Telugu పంచ నదులకు పునర్జన్మ - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

అ అ నా ల న! “ భా" ॥ 111 కకం! ళ్‌ .. గ ( " 1 " - క | ఇ / - నాంచాన

• “ను వ | _ , - నే క ః ణి క వాట్‌ *-. లో నె . క న శం చ | వాచ. యే గీ! | లీ 1 క్ష జం సీసా. త _ . ॥ వ న్‌. ఇట న | ళు ్‌ య. ల్‌ 1 న క న గా | మా ల" 1 "టి = క్ల వగ శ న. = శ 4 ఇభ అచ లే య - క్త =
• న న రు అల ఇ ॥ అభ శ , | | . ( ఇగ్నో లై చ్‌ - ॥ | జా = / | . టా న గా క్‌ శ న న భా. టు హ్‌: ఎత 2 . వ లెను, న _ త్‌ ల అ! న శతాని మం లాళేడ్‌ , న టై వ వ్‌ ల? న్‌ నవ. ము ల ను) బిగుతు ఆ త - ణా అం ఇటా న న ప ల టి తం. “ఆటీ శ. - ఓం (= శ ఇ కర జా లం (1 + కు జ్రీసేీ తన్‌ ఎ! త క్ష. క. కా బ్‌ శ | _ ల. ల! న. “క! గా య ॥ ము (| 8 న (| జకీకా వ జజ శత 2 శమ ( ఒ లా ఎ చ న పా మా. రీ - ల ఉల్‌ సే. ; | టు. నో న ళ్‌ య వ న 1 జైసా క్‌ - / క! కా కఫ న, స శ రాగాల నాలా | స్తట్యు: పతన న త సనన యం... హంత స? ఎ ఉత న 5; శ న్ను. ను 111 శప వ ల - = 7 ,! " ల కాశ మ కా 4 వవ వ్వ? మ వి | కత " శాస శవ తే లం - న ను శా ' క. ౭ - (-చతక్‌ క, ఆ | వ బా చ్‌ ళ్‌ / టై ” 4 - నే _ ఆ వు న్‌ క్త లాల్‌ స్‌ శయ / = . ౯ గా క | శ. ఉ క నా లి ఇ జో " = జే ! బు శీ! | చే వ బ్‌ న్‌ న. శ శ్వ _ | . త్శ్మీ” క జే శ ద సే కాశ. ల" న్‌ టై పక. తం 1 న్‌ సల క ల్‌ ॥ నీల్‌ ల 4 | " గ్‌ ఓ వీ ము - న లం + “ఇన గ షే = ఊఉ కీ | జ శ్వ శ్‌, ఖ్‌ శప వోఖ ఆతను మన. మ నచ ని. - కం సం , " న త్తం లే వాం లం! త కసిని = గో ఆశీ సశ టా ర్య. 1 టం ' క య క + ను లుం , నాం స పె = శ భశ సస ప్త 1; , 1. | అటి. జు. ద స్థా ల్‌ ల్‌ న్‌ ష్‌ స్ట్‌ ష్‌ అకా లాం న = ఇర ళ్‌ ౨. య | " వా క్షా "_ . ॥ న మ మేల క. ( " ఇ న. ॥ న టై. ఆకు! క్‌ ఇగ క క్‌ = రన (| / క్‌ ( తం | | | ₹ ॥ న ల. శి కా క ల స |. న్‌ న! |; న్‌ా ని / , వ. ం | శ జ న. ళు న ఇ శక 22 1 (ఇక్‌ నం న ననే! ” క - జూ ” శ కన. లా టం - ం *. " ం న నన య 5 ర్‌ బాలా ఉళళతల ఎన ము. |. వ త 14 9 స్ట లు. స 1 ౬ తు క్ష య్‌ | చే జు ॥ ॥ ర ను. | * ఉపమటూ-+ వోన్‌ ఇ... ము... . ప. ఓ వ్‌. న ట్‌ బా వచ నే య / ॥ శ జే. క ఎ . ం (| నవ్వ ఇ ॥ సు .. ఎ లు... నం _ న న. . జ య. ర ,-, ల. న వ. _ రా 1 “చ | 7 ( _ ౮ షో నెక ఆ ప | . న ఇల మై ర 4 ఇ జడి వల ఇ గి ఇ ని [ జ సగ ప! ఆం ల . ఇ . ్‌ = = చ త వా య / అ ఖ్‌ 3 [ + కి. వానో ఇన్తా క సం వా య న ళ్శ న 9 వసా ళ త ళా | జు తా రి యో న్‌ా సల్ల ళ్‌ ఉపి ఖ్‌ కో ణి ' తానని ఆన ఎవి శ /. వి చ ఇవాపాని ల ణు ణి న. - ఇ న యా నో కా న్‌ా ॥ ఇ" క లజ స్‌ అ ॥ ॥ క (| ఆంజ. ఇ న త _ ల - = జ అ కష! ॥ కూ ల! ఠి స ః [ ల ఎ | శె ల్‌ రో స్య నా ” క, కం లు ఇ. ఆ త ళ్‌ నా ఇ ణు ః పా ం శ్వ ను _ థి ూ "న్యా కే న. నా! జ్‌ ం ౬ లం అ త్‌ "| ఆ

• హు స అఆ స్నా అలా 7 ప్‌ ఫే ఆ + . " జం [7 కు % ళ్‌ శ అ 6 ఇ మ ఉప్‌ న్‌ ; క / క క్‌ న క * జ. ల . ॥ కీ అ + న. ,” నాకే న క క ॥ టు కం ం " ఈ. క నా క్త! స్ట ఆ జై చ ఇ ఖీ (4 ౨ అమ టయ నన + ఇ టల అం “ గీ శి శ. ల క యను. లు పండా 1 ఎ వ. ళా _... _ - కథే = 1 ॥ క న లం ఎలు అ కయ క 1 కై లకి ఇట్టి ఈ క ॥ ట్‌ ౯ శె శ్‌ ష్‌ మ క్‌ , క శ! ౫ సజ జీ జ! కా / ఇ త్‌ో |! ల తి . . తీ ॥ యు సుష. న్‌ జే ల ఖా కి చె నీ | అః ॥ యు. ఎ | ఇ. న. మ 4 ప్‌. తు " " లం ఆ జ. వ. ణు సతో గా జ్‌ ళో గ ిబ్రా్యాక త్‌ క * చ. శో జ. ఖీ. " “ఉ . ఇఇ ఫ్‌ జ మేం 2 | . ” క్‌ ॥ , శ - 1 స ర ఇ ॥ వా లే | న్‌ [౧ భి. . య. - ఇ ॥ గ్‌ వ 1 వ, * కై ఎ ౨ శి ల త ము 0 శే గ ణు న. , ల ఆజ్యం ల నే యో ("ఇ ్‌్‌ా సం | శ ఓ ॥ కస ఒకి | ఇ శల నట్‌" శ్‌ గ్‌ ళీ. | వ న్న . |; ॥ | _ఛత 7 ఆ శ వ. కా హా వష కనా! ఆ ళన, సం న ర స్ట జ | ళో కీ (. ” _ జ |. న క స 7 గా క్‌ న! కం ళన. " ॥ క ఇ
• ప క లి లం జు ్ష ల
• వ. ః చె + వనన ఓ కేవా లా ఇ 4 అ జ ॥ న స సే అ క్ట [| ః , స. 4 | ఇ ” ఎ శాంత. వర. శ్‌ అ టే వ. నం తు క్‌ హం లాం! రా బో ఎలు స ల్‌ శ ఒః న. న ॥ . రంల క గా _ టోని. స క స ॥ _ , | స్తై ్‌ ర్‌ ॥ "క | =. క శు = న | బ్‌ _ భీ న ' క నం ,. "ఇ ఇ , 4 న న. |. _ జత వ మో 1 = తక _ క. ॥ వై శతతా జీ5. ,ఉమక్త స క |. ం న పం రసాల! . జ స శా వ శం పాటై స ఖల (రో స్‌ న్‌ 4 ల్‌ ఇ న. నన | న లా " ల శా | = ఇ య. ల లు న చెం." న జ ల. యం 2 - గ న శఆఖ ్‌ న్‌ . ఇ. ణు య్‌ క. నస నన క వశ . వ శ య. స స రాచ చా పామి | 1 జర. శం. న్‌ . య ము. | కం... స్య కట , త అ తప ౫ వ (స న ఇహ 4. ర 9 జి లా + నో ॥ క ప నేళటి 4! క లం యా క్‌. జ 2 4 లల ॥ | ని కకం న రా యో "| ౬ .భ్వొ ౮ = పా నా లక్‌ - అశ... - క య జక 1 టీ వై ॥ ణ్‌ త ॥ పశ ప క్‌ గన న ౮ ఇ ననా క్‌ జ న - . ఇ న శే, | ఫైఎతో్‌ + క్ష న. ॥ జ ల ఈ న్‌ ఉ =. అ త / వి / య | న! . వమన తం హయ కస. ప న! క. ? ౮ | కన స సా మనల 1 మి ళ ని క సనక శ్‌ [| కి? న. క నయం చమన్‌. క్‌ ల జ కీ వ్‌ ఖ్‌ | క లో జ టెం శ న్‌ . ళా / . చ! న్‌ న. ఖం ॥ మ (= లీల 1” న ౨. లో 4. కే క్‌ నీ. - వ్‌ న - న్నా - ఇ | న. జ [ | అట్టి ఎ జ న శ క న్‌ ఈ తీ న. గట సామి! శ న. 4? ల. ఖు శ 1 7 జో ॥| - ॥ వ క ॥ ॥ ని. వక య - __- పీలా క్షేజ్స క్‌. వ క్‌ న హ్‌ ల " + నః -

ర్త

/ /1౨/౧/40% 2 200 తరుణ భారత్‌ సంఘ్‌ విజయ గాధ పంబ నదులకు పునర్జనృ కె. ఎస్‌. ఆర్‌. ప్రసాద్‌ జన విజ్ఞాన వేదిక ళు

తరుణ్‌ భారత్‌ సంఘ్‌ విజయగాధ పంచనదులకు పునర్జన్మ రచన , క3.యస్‌. ఆర్‌. ప్రసాద్‌ మొదటి ముద్రణ ; ప్రకృతి ట్రస్ట్‌, విజయవాడ, మార్చి 2001, ప్రతులు ౨౦0౦0౦ పునఃపచురణ ; జన విజ్ఞాన వేదిక బొమ్మలు : 5910౧/ 01 ౧|/౮4161 4౧/౬ నుండి ప్రతులు ;, 3000 ప్రతులకు బి. మల్యాద్రి, కన్వీనర్‌, జనవిజ్ఞాన వేదిక ప్రచురణల విభాగం, షాట్‌ నెం. 162, విజయలక్ష్మి నగర్‌, నెల్లూరు - 524 004 ఫోన్‌ నెం. 0861 - 2౪౩05303 (8) కంపోజింగ్‌, లే అవుట్‌ : జయలక్ష్మి ప్రింట్‌ అండ్‌ లామినేషన్‌, ఫోన్‌ నెం.: 27674946. ముద్రణ ; చరిత గాఫిక్స్‌, హైదరాబాదు.

ముందుమాట

భారత జనసంఖ్య శరవేగంతో పెరిగిపోతోంది. ప్రజల అవసరాలు పెరిగినంత త్వరగా వాటిని తీర్చడానికి కావలసిన సహజవనరులు పెరగవు. అవి అసలు పరిమితమైనవే. ప్రాణాధారమైన గుక్కెడు నీళ్ళు దొరకని గ్రామాలు, పట్టణ ప్రాంతాలు వేలసంఖ్యలో నేటికీ ఉన్నాయి. మరొక వంక పారిశ్రామికీకరణ, నగరాల విస్తరణ, సముద కోసా (ప్రాంతాలలో అతిగా రొయ్యల, చేపల పెంపకం వగైరా కారణాల వల్ల పరిమిత నీటి వనరులపైన ఒత్తిడి విపరీతంగా పెరుగుతోంది. జల వనరుల కోసం వివాదాలు, ఘర్షణలు నానాటికి పెచ్చుమీరుతున్నాయి. మరి పరిష్కారమార్గం ఏది? గ్రామ పంచాయత్‌ నుండి కేంద్ర ప్రభుత్వం దాకా అధికార వ్యవస్థలన్నీ చేష్టలుడిగి దిక్కులు చూస్తున్నాయి.

విచిత్రమేమంటే నీటికొరత పరివ్యారం సులభసాధ్యమే. అత్యల్ప వర్షవాతం గల ఎదారి దేశం ఇజాయిల్‌ నీటి వినియోగంలో పొదుపు ద్వారా అద్భుత విజయాలను సాధించింది. అక్కడ కంటే మనదేశపు సగటు వర్షవాతం చాలా ఎక్కువ. మన దేశంలో కూడా నీటివనరుల పరిరక్షణ, పొదుపైన వాడకం, సక్రమ పంపిణీ ద్వారా ఎొదారి (ప్రాయమవుతున్న ప్రాంతాలను సస్యశ్యామలంగా తీర్చిదిద్దిన ఉదాహరణ లున్నాయి. మహారాష్టలో అన్నాహజారే నాయకత్వంలో రాలెగావ్‌ సిద్ధి గ్రామం, హర్యానాలో సుభోమాజి, మధ్యప్రదేశ్‌లో జబువా జిల్లా వంటివి స్ఫూర్తిదాయకమైన దృష్లాంతాలు. ఇదే కోవలో వర్షవాతం ఎంత తక్కువైనా, వృధాగా పోనీయకుండా పరిరక్షిస్తే ఎటువంటి క్షామపీడిత ప్రాంతాన్నయినా హరితమయం చేయవచ్చని రాజస్థాన్‌ రాష్ట్రం అల్వర్‌ జిల్లాలో *తరుణ్‌ భారత్‌ సంఘ్‌” అన్న స్వచ్చంద సంస్థ ఆధ్వర్యంలో అక్కడి (ప్రజలు నిరూపించారు. కరువు రక్కసి పాలబడి నిరాశా, నిస్ప లహలతో కొట్టు మిట్టాడుతున్న [గ్రామస్తుల వదనాల్లో దరహాసాలు తిరిగి చిగురించాయి. అన్నిటికి మించి ఎన్నో ఏళ్ళ క్రితం ఎండిపోయిన అర్వారి, రూపారెల్‌, వగైరా ఐదు నదులు ఒక దశాబ్దం కాలం పొటు ప్రజల స్వచ్చంద కృషి ద్వారా ఏడాది పొడుగునా పారే జీవనదులుగా పునర్జ్దన్మనందుకున్నాయి. అపురూపమైన ఈ విజయగాధ వెనుక ఉన్న స్థానిక (పజల అచంచల కార్యదీక్ష వెన్ను చూపని త్యాగనిరతి, సువిశాల దృక్పథం, మొక్కవోని ఐక్యత, (ప్రతిక్షణం అడుగడుగునా వీరి వెన్నంటి నిలిచిన 'తరుణ్‌ భారత సంఘ్‌” మార్గదర్శకత్వం - వీటన్నిటి గురించి ఇప్పుడు క్లుప్తంగా తెలుసుకుందాం.

౮

గ్లీ

॥ తరుణ భారత్‌ సంఘ్‌ విజయగాధ పంబనదులకు ర్రునుల్జన్యు

రాజస్థాన్‌ రాష్ట్రంలో ఆరావళి పర్వత శేణి అల్వర్‌ జిల్లా మీదుగా వ్యాపించి ఉంది. 19వ శతాబ్దాంతం దాకా ఈ పర్వత (వొంతమంతా దట్టమైన అదవులతో విలసిల్లేది. టెగర్‌ రిజర్వ్‌గా ప్రసిద్ధి కెక్కిన “సరిస్కా జాతీయ పార్భు ఇక్కడే వుంది. ధార్‌ ఎడారి వెడి నుండి ఈశాన్య రాజస్థాన్‌ ప్రాంతాన్ని ఆరావళి పర్వతారణ్యాలు కాపాడేవి. వీటినుండి ఎన్నో సెలయేళ్ళు, పిల్లనదులు పుట్టి ఏడాది పొడుగునా పారేవి. చిరుతలు, పెద్దపులులతో సహా వన్యప్రాణులన్నీ సమృద్దిగా వుండేవి. దాదాపు 12000 వృక్షజాతులు, 5000 జంతుజాతులకు అల్వర్‌ అరణ్యప్రాంతం ఆశయమిస్తోంది. ఇంకా లెక్కకు రాని జీవజాతులెన్నో ఇక్కడ ఉన్నాయి. జీవవైవిధ్య రీత్యా అల్వర్‌ అటవీ వాంతానికి అత్యంత (వాముఖ్యత ఉంది.

అల్వర్‌ వొంతానికి ఆయువు పట్టిన ఈ అడవుల సంరక్షణ అక్కడి ప్రజలే చేపట్టడం శతాబ్దాల తరబదిగా నెలకొన్న ఒక గొప్ప సాంపదాయం. తమకు జీవనాధారమైన అరణ్యాలను కావాడడానికి వాటిని కంకద్‌బని, రఖత్‌బని, రుంధ్‌బని, దేవబని లాంటి ప్రత్యేక విభాగాలుగా విభజించారు. సందర్భాన్నిబట్టి, అవసరాన్ని బట్టీ ఒక్కొక్క అడవి భాగం ఒక్కో ప్రయోజనానికి కేటాయించబడేది. 'కంకడ్‌బని”' అంటే (గ్రామాల మధ్య శివారు ప్రాంతాల్లో పెంచబడే అడవి. పశువుల పచ్చిక మేత కోసం 'గవాయిబని కేటాయించబడింది. 'రఖత్‌బనిని కరువు కాలంలో మాత్రమె వాడుకోవాలి. అది కూడా [గామవాసుల సమిష్టి ఆమోదం తర్వాతనే. (పభుత్వం గాని, దాని అధికారులుగాని, ఈ అటవీ నిర్వహణ వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోవడానికి వీలులేదు. ఇది ఆనాటి అటవీ సంరక్షణ సాంప్రదాయం.

ఈవిధంగా అడవులు ప్రజల ఆధీనంలో ఉన్నంతకాలం వాటి పరిరక్షణ చక్కగా నొగింది. పర్వత (వాంతం దట్టమైన అరణ్యాలతో నిండి ఉండటం వల్ల కురిసిన వర్షపు నీరు కిందికి వృధాగా జారిపోకుండా నిలబడడానికి, తద్వారా భూమి పైపొర కోతకు గురికాకుండా భూనారం కాపాడడానికి, మహావృక్షాలు, పచ్చికబైళ్ళు బాగా పెరగడానికి దోహదపడదేది. దిగువ ప్రాంతంలో వ్యవసాయానికి నీరు పుష్కలంగా అందేది. చెరువులు, కుంటలు అంచుల దాకా నిండేవి. బావుల్లో నీటిమట్టం చేతికందేది. ఇది ఒకనాటి పరిస్టితి.

ఐతే 19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి అల్వర్‌ వొంతానికి దుర్దశ (ప్రారంభమైంది. 1888లో అల్వర్‌ జమీందార్‌ చేసిన “అల్వర్‌ సంస్థానం అటవీచట్టం'” ద్వారా అడవులపై ప్రజల నాముదాయక యాజమాన్నానికి తొలిదెబ్బ తగిలింది. తరువాత 1938లో '“అల్వర్‌ (8) న.

రుంథ్‌ చట్టం” ద్వారా ఆరావళి అరణ్యాలను వాణిజ్య ప్రయోజనాలకు ధారాదత్తం చేయడం మొదలైంది. ఇది బ్రిటిష్‌ పాలకుల ప్రోద్భలంతో జరిగిందే. తరతరాలుగా అడవులపై ప్రజల యాజమాన్యాన్ని రద్దుచేసి, వారి జీవన విధానపు ఆయువు పట్టునే నలిపేశారు. తేనె; జిగురు లాంటి అటవీ ఉత్పత్తులు అక్కడి ప్రజలు స్వేచ్చగా వాడుకునే వనరులు, వాటి సౌకర్యాలను నిషేధించారు. పచ్చిక మేత కోసుకోడానికి, వంటచెరకుకై పుల్లలు ఏరుకోడానికి జనం ఇకనుంచి అడవిలోకి వెళ్ళాలంటే కూడా పన్ను కట్టాలి. జమీందార్లు జంతువులను వేటాడ్డానికి ప్రత్యేకించిన కొన్ని అడవుల్లోకైతే ఏకంగా (ప్రజల ప్రవేశాన్న నిషేధించారు.

అడవులను న్వానిక ప్రజల అజమాయిషీ నుంచి తప్పించి, పైగా అటవీ ఉత్పత్తులను వాడుకోరాదని ప్రభుత్వం నిషేధించడంతో, సహజంగానే అడవులను కాపాడాలన్న ఆకాంక్ష ఆసక్తి ప్రజల్లో తగ్గివోయింది. పైగా జీవనోపాధి కోల్పోయిన అడవి బిడ్డలు కదుపు నింపకోదానికి అంత వరకూ తాము పెంచి కాపాడిన అరణ్యాలనే నరికే కూలీలుగా మారారు. అటవీ విధ్వంసంలో కాంట్రాక్టర్లు, స్మగ్లర్ల చేతిలో పావులయ్య్వారు.

మరోవైపు వాణిజ్యపరంగా అరణ్యాలు ఆసాంతం దోచుకోబడ్డాయి. 1930లో ప్రారంభమైన అడవుల నరికివేత 15 సంవత్సరాల పాటు భారీ ఎత్తున సాగింది. ఈ విధ్వంస కాందను జనం నిస్సహాయంగా చూస్తూ ఊరుకోక తప్పలేదు. వారైతే అప్పటి వరకు కేవలం మేతగడ్డి, వంట చెరకు కోసం అడవులను వాడుకునేవారు కానీ వీటి సమూల వినాశనానికి ఎప్పుడూ పూనుకోలేదు.

ఈ విధ్వంస పర్వం అంతటితో ఆగలేదు. 1940లలో అల్వర్‌ జమీందారు దట్టమైన పచ్చని అడవులను కర్రబొగ్గు తయారుచేసే కంట్రాక్టర్లకు కేటాయించాడు. “కాంట్రాక్టర్లు ప్రతిరోజు అడవిలోకి వచ్చి భారీవృక్షాల తొరల్లో ఎవో రసాయనిక పదార్థాలు చల్లేవాళ్ళు. ఫలితంగా 100-150 సంవత్సరాల వయస్సున్న పెద్ద చెట్లు కూదా కొద్దిరోజుల్లోనే మాడిపోయేవి. వేలకొద్దీ వృక్షరాజాలు మాకళ్ళముందే నాశనమవడంతో వాటితో మా నోటికూడు కూడా పోయింది” అని వాపోయింది భాంటా గ్రామ వాసి సుందర్‌బాయి. 1947 తరువాత అల్వర్‌ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనమైనాక జమీందార్ల స్థానంలో ప్రభుత్వ యంత్రాంగం అడుగుబెట్టి ఆరావళి అరణ్య వినాశనంలో చివరి పాత్రను శక్తివంచన లేకుండా పోషించింది. కలప కాంట్రాక్టర్ల ద్వారా చెట్లనరికివేత యధెచ్చగా కొనసాగింది. అడవిని నరికి చలువరాయి (మార్చుల్‌) క్వారీలకు అనుమతినిచ్చారు. చివరికి 1956లో రాజస్తాన్‌ రాష్ట్రావష్క్మరణ తర్వాత సరిస్కా అడవులను “రక్షితవనం”గా, ఆ తరువాత 197 8లో టైగర్‌ రిజర్వుతో సహా 'సరిస్కా జాతీయ పార్కుగా ప్రకటించారు. 866 చదరపు కిలోమీటర్ల లలత

(ల

4 ] ల ఎన్నో / గమాలున్నాయి. సరిన్ఫా వార్చు నిర్వహణ పరిరకణ పెరుతో దశాబాలు,; 0 అక్కడ నివాసముంటున ] (౧ఎజల మ్‌ ఎన్నో ఆయే గా (౬ లు థి ఆరావళి వొకృతిక వ్యవస్ద విధ్వంసం నా దాని దుష్ఫలితాలు ఆపలేకపోయాయి వృధాగా కిందికి వేగంగా పారే వరపు నీటి (పవాహా గే గ పొరను కోసివేశాయి. పొలాలో మట్సి బదులు గులకరాళ్ళు మగిలాయి. క ది పూరి? ్ఫరి కోల్పోయారు. భూ ) వనరులు తరిగిపోయాయి. బావులు అదుగంటాయి మొతం 600 | మాలో న! ధా వ్యవసాయం దెబ్బతింది. న న క న " - న ల పళ చనం యలాయ్తాచనంు ణ్‌ మమావా వ శల! న వ న క - మ బరా ల స్తాం చం చ టా మ న . + వ క | న . తలని వతం వ క గ న |. న య. ఓ వ. కన జడ వ . ర న న. వస రవ తనల నను. చదవని నన తనం చనవన మన నవమ మ న జ న త తన పై లం న న నవం వచ నప మల వం లట న వన నవం వుం టా లల తు విప టం నం న. మం షు వండ న న జ న. న. 1 లు క న కక న | న. పవ మటల వాం వడం వ ప ఆం తం వ టప కె లంల లల ల గ. రం భన ర కా క పాం. స పై న. న స టల ంమిచూవంసర లా వచన న నవ వ వ ప ఫర సు నక క న. య మ నక య శ 1 గస ౧ ర పా మ న రు [ కసిగ లేర 1 టంవన చిలువ వలం న న న నలుంటి నిట తే న క. సవా దదదలగావన లన లట చలి న ర న ధన. . పు = న కద న న 7 స. క న ష్‌ వ్‌ న న వ నుట గ్‌ " క గ్గ . సవ. . న ర ల వ ల నల కప క య సార నాన లంటి వట. వం వారవ నటట హ్‌ ర. వోవ్‌ న న ప క ల + స సం న్‌ క | "| క ఆ నచిన న | స , స స వ... ప ల 1 స గ య క న న ల నాలా శంవ గంట చంగిన్న నల వనమా ల ర పచ నడ వ తింటా టం నన్‌ యయా పంకా వదనా న నం కా త్త స |. యారు క నా ఉక న మో ఉనన 1 (టి పటం మాలా సైతం వహ ల న రువ న న య క్త నా న. స. నత్త న వో | ల య! | న క వ. (7 నష టర నడ పా. వ నాదనిని వ య మై క క స ర నాలు భ్‌ స క క. న క న | ఇత క స - న క స న నా క కస్ట క నక ు 1 తనే స. సన్‌ వస్టతెప్‌ మ కా పేదల యవన (|. గ. / క్‌ ల న; పా పై , స చ వ్వ మా వరస ల చి. - | న క యకం నా : వా న =. చప వ న టై నై గా వటి ఎని లం పెజ్శస్టీ శ]. నే . | వ. స ఆ క లా న య న శ్‌ భా మావ యక న న్నా - ణే... పప వ వాద మమ మప వమా చై వం మై న తప స ౩ ఆశ స | (= వ స వన చంచల జమా. వా హ్‌ న. వ పా ఆమా ఒకా వప రె గా వావ వహ లా ఆసా ఆనన న స శ - వ వం న క న వాడల వల క ౨ క శభ ఇట్తడన సడ క వప వాన్‌ నడక “ఉక శ కిస ప క క క క న య నా కాజా న మా న క ౧ న చల రై వవ న యల క భక న య న న వ య క వ్‌ వ. య =. వ లలర్తవై ॥ ల్‌ నె క్‌ న్‌ పల న. | ౯ " చ నమా గ .. క మ * కక బ్‌ లు చే జ వ ఆనన నవ చం. చ క ఇభ వ వ వన. ం వుట చ మా ైలన్వువా నం ప వష శ క ను న న యా య 2. మ న న వ న పాలు యస రై వ” 7 చం. - నం వతం పల లాల్‌ కస గా. . ౩. లా ॥ ంు. య్‌ వాన నత వవ వ టా నై - రా | న | " ఆంత కమత న ని ల్‌ వ. నమన స్‌ కా | న 1 =. లలన ఎవం వుంద వమ పస న మం, ? లేల హై. జా య. య యా చచ సషా హక. యవ. .. మల మ | ర. ఉపా రల వర్న న తా రిల పట ను వటం సాం ర య (. యా క. | సన గ కా 0. క = కా క. న వనన టు ' | పతన న టి! ఉహేప ల ముం నభ లైల ప లన వలా న టం వ రం గో నాట స ఎ కంట టిట్‌ రం టట త్న 2 చ త యటం క న డా న త పండు వైపా యావ, సవ్య చశడ... స్తా 1 ర న. న మ వ స. సననం త రమైన నం న న |. స్త హా. | . . లే క్‌ నా. క .. డా జ కా. ] [సస న (. అవ ఆ యైన వంట వః [మే న్‌ వయ. శ. హమ్యనిట్యయ ల రాజై ట్‌ . న్‌ ప వ న | . చ (న. న | న - యయ + న స - తం గతే గలా గ నా కాడా టట = వ. 1... చర ముల రాలి సవల విరివి. న ప వా వంచ | టూ జ శ్‌ న ౮. ॥ శా చన క - ననన. ద టన - వనన క డా ఘా _ ఆట నన వే హావ ” నై 2 లై క ” ” . | / వా” | లం నవల న మాం పాత . త్ర. మనమ వల వ నవల నవవ మ. || = వ న. ఒం న న్‌ వం నత్త క వను నరాల వైప ల వ న నన క క్ష ను. (౧ - వ వ్‌. స ం వనన న - (| [క వ 1. _ క నజ. ౩ న సా క పంట ః పా వం గ వై (| లీ వై వ 2 స్‌ * డడ నం స యన జ | వో మే - క ల్లో వ వాళ వ రాల “శక వ న నవా _ వై మ - లత. హాం క క “| వే త వ్‌ ॥ వల డా క క గా శ లం వం లం నమూనా వ నై - క మకాం... నవ ర స గ న. ల జాన శై వన్‌ + క ్‌ క. ” / వస్‌ - పాండీ. స్‌ . క " జ కా? ₹ . న న్‌ు వ కా! వ వ్‌ వత్తా వ =. ల నా. _ - తి - ఆ” ద ట్ల గ్‌ హ్‌ న్‌ు న్‌ 5 . | వ్‌ వ్‌ గ్‌ | వ స | . ్త్‌ గ్‌ . వరా ఎం _ ప, మనే చే. నాహం నంట. ₹| / టా స , వ మా గ 9 - వ | ” తు |! | శ న్‌ా సం "ఈర? చై క .. సట ల ంర్డే స పు. య్‌ న ॥ వ ఎ త ౬ న. “ఎల మా జాడే. _ మం 2 .. (1 ఇ | + య గ.

• " జాతకం . , | / |", . న గేల న్నే ర్త ఎ = తనో ॥ శే న్‌ ట్‌ న! స శ్‌ డు స్‌ ర్ద్య న. శ్‌ ఎం “భి | లు న ఎన్‌ నేం లన ప స ము | గ్‌ బశ 2 7 " స్మ 4 నీ కీ
• స్వ న స త ర . సూ జా - - శ. / న్యం. న నం: తం, (ర. " - ా. న 18 తలం. బే . _ లనే ాాతడయాగు స. _ - (. 111 “ప స ఆ స ఖు గ లం. | స. , వ చ జా వల, ష్ట్ర కట - మ - - మన. వ క్‌ త య యస: .. 1 | క్ర శక రా నస క? .. శ 7 | వ్‌ | గ. స. న! 6. వ అత్త. ల ల. 1 | స .. తం. టై వ్‌ మ ॥ శ 1 సీ జంత... ప? సనన ౧ న న స |. శే. / / . (_ - 1 ళీ త మ. (1 ్‌ షం ణయ. క్‌ ॥ ॥ ॥. . రగా. వం ల్‌ "| గీ క సో రేం స మ వ. వో ర త టేన్‌ ఖి తా ౩ హై 2౭4.
• ॥ . స 7 - _ శ్‌ స స డా ట్‌ అ లో క. గ వ్‌ స... త్య + | గ్‌ డే గ్‌ చ క్ష ో ల. ఎ 2 మ. శ. ( ॥ | తలా బయ్‌! సం... స్త కం జీ “మైల - మక నలా కాడా. త స. = , వం ల కసా తానం. , ఎలక లే చ . - - 1 క్ష = | సేపటి పభ . కాడా. _ . - కలల. హం న లన లప టు సై! _ ॥ _ _ బ్‌ ॥ తా హూ న సం . , ; లాడ కూడా [కమం తవ్వాయి. 109% 3లో సంవత్సరానికి 10౮1 రొజుల నవం 1 న!

తరుణ్‌ భారత్‌ సంఘ్‌ విజయగాధ గి కుపోయింది. 1960వ సంవత్సరంలో 5-10 మటం ఉండగా 19560 నాటికి 100-150 మీటర సాయికి ౯౮ న గా (థు ఈ నా ఇంకా అడుగంటింది జె నా ం ౧౬ యి న్‌ా, యి. పెగా దిజెల్‌ వషయం మోయరాని బరువైంది. ప ౦ది. పంటలు ఎక్సడికక్షడ 0 యాయి. తాగేనీటికే మెళ తరబడి నడిచి అతిక గే షంప ఒ రండు బీందెలు మవి త్ర చ్చుకునేవారు. అర రాత బయలుదేరి ఎంతో దూరం వెళితేగాని |! యుకవయస్సులెన పురుషులంతా గ పు గి ర సె ౧ు౦ అయి గు అల్టలు రృదం సం దిలీీ, అహ్మ దాబాద్‌ లాంటి సుదూరనగరాలకు వలసపోక తప్పలేదు ప , య౨(0 ల ల్ర భార్యాపిల్లలను గాలికొదిలెసి పని వెదు న్‌ కుమిలిపోయారు. / మాలో చినుపెిలలు, (సలు కదలలేని వదులు ౧౫ గా క. 0 అ (నో క వి మిగిలారు లాయి. వ్యవనాయ భూములు, పచ్చిక బీళ్ళు ఎండిపోడంతో పశువులమేతకు గడిపోచ మిగలలేదు. పశుపోషణకు పసిద్దిచెందిన అల్వర్‌ (పాంతంలో ఎటు చూసినా పశువు మత క శేబరాలే యి ) ప ఈ ఠి ఐం ఊరుకాలక వాటిని కట్లువిప్పి వదిలివే శారు. తిందిగింజలు నిందుకు యి. పిల ం ను కూడా పస లెదు. | ) ) పోయి ది అణి. ,] (; ఇటువంటి భయానక న. (౨. . | హే కళ్ళి ఎ . గ వ వ్‌ శ్‌ | ( క... | పంల లల క య. || వష న. . రా ల. న స! ను. .. (౧ గ స న . 0 షస, * నం! గ. ఛ్‌ య. , ౦85 అకాబ స. ల! [1 చస 5 చ ప ను స స! 1 ఖ్‌ ల ల ష్‌ న న | క కాలు నను. . . |. " . . మ? లవ ర. గ టీ య... సక న ర 1 | ం! మటల న. న. గ |. య తళ. మ్య సు ్ష స | క సు. హా య. కస ర /. ॥ క భో. టూ . స త! 1 . “. టా ॥ ( . న. మా . [న క నం... . ట్ట | | షా . న సి ళ్‌ (స. ళో నన 1 | 1. న 1. " (| న! పం. గ. ట్య 1 (| . .. . 1 నర వాడా ప్రభల న ల గీ లో గ హర ప. న. ము సే " య్య సస. న“ క న్న వ . య. న. | న. |. "ల |. న. లల శః న . స న. న ల కనా ఓ ట్ట సంకా వే = [ప క. గై మ కరా చా. ॥ త. /" . | +. . ( నూర నమాచచస? మం సమ యయ న్‌ సేలం న జ య న న. సర న | . / ళో [ వ డడోక న ం స గ | హహ . యయ నం నాడ ట్రే య / - న. | . ॥ ర మయ... (1 న | న డా. మ . నంతా. భం... హి వం టం డ్‌ స. “ నహ టు స గ 10 పుల మున 1 చంటీ కా నం. 4 ప. . ॥. 1 స! సన [1 న స్య ల! న! స్య స! (| 1 [ర మల్‌ “ని సమరే ను స ' . . టా. రం ట్ట స (డం లట యల ల! |] 1 స! నో రు పం క. వ. 1! . ( . ( న. ॥ ౮ తన ప సన న. 1. క ట్ట స యు హం న్‌ కాలు [లన కూ నం . . . య మ షి స కట. న్‌ అల్లి (శ శా: వాను నారి క డు! పస యక ల మే క +. . . న అధ + న న స యల హాం ర నట వస్‌ యుల నున మాం. డిం నమకం. / " . న... వా ప క న హహ క కడా. వ కా నాకా పసు వ క శ. నేం వ యయ నను... స! నం టి స. | టా వ న మం శ న! ఆస తమ్‌ వ లా వష మం వమ న ర్త లాం న. టో స! త్త స 1. . న్‌ వగల వష జ ల లన చం డా ల య్‌ పా లం. య. =. మ . న వం కిం వ. వనం త క ర హా నెనె వవ న్‌ టా చు క నా. గ" ప ర వ క సు బంటి క ప వ సా చా డక టేకు డు ( [ కన. వ . ఖ ౯ క ల డల య దన యడ జే గ్‌ ప న న. నం... న. తట న లుం మం సరాలు చ నయ?.... | 4 క. - టు ర్త | న. ్‌ [ క్‌ నటు యా ము 5 గ్గ నా న న ట్‌ 1! స స. (. . న. అవాలి న క... వ స లీ స స చా ల కలవా... టమ న వు ప .? గ రం. ఆ హ్‌. ర వన స య క మహం వ వవ 2 టం న క రా షయ 1 కన దా శవా. నం మున ర కోనల. 3 క ౯. ్టి అ ్ర త క ఏ ర రట ర య క వమన నా స నల న రావసకివార వ వష “వ వైవ 2 కం. టక | మ ల వ న కం డాదయాా-. | "

(టిబిఎస్‌ తెలుగులో “యువభారత సంఘం”) అన్న స్వచ్చంద సంస్థ సభ్యులు. రాజేంద్రసింగ్‌ ఈ సంస్థ కార్యదర్శి. అల్వర్‌ జిల్లాలోని దుర్భర క్షామ పరిస్థితులను గురించి తెలుసుకుని చలించిన వీరు నగర (ప్రాంతాల్లో కంటే అటువంటి మారుమూల [గామ ప్రాంతాల్లో పనిచేయడం అవసరమని భావించి వెంటనే అక్కడికి ప్రయాణం కట్టారు. కిషోరి గ్రామం చుట్టుపక్కల (వాథమిక విద్యా, వైద్య సదుపాయాలను మెరుగుపరచడానికి నడుం కట్టారు. వాళ్ళ అకుంఠిత దీక్ష, నిరాదంబరత నెమ్మదిగా (ప్రజలను ఆకట్టుకున్నాయి. పాఠశాలలు, వైద్యశిబరాల ద్వారా అక్షరాస్యత, ఆరోగ్యం నాధించడం కూడదా ముఖ్యమె ఐనప్పటికీ ఈ (వొంతం దురవస్టకు మూలకారణాన్ని శోధించడం, పరిష్పరించడం (ప్రధానమని టిబియస్‌ గుర్తించింది. అదే “నీటికొరత. మరి దాన్ని ఎలా ఎదుర్శొనాలి? అక్కడి ప్రజల సాంప్రదాయక విజ్ఞానమే ఆ టిబియస్‌ యువతకు దారి చూపింది. పొరుగు [గ్రామం “గోపాల్‌పురాలో మంగూలాల్‌ పటేల్‌ అనే వయోవ్ఫద్భడు రాజేంద్రసింగ్‌తో ఇలా అన్నాడు: “ఎక్కువ మాట్లాడి ప్రయోజనం లేదు. జోహాద్‌లు నిర్మించండి.” ఆనాడు మంగూలాల్‌ ఇచ్చిన చిన్న సలహా అఖిల గ్రామీణ భారతావనికే తలమానికమైన ఒక అద్భుత ప్రజా విజయ గాథకు అంకురమైంది. కరువు కాటకాలతో ఆకలికేకలతో నిర్జీవమై పోయిన అల్వర్‌ గడ్డ మళ్ళీ వెనుకటి మాదిరే సుఖీక్షం, సస్యశ్యామలం కావడానికి దారితీసింది. జొహాద్‌ అంటే ఏమిటి?

కొండలు, అరణ్యాలు, మెట్ట (ప్రాంతాల్లో కురిసిన వర్షవాతం వృధాగా కిందికి జారిపోకుండా నిలువరించి తద్వారా నేలలోకి ఇంకి భూగర్భజలసంపద పెరిగేందుకు వీలుగా అనువైన చోట్ల మట్టితో కట్టే అర్ధచంద్రాకారపు అడ్డకట్టలనే అల్వర్‌ ప్రాంతాలలో '“జొహాద్‌” అని పిలునారు. అక్కడ పడే అత్యల్ప (60 సెం.మీ.) వార్షిక వర్షపాతాన్ని పొదుపుగా వినియోగించుకునేందుకు ఉద్దెశించి జొహాద్‌లను నిర్మించడం, వాటిని ప్రజలే జాగ్రత్తగా కాపాడుకోవడం శతాబ్దాల తరబడి నెలకొన్న సత్సాంప్రదాయం. స్థానిక ప్రజలు వీటిని ఎంతో శ్రద్ధాభక్తులతో చూసుకునేవారు. కొత్తగా పెళ్ళైన జంటలు ఊరిలోని జొహాద్‌ చుట్టూ (ప్రదక్షిణం చేయడం తప్పనిసరి. అప్పుడే పుట్టిన శిశువులను కూడా జొహాద్‌ దర్శనానికి తీసుకువచ్చేవారు. 19వ శతాబ్దం దాకా అల్వర్‌ జనజీవన స్రవంతిలో సమున్నత స్థానాన్ని అలంకరించిన జొహాద్‌లు దురదృష్టవశాత్తు ఆ తర్వాత కాలంలో ప్రభుత్వాల హస్వదృష్టి కారణంగా నిర్లక్ష్యం చేయబడి [క్రమంగా ధ్వంసమయ్యాయి. వృద్ధతరం జ్ఞాపకాల్లో తప్ప జొహాద్‌ల ఆనవాళ్ళి మిగలని పరిస్టితి ఏర్పడింది. ఆరావళి పర్వతారణ్యాల నరికివేత మూలంగా కొట్టుకువచ్చిన ఇసుక, రాళ్ళతో ఇవన్నీ పూడిపోయాయి. ప్రాణాధారమైన జొహాద్‌ల క.

విధ్వంసంతోటే అల్వర్‌ ప్రాంత వ్యవసాయక వ్యవస్థ కూడా క్రమేణా సర్వనాశనమైంది. పంటలు ఎండిపోయి ఎళ్ళతరబడి కరువు రక్కసి రాజ్యమేలసాగింది. ఆరావళి పర్వతశనేణి పర్యావరణ వ్యవస్థలో సమతుల్యం దెబ్బతినడంతోనే, ఒకనాడు స్వయంసమృద్దిగా ఉండే అల్వర్‌ ప్రాంతం ఆర్ధిక - సాంఘిక పరంగా కకావికలమైంది.

ఇటువంటి పరిస్థితిలో అడుగుపెట్టిన టిబిఎస్‌ కార్యకర్తలను 'జొహాద్‌లను పునరుద్ధరించండి - అదే సమస్యలన్నిటికి పరిష్కారం” అన్న మంగూలాల్‌ సలహా ఎంతో ప్రభావితం చేసింది. 1985 నుండి నేటివరకు అల్వర్‌ ప్రాంతంలో టిబిఎస్‌ చేసిన కృషి దిక్సూచి అయ్యింది. “పట్టణాల్లో ఎంత చదువుకున్నా ఓనమాలు దిద్దని (గామీణులే సరైన మార్గదర్శకులు కాగలరని నేను (గ్రహించాను. గాంధీజీ ఆశించిన గ్రామస్వరాజ్యం స్పూర్తి మంగూలాల్‌ ముక్కుసూటి మాటల ద్వారా నాకు గోచరించింది అన్నారు టిబియస్‌ కార్యదర్శి రాజేంద్రసింగ్స్‌ ౮

గోపాల్‌పురా విజయగాధ

మంగూలాల్‌ సలహా ప్రకారం గోపాల్‌పురాలో చాలాకాలంగా నిరుపయోగంగా పడివున్న ఒక పాడుపడ్డ జొహాద్‌ను పునర్‌ నిర్మించడానికై గ్రామస్తులను సమీకరించేందుకు టిబియస్‌ తన కృషిని పారంభించింది. ప్రారంభంలో తటపటాయించినా సుదీర్హ చర్చల అనంతరం స్థానికులు టిబిఎస్‌తో కలిసి పని చేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. జొహాద్‌ నిర్మాణంలో తమ వంతును (ఛమరూపంలో అందించాలని గ్రామస్తులను టబిఎస్‌ కోరింది. కాని రోజంతా పనిచేసేవారికి కడుపునిండా తిండి పెట్టగలిగే స్తోమత కూడా గోపాల్‌పురాకు లేదు. “కాసా” అనే మరో స్వచ్చంద సంస్థ జొహాద్‌ నిర్మాణంలో పాల్గొనే వారికి తిండి గింజలివ్వడానికి ముందుకు వచ్చింది. ఇక జొహాద్‌ నిర్మాణానికి అవసరమైన మట్టి, రాళ్ళు స్ధానికంగా దొరికేవే. నిర్మాణపనుల్లో టిబిఎస్‌ కార్యకర్తలు స్వయంగా పాలుపంచుకొన్నారు. ఈ విధంగా సమిష్టి శమ ఫలితంగా 7 నెలల్లో 426 మిటర్ల పొడవైన జొహాద్‌ పునరుద్ధరించ బడింది. ఆ ఏదాది వర్షాకాలం ముగిసేనాటికి జొహాద్‌ పూర్తిగా నిండి ఏనాడో ఎండిపోయిన గోపాల్‌పురా గ్రామ బావుల్లో నీళ్ళు సరిపడా ఊరాయి. ఆనందాశ్చర్వాలలో మునిగి తేలారు గ్రామవాసులు. అంతటితో గోపాల్‌పురా పునర్వికాస విజయగాధకు నాంది పలికినట్లయింది.

మరువలేని ఈ అపురూప అనుభవంతో స్థానిక ప్రజల సాంప్రదాయిక విజ్ఞానం ఆధారంగా “నీటి వనరుల పరిరక్షణే' ప్రధాన కార్యక్రమంగా ఇకముందు పనిచేయాలని టిబియస్‌ నిర్ణయించుకుంది. 1986లో గోపాల్‌పురా వాసుల స్వచ్చంద (ఛమతో మరో 2 జొహాద్‌లు నిర్మించారు. ఈ స్ఫూర్తితో పొరుగు గ్రామం గోవింద్‌పురా 1987లో తొలి జొహాద్‌ను లా

అట అత ౧౫6 ల ౦౧) ) జ 6 సిర్మించుకుంది అదే సంవత్సరం గోపాల్‌పురాలో మరో 4 జాచోద్‌ల ని పే ॥ ౮ రాం డల అలి ఆ ఆ ఆగ్‌ ( ఆ ఉపాధికోసం పట్టణాలకు వలసవోయిన వాళ్ళను వెనకి) పిలిపించారు. “అహుదాబాద్‌ల్‌ పో గ / ౮6 ఇ లు శ్‌ ౮ ఈ. సంవతరాల వాటు ఇంటి ము చూడకు 6 నాభ న్య యిుఖ౦ డా ఉం౦ యినునాఖి టడా వాలి త్రి తిరిగి వ రు” అని దరవాస చి ది ని దె 060 టళ రుకిణి ల జ ౧౧౧౯ అణ అక 9 వ ం అలు“ యి. కంల తాల నం తం సం బై ళ్‌ జాం చ నలా య రం ప స వ చ మర సా క నం నం చ నం ల | " న. - | న పయన త జ ర టం ల ఎనాన్‌ పల పైరు వాలిన " కట గంపల స్తన నిన్‌ సలల వచం త ( . ' న | జ్‌ ననణ్మో, [ ( న. క. న కో ల | (౯ | | | న. . ః£ _ |. స స న వ వ. క. న్‌ వసు లని న . " 1 156 ॥ 11 గ క య మా వి టి టా య య - న్‌. న. న. ॥ లల ళల య న క్‌ ల భు మా మంసం మూ ః క చాలే? డస కయ ్యననే నే చప సు యే స్‌ జ్‌ శ స్‌. చా టే చచ” వష్మరై వ మ డు యం కం న న ల / హస్‌ త చై క్‌ క న్‌ ల? నహ మళ క ( క కం శ వీల స కా సంలు. న స్‌ ప్‌ మమ్మ. క్‌ హా వం క వ న ర కా న బా కదల రంల ల కరు న పయ! టి పడరు? న లు న నత్తం. క గ |. వ వా ఖు చక యో త్త స్హీస్టు.. క వ లా కరన వా జ పాలం న సనన న న మన వాం మయ లోన వ్‌ న్‌ వ. ల? టో జా ష్‌ వ య జ న్‌ యం యా క “ స్‌ నం ఆన ల వ యయ. తాన ం లు పీ కాగా క ఆం జ! శ కం యం టం లి టి టు ఫి న. న షం యా సకస సం (గ్రే ప. వ రాక లవ” వత్మావ్యన |] టం లతా గ ము... " న కా, సే! కా న! కతతన/ ౨ క. దడపా న. గ పరం యన సంగం నం న. వ. దర్‌ 4 వ. గ క చరి పవి" వం న స. రషలన యల అరా నచ య వ న (ఈ నేటి ల జీ కం? స్టా ఓ న్‌ ననా. నేతా. ౯ పు హే 11 నేమి టం కం ఐం శ్‌ వ వా? సతో న ఆ జావ న వురి ఈ బొవోద్‌ల నిర్మాణానికి య వ... చ్చింది జొహాద్‌ల నిర్నాణానికి నాంఇతలిక ఖా. " ౮ బృందంగా టిబిఎస్‌ పనిచేసున (గామాలనుండే 15 కే. భి లీ ఏ. జే . మంది ఎంపికయ్యారు ఇంతవరకు 650 [గామా లో ఆతన టిబిఎస్‌ ఆధ్వర్యంలో నిర్మించిన ౩౦00కు పెగా ప తిను ఇంజసీరింగ్‌ వెపు ణ్యానికి (ప త్యక్ష నిదరునం. ఈ (గో”ాాా్తై | మ్మో క గ ల * త చేనామ్‌ మా - అం లై 2. - - . సీ గ్‌ లై వహ య వక ల ॥ _ క్‌ చ | నము (గామీణ ఇంజనీర్ల బృందంలో ఎవరికీ మె నం. 2 జా క వ కవి నచ లా వ మాడ చే మించిన విద్యార్తతలు లేకపోవడం గమనారం. జొహాద్‌ల నిర్మాణం ద్వారా ఆరావళి పర్వతణేణి పర్వావరణ వ్యవస్టను పునరుదరించె కమంలో మూడు (ప్రధాన అంశాలను పరిగణనలోకి టివిఎస్‌ తీసుకుంది: ౧౨ ౧యలయుిులంట,

1. వరపు నీటిని నిలువ చేయడానికి వీలున (పతిచోటా వొహాద్‌ నక ం రు లు, ఆఅనకటలు ర్న త. లు 9 కక: చెక్‌ ద్వామ్‌లు సిర్మించాలి. (గ్ర అతా కొలను నుతు ననున ననన నలత కతన ననన నాను

తరుణ భారత్‌ సంఘ్‌ విజయగాధ ౧. జొహాద్‌లు రాళ్ళు, ఇసుకతో పూడిపోకుండా వాటి ఎగువన పరీవాహక ప్రాంతాల్లో జరుగుతున్న భూమికోతను నివారించడానికి చెట్లను నాటడం ద్వారా, పాత వనాలను సంరక్షించడం ద్వారా నిలుపుచేయాలి. 3. జొహాద్‌ల నిర్మాణంలో స్టానికులు శమ, వస్తు, డబ్బు ఏదో ఒక రూపంలో తప్పనిసరిగా పాల్గొని తమ వంతు కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించాలన్న నియమం ఖచ్చితంగా వాటించాలి. ఆనోటా ఈనోటా తరుణ్‌ భారత్‌ సంఘ్‌ కార్యకలాపాల గురించి ప్రచారం ఇతర గ్రామాలకు వేగంగా పాకింది. ఏటా కరువుకాటకాలతో, ఆకలి దప్సులతో ప్రతిరోజూ నరకం చూస్తున్న అల్వర్‌ ప్రాంత వాసులకు గోపాల్‌పురా విజయగాథ కర్ణామృతమైంది. సుదూర గ్రామాలనుండి ప్రజలు తీర్ధయాత్రగా వచ్చి నిండుగా అలలతో తొణికిసలాడుతున్న గోపాల్‌పురా జోహాద్‌లను చూసి పులకించి పోయారు. జలయాత్రలు జొహాద్‌ల బహుముఖ ప్రయోజనాల గురించి ప్రజలు గుర్తెరిగేందుకు 1986 నుండి యేటా గ్రామ గ్రామాన జలయాత్రలను టిబిఎస్‌ నిర్వహించింది. 'చెట్లు నాటండి - కాపాడండి అన్న టిబిఎస్‌ నినాదం కూడా జల యాత్రలతోపాటే ఉద్యమరూపం దాల్చింది. ఇంతవరకు టిబీఎస్‌ పనిచేసిన 650 గ్రామాల్లో కనీసం 500 (గామాలు జలయాత్రల ద్వారా ప్రభావితమై నడుం కట్టినవే. మాకూ తక్షణమే జొహాద్‌లు కావాలంటూ నలువైపులనుంచి అభ్యర్థనలు టిబిఎస్‌ను ఉక్కిరిబిక్కిరి చేశాయి. మారుమూల పల్లెలకు చొచ్చుకుపోయిన టిబిఎస్‌ కార్యకర్తలు (ప్రజల ఆవేదనను గుర్తించి, సంవత్సరాల తరబడి అలుపెరుగని (ఛమచెసి జోహాద్‌లు, చెక్‌ద్యామ్‌లు, ఆనకట్టల నిర్మాణాన్ని పర్యవేక్షించారు. అత్యంత వాదుపైన, సమర్థవంతమైన నిర్మాణాలు: జొహాద్‌లు ఇండియన్‌ ఇన్సిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ టెక్నాలజీ (ఐ.ఐ.టీ.) కాన్సూర్‌లో సివిల్‌ ఇంజనీరింగ్‌ విభాగం అధిపతిగా పనిచేసిన ప్రొఫెసర్‌ జి.డి. అగర్వాల్‌ టిబిఎస్‌ ఆధ్వర్యంలో 36 గ్రామాల్లో ప్రజలు నిర్మించిన జోహాద్‌లను ఇంజనీరింగ్‌ పరంగా మదింపు చేశారు. ఆయన తయారుచేసిన నివేదికలో ఇలా అన్నారు: “జొహాద్‌లు కట్టడం వల్ల కలిగే బహుముఖ ప్రయోజనాల గురించి నేటితరంలో చాలామందికి, ముఖ్యంగా ప్రభుత్వ నీటిపారుదల శాఖాధికారులకు ఏమీ తెలియదు. ఒక జొహాద్‌ నిర్మాణంలో ఖర్చుపెట్టిన ప్రతిరూపాయికి, వ్యవసాయోత్పత్తి రిత్యా, (గామాభివృద్ధి రీత్యా ప్రతిసంవత్సరం నాలుగు రూపాయల (ప్రతిఫలం వస్తుంది.” వాః॥ అగర్వాల్‌ సాంకేతిక నివేదికలోని అంశాలు సూలంగా ఇవి:

వంచునదులకు పునర్జన్మ ల రా లా. న 0000... లా ల. ప క పాయా హై డా క. వ్‌ ల వ క శ మ జం క్త ఆ. యా చస త్‌ ఆ ల టం! క. వ. య ర లా ల ర ఆ మంలో పొ నీర్ల్తు (గామంలొ శిక్షణ వొందిన ఇంజనర్లు అనినిననినిననననినిననినిినననినననననననినిననానిననిననననననననననననినననానిననననననననానననననననననననననననననననననననననన

౫ జొహాద్‌ల నిర్మాణానికి అయ్యె అత్యల్ప వ్యయమే అత్యంత ఆసక్తికరమైన అంశం.

ఒక క్యూబిక్‌ మీటరు నీటి నిలవ నామర్దానికి అయ్యె ఖర్చు సగటున 95 పైసలు ౮ దొ ఇ మాత్రమె. (ప్రపంచంలో ఏ ఇంజసీరింగ్‌ సంస్థ కూడా ఇంత తక్కువ ఖర్చులో ఇటువంటి నీటి నిలవ నిర్మాణాలను చెయలేదు.

౫: జొహాద్‌ కట్టడానికి అనువైన చోటు ఎంపిక, వాటి ఆకారం, సైజు, కరకట్టల

"ఇ బలం వగైరా కీలకమైన సాంకేతిక అంశాలన్నీ అక్షర జ్ఞానంలేని స్థానిక ప్రజల సాంప్రదాయిక విజ్ఞానం, అనుభవం పైనే ఆధారపడి నిర్ధారించబడ్డాయి. అయినా వ్‌ కూడా ఆధునిక ఇంజనీరింగ్‌ లెక్కల (ప్రకారం చూస్తె ఈ జొహాద్‌ల నీటినిలవ సామర్ధ్యం, కట్టల బలం అన్నీ తగిన సాంకేతిక ప్రమాణాల మేరకే వున్నాయి.

౫ 1086లో అంటే 14 సంవత్సరాల (క్రైతం నిర్మించిన జొహాద్‌లు కూడా నేటివరకు చెక్కుచెదరకుండా నిలబడి వుండడమే విటి నిర్మాణ నామర్దానికి (ప్రత్యక్ష నిదర్శనం. 10905, 96 సంవత్సరాల్లో కురిసిన భారీ వర్షాల కారణంగా, ప్రభుత్వ ఇంజనీరింగ్‌ సంస్థలు నిర్మించిన ఎన్నో రిజర్వాయర్‌లు, ఆనకట్టలు తెగి, కొట్టుకువోగా, (ప్రజలు కట్టిన జొహాద్‌లు మాత్రం సురక్షితంగా వున్నాయి. జొహాద్‌ల నిర్మాణకౌశలంతోపాటు వీటి పరిరక్షణలో ప్రజలు సమిష్టిగా చూపుతున్న శద్ధే ఇవి విజయవంతమవడానికి దోహదపడుతోంది.

(్రు న

దాక్టర్‌ అతావలె అధ్యయనం

నేషనల్‌ జియోఫిజికల్‌ రిసెర్చి ఇనిస్టిట్యూట్‌, హైదరాబాద్‌లో శాస్త్రవేత్తగా పనిచేస్తున్న డా! ఆర్‌. ఎన్‌. అతావలె అల్వర్‌ జిల్లాలో టిబిఎస్‌ పనిచేస్తున్న ప్రాంతాల్లో విస్తృతంగా పర్యటించారు. జొహాద్‌ల నిర్మాణం ద్వారా ఆయాప్రాంతాల్లో విభిన్న రంగాల్లో వచ్చిన మార్పులను అధ్యయనం చేయడం ఆయన లక్ష (0. ఆయన చాలా ఆసక్తికరమైన వివరాలు సేకరించారు.

అల్వర్‌ ప్రాంతాలలో వార్నిక వర్షపాతం 600 మి.మి.కి లోపే. ఇందులో 80% వర్షాకాలంలోనే పడుతుంది. టిబిఎస్‌ ద్వారా జొహాద్‌ల నిర్మాణం కాకముందు వర్షపునీటిలో

35% అప్పటికప్పుడే వృధాగా జారిపోయేది. ఇంకా 50% నీరు ఎండకు ఆవిరైపోయెది.

మిగిలిన 15% వర్షపాతం మాత్రమె భూమిలోకి ఇంకి బావుల ద్వారా వినియోగించబదేది.

క్రమంగా లోతైన బావులకు కూడా అందనంత కిందికి నీటిమట్టం దిగిపోయింది. ఇదే

1985 ముందునాట్‌ అక్కడ పరిస్థితి.

ఇక జొహాద్‌ల నిర్మాణం తర్వాత సత్ఫలితాలు ఇలా వున్నాయి;

౫6 జాహాద్‌లు నిర్మించాక భూగర్భ జల పదిమాణం 20% పెరిగింది. సీటిమట్టం బాగా పైకిలేచింది.

౫ మొత్తం వర్షపాతంలో తక్షణమే వృధాగా పోయే నీటి శాతం 35% నుండి 15%కి దిగిపోయింది. తద్వారా భూమిలో తేమ పెరిగింది.

౫ వ్యవసాయానికి వేసవికాలంలో కూడా పుష్కలంగా నీరు అందుతోంది. పంట దిగుబడులు బాగా పెరిగాయి.

౫ మండు వేసవిలో కూడా జొహాద్‌లలో నీటి నిలువ కారణంగా భూమిలోకి నీరు దిగి నెమ్మదిగా ఏరుల్లో, పిల్లనదుల్లో క్రమంగా చేరి అవి ఏడాది పొడవునా పారే అవకాశం ఎర్పడింది.

తరుణ్‌ భారత్‌ సంఘ్‌ ఆధ్వర్యంలో 650 గ్రామాల్లో, 6500 చదరపు కిలోమిటర్ల భూవైశాల్యం పచ్చగా కళకళలాడుతోంది. ఆరావళి పర్వతశ్రేణి మళ్ళీ హరిత వర్దం దాల్చింది. ఎక్కడపడితే అక్కడ పశువులను మేపకుందడా స్వచ్చంద నిషేధం అమలు చేశారు. దీనివల్ల పచ్చిక మైదానాలు మళ్ళీ ఊపిరి పోసుకుంటున్నాయి. జొహాద్‌ల ఎగువ పరీవాహక ప్రాంతాల్లో కొండలపై వీలైన ప్రతీచోటా లక్షలకొద్దీ చెట్లను ప్రజలు నాటారు. ప్రజల స్వచ్చంద కృషి

ఏంచు జ్‌ నదులకు వ ౫౨ (౦ 9 నట లము ర ) “ఆ ఉజ 6 నతో ౦గానే అడవలు మ దటమవుతునా యన్న వాస్త 'సరిసా ళ్‌ ళ్‌ న పూటి దెరెకర్‌ జి. యమ్‌. శరు సయ = ప నీ న ం 1 న ఆఅ అలు యి నై ప ణం ఆమ ఢీ ఎ ఈల: ౦త౦ ముతం౦ విస్‌ర బ్న )దంలొ అదవుల శాతం 40 శాతానికి బి యి 0 అడ ఫ్‌ నో దలు, లోయలపె ఎగురుతునాయి డా క ఆ ళ ని ఎం ఏం) , దుప ఎలుగుబంటు, చి రై పష అర్ర వాత మ వినబడుతునాయి ద యో గామస్స లు తిండిగింజ లేవు. పజల |,శమశకి బదులుగా “కాసా సంస నా గ్‌ . దన వారంభ పెటుబది. అయితే (కమం; న టివీఎ అ కార్యకలావా ధి విసషరణతోపాటు, నిర్నాణ కార ప రె శా రె ః జల ఎబలటుబట వాటా అ యు తూ వచ్చింది. గోపాల్‌పురా తాలి జొహాద్‌ నిర్మాణ వ్యయ లో (వ . ళో త్‌ _ చ ప ం' న. వ. . . శ . మటు ర. ౧ ల (. తే... | + టో . న. న్‌ , ౯ స ం 1. / - " గ జ్ర .. -. .. . బ్‌ |. [ సే న నన న న చాలా... న సై స శనీ ల బ్‌ =. క వ లా భీ య. మ “ఫ్య ః . వ రే ఫో ( గే . శ లే డా జ్‌ . ఇ / ను ॥ న ళ్‌ ఫ్‌ ట్‌ తాన క స్ట (| [| ] ్ట హి ఇ స ఒం - జ అ శ్వ చే. అపహేట్‌ కు ౯) ఘ్తో చో వ్‌ పం సాం ఇవ ్ళ వ నే. శ క ్‌ గ్‌ స్నా జ - అట. ణి " దాతురే గి న - క్‌ = ॥ వై కా: / క్త వ్‌ 2 న్లో మ క. మ (| వ? ఆ మరిచా. సత లీ సం ప. వ జ . చ 2 మె నత ఎ గ్గ. న్న ఎన్‌ ల న సా య్‌ న్‌ సల్‌ చా. పాన. స్‌ ల హంగ నాం రం! న | ; న. య కవ న్‌ వ _ స నాన. ను నాలం. (శన ఎం అయే యు! న్‌ లే స టో | మ? క | డ్డ ॥ న (౯ కట ముం డ్డ స య? పం! 1 వర య జ క్‌ మం నస + వ. ( . మ ఛే , , న్‌ న. న శ్‌ వా _్‌ న్‌ మా. శ్‌ డా ల” క రం వ క్‌ క కా. . స్‌ న క ॥ . /. , శ లీనం ల మం | పే వసా లే నలం న ౧ . క వ్‌ _ | ఉన్‌ చ్‌ - మెమవేా క. జ = ॥ స. ॥ క స నా పా కన స లా. చతస. వా అ = జ. న. ల రన్తట లు వర యన కార వ. . జః ల స నా క స క న హా న్‌ క; క గ్‌ ట్రా శ. టో క్ష టు డా మండనేల ర డా మ వం ల నర టంలలం? ేసడలంలరాాంంాంటతా న ల వ మ్‌ ల వ. కా! యు. . రం లి? మ ము యం గ య యస. న వకయయమయాహ ర మ న నన్‌? నే జా ల గ సా వ _ కాం. న యాళ్ళ క్‌ చ క రా కా టం ప న! ల జో ఏలే లేళ (1. చ సత్య తోపటం (సనక న గ్ర తే నాగీ లా షు ఓ ము ఫ్‌ (ము ల వక్‌ క్యా శం నే గే ౯- వ్‌ = వూ జాగ డీ ఉం డా త స తక డా. వపు మం (కాలడం, రకా వా నం ము! హక శ్ర ల బే వ యు ను. వ్‌ షన కా క్‌ నా కదల నల వ్‌ ఇలా ల్యే న్‌! నా క్ష వ. .. స “తాత వం [న ను. నట లత రా పం! స స స తా చాచా భి _ క్‌ | క వలీ 1 కొక న. పబటోిో గ యస్‌! గ్‌ న ఇ ఛా క క స. (1 కర్‌ రల త్త డై వం స మేట సం మళ డో ర్వాండా / స ర న్‌ అంతే స్త. ఉహ నాం 3 పచ కా. ప ఖా కడ మాలా న గ క క కు నం ము య ప్ర న. మశ క. ట్‌ సే కన " నా తం మలం క్‌ నాన నా న రారో డటం? లట వ క ౫ వ్‌ గన నే యే క్ష. ల ల ఎ న *ఎస్త్‌ చ నీ. పస కం కె వత న ా- మకాం గ స క క. వ. ( + క్‌ న క్‌ టన క్ష్‌ క న స టీ. నా న కం మ యనం మారన యాతా క వు. " . / న - . న న వలం లా నట డే. నాం ఇశతాతా సన న! య శ గ శక. న సక య _ | నం శా - . న తం టం స ల హా క. . ర . ను. యు. నం య్‌ ॥ త్తం హూ చాయం రన స న నీ ల్‌ వా ” . న. = లక డ్‌ వయ యతని. కలె స కా స్‌ - . - హా | య గ; ౯౯ న న స రాన రాష ను స య. న . న స్‌ కనన న క స్‌! గు క. అహ ర్‌ ము! ఎకస్ల స; స యయ. శవ హటడ _౨ బి - రం ఈ శా వా వగా హా ఒ + టా మాయన జే న వ. చా ॥ క్‌ _ నా జ . - అననన ననిన ననన నలనననననననననననన

తరుణ భారత్‌ నంఘ్‌ విజయగాధ [ జోహాద్‌ల వ కలిగే ,పయోజనాలను జన సామానః౦ సదిగానే అవగాహన 6 6) న్‌ “మడి. స 6ంచారు. 650 గామాలో చేసుకుం ఇ ఉ ౧౧ నవిరాణ 0౦ గ 0౦ ఈ డువేల నీటి వనరుల నిరాణాలకు అయిన 15 కోట రూపాయల వజయయంలో న్‌ ఈ వన ల శమశకి, ధన, వస్తు రూపేణా 11 కోట రూపాయలు [గామసులె భరించారు న! 9 ఈ (ఆ లం” నాల! ళా త వం సంక్‌ గామస పతి తరుణ భారత సంఖు కా లావబొలగ౧)౦ 0 అ దుఖ. [ఈ థీ [ గామస సభుఃద డు. దీనికి [గగామపెదగా ఒకరిని టు౦బం౦ ౦ ౬ 7 గు సు న్‌ తాడు. (7 ది గామన గాస వేశమవుతుంది (గామానిక ఎన్నుకుంటా నలక / స స ౦ది. న! సంబంధించి ఎ విషయంలోనెనా అతు న్నత నిరయాధికారం గామసభదే గామపెదతో న! 6౬ టి ౯౮9 టు సహా సభ్యులెవరినా వారి విధులను సరిగా నిర్వర్తించని పకంలో వారిని తొలగిసారు ౧ ం (గో 6... ఆశీ వాలి న న వనన లీ జబ ఎం అము సు కై నస... క న్న, నం. లన ట్ట - శే , . త న న్‌ న న గా షు | సంతాన లే మ మ _ " వా] న . . . య - ఎల మ ల | ౧. | / స్స్‌ న " ం " ర్య శవ ప్‌ చ, | ॥ నును కాటి మ (1 ; న. (| " హా మే షీ కుశల / . శ గా. |, టో తా (7 డన టక హో ర్ట! | , ఎ శ 07 . _ 1, వస్తున. అమే కక టినా వ కం శ న మ సాం వర్జుల్ట మిన ంట్నాలోకై ॥ | లైటు తా, మ ॥ | శ ల గ. - . 1 " మే | లే మర వ |! న్‌ శ్రీ! + ( గ స్ట సు ర్‌ ప నే! పే " న. ల ".” ణీ ్న 2 క. | | టా /1 గో య! ,. సల న. స _ పా న [నరకే స చ నం పి మ! ష్‌ | సం ః' న ॥ " న సం | ఎ మ | ? గళ ట్రం? /ా క టం గ్ల గ టి వ ఎ కలల? గగ క సిం _్‌ ంా షు , , ॥ | - ॥ / ॥ న! ॥ సే . స. 1 నుట. నీలీ | స్‌ | చుస్తే సీ గ్‌ స 1 టై ” _ _ / . ॥ 1, న! న ళ్‌ = "క. జ్‌ . నై --మ. = బా ం. (గామ [పజల చ రృ అననననాణననననననిననననననననననననననననననననననననననననననననననననను (గ్రామసభ నియమించిన “వనరుల కమిటీ” గడపగడపకు తిరిగి జొహాద్‌ ఎక్కద ఎం పెదదిగా ౧౦చాలని అంశాల పె |పజలం యు ఈ సెకరించి, (లు ఊ. అకా వివరాలను [గామసభకు నివేదిసుంది. దినిపె [గామస భలో తుది నిరయం తర్వాతనే జొహాద్‌ గాల గు ॥ లు గు / న ౬... ౯ ణి ర రంభమ ర్మాణ రునులు ర్‌ 0౦ తాయి. పని సౌలభ్యం కోసం [గామసభ 5 పతే క కమిటీలను ఏరాటు చేసుంది:

న! నిర్మాణ కమిటీ : జొహాద్‌ చెక్‌ద్యామ్‌ వగెరా నిర్న్హాణ కార్శకమాలను పర్వవేకిసూ పనిభారంలో గా నిరయిసుంది

టఉుంబాల ఎంతుల యిసుం౦టి. వరస అవీ పగల గలి

ఇల్‌ లీ లు క్షా. ఎంచునదులకు వునరను వ పెటీల ల్లీ ( వ్‌ త వె న- ఇయ న. యయ ఇ శ ఇ ఇ ౮ ॥ ( ౧౮౧౫ ర్ను లుంయయియిలలు. 60౦ (ల వ్‌ (యా ఈక లో టా. ఆలి (ళా ॥ | ం త క్‌ వారికి జరిమానాలు విదింలి వపూలు వేసుండ ౫. వ రా అం లఆట్రలిలు అుంలగూాూయటయిు ౦00 య౫టాయిీిాం౧ంా లు ; ౧ంం అు౧ణి్యిలిట. *అలూ 7౧” యులు గూ ౧౮ యా వి క ౮ 9 నే న. నా. క్ష అయనం యెడ ఆ లట యు అలు, లమలలఅిణకు అఎగురటున ౧౦ సళ య నా వన టా ల ; 9 ర గణ ఆక బల్లి క్ష న ఎగచెంద కాపలాక తులవారిగా |[గామస ష్ర స సషచుంద కాప ఎఅం౦ంతులవారగె గసులను పు యిసు౦ది యి 6... జో వరి క్ట మంటను... వం... చై త్త నర రో | తడు వై క్‌ గ క న్‌ వ. ౧. ' టంత క డి స కరా 1 ల్లా ఆ క జా! హా . స” | "| చే! టు మా పాళ్ళు 4 | | మం న న శవం . ( (న అకా త నం. లైనా గను వం మా ౧ న త శ వచే నై కశక ముం వదలా వైన కన. పం? మ న క న = న న. యే ల! హ్‌ చ నం శంకు. వ్‌ ఎ టు లాట టా నుట . న. . |. ఇ . సత్త చా ల నత + యనా టాంగా కరా న జటా ల ఇయు న చ న నన న నం. + 1 న . స్‌ = ల్‌. క న నా. న్‌ ళం రవ ; 2 ॥ ర్ట నరు స 1 | ; 1 లీ లస యం / స / | క్‌ లా | | న. " .. టు! టి 2న / మ వ కీ జ 1 - స. స ఛే = చన 4 య మ క . “వలో ఎన్న. కం లో క్ష? ఉం! టు మ డా హా ( 1.0 షీ వట్ట ల / . + నా. | ( మం తక వ. -. క్త? స్త వం. న , + ఓ - “ న ల్‌ ఎవటడాం హ్‌ | / వ్‌ , య నీ న్‌. . /| | న. మ ॥ సి న నలు న. . షా | " : ” వ ల్‌ . [ . | . ర్న న న _ గ్‌ా ! + ఫ్‌" - | |? క | న చై గం - / | " | | , | ౧ మాగణణగగ గలం . / | . (= న , ॥ | . స్‌ | స. ం యం? |. 1 | /| = శల . వ. | , వ్వ్‌ స్‌ | 1 ఫో / .. / |. నా వో న ఇ _ ల స న క. . ౯ సం స. వ . స. క. ౧. . , . . క పయ " - నం వల వచ న = = క ॥ స్వ ఎెలి విదిసిన చెతన న (అ అ లి ల అనననననాననననననననిననాలనననాననిననిననినినాననిా నినన ననననా లన లనక ననన నాాననానన న ననన ననన నతన ననన ననన నతని ననన ననన నలి పశువుల మెత కమిటీ : రొటేషన్‌ పద ప క రగు ఢు ౦తా (త్రమ పశువులు ్మమయటానికి ( ర€ం గాం ఇ ౬ వు అనుమతిసూ, మిగతా ౦తాలా పచిక ప ః (౧౧, ఆ ౬ 0 ట్‌ యిల(0౦ ఆ ల ని. చెసుంది. అనుమతి లేనిచోట పశువులను మెపితె ఎవరెనా జరిమానా కటవలసిందే ట్‌ జ! అవాలి 6. 6 ఆ నీటి కమిటీ : జావా లు, ఆనకటల (7 క్‌ ప గ శ ౯90 ్ని 6 ౦ రం ప్ర | ఆమ తి ఇఒ ల ఇ ఒల్లో జ్‌ వాటి పంపిణిని పర్శవెకిసుంది. కరకటలు బలం తగినంతగా వుండెలా ఎపుటికపుడు ॥ యి నే ఆ ఆవ్‌ -వీ వరిశిలిసూ అవసరాని' బటి మరింత బలోబటబతం చెసెందుకు చర తీసుకుంటుంది చె సయ తసుకుంటుంది. వవనాయానికి అవసరమెన నీటి పం 'య గా స /. న యి 'యిుిబులుల ఆతయిలు ౧౧౨౨ల న్‌్‌ జల వనరుల మతమిురిన వాడకం దారా ప స గుద | అ స అడా టఉ౦ చెసుం ఛి య 6౬ శి లు న మ ల ఇష్టా అ ఇం వి నో ఆ ఆీ ర న్నా మహిళా కమిటీ : గామసభలో అను అంశాల పె సిల అభివాయాలను 'పతిబింబించదానికి మము ఆలం 6. ఆట లీ ఇ ఆ నూ, ల 4 ఇఒ అగ ఆ ఆ _ ఎయఎదుం, ఆ ౧0౦ రా |౧ల ఎతెక సమస?ల నివారణ య ది యః క. ల ౬ ల ల "౮ చచ

ఆర్థిక - సామాజిక మార్పులు

గ్రామాల ఆర్ధిక స్థితిగతులు బాగా మెరుగుపద్డాయి. ఎవరూ నగరాలకు వలసవోవడం లేదు వెళ్ళినవాళ్ళు కూడా తిరిగి వచ్చేశారు. వ్యవసాయం లాభదాయకంగా మారింది. తిరిగి పశుపోషణ పెరిగింది. వాల ఉత్పత్తి పదిరెట్లు పెరిగింది.

బావుల్లో నీటిమట్టం పెరగడంతో వ్యవసాయానికి డీజెల్‌ ఖర్చు తగ్గిపోయింది. గతంలో ఎకరానికి 1500 రూపాయలు ఖర్చుపెట్టినా నీళ్ళు అందేవికావు. ఇప్పుడు డీజిల్‌ ఖర్చు ఎకరానికి 500 రూపాయల లోపే.

1985లో మొత్తం వ్యవసాయ భూమిలోని 20 శాతం మాత్రమే సాగులో వుండెది. ఇప్పుడది 100 శాతానికి చేరింది. ఎక్కువ నీటి అవసరం లీని రాగి, సజ్జలాంటి మెట్టపంటలె అతికష్టం మీద పండేవి. ఇప్పుడు పుష్కలంగా నీటిని కోరే చెరకు, గోధుమ పంటలు కూడా సాగవుతున్నాయి. 1990 నాటికే రైతులు వారి ఇంటి అవసరాలకు వోగా మిగులు ధాన్యాన్ని మార్కెట్లో తొలిసారి అమ్మగలిగారు.

నొామాజికంగా స్త్రీల స్ధితి ఎంతో బాగుపడింది. మహిళలు వాళ్ళ హక్కులను గుర్తించారు. వారిపట్ల పురుషుల దృక్పథంలో అవసరమైన మార్పు వచ్చింది. (గామసభల్లో మహిళలు నానాటికి అధిక సంఖ్యలో పాల్గొంటున్నారు. వాది అభివాయాలను స్వేచ్చగా వెల్లడిస్తున్నారు. టిబిఎస్‌ స్థాపించిన వాఠశాలలకు ఆడపిల్లలు తప్పనిసరిగా హాజరవుతున్నారు. వయోజనుల కోసం అనియత విద్యాకేంద్రాలు కూడా స్థాపించబడ్డాయి.

మహిళలకు ప్రత్యేకంగా చేతి వృత్తుల్లో నైపుణ్యం పెంచేందుకు శిక్షణా కెంద్రాలను టిబియస్‌ నెలకొల్పింది. స్థానికంగా దొరికే ముడి పదార్థాలతో తాళ్ళు పేనడం, బుట్టలు అల్లడం వగైరా పనుల ద్వారా స్రీలకు స్వంత ఆర్థిక ప్రతిపత్తి ఎర్బడింది. పొదుపు సంఘాలు ఏర్పరుచుకుని, దబ్బు దాచుకుంటున్నారు. వాళ్ళకు అధిక వడ్డీకి అప్పు తెచ్చుకునే అగత్యం లేకుండా పోయింది.

(గామాల్లో పారిశుద్ధ్యం, వైద్య సదుపాయాల కల్పనకై టిబిఎస్‌ ఆధ్వర్యంలో బృహత్కృషి జరిగింది. తమ కేంద్ర కార్యాలయం దగ్గరలో చక్కని ఆయుర్వేద వైద్యశాలను టిబియస్‌ స్టాపించింది. వనమూలికలకు ప్రసిద్ధికెక్కిన అల్వర్‌ అడవులలో ఆ మొక్కల పరిరక్షణకు ఎన్నో జాగత్తలు తీసుకుంది. తరతరాలుగా గ్రామాల్లో మూలికావైద్యం చేస్తున్న సాంప్రదాయిక వైద్యులకు తగిన శిక్షణనివ్వడం ద్వారా వారి చికిత్సా సామర్ధ్యం పెంచింది.

మహిళలకు ప్రసూతి కేంద్రాలను నెలకొల్పిన గ్రామాల్లో మంత్రసానులకు టిబిఎస్‌ శాప్రీయ శిక్షణ ఏర్పాటు చేసింది.

ఈ విధంగా ఆర్థిక, సామాజిక పరిస్థితులు మెరుగవడంతో (ప్రజలు నైరాశ్యం వీడి మద్యవానం, జూదం వగైరా వ్యసనాలకు దూరంగా మళ్ళుతున్నారు. (గ్రామాల్లో కాపు సారాబట్టీలు పూర్తిగా కనుమరుగయ్యాయి. అల్వర్‌ (ప్రాంతంలో నెరాలసంఖ్య కూడా పడిపోయింది. మొత్తంగా చూస్తే (ప్రజలజీవన ప్రమాణమె గతంతో పోలిస్తే అనూహ్యంగా వికసించింది.

అడుగడుగునా అడ్డంకులు - ఎదురైన సవాళ్ళు

నేడు దేశవిదేశాల్లో వేనోళ్ళ కొనియాదబడుతున్న అల్వర్‌ ప్రజల విజయ ప్రస్ధానం నల్లరు మీద బండిలా సాగలేదన్న విషయం గమనార్హం. ఈ సవాళ్ళు ప్రధానంగా రెండు రకాలు: 1. ప్రాకృతిక పరమైనవి. 2. ప్రభుత్వ యంత్రాంగం - స్థానిక రాజకీయ నాయకుల పరమైనవి.

టిబియస్‌ కార్యకర్తలు అల్వర్‌ ప్రాంతంలో కాలిడే నాటికి అప్పటికే రెండేళ్ళుగా భయంకర క్షామం ప్రజలను పీల్చి పిప్పి చేసింది. హతాశులై ఆకాశం వంక దిక్కులు చూస్తూ దైన్యంగా జీవితాలు ఈడుస్తున్నారు అక్కడి ప్రజలు. ఆ విధంగా పూటకు తిండిలేక జీవచ్చవాల్లా బతుకుతున్న (ప్రజలను వెన్నుతట్టి ఆత్మస్థయిర్యాన్ని నింపి, రోజులు కాదు, నెలల తరబడి వాళ్ళను కఠోరశమకు ఉద్యుక్తులను చేయడం ఎంత కష్టసాధ్యమైన పని? పైగా జొహాద్‌ల నిర్మాణం చేపట్టిన గ్రామాలన్నీ కనీసం కచ్చారోద్దు లేని, ప్రభుత్వంతో సహా ఎవ్వరికీ పట్టని మారుమూల ప్రాంతాలే. అయినా మొక్కవోని పట్టుదలతో టిబిఎస్‌ కార్యకర్తలు అలాంటి చోటకూడా పని ప్రారంభించారు. టిబిఎస్‌ కృషి (ప్రారంభించిన తర్వాత కూడా మూడు సంవత్సరాల పాటు కనీస వర్షపాతం పడలేదు. అయిననా వీళ్ళు వెనుకంజ వెయ్యలేదు.

కరువు నివారణకై ఎటా కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కోట్లాది రూపాయల నిధులు విడుదల. చేసూనే ఉన్నాయి. కాని క్షామ పరిస్థితులకు టి మాత్రం పరివ్మారం కనబడటం లేదు. మరి విడుదలయిన నిధులన్నీ ఏమవుతున్నాయో, ఎవరి జేబులు నింపుతున్నాయో మన దేశంలో ఎవరికీ విడమరిచి చెప్పనక్కరలేదు. అన్ని రాష్ట్రాలలో క్షామపీడిత ప్రాంతాల్లో జరుగుతున్న కథే ఇది. కాని కరువు నివారణకై ప్రజలు చారవతీసుకొని స్వచ్చంద కృషి చేయాలని ముందుకు వస్తే మాత్రం రెవిన్యూ, నీటిపారుదల, అటవీశాఖల్లాంటి ' అధికార వ

5 సంఘ విజయగాధ యంతా స ' ఆ ఎల్‌ యి. వరకు సానిక గె అడు పదుతుంటా రు. కుతొ సెం లా థి క్రి 69 ఈ ను లు ం ష రర లను తలం ౦0 తో ట్‌ లో తొలి వ్‌ హాద్‌ 0౮) 6ొర్గాణ౦ (౧ నా క క్‌ ఉవలఎఐ మెంట్‌ ఆఫఖిసరు (బి.డి.వో. )ను, మ,పజలు ర్‌ సీర ను సహాయం అడిగారు. నిధుల రె తాము ర రు గు డిలో యల(లగా (౧ క ౧౫ ౧ అంతవరకూ నయమెొ. లన వచో శ పల యయిన ఎ _ . క క. న డడం టో నప న. ల శ | సప సహస వం లకు . ఓ వ య. (సగ 1. . . 1 . వమ | నా నం గ భః మే నుం. క న = వ . 1 స టో 1లటే! న. క. న న వ మే కం. | న్‌. / .. స. . | 5 ను లే స రర మ య. ః |. ల _్‌ం వంటల ళ్‌. | . మమల! గ ంసిలేట్టుటల లాం ॥ . , రి సస చ్యు వటం వి కలో ఖా? నం వట న (౧. 1! ర " ౧. న ( వక _ వ్‌ చే 2 ఎ తలకి . . . వ (న టన టే క | స న. . . ౨. | ల ఆంకా! వై లో అ గో న . |. స ॥ క! న క ౪ ట్‌, ఓట వ్‌ ళ్‌! నే న. ఏ. న |. _ నన -. య . / / . / నం ర వ ల . వం . (సహ. డు 4 త [శ త ॥ . _ _ ఆ క. . న. . ర శ. ను. ను రష జలా క. =. - | . మ క్‌ లు కం (శం! లన నయ ల న. క | | ఇట పైక టలల నలా పే లాను న! స ప స, (1 | ౯ న. య | య్‌ 1 యం. న. తవం న మనే తలు. టీలో =. లకు. . (1 ర్‌ సం కనే స గ రల టు . "1 క . లి “సట లం సక క్‌ నత టంత లం సం య. లె చ - న | క్ట గా నా అధ వా లా వం ఫి నే వం .. ఇ [మ్‌ నయా ళం కాజ్‌ గా; విన బ్‌] యం స, క న్‌ శ య ్‌ వ క. చో ఖీ న న్‌ న. నీ అట | ఇ రం లు | జ్నే (1 1 ష్య నం ల | లప త షా ననినవ ల టల ద లల జ లే ..” | 1 న 114! హి నం వినన వ పా డీ షి వసం (టీం శ యే వ. సలల టం. ఎ ఎ టీ? టి. డో నే ర్‌ చరనం ఫ్‌ | గీ నా. యయ. ం ॥ ఛీ ॥ . మత | టిం టఫటల యే విశేష వం స లర న (/ జ టి శ టే అ టయ లపల నవం న మే ర. ం న. న మ్ల - న! మ్‌ | మ్య యల ల. ల 1. , + య. న రక గ స ర కుం నుణ గ (17 ౯--కా. నం వ. ॥ ల శీ యట. ర్త " కు త ౯ క్‌ స్తే నష్ట ట్‌ ర్ట స " /. యు. న ప -్గే ... . / . త్త భకక 1 న న సే: | వ లనే. టు 2 గ్‌ లి కో ఘు కా ళ్‌ క వే ర టల న సే "శస మ సాము కం షే. న. న స కారా [ , ళల మా? మి . $(. ఇ శ ఎర ణం హం |. ఎంటా మ సం తం. ల్‌. - చా త్య నై. . ష్‌ వ కల శ ద్‌ యయ పే శోణ్‌ స జం లం! కష. ల . ల అట్‌ కా. న ప్‌ ఘు క ' శే న ర 1 ఇ యు, న మా అం ణీ లక టప యర ల ల త వత వున | జ ॥ . . తా న! | నే సు 2 ప (గ స న [సు ట్‌ నే ప ఇ [0 ప ఫి ర సట! 4 వేస్తష్య్ట, కే శ (1 ఎ నచట. శరో ౩ ళం ల . నన చమన సని ము. | చయ . చే! ప ల! ల్‌ (కం కశ ఎత జ (సట వం రగ ర! కా చశిస్షు నశ టం నన. చ |; వ వ ష్ణ మ 4 ము న “తం " వ్యసైకన్స న్‌ ర. ర మం రసల. 5... త ప ని ర రా టన స్య న. న తనల లీ ఎ లల అనే మ న. చే / 1; స ట్‌? భ్‌ శ్‌ + స | టం రి! ఎ పలి ర. ప్‌ంట న 1 భర న్‌ య్‌ అల క్‌ న! వ్‌ సస న. (2 శ | ్ర్‌ స్ట -+ న. (న న దయం న గంట చర సార మ! న య స. న నం | (చా య స స ' . [ హ్‌ టవ వ. న య క్త వ క 2 నలం ర్‌ న్‌ ను శీ “శా చద ల్ని 1 టే న | స | /| గ్గ న . [ . క లో వ్‌ నే గా శ పలా కా వ శ |. క ర న న) క హా. న | భం ఓ 11 నా... న. / న మ | / , _ . ం గ్‌! | . | పవకల ల అక న. కష. వవ చ వటట లు 2 ప న ల; టీ న్‌ సా స స్‌ యు . గ . |. వ. ప. . న. | . (| ,. . . | " చలు ప్కు. “? . య. " న. నం. | . న. తష . | (| న. . (ళా న. . "టే చ ఖీ. కక క. 1) [1 ర... న. చ న్‌ వ. . బ్‌ గతం ల స్‌ ,, పడాలా నం! | | గ్ల ॥ న. / ? = ! | న. నశ శా. న. 1 న నస వు (౬ శ యు... క్ష వ. .. . .. న గ. న. " .ం - లో న. కా చ. వ ను . స స |. , ఉం... ఫస్షణిగా న. క. న. 1] న. . స్‌ ణా భ్‌ . . స్తై వ - నం స్‌ దే స్ట్‌ | ( . ప ఖా న. శ స వ స... టలు షన నమ ఖల య. 1. భే [౧ ఎ వట సా! క్‌ సం సు గ ట్య! షి. ౧. హహ = వ . . న... టా స | ర. 1 /' ల? వమ శ. న. . 1 రీ .. ః శ ్రే 1 న 1 సే స || . సై సి స్త / గ స ( ( ఖ్‌ న న క 1. న ౧. న స సఖ్య [ [గ “త. మ 1 స త్తం: "ఘే వ అదు స సలం పై “ఇతో ౧. స. శ. టం సే న ర. ఓ హావ - | - జ కంట 1 టల క్షే . 114 న _ ల బఖ ళ మ్మ , (తతా శే ॥ వళ న. స్తో . / (మ్‌ గ న 4 స సం. గల్‌ ఎ న వక హస ౯. ఛే - టిని చ థ్‌ య. 1. 5. స మ అ ,--. “తా కు. య ననన ఖం, . క. ; నంటి ల [| = త్తం... |. ॥ యట ని న మనా చం ల. కం 2న "7 ని. | టం యం ర్‌. న . . య | (. . ॥ 44 . (| నో .. సన | ” / . శి ్గ్‌ ॥ ప. . టో (తా ఈ! న య. 1 | మ సన టి , ఫన్‌ య. స్‌ న. 1 1 [0 క. ॥ నం . న | కు శ లో న. నప | స్‌ నన 1 . శ / టు . న. స మో టే ర షప స! చం | రం రా. న? శేరు అంట్ట న. నై [క మం .. దస ప. సె ము. వ. 1 మం. | / టో టే మలక ర - వ వంచు | టు ౯ . యు ; . గ షో న. మ. స | ॥ | ౨. . సు. గే టాం ఎలు న. న. 1 కా కీ న లా. 1. సళ నద. న (1 ట్ల . | ( టం వ. న న య. నకు, నవ్‌! ద హమ నం న స సర గే క ఇ / శ న .. ల స. . ; న్‌ హై | సట్‌ [ [| గ న ఖ్‌ స య. ను 1 త ఎట్‌ టం న. . న టి; ణము గో 11 భీ ( వ . ॥ న. , వనోవ్‌ ఈ, క న. ॥| హ్‌ స. చ కం క. | న. గ గ భగ సీ న న! (01 స? టి స్‌; స టె ఫ్‌. న్య ల ఎ సత్త , 1. | % స . [షి రో మ = . య... | “ఉ[. స లీ క 1 నే రే క న వ సట?! ము... స నీ జ్జ వ. సస | షు ( న. ్ట. న . “సలి న 1... .. క. కీ స 1... ఎప 211 వం [ళ్‌ ప కట యు టం. త్తే. నిచట! , - క. శ్రర మరల పై . యి డి చ క 1 ర కవ - .శాలోొాా. గ్‌ా 7 క వం. న ను. త. నా . " వ. స నర - క! న స న . న ఇ . వచన ల న 1 రా నం కళ సశ. | యా. గ. హాన్‌ గాల. , |. శీ. న. . మ న శ . య? నం. కశ (వ గ ప . నంట తా / ననన. న. గ స. |. ళ్ళ మ క, జ. పాలీ ం గ (మి ర. చే మ సం [| . ॥ యుతం గల. సల . య వ! స వచచ వ ॥ టం . పమ గ్‌ స | 1" వ. | . | న్‌ | న. స స్ట సం | ( . శని [ [టీ --- . న న 1 న గ శా స ( టా మ ౨ తంల. ఒం. మ. క “| ; ం న లా డో వే స న్‌ క చచ న , “ఈట్‌, .. వ గ శమన. న. ల్లీ | (| స. + . .. స

1. నన్‌ 2 సు య. " / ( స. టై. న... | “ఎ శ్ర కా శిష్టా. క టా సన్‌ల | య గాం క్‌ు న వ ల... " స వ - వ ఉక... | శ్‌. - . సం | వ. . వ జ (. /' | మం గం 7 , | ర? 1“ . (౧ 1 రం | ( క అం రం 13+? | . | ఖ్‌ గళ మం స? ఉం యర. 4 1 ॥ ల స్ట ( యు వన తళ మ. ॥ ( లు. . | ,, "నజ వప సి సుం. న. జ 1... . ్‌్‌ స్వ న ర 5 శ న? ల్‌ | , యు . 1 | న్‌ నయం , , . , సు [| యల . 1 మ భ్‌ స! సం. | స . మ్‌ న్‌ 4 క! సు ట్రే | టల స సం యవ ్‌ .. న స ము 1 మ. (ఘే + . ( | ॥ నం మ! ల భే క | 14 టగా . | , 1 స నా రే. , ను ల. ళ రే మద్ర. | 1 = ఆ (= ॥ . ఆ ఆ ా టా _్‌ .. . " ౯ న. ఓ . . ఒ మనీ. జ వ. న. ॥ ఆ ( _ా టీం న నీటిపారుదల ఖు ) ంన టిబిఎ కు లీగల్‌ ని టీసు పంటబంది. అమ్మ ౧ సిజి కలెకరు ద రికి లీసుకువెళా రు. (పభుత్వం ఫు తుక పనులు చేపటకపోగా (పజలను అదడుకోవడం ధిత అధికారులకు చీవాట్లు వెశారు. క్ట గో రా స స ఆ దక ) ష్‌ యులటొ రు. పజలు సున సంచం౦ రా

మయొత వృకరమైన ఉదంతం జరిగింది (గామ ంట్రి పశు వు మే 6 ౧0 (ప కార ఈ ద్‌ య క్త ండాచు కొందంతా చె తయ పశు లు ద కూడా నిది ౦చారు ము 1 కష ౫ ఇంటిముందు (గామస స్తుంది. అపుటికి వినకపోతే ఆ దోషిని క్‌ 0౮ త ధనలను స్వచ్చందంగా అమలు చెయటంతో రు. గడ్డి జాతులు మళ్ళీ మొలకెతి ఎప సంది. పశువులకు బలవర్లకమైన యి. వ న టా. వాం స జ. య పం నే వ ని న్‌. న్‌ న పు గయే. ర 1 ఆం వచా” _ వనం , ర కా శో ఒం” , చోళ్లర్హ్యు? య ర: (సి తనా న న. ర్త క న. వత తడవని 2 వు 2 ల యు. సమయ | వగ. ్ష రాలు కా? ॥ నం... ల స్‌ న. యా న్‌ వా త్తే" కళ్‌ త్త! సం స. (సట ॥ ళం న్‌ | న రు గ్ల జ్‌. కా శు = న (7 మ 2 వానే ళు వడ. వ స సక లు లీ వం వక్తా క 11 లల | స్‌ హా జ ౯ సీ మనషు . భా చవక శీ. గ త క న క క్‌ క కు కో చాంగ్‌ క ( దంల న? “క స యా నవం ల టంట! 1 - వ ఆజ్‌ డై = ల . ( తా ॥ చ్‌. జా తె వం క. ల. యు . ఎ - జై ఇ కానక గ క్షే లాలా (౨ ౩ 1 గీ ళల య. గ లాలి కక సెల సం గ. , ॥ లా న్‌ త | (| స్‌ ఉశాన. వంగి వ టు అన షు చే జీ సా | తం. టో! జం. చ, న మ 1 చ ల 1! స్‌ జ ట్‌ క "| వ . జ టి మ. -వచ-చేం. -- 2 శ్‌ యయయయునస;..-న! క హ్‌ వా (మ ఉం! న. స! , , ర ల | . _ . స - కు న న ప వల న. వామన హంస. కస: వం వ లం + - భానో. క కే. - గ. , యా జే. ం య తు ల ౯. వ వచచన అనాం వేల ఫ్‌ క ర గా 1... తశోక యవ . స్‌ " నూ నే య. న జా పణ ా మ స? స కా నవు క వా వపాగి వా స స బంయమడూ ని కష = - ( . వ న్న ల - డా యయ. న -' న్‌ కె. ' రా క డ్‌ [కీ యన సవర ల్‌ న. కశ శక “ల. ౮. | రా. వ. పన్న క మయ. న వలో ప ఖం క లా . క. వశనదకీక్ష న గ టో సర థం. ౫ వానా! టవలు య. వ లచ వం న క చ - వవ న న ఫే ( త్‌ న. ఓం = . / | మా వ్‌ తక [మ స యవకర డా కచ ను ముం సం; సం ” యె న డా. జే వుం. తి ఇ తే... న స .. వనాని రా; య చ ను నాలం పా డు యా సవల రప య మం త లం వా -ా న్‌. రశ ఇ నడ వా ట్‌ ల లక లై న | ల 4 ః ళ్‌ సాయ రకస జా వ. . వంటన నన దా దావ నవవ వన డల అహా (నరస! క. పే వల లం. ఉక్తం పతం లి? వ. . కదన పలి! త క్రశేన్‌ గ న క కాం. టల షస స యి, లో / | ర్‌ యట టా కన నయా కదా డ ఆపాక. ల మే గ వ్ల కరా. శరా మ య... /| ॥ క్‌ ఇ నవం * | న్‌ న్‌. భా ని ళ్‌ చనం చలన ల వ్‌ శక్తే | ్‌ చా యత న యాయ చనన యాలో పమ నం. వేడుకల ము పట న వ్వ " క సం. యం | క త్‌ య భభ |. ॥ క్త న 1! చ ల నాం క వ ( ఇష. చవ పత్తు మన క మానుట యద ను ల. వ న న! టే సు లు. గల న క. చావు క్ష సే త దారా నవ వార గే. యాం. వా ఫా కో ము చం? వలు కున క. న న. య ఏ మారా సు గట్‌... మ పట నరా వం టం పా నం ల పచ కలను ళో నన | / మయం కనక లో ముమయషడో న్‌ా. క స సం సస కాం నే లందు. గ సు వవ పం | నవం ద్ర ాకా కేకే చ చం కతన మం య. వె లాం య్యా చాటి నాం కు లా . ప్ర లా లా ర య. దకకాాలే రా గ శి... కన ఇనననా డా ద వాలే మతా డా వా ను న! ర శ్‌ గ కేవా కా గ్‌ వు వ వు 1 ల [ ళా క్‌ సో టి మాచ | ణ్‌ క్‌ కా నే న | చయ నడనన న భా దా వా చరక! ర్న రే మటు." , . . | | ై యగ మాం, కకక కాన క య 2న రా! ని రంత మ రం, య గ కసా. క ర స . ండాకతాయడుంం టా. ' 1 గ? మో జా మ్‌ కె చీ” క కరవ! రాప్‌ డన వచ్‌ కలై బైన క! న. షం సక వవ? మ సత! . న. - [ ॥ నడ వా నం ల? మ, ఈ2దేం ప నన వడు కు! నా ల గాన భల పాట ము హాగ డ్య వా యక్షా వన! వ నం జ్య యం కయ! టం 10 శ. నం. . న సశ. క్ష స ర కానే! య _ వన వంగో పమ వక్తాత్తన్లుడ్షుపై నో కష ను ర పు వం లో న్‌ా. న? చు వ ర హర క క. " . ( | ల్‌ క్క స్త్‌ మారాం ౯ న పాన! న్‌! రానంత“. వ న .. స షు మ రా రాడా మ యన త పాం చల ల్‌! డా. టట . నా =. వ. నటనం లచ వత (1 నే సంద మర ద్‌ కం ను పతన ప చా కా 0 క్త నా క్‌ - పా కాట | న ) సల మ టలు _ . 2 నా వ కచ న నన గర స నరా సట ( డు నం! క్‌ రాడు క్‌ న న య కా. పం . న 10) ॥ | న కె న్‌ కం వ రాం స్‌. టు చ శా! కన టే వ వాచం గటా. (గ్‌ న్‌ | కున (11 కి న్‌ (గ న్‌, క స సే జన + వ య. క క ర బా. య 1. ర వె కయ న నం కక, యాయ సడో-. లో 2 మ రు స కలాల రడ వ హరయయ ర న నం! ప | 1112 షాను స శశ డా స. న. న స హా (చి లలా నా. మం ల డా లాడే! సే! [మీ లోప గ వ, చరం హా గ య న యయా ల ఎట? వా క | మం తలు దవే స | గీ శం కా వ ఇగ శ 1 న క . టం న్‌ యం దర దాయ్‌ ౧. వా వ కంస మలం టన ద కనన వ క క. భు న. న! తంల ముం మం రాతకు ఒ ౨) అన్తడ్ను. తా. మ పప వడ డం తస యయ యు స తు చ గం ౨ . ట్ట యాడు ఉపను కున్నాను ,' త | పీ వ. (గ క; కా ప నో దం. క్‌ గ్‌ యి యట క ల వన లా య క స [సో 1 టో య శ రా. గా తా నశ ” న. ష్ష్‌ = "శ ౯. ల / మతోద స గ ॥ చారం లం ల నం! గ శయ తా నాం వెం క్‌ సం వం. క ల ర నక .. " న - - క =. _ వ సుల ల వం ము [10 ,! 7 కాక య; ప! లే లే భ్‌ నీ (ఈష నా తండ రయి క ర గ న; డా వూ. క్‌ వై ద య్‌ " . “ " | . త 4 (్‌ కు కాం శే గ క | నా జో న తం దురం లీ. న పట్టరు ల ర క్‌ గ న మ్మ వటి తన ల వ య కషం టే స. / ల్‌ు - ంు . శే గా. న చైవ? చటుల న ఆ క రన క సా

• " ః గి " శ్‌. భలే న్‌ వన వమ ల న. 7 యా 0 భీ శం రన యాం కథా క వ క టి మ! తలల మా న స లేకి ( ం |. _ (| గ. . గ. . మ. ॥ మ ల్‌ య. న రే ప మ. మై వార్త వ్‌ టన న వనన న న య టు న ఓ 1. నే క! . - + “ వ. క... 1 శ కం! య. మ్ల నలం? కా క్‌ న మం లు న టం జ | డో న వ్‌ , + | ( చా టాటో 2 . న సల్సా స ఇ భ్‌ స య టంప్తణస్సి వం ర న) కనే. స 1 1 న యు టట వం కా క ॥ , _ క. _ / చా ' . ల నే మనం పై నకల మ కర వ క్త యత్తు | |. 5 చ జ గస లల జ? + ంం ౭ / 0 క భరత ఆ కాం న గ. న వచా టా గ న. న శ శ; స్‌ శె. నల కష న. టం ప ళ్‌ చ న య హం గ! త ' ప యు వర్‌ - - ' - చ "(| జీ [ , క్ట క వ త్త శే కప టం దే న | క షట క “ఖ్జైట్టర.. [ లాం సై తి? క్‌. సో _ - . య | ట్ట వ వ య. శ క శ. సా క. న క వ వచ రం పాపా వం చై పు. న ష్‌ యనక. వ స క. | / బు చు. టాల్‌. టన (111 ఏం అరవనులు క. య పూ సం జ శ | , 1 ఇ? న గ పే. న. 1 ు ల లం టే వగ న లప ణే సు సల శా. = (1 న . న | న్‌ హ్‌! ౯ టం! వ క వ స. ( మా య. లాలా వలచిన నేక! టం, టప కంచన టి కిన భక స. వ లు వ వత, రొ శ కడ సలా క రా 1 నీ | గ 1 ఓ]? , ల జీ, శ క ర్‌ం 1 ఓ యక్‌ గా! ః ॥ 1 ఫ్‌ ల క. 4 టే త కోమలి రయం క జే 4. వేట లా ఏలి గా / లం టట ర న్‌ వ ప క భాం యయ. ( / జ వం కే! వేం డ్‌ ]; వ్‌ మం (1 చాలి ", రై - స్నా క కాన శాన ' 7 ఎట ఆరని |, న | “ . % లు లింగ్‌ న చ ాడడే వ ్శ. ఇల్‌ స న్‌. “1 న మ్‌... ర్ట న జ స విదం లా రం . . క. ప న షష టి పల | | | | క ఇ క్‌ = పా స న హ్‌ ఆ ః తప / ల! . |. | . న మాస్‌ . వట నల , . ( [శం లం చే యు ్‌ ఉత్‌. వూ వ్ల; స. సం ంః ॥ | , / ॥. స మ , వ. హ్‌. | గా . - లంగా. నా లంటే 2. ల్‌ వు -.,' జ షస క. . .. ము. (| [క హయ. దపా నని 11తో . ( లం ంాం | ళా ఎల (| వణ - వ నా రన లండు 2 రం ॥ . ం . . 1 ” నన - 1 మయ తాళ దండా చండ లం పటి (1... . " . | | ॥ ఆ సంఖ 1 క్‌ టైం = జే ాయలంయూా. నా క వడ 2 కనండి వా! ( . . . ం! టు మం ము... మె ై స యయ తతటు వ. 2 .. సం వ లం ॥ [| ట్ట వ్‌ న. |. త! గ్‌ ను షష. | గ - శ్ర . | “. న్‌ ఆసా / - ॥. - స్తే / ,- /" వ స. వహి వ లట గ భాం దయా డా 1% ట్వఖ్య ఉటారలక్షు న్నా క. . / న్‌ ఎవ ప | ఇమే! ల హ్‌. న వష న న్న నల న! తు? శక కస - | ౬ యం స క నవే తే ట్ట. న వ. ళ్‌ తగ . 1 కం. గ్‌ " కూ. వ్‌ ల = నే శీలి టట టి(11 క నా న. ఇ తను. థా కస్‌ , 4 సట! షే" వ్వ 0 వీ _ | ఎం వక్‌ గ స | లా! సె స... న సం | . స! - " . ర ఎ ( ్‌ (| కం లాడ ఇ. వ. క్ట ఇ వజేట నని 1 నడ. | . య. న. | టం టం వా షా 2 న్‌ ఎండో త త్‌ శ గబైం బస సమ. నం య గ ॥ ం లు వ్‌. న చ అనా “త. శ - శ. మా + నం వాల క్ష | వండ + క న వ క లాం క. క! పనే! హై ॥ న. గ. న క ర. జు - వః వా] త్‌ 1 _ * _ . య. 122 | న్‌ వటం. వభ... న. స... _ం ఎ తానే క వ హా | న లా క హిల్‌ నం. ల సిత క. సు... ఇ గ ల పాసి వమన “న - క ల బన రస. టే లు! టర నం... హా ని “న వ వడ న దా పా. జ్‌ |. ణీ నరక వ మానవత ష్‌ వ. న్‌ మి వ ఉం క్‌ జ మే కక న సా నమా ॥ వ న య్‌ వాం క ్గ క నన - పస? ఖ్‌ సల్ల వ. నాయ లా సా యా త్త రారా జేసి సను. దనన | న ఆ య సం నా రా న్‌ా హ్‌ న్‌ వ య. " వి నమూ ' న్‌ మ | ఇ దె నై క్ష దయ లా నై టి క ఇలానా. ఫైదా? న్‌ క య ప ర న ల్‌ మం ర. ఏవని లు . ఇ ల” నే క దాటు న చ న రా నక నే నం. న్‌ సం శ మయం తే న సం గ్‌ లె కా - ః రా క్ష " ॥ డు నేరం డా డే చ డం ఆ రా న ల ర నయం నను న. యం ను. ॥ + నా “టట వ్వ ఎ క్ష . వ మాం. టీ? 0 1 నాం రం నక న క ప ర్ట న న మం చం (న |. 1! ఫి న్‌ కల చ శే! ప్న. 3 హి స! క్‌ . చాడా = | చియా. ము ట్‌ న న. లన టీ ఈ ల తె! [రి . న పే న క్ష క సు వారే ఖ్‌ నష శ కాం న వారక్‌ తా: ల్ల. నవ నా న్‌ ఆకా ర ' క. చ్‌ క కక యౌ? సనహాల మ్‌ ." ర య యా న్‌ా కాలా నా న్న వ పే. మ్‌ టా త న వ యు. తి టై నిండా హో మ వ న ము క న్‌ా స టు: £ ల న్‌ లు. తం యో మ గ రజక + క. ళ్‌" స. ద! శం ౧ | క యల? హ్‌ రట టే యు నా శ జు వ కా కో చక వలా గారా పాలు ద మం రు గో షే. న పా క శ్ర తేతాతనంాడరిల మాన. స. నత కన అనినననానాననానానాననానననానననిననననననన నన నినకనననననననననననన ననన కలను ఓ ౦ ఎ, దాను ఫలితాలను క్‌ విధంగా సొందించి త క , రాజకీయ చ ణో 0. వంతు సవ న ౧౫ ఎ ( ఆర (ప్రభు 'ద్యోగులు _ రాజకీ సహాయం అందించడం ధర

ఎక్కడైతే ప్రజలు బైతన్యవంతులై, ప్రభుత్వ దయాదాక్షిణ్యాల పై ఆధారపడకుండా, స్వచ్చందంగా తమ సమస్యల పరివారం కోసం ముందడుగు వేసారో, అక్క్మదల్లా (ప్రభుత్వ యంత్రాంగం వీలైనన్ని అద్దుపుల్లలు వేస్తూనే వుంటుంది.

గోపాల్‌పురా ప్రజలు బోడికొండపై పెంచిన వనం, ప్రహరీగోడ గురించి ఆ గ్రామ పట్వారీ స్థానిక అధికారులకు, రాజకీయ నాయకులకు ఫిర్యాదు చేశాడు. 7950 రూపాయలు జరిమానా కట్టాలని, ప్రహరీగోడ వెంటనె తొలగించాలని గ్రామస్తులకు 1989 జూన్‌ 8న నోటీసు జారీ చేశాడు. దురదృష్టవశాత్తు ప్రజలంతా అడ్డుకున్నా పోలీసులు వత్తాసుతో చక్కగా పెరిగిన ఆ వనం ప్రహరిగోడ ధ్వంసం చేయబడ్డాయి. అయినా ప్రజలు నిస్టృహ చెందకుండా ఆ విషయాన్ని జిల్లా మెజి(స్టేటుకు, రాజధాని జైపూరులో వున్న ఉన్నతాధికారుల దృష్టికి తీసుకువెళ్ళారు. చివరకు ప్రజలే విజయం సాధించారు. జిల్లా మెజిస్టేటు స్వయంగా గ్రామానికి వచ్చి క్షమాపణలు తెలియచేస్తూ విత్తనాభివృద్ధికి మరో 60 ఎకరాల భూమిని కెటాయించి (గామసభ కార్యకలాపాల కోసం 10వేల రూపాయల ప్రభుత్వ నిధిని కూడా మంజూరు చేశారు.

'గుజ్జారోంకి లోసాల్‌ అనే (గామంలో జనం 'బిలుండావాలా జొవాద్‌'ను నిర్మించుకున్నారు. 1989 జూన్‌ నాటికి 500 అడుగుల పొడవు, నేలమట్టంలో 60 అడుగులు, పెఅంచున 15 అడుగుల వెడల్పుతో 20 అడుగుల ఎత్తులో 9 నెలల వ్యవధిలో జొహాద్‌ తయారయ్యింది. కట్టలోపలి అంచున రాళ్ళు పేర్చ్పారు (లైనింగ్‌). నిర్మాణం పూర్తయ్యె నాటికి ఒక ప్రభుత్వ సివిల్‌ ఇంజనీర్‌ అక్కడికి వచ్చాడు. ప్రజలను మనసారా అభినందించవలసిన ఆయన అందుకు భిన్నంగా నీటి (ప్రవాహాన్ని జొహాద్‌లు ఎంతమాత్రం అడ్డుకోలేవని దాంతోపాటు ఊరుమొత్తం వరదతో తుడిచి పెట్టుకువోతుందని జోస్యం చెప్పాడు. కాని జనం వారి శమశక్తిని నమ్ముకున్నారు. ధైర్యాన్ని కోల్పోలేదు. జొహాద్‌ నిర్మాణం పూర్తయిన తర్వాత నాలుగోరోజు కుంభవృష్టి పడింది. ఊరి జనమంతా రాత్రి పగలు కునుకు తీయకుండా జొహాద్‌ దగ్గర కాపాలా ఉన్నారు. అది పూర్తిగా నిండింది కానీ చెక్కు చెదరలేదు.

ఇదే విధంగా ఎన్నో గ్రామాల్లో స్వార్ధపరులైన కాంట్రాక్టర్లు, కుహనా రాజకీయ నాయకులు, నీటిపారుదల, అటవీ అధికారులు ప్రజల కృషికి అడుగడుగునా అద్దుతగులుతూ - వచ్చారు. టిబియస్‌ కార్యకర్తల మీద లెక్కలేనన్ని తప్పుడు పోలీసు కేసులు బనాయించారు. ఐనా జనసామాన్యం తమ బాధ్యత గుర్తెరిగి నడుంకట్ట్‌ ముందుకు సాగితే ఏ శక్తి వారినాపలేదని నిరూపించిన అల్వర్‌ ప్రజలు తమ జైత్రయాత్రను కొనసాగించారు. లా త్రి

భైరవ్‌దేవ్‌ ప్రజా అభయారణ్యం

సరిన్మా అడవులు టైగర్‌ రిజర్వుగా (ప్రకటించిన నాటినుండి వందలాది సంవత్సరాలుగా అక్కడ స్వేచ్చగా బతుకుతున్న (ప్రజలు కష్టాల పాలయ్యారు. వారిని బలవంతంగా అక్కడనుంచి వెళ్ళగొట్టడానికి అటవీశాఖాధికారులు ఎన్నో రకాలుగా (ప్రయత్నించారు. సరిన్మా టైగర్‌ రిజర్వు లోపలికి గ్రామాల ప్రజలు తమ నాంప్రదాయిక హక్కులను కోల్పోయి, పుట్టి పెరిగిన చోటనే పరాయివాళెి, అటవీశాఖ అధికార యంత్రాంగం దయాదాక్షిణ్యాలమీద ఆధారపడవలసి వచ్చింది. అడవిలోకి వెళ్ళాలంటే జనం 'అటవీపన్ను! కట్టాలి. లంచాలివ్వడానికి నిరాకరిస్తే తక్షణమే గ్రామాలు ఖాళీచేసి పొమ్మని ప్రజలకు తాకిదులందుతాయి. ఇలా అధికారుల చేతిలో అమాయక ప్రజల వేధింపులు, ఒత్తిళ్ళకు

ఇటువంటి నేపధ్యంలో తరుణ్‌ భారత్‌ సంఘ్‌ రంగప్రవేశం చేసింది. టైగర్‌ రిజర్వ్‌ పరిరక్షణ సాకుతో వచ్చే అటవీశాఖ వత్తిడిని తట్టుకోవాలంటే స్థానిక ప్రజలే ప్రభుత్వ యంత్రాంగం కంటే మిన్నగా అడవిని పెంచి, కాపాడాలని టిబియస్‌ వారికి వివరించింది. “సరిస్కా రిజర్వ్‌ నడిబొద్దునున్న భాంటా, కోయిలాలా అనే జంటగ్రామాల పరిసర ప్రాంతాలను (సుమారు 12 వందల ఎకరాలు) 1995 జనవరిలో 'ఖైరవ్‌దేవ్‌ ప్రజా అభయారణ్యం” (౨1212766 6౦016 ₹7116 [16 5జుం[టజంం గా ప్రజలు ప్రకటించుకున్నారు. స్వార్ధపరులు నరికివేయటం వల్ల బాగా పల్చ్బబడ్డ అడవులను మళ్ళీ దట్టంగా మార్చివేయాలని (గ్రామసభ నిర్ణయించింది. వేల సంఖ్యల్లో మొక్కలు నాటడానికి, ముందే ఉన్నవాటిని కాపాడడానికి పకడదృందీ ఏర్పాట్లు జరిగాయి. కాపలా బాధ్యత కూడా గ్రామస్సులే స్వీకరించారు. గ్రామ పరిసరాల్లో జొహాద్‌ల నిర్మాణం వల్ల భూమిలో తేమశాతం పెరిగి మొక్కలు బాగా పెరగడానికి దోహదపడింది. అచిరకాలంలోనే అక్కడి పర్యావరణ వ్యవస్థ పునరుద్ధరించబడింది. పచ్చదనం తిరిగి అంతటా అలుముకుంది. తరలిపోయిన వన్యవాణులు మళ్ళీ ప్రజాభయారణ్యంలోకి వచ్చాయి. జింకలు, దుప్పులు వగైరాలతో పాటు మూడుపులులు ఇక్కడ సంచరిస్తున్నాయి. వాటి కాలిజాదలే అందుకు నిదర్శనం. వన్యజంతువుల స్వేచ్చకు ఎటువంటి ఆటంకం వుందడరాదని (గామీణులు నిర్ణయించారు. అడవిలో జంతువులు నీళ్ళు తాగడానికి చిన్న సరస్సును కూడా ఏర్పాటు చేశారు. ఫలితంగా ప్రభుత్వ అజమాయిషీలో వున్న టైగర్‌ రిజర్వ్‌ నుంచి ఈ భైరవ్‌దేవ్‌ ప్రజా అభయారణ్యానికి ఎన్నో వన్యప్రాణులు తరలివచ్చాయి. (ప్రజల స్వచ్చంద అటవీ యాజమాన్యానికి ఎంత చక్కని ఉదాహరణ ఇది! బ్ర క.

రూడామల్‌ త్యాగనిరతి

గోపాల్‌పురాలో తాలి జొహాద్‌ నిర్మాణంతో ప్రభావితమై గోవింద్‌పురా, గుజ్ఞారోంకి లోసాల్‌, భాంటా కోయిలాలా, హామీర్‌పురా లాంటి గ్రామాలెన్నో జొహాద్‌లను ఎక్కడికక్కడే నిర్మించాయి. హమీర్‌పురాలో జొహాద్‌లుగాని, ఆనకట్టలు గాని మొత్తం 15 నీటి నిలవ నిర్మాణాలను ప్రజలు నిర్మించుకున్నారు. ఈ ఊరిలోని మొత్తం 70 బావులలో నీళ్ళు అంచులదాకా నిండాయి. యుక్తవయస్కులు వలసపోకుండా చక్కగా ఎ దిగులు లేకుండా సేద్యం చేసుకుంటున్నారు.

ఈ విజయాలిచ్చిన స్ఫూర్తితో అర్వారీ నదిపైనే ఆనకట్ట కట్టాలని 1995లో హమీర్‌పురా గ్రామస్థులు నిర్ణయించారు. కాని అది జరిగిన పక్షంలో గ్రామంలో కొంత వ్యవసాయ భూమి నీటిలో మునుగుతుందని లెక్కల్లో తేలింది. వృద్ధరైతు రూడామల్‌కున్న మొత్తం ఐదెకరాలు ఆనకట్ట రిజర్వాయర్‌లో కలిసిపోక తప్పదు. “ఎటువంటి సంకోచం లేకుండా అందుకు నేను అంగీకరించాను అన్నాడు రూడామల్‌ పైగా (ప్రత్యామ్నాయంగా వేరే భూమిని ఆయనకు కేటాయించే అవకాశం కూడా అక్కడలేదు. ఆయన త్యాగశీలత మామూలుగా ఊహకందని విషయం. గ్రామీణుల ఐక్యతను విశాల దృక్పథాన్ని రూడామల్‌ త్వాగం మరింత బలోపేతం చెసింది.

1997నాటికి ఈ ఆనకట్ట నిర్మాణం పూర్తయింది. కాని అంతకుముందే 1995 సంవత్సరాంతం నుండే అర్వారినది ఏడాదిపొడవునా పారసాగింది. “నా నొంత గడ్డపైన అర్వారి నదికి పునఃప్రతిష్ట జరగడం నాకెంతో గర్వకారణం. ఈ నదితో నాకు తెగిపోని అనుబంధం ఎర్పడింది” చెమర్చిన కళ్ళతో అన్నాడు రూడామల్‌.

ఆ తర్వాత రూడామల్‌ను ఆదర్శంగా తీసుకుని ఎంతోమంది రైతులు అనేక గ్రామాల్లో తమ సేద్యపు భూమిని జొహాద్‌లకు, రిజర్వాయర్లకు విరాళంగా యిచ్చారు.

పంచ నదుల పునర్జన్మ

అర్వారి, రూపారెల్‌, జహాజ్‌వాలి, సరస, భోగాని, టెల్‌దెహె అనేవి అల్వర్‌ ప్రాంతంలో పారే చిన్న నదులు. వర్షాకాలంలో కొద్దిరోజులు తప్ప వాటిలో నీళ్ళు పారడం. అక్కడివారికి చూసిన గుర్తేలేదు. కాని జొహాద్‌లు, చెక్‌డ్యామ్‌లు, ఆనకట్టల నిర్మాణం తర్వాత 1995 నాటికి ఆ పంచనదులు ఏడాదిపొడువునా పారే జీవనదులయ్యాయి. టిబియస్‌ ఆధ్వర్యంలో అల్వర్‌ (ప్రజలు సాధించిన విజయాల్లో ఇది అత్యంత ముఖ్యమైనది, చరిత్రాత్మకమైనది. అసలు ఇది ఎలా సాధ్యపడింది? లా

వాస్తవానికి ఈ విజయం ముందుగా వేసుకున్న (ప్రణాళిక ప్రకారం సాధించబడింది కాదు. 1985 నుండి 1995 వరకు టిబిఎస్‌ కార్యకర్తల మార్గదర్శకత్వంలో (ప్రజలు సల్పిన సిర్విరామ కృషికి అంతిమ ఫలితంగా ప్రకృతి అందించిన వరమ్‌ది. కొండలపైన అడవిని నరకటం తోటే అప్పటిదాకా ఏడాది పొడవునా పైనుండి పారే సెలయెళ్ళు, జలవాతాలు మాయమవ్వటం మన దేశంలో ఎన్నోచోట్ల జరిగింది. నేటికీ జరుగుతోంది. నీటి నిలవ నిర్మాణాలు కట్టకముందు కొండలపై పడిన వర్ష్వవూతం ఎక్కడా ఆగకుండా వేగంగా కిందికి పారి నదుల్లో చేరి అక్కడా నిలవకుండా ఇంకా పల్లపు వ్రాంతాలకు వెళ్ళిపోయేవి. అంటే పడిన వర్షం భూమిలోకి ఇంకటానికి తగిన సమయం లేకుండానే వృధా అయ్యేది. నీటిజాలులు, పిల్లకాలువలు, ఆనకట్టలు కట్టిన తరువాత పడిన వర్షం తక్షణమె జారిపోకుందా ఎక్కడికక్కడే నిలబడి అవి నిండిన తరువాత నీరు నెమ్మదిగా కిందికి దిగడం సాధ్యపడింది. ఈ నీటి పొదుపు నిర్మాణాలకు తోడుగా వాటి పరీవాహక ప్రాంతాల్లో అసంఖ్యాకంగా చెట్లు, గడ్దిజాతులు పెంచడం వల్ల అవికూడా కొంతనీటిని ఆపగలుగు తున్నాయి. పైన చెప్పిన విధంగా పర్వత శిఖరాల పైన, కొండవాలులపైన కురిసిన వర్షం నదులలోకి అమాంతంగా కాకుండా, నెమ్మదిగా కొద్దికొద్దిగా చేరటం వల్ల ఈ నదులు ఎడాది పొడవునా వొరటానికి అవకాశం ఏర్పడింది. జొహాద్‌ల నిర్మాణం పల్లపు (ప్రాంతాల నుంది కాకుండా ఎగువ గ్రామాలనుండి ప్రారంభం కావడం కూడా యాథృచ్చికంగా ఇందుకు దోహదపడింది. ఎగువ గ్రామాల దాహార్తిని తీర్చటమే లక్ష్యంగా కృషి (ప్రారంభించిన టిబిఎస్‌ కార్యకర్తలు అది దిగువున నదుల పునర్దన్నకే దారి తీయగలదని వారుకూడా ఊహించలేదు. అర్వారి నది పరిరక్షణ ఉద్యమం అర్వారి నదిలో ఎవరూ చేపలు పట్టరాదనీ తీరవాసులంతా స్వచ్చంద నిషేధం అమలు చేశారు. ప్రతి పౌర్ణమి రోజున రాత్రి తీర (గామాల (ప్రజలు నది ఒద్దున చేరి చేపలకు ఆహారం వేయడం అనే పాత నాంప్రదాయాన్ని పునరుద్ధరించారు. నదిలోని చేపలు రెండు అడుగుల పొడవు, 8-10 కిలోల బరువు దాకా పెరిగాయి. కాని 1999 నవంబరులో జరిగిన సంఘటన అర్వారీ తీర వాసులను దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది. ప్రజలు (వాణసమానంగా కాపాడుకుంటున్న అర్వారి నదిలో చేపలు పట్టడానికై లతీఫ్‌ అనే ఒక కాంట్రాక్టర్‌ జైపూర్‌నుంచి ప్రభుత్వ లైసెన్సుతో అకస్మాత్తుగా హమీర్‌పురా (గామంలో మంది మార్చలంతో దిగబడ్డాడు. టిబవియస్‌ ఆధ్వర్యంలో గామస్ఫులు నదిలో జ్ర న.

| టీ చి ఉద్యమించారు. (అఎజల ౦౫, టిబవియస్‌ కార్యకర్తల యి అక్రమ కేసులు, దహనకాందకు అధికార యంతాంగం వెనుకాడలేదు: సుది రా ర్వా [| ని | ల కాం స. వ. 1. | న టి చట్‌ / లల రా! వన య నవలా --౧ . ॥ ॥ నయ లన [1 ల్‌ క్‌ ల్‌ ద వ వల నట వ? గ్‌ | నగా. నాం కడం వందవ. ల /. న. - దన జై ను న ఆయ్‌ వ స. జై మా ౪ | ల! య సో వ్‌ షి ప . మేం నన వే 1వ స్‌ పమ... మా మత నం త! టా న్‌ వ. ప పరో న మం . . సనా త మం? స న! స స సనగ స్ట మం. 1. యే చిట అక గా న్న న వ్‌ న న య్యా ర ఫ్‌ న క్‌ డి త... ద్ధి . ఫో ను పాం స న తాల న! ( రణ న్‌్‌ ల ్‌ కన స్టే సం భత శ. ర్‌ పస క్‌ కనా వనన" .. న షత వం ఆం కాలా _ |. ళ్ల రం మ . న “7 మం టు వ. గ 11 (1 లో త్‌ , క. . .. న స న. సే! న ల! ౧. గర చేయం చ " _ ఇసు... (| లం ని ట్య! 4 4 / ఎప [న క గ. | ఆ ఒ గ్‌ | సు టా లీన్‌ టి మ? ః ... 14 నం చ క్‌ సు. య . న! శ న్‌ , . ఓ వ శ శస న . . న్‌ . . ట్‌ స త్త , . . ॥ . టం టం వంక లావై క్షే. వ 2 న న ల / | ల ॥ లం ను ం సం తా. ల్‌ న. న్‌ వ. న. న క. పేతం మ? ఎ హా | లో తా కా అము మలం న మట్‌! ; శ. ,! ట్ట గ్‌ " మం సంఘమా లాం | కా మాష మ్‌ క న - న హి కహ ణ్‌ నా నం టే మ్‌ = టం మా ట్ర? లట. ల న్‌ సే వం క్‌. 2 శా కార లా ల డాకా క. (/, . " న జ బల్‌ ,3 న చపల ర ము. సభ స గ నా స్ట లా” స స్‌ ల బ్‌ ంయయన.. ఇ కే లో క సాలా . న . క ట్‌ కం $14 వ టా! అక్‌ టి లే రేల చయ బా = (| గే (౯ + లిం టప (౩ సర య సక స ఎన్నా త కష- స్‌ న్‌ా ౯ కం స గ [సన క్‌ మి. ఫ్‌ హహ. - పతన, న. వ. | ఇ గా న య ర న. యిం నా ఎ శర యు! క గే శీ లట గ య . వ్‌ మ... న | స స గ పన్‌ ల! భవా స శాలలు న పం వంచు... = వ. త్తం. లా న. క ా క. వ వలి రం! యన క యయా టి యం నం క్‌ క? భ్‌ వలల ప. ఓ న, (శ ఫీ వ్‌ తు... స. . ( | ప . . | (నే చా కవల శ ఫా ॥ క్‌ ల్త వ్‌ వ్‌ న | | -& స నే ర. యం. ల ం (| | టే మర. (॥ | యం . శ ్‌ ప్‌ " స . | .. ద్య చం _ మ. త! ప క... 1 వ. ల్‌ . మ . ఖ్‌ _ ర్‌ యన వ . స ? (2 న ము ( వ ల మతో | ా ॥ ల - ॥ శ ల ప గ్రే ౯ స సల న. న / | వన గ. యు . 2న వు ర + 1 గ. క పవనం ల ల విం లా - మ లై (1 శ గ | క. న | శ్‌ పు. క. _ ॥ | . నశేంనాశ కక టం నీ - [గ శ మట ళ్‌ సీ యయ వంటన వ రా తం ఖం , షు పు న రు కు సళ. న్‌ వం శ ] మ నంట నం న స, ల 4 _ ం ని ణ్‌ వ స్ట్‌ కా ్‌ “వలల టన నే సో టంట వ ఆ ల మ టాపమాం వం ప పం నేక ల” న్‌ . రం. సమ “మ ము... - 1 ల రా రేర్‌ మ ర ౯. ; న ల. రన నే మమ పసు స కా యో మ ర క వ్‌ భర న వ ర ముం నవపలు "వి నష న ల! ం . ల కా అహ మయా నా టయిం న యం. ర (| వ్‌ క వం గ లు టి! గ. | వ్‌ సస - క్‌ కా దం కం రే పో ప. ల నునే మసక న! ్ట్‌ ప! | ల్ల టు . నా. లా “యఇయ్గా- సం ర యత యయ / వసలం వ తర టం డి రపి మల గారో కస రల రన ( . [ ॥ . వస్త న స నా టం యం మ న సం యా క స నయన సంస ॥ ల న గ. [ సన ః 1 గు వో "| ఇ . |. . ం , ॥ ం షట న. స . (| . ం స . . ఓ | ఓ స్త స." . . | | ॥ 1 | | 12 / | /. ( . . ళీ . నా .. . ల . . . . ల , శ “శ న. |. ఓ వ. ర్త ం _ చు జ క 44 సే శ . -ప (క్‌ | | | - ః | అం . . 4 . శ, / / . స బా? న. నా వ్‌ - శ సు క! . న. ం . .. గ్‌ | - స్త్‌. టం గే || సా . . . + | స్మ , , న / . ర. లం ల ం ణి . | ఈ చతు . + . ప త ప | ల . స నిట్‌: ళు | య సజ! క లా ఎ టి ఖు లట పదు. యు న... హన. మ మాలే అయిఠే, తాము పునఃసృష్టి చేసిన అర్వారి నదిని ప్రభుత్వయ గ ని వు లు (గ్రహించారు. యి న్ని నిర్వహించింది. / (0 మసభల (పతినిధులంతా వరసగా వారి వగాహన లేదు. ఆ సమావేశంలో ముఖ్యఅతిథిగా పతిపాదన చేశారు. అదే అరా?రి నది పారమెంట్‌ దయా ౦ అణణననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననిననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననిమునిను ॥ అలలనననననననననన అాలననననననననననననననననానననననినననినననననానని ళు

ఆ పిమ్మట 1999 జనవరి 26న యావత్‌ భారతజాతి యాభయ్యవ గణతంత్ర దినోత్సవం జరుపుకుంటున్న సమయంలో అర్వారినది తీర గ్రామాలన్నీ సమావేశమై తాము సంవత్సరాల తరబడి (శ్రమించి రూపుదిద్దిన అర్వారి నదిని సమిష్టిగా, సద్వినియోగం చేయటానికై అర్వారి సంసద్‌ (పార్లమెంట్‌)ను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. 34 తీర గ్రామసభల ప్రతినిధులు అర్వారి నది ఒద్దునే 2 రోజులపాటు జరిగినసభలలో అర్వారి పార్లమెంటును, 11 అంశాలతో దానికి నియమావళిని రూపొందించారు. ఈ నదీ పార్లమెంటులో రెండంచెల వ్యవస్థ ఉంటుంది. భారత లోక్‌సభ వంటిది మొదటిది. ఇందులో అర్వారి తీర (గామాలన్నిటినుండి ఒక్కొక్క ప్రతినిధి ఉంటారు. రెండవది రాజ్యసభలాంటిది. ఇందులో కొన్ని [గ్రామాల సమూహానికి ఒక్కొక్క ప్రతినిధి వుంటారు. ఈ రెండు సభల మధ్య సమన్వయానికి ఒక కార్యదర్శి, ఆయనకు ఇద్దరు సహాయకులు నియమితులవుతారు.

“గాంధీజీ కలలుగన్న [గామ స్వరాజ్యానికి ఇది మచ్చుతునకలాంటిది. (ప్రజల అవసరాలు, ఇక్కట్లు ఏమాత్రం పట్టించుకోని ప్రభుత్వ యంత్రాంగంపై ప్రజావిజయమిది” అన్నారు అర్వారి వార్ల్షమెంటు తొలి అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికైన జెడురామ్‌. భారతదేశంలో ఎక్కడా ఇటువంటి దృషమ్రాంతం మరొకటి లేదు.

రాష్ట్రపతి చేతుల మీదుగా పురన్మార ప్రదానోత్సవం

అది మార్చి 28, 2000. అల్వర్‌ జిల్లా ప్రజలు ఎన్నటికీ మరువలేని రోజు. ఎడారిగా మారుతున్న క్షామసప్రాంతాల్ని అకుంఠిత దీక్షతో, లెక్కలేనన్ని త్యాగాలతో సస్యశ్యామలంగా మార్చిన అల్వర్‌ ప్రజల దీక్షాయజ్ఞానికి గుర్తింపు దక్కిన రోజు. సముచిత గౌరవం లభించిన దినం. సాధారణంగా రాష్ట్రపతినుండి పురన్మారాలందుకోవటానికి దేశం నలుమూలలనుండి బహుమతి గ్రహీతలు రాజధాని న్యూఢిల్లీకి వస్తారు. కాని ఈ రోజు రాష్ట్రపతి కె. ఆర్‌. నారాయణన్‌ రాజస్థాన్‌ కు[గామం హమీర్‌పూర్‌కు (ప్రజలను అభినందించడానికి స్వయంగా వచ్చారు. రాష్ట్రపతికి న్వాగతం పలికేందుకు రంగురంగుల తలవాగాలు, దుస్తులు ధరించి పండుగ సంబరంతో వేలాదిగా (ప్రజలు విచ్చేశారు.

చెట్లు నాటి పెంచడానికి, వాటి పరిరక్షణకు తన జీవితాన్నే ధారపోసిన జోసెఫ్‌ సి. జాన్‌ గారి జ్ఞాపకార్ధం వారి కుటుంబ సభ్యులు, పర్యావరణ పత్రిక “డౌన్‌ టు ఎర్త్‌” తో సంయుక్తంగా లక్షరూపాయల పర్యావరణ పురస్కారం ప్రకటించారు. తరుణ్‌ భారత్‌ సంఘ్‌ మార్గదర్శకత్వంలో అర్వారి నదికి పునర్జన్మ ప్రనాదించి అల్వర్‌ (వొంత పర్యావరణ పరిరక్షణకు త్ర భాంటాకోయిలాలా గ్రామ ప్రజానీకానికి ఈ “డౌన్‌ టు ఎర్త్‌ - జోసెఫ్‌. సి.

లు

తరుణ్‌ భారత్‌ సంఘ్‌ విజయగాధ జాన్‌” పురస్కారం తొలి విజేతగా న్యాయనిర్ణేతలు ఎంపిక చేశారు. ఆ విధంగా 1985 నుండి 15 సంవత్సరాలుగా ప్రజలు చేసిన నిర్విరామ శ్రమకు తగిన గుర్తింపునందుకొని రాష్ట్రపతి కె. ఆర్‌. నారాయణన్‌ చేతులమీదుగా పురస్కారాన్ని అందుకున్న అల్వర్‌ ప్రజలు అభినందనీయులు, ఆదర్శప్రాయులు. ఈ స్ఫూర్తితో దేశవ్యాప్తంగా ఎన్న్నో గ్రామాలు, పట్టణాలు ముందుకురావాలి. మరెంతో కృషి జరగాలి. జల ఉద్యమనెతకు పురస్కారం : జల సంరక్షణ ఉద్యమం ద్వారా అల్వర్‌ ప్రాంతం రూపురేఖలు మార్చడంలో ప్రధాన

పాత్ర నిర్వహించిన టిబిఎస్‌ కార్యదర్శి రాజేంద్రసింగ్‌కు ఆసియాలో అత్యున్నత పురస్కారంగా గుర్తించబడిన 'రామనన్‌ మెగసెసే అవార్హు, ౨001 సంవత్సరంలో వచ్చింది. నిరంతర, నిస్వార్ధ సేవకు ఎన్నటికైనా సముచిత గౌరవం లభిస్తుందనిడానికి ఇది చక్కని తార్కాణం. అయితే ఇటువంటి పురస్కారాల కంటే అల్వర్‌ ప్రాంత ప్రజలలో వెల్లివిరిసిన సుఖసంతోషాలు ఎన్నో రెట్లు విలువైనవి.

లా

ర

మన దేశంలో నీటివనరుల పరిరక్షణ, పాదుపైన వాడకం, నకవు వంవిణీ ద్వారా ఎడారి . (పాయమవుతున్న ప్రాంతాలను నన్యశ్యామలంగా తీర్చిదిద్దిన ఉదావారణలున్నాయి. మవోరానవ్చలో . శఖష అన్నాహజారే నాయకత్వంలో రాలెగావ్‌ సిద్ధి గ్రామం, స్రేఖీ . హర్యానాలో సుఖోమాజ్రి, మధ్యప్రదేశ్‌లో జబువా జిల్లా $ * వంటివి స్త్మూరదాయకమైన దృష్టాంతాలు. ఇదే క్టోవ్టలో "| న. ౨ భారత్‌ సంఘ్‌” అన్నన్వ సంద లే శు. . కొథర్యంలో అక్కడి ప్రజలు నిరూపించారు. | న ౯ గ్‌ “. ౌరక్కనీి పాలఐడి నిరాశా, నిన్ఫవాలతో కొట మిట్టాడుతున్న గ్రామన్తుల వదనాల్లో దరవోసాలు తిరిగి చిగురించాయి. అన్నిటికి మించి ఎన్నో ఏళ్ళ క్రితం ఎండిపోయిన అర్వారి, రూపారెల్‌, వగైరా ఐదు నదులు ఒక దశాబ్దం కాలం పాటు ప్రజల న్వచ్చంద కృషి కా ద్వారా ఏడాది పొడుగునా పారే జీవనదులుగా ' క వునర్జన్మనందుకున్నాయి. అవురూవమైన ఈ విజయ్మ_ జ గాధ వెనుక ఉన్న స్థానిక ప్రజల అచంచల కార్యదీక్ష్మ 1 గో (| వెన్ను చూవని -త్యాగనిరతి, నువిశాల దృక్పథం, జ నే మొక్కవోని ఐక్యత, వవతిక్షణం అడుగడుగునా వీ . | వెన్నంటి నిలిచిన “తరుణ్‌ భారత నంవ్‌ం” మార్గ న్‌ా... . _ దర్శకత్వం - వీటన్నిటి గురించి ఇప్పుడు క్సుపగా శ [1 తాలునుకుందాం. . . ల . జ్ర శే. ..

లగా నో

శీ * కం దంగ గంగ. 92 గయ /02 క1201 అ అంంనిననకతకననననననననననననననని = అంనననినినననననననననననననననని || "తక

ల క్ట ర గ | 9కు గ "త (5౯౨

క035066 క (కంటిన! 2 | (దడి