నీతిగూర్చు సరస [పతిభామయ కావ్య మలి మా

1పీతికి రీతినేర్పు కవి భీమన ! వందన మయ్య నసీమవా

చేతము మోదమొంది వికసింప(గంబాడుమ భావగీఠ ముల్‌...

(ఖీ కు మాదన్న గరు చేసిన సన్మానం ట్లో తిరి

కవి , 1[౧౦థకర్త ఆయిన శ్రీ, బోయి భీమన్నగారు [వాసిన. “రాగవా సిష్ష ర” “హారిజమలు ఆర్యులే” అనే విషయాన్ని వెల్త డించడ ంకోసం రచిం చిన ఒక నాటకం .. ఇందులో హరిజనకన్య అయిన అరుంధతిని ] బాహ్మణుడైన వసిష్టుడు (ప్రేమించి, ఇంచుక సంశయ్యగ్రస్తుడై పడిన విరహవేదనను ఎంతో హృదయంగ మంగా రసభరితమైన పద్యాలతో వర్ణించాడు. భారత దేశంలో అరుంధతి అనే పేరు వినని వారుండరు. వివాహంలో తా కట్టగానే “అ, తేర [| థా నసూయా స్యాద్వసిష్టన్యా ప్యరుంధతీ” అని నక్షత దర్శనం చేయించడం

“* అనూచానంగా వస్తున్నది = ఆ విధంగా ఆదర్శ దంపతులయిన ఆరుం ధతీ వసి

స్టుల వివాహగ్గా ధయే ఈ. “రాగవాసిష్టం”.

యమునా నదీతీఠ [పాంతాలలోని: వేదవనంలో ఆరుంధతి నివాసం, ఆమె అపురూప సౌందర్యరాశి . ఒకినాడు ఉదయం సూర్వున కర్ష మిస్తున్న ఆరుం ధతిని వసిష్టుడు చూచి [పేమిస్తాడు. ఉభయులు పరస్నరాక ర్నితు లవుతారు,,

కాని ఆత ర్యాత ఆమె మాతరగ్గ (మాల) కన్యక ఆస తెలిసి వసిస్టుడు కొంత సంళయిస్తాడు . చెప్పుడు మాటలక్షు లోనై వ్యాకుల పడతాడు . సంగతి తెలిసికొన్న ఆరుంధతి తపస్సులో" తదేకంగా వుండిపోతుంది :, చివరకు ఇద్దరికీ పార్వతి శివులు స్వహస్తాలతో వివాహంచేస్తారుః, సంతో పస్వాంతుడైన శివు డరుంధతిక్షి ద్యోమండలంలో శాశ్వతంగా తారగా వెల్గొందునట్లు అను. [గహిసాడు. ఇదీ కథ.

1గంధం కంటె గ ంథక్త ర్త [వా సిన సు దీర [పనా వ్వ యే చాల ముఖ | మైనది . నిజంలో (పస్టావనలోని అంకానికి ఒక పూర్వోదాహరణను యుచ్చుట కయ్యే కధ కావ౯సీవచ్చిందని చెప్పినా చెప్పవచ్చు.

(ప్రశంసా సర్గ 658

ఆర్యుల. పూర్వ స్థానం గురించి, యిప్పటి ఆ [పొంతాల "పేర్య కు పూర్వపు ఆర్య 'ముమల పేర్ల క్కు గల సన్నిహితత్వాన్ని గురించి బహుచక్కగా ఉదహ రించారు. ఉదాహరణకు ఆస్సీరియనులను అసువలుగనూ, సిరియనులను సురలుగనూ.* కళ్యపముని పేరుకూ , కాస్పియన్‌ సమ్ముదం 'పరుకూ ఉన్న సమీపాన్నీ చర్చి౭చారు ,. 1పస్తావనలోసి ఈ సుదీర్శమైన ఆర్యుల పూర్వ చర్చిత చాల: కుతూహలం కలిగించేదిగా వుంది.

అస్పృళ్యతా సర్మూలనక్షే ఎంద రో సంస్క ర్హలు పనిచేశారు, ఎవత గానో కృషిచేశారు. ఈ ఆన్యాయాన్ని , అధర్మాన్ని సమూలంగా నాశనం చేయాలని తికరణకుద్ధిగా 'వాగిచించారు . అయినా ఈ మహమ్మారి ఇంకా భారత దేశంలో పోలేదు . కారణం?

వర్ణవిభజన వందుశారకు ఎపుడు నిర్మింపబడినా. ఆది ఆర్థిక పునాదుల పెన ఆధారపడి వుంది . మమస్మృతిలోనే “శశ్తే నాపిహి క్యూదేణ నకార్యో ధన సంచయః, క్యూదోపా ధన మాసాద్య [వాహ్మణానేవ బాధరే” (శూ[దుడు ధన సంపాదనకు సమధ్ధడయ్యు , ధనమును సమకూర్చురాదు అట్లు ధనమును "సేకరించునేని 1బాహ్మణులగు మాకు 'సేవ నొనర్చడు) ఆని వుండటాన్నిబట్టి కేవలం శృుకూషయే. సూదునకు ధర్మంగా చెప్పారు. ఈ విధంగా తక్కువ వర్ణాల వారు దాదాపు బానిసలుగొ ఆణచ ఐడ్డారు ళ్‌

కొబట్రై న ఆర్థిక దారి ద్యంవల్ల నైళే ఆంటరానివారుగా , హీనంగా చూడ బడుతున్నారో ఆ అర్ధిక దారి ద్యా న్న తొలగించితే ఆ ఆంణంటరానితనం మాస్‌న పుండుపైని పొక్కువలె తప్పకుండా రాలిపోతుంది ,

భారత దేశంలో పూర్వం రాజ్యాంగ ష్‌ ట్టంగా అమలు జరిగిన *మను స్మృతి” నాటికి పంచమవర్ణం (మాల. , మాదిగలు) అనేది ఏర్పడియుండోలేదని తెలుస్తున్నది , భగవద్గీరా కాలానికి గూడా అది ఏర్పడియుండలేదు ... వీర్యడే వుంటే. థ్రీ కృష్ణుడు “చాతుర్వర్థ్యం మయాస్యష్టం గుణకర్య విభాగశః” ట్‌ని వుండెడీవాడు కాదు , నాలుగు వర్ణములైనా గణ , కర్మలను బట్టే ఏర్పడిన? ,

రిరిడ్తీ బోయి ఖీమ్నన నిజంలో వసిష్టుడు కూడా ఒక వేళ [| (ఊర్వ?) కుమారుడే . వ్యజసూచి కోపనిషత్తను బట్టి బుష్యశ్చృంగుడు లేడికి , జంబూకుడు నక్కకు వ్యాసుడు బెస్తకన్యకు జన్మించారు. ఆలాంటి వారంతా తమ తమ గుణ, కర్మలవ ల [వాహ్మణులయ్యే వీలును గల్గిన తొలివర్ణ విభజన , తుదకు ఎంత [కూరరూపం దాల్చిందో చూచినప్పుడు దీసి నిర్మూలనం గురించిన అభి వాయ బధా లుండవు, ఉండరాదు. (రాగ నశిష్ట నాటకంపై రి=1జి=1959 విశాలావధ ష్మతిక 1పకటించిన సమీక్ష నుం చి) త్‌ఫీ “కళ్ళాపపూర్ణ" బీరుదలశ్న్మిని తాము వరించిన సందర్భమున మిమ్ము గూర్చి “ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ పెస్‌” దినపతిక సముచితముగా చి,తించినది . “గలం షెంంలి అనే శీక్సిక [కింద గల ఆ వాక్యములు ఇచట ఉదహరించుట ఈ సన్మానష్మ్యతమున కలంకార[పాయ మగును 111, 3091 3104002 , & [00 ౦5 04 28201655 &ఇక్ట00% ౦0% 0801 ఇడగరేరింకక , 18 2 ౧౦061 ౪ 2 00[5146౯2016 $100%ఓ 0 166౯421006 €0 0216 9100 28662016 ౪017658211 . పాం 040 (06 0400 0 961౪9114 ౯౯009 2 6070606668 ౦౩111008 9104164 &1₹298 50902016 0 60011100 0014 02000603 $0 $00966068 ౪10 90090 ౧60౦18 స11342002 ౪723 30౪7౧21156 20964 లంగ 420 6001066 11 ౮౦6౯1- 606. వటట 300 ౧9౦౪66 110౯2001౯6 ౧౯౦౦. 16 0063066 1219, 5101168 2064 1౪1103 0000 9189010 286 00%00011024€66 *. 510016 600౪20 (0 5611 18 8629 . ౦00011044€64 600028 1€0 307 015 $0101278010. సం ౪౯066 00% 296 16 00[0109366 (0 06 2 ₹71101 31011166 $0%6 ౪10 "68600 (అం? 025 4& 6౪4166 ౦[0121, 038206 ౧0 4 ౯66౬౯66 1109416625. ౧౧౦56 ఇం 10౧07 1100 52? 46 06 123 2 ₹01 02140006 10401 01021108 10069 2064 అ౦6౫169 . వం 8096 0 6 16628 06 19 81769 ఆ0౯658108 10 10 113 00013 36116 23 [003 00115 6210014666 ₹60116550635,. ₹06€ం? (0 216 0101 0౯ 2611106 ప1%్క, 006 $10016 626 19 00015, 10106102, 00003౯86, 228 25190120. 102613 ఇ0120 18 1200601082. 16 మిజ165 006 9646 019 ౪౧౮౧ 85.

[పళంసా సర్గ 685 సముజ్జ్వఅ ఠచనా నమ్ముడులగు మీరు నూటేండ్లు మని , భారతదేశ స్వాతంత్య సౌభాగ్య సామాన్య (పజాభ్యుదయార్థమై శతాధిక కృతులు వెల యించునట్టులు పర మేశంరుడు ఆస్సుగహించుగాత , (౨411 నాటి ఏలూరు సదస్సులోని సన్మాన పతం నుంచి) త0)

060 66066౯ 6900001098 4210002 1000 4200108 0299100 1646 గ౦0% [05363106 206 8410046100 10 0020012000 226 గం 116 60 ౧0100 ౪1 0 10280166 (౮084) . 108 1115 ౯0004006 0౧6 080 806 21 6907200108 5766006358 ౪ ష10మ 000063 ౦ 1621524008 0 ఈం 9308606 606౯82.

106 000%, ౦€8100016 13105, ౯8016065 90100 2004'8 2176110౪39 [200107 [0౯ ౯6868౧08 ౪06 [641 801516 0% 66 61459109, ౧0176108 2 11064 0 9015041 0%1103000%3. గౌడం000011౪ 1110502666, 06 001% ₹6౪6418 2 42౯6 8609161710,

06 000% 925 ౧౧6 “6620000653 0506006౯, 0 2జ)650 01

= 11000, గం 920౯21 9100011010" 0 70169 ౪0౯00, 2012899 0౯ 3౨1416 296 (€౦1౯.1686 , 6 96106) 0 ం2(3 406 5001 , ఓం 945౯2076 ౪18501 01 500/1 2౧64 8008” . 06 16231 ౧48 ౧6 0౦6౬ రయం6గ68 18 (26 2616256 211 6 ౧౦16846 5060063 5210016 900? (16 0001 214 026 1. క36 8125, 003108 0% 00013 15 906961 06 ౪0846, ౧|౦౩ 15 "626102.

“(౪0125 0 56226" అనే శీర్షికతో “దక్కన్‌ [కానికల్‌ 89-] 1.190706 నాటి ప్మతికలో (్రీ రామక్‌ టయ్యగారు “బొమ్మ” పె [(వాసిన సమీక్ష నుంచి)

త్తే ఏ గహనముల బోయ దిగినాడ వీచాయ? యిక్కులను మక్కాళించే కుక్కగములతో, (పాణమ్ము వెలరిలచు బాణాల గుములతో, మరులెత్రగా జేయు పూసరుల ఉరులతో,

ఏ గహనముల బోయ దిగినాడ వీచాయ ?

వాల్మీకి పం పెనా? వ్యాసుడే దిం పెనా?

తుమ్మెదల ర్సుంకృతులు , నెమ్మి పింఛ ద్యుతులు ,

కొత కొత్త తరాల కోకిలల కలరుతులు ,

ఏ [తోవలను దెస్తి

మృగ మదమ్ముల తావి , (మోయు పిల్లనగ్రోవి ;

పీలికుచ్చుల చెండ్లు మేలి పూవుల పండ్లు ,

యీ తేనె విచ్చెనా ?

మూగె సారంగములు , మోహాల రంగములు ,

వాగురల నూహింప వవి యేమి భంగ్లములు !

ఏ సందమున [బోవు చేసినా వీ మణులు?

వీ పుట్టనుండీ రాబట్టి నా వీ ఫణులు

వ గహనముల బోయ

దిగినాడ వీచాయ?

ఏ మనందుము నిన్ను,

సోమంచి అనంత పద్మనాభశాస్త్రి, కొకినాడ

చీకట్లను చీల్చిన సూర్యబింబమా: |

తరతరాల అనృశ్య తమః పటలాన్ని చల్చుకొన్ని ఆది వేద విజ్ఞాన సాగర గర్భంలో నుంచి, ఆం[ధ్యపదేశ్‌ పూర్వదిశాతీరం మీద ఆమృత గోదావరి ఓడిలో వెలసీన సూర్యబింబమా 1 నాగమ్మ, పల్టయ్య జననీ జనకులు కురిపించిన అనురాగ పుష్పాలలోని ఆమ్హాన వాసనావైభవాన్ని నీ పలుకు షలుకున వెదజల్లిన. కవితా కళాతశ్వ రహస్యవేదీ ! ఆ(పతిహతమైన నీ 1పతిభాసంపదకు అమోఘ పాండితీ |పౌఢిమను జోడించి గత అర్ధశతొబ్టిగా తెలుగు సాహిత్య జగత్తును

థ చేస్తున్న నవభావతారాపథధ చళ్ళదబింబమా ! సృజనాత్మక రస వసిక తెలుగు సాహీతీ | పరీకదలో తాడి 1తీపుటీ డీష్పస్తంళమా | గీ నసముద్దపక _నాటకళర్లా 1 భాద తీయ కులవ్యవస్థలో, స్త్రూర్డ సిగళబద్ధ సాంఘిక వ్యవస్థలో క తాల్దాబుగా గారిన పీడితదళిత వర్గాలలో 'స్పేచ్యా స్వాతద్నత్య తైతన్య తరంగాలను గించీన షాలేర్సు కూలీ రాజు వంటి ఆపూర్వు సాంఘిక నాచక సర్మాణం సీన నవవిజాత వైలాశికుదపు నీను ఆ నాటకాటు ఊరూరా పల్లిపబ్లెలో [వజా [(వజోధ శంకోరావాలై మాద్మోగ్‌ ళో ట్లావే ఇవ హసూన్యానిళీ అద్భుత సోహిత్య సొరభాలను ఆకుుఠిక ఆత్ముళ క్షీని అండించినమి. ఇటిదల పాంఘక పిప్పవ భావావేశంతో నీవు వేరచించిన రాగ వాసిష్టర వాల్మీకి జాలయూగి వంటి ఉచ్య్యాష్ట నాటకాలు ఇెబుగు సారస్వత చహారధం మై చక్రిన విమాతన చేళనా కేశనాలం మన వేద సంస్కృతినీ, మన నిజమైన స్వామాజేక వీలువంవ (పతి వీంసవడే కన్యురచసూ ఫేల్మ సుందర మణి చర్ప్చణోలు ఆ గూపకాబు, “ధర్యం కోసం. పోరుటలొ సల్పుమనీ నీవు చేని ఇంతి విప్లవ ]పతోధాలు నేట్‌ యువ యవలోకంలో సంచలవాన్న్‌ , అన్యాయ [పతిమబన శ క్రిస్‌ , నిర్నిమీషనూ , జీజీవీస్లనూ. బే క్తెత్తించివవి . రసవత్తర , ఇ బన కద సాపింత్యం సాధనంగా నవ సమాజ సేక్క్యాణా నికి. సప చెస్తున్న సిర్యిదాపుక్సుషి నేస్తర్న ఆతషతాశతర మార్గాలు అత్యంత 1పశవిసనీయాలు . రన్మివపుప్ట సంత కావ్యానేక నా. మానవుని మరొక మజిల్‌ ముజిహానసల్న చ్యితకళా 1పదర్శను, 'పెరుపాట రాఖీలు , చతిసేటు కాలిపోతున్నాయి, చోమ్మ వంతి ఈగ సూట్‌ పద్య ; గద్యో | గ కావ్యాలను సృష్టించి , తెలుగు సాహిత్య దర్నితలో మౌలికతకు , స్వజనాత్మక తకు, నద్యస్వతర్యత్రైతకు చెరగని పీఠం. చేశావు , తద్వారా భారతదేశంలో , ఆత్లబ 4లో ఇల్లో ఇ క. [శే నం. శ ఆ న్న్న ప జే సై! న | హం . ల వల (వంచ ఇట్‌. పనుగుతున్న నవస చో బేజ్జ ఖఘూట సాషాత ం నిరూ తాన్ని డోపొదం చేశాను, అందుకు తెలుగుజాతి వరితో బ్ర ద్వొస్తున్నాళాసిలు ముణవడీ యున్నది ,

688 ్టో! సర్యతోముఖ జీవన దర్శనాదర్శ రాగ వైశాఖి ధాతా! , ఎన్నో యుగాల కొకసారిగాని వెలువడని భగవద్దీత , బైబిల్‌ ,1 | వంటి మానవజాతి జీవనగతిని నిర్దశించే మహద్గ్ద్రంధాలతో సరిగద్దెను రాగవైళాభి లేఖా కావ్యాన్ని నిర్మించి తెలుగు సాహిత్య చరితలో నూతనము క ర్రవైనావు . ఆబాలగోపాలానికి అభ్యుదయానంద జీవిత రహ స్తత్వ విశ్లేష [శుతీమహతి ఆ రచన . ఆదిబుషి కుటుంబానికి చెందిన నిన్ను ఆంధజా, అనవరతం గుర్తిసుందని విశ్వసిస్తున్నాము . - న రసాదై్వైత తత్త్వ నిర్మాతా ! ॥ ద్వైత, ఆద్వ్వైత, విశిష్టాద్వెత తత్వాలు (పతిపాదించే పాక్షిక సత్యాలను సదవగాహనచేసుకొని ఆసంతృప్తుడ వైన నీవు మానవానంద [పణయ మూల . వీనికి సంపూర్ణ సర్వతో ముఖ ఏకాసం కల్గించే చేతనా ర సవృష్టిగా రసాద్ర్వ్వైత తత్వ సృష్టిచేసిన కళా సృష్టవు సీవు . ఆవ్యాజ [పేమను , ఆనంత సౌందర్యాన్ని ॥ అవిచ్చిన్న విశ్వాత్మను ఆవిష్కరించే ఈ రసాద్ద్వ్వైత దృష్టి నీ విభిన్న రచన లన్ని టీలో ఆంతర్జ్వ్యాలగా. [పజ్వలిస్తున్నది. సి సచ్చిదానంద సాహిత్యానికీ శజ్ఞ [బహ్మత్వాన్నీ , సాంబశివత్వాన్నీ సంతరిస్తున్నది. కళాాపపూర్ణ, పద్మథ్రీ బిరుదాంచితా వా మహాకవివై, సాహితీవసంతుడవై, ఉపజ్ఞా కోక్రిలవ్నై తెలుగు సరస్వతి సువిశాలరమ్య ర సోద్యానంలో సీవు నాటిన కవితా పారిజాత (ప్రబుద్ధ పరిమళాలు, | నిన్ను ఆంధ విశ్వవిద్యాలయ వియ త్తలంలో కళ్ళాపపూర్తునిగా , భారత రాష్ట్రపతి వ నిలయ సరోవరంలో పద్మథ్రీగా _పతిస్టింపజేసినవి. నిన్ను వరించిన సమస్త [పశ స్స బిరుదాలూ, సత్కారాలూ వోణీ వరపాణీ మణివీణా విలసత్‌ వినూతన రాగరాగిణులే. ఆభిలభారత తెలుగు రచయితల మపిసభ పషున నిన్ను సన్మానించి భాషామతలిని ఆరాధిస్తున్నాము. ( ఆరవ అఖిల భారత తెలుగు రచయితల మహాసథ వారి | సన్మాన పత్రం , 18-10-1974 , బెంగుళూరు ).