Telugu దేవత - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

. మే 10బల6 4 అలలలలలలలలలతవపరలల లల లలల ల-లలలలల66ల66లలఈ- మ ఫు - 7 | స. న్‌ క్ష వభ | ఖ్‌ చే (నవలిక) -. | ( ఇన ం సి/ క! త న ॥ జే ఇలా త్‌ కీ అ - . స్‌ ప న్‌ వా (5 గ | జ్జ ల ట్రూ 0 లి గే జఛోరురో లో న యం. . - త క " -

లో [1 బట [శ్రీముఖ (టపచురణ ; నెం. 4 వెల: రు, 1.00 ౧7 గ్ర" అలు వె నా: భ్‌ క ॥ క్‌ శ ల! నతో గ్‌, భక! ్‌ూ మూ, తమకం పాగ. (నీ ౩౨1 6[0 ము (ద్ర వం టయ[శ (పంటర్చు,

& వేంసరూ - మోరూ'.

శ్రీముఖ (వచుకణసంస్థ్ర రచయితల = (గచుగణకుర్తల సహకార సం స్టా 3068 లో స్థాపించబడింది ఆ (పాతిపదికప ఇప్పటీ కది క వుగిమంజీ శాలు గొ *ీ తుహెరబిందువులు ” ఆనే రండు ఊఉ త్తమ కధా సంకలనాలను 'వలువరించగలిగింది. ఊఉ త్తమసాప్‌ితీ (పియ్యులైన ఆంధ్రపాఠకుల అఆదరాఖీ మానములతో, ఈరెండు (ప్రచురణలు కూడా విజయవంతమయ్యాయి. ఉత్సాహ ముతో 9; సహాకార (ఫచురణలతో పొటు, స్వీయప్రచుకణను కూడా చేపట్టింది మాసంస్థ, ఆ (పయత్నఫలితమే ఈ * దేవత” నవలిక 1పచుషణ, గతంలో వఠెనే మా సప్పానయ పాఠకులు ఈ నవలికను కూడా ఆదరించి అఫిమానిస్తా రసేమా విశ్వాసం,

ఈ * దేవత ” కధ్మ పాతని వదుల్చుకో లేక, కొ త్రని ఆలవర్చుళో లేక; ఇెండింటినడుమ సలిగిపోయ్యే మధ్యతరగతి కుటుంబానికి చెందిన ఒక అమాయాకు రాలి దై న్యకధం- పొరం పర్యంగా వచ్చే హీందూసంస్కృృతీ బలంవల్ల, నిక్చస్ట పరిస్థితుల నెదువ్కొన్సి నిలదొక్కుకో గలిగిన ఒక త్యాగమయి చరిత, ఈరచన (ప్రత్యేకించి ఎవరినీ ఉద్దేశించి (వాసీనట్టిదికాదు. సంఘటనలలో స్వారూప్యం ఉంటే ఆది కేవలం కాకతాళీయం మాత్రమే

ఈ “*బేవతో పిధమంగా “దుక్కా_ని” (మచిలీగట్న ౦) పక్ష పతి3లో ఛారావాహికంగా వెలువడింది. అందుకు ఆ పతి కా నిర్వాహకులకు మా కృతజ్ఞత రచయిత ఆంధ9 పార కులకు సుపరిచితు బే,

ఈ ఫు స్తళంపె ముఖచితిం స్రీ యం, కినకనూరివాబుశారిది. వారిక్సీ 7టప్‌ విపయంలళలో తగు నూచనల నిచ్చిన శీ వ్శి వి. టోణ్‌పెోోారంి8 నూ కృతిజ్హ తాళివందనములు._ స్వల్పవ్యవధిలో ఈ ఫు'స్తకమున్కు ఇంత అందముగా (పచుంంచి ఇచ్చిన జయ శ్రీ 'వీంటర్స్‌, మచిలీపట్నం వారికి మా కృత జక

మో విశేష, ఆదరాఖీమానాలతో ఇతోధికంగా ఉత్తతు [ఈంధాలను (ప్రచురించే అవకాశేం, (శ్రీముఖ సంస్థకు మా సహృదయ ఆం(భపాఠకలోకం కల్పిస్తుంద నే విశ్వాసంతో సెలవు తీసుకొంటున్నా ము, మచిలీపట్నుం | భవదీయ 18-11-1064 | (ప్రకాశకులు

ర

. ఈఈ శశ శ 444444 44444444 4వ 4 శశాశ రవళి శిశిశళా శశ 4444

అ౦కితం౦ ]

లు

. తాను భూజన్మ వెదాంతిద్చై, నాలోని విజ్ఞాన ]

శే జిజ్ఞానకు హెతుభూత్సులైను పితృదేవులు స

న

ఉకీ. శే. క౦0చి జగన్నాధరావుగారి 1

స్టే |

దివ్య న్మృ తికి /

ల క

నక == రచయిత నక

] స భళి సాళ్వ శ 4 4444444444 4444444 4444 44444444 శ444

|

న్‌ ల

ఫై

బెవత ఆమ్మా... అమాగ్త*.. నాన్నచూడ వే ఎంత మంచి చీళంలూ, పరికిల్తీ గుడ్తలూ, వోణేగుడ్డలూ అతెచ్చాడో ఆం౦ంశచా పరుగు పరుగున వచ్చారు కనుల, వ్య్యామలలు ఇద్దరూ, క క. వాళ వంటింట్లో ఉన్న వాళ్ళమతి దగ్గరికి. వాళ్ళ వెనకాలే వచ్చింది దుర్గ నవ్వుతూ. కాకపోతే తన అక్కా. చెల్లెలూలాగా పరు గెత్తుకుంటూ రాలేదు. తచ్లీ ర_త్తిమ్ముగారు గంజి వారుస్తోంది. అవిడ “అబ్బబ్బ ఉండండ ర్యా, ,. ఎప్పుడూ ఒకి శే అల్లరి ... పెద్ద వీలలవుతున్నా జానమేమిా లేదు ,..వమిటా పరుగు నెమ్మ ౧౧ షు దిగా వచ్చి చెప్పలేరూ'” అని కసిరింది క మల “అమ్మా... పండగకి సాొన్న్న బట్టలు తెచ్చాడే, ఈ లేత అంచు చీక నేగు తీసుకుంటాను అంది,

ట్ర్‌ రత్తమ్మ “ఉండవే... తెచ్చి నిముషమైనా శాలేదు అప్తూడే వాటాలు మొదలు వావ” అంది చిరాకుపడుతూ. టబ శ్యామల హడావిడిగా “అన్నూ... అన్మూూ... ఈ పకికిణీగుడ్డ చూడు ఎంత పవాగుందో ,.. ఈ కినశాంబఠరం రంగు నాకెంత ఇష్టం అనుకున్నావ్‌! దీని! జరీ అం చుకూ డా ఉంది చూడుిఅంటూ తల్లికి తాగగా దగ్గరికి తీసుకువచ్చింది. రత్తమ్మ ఓక్క సారి దూరంగా జరిగి “శామలా, మతిపోతోంచా వనిో*? మడి కట్టుకుం కు మాదమిీాదకు వసా వేం ? అసలు ఇకష్క_డనుంచి పాండి. నేను ఇపషూజేమిా పమూడనుో అని వోప్పడింది, శ్యామల 6 బద్రి -క్రా-జే అవ్మూూ...” అని వదో ఇప్పు బోయింది. రత్తమ్మ “చెబితే నీక్కాదూ! .. నాకు పూజకు వేళవుతోంది. ఇప్పుడు నేనేమా చూడను, మధ్యాహ్నం భోజనాలయ్యాక చూసాను పొండీ ... వెధవ అల్లరీ మాూరూనూ” అని కసిరింది. ఇ౦5క వూరు మాబటాడక వెళ్ళిపోయారు వీల్టలు, న్‌ ఆ యింటి యజమాని రావమూరాన్ఫ్సగారు. మనిషికి నల భై వళ్ళు ఉన్నా పపంచ జ్డాన మనేది బౌల్తిగా లేదు, అన్న సూర్యాఠావుగారు బ్రతికి ఉన్నంత కాలనుూూ, ఇంటి

పే

జోళ్య మే పట్టించుకోవలసిన అవసరమే "లేకపోయింది రామా రావుగాశికి. స్వతహాగా అది ఆస్పిపరుల కుటుంబఏ3. వి తా గితమైన అస్థి కావలసినంత ఉంది. లఅస్టి వ్యవహా రాలన్ని అన్నగాచే చూసుకునేవారు. అన్నదము శ్రలిదరూ సమిష్టి కుటుంబంలోనే ఉండేవారు. అన్న ఉన్నంత కాలమూ, శామారావుగారికి తిని తింగటంతప్ప వేనే పనివమో ఉండేది కాదు

కావ హళఠాత్తుగా రెండేళ్ళక్రితం అన్నగారు చని పోవడంతో రామారావుగారు అంధకారంలో పడిపోయారు, వ్యపహోార జ్ఞానం బూప్తగాలేని శామారావుగారికిది అశని పాతం జయింది. వం చెయ్యాలో తఆలియదు. ఎలా చెయ్యాలో "తెలియదు. ఎవరిని నమ్మాలో "తెలియదు. ఎవ రిని నమ్మ్మకూ వవ్‌ తెలియదు. అవకాశం కనిపెట్టారు జ్ఞూతులు ఎవరిక అందింది వారు చేజక్కి౦ంచుకున్నారు. లెశులు మూతం ఊరుకుంటారా ! ... అడిగినప్పూడే ఫంట చేతికియ్య చ్చున నుకొని ఊరుకున్నారు,

వమిీా వేయలేక పోయాడు రావూరానవుగారు. ఇవన్నీ చూసేసరికి ఆయనకి మతి చలించింది, సూర్యారావుగారు ఉన్నంతకాలమూ లేని వెరుపులు తోడికోడళ్ళ మధ్య పుట్టాయి, వాటిని అరికట్టడానికి ఎవరున్నారు! రామారావు) గారికా మతిచలించింది అలించే అత కాని, పాలించే మావ కాని లేరు. అరికప్టైవారు లేకపోవడంతో అవి విచ్చలవిడిగా (పజ్వరిల్లాయి.. రోజు రోజుకీ తోడికోడళ్ళ

ర్డీ మధ్య చ్వేషం వరిగి పోతోంది. వ్‌ల్మల మధ్య కూడా నోడ్‌ కన్ఫేశారు ఆ తోడికోడళ్లు, పొరబాటున వగి వీల్పలూూ, ఏరి పిల్లలూ కలిసి కనివీస్తే, ఇద్దరి పిల్లలకీ ఏపులు చేడ్డ్రాయి అన్నమాసే! పాపం! నీడని చూసికూడా భయపజేవారు ఆ వ్‌ల్లలు.

ఈ విధమైన దుగ్భర వాతొవరణంలో ఒక్క. వడాది గడిపాగు. ఆ తోడికోడళ్ళు కలిసి వుండటమనేది ఎంత నూ(ఠతమూ సాధ్యం కాదనిపించింది వారికి ఒకరోజు ఆ యింటి పెద్ద కోడలు, దానీ దానితో, మర్నాడు తను పిల్ల లతో పుట్టింటికి వెళ్ళిపోతునా్న్నానని చెప్పంది. అవిడకు తెలుసు-. దాసీది వెళ్ళి, తప్పశ, ఈ వార్తని తోడికోడలు విని వేస్తుందని. అవిడ కోలేది కూడా అబే. తనకై తాను వెళ్ళి తోడి కోడలుతో వఎెప్పజాసిక్‌ ఇష్టంలేదు, అందుచేత అవిడ ఈ విధంగా చేసింది. అవిడ అనుకున్నశ్లై చాసీది వెళ్ళి రత్త మ్మృగారి వెవిని వేసింది ఈ వార్తను. అవిడ “బ్పప్టముంకే ఉంటారు. కష్టమెతే హాతాను, మనం పట్టుకు౦ేు ఆగుతారా ఏమిటి? ఉంళశే ఎవరికి... పోతే ఎవరికి అంది చాసీ నర్చమ్ముతో. నర్సమ్మా ఛృదంగా ఈ మాటలను తూ, చా తప్పకుండా, నేర్పుగా "పద్ద ఫోడలి ఇచెపిని వేసింది మళ్ళి చాంతో ఆపిడ ఆెరాజువ్య అయిపోయింది. వెంటనే ఆవిడ గోడదగ్గరికి వెళ్ళి తోడికోడలుకి వినిపిం చేటట్లు “నర్సమ్మాా... ఎవరికి కుళ్ళు బుద్ధులు ఉంటే వాలే నాశనమవుతారు. పెద్దల మాద గౌరవము లేనివారికీ జంతువ్రులకీ లేడా ఏమిటి! మనిషీ.

ర్‌

శైలే ఒక సారి కాకపోలే పదినార్లయినా ఇవిలే, ఏమెనా (పయోజనం ఉంటుంబచేమో కాని జంతువులతో చెప్పి ఏవిం | పయోజన౦1” అంది. గోడ ఆవలనుంచి రతృమ్ముగారు, అక్కడ ఒక పిల్లి ఉన్నట్లుగా “పాడు పిల్లీ! ఎన్ని తిట్టినా నీ అరుపులు మానవు, నీ నాలిక కోసేజేనేగాని ఊరుకోవు. ఎంత పెడ్తే న్మూశం నీకు కృతజ్ఞత ఉంద్‌? సీ జంతు బుద్ది ఎక్క-డెకి వోతుందీ! నిన్ను ఈ కొంపలోంచి తరిమివేస్తేనే కాని శని వరగడవదు మాకు. అంది.

తను ఒకటి అంశే పది మాటలు చిన్నకోడలు నుంచి వచ్చే సరికి 'ెద్ద కోడలు ఇంకేమా మాట్లాడలేదు. తన గదిలోకి వెళ్ళిపోయింది సణుగుకుంటూ,

నుర్నాడు (పొద్దున్నే కమానుబండి వచ్చి ఏధిలో నిలిచింది. ఇన్ని నెలలలో ఈ ఒక్కరోజు మాతం తోడి వోడళ్ళు ఇద్దరూ కలిసి కనిపించాను వెద్దావిడే వచ్చింది చిన్నావిడ దగ్గరకి. వచ్చి చేతికి తాళాలు అందిస్తూ *నూ పుట్టింటికి వెళ్తునా నమ్మా. ఇవిగో తాళాలు. లోకానికి నిరచి ఇనాషళ్ళూ ఈ ఇంట్లో ఉనాన కాని, లేకవో లే ఆయన పోయాక ఈ ఇంటితో అవసరం నా కేమివుంది! వమా అమ్ము నా కిచ్చిన పది ఎకరాలూ ఉన్నాయి. ఆదరించే అన్న గార్లు ఉన్నారు. ఈ ఇంట్లో ఉఊోడిగం చేయాల్సిన అవసరం నా "శీమి ఉంది” అంది విటకారంగా,

రత్త్రమ్మగారు “అం లేనమ్మాా... అంతే. లోశానికి వెరచి, నువ్వు ఈ యింటి వెద్దకోడలివి అవడంచేత్యు బావ

6 గారు పోయినా నువ్వెన్ని మాటలన్న్నా పడి టూరుకున్నాను గానీ లేకపోతే నాశేమి అవ్రుసరమమాళ్ళ. పాపం, పెద్దవారు మిరు... కొచెం ఓ కను్నుు మామోాద వేసి ఉంచండి...” అంది అంతకంశచు వెటకారంగా. పెద్దావిడ అఆ మాటలు విననట్టు పిలలతో “రండ(రా ఎక్క_.డ చచ్చారు మారంతా వేళ అవుతోంది బండి ఎక్క౦డి” అని అరిచింది. అప్‌డ “శీకవీని పిల్లలు పరుగు పరుగునవచ్చి బండిఎక్కారు. తోడికోడళ్ళు కలసి మాట్లాడు వోవటం”" చూసి ఇద్దరి పీల్ణలూకూడా గదిలో కలుసుకుని ఏడో్కో_లు ఇచ్చుకుంటున్న్నారు వొాపం. పెద్దావిడ బండీ ఎక్కి. గ వెళ్తునాఇనమ్మాా” అని బండి వాడితో *తొందరగా పోనీీయజబ్కాయ్‌” అంది. కొరడా చురకతొ బండి కదిలింది.వి బండి మలుపు తిరి గేదా కా చరాస్తూవుండి, భారం. తీరినట్టు, చిగునవ్వుతో ఒక్క నిట్టూర్పు. విడిచింది రత్తమ్మూగారు.. వెనక్కి. తిరిగిచూసి పెద్దళోడలి వాటా _వెపు తల పంకించింది. ఒకరి ముఖం ఒకరు భూసూ వుండిపోయారు పిల్లలు. చే రామారావుగారికి మతి కొంచెం చలించినప్పటికీ అది ఇతరులకి (పమాదం: తెచ్చే పద్ధతిలో లేదు. ఆయన ఒకచోట మొద్దళ్లే కూర్చునేవాడు. ఏమిటో తనలో తాను

7

గొణుగుకు నేవాడు అస్పష్టంగా. అడిగినదానికి సరిగా సమా ధానం చెప్పక వమిటో వెరిచదూపహ చూసేవాడు దిన కృ త్యాలన్ని ఒకరు చేయిస్తే చేసేవాడు అంతే. వెనకటి ఉత్సాహం చూద్దామన్న్నా లీదు ఇప్వూడు,

రతృమ్మాగారికి పుట్టింటివారు ఇచ్చిన అస్టె ఒక నాలు గెకలాలు ఉంది. (పస్తుతం ఆ రైశులు మతమే సవ్యంగా అప్ప చెబుతున్నారు పంటని. ఆపంట డబ్బే బాటాబాటిగా సంసారం గడపడానికి సరిపోతోంది. ఇబ్బందులు అనేవి ఏమిటో, ఎలా వుంటాయా తెలుసుకునే రోజులు విచ్చాయి ఆ సంసారానికి,

వాళ్ళు ఉందేది ఒక కు గానముంలో అది ఆధువిక౦ంగా ఏ విధంగానూ అభివృద్ధి చెందని గామం. మూఢాచారాలు బలమైన వేళ్ళతో నే ఉన్నాయి. ఆ గాామంలో బుక్క్‌ డ్రి ఆనామాోాల కాలషేపం వమిటంకు ఏ్‌ధి అగుఫమోాద కూర్చుని, చుట్టకాలుస్తూ, వచ్చేపోయేవారి యోగ వేబూలు కనుకు౦ంటూ పాతాఖానీ వేయడం. అక్కడి అమ్మ* క్క_ల పని అపనిందారోపణం -- ఫుకార్హని విస్పృతం చేమయడం, ఇటువంటి వాతావరణంలో పుట్ట వెరిగిన రామా హావుగారికి అయిదవఫార౦ కంళశు ఎక్కు-వ చదువ అబ్బ లేదు ఆయన అన్న సూర్వారావుగారు, ఆ |1గామంలో వపదభూనా్యమి అవడంచేత అరీదంకీ తలలో నాలుకళ్లే ఉండి, దపా గన మహారాజుగా చెైలామశి అయ్యాడు అదీగాః ఆయన ఒక్క-జే ఆ (గామంలో చదువుకున్నవాడు. కాని సూర్యా

రి రావ్రగారు పోయాక ఆ సానానిషై రానూళశనావుగారు అక మించలేక పోయారు. * రామారావుగారికి వరుసగా ముగ్గురు కూతుళ్ల తరు వాత

ఒక కొడుకు, వాళ్ళ పేర్లు క మల, డుర్ద, ఇజ్యామల, ళాబు

కమలకిప్తూడు పదహారు, దుర్గి పదిహేను, ఇ్యైమలకు పద వమూడు, బాబుకు పదివళ్ళు, ఆ పలైటూరి వాతావరణంలో పెరిగిన కమల దుర్గలు ెద్దమనిపీ. అవడంతో కే చదువు ఆచే శారు. ఇద్దరుకూడా చదివింది మూడవ ఫొం౦ వరశే.

శ్యామల, బాబు ఇంకా చిన్నపిల్లలు. ఇఎళకా చదువు కుంటున్నారు,

ముగ్గురు అక్క చెల్లెళ్ళవ్‌ మూడ విధములైన (పకృ

తులు. కెమలకి పెద్దలంకే అమిత భయం, దుగ్గ అతి నెమ్మది పిల్ల. అ అమ్మాయికి ఒక ఇష్టం అంటూ లీదు. ఎవరైనా “నువ్వు ఇలా చేయి” అంకే తను అల్లా చేయూలి కాబోలు అనుకుని చేజశేది. అంలేకాని అది వేయకలసినడా, చేయ కూడనిదా అని ఎప్పుడూ ఆలోచించేది కాదు, ఏవ వస్తువు వోసమైనా కవులా, శ్యామలా పోట్లాడు కునేవాలేకాని, దుర్గ ఎప్పూడూ పోట్లాడేది శాదు,. అందరూ తీసుకోగా మిగిలినది దుర్ష తీసుకునేది. వదైతే నేమిటి! అవసరం గడిస్తే అం తేచాలు--అనే తత్వం అమెది వైగా దుగ్గకి బ్రవభక్సి విపరీతం. దానికితోడు (పతిదానికీ కూడా వేదాంత ధోర ణిలో మూట్లాదేది, అందుకీ అందరూ దుగ్గని ఒక విచ్చి మొద్ధుకింద పరిగణించే నారు. దానినే శొంచెంయమరత్కాద.!ా

(ఓ) 0 ణ్‌ బ్రద్రి వట్టి అహాయకుడాలు” అనేవారు. శ్యామల అం౫రి లోకీ గడుసుది. ఆ విల్లనోరు మహాపెద్దది. _వెగా శ్యామల అందరిలో కీ చిన్న్నపిల్ణ అవడ్‌ ౦0తో ఎపూడూ ఆ విల్లనూ శు నెర్లది. శ

రోజులు ళొడి కొడిగా మారుతున్నాయి. చదూస్తుం డగా వీడాదిన్నగ గడిచిపోయి, మళ్ళీ వె[తమాసం వచింది. "కెటి టికీ పాత ఆకులురాలి, కొత్త చిగుళ్లు వేస్తున్నాయి. రామారావుగారి చిత్తచాంచల్యం, ఇంచుమించు పూర్తిగా పోయింది వ్త్‌ద్యుల మూలం గె నె లేనేమి, మళలెందుచేత నై తేనేవి ఆయన తిరిగి మామూలు మనుష్యులలో పడ్డాడు. కాని ఆయనలో పూర్వపు ఉత్సాహం వూతం లేను. ఆయన తన అళశకి ని, అసమర్ధలేని గుర్తించాడు. డానికి (పతికియ వమా చేయలేకపోయాడు. ఫలితంగా ఎవరినీ అనలీక, తన కోపం అంతా, భార్యా పిల్లలమిాద కసురుకుని తీష్పుకు నేవాడు.

మానవుల్లో మళ్ళిపడ్డ రామారావుగారు అన్నగారి వ్యవహా రాల కాగ తాలు చరాద్రామముకునా్నడు. రామారావు గాం వుతి పోయినంతకాలము అవి 'వినటోడలు దగ్గరే వుంజేవీ ఆవిడ పోతూ పోతూ, ఈ యి"టిమోద కశకొద్‌ ఇన ప్పెశ్రైలో వున్న, ఆణి 9 టి వ్యవహా రాల కాగ్‌ తౌలన్న్నీ

10 ఎవ్వరితోను శెప్పకుండా చంకనెట్టుకుని పోయింది. వెళ్ళే టప్పుడు తాళాలు నూతం రత్త మ్నుగారి!ి ఇచ్చి వెళ్ళి పోయింది. ఆ ఇనప్పెట్లో డబ్బు ఎప్పుడూ ఉండక పోవడం వేత రత్తమ్ముగారు ఎప్పూడూ ఆ తాళాల గురించి పట్టించుకో లేదు, ఇప్తూడు భర్త మళ్ళీ వమూహూలు మనిషమ్య్యూక, రతృమ్మాగారు ఆ తాళాలను భఖవ్తక ఇచ్చిండి ఆ తాళాలను వమూాసేసరిక్సి రామా ఈశానుగాకరికి ప్యపహా రాల కాగితాల సంగతి జాపకం వచ్చింది. కాని ఇన ప్పె శై లెరిస్తే అందులో ఒక్క "కాగితమూ లేదు, వెంటనే వదిన గారికి శాగితాలను గురించి ఉత్తరం (వాకొడు. కాని ఆవిడ కాగితాల విషయం తన "కేమో "తెలియదని, తిరుగుటపాలో జవాబు వెసింది. వదిన గారు చేసిన [దోహానిక్తి రామారావుగారి హృదయం దహిం చుకు పోయింది కాని పాపం చమి వేయగలడు +! ఆ కాగే తొలు లేనిబే ఒక్కపనికూడా వేయలేశు, ఆ ఫోపం దగ్గర కూర్చుని ఆడుకుంటున్న బాబుగాడిమోద తీర్చుకునా్నాడు కసిదీరా. భ_ర్హ ఉగరూపంచూసి, భార్యకూడా. వెళ్ళలేక బోయింది దగ్గరికి. ఆ థోపంతీరాశ మళ్ళీ ముద్దుగా పిలి చాడు, కాని వాడు భయంతో దగ్గరకు వెళ్ళలేక పోగా, వడుపు మరింత 'వాచ్చించాడు అపూడూ తనే లేచి వెళ్ళి వాడేని దగ్గరకు లీసుకువి, వాడిచేతిలో ఒక అణా పెట్టి. ఏదెనా కొనుఖ్లోమని చెప్పి, వాడి వడుపు మాన్పించాడు. ఇదంతా చూస్తున్న రత్తమ్మాగారికి అృపయత్నంగా అళువులు కారాయి సంగలేమిటో తెలియక అక్క- చెల్లెళ్ళు ముగ్గురూ ఒకరిముఖ౦ మరొకరు, బిత్తరపోయి. చూసుకున్నారు

1! బాబుగాడు ఇల్లెగిరిపోయెటట్లు వడుస్తుంశు వం జరిగిండో నని పరిగత్తుకు వచ్చారు, తండి, ఉగరూపంచూసి వాళ్ళకి వణుకు పుట్టింది వ్‌

సూశ్యా రావుగారు (బతికి ఉన్నంత శాలనమూ, (గావు పెద్దగా పలామణీ ఆయ్యాగు కనుక, ఆయనను గురించి వదెనా చెడుగా చెప్పుకోడానికి భయపటజే వారు ఈ |(గామ [(పజలు. ఇష్తూడు ఆయన లేరుకనుకనూ శామాశాన్సగారికి, ఇచ్చే విలువ వమిోలేదు కనుకనూ, ఆకుటుంబచాన్ని విమర్శిం చడం [పారంభింఛచాకు ఆ (ప్రజలు, ముఖ్యంగా అమ్ములక్క_- లలో గుసగుసలు ఎక్కువయ్యాయి. వాళందరినీ కలవర పెట్టిన విషయ మేమిటంళశేు, పెద్దమనిషి. అయ్యాాకకూడా, కమలకి, దుగ్గకీ వివాహము జకుగకవోవడం, అందుచేత పాత వాసనలు వదలని అఆ [గామ (_పజలు కుత కుత ఉడికిపోయారు.

అఆ రోజు ఉదయమే, మామూలుగా ర త్తి వ్చుగారు వారుగింటి పుట్ల మ్థ్ముగారూ, నీళ్ళకి వెళ్ళి చెళువు గట్టున బించె

ల 4

తోముకుంటూ, వీచ్యాపాటీ మాట్లాడుకుంటు వాబ్నరు మక నాలుగు గజాల దూరంలో, వురి అయిదాకుగుకు అమ్ము లక్క_లు మాట్లాడుకుంటున్న్నారు.

ఒకావిడ “వ మే సూరమ్మాా... మ్‌ అమ్మాయికి ఈ ఏ_డెనా వెళ్ళి చేస్తావు కే?” అందిం సూరమ్మ త్త ఆదర

[ఓ

నీముందమ్మూ దానికి యింకా పన్నెండు పళ్ళయినా నిండ లీదు. మహా మహో రత్తమ్మ గాఠంతటినాశే వారి పిల్ల లకి పది హేదేళ్ళొచ్చినా "వెళ్ళి చేయకపో తే, మనకీ వమిట్మమా తొందర శ... టోరి వెద్దలునారు, వారు ఎల్లా చేసే మనం కూడా అల్లా చేయాలసిం బే కదా...” అంది ర_త్పమ్మకు వినబడేటట్లు,. ఈ మాట పిని ఇకో అమ్మ్‌లక్క- “అల్లా అనకు సూరన్మూూ... ఇటే వెద వాళ్ళు చేశారు కనుక నరి పోయింది. అబే మనబోటివాళ్లు చేశ్తే ఎవరెనా ఊరుకుం టారాః పెద్ద _లెలే వారు మంచినిచేన్తే, మనం వారిని అనుస రింఛాళ్‌గాని, తప్పూ చేస్తుంచటేకూడానా” అంది మరో అమ్ములక్క-. “ఆ మూట నిజమే నవోయి ... తేప్పూడు పనులు చేసేవన్నీ 'వెద్దవాళ్ళ అనుకో ,... అబే తక్కు వాళ్ళ యిణే ఆల్సరి చేసేదీ వాన్లే. =. అయినా ఒకరి సంగతి మన శెందుకు మనం సరిగా ఉంపే అంలేవాలుూ అంది మరో జేరక్కా,

ఈ వమూటలు అన్నీ వని రత్తృమ్ముగారు తలోెందగ తొందరగా, బిందెతో నీళ్లు ముంచుకుని, ఇంటికి వెళ్ళి పోయారు ఎవరితోను ఏమి మాట్లాడకుండా కాని ఆవిడ హృదయం అవమానంతో ఉడికి పోతోంది, ఆ రోజంతా అవీడ విచారంగానే ఉంది. పిల్లలమిద అనవసరంగా కసురు కుంది. కారణం అడిో థి ర్యం పిల్లలకు 'లేళపోయింది.

అ రాత్‌ రతృమ్ము భర్తతో అమ్మలక్క-లు అను కుంటున్న మూటలు అన్నీ చెప్పి, పిల్లలకి వమైనా తొందరగా

13

వెళ్ళి చేశాయలని అంది. రామారావుగారు “వళ్ళి చేయడ మంశే ఊరే మాటలతో ఉండా వమిటి ! ఇప్పట్లో వెళ్ళి చెశుడం నా తరంకాదు. వ్యవహా లాలు కొంత కుదుట పడిలేనే కాని అసలు ఆ విషయమే తలవెట్టను అన్న్నాగు.

ఆవీడ *ోఅల్లా అయిబే లోశం నోరు మూయడం ఎల్లా *,..మనం తలెత్తుకుని ఊళ్ళో తిరగగలమా + వవో శీ చడాకి చూసి వాళ్ళ! ముడిపచేలా దూడాలిశాసి” అంది.

ఆయన “*ఎవళేమి అనుకున్నా నామా లెక్కలేదు. ఆరిచేవాళ్ళను అకుచుకోనీ. అరిచి అరిచి వాళ్ళనో శే నోప్పె ట్టుతుంది. అనవసరంగా నువ్వేమి బెంగ వ సకోకు, నాకు చిళా కె త్తించకు” అన్నారు కొంచెం విసుగ్గా.

ఆవిడ ఇంకా అనేక వీథఢాల ఆయనను ఒప్పీంచడానికి [(పయతి్న్నించింది కాని. ఫలితం 'లేకపోయిం౦డి. ఆవిడ విచార ముతో తెలియకుండానే సిదపోయింది.

ఆ వురురోజు వినాయశ చవితి. త చృమ్భుగారి పంట మాద వచ్చిన డబ్బు ఇంకా కొంచెం మిగిలించేవూ అదీ గాక్ష పల్గలకు మ౦చి బట్టలు లీవేమో, రామారాన్రగారు పిల్లలకు బట్టలు థ "ని తచ్చారు. తెం[డీ వేతిలో వొట్లాలు చూడగానే పసికట్టారు పిల్లలు, చేతిలో బట్టలు లాక్కని తల్లి దగ్గరకు పరిగెత్తుకుంటూ వచ్చారు. అదీ అ రోజు పిల్లల సంబరాసికి కారణం,

క్షే

మధ్యాహ్నం భోజనాలయ్యాక బట్టలు ముందు వేసు కుని చూస్తున్నది ఆ సంసారం, కమల, శ్యామల ఆ బట్టలలో ఎవరు వది తీసుకోవాలి అనే వివమయంలో ఉజీచీ పడ్డారు చివరకు తండి కసురుకోవడంతో, తల్ళి "శీకలు వేయడంతో, శాజీ పడ్డారు. తల్లి దుర్షని అడిగింది. “సీ శీను కావాబేగొ అని. దుర్ష *ముందు వాళ్ళని తీసుకోని అమా శ మిగిలినవి నేను తీసుకుంటాలే. నా శేదై లే వమిటి!?” అంది. రత్తమ్మ కమల ఇ్యామలలతో “డాన్ని చూసి నేర్చుకోండే. అది మూరు మళ్లే వమైనా పేచీ పెడుతుందేమా చూడండి. చెప్పిన నూట వింటుంది. మోలాగ కాదూ అంది, శ్యామల త దాన్సి మొహం... దానికి అసలు గుడ్డలలో నాణ్యము వవిటో తెలిస్తేగా వరుళోడానికి” అంది. రత్తమ్మ “నోర్నుయ్‌ .., విద్దా చినా్న్నా "లేకుండా వాగుతున్నావు అని కోప్పడింది. మళ్ళీ అందరూ బట్టల హడావుడిలో పడ్డారు,

6

ఆఅగోజా రత్త్రమ్మగారు అప్పుడే పూజ పూర్తిచేసు కునా్నారు. ఇంతలో బాబిగాడు పరుగున వచ్చి “అమ్మా... అమ్మా... కామచ౦ంద్య)౦ చూమయ్య వచ్చాడ” అన్నాడు.

ర_త్తమ్బగారు హాడావిడిగా సొవిట్లోకి వచ్చి కప్పుడు వచ్చావు అన్నయ్యా ! బొత్తిగా ఉత్తరమైనా 'లీకుండా వవ్చాావే! (వొద్దున కాకికళూసింది కాసి వచ్చేవారు ఆఎవరు

కేర్‌

ఉనా్న్నారా అనుకున్నాను. అంతె కులాసా యనా! * అని అడ్‌గింది అప్యాయంగా,

.రామచం[దంగాకు *ఆ...అబే కులాసా పనిమిోద

ర్ర్‌ అర

బన్బ వెళ్ళి వస్తూ ఉన్నట్టుండి బుద్ధి పుట్టి ఇటు వచ్చా, ఏమిటి సంగతి! బా" వేడీ *” అన్నాడు.

ఆవిడ (ఇంతకుముం బే పొరుగూరు వెళ్ళారు. ఎవరినో సలహా అడగాలిట తిరిగి వచ్చేసరికి మధ్యాహ్నం మూడో నాలుగో అవుతుంది. నువ్వు స్నానానికిలేచ్చి భోజనం చేయి” అంది.

అయన భోజనం చేస్తుండగా, రత్తమ్మ సంగతులన్నీ పూస్మగుచ్చిన్వు దెప్పింది. డోళ్ళో అను (్రక[ాలు తమని గురించి అనుకుంటున్న మాటలూ, భర్త పట్టించుకోక వోవ డమూ, ఈ వీపయాలు చెప్పేసరికి ఆవిడకి దుఃఖం ఆగ లేడు. వలవలా ఏజ్బెసింది. చెల్లెలి దుఃఖం కూసేపరికీ అన్నగారి గుండె కరగి పోయింది.

ఆయన “ను వ్యేమిా "బెంగ పెట్టుకో కమాళ్చాయి ... బావతో మాట్లాడి నేనన్ని సరిచేసాగా...” అని హోమో ఇచ్చాడు దాంతో ఈ మధ్య శాలంలో ఎపుడూ పొంద నంతటి శాంతిని పొందింది ఆమె హృదయం,

మధ్యాహ్నం రామారావృగాకతు వెరళగూరునుంచి వవ్య్చారు. కాసేపు వీచ్చాపాటీ మాట్లాడుకున్న తరువాత

కీ 0

రామచం దంగారు “*ీచూడువావా ,., ఆడవీల్లల్ని కన్న త ర్యాత, వాళ్ళన ఒక అయ్య చేతిలో విడి చేనేకాని మన బాధ్యత తీరదు. వదో విధంగా తల ళాకట్టు విష్టేనా వాళ్ళకి "వళ్ళి చేయాలి. లోకంలో ఉంటూ లోకాన్ని ఎదికించలేం. దానికి అనుకూలంగానే పోవాలి” అన్నారు.

రానూరావుగారు “అది నాకు తెలుసు. కాని ఎల్లా చెళ్య్యూలో ఎవ్వరూ చెప్పరు, పెళ్ళనగానే మాటలతో అవృతుండా ?* అన్నారు.

“నువ్వే ఇ న్వ్నావుటోయ్‌ ఆడపిల్లల్ని 1 చే9లో చిల్ల గవ్య లేకుండా నలుగురు ఆడపిల్లలకి నేను వెళ్ళి చేయలా? వ్‌ ఆపహ్పా సప్పో చేయాలి, మన కోర్కెలు తెగ్గించుకుని ఎవరికో ఒక 8కి ముడి వేయాలి.” అన్నా రామచం[ద౦గారు.

రామారావుగారు *నాకు తొందర పడవలసిన అవ సరం నవమి శనిపించడం లేదు నాపీల్దలు జమిీందారీ బిడ్డల్లా 'పెకిగాకు బంగారంలాంటి వాళ్లని తీసకెళ్ళి, ఏ చెట్టు [క్రిందో, పుట్ట్టకిందో డారినపోయీ దానయ్యకి ఇయ్యడానికి నేనెంతమా[ మూ వపష్పూకోను, అఆగినన్న్నాళ్లు ఆగాను. మరి నాలుగేళ్లు ఆగుతాను అప్పటికి నేను ఈ వ్యవహా రాల బడదలోంచి కొంచెం "తేరు కుంటానని ఆశ ఉంది నాకు అన్నారు.

రామచం[ దంగాకు “నువ్వు విచ్చి పిచ్చి ఆశలు పెట్టు కుని, విల్ళ్లల (బతుకులు నాశనం చేయక మర నాలుగేళ్ళకి

(0) కే ॥ గ టం పిల్ణలు ఇర వై వళ్ళవాళ్ళు అవుతారు. వయసు వచ్చిన అడ ప్‌ల్చికీ పెళ్ళి కాకపో తే, చానికి కారణాలు లోకులు, అతి సిచంగా చెప్పుకుంటారు. అందులో ఇటువంటి పల్లెటూరులో ఉంటూ నువ్వు నీయెత్తు ధనం పోసినా, సీపిల్తలకి అహ్పుడు విళ్ళిచేయలేవ్ర. నాగా అలోచించు” అన్నారు,

ఈమాట విజమే అనిపించింది రావూారావుగారికి, ఆయన, “అయితే మా ఇస్టం నేనేమూ చేయలేను, అవన్నీ మిరే మాసుకోండి అన్నారు అయిష్టం.”. రామ చందంగారు “అల్లా అన్నావు బాగుంది. సరాడు, కమల భారం నాకు వదిలేయి. దానికి వళ్ళి చేసే చాధ్యతనాది. అంతకు మించి నేనేమూ చేయలేను. నా ఎకిగకలో ఒక మంచి కురవాడు ఉన్నాడు. వాళ్ళకి కట్నాలమాద ఆశ లేదు, పిల్లవాడు అందగాడు, బుద్ధిమంతుడు కాకపోతే స్కూల్‌ ఫె నల్‌ వరే చదివాడు. ఆస్పి వమాలేడు, కాని స్వంత వ్యాపారం వేసుకుంటున్నాడు మందులపాపు పెట్టుకుని తన ద్రక్క_ల కష్టంతో తన భార్యని సువాయాసంగా పోషీంచ గలడు. ఇంతకు మించిన అనువైన సంబంధుఎ నాశేమోా కను పించ లేదు. వ్యాపారంలో వుంచి అభివృద్ధిలోకి వచ్చే లత్షుణాలు ఉన్న్నాయి] అతనిలో నువ్వు మాత్రం బ్రంతరకు మివిచిన సంబ౦ఫం "లేగలవాఖి! అన్నారు.

రామారావుగారు అయిష్టంగా “అంతా మాయిప్టం, వం చేసుకున్నాసచే అన్నారు. ఠతృమ్మ్బాగారు “ఎలా 7నా

16

ఈ సంబంధం అయ్యేటట్లు చూడన్నయ్యాా” అంది కళ్ళు వనతుకుంటూ.

మరునాడు (వొద్దున్నే రామచం[ దంగారు ఠూీగు నెల్లి వోథయారు,

మరి నారం రోజులలో ఆయన దగ్గరనుంచి ఉత్తరం వచ్చింది, పిల్లవాడికి అన్ని సంగతులూ తెలియ జేసినట్లూ, అతనితరఫ్రువారుకూడా నిరాడంబరంగా పెళ్ళి జరిపించాలని ఫోరంసట్ల్టూ. ఆ వై దశమి నాడు పెళ్ళిచూపులు. జరిగి పోయాయి, ఉభయ పమోలవారికీ ఇష్టమెంది. కాని డబ్బు లేని వాడికి ఇయ్యవలసి వచ్చిం బే అసి రామారావ్రగారిక్తీ, కట్న ౦ లేకుండా, బీద సంబంధం చేసుకోవలసి నచ్చిం జే అని పెండ్లి కుమారుని తండికీ లోపల విచారంగానే ఉంది. కాసి రామచం.దంగారి ఒత్తిడి నూలంగా ఆయనా, పెండ్లి కువూరుడు (పకాశం, పట్టుదల మూలంగా ఈయనా, తమ అసంతృప్నిని లోపలనే ఉంచుకొనవలసివచ్చినది. అనాడే తాంబూలాలు పుచ్చుకున్న తర్వాత ముహూర్శ నిర్ణయం కూడా అయిసోయింది.

బూస్తూండగా వళ్ళి రోజు వచ్చేసింది. అతి నిరా డ౦బరంగా వెళ్ళి జరిగిపోయింది. విళ్ళీకి అటూ, ఇటూ కలిసి సన్నిహితులు ఒక ముప్పయిమందికంకశు ఎకువ రాలేదు, ఎంత కూడదనుకున్నా, రత్తమ ౭గాతి పొలం లోంచి ఒక ఎకరం భూమిని తప్పనిసరిగా అమ్మి వేయవలసి వచ్చింది, వెళ్ళికోసం. అన్నివిధాలా అన్నునైెన సంబంధం వచ్చి

19 నష్రూడు, కనీసం పెళ్ళికొడుకుకు, పట్టుబట్టలూ, వెండి కంచం, వెండి చెంబూ అయినా విట్టకపో తే శరాసండదని పెట్టారు శామూరావుగారు,. మరి మూడు నెలలలో కవుల అ త్తవారిం టికి వెళ్ళిపోయింది. /

చూస్తుండగా కం డేళ్ళు గ్మిరున తిరిగిపోయాయి, రామారావుగారి వ్యవహా రాలేమో ఒక చారికిరా లేదు. ఉన్న నాలు7కరాలలో, ఒక ఎకరం అమ్మవలసి రావడంతో ఇబ్బంది మరీ ఎక్కువయింది. ఇప్పుడు దుర్లకి పెల్లి చేయడం ఒక్‌ సమస్య అయి కూర్చుంది. ర తృమ్ముగారు అమ్మాలక్క_ల మాటలకు ర్వుడిసి చెుువుకి వెళ్లడానికి కూడా భయపడు తోంది అఇక్రత ఎక్కువ కావడంతో రామారాన్సగారికి రోజు రోజుకి వీచ్చికోపం ఎక్కు వ అవుతోంది. ఆయన ఫోపానికి ఆ ఇంట్లో భయపడని [పాణిలేదు. అకారణంగా రోజూ శాబుక్తి ఏపు ఓలిపోతూనే ఉంది. నెనక టిరోజుల్లో అయితే, కొట్టినా, తరువాత పశ్ళొాతాపపడీ, తిరిగి పిల్లలని దగ్గరకిచేర దీసుకునేవాడు. ఇషూడదీలేదు. ఎన్నో సంబం ధాలు, వారూ, పిరూ తీసుకుని చ్చేవారు దుర్గకి, కాని పెళ్ళికి భోజన్నాలైనా పెట్టలేని స్థితిలో ఉన్నారు రామారావ్స గారు. అందుచేత వఏపంబంధవుూూ స్థ్రపడ లేదు. చీటికిమాటికి అయన “ఈ పాడు పిల్లలు పుట్టకపోయినా కాగుం డేది.

రీ ఏళ్ళు శీకపో లే ఎపుడో సన్యాసుల్లో కలిసేవాడిని, ఈపాడు (బతుకు (బతి శేకన్న్నా ఎందులోనె నా పడిచావడం౦ మే ౫ *అని చిరాకు పదేవారు. ఈ మాటలు అందరికీ శళూలాలులాగా (గుచ్చుకొ నెవి. చివరకి ఇల్లు ఒక నరకంలా తయారయింది, ఆ యింట్లో ఎవరికీ శౌంతి లేదు. (పతీవారు ఈ రొంవిలోంచి వీదోవిధ మైన ము క్షికోసం ఎదురు చూస్తుండసాగారు,

ఆ యింట్లో దుగ్తకి అసలే శాంతిలేదు. తను తల్లి దండు? హృదయం మై కుంపటివలే ఉనా్నానని పఏపరీతంగా ఇఛాధపటడేది. శాని తను అణల, వమి చేయగలదు + శతనసి ఓచా శ్చేవారు ఎవ్వరు | తనక్తీ చెరవదల్కి, తన తన్నీ దండు) లకు మంచి రోజులు వచ్చేటట్లు చేయమని గోజూ బేవుడిని (ప్రాన్టించేది.

దుర్ష హృదయపులోతు ఛాలా గొప్పది. దానిని ఎవరూ తెలుసుకోలేరు. ఐన్నినౌాధలు ఉనా్వ్యా వాటస్నిని క ప్పేస్తి ఎప్పుడూ చిరునవ్వుత్‌" ఉండేది, ఆ నవ్వు వెనుక ఎంతటి విచారం ఉందో _బహ్మ్నకుకూడా తెలియ నిచ్చేది కాదు. అమె నవ్వును తల్లిదం[డులే అపారం చేసుకొనే వారు. తాము ఎంతకష్టంలో ఉన్నా దుర్గ తన కేమో పట్టనట్లుగా, అష్పుడూ నవ్వుతూ ఉంటుందసి చాధపజేవారు. వారు ఆ పిల్లను రైన్‌ అడవి మొద్దుగా భావించారు. అకార ఆ౧చేత ర_త్రమ్ముగారికి చిరాకువచ్చి నప్పూడల్లా దుర్షని తి శ్లైది నిష్కారణంగా శాని దీనికికూడా దుర్ష సనూధానం చెప్పేదికాదు. తిట్టినాకూడా నవ్వుతూ ఉండేది. అది

శ! కత్తమ్మా గారికి మరీ చిరాకు కలిగించేది. అమె “నేనన్న మాటలకి అభిమానమున్ను వాల్భెవరై నా, ఎందులోనైనా పడి చస్తారు. ఇంత సిగ్తులేఏ దానివి ఎల్లా పుట్టా వే నా పాణానికి?” అనేవ. దీనికీ చిరునవ్వు నవ్వుతూ అక, డినుంచి వెళ్ళిపోయేది దుగ. కాని లోపల విపరీతంగా బాధపడేది. రి జోగారావుగారు ఊసరపల్సి | గామానికి కరణంగారు. అది ఒక మాగునూల (గామం. ఆ (గామంపేరు విన్న వాళ్ళు బహు కొద్దిమంది. [గామం చుట్టూ అడవి [(పటబేశం, అ (గామానికి రాక పోక సౌకర్యాలు బహు తక్కువ. ఠరావమూరావుగారి (గామానికి. శాసరపన్లి ఒక డెబ్బై మెళ్ళ దూరంలో ఉంది. జోగారావుగారు 'జెబ్బయ్యాా పడిలో పడా ఆయనలో యన్యన వాంఛలు నశిచలేను. ఆయనకు రెండు సార్లు వళ్ళ అవడవోూ, ఇృద్గరు భార్యలూ గతించడవూ కూడా జరిగింది రెండవ భార్యకు, సున్చాయమ్ము ఒక్ట తే కూళురు ఆవిడకి పెళ్ళయి 50 డేళ్ళయింది అవిడి భర్త రమణ మూర్తికి రాజమం[డిలో పని, ఇద్దరు భార్యలు వఫోయినా, పోీగారావు గారిలో రసికత్వం వో లేదు. (పస్తుతం నాగులమ్మ అనే గ మళ్ళ దానిని ఉంచుకొన్నాగు. ఆ నాగులమ్మ; బ్రంతకుముందు, ఆయన

ట్టి

“౭0డో భార్య (బతికి ఉన్నపుడు జోగారావుగారి ఇంట్లో పని మనివిగా ఉంటజేది. ఇప్పుడు అమె జోగారావుగారి హృదయరాణి అయింది. అవిడకీ ఒక ఇల్లుకూడా కట్టించి ఇచ్చాడు ఆయన. రోజులో ఎక్కువ భాగం ఆయన అక్టజే కాలశ్నేపం చేసి వస్తుంటాడు.

మనుష్యులయొక్క-_ మనస్త త్యాలను కనిపెట్టి, వాటి ఆధారంగా డబ్బు సంపాదించే (పజ్ఞగలవాళ్లు కొందరుంటారు, ఆ కోవలోకి పెందినవాజే రాజు, అతని వ్యావారం, వారికీ ఏరిక్షీ జుట్టా ముడి పెట్టి, డబ్బు సంపాదించడమనము, అందుే అతనిని ఆ (గామపు కు రాళ్లు “సారద మహ” అనీ, జలగ వెట్టి” అనీ పిలిచేవారు, శాని అతను జోగారావు గారికి అప్ప మిత్రుడు - ఆయన కుడి భుజం.

జోగారావుగారిలోని రసికత్యం కాగా ఎరుగున్న రాజు ఆయనని తిరిగి వివావాం చేసుళోమని ఇురిగొల్పాడు, మనసులో కోరిక వున్నా జోగారావుగారు పెకి *ముసలి వాడిని నాశిపషరు పీల్లనిప్తార య్యా! అయినా ఈ వయస్సులో నాకు పెళ్లెందుకు? ఏదో రామూ, కస్త అంటూ కూర్చోోకి అన్నారు నీతిపరుడల్ల, కాని హృదయాన్ని చదివే రాజకీ జోగారావుగారి ఉభ్రేశం ఇగ్రాగా తెలుసు. అందుకని రాజు వ్విాారు వహాూటవరుసకి అల్లూ అంటారు కాన్సి మికు వృద్ధా ప్వం ఏమిటి? మికు ఉన్న రసికత్వం మరిం శే కురవాడీ కవైనా ఉందా? అందుకోసం కాకపోయినా 'అపుతస్య గతిర్నాస్ని అన్ను సూక్తి ననుసరించి మిరు ప్ముతుడి

వ్ర

కోసమెనా తిరిగి వివాహవమాడాలి. మా కెందుకు,.. మిగు ఊఊ... అనండి నేను లతుణమైన సంబంధం వాక్తు పరుచుకు వసానుూ అన్నాడు. జోగారావు సలే నీయిష్టం ఎల్లావుంళు అల్లాచేయి, నా ఆప్త మితుడివి నీ మాట కాదనగలనా” అన్నాడు.

రాజు రామారావుగాన్త చిన్నపుడు ఎలిమెంటరీ స్కూ-లులో కలిసి చదువుకున్నారు. అదీగాక రాజు అత్త వారి ఊరు, రామారావుగారి ఊరూ బఒక్క-శు. అ నుధ్య ౭ కసారి అకస్మాత్తుగా కలుసుకున్నారు ఇద్దరూ. అహ్టుడు రామారావుగారు తన ఇబ్బందులనుగూరకి రాజుతో వాపో యారు. రాజు ఎంతో అప్యాయంగా మాట్లాడి, తను ఎల్లా గైనా దుగ్గక్తి మంచి సంబంధం వెతికి తీసుకువస్తానని హామి యిచ్చాడు. దాంతో రామారావుగారికి కొంత హృదయ భారం తీ8ింది,

ఇది జరిగిన ఇరవై రోజులకీ అకస్నికంగా నుల్చీ వచ్చాాగు రాజు, రామారావుగారి దగ్గరకు. రామారావు గారు *అ బేమిటోయ్‌” వచ్చేముందు ఒక ఉత్తరంము కైనా [(వాయకూడదూ”” అన్నారు. రాజు “క పల్లెటూళ్ళలో ఉత్తరాల కంచే మనుష్యులే ముందు వస్తారు. అందుకని నేనే వచ్చాను, ఇంతకీ మన దుర్గ అదృష్టవంతురాలు డానికి మంచి సంబంధం తీసుకువవ్భాను అన్న్నాడు. రామారావు గారు *వమికేరుటి ,., నువ్వు అన్నంత పసి చేశావోయ్‌.

ల.

ముందు భోజనం శకొనీ, తర్వాత మొట్లాడుకు౦ దాం” అన్నరు.

బోజనాలయ్య్యాశ రాజు తీరికగా చెసడం మొదలు పెట్టాడు. *చూడు గావనూరావు... మనకి అనేకమైన కోరి కలు ఉంటాయి కొసి మన పరిస్థిలి గమసించుకొసి వాటిని హోంచెం అదుపులో ఉంచుకో వాలి. ముఖ్యం గౌ చవూడవల సినవి కులం, నో తం, సాంప్రదాయం, అస. అంతే నవీ సవ్యంగా ఉన్న తర్వాత మిగతా విషయాలను గూర్చి పట్టిం చుకో కూడదు వమంటావ్‌ ,... వరుడు మంచి సాంపు చాయం కలవాడు పేరు జోగారావు. ఉశోసరపల్సి (గామా వికి కరణం. కరణం అంప వమిటో తెలుసుగా .. మకుటరంి బేసి మహారాజు... అ గామంలో ఆయన అజ్ఞ 'వేనిబే కాకి కూడా స్‌ు ముట్టదు అంతటి పలుకుబడి ఆయనది ఇంక అస్థి అంటావూ... లెండువందల యక'రాల భూమి, పెద్ద మం౦ండునొ లోగిలీ, పశువులు ఇన్నీ ఉన్న్నాయి ఇంతకం క ఏంకావాలి చెప్పు” అని (పశెర్ధకంగా భూశొడు ఒక్క్‌- తణం

రత_ృమ్ముగారికి “కరణం” అన్నమాట చెవిని పడగానే గుంజె రుల్నుమంది. “అయి బే ఇ౦తలీ వరుసి వయస్సు ఎంత*+* అఏ అడిగింది రాజు ఎంతె లే వమిటన్మూూ? వయస్సు ఏమైనా ఠోరుక్కు తింటామా! చిన్నప్పటీనుంచి ఎరుగుదును ఆయని్న, నలభ య్యా పడిలో ఉన్నాడు. ఈ మధ్య ఖాయిలా పడి, నీసిపోయి కొంచెం వయస్సు మించిన

(1) లెగ్‌

వాడిలాగా కనిపీసాడుకాని లేకుంశే ఉక్కులాంటి మనిపి.. నాలుగు రోజుల్లో మళ్లీ పుంజుకుంటాడు. అదీగాక ఆయనకు చిన్నతనంలో నే "ర౨డుసొర్లు వివాహమయింది. ఇదరూ గతించారు. అఆ విచారం కొంత కుంగదీసింది మనిషిని. అయనకు మొగపిల్హ 'లవరూ లేకు. ఒక్క అఆడవీల్లమా తమే ఉంది చూశారూ ,.. ఉన్నదున్నట్లు చెపుతున్నాను మం-చీ చెడూ చెండునూ, తర్వాత నా మోద ఏ నెపం "లేకుండా. ఇంతకీ అంత అస్థి! వారసుడు ఎవరి కడుపున పుడ్‌ ళాడ్‌” అన్నాడు నెమ్మదిగా. ర త్తృమ్మ్మగారు కంగారుగా “మూడ్‌ వెళ్ళా! బలే సంబంధమే" అ-ది,. రామారావు గారు కూడా “ఈ సంబంధం నేను ఛస్తే జపూకోను అన్నాడు. రాజు ర త్తమ్శుగారితోోఎంతమాట ,, అంతమాట ఎ, మూ అయనా, మోాహటావగారు, మావమావమగారికి మూడో వళ్ళి మల్ళావకి పుట్టిన వాపస్‌ ద"$! నేను మా అమ్మాయిని మూడో వెళ్ళి వాడికకదూ ఇచ్చింది 1 ఇప్పటికి అది నలుగు బిడ్డల తల్ఫి. జాసికి ఏమి అస్‌... ఎంతె సంపదా ... లఖ్మ్టీ -జీవిలా వళ్‌గి వోతోంది. దానిముందు మా అడ వాళ్ళు దానీ వాళ్ళలాగా కనివిసారు. ఇంతకీ వయస్సులో ఏముం దమ్మూ సార్యపదాయమూ ఆ స్తీ తిన్నగా ఉండాలి కాని” అని రామారావుగాకికి కొంచెం దగ్గరగా జరిగ “ఎనాన్నళ్యు ఇబ్బంది పడ తాఎయ్యా ఇకథడ? ఆ మూడుముళ్ళు పడి పోయిన త ర్య్వాతే నీ సంనారముతో వెళ్ళి అక్క- జే కూర్‌. అతనికి మాతం ఎవరు ఉన్నారు! అతనికి కుడిభుజములాగా

గ ఉండి అతని వ్యవహా రాలన్నీ చూస్తూ ఉండవచ్చు. అతని తర్వాత ఆ అస్థి అంతా మి కే కదయ్యా వచ్చేది! కాస్త ఆలోచించు.” అన్నాడు నేర్పుగా,

ఈ సూట నొశ్కేసరికి రామారావుగారు లొంగీ పోయాడు. ఆయన మెదడులో ఒక్కసారి అనేకమైన అలో చనలు గ్నిరున తిరిగాయి. ఈ సంబంధం చేసుకుంటే తన ఇబ్బందులన్నీ తీరిపోతాయి, తనకి, మళ్ళి మంచిరోజులు వస్తాయి, శ్యామల పెళ్ళికి ఇబ్బంది ఉండదు, ఇలా ఎసోన్న అలోచనలు వచ్చాయి. కాని వెంటనే అంతటి అస్థిపరుడు తనవంటి బీద సంబంథాన్ను చేసుకుంటాడా అబ అవమమానం వచ్చింది. నెంటనే అడిగాడు రాజుని

రాజు “అవన్నీ నీ కెందుకయ్యా ! ఉఛయఖర్వులు కూడా పెట్టుకొని వెళ్ళి చేసుకునేటట్లు అతనిని ఒప్పించే శఛారంనాది. అతను నామాటను జవదచాటడు. సనీేేందుకు,,, నువ్వ్యూరుకో, అంతా పైసలు చేస్తానూ అన్నాగు,

రకృమ్మగారు ఏదో అడ్డు చెప్పబోయింది. ] కాని రానూశావుగారు. గుడ్షైర జేసి *నువ్య్యూరుకో ,..పతి విష యములోనూ కలుగ జేసుకోకూ అని కసిరారు. దాంతో అవిడ నోటికి తాళం పడింది. అక్క-.డ ఉండి న్యూతం వమి ప్ర యోజనమని లోపలికి వెళ్ళిపోయింది.

రావూ రొవ్రగారు కన్య గ్రే నీయిస్టం. విళ్ళచూపులకు రమ్మని చెప్పు,” అన్నారు రాజుతో.

గ

రాజు “మళ్ళీ వై అలస్యం ఎందుకూ! కుభస్య శీఘుం అసి తొందరగా కాసియ్యాక్‌, అయినాసచే చెప్పిచూసాను. అతగాడి యిష్టం, అన్ని వ్యవహా రాలూ 'తెముల్చుకు రావ డము అంకే అతనికి కొంచెం ఇబ్బందిగానే ఉంటుందిమరి. అయినా అది అనని ఇష్టం, డ్రద్‌ి మూత్రం ఒక్‌ అడ్డంకి (కింద భావించక...” అని ఒక్కతణం ఆగి వదో జ్ఞాపకం వచ్చి నట్లు “అన్నట్టు నీతో ఒళటి చెప్పడం మరచిపోయాను. అతనికి కూతురం చే (పాణం. అది ఎంత చెవిళే అంత. మనం ఇంత పుయత్నం౦ం చేసిన మీదట అది ఒక పుల్ల "వేసిందంకశు, చేసిందంతా వృధా అవుతుంద. కాని చానికి ధనాశ, డాని మొహాన్న్నో రెండువందలు విసిేేశ్తే దాసి నోగు కట్టడుతుంది. ఈ ఖర్చుమ్మాతం నువ్వు పెట్ళకో మిగతా ఖర్చుంతా పెళ్ళి భోజనాల దగ్గరనుంచి ఉభయ ఖల్చులు అతనే పెషకునేటట్లు నేను వర్పాటు చేస్తాను. ఆ రెండు వందలూ మూత్రం సాధ్య మైనంళలే తొందరలో ఇవ్పీంచు. జ్యాగత్త ఇవన్నీ _పెకిపొాక్కకూడదు. కడుపులో దాచుఫో” అన్నాడు గుసగుసలాడుతూ,

రామారావుగారు “నావద్ద చిల్లిగవ్వ లేదు. అయినా తల తాకట్టు పెట్టి అయినా అప్పోసహ్పోచేసి ఎక్కడో తెస్తాను నువ్వుమ్నూతం వ్యవహారం ఫాక్తు పరచు అన్నారు,

అ సాయంతమే రాజు వెళ్ళిపోయాడు.

బిగి

రాతి రత్తమ్ముగారు భయపడుతూ భరతో “బంతకీ మూట ఇచ్చారు కాని, ఈ సంబంధం చానికి *ఇష్టమవుతుండో "లేదో కనుక్కో. వద్దా?” అని అడీగింది. ఆయన నీ మొహం. డాని యిష్ట్రమేమిటి 1 అదో వెరిమొద్దు... దానికి యిష్టా యిఫ్టాలు కూడానా! అయినా మన ఇట్బ౧దులన్నీ తీరిపో డొనికి ఈ సంబంధం వస్తే, దాసిని వద్దనడం, సిరిరా మోకాలు అడెనన్లు అవుతుంది, ఇంతకంజశ౭ు మంచి సంబంధం ఎవరు నూ(తిం తీసుకు రాగలరులోఅని ఆయన రాజు చెప్పిన సంగతులన్నీ భార్యకు చెప్పాడు, చాంతో ఆదిడకుకూడా చాలావరకు తృప్తి కలిగింది ...*నిజమే ... దుర్గ మెరిమొద్లు డానికి ఇష్టమేమిటి! ఎవరు ఎల్లా చెబితే అది అల్లా చేస్తుంది. దాని (వనళొాలూ, పూజలూ, చానికి వుంటే డాసికి ఇ౮ కేమి అక్క-ర లెదు ” అని తృ్ని పడింది కన్నకల్సికూడా.

మరి పది రోజులలో ఒక మంచివోజున రాజూ, జోగా రావు వచ్చారు పెళ్ళి “పాపులర్‌, దుర్లని అలంకరించి తీసుకు వచ్చారు పెండ్ల్హికుమారుని చూడగానే కాబోయే అత్త మామలు నీరు కారిపోయారు. అతనికి అంవై యీళ్ళకి తక్కువ ఉండవు అనివీంచింది వాళ్ళకి అ వమునిపి కారు నలుపు. దుర్గది మేలిమిఛాయ. అతను నన్వితే (బతి వారిక కంపరం ఎత్తుతుంది. [పతిదానికి కూడా అర్ధం లేకుండా వెకిలినవ్వు నవ్వుతూ ఉంటాడు అతను దుర్గకూడా ఎప్పూడూ చిరునవ్వు నవ్వుతూనే ఉంటుంది. కాని వెన్నెల కరిసినట్లాం డే ఆ నవ్వు, ఆమె ముఖానికి ఎంతో అందం

0౦

ఇస్తుంది. అతేనిది బట్టలే ల--జన్న ఆ నాలుగు వెంటుకలు కూడా తల్దగా "వె౨డి తీగ లశ్లే ఉనానయి, దుగ్గదో పట్టు కుచ్చుల లాంటి నల్లని జుట్టు, ఈ వివఫంగా అన్ని పరస్పర విరుద్ధ గుణాలు కలిగిజ శ్నారు, అ కాభబోయే దంపతులు, రామారావుగారు మొట్ట మొదట మూసీ బూడగానే నీకు కాదపోయినా చనకు కలుగ బోయి భాగ్యం తెలు చుకుసి త్చప్పి పడ్డారు. రత్తమ్మాగారుకూడా ఏలాగయిలేనేమి పిల్లకు కన్నె ఇచెర ఒదులుతకోందనీ, అమ్మ లక్కఒల నోళ్లు కట్టడు తాయనస్‌ి తృ ప్విపడింది, ఆ యిన్షకికీహూడా దుర్త ఏమని అ లోచిసోందో, ఆ విల్లకు ఇష్టమైందొ లేదోకూడా తెలుసుకోవాలనే ఆలో చనే రాలేదు. నిజమె ... అది నట్టి పిచ్చిపిల్ల ... దాని శేం తెలుసు! తాము చెప్పినను వింటుంది అదో అని తృ్ల్‌ పడ్డారు ఆ తల్లీ, తండి

అందుకు నిదర్శనంగా దుర్ష ముఖాన్న చికునవ్యు ఉండనే ఉంది. కాబోయే భర్వని వనూడగానే పాపం ఆ వీల్లకు గుండె రుల్లుమంది అనేకమెన భావాలు అమళో చెలరేగాయి, కాని అవి ఆమె హృదయఫులోతును ఖేదించు కుని ౩కి రాలేకపోయాయి. అ(పయల్నుంగా ఆమె కళ్ళల్లో బహుశా మొట్ట మొదటి సారియేమో, నీళ్ళుతిరిగాయి. కాని అవికూడా కనుకొలకులలోంచి [కిందకు రాలేక ఫోయాయి భవిష్యత్తును గూర్చి కలలు కంటున్న తలిదం[డులకు గాని, వగునికి కాని, గాజుకుగాసి, ఆ కన్నను కొింటబడ లేడు,

ఏ0

అమె హృదయ భావాలను అణచివేసీందుకు, ఆమె చిరునవ్వు తెర ఉండనే వుంది. కాని ఆ చిరునవ్వు 'నెనక ఎటువంటి డావాగ్ని (వజ్వరిల్లుత ందో, చానిసి ఆ చిరు నవ్వు ౨ఎ౦తటి (పయత్నంతో నొక్కి.పడోందో, ఎవర కీ తెలి యదు తను అ౧ల... తను ఒక సమస్య అయింది ఉలి దం[డులకు, తనమూల౧గా కష్టమే కాసి సుఖ మెపష్పుడూ లేదు. ఈ వివాహను మూలంగా తన వివాహ సమస్య తీరడమే కాకుండా, తన తల్లి ద౦శుఖ ఇబ్బందులుకూడా శఫీకు తాయి. ఇవన్నీ కూడా తను ఈ వివాహానికి వప్పుకుంళేు జరుగుతొయి. కన్ను కూతురైై పుట్టినందుకు, తిను ఇంతే కంక, ఇంశేవిధంగా తన బుణం తీక్చుకోగలదు! ఇం విధంగా తన కృతజ్ఞత వళ్ళేడిం చగ లదు! తను అమ్శాతం త్వైగం చేయలేకపోతే ఎందుక? అదీగాక ఇల్లు అనే నరకం లోంచి నదోవిధంగా ముకి, నస్తు౨ది తనకి. కావి తిను ఈ సంబంధానికి ఒప్పుకుంశు తన భావి వమిటి? నిత్యమూ అంధ కార మేకదా* తన నూ 'ేళ్ళ జీవితం వృధా యేకదా! వఇ్తప్పూడు తను చేయవలసినది వమిటి! ఈ పెళ్ళికి ఒప్వూరోక తనస్వాక్థం చూసుకోవాలా? లేక ఒప్పుకొన్తి తన భావివి చావిలో తిసి వేయాలా? ఈ సంబంధానికి తను ఒప్పుకోక పో తే తన తెలిదిం్యడుల ఆభలన్నీ వమహాతాయి! తను మళ్ళి వాళ్ళికు మొఖం ఘాపెట్ట గలదా! ఇల్లు అపూడు మరింత నరకంగా వమూదిదా! ఈ సంబంధం చేసుకోకవో లే మూతం తనరు, ఇంతకంచే మంచి సంబంధం వస్తుందని నమ్ముక మేమిటి!

వే

అసలు వెళ్ళే అవ్రతుందో కాదో?! తన తల్లి దం్యడులకు నిత్య దుఃఖం తప్పదేమో! ఈ సమస్య లన్నీకూడా తన ఒష్రూదల తో లీంపోతాయి. అందుచేత, చివరకి ఒపూహోవడాని శే నిశ్వ యించుకుగ౧ది ఆ త్యాగమయి దుర్గ, “అంతా విధికృతం. ఎల్లా జరగాలసి ఉంఠే అల్లా జరుగుతుంది” అనుకుని తప్పి పడింది. ఆ ఉతఉణంలో తన భవిష్యత్తును గూర్చిన విచార మే "లేక పోయింది అమెకు. తిన తిలిదండు,ల కస్టాలు తను మాపగలుగు తునా్నాననే ఆనందం వెల్లివిరిసింది. అప్రయత్ను గా ఆనండ్యాశళువులు కారాయి అమె కళ్ళనుంచి. ఆమె హృదయంలో చెల బేగిన సంమ్షోభం ఎనరికి. తెలుసు? మెక్‌ నూూతం వెన్నెలలాగా చికునవ్యు క సివీస్తూ నెవుంది.

దుర్ద కళ్ళల్లో కన్నీరు గమనించింది ర త్త మృగారు, అవి దుఃఖాశువులు అనుకుంది. ఆ సూచనని వరుడు, అయిష్టత గా గౌవించుకుంటబాడే మోనని ఛభయపడింది. గబ గళా దుగర్షని చేయిపుచ్చుకు లోపలకు తీసుకుపోయింది. ఆవిడ *ఎందు శే డుగ్గా?... శుభమా అంటూ ఉంకే కళ్ళ న్‌ళ్ళు ట్టావులో అంది. దోుగ్ష *వమి లేదమ్మాా ... ఇన్నా ళ్ళకి మి భారం కొంత తగ్జుతుందని ఆనందం వేసింది ” అంది కన్నీరు తుడుచుకుంటూ, ఈ సమాధానాన్ని అంగీ కారంగా తీసుకుని, గుమ్ము౨ వద్దకు వచ్చి, అంగీకార నూచ కంగా తల అడీంచింది ర త్తృమ్మా గారు, భర్శవెపు మూసి. వంటనే తాంబూలాలు పుచ్చుకోవడంకూడా జరిగిపోయింది?

వి

వరుడి ఇష్టం అడగవలసిన అవసరమే లేదు. ఆయనకి, కోతికి కొ బ్బరికాయ దొరికినట్టుగా ఉంది.

రామారావుగారు లోపలికి వెళ్తుంటే, రాజుకూడా "వెనకాలే వెళ్ళి సున్బాయమ్మకి ఇవ్యువలసి వస్తుందన్న రండు వందలు గురించి జ్ఞాపకం చేశాడు. రామారావుగారు “అయ్యో... ఎంతమాట ,., అసలు పఏషయం మరచి పోతానా? ఎల్లుండి ఈ పాటికి ఫె సలు చేయనూ?” అన్నారు రాజు “బాగా జ్ఞాపకం ఉంచుకో,.. అంతా దాషమిాచే ఆధారపడి వుంది. డబ్బు రాగానే నాకియ్యి నేను వూ అ త గారింట్లో నే ఉంటానూ అన్నాడు

అఆ మర్నాడు రామారావ్రెాగుు పాథృుకాగు నరహరి శెట్టి దగ్గర నోటు (నాసి రెందువందలవృభి రూపాయలు తెచ్చారు వడ్డికి అందులో కెండువందలు మరునాడు రాజుకి సమర్పించాడు. కాని ఆ డబ్బు రాజు జేబులోకి వెళ్ళిందని ఆయనకు లెలియదు. అల్లాగే రాజు నూయ చేస్తి వో7గా రావువద్దకూడా మూ+డువందల రూపాయలు కనమూపను క్‌ వాడు,

కొదిరోజులలో నే పెళ్ళికి ముహూర్తం సిశృయింప బడింది. ఒకగోజు రాజువచ్చి కవిళ్ళి అతి గుంభనంగా చేయ వలసి ఉంటుందనీ నలుగురినీ పిలిస్తే పట్నంలోవున్న పెద్ల అల్లుడూ మొదలై నవారు పెళ్ళి చవెడనొడ తాగని, అందుచేత వివాహాం గోప్యంగా జరిగి ళో వాలన్‌* చెప్పాడా. వెళ్ళ ఎసి

(5) ఫం డవుతుందా అని కాసుకు కూర్చున్న రామారానవుగారిని, ఇదేమి బాధింపలేదు. పెగా రాజుమాటలు సబబుగానే వోచరించాయి ఆయనకి,

అనుకున్న కు పెళ్ళి గోప్యంగా జరిగిపోయింది. విళ్ళీకి ఇంస్టకుమూరుడూ రాజూతప్పు మరెవరూ రాలేదు. పురోహితుణ్తికూడా జయట ఉఊరునించి రప్పించారు. సుబ్బా యమ్ముకూ, ఆమెభర్తకూ ఈ వళ్ళ ఎంతమాతమూ ఇష్టం లేదు. అందుచేత వారు తెలిసికూడా రాలేదు. పెళ్ళి అవ గానే ఇంట్లో ఆడదిక్కు. లేదని భార్యని వెంట బెట్టుకు వెళ్ళి పోయాడు చోగారావుగారు., కన్నీళ్ళతో, వాటిని కవ్పీపుచ్చ్చే చినునవ్వుతో కదిలిపోయింది దుర్గ. తాము చేసిన [దోహోనికి చలెత్తుకో లేక దించేసుకున్నారు, తలిదండుిలు.

ఫ్ర

అనుకోకుండా, పెద్ద అల్టుడు (వకాశం విెళ్ళయిన పది ౌను రోజులకు, వ్యాపారం పనిమిద బస్తీవచ్చి వెళ్తూ వూమగారింటికి వచ్చాడు. వచ్చేటప్పటికి రానూరావుగారు ఇంట్లోలేరు. అత్తగారు చెరువుకి వెళ్ళింది. శ్యామలా, బాబూ ఇద్దరే ఉన్నారు. బావని చూడగానే వాళ్లు సంతో వమంతో కోావదగ్గిర చేరారు. జ్యామల "పూసగుచ్చినట్లు, దుర్గ వెళ్ళిసంగతంతా ఇెప్పింది. ఆ పిల్లలిద్దరూకూడా దుర్గ మొగుడి అనాగరికతనం మరీమరీ వర్షించి చెప్పారు. [పకాశం

ఏ4

తనచెవ్టలను తనే నమ్మలేక పోయాడు, ఇంతలో మామగారు వచ్చారు ఊళ్ళోంచి. అకస్నికంగా వచ్చిన అల్లుణ్ణి మూసి గుండె రుల్లుమంది ఆయనకి. లేని నధ్య తెచ్చుకుంటూ కర్చీపుఖో _,, అల్టుడుగారా ... ఎప్పుడు దావడ౦,.. మోారూ, నూ అమ్మాయీ దుర్ష పెళ్ళికి రాలేదని ఎంతగానో విచారిం చాము” అన్నా్నారు. (పకాశం అసలే కోపంతో ఉడికిపోతున్నైా 'జేవో “అస్థిపరు డైన అల్లుడుదొ "రి కాక, మేమెందుకు జ్షపకం ఉంటామూ! పెద్ద కూతురూ అల్లుడూ ఉనాజ్నర నేవిషయ మెనా జ్ఞాపకం ఉంపేగా మికు ,..” అన్నాడు,

మామగారు *ీఎంతమాట ,.. ఎంతమాట! అధ్యంతర ముగా ముహూర్తము పెట్టవలసివచ్చింది. ఈ పల్గెటూారిలో తంతి సౌకర్య మే మైనా ఉంది కనుకా శ₹లి గాం ఇయ్యా డానికీ,... అక్కడికీ ఉత్తరం వ్యాశాము, అది అందలేదు కాబోలు, మిరు రాలేదని మహా నొచ్చుకున్నాముూ అని అబద్ధాలు అడాడు ఆ 'వెద్ద మనిషి.

అల్గుడు “పో న్లెండి, మేము వస్తే వం! రాకపో లేవం'? మిరు అనుకున్న బేదో జరిగిపోయింది. ఆమాట కేంలెండి కాని, చేయడానికి మోకు, ఇంతకంశే మంచి సంబంధను ఏమి దొరకలా! మూడోపెళ్ళి వాడికి అందులో అరవై వళ్ళ వాడికా ఇయ్యడం! అంతకంటే గొంతు వీసికి ఏ గోతు లోనో పారేస్తే బాగుంజేది కదా? వోన్‌ కనీసం, ఆ అవ్థాయి ఇష్టమైనా కనుక్కునాష్నరా!” అన్నాడు,

5

వమూమగారు “* తెలియకుండా మాట్లాడుతున్నారు అల్లుడుగారు. అమ్మాయి ఇష్టం కనుక్కు.ని అది ఒప్పుకుం పేనే చేశాము. మాకు మాతం కడుపుతీవి ఉండదంటారా!.. అయినా దాని విషయం ఎవరికి పట్టింది కనుక! అక్క_గారకి పట్టిందా! బావగారికి పట్టిందా? ఎవరికిపట్టింది గనుక! ఆశేక్తు లము. నూకు చేతనయినది చేశాం. దానికి నలుగురూ రాళ్ళు వేచే మేమేమి చేయగలం! ఇంతకీ అంతా విధిక ఫోం ఎల్లా జరగాలో అల్లా జరిగింది. ఇంతకీ బయటవాళ్ళు శాధ పడడమే కాని, చేసుకున్న వీల్లేశేమా చింత *దు.,” అన్నాడు ఎదురు నిష్తూరం వేసూ.

ఆల్లుడు “పషూటలకేం లెండి, ఇపుడు ఎన్నేనా ఇబుతారు. మేవేదో చేయలేదని మామీద నిష్టూరం వేశాలేకాని మాతో ఎప్పుడైనా సం పదించా రా! మ్‌ా మనస్సులోని ఊహ [(గహించుకుని మేము [పవ ర్హించాలన్న మూట. పోనీ విళ్ళీ చే సేటప్పుడై నా మాతో ఆలోచించారా? ముహూర్తం ఇంత అవ్యవధిగా పెట్టడానికి కొంప ఏవి ముని గీంద్‌! ఆలశ్యమయి తే మాకు తెలసి చుము అద్ద్డుపడ తా మనేగా ... _వెగా మాకు ఉత్తరం (వాశామని జక చిన్న అబద్ధం ఆ డేథశారు. ఎవరికి తెలియకదు.ఛీ,.. ఛీ... ఇంత అన్యా యంచేసారని కలలోనె నా అనుకో లేదూిఅన్న్నాడు ఆవేశంగా

రామారాన్సగారు *ముందు స్నానానికి లేవండి, ఈ లోపల అదికూడా వస్తుంది. భోజనాలయ్యాక ఛాంతంగా

ఏ6 జరిగినదంతా మనవిచేసాన అన్నాడు, *ఏమిా అక్కర లేదు, విన్న దానితో నే కడుపు నిండిపోయింది. నాకు అవసర 'మెన పని ఉంది. నేను ఇష్పూడే వెళ్ళిపోతాను. అన్నాడు (పకాశం. నూమగారు *మిరు కోపంచే క్షే ఎల్లా? మా వాద అన్నుగహం చూపి ఉండండి” అని బ్రతిమాలారు. కాసీ, (పకాశం అవేశంతో వెంటనే వెళ్ళిపోయాడు. మామగారు బిత్తరపోయి చూస్తూ ఉండిపోయాడు. 10 దుర్గ అత్తవాళింటికి వెళ్ళి నప్పటికీ ఆమెలో నూర్పు రాబేదు. ఆపు గృహ కృ ళ్వాలనీీ; తన విధిగా భావించి ఒకో యం[తంలాగా జకుపుకు పోతోంది. అంవేశని ఉత్సా వాంతో ఏ పనీ చేయడం లేదు. కాని ముఖాన ఆ చిరునవ్వు మూతమూ ఎప్పుడూ ఉండనే,ఉంది. ఈవిడరాక్‌ నూూలంగా ఆ యింటికి నూతన శొభ' చేకూశింది. దుర్ష భర్తను అతి ముసలీవాడైనా ఏమి అసహ్యించు కునేది కాదు. ఎప్పుడూ నవ్వుతూ మూట్లాటేది. రోజూ స్యయంగా నళ్లు రుద్ది సీళ్లు హో సేది. అప్యాయంగా ఆయన తిన్న కంచంలోనే తనూ తినేది. పడుచుపిల్ల ముసలి మొగు డివి ఇంత భక్సిగా ఉండడమ' చరాస్తి అఆ (గామ ప్రజలు ముక్కు-మిోద ేలువేసుకునేవారు. అమెను అపర గుణసుంద రిగా భావించారు. శాని ఒక్క_కు లేడా. గుణసుందరి భర్త

గ్‌

తిరిగి యవ్యనవంతు డయ్యాడు. పొారాణిక యుగంలో వృద్ధులు యౌావనులయ్యే వారు. ఇది కలియుగం, ఆరోజుల్లో పతివతలకి భగవంతుడుపలికి లే ఈరోజుల్లో అలుగుతున్నాడు,

దుర్గ కాపరాని 6 చ్చిన పదిహేను రోజులచా కా కొ త్తమోజేమో, బోగారావుగారు ఇంటిపట్టునే ఉండేవారు, ఒకరోజున నాగులమ్మ జోగారావుగారిని తన ఇంటి! రమ్మని ఎవరో మనిపిద్యారా కబురంపించింది. ఈ పదిహేను రోజులూ నాగులమ్మ వమూశే మరిచిపోయిన జోగాఠావుగారు హడావడీగా నాగులమ్మ ఇ౦టి! విళ్ళారు, ఇంట్లోకి వచ్చీ రాగానే “కొత పెళ్ళాం వచ్చాక నేనెందుకు జ్ఞాపకం ఉంటా లెండి” అని నిష్టూరం వేసింది నాగులన్ము.

జోీగారావుగారు “నీకు బొత్తిగా మతి లేదు. అది యింటికి వచ్చీరాగానే, నేరు నీతో వుంటున్నుట్లు లెలిళ్వే, అది అసలే కుర్రది కదా వమనుకుంటుందో కాస అలో చించు. నెమ్మదిగా తెలియజేస్తాను డానికి, అయినా దానిని యింట్లో ఛాకిరీ చేయించడానికి తెచ్చాను కాని, నువ్వుండగా నాకు వేరే పెళ్లాం ఎందుకూ? డాం దుంపఠతెగా .., పొడు సంఘం ఒప్పుకోదు కానీ, లేకుంటే నిన్నె పెళ్లాడి ఉందును లవతణంగా” అని బాగా దగ్గరికి జరిగి *ీల్పది రహస్యం. నేనో యచ్హం చేడ్దామనుకుంటు న్నాను. వెళ్ళాం ఉంకేనే కాని అడి చేయడానికి వీలులేదు. యజ్ఞంచే స్తే ఎంతిడబ్బు నచ్చి వళ్ళోపడుతుందో నీకేం తెలుసు అని సమయాను కూలంగా అబద్ధమాడారు జోగా రావుగారు.

ఏ8

నాగులమ్మ ... ఏందో ... మిమ్ముల్నే సమ్ముుకునా్నాను. ఎందులో ముంచుతాగోోఅంది. జోగారావుగారు ఆచఉేషగా నాగులమ్మ బుగ్గమిాద చిటిక వేశారు.

జోగారావృగాకు బయటగు వెళ్ళాక యింటి చాపీది దుర్గతో జోగారాచుగారికి నాగులమ్మతో గల సంబంధం అంతా ఇచెప్పేసిండి. కానీ దుర్గ భోరున వడవనూలేదు. ఒక్కసారి *“అలాగా' అని ఊరుకుంది. పై వాటిల్లో ఏదీ కూడా దుర్ణ్షవద్దనుంచి రాకపోయేసకికి, దాసీది ఆశ ఎర్యంతో నోరు అల్లా? తెరిచేసింది

ఈ విషయం దుర్గను కొంత టబాథించక పోలేదు, అమెకు అెలిసిందల్లా తనని పాలించేవాడు ఛ్ర్వనీ, ఆయనసి గౌరవీంచవలసిన విధి తనదసీ, ఆయన యిష్టమే తన యిష్ట ముగా భావించుకోవాలనీ మా్యతమే, ఆకారణంచేతనే నాగు లమ్మని ఉంచుకుంళే, ఆవిషయం భర్తకు సంబంధించిన చే కాని తనకు అందులో అసూయ ఫడవలసినది ఏమి ఉండ కూడదనీ, తనకుతాను సమాధానం చెప్పుకోడానికి [పయత్స్నిం చింది. భర్తయొక్క- [పనర్తన తనకు కాధ కలిగించినా, ఆ శాధను మరచి పోవడానికి ([పయత్స్నంచింది,

రోజులు గడుస్తున్నాయి. కాని జోగారావు, థార్యకు నాగులమ్మని గురించి 'తెలియనివ్య లేదు దుర్గ అడగనూ "లేదు. నాగులమ శీ దుర్గని చూడవలెనని మహాఉబలాటంగా ఉంచి, దుర్గని వరాపమని, జోగారావు (పాణం తీయడం

ఏ0

మొదలు పెట్టింది. జోగారావు, ఇదుగో అదునో అని తప్పించుకు నేవాడు నాగులమ్మ! తనకీ, జోగారావుకీగల సంబంధం దుగ్గకి "తెలియ చేస్తి అవిడ బాధపడి లే చూసి ఆనందింఛాలని కోరికగా ఉండేది ఆవిడకి దుర్గ అంజకే పట్ట రాని అసూయగా ఉంజేది. అందుచేత ఒకరోజు ధైర్యంచేసి దుర్లిని ఏడిపిం చాలని నాగులమ్మ (పొద్దున్నే జోగారావు ఇంటికివచ్చి తలుపు తట్టింది. దుర్గ తలు పుతీసోఎవంమా+ అసి అడిగింది నాగులమ్మను నాగులమ్మ “ఉనా చీరు నాగు లమ్ము జోగారావుగారు నన్ను ఉంచుకునా్నారు ఆయనతో పనిఉండి వచ్చాను.” అని సిగ్గు విడిచి గొప్పగా చెప్పింది. ఆవిడ, దుర వెంటనే వదో అల్లరి చేస్తుందనుకుంది. కాని అటువంటి బేమిా జరుగలేదు. వెంటనే దుర్లి ఒక్క త్‌ణం పరకాయించి చూసి “నువ్వా! .. రా అన్మూ 4, ఆయన దొడ్లోముఖం కడుగు కుంటున్నారు. లోపలికి పద” అంది. ఈ సమాధానం నాగులమ్మాకు అశనిపాతం లాగా అనిపిం చింది మారు మాటాడకుండా దుగర్ష "వెనకాలే వెళ్ళింది. పీళ్ళిద్దర్నీ చూసేసరిక్తి నీళ్ళు పుక్కిరిస్తున్న జోగారావుగారికి, వాలవమార్వి పా/ణ౦ పోయినంత పని అయింది. దుర్గ నాగులర్నును భ రకు చూపెట్టి, ఇంట్లోకి తిరిగి వెళ్ళి పోయింది,

జో,కారావుగారు గరొంపతీసి మన సంబంధం దానితో జెప్పావా వమిటి?! అసలు నువ్వెందుకు వచ్చావు అన్న్నారు కోపంగా. నాగులమ్ము అసలే ఆశాభంగంతో దహించుకు

శీ0

పోతుంబేమో, నెటకారంగా, *మిా రాణీగారిని చూద్దా మని వచ్చాను. మన సంబంధం ఆవిడతో చెప్పాను అవిడ వమా ఆశ ఎర్యపోలే బే! మో లేమైనా అవిడకి నాగురించి చెప్పారా[ి అంది. తేగారావు “లేచే... లేబే... నేనేమో ఇప్పలేబే ...” అన్నారు, నాగులమ్మ అతి ఆశ్చర్యంతో “అయితే ఆ మనిషికి పిచ్చా వమిటి? ఇంకోళ్ళయిలే ఊరు కుంటారాశి అంది.

జోగారావు “*అవునవును, అది వట్టి వెరిమొద్దు. చానికివమిో "తెలియదు. ఉత్త అడివినోడు” అనా్నారు,

నాగులమ్మ "వెటకారంగా *అయిలే రంత ప్రయ త్ననూచేసి చివరికి పిచ్చిదాన్ని కుక్‌ ఇాబ్చ్బారన్న మాటి” అసి పక్‌ పకా నవ్వింది.

క్షే

శామాశావుగారు వ ఆశలై లే పెట్టుకుని దుర్షకి పెళ్లీ వేశారో ఆ ఆశలన్నీ అడియాసలయ్యాయి. ెళ్ళ్లయిన రెండు సెలలకి ఆయన కూతురిని చరాద్దామని అల్వుడింటికి. పెళ్లాడు. అప్పుడు జోగారావుగారి నిజమైన ఆస్థి వివరాలు ఒకొక్క కు బయట పడ్డాయి, ఆయనకి స్వంతయిల్లు; "హండు గేదెలో ఉన్నమాట నిజమే. రిండువందల యకళరాల భూమికూడా ఉన్నమాట నిజయే, కాని అది వట్టి బంజరు, థోన్యం పంజే భూమి అయిదెకరాలకంటే ఎక్కువళేదు. ' అలటైనాొ

(౧) (1 'మెట్టభూమి. ఈ వివర"లసన్న్ని విన్న తర్వాత అయన కట్టు కున్న మేడలన్నీ గాలిలోనే కూలిపోయాయి వమూవమగారికి, సంసారంతో సహో తన ఇంట్లోనే తిష్ట వేసే ఉధైశం ఉందసి గ )9హించిన జోగారావుగారు నేర్పుగా మామగారికి మొండి వేయి చరా పెట్టారు, రండు పిధాలా వెడడంతోే, రామా 'రావగారికీ అమాంతంగా వెళ్ళి రాజుని మింగేదామన్నంత థఫోపం వచ్చంది. ఇప్పుడు వమనుకుని వంలాభం౦ $తను వం వేయగలడు € నలుగురిలో అపహాస్యం పాలయ్యాడు. "పెద్ద అల్లుడు అలిగి వెళ్ళహోాయాడు. తన కష్టసుఖాలు చెప్పుకుం దా మన్నా ఎవరూ లీకు, తన బుద్ధితక్కు_వని తిట్టుకుంటూ నెష్పిన గుడ్డ వేసుకుని ఇంటిదారి పట్టాను ఆయన, ఈ విఫ ముగా కష్టాలు మిద కస్టాలు వచ్చి పజేపరికి ఆయన ఇఎకొె వై రాగ్య్గంలో. పడ్డాడు. (పతిదానికీ విధిక్సృతం అంటూ సమాధానం చెప్పుకుని తృప్పిపదే వాడు, చేత కానప్పుడు అంత కవ్నా చేసేది వనముంది! క్షే

జోగారావు, తనకీ నాగుల మ్ముకీగల సంబంధం దుర్గకి ఆలి శాక, మరీ చాహాటంగా నాగులమ్మ యింటిక్తి వెళ్ళేవాడు అదీగాక దుర్ష ఏపని చేసినా అది తన విధి అని చేస్తున్నట్లుగా చేసేది కాని ఏవమా[తమూ ఉత్సాహమూ+ చూ పె్తైది "కాదు, ఒక యంతంలాగా [పవర్తించేది, అందుచేత రసికుడైన

శం

జోగారావుగారికి దుర్తమిద మోజ' కాగా తగ్గిపోయింది. 'వనకటిలాగా కాక ఇప్పుడు రోజులో ఎక్కు-వభాగం నాగు లమ్ము ఇంటనే గడిపేవాడు. రోజూ దుర్షవండిన భోజనం చాసీదానిచేత నాగులమ్మకు పంపీంచేవాడు కిక్‌ ్కా-రకిగా స్వుడు తనుకూడా అక్క-డి శే తప్పించుకుని తినేవాడు. వమి వేసినా దుర్గ వమిో అడ్డుపెళ్సేది కాదు. తన విషయ మే కానట్టు (పవర్వ్శించేది. లోలోపలే శూనపటేది కాని కి వమీా కన్పడనివ్వేది కాడు. పాపం అమాయకులు గాలు దుర్గ. ఆమెకు ఆశగ లనేవి చీగుళ్ళలోనే [తుంచి వేయ బడ్డాయి ఇర వై పళ్ళయినా నిండకముంబే ఆమె గవితం మోడువారి పోయింది. ఎప్పుడూ అమెకు కష్టాలే స్నేహితులయ్యాయి.

ఆ రోజు జోగారావుగారు పనిమూద వారుగూరకు వెళ్ళారు. వెళ్ళేటప్పుడు రాతి చీకటి పడేదాకా రానని చెప్పి మరీ వెళ్ళారు. ఆ సాయంతం నాగులమ్మ దుగ దగ్గరకు ఒక మనిషీ.ని కబురంపింది. జోగారావుగాగు వే ఒకసారి తన దగ్గరకు రమ్మనమని. అ రాతి జోగారావు గారు అలస్యంగావచ్చి భోజనంచేసి బద్ధకం గ ఉంటే వింద రాళే సిదపోయారు, దుర్డ నాగులమ్మ కబురంవీంచిన సంగతి మరిచిపోయింది. మరునాడు ఎనిమిది గంటలయినా భర్త న్నిదలేవలేదు. దుర్గ (పొదెక్కిందనిచెప్పి భర్తని న్మిదలేవింది తససి నిద లే పేటప్పటికి వోపంవచ్చి జోగారావుగారు “అబ్బబ్బ ... ఎప్పుడూ ఒకళేు నొద,..ఏం ఫోొంపమువిగింది*” అని కసిరారు. దుర్గ *ఇవాళ శనివాగ౦ .., త్వరగా లేచి

4౦

స్నానంచేసి పూజ చేసుకోండి” అంది. ఆయన *అఎన్నీ నాకు తెలుసులే. నువ్వేమా నాకు వెప్పనకథర లేదు. బోడి సలహా, నాగు బద్ధకంగా ఉంది. నేను ఇపుడు లేవనుో అని అటుతిరిగి పడుకున్నారు. ఇంతలో దుగ్షకీ జ్ఞాపక వచ్చింది, నాగులమ్మ కబురంపించిన సంగతి. అమె భయపడుతూ, ఏమండోయ్‌ ... రాతి నాగులమ్మ మా కోసం కబురంపిం చింది. మీతో వదో మాట్లాడాలిటొ అంది. జోగారావు ఒక్క-సారి లేచి *ర్మాతనగా కబురంపిస్తే ఇప్పుడా చెప్పడం! అదంశకునే అలుసు నీకు చాని సంగ3ీ అయితే చాలు మరుపు వస్తుంది” అని గసురుకునాన్నాడు.

దుర్గ *రా తి మరచిపోయానండీ. అడదీశాక మోరూ చాలా బడలికగా వచ్చి అన్నంతిని వెంటనే సి దపోయోరులి అంది జోగారావుగారు “నోర్ముయ్‌ . స్‌ధ్యాస ఫుట్టింటిమోాద ఉంశే నీకు మరఫురా కేం చేస్తుంది? తొందరగా వేడినీళ్ళు తగలేయిి అన్నాడు మంచంమిాదనుంచి లేస్తూ స్నాన మవగానే బట్టలు వేసుకొని బయటకు నెళ్ళిపోబోయాడు జోగారావుగారు.. దుర్శ *వమండీ ... ేవతార్చన మర్చి పోయారళల్లే ఉంధి అంది. ఆయన “*నా విషయంలో నున్వేమా కలుగ జేఘుకోకు, దారిలో ేవుడి గుళ్ళో పూజ చేసుకుంటాను, ఇంట్లోనే చేసుకోవాలా వమిటి? (పతిదానికీ ఏదో విఘ్నం కలుగ జేస్తుంటావు” అని చికాకు పడ్తాడు.

13

దుర్షకీ పెళ్ళయిన క్‌ ద రోజుల బట్టి ఒంట్లో చాగసుండ డంలేదు. కడుపులో పమిటో మంటగా వుంజేది. ఒంటి మాద ఎర్రగా చిన్న చిన్న పొక్కులు వేశాయి. అవివిప రీతిమైన వాధపెళ్టువి తన భర్త ఒంటిమాదకూడా అటు వంటి పొక్కులు మూసింది తను. కాని ఆయనకూడా తస లాగే వాధ పడుతునా్నాడో లేదో తెలియదు. డాసీది అవి చూసి ముసి ముసే నవ్వులు నవ్వుతూ, ఏవో మందులు ఇప్పింది కానీ అకేమిా పట్టివ్యలేనుు భర్తతో కటి రెండు సార్లు చిప్పి౦ది కాస్‌ ఆయన *ఆఅ.,.. దురద వొాక్కులూ, దోమ కాట్టునూ ... అచే పోతాయి అని చప్పం౦చేవాడు.

ఆ రోజు అక్క. కమల దగ్గరనుంచి ఉత్తరం వచ్చింది తనకు మగపిల్ల వాడు పుట్టాడని, వారసాలకి భర్త తే సజో తప్పక రావాలనీ మరీ మరీ రాసింది కమల. అ అడవిలో ఉన్ను దుర్గకి; ఎలా గానా వెళ్ళి అక్క ను పమూడాలి అన్‌పీం చింది. అదృష్టవంతురాలు అక్కడ హాయిగా కాపురం శోస్తోంది. తనో ఇలా రోగాలతో బాధ పదుతోంది. “అంతా విధికృతం, ఎవరి కర్మ వారిది అని తృప్పిపడింది అదీగాక అక్క- బస్సీలో ఉంది, తను వలే అక్క_డ్‌ పెప్ప డాక్ట్ర్హరులకు తన వొళ్ళు చూపించుకుని, మంచి మందు లీసు కోవచుు. తను కాధ భరించలేకుండా ఉంది. ఒక్కసారి అక్క వద్గకు వెళ్ళి తన కష్టసుఖాలు చెషప్పూకోవాలని అమె

జీర్‌

మనస్సు పరుగులెత్తింది. అ రోజు భర రాగానే భయ పడుతూ, ఉత, గం పభూవీంచి బన్సీ వెళ్ళామని అడీగింది, అనుకోకుండా ఆయన ఒప్తూకున్నాాడు. అందుకు కారణం, బనీలో ఆయనకు జవమాబంద్‌ికి సంబంధించిన వ్యవహారం కొంత ఉంది. అదీగాక ఆయన తన వొళ్ళుకూడా. పరీత్ష చేయించుకుని మందు పుచ్చుకో వాలనుకుంటున్న్నాడు.

కమలకి తొలుచూలు వమో, కారసాల చె భవంగా జరిపారు. దుర్గ జోగారావు సరిగా లేపు బారసాల అనగా వెళ్ళారు అక్క- చె ల్లెళ్ళిడ్లరూ ఒగ్క_సారి కెగలించుకున్నాానగు. దుగ్గన, ఆమె ప్రక్క నున్న ముసిలి జోగారావునీ చూశేసరి!ి కమలకి దుఃఖం అగలేదు. వలవలా ఏడ్చేసింది. అది చూడే సరికి అపుకుందా మన్నా ఆగకుండా, దుగ్నకీ ఏడుపువచ్చింది. జోగా రావుగారు తజ పంకించి, కాళ్లు కడుకో్కో-డానికి నూతి వేపు సెళ్ళాడు. జోగారావుని చూసేసరికి, ప్రతివారికి దుర అంకు జూంవేసి కల్లు చమ్మగల్లాయి. [పకాశం మర్యాద కోసం తనను అదుపులో ఉంచుకున్నా జే కాని, లేకపోతే జోగారావు పీక నులిమి వేయాలన్నంత ఠకోపంగా ఉంది అతిసికి,

మరునాడు కూరసాలరోజున బంధువ్రలు చాలామంది వచ్చారు. వారందర కీ దుర తేన భఃర్హను చూ పెట్టింది. అందుకు ఆమె ఏమి సిగ్గుపడలేదు, వెగా చాలా సంతో ప.0గా కనిపించింది. చూసినవారంతా వైకి వమా అనక

రేగ వోయినా, లోపల వాలా బాధపడ్డారు. అందరికీ గుణసుందరి కథ జ్ఞాపకాసీకి వచ్చింది. దుర్గ భర్తను చేసే ఉవవూసి (పతినాకికీ అశ్చర్యము వేసింది.

అ రాతంతా అక్క- చెల్లెళ్ళు, నావగారు కష్టసుఖాలు అన్న మాట్లూడ.కన్న్నారు. జేగారావుగారు భోజనం అవ డంతోనే గురక మొదలు పెట్టారు. నాగులమ్మ సంగతీ దుర్గ రోగాల సంగతీ విని మరీ కాధపడ్డైరు అక్క, బావలు,

ఆ మనునాడు దుగ్గన, జోగారావునీ అసుషతికి తీసు కెళ్ళారు పరీశ్నుకి. జోగారావుగారికీ యిజేమిా కొ తజబ్బు కాదు. స్వతహాగా ఉన్న బే. తిరగి వైకి వచ్చింది. ఫలి తంగా అయన ధర్మమా అంతూ భార్యకి సం[క్‌మింప "జేశారు. ఆయన మందుచీట్‌ (వాయించుకుని, తన వ్యవ పోరంకూడా పూర్తి అవడంతో, ఆ సాయం్యతిమే. తిరుగు [(పయాణం క శ్లుశాదు. కమల, [పకాశం బలవంతం మాద దుర్లని అక్క_డ కొన్నాళ్ళు ఉంచడానికి ఒప్పుకుని "వెళ్ళి పోయాడు,

దుర్గసి పరీత్సచేసి లేడీడాక్షరు “భది భాలా+ చెడ్త వ్యాధి అన్మ్నూ. ఇది ముదిరిందంశు పూర్తిగా పోవడం అసాధ్యమనె చెప్పవచ్చు. =ప్రూడు (ప్రధమ దశలోనే ఉంది కనుక దీనిని కుదర్చుడం కూడా కం కాదనుకో, శాని ఒక సారి కుదిరిన తి ర్యాత, తిరిగిన స్తే మళ్ళీ కుదర్భడం దుస్సాధ్య మన్మూూ. నువ్వు నీ భర్తకి చాలా దూరంగా ఉండాలి.

శీ/ ఇద్దదానివి నీకు ఇంతకంశేు చెప్పవలసిన బేమిీ లేదు.” అని చెప్పీ మందుచీటీ (వాసి యిచ్చింది.

జోగారావు, దుర్షకి ఇచ్చిన బహుమతిదూసి చాలా చాధపడ్డాడు (పకాశం. అ రోజు ధైర్యంచెసి దుర్లతో “చూడు అయింబేదో అయిపోయింది. ఇంక ఆ దున్ను పోతును వదిలేయి. నిన్ను మ(దాసు పంపించి అంధ మహిళా సభలో చేర్పిసాను. అక్కడ చదువు నేర్పుతారు. వృ త్మివిద్యా నేర్పుతారు. అందుకయీ ఖర్చుంతె నేను భరి సౌొను. నువ్వు +ఖిర్యుం చెయ్యి. ఆ జంతువు) దగ్గర ఉంకే నీకు ఏ విధమైన సుఖనూలెదు...” అనా్నాడు,

దుర్గ మొహంలో బాధ కనిపించింది, ఆమె “అల్లా అనకండి బావగారూ . వారు ఎలాంటివారైనా, నాభర్త, నాకు సౌఖ్యం లేకపోవడమేం?! ఇపుడున్న దానికంళే ఇంశేవికావాలి ! తిండి, గుడ్డ, ఇల్లూ అన్న ఉనాన్వయి. నాకు తిక్కు. వేమిటి! ఒకవేళ అన్నివుండీ నాకు సుఖం అనేది చేకపోనే అది నా విధికృతం. నేను వనాడో పాపం చేసు కున్నాను ఇషూడు అనుభవిస్తునాన్నను,” అంది చెమ్ము'న్సిన కళ్ళతో,

(వకాశం “*ఆ ... అన్స్న్న్‌ ఉన్నాయి. లతణమైన ఛర్హ తప్ప సీలాంటి భార్యకి సీ భర్తా ఇస్తున్న బహు మశులుకూడా నీ ఒంటిమోద కస్పిసూనే ఉన్నాయి. కర్మ? సం శ లని పిచ్చి వేడాంతాలు నూనేయి. మన ప్రుయత్న్నుం

48 "లేకుండా కర శ మిద ఆధారపడట మేమిటి + నామాట విసి వాడిని వదిలేయి, మడాను వెళ్ళు” అన్నాడు,

దుర్గ *కుమిం చండి బావగారూ ,.. నేను ఆపని చేయ "లేను. ఫలానా వారి అమ్మాయి మొగుళ్ల వదిలీ పెట్టింది అనే పేరును నేను తెచ్చుకోలేను. నా కర కీ ననుష్న వదిలి వేయండి. దయవుంచి ఈ పిస్తావన ఇంక తీసుకుడాకండి”” అసి రుద్ధ కంఠంతో వలవలా ఏడ్చింది.

(పకాళం ఇంకా ఎన్నోవిథఢాల నచ్చుచెప్పు (పయ త్నింఛాడు. కాని పయోజన౨ లేక పోయింది. దురగ్ద వడుపు మాతం ఎక్కువయింది. చివరకు అతను విసిగి “నువ్యశష్నట్లు ఇది సీ కర్మ మంచి చెప్పినా చెవి కెక్కనపూడు ఇ౦కేంచేయాలి ౪” అని వళ్ళివో యా శు అక్క-డినుంచి,

మరి ఒక నెలా పదిహేను రోజులత ర్వాత జోగారావు తిరిగివచ్చి దుగ్గని తన [గామం తీసుకుపోయాడు.

నాగులమ్మ జోగారావుకి రోగాలు రావడానికి కారణం దుస్రే అవి అంటించిందన్తి అండుచేత దుర్షకు దూరంగా ఉండమని చెప్పింది. కాని నిజానికి భోగారావుకి అవి దానం చేసింది నాగులమ్మే. అది వారిద్దరికీ తెలుసు, కాని ఈ సెపం దుర్గమిాద వేసి ఆ కారణంచేత భోజనానికితప్ప మిగతా అప్పూడంతా నాగులమ్మ యింట్లోనే గడపడం మొదలు "పెట్టాడు జోగా రావుగారు అనుకోకుండా లేడీడాక్టరు దుర్గకు

(17) శ్ర ఇచ్చిన సలహా ఈవిధంగా పాటించ బడింది. ఇది మారు వేషంలో వచ్చిన మంచి అని తృ్తిపడింది దుర్గ. వ ౧ కేశ

దుర్షయొక్క-_ మంచితనం నన ఉఊిరివారు అప్పుడప్పూడు వచ్చి చెప్పగా వింది సువ్చాయమ్మ. ఆమెకీ వెళ్ళి తనవీవ్నిని కరాడాలనివించింది ఆమి దుగ్గవి తలుచుకుని ఎంతో బాధ పదేది. అదీగాక తనకి ఒంట్లోకూడా చాగుండటములేదు. పుట్టింటికి నెళ్ళి వాలా రోజు లయింది కూడా. అందుచేత ఆవిడకి ఒకసారి పుట్టింటికి వెళ్ళిరావాలని బుద్ధి పుట్టింది. అందుచేత తన కోరిక భర్తతోచెప్ప, ఆయనను కూడా రమ్మునమంది. కాని ఆయనకు సెలవు వలసినంత దొరకక పీలుపడ లేదు. కాని భార్యనూ పిల్లలనూ పుట్టింట్లో దింపి వసానని మ్మాతం మాట ఇచ్చాడు. ఆ కోజుననే తండడికి త్‌ను వీలలతో పుట్టింటికి వస్తున్నట్లు ఉత్తరం (వాసింది సుబ్బాయమ్మ

ఆ ఉశచరంమాసి దుర్గ ఇాలొా సంతోషించింది. ఆ లంకంత కొంపలో ఒక్క-శ్తే తల్లీ ళోడూ అనేవారు ఎవరూ లేకుండా అతిభారంగా గడుపుతోంది పాపం. ఇష్తూడు తనకు తోడా అనేది వస్తోంది. అవిడ విల్లలతోకూడా వస్తున్నది.

ర్‌0 కాబట్టి ఇల్లు మరీ సందడిగా ఉంటుంది అనుకుని ఆనందిం చింది దుగ, ౧ మరి రెండు రోజుల్లో సున్చాయమా భర్త రమణ మ్‌. అూశాడ్‌నే నూరీ + పీలలూ అంతా వచ్చారు. ఆ దోజు క్రలుు కలక్‌ల అబల ళు మ్‌ లాడీంది. దర్ణ అఆ యింటికి పచ్చినత ర్వాత అంతటి ఆనందం ఎపూడూ అనుభవీంచ లేదు సుచ్చాయమ్మ భర్త ఆ మరు నాదే వెళ్ళిపోయాడు. సుచ్చాయమ్ము ఎంతో క లుపునోలు మసినవి. అవిడకి దుర్శని చూడగానే ఇంతకుముందున్న గౌర వము ఇనుమడించింది. వారిద్దరూ అతి తక్కువ కాలంలో ఎంతో పాత 'స్నేహితులులాగా కలిసిపోయాకు, సుబ్బాయమ్మకి ఒక్క ఆడపిల్ల--లమ్మీ అయి దేళ్ళది. త ర్వాత ఒకట డే మగవిల్లవాడు--రామ+-డు నూ డేళ్ళవాడు, ఇుు తం యిద్లశే పిలబు. దుగలో వమి అకరణ ఉందో అణాల (లు టా) (౧) ఛం కాని వారిద్దరూకూడా దుర్గని ఒగక(ంతుణంకూడా విడిచి ఉంజేవాళ్ళు కారు. ఎప్పుడూ ఆమె కొంగు వెనకే. తిరో వారు. దుర్గ్లకూడా వాళ్ళంటే అమితమైన అ పేతు చూపించి కన్నత భలికంశుకూడా ఎక్కువగా వూసేది, ఆ వీలలు దరని టల) ౧౧౦ (0 “అమ్మునవూగ్హ”లఅని వీలువవమున్నా పిలువకుండా “అమ్మా... అమ్మా... అనే విలిచేవారు ఆ వీలలు దురదగర ఎంత భా) (౧ (౧౦ అలవాటయ్యారం శే, కొ త్రవారికి దుర్గ అసలు తిల్లిగానూ, సున్చాయమ్ము - పరాయి నన్రీగానూ అనిపించేది. వాళ్ళు

ర్‌ 1 ఇప్పూడు తల్లిని విడిచి అయినా ఉండగలరు కాని దార్షను విడిచిమా తం ఉండలేరు. ఈ విధంగా రోజులు హోయిగా గడుస్తు నాయి. జోగారావుగారుకూడా నాగులమ్ము ఇంట్లో ఉండే కాలం ళాళ్కా-.లీకంగా ల్ద్రాా గా తగ్నించే శారు లొప్పుసి సరిగా,

ఈ విధంగా ఒక్క రెండు నెలలు గడిచాయి. పుట్లిం టికి వచ్చినా సుబ్బాయమ్మ అకోగ్యం కుదుటబడలేదు సరి గచా రోజు రోజుకీ శీణించడము మొదలు పెట్టింది. దు్ద గాభరాతో *రాజమండికి వెళ్ళిపోయి మందు పుచ్చు కుందాం” అని పోగేది. కాని సున్ఫాయమ గ్ర “నా వొళ్ళు ఎప్పుడూ అంతే. నువ్వేమా దిగులుపడకు, నాలుగు రోజులు ఇల్లాగే ఉంటుంది, తేర్యాత అటే చక్క బడుతుంది అని సుద్ది పుచ్చేది

ఉన్నట్లుండి సుచ్చాయమ్మాకు ఆ రోజు జ్వరం విప రీతంగా వచ్చింది. పలవరింతలుకూజా మొదలు విట్టంది. మనిపీ.ని పక్క్రమిాదనుంచి కూడా కదపకూడని స్థితి లో ఉంది. చేసేది వమిోలేక మనిషిని (పక్క_వూరు పంవించి రమణ మూ రికి తంతి ఇప్పించారు. మధునాడుకూడా రోగి పరిస్థితి అల్లాగే ఉంది. నాటువైద్యులు వచ్చి మందులు ఇవ్చినా అవి పని చేయటము లీదు

ఆ మనునాడు రమణమూర్తి నచ్చాడు, మరొక "రెండు గంటలకి సుచ్చా మమ్ముకి తెలివి వచ్చింది. రోగం

స్‌టి

తగ్గిందనే అంతా అనుకున్నారు. భర్వని చూసి అఆమెముఖం పికసించింది. హీన స్వరంతో “పిల్ల లేరీ!” అని అడిగింది. దూర్గ వీల్బలను తీసుకుని వచ్చింది. సుచ్చాయమ్ము వీల ల చేతులు దుర్గ చేతులో పెట్టి, హీన స్వరంతో ఉవీళ్ళకి యింకమిద తల్లివి నువ్వే. వాళ్ళు పెద్ద వాళ్ళు అయ్యేదాకా పెంచే ఛారం నీది ఆ తర్వాతే తండి దగ్గరకు ప౦పించేయి”” అంది, దుర్గ కళ్ళనీళ్ళు కరుస్తూ ౪ ఆఅ-వేం మాటలు ఉఊోరుథో, నీకు జ్వరం తగ్గండిగా .,. కులాసాగా ఉంటుంది. గాభరాపడకు” అంది.

సుబ్బాయమ్మ కష్టంమిోద చిరునవ్వు నవ్వుతూ ... జన్సీక్చ తెలియదు నాగోజులు తీరాయి” అని భర్త వేవు తిరిగి ఉవ్వాారు మళ్ళీ పెళ్ళిచేసుకోండి ఆంది ఈ మాటలు భర్త హృదయంలో శఛూలాలలాగా (గుచ్చుకునా్మాయి.. ఆతను “నువ్వటువంటి మూటలు అనకు. నాకు చాలా కష్టంగా ఉంటు౨ది. అన్న్నాడు రుద్ధకంఠంత '.

“డ్హుర్రునో,.. అవేవి నవూటలు” అన్నారు అహ్రూడే తిరిగి వచ్చి చివరిమాట విన్న జోగారావుగారు. తిరిగి సుళ్చాయమ్మ కళ్లు నూసుకుని ని దలోకి వళ్ళింది.

సు వ్బాయమ్మకి వచ్చిన తెలివి ఆరిపోయ్‌నుందు దీపం లాంటిదని "తెలుసుకోలేదు వారు. ఆ రోచే సుబ్బాయమ్మ పుట్రినింట్లోనే శాలం చేసింది. దుర్గ తన (పాణ సమానమైన

(5) ర్‌3 నస్తువు వదో వోయినట్లు ఇశాధ పడింది. నిడంగా దుగ్గకి నేవే గినంతవి చారం ఇంకెవరికీ కలుగ లేదనడం అతిశయా క్తి కాదు, ఈ రండు నెలలబట్లై దుగ్ద ఎంతో సంతోషంతో గడుపు తోంది. ఈ మా వస్తు సంశణోపానికిళూడా తను నోచుకోక పోవడానికి తవు చేసిన పాపమేనుటో అఆ అమాయక హృద యానికి అర్ధం కాలేదు. అంతా విధిక్కతీయని, తన కర్న యనీ, మరొకసారి తననితశను ఓదార్పుకుంది ఎలివై క్‌ప్టాలు వచ్చినా స్ర్రంగా నిలచిన ఆమె చిచుునవ్చుు; అంతటితో అదృశ్య మైహోయింది. తివి లేని పిల్ళలను సాక్‌డం౦ కష్ట మసి, దుర్గా తెన విల్లలు ఒకరిని విడిచి ఒకరు ఉండ లేంని [గహిం చిన, రమణమూ రక్కి పిల్లలని అక్క_వే ఉంచి వెళ్టిళోయాడు, జోగారావుగారికి కూతును అం కు (వాణం అవడంతో ఆమెపోయిన దుఃఖం ఆయనని పూర్తిగా కుంగదీసింది. పది "హేను రోజులదాకా ఇల్లు విడిచి ఎక్క_డికీ వెళ్ళ లేరు. మనము మడు, మవముమకాళ్త్ళ వో నే కాలం గడిచేవాగు, నాగులమ్మ కూడా ధైర్యంచేసి, ఆయనకు కబురంపటేద పదిహేను రోజుల తర్వాతే ఆయన తిరిగి పజల్లో పడ్డావు. ఆయనదుఃఖం మరచిపోయే స్టాం 2క్క.ు ఉంది. అ చే నాగులమ్మ ఇల్లు మ్స ఆయన నాగులమ్మ ఇంట్లో మకౌం పెట్టాడు. భోజనం కూడా అక్క_జే చేయడం మొదలు పెట్టాడు, ఇంటికి వారాని కొకసారి వచ్చి, కావలసిన డబ్బు ఇచ్చి, వెన్సీపోతుండె వాడు. ఇల్లు చూస్తే మన్న కూతురు జ్ఞాపక౦ వస్తుం ఏసి,

వ్‌ అందుచేత పూర్తిగా నాగులమ్మ ఇంటోనే ఉంటున్నానని, అడక్కు.౦డానే చెప్పాడు దర్లకి, దుర్గ, తన [పాణపద మయిన కూతురికి చేసిన సేవ చూసిన దగ్గరనుంచీ, అయనకి దుర్గ అంశ చిరాకుపోయింది. ఆమెను కసురుకోవడం వూనేశాడు. ఆమె అంకశు కొంచెం అపేతు చూపించడం మొదలు పెట్టాడు ఆమె అంశే ఒక్‌ విధమైన గౌరవం వర్చ్పుడేంది ఆయనకు,

కేక్‌

నెలలు గడుస్తునాష్తయి. జోగారావుగారు, నాగులమ్మ ఇంట్లోనే ఉనా్మ్హ మనస్సుకి శాంతి లేక పోయింది. వృద్ధా పము మవూరడంతో రోజు రోజుకీ, సతువ తగ్రివోయి చిళాకిు . పాచ్చింది. నాగులమ్మునకూడా చిటికి నూటికి కసురుకునే వాడు, నాగులన్మ్ను [గ హూంచింది- ఆయనకు కాలం సమా పించిందని సాధ్యమైనంత త్వరలో ఈ ఎడద నదిలించు వోవాలనుకుంది.

'జేహంలో శక్త తగ్టిపోవడంతో ఆయన శరీరంలో అంతర్గతంగా ఉన్న గోగాలు విదృంభించాయి. చెండు రోజుల బ్లో ఆయన మంచం పట్టాడు. మంచం నవదలటేని స్ధ్‌తికీ దిగ జారాడు. ఈ రోగిప్టికి కవ చేసే ఓీపీక నాగులమ్ముకు "లేదు.

ర్‌ర్‌

అ రోజు జోగారావుగారితో చెప్పింది నాగులమ్మ తద్బక్క్యడ్త వముం౦ది, .,మందా !1...మాకా'...నే వెళ్ళి మందు తెన్హా మంశే, అందరికీ నేనంకు అలుపేగా ,.. అందు చేత మిమ్గల్ని మోా యింటికి తీసుకెళా. అదీగాక మాలఅన్న “గరికి వెళ్లాలి నేను, ఇవాళే ఉత్తరం వచ్చింది.” అని సమాధాన కోస మ్‌నౌ ఎదురు దూడకుండా, బండి ఫోసం వీధిలోకి వెళ్ళింది. నాగులమ్మ నీచ నైజం, ఇప్పటికి బాగా అర్ధమైంది పోగా రావుకి. “ఎంత చేసినా దీనికి కృతజ్ఞత లేదే”? అని బాధ పడ్డాడు. “కాని చేతులు కాలేక అకులు పట్టుకుని వమి (పయో జనం! అయనకు కూడా కాలం సమిోవిసోందని తెలిసి, స్వంత ఇంటికి వెళ్ళాలనే వాంఛ ఎక్కు వయింది.

ఇంతలో బండి మాట్లాడి తీసుకువచ్చి, జోగారావు గారిని అఆయస స్వంత యింటిని జేర్పించింది నాగులమ శ అక్‌ స్నికంగా లేవ లేని స్థితిలో వచ్చిన భర్తనుచూసి విభా)౦తు రాలైంఏ దుర్గ బండివాని సాయంతో భర్తను ఇంట్లోకి జేృ్పృేసూ *ఏం జరిగింది! ఏం జకిగింది ౯” అని కంగారుగా అడిగింది దుర్గి నాగులమ్మ్నని, నాగులమ్మ తాపీగా *ోఆ ... ఏముందీ కొంచెం వూష్టం తగిలి మంచం ఎక్కారు. నా దగ్గర మందా నూకా ఏముంది పేయడానికి! అయినా స్వంతయింట్లో జరిగినట్లు అక్క స జరుగుతుండా! అందుకని ఇక్కఒడకు తీసుకువచ్చాను. అదీగాక నేను అవసరంగా మా అన్న దగ్గరకి ఎల్లాలీ+ ఇవాళే ఉత్తరం వచ్చింది అని

ర్‌0' జోగారావు వైపుతిరిగి *వు లేం 'బెంగెట్టుకోకండి. అబే తగ్న తుంది. సెండు దినాల్లో మళ్ళీ నే నొసాగా”అని సమా ధానం కోసమైనా వూడకుండా నెళ్ళిపోయింది.

అసలే నాగులమ్మ సిచనై జూన్ని (గహించిన జోగా రావుగారికి ఈ మాటత్‌ కడుపు రగిలిపొయింది. ఏదో అస్పష్టంగా తనలో గవే తిట్టుకునాన్నాడు దుగ్గవై పు చూసే సరికి ఆయనకి అ పయత్నం౦గా కళ్ళనీళ్ళు తిరిగాయి, అవి కనిపించకుండా కళ్ళ్చుమూసు కున్నాడు,

ఆ రోజునుంచీ దుర్డ, భర్తకు చేసిన సేవ ఇంతింత కాదు. చంటి పిల్ణవనాడి కంటు ఎక్కువగా సాకింది. కరణం గారికి జబ్బుగా ఉండడంతో వారూ, ఏరూ చీటికి మూటికి వచ్చి చూసిపోతుండివాళ్ళు. జోగారావుగారగు పశ్చాతా పంతో దహించుకు పోతున్నాడు. తను అంతగా (దోవాం చేవిన్యా, భార్య తనకు అంత సేవ చేస్తుంటే అశ ఎర్య పోయాడు. దుర్గకు ముఖం చూ పెట్టడానికికూడా సు పడ్డాడు. దైహిక చఛాధతోనూ, అంతకు మించిన మానసిక వ్యధత్‌ నూ అయన రోజు రోజుకీ వీజించిపోతున్న్నాడు వైద్యులిచ్చే మందులన్నీ వృభా అయినాయి. ఆ రోజు ఆయన రోగం మరీ ఎక్కువయింది. ఆయన ఈ లోకంలోనే యమయాతన అనుభవిస్తున్నాడు. ఆ రోజు ఉండుండి సంధి కూడా పుట్టింది. దుర్గ శ్రావగాకికి, అల్లుడికీ, తంశడికీ ముగ్గు రికీ "ఒల్మ్‌గాములు పంపించింది.

ర్‌

ఆ మరునాడు ఆయన స్థితి మరీ విషమించింది. కరణంగారికి జబ్బు ఎక్కువ అవడంతో, వచ్చేపో యీవారితో మరీ గందర నోళంగా ఉంది ఇల్లు అంతసేపూ ఆయనకు స్మారకం "లేదు ఆమ ప్రహషం ఆయనికి స్మారకం వచ్చింది. మధ్యాహ్నం అవడంతో చూడడానికి ఎవరూరాలేదు. కళ్లు "తచచేసరికి ఎదురుగా దుర్గ కనిపించింది. వ్మిల్టలు ఆమె (పక్క -నే ఉన్నారు... అయన గుండె తరుక్కుపోయింది. కళ్ళల్లో సళ్ళు తిరిగి జల జలా (పనహించాయి. అతి కష్టం మోద రెండు చేతులూ ఎత్తి, దుర్షకి దణ్గం పెట్టాడు... ఈ దృశ్యం మూసి దుఃఖం ఆపుకో లేక పోయింది దుర్గ ఆయన హృదయంపవై తల అన్ని నెక్కి. వెక్కి. వడ్చింది. ఆయన అప్యాయంగా ఆనవు తలనిమ రొడు అతి (పయాసతో, ఆయన [పయతష్నంమిోాద, అస్పష్టంగా *న. వ్యు ేవతవి. నేను నీకు కవాలా దో9హం చేశాను. నీ జవిళ న్ని నాశనం చేశాను. నువ్వు నా నూతురులాంటి దానవు తష్పు,.. తప్పూ... నా లాంటి సిచుడికి, నిన్ను కూతురులాంటి దడానవీ అనడం పారనాటు. నన్ను తమింగవూ”ొ అన్న్నాడు, రుద్ధకంరంత" అశువులు కారుతుండగా, *వమిటండీ,... మారు అల్లా అనకండి... నాకు కాధగా ఉంటుంది.” అధి ఏడ్చింది దుర్గ,

ర్‌0 కునా్నాడు. కాని అశనిపాతంగగా సమాధానం వచ్చింది అటు నుంచి,

దుగ *తమంచండి హావగారూ. మోరు చెప్పీనట్లు

౮) మన్‌. చేయలేను ఈ ఇల్లు నాది. దీనిని వదలలేను నా పిల్లలను "నేను సంరవ్నీ0చుకో వాలి అంది.

తని లలా?” అని అశ్చర్యంగా అడిగాడు | పకాశం,

సి స (

“అనసును, ఇరుగో.. , ఏళ్ళిద్దరూ నా విల్లలు కారూ,...”” అని, లీ, గః రాముని దగ్గరకు తీసుకుంది దుర్ష ఎనా్నళ్ళ నుంచో అదృశ్య మైన చిరునవ్వు ఆ మె ముఖాన్ని తిరిగి అలంక రించింది. అఆ వీల్లలిదరూ కూడా తల్లి ఒడిలో ఉన్నంతటి అనంద ౦ అనుభవించారు, ఈద్భత్యం మూసిన రమణమూర్తి కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి. నిజంగా ఎంతటి త్యాగనుయి దుర్గ! తవ సాఖ్యాన్ని, అభివృద్ధిని అంతటినీ తనకు గాని కిల్ణ్లల బ్రాోస త్యాగం ఛచేసింజే! నిజంగా "జీవత ఆవ అని మనస్సులో సే అనుకుని మననా అంజలి ఘటించాడు,

(పకాశం ఈ6స-బే ,, నీకు బుద్ది పుట్టినప్పుడే రా... లెలీసి కొందరు చెడుతారు. తెలియక కొందరు చెడుతారు. ఇంతకీ

అగ ఫ్ర నువ్వనన్నుట్టు ఇది సీకర్థు. అన్నాడు.

00

“అం లేనండీ శావగారూ ,.. విధి ఎల్లాగుం శు అల్లా జరుగుతుంది ఇది బుణానుబంధం.”” అంది దుష చికు నవ్వుతో.

న వూ బే అవ్మూ... నీ వేదాంతం నా కర్ణం కాను, ఎవరిపిచ్చి వారికానందం *” అన్నాడు [పశాశం

దుర వీల్ణల ముఖాలలో! తృప్తగా చూసూ చిరునవ్వు నవ్వుతూ వాళ్ళని హృదయానికి హక్షుకుంది.

నిడంగా ఈ కర్ష భూమి అయిన భారత బేశంలో అనేశకము౦ది తాము పటే ఇబ్బందులకూ క ద్దైూలకూ కాంణం, తమ కర్ణుని, విధి లిఖతమనీ భావించుకుని తృప్తి పడగవోతే నరకాన్ని తమ సంసారాల్లోనే అనుభవించే వాశేమో'! ఈ కర్ధ సిద్దాంత మే క బ్టాంధ ౩*రంలో ఉన్న వారికి ఆశాజ్యోోతిని (పసాదిసోం చే మో' ఆవేదాంతమే వారిని ధం పధం తప్పక నీతిమా గ్రంలో ఉంచే మనో తే ర్యొన్ని ఇసోం చేమో

సం తత్పత్‌.

క నానన నానన నానన నానన నానన ననన నానన ఆవ్‌ వ్ర ఉర శసత్రర౦0గిణ ళ్‌ రచయిత: చిల్లర వేంక కేుశ్వర కవి వెల్లలూరు ళో కాపీరైట్‌) 19060 [వెల ;80 పై,

క

ఉర్తశ తర౦గిణ్‌ ళా చిల్లర 'వేంక పేశ్వర రవి చల్గలూరు

నర ఏహకు్కూలు ; (గ్రంథక ర్త వి శ్షళిథధ 9 శ్రే వెంళటరవమడ (్రవ *న0.

డ్‌ డ్‌ శతర౦గిణి కం, (శ్రీీమజ్జీ వావళి వృ

ద్ధామంబులనుండి 'జీనల దగులక యీకం

యై మాన్యం బై లేవ్చో

భఛామంబగు నాలత్మభ కిం దలతున్‌ నతముళ€, శ బే, గ, మామగారని మదిం దలంపక మఘుంబు

చీసి పశువుల బట్టి హింసించు పాపి

దకతల. [దుంచి యజ్జ విధ్యంసనంబు

నలువు శంకరు భ కితొ నం స్తుతింతు, ల్లి "బే, గీ. జీవహింసనుమాన్సిన ేవమాళి

ఉమదయాగుణవార్థి రాహులునితండి

జనుల రన్సింప సకల రాజ్యమును ఏ్‌డు

బుద్ధ దేవుని పదపద్మములం దలంతు, దె లే, గ్‌, (బాహ్మాణుండయ్యు మై(తధర్చ్శంబుపూని

వముఘములొనరించి యందు మాంనంబు మెక్కి

సోమళనపాన మొనరించు సురులమునుల'(

బట్టి షస దలంతు,.

య్‌ న్‌ శనతర౦గిణేి త్తే న్‌, సకల శాస్త్రాళి దుదముట్టం జదివినాండు

ఫంకరునిపూజ సద్భ క్రియ జలివీనాండు

మించి లోకంబు లెల్ల జయించినాండు

రావణ బహ్మ నీవింప రాని వాంజె ర్‌ క గ్‌ ముప్పు దెనిమిది వత్స్పరంబులకుమున్ను

(వాసిలిని్‌ రావణుండు మంచఛచివా6 డటంచు

డానిలగని కోపమున వాసుచాసుగారు

నన్ను “రావణభ_క్తలో డన్నారు నభను, (1

రాముని దుష్క్బుతము లెల్ల రామాయణ మం

“బీ మిసలం గానిపవించును

ధీవముహిచులు న్యాయదృష్ట్‌ దిలకించినవోన్‌ , 7 లే న్స్‌ శొన లేయు. డ్‌ నర్సు న కార్యములను

విన్నప్‌ం చెద. గాన్నింటి వివరముగను

చారకులు వానిలని కోపపడల వలదు

సత్య మొ యసత్యమో గని శాంతపన (డు, నే

(పాయమాను గొన లేయునకును

జీవహింన నేను జేయనం చడవికీి6

బోయి యీటుదా.టి బుద్ధిమా- ర్చె, గ్ర

ట్స

డ్‌ ద్దే థశత్రరం౦ంగిణి

లే, నీ కడంక నాలుగు పెద్దమృగ ముల జంపీ

జానకీ రామలక్ష్మణుల్‌ సాపడిర(ట

ఎమీ కరుణాపయాధులో యెజబుకపడదు

వారి భక్రులె గహియింతు వారిగతులు, 10 లేన్‌, ప నాలను నిర్మించి, బలికి సాధు

పహారిణమును లక్ష్మ్మాిండునం పె నన్నయాజ్ఞ

వండి త దూపమే చెడకుండె ననుచు

నంతసించిరి రామలక్ష శ్రులు "పెలుచ, |||

కం, మునలిద్‌ ఫుస్రు,నిజంపిన

క సాయిమౌాననవుని ఛావ్ఫం గాంకశ్షించిన దుః

ఖనమౌావృత ళూర్చణఖయె

యసమాస్తుని భారింజిక్కెనను టుఛచితంటబే 1 [ల్లి లే. గ్‌ సీత (మింగ ందలంచి వ చ్చెననువంక

భూర్చణఖకును నాసి కొాాశో[తములను

నోసిపంపీరి తత్పుతుం గూల్పిరాది

దానశరథధు లెబ్బులెరొకో బె వతేములు, 18

కం, పాపమయోముఖ (వేమనను

నాపల్నివై 'యేలుకొమ్మనన్‌ లక్ష గౌ డే

లా పజపజం దెగంగోసును

గోపంబున ముక్కు. సెవులు. గుచముల వేగన్‌, 1క్తే

న్‌

డ్‌ న్‌ శత్రర౦గిణి నేగి, కొఠిపండు చంపు యజ్ఞ మృ గాలం గావ

జూను తాటకా స్తనయుగ్భమును చెవ్టలును

నాసికయు. గోసె సౌమితి; తీ్‌సె (బెణ

ములను రాముండు; కరుణానము[ద్రు లెల్లా కేన్‌ జే, గ స ్ర0లకుచములు- ముష్క_లు6- జె వ్రలు( నోంత్‌

లక్ష శ్రైైనకును జాల వీలానమగును

వాని భక్తు లిహీయం[దుగాని యట్రు

చేయుటలు పాపమనుచును జెప్పరేల + 16 లే, గీ, అఆండుబిడ్డలం గాంచినవాండ నగుట

స్త్‌ల గౌరవ మెట్లిదో తెలియు నాకు

లేరు తోబుట్టువులు. గవ్నవారు "లేరు

లక్ష్మణున కై తెలియు స్త్రీలమరియాద 1 1 ఆ, వె కై కతండడికి చ్చె6 గ ల్యాణమప్పుడే

దశరభథుండు “కె కతనయు:డే య

యోధ్య కధిఫప్రు. డనుచుూ, నూరికి భరతుం బం

పించి రాము జచేయనెంచన"ాన? 18 ఆ. నె ఎటి.గియున్న రాము: జేటి కడ్డాడ లే /

ఊచాశశకాక దాననడవీయందు

దిరుగవలసెం [క6 దిట్టంగా నేటికి శ

నధిక పొపపఫలము ననుభపిం చె, 19

ర

ఉడ్‌ డ్తే ఛశతర౦గిణి ర్‌ం, స్ముగీవుండును వొలియు

సాగ్రహమున. బోరు చుండునప్పుడు 'శరాముం

జే గహముపూని చంపెను

స్కుగీవుని పక్షమూని సుర పతిసూనుకా, ల) ఆ, వె, పట్టణంబు' దగులం బె కైుడువాం డెంత

నిరయుండొ. ఖలుండొ-నిందితుండొ ?

పవనసుతుండు గాల్పె రవిసుతుండును గాల్బెం

గాలివించెలంక వాలివాంత. ,21| ఆ, వె, చేయునట్రివాండు. "వేయిం చువాండు. (బో

ల్బాహమిచ్చువాండు నదియయను-చు

సిష్టప జెడమువాండు సిందటజు నమభాగు

లఘమునందు6 బుణ్యమందు(గూడ, వలే లే, గీ, సురను[దావెడు నీచులే సురలటంచు

సురన్నుదావని విబుధు లసురులటం చు.

“బేుుగాంచిరి సురలను జే౭హొలిచి

యసురలను దుస్తులనియెన రజ్జులేలొ + ల్సి లే, గీ గద్దకును (శాద్ధమొనరింపం గడంగి రాముం

డక్కటా |! మయొక్క_ వారిణంబు న క్రైచంపి

చడానిమాోంనవిండముల (గగ ద్రకు ముదమున 6

'చార్య్వణపుముద్దలుగను నర్పణ మొన ర్చె ఏక్మీ

గ

శ "బే శ తర౦గిణి కే, గ, సీకబోధించే *నసుకులం జెనక నేల

వరమును 'దెచ్చుకొన నేల 1 వారి వృథ గ 6

దింప నేటికోో నని వారి. జంపంయబూని

పచ్చిలి ననండె రాముండు పగనుబూసి, ల్‌

కం ర్‌ సిలఎుకంగాల్ప వృద్గులుం గో

బసిపీడ్డ లు-_గోగణంబు _బడంతులు-రో గుల్‌

'బదెనమాలిన వీశలాంగులు

భసితం బై రింతకం శు. బాపముగలబే + ఏ౮

కం, తనవారు (వాసినట్టి దె

తనకు6 [(బమాణంబ + పరులోదళా మె చ్చెడ రే .

కి నెసెచరు; వెన్తవంబున

సుపినిత ముగ 6 దప్పు లెన్న6 జూతుకుకా టే ల ఆ, వె, తనువ్రజూచియెక తె, ధనవాంఛనొక్క_ లె,

రాజ్యకాంక్షనొక తె, (పాభవమున

శ తె, శ 'ర్యమునకు నొక్క. తె రావణుల6

నోరివచ్చిరతండు ధొన(డు బలిమి, ల్సి్రి తే, గీ, సీకనొక్క తె బలిమి. దెచ్చెనని వాసి

2ర8గి పర కాంతలను బల్మిం జె చ్చెననుదు

(వా సె బఠియించువారికి రావణుండు

దుష్షుండను, ఫాంతిం గలిగించు దుప్తబుద్ధి. 20

రి

ళా క్‌ ఫథతర౦గిణేి "లే, గ, రావణుని యింటిలోగల రవముణులందు. బరునివలచినయది గాని పరుని'బెండ్లి యాడినదిగాని లేదు మోహమున వచ్చి ఠతనుచు వాల్మీకియే (వాసె నరయ బచేమొ + వ్‌0 కం, అక్కడ లేరంట "వేతొక చక్కిా-నిగలరంట; సీతనదనంబున నే దిక్కు. న నున్నదొ! యదుక ని వాక్కుల బారకుల (భాంతి పజచుట కాబే? వ! కం, వాళ్ళీకి నంన్క్బృత భామను బల్నీసి "జెనిగించె వాసుదాసుంజె నం రా దాల్చీనహింపక “రావగణులం గల్ముషుం డనకున్న వొాంతిగను నె మనంబునన్‌ , న్‌లె 50, నంకరు.ండు రావణుండని జంకక పల్కు_దురు వై రనంబంధ మునన్‌ నంకరులుకాఐ నమూనులు నంక రు6 దట్టగును (బ్రహ్మా నత్కుులభవుల్లై . లీప్‌ లే, గీ, మద్యపాయి మవోపాపి మాంనభోజి కూరదుష్షుం డనుచు శఇాన్ర్రుకోటి చెప్పు నా గుణాలు అెండునుగల యాజిసుతుని 'జీవుండని పూజచేయుట భావమేమొ॥! లిశ్వీ ర ఫి

ల జే సతరంగిణి లేగ, విపకులు మంచివాండను వివుం దెగడి (బాహ్మణతరు "సేవించు (బాహృణుండు నీచుండని(వాసి శ్ర్యతియునికా భజించు వారి (వాత 'సేంతలకు నంబంధమున్ని + లర్‌ ఆ. వె, వుటథొడుకు ([వాయునటి దే నిజమంట ల లు యితరకనవుల్మవా6త "పీాయమంట వాసుదాసుగారు (వాసిర్వి రామ (ప్ర వర్వనంబె నిగ మవరగ్షమంట, వ్‌0 కం, తను జేరువాని మాట లె వీని యరయక యిందొ దొంగవీధి దాగి పరుం గని చంపవచ్చు దళ రథ తనయుని వర్శనముంబట్లి ధరణీజన ముల్‌, వ్‌ క౦0, తనపక్షంబున6 జేరని యనఘు నెదోవంక్‌( జంపనగు,; సిదె దోనం బనరాదు సుండు దశరధ తనయుని వర్శనముంబట్టి ధరణీజనముల్‌ , 08 అ, వె. పూరిగుడి సెం గట్టువారెల్ల రొక బేండి బలియొనంగి య క్రై వండవలయు నుడికినంత రూపు చెడదంచు మెచ్చుండు ఆన త్‌ ౮ ధళర ధాళ్ళజాని పఫంబుంబటి ఫ్‌ 10

ఉడ్‌ త్తే శన తర౦గిణేి

"లే, గీ నూట యీంబది వేల 'యండ్లుగల వృద్ధ

“శావణు6డు ముప్పు బేండుల రామ సీత

వలచి ఫొనివోయెవని నమ్మి_వాసికొనిన

వాళల్ళీకిని భక్తులకు మెచ్చవలదె నమ్మి ( జీ0 లే, గీ రావణాదులు పరమదుర్మాగ్షులెన

బేవము తలంప నొక్క ్టట6౬ జూవరొకో్కోా-

పది నెలలు గర్భనరి కాన నెగదునేల +

యింటి జెజపళ్సై నొరుండసని యేడ్వ నేల 1 త్న తే, గీ, పలలమును మెక్కు. మానుల (ప్రార్ధనముల

బాశుగా విని రాక్షనవరులం జంపయ

బగనుబూ నె నీనోయు నిది తగదు మాను.

డసిన నూర త మానక యాజిసుతుండు, 0. "లే, గీ, జాత వేదుని యింటిలో నతిని మాటి

సీతయన భార్యయేయని చెప్పి నింద

వైచి రావణుపై, ఫఘోర_వె రమూని

లంగ 6 గాల్పీంచి శాము డెల్లరను జంసపె, తప "లే గ, వీశతయసనిన నాగ టివాలె సీత రావ

ణుండు గొనెనన హద్దులో నుండు గనసిమవు

నొక్క న*గటిచాలును నెక్కుువగను

దున్నుకొన్‌ నను మిషననిం దుసిమినా6డు, డ్య

క్షే

డ్తే న్‌ శనతర౦గిణి కం, నాగేటిఛాలు పొంతనె ఫాసగుగ రావణుండు నిలువవచ్చి శిరనముపై సా గృ(ధ్రమగు జటాయువు వేగంబుగ.౬ దన్న నసురవిభుం డసి నజుకెన్‌. శ్‌ ఆ. వె, హిందువులను నెంతమందిని జంపిన నంతపఫుణ్య వుధిశకమనసిరి సుచ్చు లై చాశరథియు నసురుల హింసింపం బుణ్య ముధి[శమని యెం బూని చం పె, శీర ఆ, వె వాసుదాసుగారు వె ప్రవశిష్యుందే; వపవంబె మతము; కృషవమా రి ౬... ళల ఎనీ తప్పు లెన్ని దూవి దశర ధా్నృజు నక్క త్యముల గవ్బిపెశైు నరమేమొ? త్త టి" థా లే, గ, వనె బేవ్రుండ ననుచున్న కృస్తమూ ర్తి గొప్పగొప్పవి నేనంచుం జెప్పుకొనుచు యజ్ఞములలోన నే జపయజబ్ఞ మనందడె పగువ్ఫల వధించి చలువు నధ్య్వర ము "లేల! శర వా ఈ, ఎవ, నర సుఖము6గోరి (యాహ్న్మణుల్‌ యజ్ఞ్ఞంబు లను సుసాధుజీవులను వధింప. జూన నడ్డుప డెడు ఫుణ్యులం జంపన” దథ$ రధాత శ్రదాని పథ౦బు: బట్టి, త్తి [లై

డ్‌ డ్డ ఫతర౦గిణి కే గ, మాటిమాటికి రాశ్లసు ల్మాంసభ క్షు లనుచు వాల్మీక్సివాసె “రామవాయణమున నతని 'బేవతిలై న రావమాదినరుల- "'బేవతల మృగమాంనంబు దినసి బెవండు + ధ్‌ లే న, మగని గడు మొల మొొజుయిడు మగువమాడ్కిి మాంనమును మెక్కు 'రామల ఖ్మణుల సురల మాటి మాటికి నసురు లే మాంన భుక్కు లనుచు (వాయు వాల్మీకి నావమవాయణమున, స్ట్‌ అ. వె, వుట్టషొడుకు కవితం బొరపాట్లు లేవని వాసు జడానసుగారు (వాసి వారు కాని నందియములు గనివించుచున్నవి మునుల కవితలందె కనుంగొనంగ, గ్ట్‌ల్సి ఆ, వె, వాలిచేశం దజుమంబడ్షి గుహయజొచ్చిన వాండు దుందుఖియొ [ధువముగ వాని య[గజు.డొ విజం బెయరా దు వాల్మీ! యు 'దెట్లు (వా సెనొక్నా యెజుక్‌ పడదు, ర్‌ి "లే, గ్‌, రావణుండు జూనకిని జంపంబోవ డ్డ పడిన దెవతె + వాల్మీకి చెప్పండు సరిగ ఛ్యానమాలిని యని యొకతడ వ 'జెప్పె నొక్కతడవను జెప్పె మండోదరియని, రక్ష శే3

ఉ 'బేశతర౦గిణి ౧ కేన్‌, కుంభకర్లువిజంపిన గ“ప్పవాండు “రాముఃడా లక్ష్మణుండ ? చిప్పె రాముండనుచు€ బుట్టకొడుకు; లక్ష్మణుండ నె గ ట్రిగాం స్ట్‌ రాశ రాత్మజుం డెవ్వని రచన సిజము * ర్‌ఫ్‌ క్‌ం, ఇన్న్నూ రామడ లుండిన నన్నవుపహూ(త్రంబు నెచట సమకూర్చిరొకో తిన్నంగ నెవరటు పటినొ ట్ర యన్నా |! వాల్మీకి | చెస్పవశ్య్యూ | తెలియన్‌ , స్‌ ఆ, వె. రావణాసురుండు రాక్షసులును నిద పోయినారె సేతువునువనాటు లిటు కటు చుండ | నిచ్చట హీ కు౦౧పు బం ధింపంబడిన నంత బేబెలొవ్కొ ? గ్ట్‌' క౦0, రామాయణ గణితవిధి౯ రాముని యైన్వంబునిలువ “రావణు ద్వీపం 'బేమూల కగును ? యూవ ద్య్భూమండల మైన. జూలనుగదచా తలంపస్‌ , ర్‌ర్ర శే. గ, అుజనేయ వీఖీవణు లాకనమున నిలిచిరంట యెట్లా 1 లాగునో నింగిపెకి 1 భూమి కాకర్షణవుశ క్తి యీమయినదొ 1 పక్షయుక్తులో 1 చెప్పరీ ఛకజనులు, గ్‌ క్షేట్మీ

ట్‌ "జే శతర౦గిణి ఆ, "వె, 'చెప్తువాగలకును జేటుకాలంకై న వినెడువారికి వి వే ముండ వలదె![) యనెకు నుడినిబటి యొక్కింత వి మర్శ చవేయవలదె మనుజు లగుట, 60 ఉ కాయమునిండ నెత్తుకులుగార్త నిగంతర బాణనంహతిన్‌ గాయములొంద. గొట్టి వడిగా దన పేరునుజూటి యిం(దజి తో్క్కఆయని నాగ పాశ ములంగూర్చి ధ గంబడ6 గు మూర్చవేం జేయి కదల్ప లేని మన సీత మగం డెటువంటి 'జీవుండో ? గ్రే "తే గ, ఇెంటికిం జెడినాండ సుగీవ 1! యని వి భీవణుం డేడ్చెం గ ఫవులం జపింవీంచినాయ ననుచు రవినుతుం షేచ్చె; భూ తనయ యుడ్చె రామలక్ష్య్మణు లీల్లినా ే మొ యనుచు, 03 నే గ్‌, రామల క్ష్మ్యణుల్‌ గోరియే భూమి6 బవ్వ భించిరని వాసుదచాను వచీించు. బూని బేవు-డను రామునికి. గీ రి వోవుననుచు భక్షి పరవశుంైై యిట్లు పలికియు౧డు, 68 ఆ, వె, రాము డోడునవుకు (బహ్మాళో యవరికో గౌరవంబు నిలుప6€ గోరియంట యసుర వర్యు లోడునప్పుడు వారి దు పహ్కృ్య్బూల్యేఫల మె యట చేసెనంట, 60క్షీ ్షే5్‌

టీ బ్తే నతరగ౦గిణి

కం! జనకజయె వెప్పెనంటట తన

చను లెంతో పెద్దవంట్సచను మొనలంట వం

గినవంట ; యిట్టుల (వవాయుట

చనునే వాల్మీకులకు న సహ్యాంపరొకొ ; 6 ర్‌ క9, నలకూబరుం డొశపరదియును

నలువ మజొక్క్హపరిం దిట్టనారంట “పరశాం

తల బలింబట రావణు

శబ తల పగులును దచ్చునను చు దధ్యంబను చున్‌ , 06 "తే, గీ ఫుంజి1 స్థల గూడినప్పుడె న్‌రస్సు

పగిలి బావంగవలయు రావణుంగశు (బడికి

సీత నే రీతిం గొని చని చెజనుబెల్లై ?

(బ్రహ్మా శఫవీయిుంచుటకును గారణ మబేమొ'? ౮7 కం, కీవ్య్‌ాంధా ఫవురవాసులు

ముష్కరులు ననాగరకులు మూథులు. [నోతుల్‌

నిష్యూరుణులు నని వాలీ లీ

దుష్కృతులను [వాసె నమ్మురురు తేద్భ కుల్‌, 68

కే , కంధి సూటిగ సేతువ్రు-గట్టు నేర్చు; నమూరా, చే సిద ఏ చెం జచ్చుటకు సిద్దముగను నున్న వారి (బదికించు నేర్చు; దివమున6 జ నెడు 'నేప్పు; 'రాజ్యములే లెడు నేర్చు లేచె? 69 కేర్‌

డ్‌ న శతర౦గిణి

బే గీ తార మున్న గునతులు నంధన్గలను వార్చు

చతురత యు; రామల క్ష్మణుల్‌ వావ శేప్పీ

కనులు దెజవంగ నే మృదంగ ముల శాస్ర

వీధుల వాయించు నత్క ళ్ళ పధయు "లేచె? 70 ఆ. వె అమగవు!కి సాటియైన కీష్క౦ధ6 బా

లించినారు కఫ్రులటంచు (వొసి

నట్టి ఫుట్టళొడుకె అగచర్వు- (కోంతులు

సుం డటంచు [(వాసియుండు ఆకులో ? [0 బేగ్‌ (పస్తుశము (కోంతు 'లెటనైన రాజ్య మేలి

నటు, వె ద్గంబునం దిట్సలె నయట్టు

నంధ్యలను వార్చినట్టులు జపము సేసి

ను యు ద్ధంబొానర్చిన యశమై కలటె 1 78 "లే గ అకనంబున శెగురుట్క యందె నిలిచి

కదలకుంజెడు నేరుఫు, కామగమన

కామరూసములును గలు కవులు మృగము

లెట్టుగుదురు ి రాజ్య మె క్షైలం గలరు ? 78 కే, గ, చాటునం డాణి వాలిని జంపునపుడు

వాలి కవీయసని రాముతో వతంబాడి

పారకల కన్నుమూసిన వాసుదాసు

గార వాలిని మనుజుండన్నారు వీదప, 74 ఫ్రై క్షే

ఉ్‌ న్‌ సతరంగిణి కు గ్‌, అసుకులకు6 గూడ 6 బయి్యిపజ్డ లన్నియు. గల దఖిల వేదశాన్ర్రమ్ముల నభ్యసించి రసదృశంబుగ సనంగర౦ం చాచరించి కశొానలేయుల నూర్చిర్ల 6 'బేసినారు. '7ర్‌ పెల్లుగా నేడ్చెనంయ తన పేచెజు(గక వెప్తవుం డొక్కరుండు దీని (వవాసెనంట రామభ క్తుండు దానినే [నాసెనంట, 76 ఆ, వె, పాలకడలి. (ద్రచ్చుపట్టున రాతసు ల్నదిందెచ్చి పూని యన్దీనై చి పొము సఏీషము6 గక్క_ంబడీి చచ్చి రెందజో కాని సుధను 1డావం గలిగినారె ? (77 కం, "చేవతలును "బే వేందుండు6 బావనుఆంట; వీష్తునమూ ర్తి పొావనుండంట; యే లావారిం [దావనీయరు చావంగానీనిమందు సపహాచరుల కదా |! "78 50, బలి మోనగుఎచి మూండడు గుల భూదానమ్ము కోరికొని యమ్మిషతో నిల యెల్దంగి "ని యాయ 6౬డె ఖలుండగు నిందునకుం దగన కార్య మెపహరికన్‌ , 79 కీఫ్‌

ఉ్‌ డ్తే శత్రర౦గిణే

లే, గ, ఇంద్రుం. డొనరింపనట్లి దుష్క్య్యృతము గలదె

వానిపై నిష్టువున కఫీమాన మేల +

నద్గుణుల రావ్షసులం బటి చంపనేల +

యతని భక్తులు బభిబలీ యనంగ నేల + 80

ర్‌ం, "బేవండుకాని, యటు్యు పై

"బేవుని వయివాండుగాని తెగడంబడండా +

పొవనధర గ్రము మిోీజీన

నీవిధి భ కులకు గోపమేలా చెప్పన్‌ , రే

నా మతంబును నిందించి నాకు నిట్టి

వాసకీదాసుగారి. దలంపవల బె యివుడుః రెల్లి లే, గీ, మడుంం గట్టినయొక్క-_ బావ్యాణుల విధవ

సీరముల. ెచ్చువో మౌాలసనిసుంగు (తో వ

నెతిగియొ యెజబుంగయొ యంకునేనిం (గుధను

గొటుచుందురు 'బాపలు [కూరముగను, వ నేగీ, (చావ్మాణుల దృష్టిలో మాలవాండు విప

కులుల నంటిన దోన మెక్కుుడుగ 6 దోంచు

(ద్రష్షలకు శిక్ష [కూర కార్యముగ6 దోంచు

నెవరి యుగ్తేశముల మౌాన్చ నెవరి తరము, వ్రిక్త

కేం

ఉ వ్‌ శతర౦గిణి లేన్‌, ధర్మ మేదొ యధర్శంబేవొ తజ చుకొనుట

తప్పా ? తా నమ్ముచున్న దే యొప్పటంచుం

బలిక్సి పరులను నిందించువారిం గూడ

దనిన మాత్రన ట్వేషించు టృర్మమగునె 1 ర్‌ కేన్‌, భరతశ(త్రుఘ్నుల క యోధ్య వాలు వచ్చె;

వలన రాజ్యము దండక పాలు వచ్చె

"రామలక్ష శ్రులకు; మున్నె (వాసి పెశ్తై

దశరధుం జేల వచ్చిరి దాశ రధులు, 86

కం, నరమ విభఖీషణునకుం దగు

తరుణియె యందజును మాయం దలదన్ను వియ

చరి కామరూపధారిణి

పరుల రహస్యమ్ము 'అఆజిలి పతి శెజింగించున్‌, 87 "ల్హే గ, రావణుని జంపి పొందిన (బహ్మహత్య

యను మహాపాతశము భ క్షి హరుం (బకిస్టం

జేసి రా మేశ్వర మ్మునం 'బాసె రాము

డను చు6 గృతులాడు, దర్శింతు రఖల జనులు, 88 లే, గీ, శామదచాసులు పలుమాటు (ప్రమధ న"ధు

(బహ్మక్‌"మరుండు = శీరామభ కుం డనుచు

ఫీనముగ6 జూటి (వాంతురు "పాయముగను

చారు రా మేశ్వరముం గనినారొ లేదొ? 89

20

ఉ ద్రేశతరంగిణి

లే గ, మంచుకొండను- మేరుఫ్రు-ముందరంబు

నె తంజాలిన రావణుం డె త్తంజాలః

డ య్యెనంట మూర్చనున్న రానమూనుజూాతు

నందు వె సవ లేజ మత్యఫెక మంట, 90 అ, వె రామలక్ష్మణుల విరాధ్గుం జే [కియంద

నున్నవారి మాసి చన్న వాండ్‌

అఫుకు వారి యిష్త్టమంట; వీత రావణు

నింటి కిష్టపడియె యీుగనంట, రే లే, గి ఆ యసిన నన్నింటికని మాహాత్న గ మొకటి

ఏం కాధారముగ వెంట. బేదియుండు.

చాము కొలి వెడివారల తప్పుం గప్ప

వ్‌ సెకు వారెల్లరును నంత వెజ్హ్లవారె ి రబ "తే గీ రావణు! డెళ్తం బోవ భారముగ6 గదల

కున్న లక్ష గ్‌ డాంజ నేయులకు6 జూల

“లేలికలణగ నుండుటకు వము లేద ముండు

ఉంట మూర్చితుం డారీతి నుంట యెట్లా 1 ట్ర ల్సే గ్‌ అశ్వ మేధంబులోపల సశ్వ మొకండె

చంపయుడ లేదు, మున్న్నూటు జంతువులను

బసులం = బౌముల. = జే-పలం = బక్షి వితతిం

జంపి యవనీసురులు సురనమిళి కిడిరి, ర్ర్త్తీ

ఓ!

ఉడ్‌ స్‌ శత్రర౦గిణి "లే. గీ, ఘోర విమనర్పమును జంపం గొట్ట

వమురణ వేదన వాలంబు ధరణి. గొట్టం

గ నెడు నదయులకుం బుట్టు6 గంటనీరు

దనుజులను వంక నూరక తునువముం దగునె? 0 ఫ్‌ లే స, జవహింన నంగీందించిన మతంబు

మనము గాదయ్వది వ తాచవముతముగాసి

జన్నములకు మూథులుసేయు జూతరలకు

నంతరము లేకు చూడ రవ్యంతే యైన, 00

5౦0, రామాయణం బె వేదము

రాము6డె పరమాత్ముం డితీర రావణముఖ్యుల్‌

వాముకు లలిపావులు దు

ఎహ్క్హాాముకులసి (వాయు మందు కవులు కృతులలోళ౯,9/ లే. గ్‌, దశరథ సుముుకుం బరు డంచదుం దలంచు వాం

(వాంతలును నమ్ము: డికం దనవంటి వాతు

(వాయువాక్యము లే వేదవాక్యములంట

మందరము సృష్ట్రాయొనరించు మనసు కవికి, ర లే, గ, వానుమదడాదులు - జూంబవచాదు లింక

'రావణాదులు _. దశరథ రామ ముఖులు

నిం్యద్రముఖ్యులు = వీరంద చేకజూతి

మానవుల నందియం బెందుం గానంబడదు, 0౮9

22

౮ డ్తే శతర౦గిణి

"లే, గీ, శర్శ్స్యయన (బాహ్న్మణుండును వర్మయనిన

కమ్ష([తియుండు గుష్తయనిన వె శ్యపవరుండు

చాసనయన ళూదుండగును శాన్ర్రృముల విధిని

వేదహిత కృత్యము లు సేయు "వళయందు, 10౮ లే. గ్‌, బండపై 6 జక్క_లయను రంభం. బండం బెట్ట

రావణు6ండు వెసబల్నిని రతి యొన ర్చె

ననుచు వాల్నీకు లత్యనహ్యముగ (వాసీ

రయ్య వేదం బెయైన రశలామవూయణమున, 101

కొడయండయ్యె నాతని "పెద్దకొడుకు వాని

వెనుక రాజెటయి వాస్ర్ర వీహితవముందు.

చాండనవులకు. (బన కి యుముండునొక్కొా, 109

కం, తమతమ విద్యల. జూ'సపెడు

నమయమున సుయోధనుండు నభలో నధికా

రము పూసి యంగ రాజ్యము

విమతులు వెజలటంద6€ గర్హి విభునకు సిడంజే ? శే0ల ఆ, వె. కలరు నభను గురుండు గాంగేయ విదురులు.

గృఫుండు మ్యదవిభుండు నృపతు లొరులు

నొక్క-(డై నం బలుకకుండెను గర్దుని

కంగ రాజ్య వించ్చునవుడు మాటు, 104

2వ

ఉ్‌ క్‌ శతర౦గిణి కం, అధికారమె లేకుండిన

వ్యధం బాండవపశ్ష పాతు లందణు “నీ &ీ

యధికార మేడి'*' దన శే

(కుధంగుందుచు నంద లూవకొన లే సధలోన్‌, 105

వదుర శాంతనవులు విభుని (గుడ్డి

వాసి జేసి పాండవ బ్యేష్టునికి యావ

'రాజపదముననిడిరి (పతివం బూని, 106 లే, గ్‌, నాండు బలహీనులైన పొండవులు బలము

గూర్పుకొన. గాని జూడ నేంగుదుమటన్న

వ్యాజమున నేంగి కాశీ గేహంబుంగాల్బ్చి

పాజిరెజటుక లె దానిలో భన్మమెరి, 107 ఆ. వె. భన్మమైవవా రె పొాండవలసనియు సు

ాఆయోఫ నుండె పతి హో తుం బళ్లు

ననియు జ్ఞైనహానులాడిరి బోయల

మృతియు. సొంతిసుతుల కృతి యు. గనక, 103 లే గ్‌, ద్వంద్యయుద్దమ్మునను సుయోధనుని గెలువ

న్‌ క్రి చాలక కృృషుండు నన్న సేయ:

ఆని ణా

వదొడలు ఏీజబు(గంగద కు ఖీముండు వడంగ.

గృష్షుండంట ధర్మము సముద్ధరిం చెనంట, 109

డై4

య్‌ స్తే న తర౦గిణీ ఆ. న్ని రావమురామ యనుచు6 ( బార్జన సేయు చుం 'బేయు పాపములు నళించుననుచు మందవముతులు పల్కు చుందు ర క్రైన్నండు( బోవదింగ్‌ వృద్ధిం బొందు6ంగాసని, 110 50, పొరపాటున నో*నరించిన దురిత మె పాచితమువలనం దొలంగును ఖలులై పరహీంస వేయుచును న్‌ హరి! రామా! సాంబయనిన నఘములు సపెరుంగున్‌ , క, అర్ధ మెజుంగక 'వేదంబు లభ్యసించు వారు దద్యంశ మున బుట్టువారు శూదు ఆగుదురుర ని కాన్రుములు సెష్పూ నజ్ఞులర్థ మెణుంగకయె వేదముల నేరు గేటొఫప్కొ 1 112 ఆ, వె, పావీనొకనిం జంప6 బదిమంది బుధులకు శ్షేమ మ బ్బె నేసిం జెకుంగుంజంప బుణ్యమబ్బు. చాపమును బొందరనుచును సనిగవముములు వచించు నిశ్చయముగ , క్షే కే, గీ, ఇతర గృహముల నొక ర్మాతియ వసించు వాండతిథి యన్నము గోరి వచ్చునట్లి వాండె య భ్యాగ తుండనంబడును; ధనము ( గోరటి డ భ్యాగతుండు; డబ్బునగోరు నతిథి, 114 షీ జై5

ఉ డ్తే ఫనతర౦గిణి ఆ, నె, కొడుకునమ్మి ధనము గొనువాండు చచ్చిన

విదప6 గొడుకుములము స్యేదమూత్ర

ములనె తినుచు. బొనముంబొనదింపలా

వలయు6 గట్న ములకు వాంఛవలదు, 115 లే, గీ, కజ్రవలె 'నేలంబడి తన కాళ్ళుచాంచి

"మొగ్గ వ లెం 'జేతులను ఇండి మొగిచి చేయు

నట్ట దె (పమాణమనంబక్షు; నార్యులి క్షై

చవేయవలయు మజొకరీతిం చేయందగదు, 116 "లే గ, చారకుం బుత్తుంనకు నిజచాసునకుసు

స్వీయ థధనముండ రాదు త దాయ మెల్ల

వార 'అవరికిం చెందిరో వారిదగును

స్యత్యమునక యి వోట్లాడువారు మఖలులు, ఓ

కం, సిగయిడరు మడు6ంగుం గట్టరు

వెగంయదాగుదు రాన్యమందు బొట్రడుకొన "దె

ల గ్భహములను భుజియించురు

తెగ నీల్లుదు ర(గజాతి ధీరుల మనుచున్‌, 1168 ఆ, వె. నీతిలేదు; కాని నీలుగుమ్మాతము

శలదు సేంటి ఏ పకులులయందు.

దాము సంధ్య వార్యందలంపరు-శిష్ణులు

వార్చుచుండ. జూచి వగచుచుందు, 1190

26

డ్‌ డ్డే శనతర౦గిణి కం, బోనంబును దినంబోవుచు నెనను గాయ్యతి నుకువకంగీలొడలం బూసి పదంబులు కడుగగు పానం బొనరింతు కాఫి పావనమనుచుక్‌, 120 50, పరఫఖాొవ, లభ్యసింప:గ 6 బరులను సేవింప భ క్షిం బరుగిడు నవుడు౯ా పహారణంబుగాదు కాలము వారణంబగునంట జపమునందు ద్విజునకున్‌ కేలి 11 లే గ్‌ ఊ౭లోం గశత్తలను బెంచుచుండవచ్చుం గోోరులం దప్పుసాక్ష్యము ఖూయవచ్చు ననయమును గాఫిహో కళ్ళం దినంగ వచ్చు. చారున ప నంధ్యవార్చుట ఛారమంట, 124 కం, ఎనిమిదవ యేట (చాహ్మణ తీనయునకును వడుంగు సేయందగునని శాస్రం బునగల దావిధముననే జను. డొనరి చెనయ్య యగజాతి జనులలోన్‌, 23 కం0, గురువులను ధిక్క_ూరించుట గురుబోధల వినకయుంట నస్క్కూలునలల సుం దరుల నవమానపజచుట పరిపాటిగ నయ్యెం జదువు బాలుర కెల్ల€౯, 123 27

ఉ క్‌ శశతర౦గిణి ఆ, వె తిరిపెపు తి వోదు. దిరుములకని (మొక్కి.

బ్యాండు మేళములును చాంధవులును

"వెంటనుండ వఏీదివెంట నూ లేంగుట

యేటి తిరిపె మొక్కొ యెటుంగబడదు, 12

కర, గురులకడ ఏద్య నేరిచి

గురువులను దిరన్క_రించు కుముతులుగల రి

ద్ధర వారిక 1 సురువులకా

నిరయంబున6 గలుగు కషనివహము తలంపన్‌ , 196 లే గ, పాతకంబులలో మహాపాతకంబు

మద్యపానంబు తెగి ఈాగి మాన్యకోటి

జబూతులంగాయు వారలు మూతలకును

మగ లనిన( దప్పుగ ల బె యమా(త మెన, వి

హనూ లే, గ, బిడలను పెటి పేమణభో చెంచువార యె అ లపక్కృతి యొన దర్హు/ గారాబవముందు. బెట్ట బ్‌

యడీిగినది యిడీ స్వచ్చగా నాడనిచ్చి

వస్తువుల ఛచెాడుచేయింఛి వదర నిచ్చి 1౨3 జేన్‌, తలిదండ్రుల నోకరు దిద్దందదలంపవ

నింకొకరు వారిపశ్ష మై యెదురుతిరిగి

తప్పులను మాటు చుం(ద్రిబద్ధమ్ములాడి

ఫలిత మాబిడ్డ లే నాకఠపడుట గాదె? 199

2

డ్‌ ద్డే శతర౦గిణీ నే. గ, లేదు రామాఖ్య మన శేశవాదులందు నమరసింహుం౦ండు విష్షుప ర్యాయ పదము లందు రామాఖ్యంగూర్చం డేచందమునను రాము. డావిమ్లుమూూ ర్తి యె (కాలుచుండె | 150 "లే, గీ, దె వమొక నికిబూని యువో వభింప నదియె వేదంబటంచు. జెప్పుదురు వాసిం గనిన(6 (యౌర్టనములును యజ్ఞ ములు సేయు పద్ధతులు; హింంనయును గానంబడుచునుండు, 181 కం, * వేదములు చెవవాక్కులె కాదన రాదట్లు వాని, ఇగాదను వాగు స్నాదులు నొ స్పిప 'లనుచును వాదింతురు; బుధులు కోపపడక వఏనుండీ ! కెల్లి ఆ, వె, కొన్ని కధలుగూడ నున్నవి వానిలో. చేయు. డిట్టులనుచు. జెప్పునొకటం 'జేయం బాపమనుచుం జెప్పు నింళొకచోట నేది నమ్మదగిన దిదియ * యదియ ॥ ఏక ఆ, వె, ఉటి కక్కటంజాల దెట్టుల నెక్కును స్వర్లమునక టన్న సామతగను అస క్ర జుట్టంగాల్చ్బుచుందు సురయొ కాఫిమమొ [తాగ ( జాలకుండు వారు జ్ఞానులంట, 1504 డ్తిం

ఉీ బే శస త్రరంగణి ఆ, వె, బొద్దమతమునూని మయున్దంబులనుమాని

నకలజీవులకు వనటినిగూర్చి

“జ్‌పపిణంన నెవరు. జేయరా దని చేసు

శాననము లశోకచ[కవరి 185 లే, గ్‌, క్రహపరం౦ంబుల సాఖ్యంబు లెనంగు నను చు6

“బావనవములంచు( బుణ్యంబు వచ్చుననుచు

సుంతయనియు దయలేని హంత లెల్ల

జంతువ్రులం జంవీ భూరియజ్ఞ ము లొన _ర్త్రుః 186

క0, పొగం,దాగు వీపకులుండును

"దెగివాసిక్‌ దానమి మ్స దీరహితుండు౯ణ

నిగమో క్తి నరక వాసుల

తగునే బాపలకుం బొగను (దాగుట బేవా! 137 తే, గ, యువతి సుందరి నాభ రయూం:బవాండు

కోర్కిగల దుభవాదృశు. గొడుకులడయ

ననిన కామినిం దన తల్పియని (గహించు

ఛృతసాల ధరాపతి నంస్నరింతు. ఏ8 లేన్‌, అన్ను ! నీచక్క_ందనమె మాయమ్మకున్న

సుందరుండనయి నే. బుట్టియుందు ననుచుల

నోటంల 'జెజింజిక్కీన నవాబుకోడలికిని

సాచెయిడి పంపిన శివాజి సంన్నరింతు. 189

30

ర్‌ జే థశతర౦0గిణీ లేనీ, యజ్ఞ విధ్యంనన మొనర్చి యందు6 జంపా బజెకు జంచుల ర క్షింపవచ్చి దుష దాశరథి బాణహతి.గూలు తాటకా సు కశాహుల దదరంాపర త్యం బు [(బస్సుతింతు, శీ 0 కం, యక్షులు వమూఎనాననులా = క్‌ అభ యక్షుల కలమందెపున్చై నా తాటక త త్పక్షంబువ్‌ీడి దయగల రాక్షనవృ తంబుపూనె [పాణము లిచ్చెన్‌, క! "లే, గ్‌, జంతువుల! జంపకుండ మాంనంబు రాదు జంతువ్రులం బూడ్చు-చో కు న్న శానమగుట మూంనమును మెక్కి. వొట్టలమననములుగ 6 "జేయు మానవు లేగతిం. జెందువారొ + 1డ్తలి కం, కులవుతఫపు దురఖీిమాన స్థులలా “6 జెజుయజూలం6 బరుల దూపణమై పన్‌ జలవమూనక్ష తత్త శృత ముల తప్పులంగొందు? గోపముల "లక్కాగొనన్‌ త్త పి లే, గ, ఒకని నాకాశమునశె ఫి యొకని. గోంతం 'బెట్టువారల'కే చెంప పెట్తుతీగులు నెల్లమతేముల సమదృష్టా. నసెంచు వారు రకనలకుండెదరిను నమ్మకంబు కలదు, శేశ్వత్తీ పే

న “ఈ. శ్రి వెంకటరమణ (్రెస్‌, తెనాలి. ౦కటరమణ టపెస్‌, తెనాలి. చలీ-

ద (1 |

న్‌ొావోోొ వొ సాంధ్యగేతి

లొ (1 న. టీ శా లో సాధన సమితి కార్యనిర్సాహక వర్గము వృన నంవకృరవు (పధానా శ్యత్షులు శ్రీ వీల్లలనుట్న్‌ వేంకట పహూకువుంకఠరావు అధ్యక్షులు ; ((్రీ భాగ నారాయణమూర్తి ఛీ ముజుందార్‌ (ప్రధాన కాగ్యదర్భులు : (శ్రీ ముదిగొండ సిదవీరరాజలింగం థి కార్యదర్శులం ; శ్రీ విమ్తుభొట్ల కా మేశ్వరరావు శ్రీ తిమ్మరాజు శివరా మారావు సంపాదకవగము ; (శ్రీ నండూరు వెంకట రామకృష్ణమాచార్యులు (శ్రీ జమ్మలమడక పూర్ణచంద్రరావు గ్ర్రీ పువ్వాడ పార్థసారధిరావు

భా తాన న నానా న న శ సాం ధ్య గతి [ ఏకా౦క రరావకవు ] జమ్మలమడక సూర్య ప్రకౌశరావు జమ్మలమడక పూర్ణచంద్రరావు సాదధనసమితి 4 సికిం ద్రాబాదు గి

సర్వన్వామ్య ములు సమితివి, టో ప్రధమ ముద్రణము = 500 (ప్రతులు, (అశ డు ననన ఎఎ లా లక్ష్మీ పవర్‌ (ప్రెస్‌, ల ల్‌ 1 త తెనాలి ట్‌ / 1 107 ఇళ . . (గిం గిం. టే | 11 జే ఓ ,/ ్ర తీ ] గ. లో ౮!

/ న. నా .

చెన్నపట్న౦, 0101040. మీరు పంపిన * సాంధ్వగీతి ' అనే నాటికను కార్యాంత ర్నిమగ్నుడ్నన ఉండడంవల్ల రీరికగా చదమవలేకపోయినా , ఆమూ లాగముగా ఒకసారి చూచాను అందువోని సన్నివేశాలు ఉత్తమ నాటక రచనకు యోనగ్యంగానే ఉన్నవని నాకు తోచినవి. సాహిత్యప్రపంవంళో నాటకము ఉత్తమోత్తమమైన కావ్యరూప మని రసీకులందరు భావించడ౦ంచేశక, లోకమంతటా నాటక రచనా వ్యపసాయం విరివిగా జరుగుతున్నది. కౌని ప్రచూగ యోగ్యాలైన నాటకాలు అరుదుగానే ఉన్నవి. ఇది సహజమె. తోకంలో మహాకవులుకూడా ఎందరో లేరుకదా ! ఈ [ప్రయత్నా లన్నీ రానున్న ముహాకవికీ రావోయే మహాకావ్యానికీ దారితీసినా విటి ప్రయోజనం చాలా గొప్పదిగా మనం భావించాలి. సూర్యు చంద్రులు రచించిన యీ ప్రధను నాటికలో ఇలాటి ప్రయత్నం స్పష్తంగా గోదరిస్తున్నదని నా అభిప్రాయం. వస్తూన్మీలనానికి, రచనావివానానికీ సంబంధించిన ఉ త్తమ సంప్రదాయాలను అన్ని టినీ శ్రద్దతో పాటించి కృషిచేస్తే యీ యువకవులు ముందు ముందు రసవంతములైన ఉదాత్తనాటకాఎను (వ్రాయగలరని నా

విశ్వాసము.

అబ్బూరి రావముకృవ్ల రాన

7

ణా అలల లలలాలలాలయాల పటట ప టాలాూలలలలలతాతరాయయతతనాలా త్రి దా విజ పి భూ జాలి సాధనకు సావకాశముండవలె. [(పచారమునకు (పజల తోడ్చడవలెం ఇన్నియున్నన్వు నమరసమిరుని ధాటి నెదుర్కొను సామస్థ్యము లేనిచో నీ నా జేకార్యమును సాధింపలేము, కావున ఆలన్యము సాధికారమే ! ఖండకాన్యము కథానిక, ఏ క్రాంకనాటిక్ష __ ఖ్గవి నవ్యాం(ధ్ర సాహీత్య (పథానాంగములు. మా పావకు లిదివరలో మా సభ్యుల ఖండ కావ్య కథానికాది రచనల (గహీంచియున్నాగు. ఇక నిదిగో మా ఏకాంక రూపకము! నవ్య సాహిళ్యసాఫకులు బుద్ధదేచ్రని చగ్మితనుండి కావ్యనసు వును న్వీకరించుటలో నవ్యత గడించిరి. ఈ మా (ప్రస్తుత నాటికా రచయితలు 'సెత మకిదాని నే వస్తువుగా (గ్రహీంచి తన్నామమును సార్థక పలుచుకొనిరిం నూర్యచం్యదు లీ నాటి కాక్ష గలు వీరు ఖండకావ్య కథా నికా రచయితీలుగ మా ఫూర్వ,పచురణములడ్య్వారా పారకలోకము నకు చిరపవరిచితులే. ఒకరు “స్వగమర్యాల్ని కలిపి కట్టూల నే కలా పీపానీ [$ వేలోకరు *అభినవకళ అఖిమానకళి గా గలవారు. ఖిన్న (పకృతులుగఅ నూర్యచం[దు లొక్కవో చేరుటచ్చే నీ కావ్యమందు సమత యున్నట్లు స్పష్తపకుదున్నది, (త్రిన్నేశు డీ సోదరకవులను తన నేత్రద్వయివలె కాపాడే ఇ వోధిక (శే మోళివృస్ణు లిచ్చు గాత | నాటక కళయం దమితాఖిమానము, అభిని వే? ము౫ల]క్తియు, కవివర్యు లై న్తియు త్రీ అబ్బూగివారిక్కి తను పరిచయ వాక్య ములకు, కర్తలపక్షమున్క సమితి తీరఫ్టునను వందనములు, ఈ నాటిక నభఖిమానించిి మా రాబోవు కథాసంపుటి! (వోత్స పీాంపవలెనని మా మనవి, సాధన నమిత్కి ఇ, నీకిం్య చా చాదుం కార్యద రు లు, అయనా నాయ సాయ ఆకావో సపోటా టట ఛ్రాటలా కాయలతో నోర రురొలో టం ఆలోపు పుడ్‌ భొయోలల్‌ అల్‌ బకొలడాప్పుగొళ్యలొస్సుడా బ్యయోబలాముతోస్టునా సతో ంటోసటోర బోరులో ఖలోస్యపారుటోటుతో పులో ోనుట్యుటొలుయోచుంప్పుు న్యాయ వన్యాడాన్తు న్ను ణ్యతమ్తలట్యునానునాన్న పన్న మును మయ్యతమకాలన

భో సగ సా భ

ఆర్పణవు: ధీరోదాత్తులు, అమృతరూప్పలు, (శ్రీ జమ్మలమడక నాగేశ్వరరాయ పితృపాదపద్మ ములందు, భ క్తిపురస్పరముగ, మా.

ప్మాఠలు శుద్దోధనుండు కాల ఇాక్యనృ పతి సిద్దార్థుండు అ కుద్ధోధన తనయు (డు చందకళ ___ సిద్ధార్థుని సఖి వనయు౯డు .___ చందకళ బాల్యసఖుయ వ్ర

నాంధ్య గీతి స్పధవు దృశ్యము (సమయము ; (వభారము* సిద్దార్ధని [పాసాద ననమున రోహీణీ నదీతటము. దూరమున రోహిణీ జలపాతము తొలిపొద్దు, నుంచుసోనలచే పీహీతయైన రోహిణి శ్వేతావగుంరనవతియగు నఖ్ళి సారిక యనిపించును,. తీరమున అతావితొనమున కొక చేయానిచి, వజేజయెండలో వింతరంగు లీనుచు కొండపెనుండి గంతు రోహిణి నీటిపాయలను గనుచుు [_పకృగ్యవలోకనమున తన్మయయై పదు "నినిమి దేండ్ల సుందరి యోర్తు నిలువంబడి యుండు సహజ చంచ లనులగు నా చూడ్కు_అందు తౌత్కాలికముగు (పశాంతి యావ రించి యుండును, నదీ కఠలకఅపఫపు లయతో నర్ధస్వగతముగ పాడు కోనుచుండును ్సి వలఫు తీఫుల పాల - మినీమి జీవళ రాల నే ధిరస్వ్యాంతమున శేశతాము లెత్తగా తొలినంజపా రాణీ నునునీగ్గు "తెరలలో తరుణోజ్వలాంబుదీ |! ఎచటిపయనములే ఎఅదేటి (వీయుపాట నలవోక నొషిసోఅ వలిాగాలి చెలులరాదు సరసాల నగచారు తి

సాంధ్యగీళి వలపు టులుకుఅ లేచె లొలుకాడు ఠీవులలాొ ఒీ అతాంతనవోఢ | ఏటి మురిపెములే ?

తెలిమంచు సోన పెర

వలగొన్న ముచ్చెలుఅ

కలయంవియల నంద =

= డులు డీందుకొన(జూచు

తఠతరల నయనాలఅలో తారు తొందరలలోే అభినరణ తోహీణీ | ఏటి ముగరలే 1 (0)

(నీనారద్ధం జీతెంచును సుమా రిరువ బె టేండ్లు. ఆజూను శాదబువు. జరయంచు తెల్లని “ఏశాంబర'ంయండు ధరించియుండును, పైన వల్రావాటుగ ధరించిన జరీయంచు దుకూలమునుండి కండరములు తిరిగిన బాహువు, సగముమాతము పెకి గనపడు పచ్చని. 'వెడద యురము, (ప్రశాంత గంభీరమెన స్మేరాననము, అశాంత జీవనులకు శాంతిని గూర్చుచుండును*, చి(క్రపుంబని కల దంతపు పావుకోళ్ళు ధరించి పచ్చిక బయలు పె నలతి కబముతో నడచి వచ్చుచుండును. చాలనూర్యాతపమున నతని గర్నకుండలములం ధగద్ధగితీము లై ఆ యువతి బట్టిన లతావితానమ్ముపెల (బతిఫలించి ఆపెను సావధాన నోనరించును )

టీ

[ప్రధమ దృశ్యము యువతి (తొందర నభినయించుచు) స్వామో 1! ఆగుడాగుండు, నిదారుంయడు ధ ఇ (గమనము తగ్గించి) ఏమి యువతి బన్‌ 1 (నిశ్శబరకై త్దని నిచ్తేశించును) సని దాదుండు థ్‌ ౪ (ఉఊరత్క ౦కు. డై) ఎంద. లకు + యువతి ((పతీక్ష నటించును ) విదాదరుందు ఆ ($ ఏమాయొను దందా? చంద్రకళ “దందా! చందా 11 ఏమాయొనేమి ? కావలసినదంతయు _నెనది. ని దారులండు ధ్‌ ఇ ఇంతకు నెన దేమి శి చందకశ ఇంకనేమి కానలయును 8! సోయొను! న్పిశాతుయ ధ థి ఎవరు ! ఎటు! * ప్‌

సాంధ్యగీతి చం దకళ ఇప్పుజే యిటువచ్చెనో లేదో మా యశావడికీ పోనేపోయెచు, సిదానుండు (౧ థి పోనీ చందా! ఎట్లుండునో శెప్పిన పోయి తెచ్నెదను. చందకళ తేల తిక్కగ నుండున నాకుం దన్చ నసతరులకు నచ్చగుం (ఉత్కంర తతో అటునిటు జూచుచు) ఎకేషియుండునో ? సిద్ధార్థుంయ ఎట్టుండునో ెప్పుమ”న ఆందవుమూట యొవరికిం శావలెను, ఇంతకు మనిషీడరూ ? మృగమా | చం[దకళ ఇదుగో ! ఇటుబోరొను (పోవుట నటించును.) సిదాదుండు న (విసగున వోవుచుండును ) చంద కస ఓహో ! శకూరులయ్యా. కవితను వెంటాడుచున్నారు కాబోలు సరే పొండు, అయ్యో ! చెనునిరుగుచున్నాళేమి ! మకఠల నంద దేచెం ? సిదొరు (డు యర (తరిగి వచ్చుచు) ఇాఅ కోపము లెస్పించితివి చందా! నేను నీ సహారిణమనుకొంటి నిం 6

(ప్రధమ దృశ్య మః చంద్రకళ కాబోవు "పెం శకుమాలుల కంతయు నూహమయ మీ ఓపహో | పెంస్గికొమరు అలిగినారు శాబోలును ఇంక నేమున్నది! మామ గారికి క బుకంప్రుదుశాయీమి అయనపచ్చిమ్యూత మేమిచేయును? అన్ముగారికే వ రమౌనింతుకు అాటీి సిదారులకు డు నిజముగ చండా 1 నీ కొంచే మాటలు మితిమోరుచున్నవి, చందదకళ (నిస్బృహగ)ి జె”ను (పభూ! వాని॥ి బుద్ధిలేదు ర 7 ఆ జో (నిస్దార్థం డాపళలేక యలంత్‌గ నవ్వును చ౨(ద్రకళయు నోఫ్ట్యును ) చం(దకళ ఓహో ! పెం2కొమరులు కోపము వచ్చిన నట్టు నవ్వుదురు కాబో సిదొరుండు డర (సాఖిపాయముగి కొలందిలో నే తెలియునులే, చందకళ శ్చౌను, నేను పెంద్ధికొమనుండ -నెనప్వుడు కాదా! సిదారుండు ఉ 6 ఆమాట నిజమే ఈ కొంయహితనముతో సీ పెండ్లిలో నీవే పెండ్లి కమారునితనము వెలిషింకును నీ "పంగ్ల్షకువమారుండు కను లొప్ప గించి చొూచుచుండును ఇంతకు చందా! నీ వివావా మెప్పుడు గ

సొంధ్యగీతి చం[దకళ నా వివాహమా + ఇదిగో + ఇంక నాలుగు దినములలో ముస రమున్నది* శుభలేఖ (వాయదలచుకొంటినే. ఆందనేలేదా అయ్యూ 1! పాపము!!! పోనిండు. అదికూడ నెందుకు! ఏమి శుభలేఖ లేకుండ రాలేరా శ మియిష్షము* వచ్చినను రాకున్నను వివాహము నూ(తము నిశృ్శయము, సిర్ధార్థుండు బాగున్నది | నీవు [(వాయదల6౦ంచుకొన్న శుభ లేఖ నా కందవలెనా ఇంతకు వివాహ 'మెవరితో చంద కళ్ళ ఇప్పుదునా 1 నాకు సిగ్గగుచున్నదచ్చా ! ....,4ఊ60హు644460 49 చెప్పనేవలెనా ! యశోధర, సిద్దార్థుండు (ఆలంతి నవ్వుతో) ఈ పోటీ మరియు బాగున్నది, ఇంతకు నీవు ద్వి(పకృతివి కాదుగద 1 చందకళ (నవ్వున్సు సిదారు(ండు ఠా థి ఇంతకు చందా! నీ కవిత యీదీ? చందకళ అల, యొక్కడి కవత 1 వచ్చినదానిక ౦హమి పోయిన 'బెక్కువగ నున్నది, డి

ప్రథమ దృశ్యము సిదారుండు ( చెదరించునట్ల) సరికానిము్ట* శ్‌ చం దకళ లేదు _పభూ 1! ఇంకను అనంఫూర్త మే'మొ తర్వాత వినిపింతును, మంచిది (కొంతతవవు మోమూరక పరికించి యలంతిగ నవ్వును ) చందకళ ఎందులకా యణచుకొనుట? పూర్తిగ నేనవ్వుడు, నేనేమి వలదంటినా? నిదాదుండు లేదు చందచా! నీ కవితవిషయ మె యాలోచించుచున్నా న్యు చం దకళ ఏదియో వ్యాజము, నేనేమి కారణమడిగితినా శ సంతోషము కొలండి మోరు నవ్వుకొనుచుండ మగ్య నా కెందు కా పాపము, అదికాదు దంచా+! నీ కవితిహడ నీమాటలవలఠతెనే యుండునాయని చందకళ ఐన నా నూటలః బాగలేవా ? బెనుతెండు ! ఇక నెందుకు చాగుం నును, వానికి మొతము తెలియదా నిచాదుండు న సీగ్రో చాల కష్టము చందా 1! చందదకళ ₹ెను, కాని సుఖ మెన౦ంతో 9

సాంధ్యగీతి సిద్దాద్ధండు (విరక్టి నటించుచు) 'నీఎంక వోవ్రచున్నాను చందా] చందకళ (సానునశయముగ్య (పభూ ! విరక్తుల నారా! సిద్దార్థుండు చం్యదయెడ విరక్తడవనైతినా ! లేదుకాని, శందా! నేడిట్టు విజృం భించితివి శ చంద రభ సిదారు లస క్‌ ధట థి తంఠవ్యతశకేమిగాని చందా! నీవు యశోధరను గాంచితివి కదా, పీనుని యూహించితివి ! చం్యదకళ (కొం కేతనముగ్శ ఊహించితిని. ఏమని యూహీించితిని * ఆం! ఊహీంచితిని . నం[కమణ పసు౦గ రాధిపత్యమునకు యశో ధరా పతిత్విము తోడె నీదాగత సారకమాయొనని. ఇ౬- ధిర ధి నదెరుందు స్‌, య అవికాదు. స్వభొావనిర్హయ మదగితిని. చం దకళ చతుర. వాస్య(పీయ. కోమలాతికోమల = అన్నిటను. నిదాచుండు హా చందదలె. 10

ప్రధమ దృశ్యము శచుుభజ్యోత్స్నా(యభయు సికతాణువు మినుకుమువలె. నీదారు (డు లు థి అది యేటి సాదృశ్యము శి చం దకళ కాదు తదాభాన. సిద్ధార్టుండు ఆఅ ఈవత్‌ భాసలే ఆభాసా లోకస్థితియే చానిలోనున్న ది చందకళ ఈ పాండిక్యమానకు మురియువారు వేరే యున్నారు. సి దారుండు య సివు + చం[దకళ నాదేనున్నది !$ నేడిదటనున్న, శేపేమె!! స దాదుండు ర (పరాకుగ) అంలే* ఆంతే! చం[దకళ (తలంపు మరలించల జూచుచు వెక్కి గంతగ చేతులం జూపుచు “అంత గాకున్న నింత ఇంకనన పోవ్రదమా + సిదాగుండు ఉ క బె "ను! జనకులను దర్శించు వేళరైొనట్లున్న ది (ఇరువురు నిష్క్టమించిచుండగా యవనిక జారునుఇ) క్షే

సాం ధ్వ గ్‌ తి ద్శితీయ దృశ్యనుం (నమయము £ రాతి, నిర్దాన్థని (పాపాదమున రెండవ శేణి, ఒక(పక్ళా శయనమందిరము ముందటి చి([ఠళాలనుండి బైటి పిట్ట గోడ పొడుసింపునకు ద్వారములు గవాత్షములు, సాంద్ర హీమ రనుస్పులలో నుద్యాననన దృళ్యములన్నియు నా'చ్చాదితములు కాగా (పాసాదపాలకుల కరదిపీకా శాంతు లా తెలుపునలుపఫుల చిక్కని "బేంఠను నిశితములై చీల్చుకొని వన బహి-ర్భాగమునుండి దృశ్యమాన నుగుచుండును. చం(దకళ చ్య్వారముకడ నిలంచుండి తనలో. దాను పాడుకొనుచుండును, నిద్దార్ధండు నిశ్శబ్దముగ "బేతెంచీ వెనుక నిలువ బడును.) అమృఠ మ్మె యగన * పిలావాలంబగన సరలమో శ భయద పెశాచిక (ప్రవృత్తమా* శీ రజని | నీగగ్భగోళమం దేముంది ి మసణమృ ఆాలమాథుర్యమా శ దటులఅలీ- కర ఘోర మవాదార్భటీ యళని పాతమా + కఓీరజని & ఏమి దాచితివి సీ తీిమిరావగుంరాన శారదళర్వరీ చం(దికా మ్మైద్టుమా! [వళయకాలనుపనో గ దావాగ్శిజ్వలనమా ఏమున్నదే నీదు సౌండావగుంరమున | కే2ై

ద్వితీయ దృశ్యము నెణాదరుడు య చం[డా! చం దకళ స్వామి 1 మిరింళనూ ని,దింపలేదా సీద్దార్థుండు లేదుకాన్సి ఈ -వీఠటిలో నీ వేమిబేయుచశ్చానవు చందకళ అంధకారమును జూచుచున్నాను, శఒీపకో 1 ఏీకటిలో ఈ యంధకార 'మెప్పటినుండి చందకళ యశోధరా విరహూములో 'అని[ద్య యరుచి చెందలిడుటనుండి, నిదారులయు ధి థి అదిగో 1 మరల పిచ్చిఢోరణి సాగినది చంద స్ట ఈ వినువుగూడ షెవానికి సంబంధించినదే, కాని కొంచెము తరు వాతిది “దృజ్మనః న౦ంగసంక లో జాగర। కృశతా ఒరతిః.”ో సిద్ధార్థుడు సరి! నాలుకదరద తీరువరకు కానిమ్ము. మరల నాషీనా వేమి క్షేత్ర

సాంధ్యగీతి చం[దకళ (సానునయముగ నవ్వి) కాని స్వామోా 1 ఇంత'రాతివరికు మెలకువతో నుండిన ఆరోగ్య భంగముకా దా . నిదారుంలడు థర నీకును ఆ నిర్భాగ్యన్టిలకును లేని ఆరోగ్య భంగము నాకా * పాపము! చంద్రా ! కండ్లజ్య్యతులిడుకొని కంచుకాగణాలబట్టి ఆ నిశాచరు చంద క్ట స్వామి ఎ రిధర్మమది ఆతోన్యభంగమనుకొనిన నెట్లు + నిదారు(6€డు ధురా చందా! నీవిష్పుడు పొడీనది 49 9 ఊఉ 4 ఇ 4 చం[దకళ నిశాగ్షీత్‌ సిడారు(ండు యథ థి అట్రి దేల పాడయత్నించితివి చందా చం[ద గ్‌ నీ దాను ండు 6౧ ధ చహజవ్యగత యీదో లేనిది నమయ మంఠటి (సఖావము చూపదుం కేశ

చంద ర్‌భ్ధ వ్య,గతకా దా స్వామో +? ఇంట దేవేం చెస్పినమాట వినదు సేన మాను మంతి కుటలు పన్నుచుస్నాడు బాపనుజంది దండనాయ కుల డెందుకు పనికిరానివాండు, ఎటుజేయుటకు. దోచక రీడ్పు సిదాగులడు (నవ్వుచు) భేవ్‌ ! మంచి రాచతీకము, నీకే సరిపోయినది..* 44+ కొని చందా! మా యందరి చింతలను బొాపుటకు సమన్నండను గాకవోవచ్చును* కాని నీయొక్క నిర్మల జీవితమున కేమియు నొనర్చజూాలనా | చం(దకళ (సవిషాద దరవానీతయై) అదరించుజారున్న నంగలార్చు లెక్కు పానం విచారమ.నకేమి ! చేతిలోని యన్నము నోటంబడువరకు విచా రము, నోటిలోనిది _మింగుడుబడువరకు విచారము (మింగినది ., సిదారముండు య ఖ మంచిది చం([దా! నీ యిషమునకు వతిలేకముగ నేమియు (పళశ్చింప ట్‌ లె దరను నిముక్తుల (జేయవ లెనని ఇనా యాళయము, చం[దకళ నిర్బంధితు 'లెవర్కు స్వామో, ముక్షులగుటకు * కేర్‌

సొంధ్యగీతి సిదారుండు య థై శౌను చందా! మీరందరు నిక్బృంధింపంబడకరయే నిర్భంధమున నున్నారు, నేను నశ యున్నాను. పరులు నిగ్బంధించు చున్నారనుటకు "జీ5ంగ దుృ్బూలు (డనుగాను, నాకు నేనె నిర్బంధ మునం బడుచున్నాననుట కది పూర్తమగు న్వేచ్చచేతను. గాదుం జీపలము స్వకీయము పరికీ యముగాని యిచ్చ యీ్‌దో మెంత్త మున నిర్బంధ ము నచ (దోసనది,. జూలా సదృశముగ తెత్కాాలిక బఅవ త్తరమగు నీ క్తి యెంతో కాల ముండజాలదని "నే వెలు. గుదును అక్లు సీ విషయమును అందణీనిచయమున గూడ మీరు త్వరలో విముక్తులౌదురు అట్లని జనకులు అనుమతిని (పకటించిరి గూడ చందకళ 4446642644 *=స్వామా ! మీకెందు కింత దయ 1 నిదారు6లడు ఢు ళ్ళ “దయ”! చండ! ఇది కేవలము దరుయేనా $! ఆకటించు బిడ్డ కమ్ము _స్తన్యమిచ్చునది దయచేతనేనా + తినరాని చెలియలి కన్నము గుడుపు (భాతది దదయేనా $ నడువలేని వృద్ధపితకు చేయూరతనిచ్చు కొమరుండళం దయామయుడు మాత పెనా అటులైన్మ చందా, నాదికూడ దయయే నాదయ నన్ను ముంచి చేయుచున్నది చందా! నా దయతో నా స్వాస్థపరత పోరాడు చున్నది. మోరందణుం నన్ను దయామయుండని ధర్మ(పభువని యన్నృప్పు డెల్ల నే లభ్హించుచున్నాాను. మిమ్మునుక్షణము దయా కేం

ద్వితీయ దృశ్యము ధర్మములఅనుండీ నంచితుల నొనర్బ్నుచున్నానుః (న్వష్న్ట్గ పని వలె పరాకుగ) ఇ కైంచో కాలము జరగరామ=* ఏవో నిరీక్షీంచు చున్నానుం (కొంతకడవ్ప మౌఎయైై మ౭చిది చందా! ఇక ఫోయి వీ ఫము* అన | ప చస న డి (శ్రమింపఫుము* అన్నట్లు రేపు పొద్దుట వినయుండు నా (వాసా దమునక్త్రు వచ్చుచున్నట్లు జనకులం వ గమానించినారు, వాప ర! నాతో మాతం 'జెవకోో పంయేషో కొంచెము పరామగ్శింపుము అది ము జ్చేచ్చ యొవగ్పవలెనా * (సాఖ్యపాయముగు ఇంకకూ నన్ను దర్శింపనుగాదులే ఆకని రాక చందకళ (అబ్ఞావనత యగును దె నీదాటు6గు ఢి మంచిది దందా సున్వ్ధిప్న ముగ సుఖవ్మిద జెంజెదవుగాకా నేనును నిశ౦మింతును (వీడ్కోలు 'జెల్బుచు ఏపున౬ జేయివైచి నిమ్మ మించుచుండును,) చం థకకళ (పరిస్థితులు నమి్మియు నమ్మని నం[భమముతో) వినయుండు €! నొ వినయుండే ! 1 (హర్షోంటేకమున వెడలు దు) మల్లికా 1 మల్లికా || న్‌ దారుండు రు (నవ్వుచు (ప్రవేశించి చందా! నీ సంతోచములో మల్టి వాము (కిందకే వరాన్వేషిణియై వెడలిన సంగతి మజచినట్టున్నావు,. (చంద్రకళ సీగ్గున పారిపోవును.. నీద్ద్యాండు చిలు- ఛ్యతో పోబోవుచుండ గా తేర్వవాలును ) కే 7

సాంధ్యగీతి కృతీయ దృళ్మను

(నమయము ; (పత్యూషము.. న్‌్దార్టుని (పాసాదవనమున రోహిణీతటము. పూత మొక్కల యంచుతో అస్షదళ పడ్మాకార మున పచ్చిక్యపదేశము, నడుమ వలయకు.ఫ స్పటిక శిలా వేదికకుమధ్య చిన్న జలయం(తము సువానీతజలధాకలు చిందుచుండును. చం[దకళ వేదిక ఫూర్వదిక్ష్కై, కూర్చుండి త్వరలో తడబడుచు మల్లికాదాతు మును గూర్చ్నుచుండును, [పవాస్ట్రమున తనలో తాను మాట్టాడుకొను చుండును.)

సరిగా '5ంజేంద్ల్దయినది నడా క అప్పటికీ యిప్పటికీ మారినో, ఒట్టి పనీగుండెవాడు |! ఆ గీరమునకై వెదకికొనెనేమో -- ((తపాహర్షమున) పాపను ! ఇెప్పకయే లెచ్చినాను, (జ్జ ప్పికీ చెచ్చు కొనుచు పాడును*)

మన్మనో మండిరాంగణమందు నిల్చి

మధుగ గీతా అ వృధగాగ శాలపింతు

వెవ్వతెవు సీవు ! 'జీవిఠో |! ఎవ్వరిందు

నీ వృాదయ గీతికకు కృతి "నెకఫువారు !

ఎండమావుల నీర మాశించు పగిది

"నెట్టి సాఖ్యాల నాళించి యేరుకానెద

వువిద ! భగ్నాళయుని. లేజఘాన్యు నకట |

శుష్కుుకుసుమాన మధువులానుడు వె _భమత

ఖడ్డధారల యదటు కాగంగ గ ల్లి

కేరి

తృలీయ దృశ్యము

పచ్చి నెత్తుట తానమాడంగ వేరువ నబల |! (పత్యర్థిమ స్తకా మాలికలను భయద పెళాచనికటాట్రహాసి నగుదు గళము నస్టరియింప గా కరుణలేక కదన మందొక కాలితో గ డపుచుంద్యు సంతతాయూూనమయ కనచరక్షితంబ_. గమ్య మి వ్యాధీమధుర భావాల కెపుడు మార్క సన్యము నన్బెనుపంగలేదు మాత (పేమతొ నన్ను ముంచె త్రలేదు మధుర కంచగముగాదు నన బలొకరించు టది యరుల 'ం డెలడలించు భోూరద్రవరుని "మేఘ గంఫీరవాక్కు; క్‌ు! మ్మేని నిమెళె ఖడ్త ధారణనఓ గఆకువారినకి పీతరు హూ స్తము మాతృ దేవ కరంబు గాదు వినారించితిని మృత్యుగవ్వ్యారమున చాల్యమాదిగ రక్తపి పానీశగుచు, నింక నేరీతి నాళింగు వీ యఫాగు న్భృాన్మరుస్థ అమందు నమృతఫు రురిని ఎండు్ను మోఊను చివురించంెంతు వేని సికతమున (6 ( బేమలతికను 'బెంతు వేని భగ్నతం(తుల సరిజేసి (పణయగీీతి నాలపింపు సమ్మతీ గలంగు నేని స్వీకరింపుము కరుణారి హ్యృాదయ వేని.

19

సొంద్యగీతి

(వీరము ఫూ ర్రిజేయుచుండును ) ఈ (పతీకూనుక్షణ మహః యుగము లసహ్యాములు, ఈ యా “జోోతి కింత సంచలఅవ మెందుకో, సంధ్యాలలిత రాగరోచిస్సు లరు .ములై, సౌాం్యద్రములై, మీదో పరిణానుమందుగున్నవి. దూరదర్శవమున సంధ్యాదేవి అ యరుణి మను రోహిణీజలముల కడుగజూచుచున్నట్లున్నది.

(ఇంతలో వ్రవేశము వినయాండుం సూమారిరువ దేంస్ధుండును, వామనచాయ సమున్నతే మై, బలిస్టమె, కండలు తిరిగిన దేహూపుష్షి ఆత యోద్ధజీవన బోధకముగ నుండును. వీరఫుుుషోచిత ముగ మెలిదెరి సస మిఎము లా ముఖమున నొక గభోత నాపాదించు చుండును న్మేతములు నిప్కాపట్య నూచక ములు అత6 దడడుగడుగున కస్థిరుల డగుచు నిళ్శబృముగ "నే తెంచుచు, చం(ద్రకళ కడపటి మాటలను విని విస్వాాఎ౬డ్రె కాని అది సంభవమా

చం దకళ (తొ(టుపాటున వెనుదిర%ి చూచుచు ఎవరు !+ యొపరది!+? ,. .. వినయా +! ఓహ్‌! వ్య భాగ బే ఈము, విన యుండు ననే చందా! అభివాదనము. చందకళ అభివాదనము వినయా | ఎ్షిసు_సభాత మోయీ యిది,;%* 15%, 6* 448 వినయా 1! జనకులు త్నేమమూా నీసోదరి భాయ,,..*.*ీ వినయు(డు కళలపే, దందా, నా వృద్ధపిత యు ఇాయలయుం 20

తృతీయ దృశ్యము చం[దకళ కూర్చొన బీమి $ అన్నట్లా మె కీ మ వివావామెైనదట కాదా! ఎవరికిచ్చినాలేమి ! మా మేనబావకేన్యా సుజాతునకా 7? వ్‌నయు6€డు (కూర్చొనుచు) సోదరికి వివాహ మెనది* సుజాకున కిచ్చినాము, చందగకళ పాపము! మీ వావ మందభాగ్యు డింతకను, ఛాయ నెంతో (పాణ పదముగ (పేమించెడివాండు, వినయు6౬డు ఏమిలాభము ౪ భాయాు పొ- వచశేకపోయొను. ఇప్పటికీ యాద్భచ్చి కముగ గన్పడుచుండునుు చందా, నేరాళ్యతా పరి వేషమువో లె, ఆతని బై న్యదృక్కులు నా నృాదయమును లోతులంట దడవి వేయును, కలచివేయును చందా! కాని నేనేమి చేయగలను (పరాకుగ) ఇంది నిన్సృహా3యంం దోష వేమున్నది 1 చం దకళ పోనిమ్ము వినయా ! ఎంత మనోవావర మో (పాతస్పంధ్యా సొందగ్య అాాజశాాాతా,ల కు సయు(డు క్ష వ ఉన్ల శానియం 20378 ల్‌ ళ్‌ శల - త్యం / 0 1) కనగా 2కి | జ క్‌ థి మ 4 శం? 9 మట ష్గ. | ఎవ క

సాంధ్యగీతి చంటతకళ (ముఖము చిట్లించి చిజునవ్వుతో) కాని+శ! సివిష్వుడు *కాని యంట్‌వా వినయా + ఇంథ మని హార్యత యందును '*కాని” వీసయుందడు లేదు చందా! కాని ఈ మసోజంర్యతయందును విలక్షణత పరి చం[దకళ సనాతని యుపోవిలసనము నందు విలక్షణత యేలరావలయును! అది యనుభావుల వృదయవిలశత్షణత కావచ్చును. వీనయు(డు (విచలితు (డై) ధావవిలక్ష':త యనుము ఎం(దా! సృదయవిలత్ష చందకళ కావచ్చును. కాని వృాదయము శత్మికమించి ఫావమేల విఆక్షణత నొందవలయును. వీనయు6డు ఏమో ! చందా! అదొక బొర్చల్యము కావచ్చును, (నతముఖు 6 డగును చంద్రకళ అన్యమనస్క్యెై యుండును వినయుండు తలయొ త్తకయే “దం[గా [ఏ యని అసె సాలోచనయగట జూచి తిరిస్మి తలవంచి వేయును.) 22

చంద క్ట ఏమి వినయా? వినయు6డు మ ేమియులేదు చందా! నీ వాలోచించుకొనుము, చం[దకళ ఆలోచన మేమియుకలేదుః చెప్పుము. వ్‌నయుండు అనవసరముగ భంగము కలిగించితిని చందా! నీతో నేమో చెప్ప వలయు ననుకొంటిని, చాఅ చెప్పువలయు నన కొంటిని చందా! య చందకళ ఎన్నాళ్ళయినది వినయా ! అప్పటికీ యిష్ఫటికీ యెంతో మారినావు, మొదట నిన్ను గు ర్తింపనేలేదం, ఎవరొ యీ దండనాయకు6 డనుకొశ్నానుం (ఆలంతిగ నవ్వును) వినయు(డు నిజమా చంచా! ఆంతగా మారినాశా 1 పోలికలే లేవా శ (వికల తతో తన్ను దాను చూచుకొనున.-) (కొం కొతనముగ) వినయా 1 ఈ గీతి మెట్లున్నదో చెప్పుము చాల తోజులెనదిలే 1 చాసి; మన్మనో ముందిరాంగణనముందు నిల్చీ మధురగీతాల వృధగాగ నాలపీంతు 23

సాంథృగీ3 వెవ్వ లెవు నీశ్రు + ేవిశో 1! యొవ్వరిందు సీ హృదయగీతికకు (కుతి "నెరపువారు * వీనయు(6డు (కలువరింతేగ) ఈ గీతము నీతో వచ్చినదా చందా? చంవకళ విశీషమ.లు చెస్ప వెతీవి వినయా 1 శస్ర్రృళిక్షణ మెైనదనుకొందును, (అపహాన్య ముగ) ఇఫుజేమి దండనాయక పదవేనా ! వినయు(హు (వివ్వాలు డ్రై లేదు, భమూపతిని (కాలి న్వసయత్నృముగ సాచి నసకొనును. కాలి పారాణి యానవాళ్ళను జూచి. చందకళ భరూన్యభావమున నన్యముగ విలోకించును* కొ“ంతవడికీ మౌనము) ఈ నిళ్ళబ మెంత యసవ్యాము ల్‌ చందకళ సను. ఏమెన మాటాడుము వీనయు(6డు (కొంతవడికి మొనియై) చెను చందా! అశ్సే నిర్ణయింపుము. ఏదో మాట్లాడుదును. జ్య రాధిక్యత సంధించి మృత్వుమ. ఖమునుం డిరోగ్మ (శపేలును, అవి కేవల మువ్మతాలాప ములు లోకదృషీని కాని ఆ మృత్యుముఖస్థుని దృ మైలీ అవీలంఘ్యము లా వీడీ ్లలులు అంతులేని తీంని కోర్కెల కతవ్వుకొనుటల* పరమ కృపాన్విళేయై నృుత్యుదేవత (పసాదించిన ఆ కొలంది క్షణికము లాతండు యధే లశ

తృతీయ దృశ్యము చృగ విలపీంచును శాళ్వతానూవ్యూ దుర్భర చూకత్వము వహీం చుటకు ముందు. ఓహా | ఎట్టి యమౌొనుచ, మట్టి శిక్రూవిధి 1 | ఇస్చైండిపోయిన పెని ముదటితో మాూలమూలఅల వ్యాపించి స్థావర మొందిన (వేళ్ళు కుదుళ్ళకుండి 'పెకలింపంబడును, ఆఫు దెప్‌ యంతిను చేస్తగ యీడ్గిలపడీ, పెనం లేషవోనును,. ఇందప రాధసేమి శ నళించుచు అఆ యాశాభుజము పొమమువోలేె, స్వప్నృమువో లె, సాగరతరంగమువోలె కరిగి సురిగి విరిగిన తన జీవన చర్మితాభిష్థము లను కాలగర్భాన నదృశ్యభూపమున వదలి పోయినది వృాదయరహిత పంశోధకుండనె నేనిప్పుడు వాని యానుపానులు (తవ్వి బాహిర మొనర్చుచున్నాను భృాదయ మున్నవా6 డెవండు కడంగును చందా, నమాధినుండి బీషకం కాళ ప్రుటస్థు అన "ెకలించు కాగ్యమునకు * చాలరోజులెనది చందా 1! నీవు రాజ్యపాసాదమున నడుగిడి యప్పటికీంకను రోజులంమ్మాత మెనది* లక్ష్య్యరపారముగ నెంత వ్యస్థుండనె తిరిగడివాండవము చందా 1 (పాతస్ప్సాయంతనములందు కస్రశిమణమాటయు స్పాతుండ్ననె మి గృహమున కేగువాండను వాడుక(పకారము కాని ఎవరున్నారనిశ ని మోతొెపితలతో నీదో యాలాపించి భారవ్భాదితో గృ హోన్ముఖుండ సగువా€ డను. పక సాయంతన మో యుద్యానవనము నవరకు గూడ వచ్చితిని చందా, నిన్ను దగ్శింపవలయూనని, శాని పాలకు అవ తోధించినారు రాజాజ్ఞ యవసరమని, ఆ తోదనీయ నిస్సహాయ తలో ననుకొంటిని చందా! సర్వాపహృతుండనె శరపాద 25

సాంధ్యగీతి

బద్దుండ నట్లు: ఇావగొట్టి నోరుమూాయు రాచటీకమును (బువ్వ

పరి భమణ కాలచ[(కము జీవవకగ్గమమున నున్నవణచి లేనివి తలయొ త్తించినది, జీవనసంకులమున౬ జేరి యోద్ధజీవిక సేయకొం టిని, ఉజ్హ్వలమగు చందస్కృతి చితచయు నన్నెలు తరిగి క్వాచిత్క స్ఫుగ ళా మ్మాత్రపోషక మె యూుణీవించినది. అదికూడ వెరగపి వేయం టకై యొన్నో చేతులు తమక్షించినవి చందా! లోకముయొక్క్ల యా హీంసా (పన్ఫత్తి నే నేమెజు6గుదును నొ మాంగ్య మిదే మియు గుర్తింపనీయలేదు శేశు నీయంతటి చదువరినిగాను. కల్తీ బట్ర.టలోని నా తెళివి కలము బటుటలో లేదు చంద్రను గులించి, లోకము పలువిధనుల జెప్పికొన్నది* తోని రాజన వలయు నాధిక్యతి నాలో శ్చేఘమున్నది ఉఊన్నదెల్ల నొక్క విశ్వా సము మాత్రమే; చం[ద లోేకముతోడిది కాదని కాని యా హృాదయనవిశ్వాసము శాచ్చాదించి భావ నెల్య మఠవము-కొన్నదిః ఆ కాళజగత్తున తడవికొనుచు జోయి గోతంబడితిని, ఇక నెప్పటిక్‌ నిష్క్బృతిలేకుండ బడిపోతిని చందా | వందా! "సను వివావా మాడితిని అంతయు _నెనతరువాత తెలిసితని అనలము నాంచి కోంటినని* ఏమి లాళము +

నా నామకరణమున గోప్ప (సమాద మొదవినది* ఆ వినయ నానముమున6 బొదివి అగ్నిగోళముల తాండవనులుు అగ్బిగుండముల

నుున "శ భుగభుగల్యు అగ్నిపగ్వతముల యధద్రారములున్నవి తత్సానూప్య ములకు నిషృ్బృతిలేదు చం్యచ్యా నిశ్శేషతనుండి* నే ననుకొం 26

తృతీయ దృశ్యము టిని భళశ్చాశళయమగు చండ విదీవ్భది నాయెడ దోషిత్వ మెంచి విదారించునని కాని నీయా మూకత్వేము భతోధిక పసృాదయ విదారకముగ నున్నది చందా! నా ఫురుతత్వము నన్న(కువ్రలు గార్ననియసు. గాని నా హృదయము విలపించు చున్నది * ఈ మహా విపర్యాసమున కవరు కారకులు + నేనే యగువో ఈ మహానుతొపాస్న్నని జన్మ జన్మాంతరముల నీ హద యాంబరమున మూటగట్టుకొని దగ్ధ మె. పోవు కెట్లని కాని ఇంత చెప్పగలిగిన నేను ఏ శిలాకృతినోో ఏ (దవీభూతమునో కాగలిగిన చాంండును. కాని నాచేతంగాదు. నా కి యగ్శత లేదు చందా! +. చంచ కం 6 లట ల చందకళ (తటాలున లేచి. ఎవయమ! ఎవరా రోదించునది! ? జ్యోతీ! జోోతీ !! (నిష్మ్రిమణము) పిన యు6డు (విభాంతుం డై ముందుకు సాగుచు్ర)ు చందా! చందా | 4606 ఇచేమి మృళత్యువిలానము 1! | (వివ్వూలులడై పండ్లుకొరుకుకొనుచు చ రాలున బాకుద్‌శి యొదపైకత్తుానుచుండ గా రటాలున చంద కళ (పజేశముం ఎెత్తీయున్న కత్తి నక్త పట్టుకొ నును "నెత్తుటి బోటు రాలును. వినయఃండు బాకుపిడి వదలి మోకరిలి ముఖము నెడమచేతం గప్పికొనునుం 'తెర్యవాలును తిరిగి తెరయెత్తగా నదే దృశ్యము) ర్ల

సొంధ్యగీతి చం[దకళ (కత్తి నశ్లేే పట్రిి యెడమచేత తల నిమురుచు) ఇంత పసీగుండెతో "నెటోయా వివయా |! మీనయు (దు (చైన్యమున నాది *పనీగుండె” | చంద్రా! సీక్టీ బీవతాత్వ మెట్లబ్బినది 1 చం దక రే సీ వివాహా మెప్పూడైన దంటీవి (వినయు6డు మొనమాు.) క్పీళ్త వారమై యుండును మంచిది. నేను మీ దంపశుల నొకపరి చూడవత్తునుం (సౌనునయముగ) సీవింక జొమ్ము,.2424244.4 (తొందర పడుచు) మరచితిని | ఈ మల్లికా దామము నీ వధువు (పభాతాఅంకరణకు. వెట్టుండునో నేవచ్చిచూడవలెను= (సాభిపా యముగ నటు నిటు జూాదును) వినయు(6డు నేనింక పోవలెనా చందా సోదునా +!

(చంద్రకళ యంగీకృతి బెల్పును శిరోళంగిమ'చేం వినయఃండు తడబడుచు కొంఠదూరము నడచి, అందో కై ప్తికిరా జెనుదిరిి వచ్చుచా శీవో యనబోయి చం(ద్రకళ విలపించుచుండు౪త జాచి సబ్తులడె రలవంచును ్సి

చం[దకళ (తలయొ త్త కయ్‌ గాద్రద్యమున) సీ వినూ పోలేదా + ఇ

తృతీయ దృశ ర్ట్‌ము | వీనతయు(డు చందా! మజశరాజుగారు నిన్ను కుమార్య(వభువులను జూచు పూర్వ మిటునుంచి యికీ త వొ్ముకపకి దర్శింపమనినారు ఇంతే వం(దా! (దీనము గ ఇంక "సెలవు (నిష్క్హ_)మణము) చంత క్‌ (కత్తి నింక న క్షే పట్రియుండును) నేను మానినీనిగానా శ దేవతశా! ఈ పరిళీషు సుమములు ఈ యున్షకవోన్మధారలు దేవతాచివ్నా ములేనా! (వినయుం జేషినవైఫు జేయిసాచి దీనముగ) కొని వలదోయిీ నాకీ దేవతౌాత్యము ! | (తటాలున వెనుదిరిగి ముఖము నెడమచేతం గప్పిీకొనునుం 'తెర్వవాలును ) 22

సాం ధ్య గ్‌ తి చకుర్భ దృశ్యనుం చవావాణణావిన్ష ిస్ట్రిటుయాని:

(శుద్భాధనుని (పాసాదాభ్యంఠగమున పరనమందిరము, శుద్ధో ధను(డు పూజాగృువూమునుండి యప్పుజే వళ్ళి నుచివసనములతో వేదో [గంభఖావలోకన మెునరించుచుండును పరివారికా సంచేళా నంతరము (పవేశము -చం(దకళ )

చం[దకళ (వభువులకు (పణానుములు, కుద్ధోధనుండు శుభము 1 'చ్నేముమా 1 చంద్రకళా ! కూర్చొనుము. చందకళ (ప్రభువుల కృప. శ్ష౦తవ్యను. కుద్దోధనుండు కొంత మాటాడనలెను కళా ! (ఒక నిమ్నూననము జూఫుచు) చిరంజీవి నన్ను దర్శింప నింకను రాలేటేనెం చందదకళ (వినయవూర్వకముగ(౬ గూర్చొనచు) సంఢో్యోపాసన మె (గం ఢావ లోకన మొనరించుచుందురు, త్వరలో కావలయును, కుద్ధో ధను€కు కళా ! చిరంజీవి సౌశునన్యీయా $ ఆరామనున సగ్వము సౌఖ్యా చొచుట కీ వృదొషముననా కీ వవామేగద।$ నేను వచ్చి నే [ నా 30

చతుర్ధ దృశ్యము రాచతీకఫ్రు బెడద తప్పుటలేచు. గాలివహార్మ్య్యాలతోనే గడచు చున్న దింతవరకును. నా ముసలికన్నుల వ్య క్రమగు భావిని చీల్చి చూచుటతో నే నుసకలం (గమ్ముచున్నవి ఇళ్లు ముకుళించునేమో కూడ కళా! ఈళ్వళచ్భ. చందక్‌ళ సౌఖ్యావహామ్యు (పభూ, సస్య మః ను, కుమౌర్యపభువుల విషయమున "న్నీ వైమనస్యపు టాశంక యు నసంభవము. (వహమ్షులె యున్నా రన్నివిషయముల కుద్ధోధనుండు జెను కళా! నీ యచ్చటి యున్కిచేత నే నే నవ్వుడప్పూడు నిర్విచా రుండనుగా యత్స్నించుచుందును బహుళః కళా[1 సే వన్యవు గాకున్నచో నిన్ను చింంజీప కొబంగుటకుగూడ సంతసముతో నియ్యకొనీయుందును. ఏమో కళా ! నాయొంకటి జతనమును చాహీర మీ యగుచున్నది. వంతజేసీియు. పీరృపేను పీతృ ("పేమయే ఆ మాతృపిరివాతున కింత కేమి చేయగలను కెప్పుము కల్లా! నీవుగూడ చేదైన యుపాయము బెప్పూము, చంద్రక్‌ భ్‌ (పభూ[! ఈ విశవాహమగు_పెని మాకీంక విచార కారణముండదు, యశోధరాదేవిని నే నెలింష+ని స్వయముగ కుద్రోధనుండు నేను నదియే చొచుచున్నాను కభా! చా యీ వృద్ధపీరృళ్వ మోప లేని భారమును కొంత నా గృవాలక్ష్మీపెనిడి నిశ్చింతుండ నగుదు నని, కానీ పాషము కళా! నీ .. ,౨౩4ల4.+9 ప!

సాంధ్యగీతి చందదకళ (తలవంచుకొనును,) శుద్ధి ధనుండు "జ్స్స్వే గుర్నించితిని కళా! నా స్వార్టతాకారణముగ నలచ్చివెవంబడిన సి జీవితమును. కాని ఇంతటి మహావిపర్యాస మే నూహిం పలేక పోతిన్తి కళ్ళా మున్ముందు. ఏదో మహాఫలమును సేకరించుకొం టిని కళా, మహోద్‌ీర్హ్య తపశ్చగణమున డాని యనుభవమటుంచి దౌనిని దక్క ంచుకొనుటకె బలిచెనము మాయాబేవితో మెదల నా సర్వస్వము నిష్పుడు నీవైతివి కళా! చందకళ బహుశ రణ్యమగు మహావృ క్షచ్చాయ నెన్నియో మొక్క అనామకము అగును అవియన్నియు బలిజానములే* లేదు (వభూ1! మావలెశే మాకు గావలనీనదియు సీన్దార్థులో అన్ని యాశాభంగములు ఆ యమృతవా స్తశాసనమున( దీరును. చాలానే శుద్ధి 'ధనుండు కాని, జీవనవై ఫల్వ మగణ్య మెట్లు ఆది యనవలనీనవిధి యేశాని నంభావ్యముకాదు. ఎవరి జీవశాద్ద)తవారిది. ఏమో నేనీ స్వార్థ మును దాచుకొనుటగూడ లేదు కళాా ఆడుగడ్డున కభివ్య క్ష మగు నొ పరిపూర్ణ స్య్వార్ధమునః [పజాళి కంటగించుకోని తొలంగ (దోనిననెన కాంతియొగవునేమో నా వ్యుకునక్కు నాకు భెత్వుక జీవనమున అని, ఇప్పుడు అళలు మిన్నంటుచున్నవి. ఆధారముఅ వ.

చతుర్థ దృశ్యము ధరీకృతము అగుచున్నవిం అశాంతి శేగుచున్నద్కి నిష్కృాత్యుపా యము లేకుండ బోవుచున్నది. (శొంతతడవు సీరవుం డ్రై ళా! చంవ కళ్ళ (సభూ |! శుద్దాధను యు ఒక్క విషయము కళా! (దీనముగ) మళశేమియు ననుకొనకు మో ముసలిస్వార్థి యస్ధెనమ.నకు, శేవల మర్గనము. కలా! చిరంజీవికి నీ విషయము 'తెలియరాద* ఆతడు విమనస్కుడనును, కళా, నా యాకలన్నియు. కేందీకృతషుయున్న * వై శాహిక శుభమునకు ముందు "నే నెబుంగుదున్తు కళ్యా మయేమనుచున్నానో పృద యాంబరమున క్‌ి ముట్టించి యా[క0దించ వలదనుచున్నాను నాబోటి రాజుండబోండు కళా, నిప్వులం జొర్ల్మించి నిశ్వేదింపవల దనువాంతు. కాని నా స్వాగమునశే నిప్పు డంకితమై పోతిని నేనిక శా [చజకు లేను... ళం లం భావినిగూర్చ, కల్లా, .=నీ వంగీకరించిన నీ కొక మండలాధిపత్యమిత్తును, (వ్రజాపతి కాత్మీంయసఖిగా నియమింతునుః నీకు (పత్యేక మొక మవ (పాసాదనతు నిర్మించి యిత్తును నీ దేవిత్వము (మోల నే. జేయ గల్లిన దింకీవున్నదడి ళో చం[దకళ (కభూ 1 మా కృప 'నేనేగతి నుడువుదును, తత

సాంధ్యగీతి నా స్వార్ధము నా వాక్కునందును కాలుస్యు మొలుకుచున్నది* కాని, కృపగాద్యా కళ్ళా మఠటీ భావగొట్టి చెవులమాయుట | ఏదో యన బోవుచుండును ఇంతలో (పతివోంణి సీదారుని ( ౦ యాళ్ళ రాకను బెల్బును,) మంచి దింక నీవేగుమా కళా! చిరంజీవి నీ వివాహము. నిర్ణయమున నున్న క్లైరుగ గఅండు, శీపట నన్ను దర్శింపుముు నీనిషయ మై నిక్తయింతము, బిడ్డా! కన్న్టీర తుడుచుకొనుము,. చందకళ సెలవు (పభూ ! (మోక రిలునుఎ ళుద్దోధనుండు (శిరమున చేయిడి) తల్లీ! భగవానుండు నిమ్ను6 గాచును= విడ

నాం ధ్వ గ్‌ తి నంచవు దృుశ్యదుం టా లా (నమయమా ; సాయంసనము, నీద్ధార్ధని (పాొసాదవనము. కోహిణీరటమున చంద్రకళ ఉపస్టిళ మొ యుండును ) చండకళ వగలు సేకరించుకొనిన వెలుతుచునంతను దిగ్యదావి ఎంత నిళ్ళల [పళాంత మి సాయం'పంళస (త్‌ (టుపాటున నూరక చేతులు కయగకొనుచు) అయో | అయోల 11 ఆకాసీని రకాంబువుల శే నదియం తయు 'ఛెబ్బవారినటేమి + (భయముతో నటు నిటు జూచుచు ఎవరు చూడరకుగదడ 1. (త్వగగ నీశ5ని పొళదలకు [దోయుచు, అగి, విరగబడి నవ్వి) నేనొక కవయ్యితినిం ఉన్న ట్రుండి మున్న నొక గీత మగ్గితింి. జ్ఞాపకమున్నదా రోహిణీ అందులో నివుగూడ నున్నాావులే! (కంపమున) ఇప్పుడా+ ఆనా లో ౧గుత్తుక నొక్కివై వంబడినది నులిమివై వ6 బడినదికా దె, రోహిణీ, నిరాక్షీణ్యముగం (వెగపున్సు ఈ వ్యాద్భి్రిక పగులు నేమి శ కాదు, అట్టుకారాదు, (గుండె నదుముకొళను* రొంత వడికి మౌొనము*, టి సర్వనిళ్ళ్వూమును యీటి గలగలలు చుర కత్తులవో లె తొలుచుదుండును, ఆ గఅగలపు అయలో చంద కళ భావనాగీతము.) దుర్భురమనినా దురూవ్య్యామని నా కలగుండీయవడి కన్నీరోడ్చిన చెక్‌

సాంధ్యగీతి నాకీది తప్పదు నీకది తప్పదు కలకల 'మెందకు కలగ పందులకు 1 ఏవూ నేనూ జగతికి భారము నీకూ నాకూ జగతీ భారమగు నిక నివే నాకై జ్చీచ్సే భారవహఃల మె [బ్రదికీయుండితిమిః [ప్రపంచమంతా చాభామయమే పలికే మెవంతొ (బహ్మరవాస్యాల్‌ నీకై సీనే నాకై న్తేజ్చే వలవల మనుచూ వాపోయేదనముట నిలువు నిఆవునా నం పోదుశు నిర రిణీ ! పద నిర్షమించెదము* (విహ్వాలయొ లేచి నిలువయు దును, (ప్రవేశము నీస్ధార్భండు) తె్ర

సంచమ దృశ్యము సిదాచుండు (౧ ($ ( ఆవహాన్య ముగా) ఎవరా ముకాంత మధురాలోచన "మొనర్నునది 1 _4+4,చం(జాశే ! నీవేనా! మరవరో యనుకొన్నానుం చం[దకళ (చుభించునుం) నిదారుండు (య థి ఉం అనలుసంగతి చెటబడిన దిప్పటికీ! నాతో అవహాస్యమా లాడుచునే మూటముళ్లాలు నం్చక్‌ నినావు, ఖన, వం[దా! యశో ధరను జూచి మెచ్చుకొంటివిగద్యా నీ *పెంళైకుమారుని నా జీల చూపలేదు దృషిసోకుననియా + చ శద కేం] (లబ్జాభఖినయమున కై క రుణనీయ యత్నృమాం నీ దారుండు అ ఆ అవును మటీ |! న్యాయమింతకు నికే యుండును, పోనిమ్ము! వివాహ నంళర మైన సూ సలీపతులను చూడ%లనా 1 చం దకళ (సంక్షోభమున గోస్వామి 1” యని చైైదీభావ మెందును ) సిదారుండు 6 వనను వివాపజోానంతగఫు టిచ్చలు బో-దెలం కట్టి పారవలసీనవిగదా ఇపుడు నీతో జెప్ప నేమి 1 పోనిమ్ము చందా! ఎచ్చట ప్‌

సాంధ్యగీతి నున్నను మి శాంతిసౌఖ్యములే నాకుల 'గావలనీనవవి, (కొంఠతవడి॥ మౌనము) ఎంత మనోవార (పశాంత మా సాయంసంధ్య | చందకళ జీవననంధ్య, సిదారుండు రు 6 జీవననంధ్య +! బెను, నా యుద్యానవనమున నీకిది కడపటి సంధ్య కాబోలును, చందా! గత భవనమున నెట్టిశంబంధమో హృదయ గఫీరతలమ. లనుండి చలన మొందుచున్నది. భనీ సదృశనే యాత్మీ యనో వీడొగ(_నటవలె హృదయ మెంచో యనకంపీతమగు చున్నది. (చంద్రకళ మోకరిలునుః సార్ధం వాతృల్యమున నాశీర్వదించును ) సరల బ్యాచయిన్‌ |! సర్వమంగలా స్పదవగుము, (కొంతఠరడవు మానము) చర్వదా! నీ వొక గీతము వినిపింతు లే చందకళ చెను శకాని,., 9 ఇప శి ఎ జె స దారు 6క సిద్ద స్‌ు ఫూ _ర్రియెనదా + చండకళ వనది, కౌనీ,,*3;+*66, కృడారదుండు రుషా ఆదుగో 1! మజల “కాని” యనుచఊన్నాావు వీలులేదు, ఏదీ! 38

పంచమ దృశ్యము చం దకళ (వయళశ్ళ్నవూర్వకముగ పొడును.) నవలపుతీఫుల పాల-___ మినీమిజీవఛ రాల 'నేఫిర స్వాంతీమున శీశాము టె త్త -గా తొలిసంజపారాణి నునుసీగ్గు "తెళలలో తరుణోజ్వలాంబుదీ | ఎచటి పయనముళలే ఎలదేటి [పియుపాట నలవోక నొషిసోల వలిగాలి ఇ3లులూదు 'నరసాల నగ చారు వలపు టుఆఅుకుల లేనె లొలుకాడు ఠీవులలొ ఓ అతాంఠనవోఢ |! ఏటి మురిపెములే + 'తెలిమంచుసోన "పెర వలగొన్న కుచ్చెలుల కఅయందియల సంద =దులు డిందుకొనంజూాచు తె9

సాంధ్యగీతి కరఠఅల నయనాలలో తారు తోొందరలలో అభిసరణ రోహీణి! ఏటి ముగతలే థి నిదారుండు ధ | చందా! చంవకళ స్వ్యామో ! సి దారుండు ఉ థై నీవేనా (వాసీనసది $ చాల బాగున్నది చందకళ చెను, స్వామి 1! నా గీర మే, (మౌన మిరువురును 'తెర్యవాలును ) లట గ టి స్నా క ణి టి న జ్‌ వక్‌ శన క 1 మై (4 గ స్త్‌ః జీ0 17? ఘూ [ఈడి ర గద... 4. ఇల) టి ఈఓ | | న్‌ క్‌ ల్‌ ఖ్‌ కో 4

సాధవనమితి పోషక నరము. న మహారాజ పోషకులు : తత విజయనగరము మపహారాజూవారు పోషకులు ;

(ఫ్రీ ఇల్లిందల రామ చం[దరావు, హచ్‌. సి యస్‌, ం తాదేపలి శివరామకృవయ్య 0 జమ్మైలమడక వెంకట కృస్ణయ్య ; విషుభొట్ల వెంకటా మయ్య 9 (న్తుధర 'వెంక[టటామన్న ం అం విం ప్టాఖిరామ మొదలియారు 9 చెంగల్వ్తల నారాయణరావు

• వి, నరసింగశావు చేశాయి క జమ్మాలమడక వెంకట దత్తా లే)యులు 3; గొర్తి లన్మీనారాయణ 9 శిర్నాం సత్యనారాయణ ; అన్న చేవర నాగరఠరాజం $) మల్లిఖార్జున రావు

0. ర ఏఐ విద్యాసాగర్‌

(న్హీమతి యన్‌. వి. కమలాదేవి

(న!

ప్రత్యూష ప్రచురణములు (పేంచంద్‌ ట్రీ "నెల్లూరి కే(వస్వామి పరీతు చదువు ... ం నిర్మాణం కంల ౦. 4-0 “థ్రీ 'పాధకి పాలవెలి (కథలు) ,,, 0౦_ 4-0 నో ఎాశశవీవిధ రభదయిరఅు భోజరాజు (పద్యకావ్యం) 0..12.0 బాశ గాదిరాజూ వేంకటరమణయ్య మధుకణములు (గేయసంపుటి) 0 6.0 ట్రీ పిల్ల లమ "బేంకటహనుమంతరావు సాంధ్యగీతి (ఏకాంక నాటిక) 0_ 4_0 త్రీ! సూర్య చందులు సంవత్సరపు చందా ఒక రూపాయి సాధన సవితి కార్యాలయను, 060 బి, బస్సీలాల్‌ "పేట, నికింద్భాబాదు.

అంతరలగ చిత్రాలు డా! వ, ఆ5, న్‌

అంతర౦గచితాలు ( గేయసంపుటి) గ్‌ రచయిత డొ! వి అర్‌, శాస్రి ఛ్‌ అమరభారతిప్రుచురణ 1074

[పధమ ముదణ వ్మపిల్‌ 104 (పతులు ; 00 వెల: ఠరూ. 1-50 [పకాశకులు ; అమరభారతీ వచు రణ 1-]1-886/99, వివేకనగర్‌, హైదరాబాదు-£0 ముదణ : మురళీ పవర్‌ (పస్‌ కుత్చీగూడ ; మైదరాబాదు. (ర్ల సర్వస్వాషములు రచయితవి, (పతులకు ; ఆం(ధ్రడ్రుదెశ్‌ బుక్‌ డీస్టి) బ్యూటర్స్‌ సికిందరాబాదు --- మ్మదాసు,

ఉలి ర్‌ సువర స్పర్శ కం డా! సి, నారాయణ రెడ్డి “ఎవడు దేవుడు” దెవు డెవడయ్యా? ఓ రామలింగా దేవ డెవడో తెలిసికోవయ్యా' రామలింగ సంబుద్ధితో మకుట మె త్రిన గీతమిది, ఈ రామలింగాఖ్యు డెవరో కాదు. కృతికర్త డా॥ బె ఆర్‌. ళాక్రిగారే. 'ఆర'లో నిక్షిప్తంగా ఉన్న రామలింగాభిధ ఈ కృతికర్తదే ఈ పల్లవిని చూడగానే “విశ్వదాభి రామ వినుర వెమి అన్న మకుటం తటిత్తులా స్ఫురించింది. డా| కారర్పైగారు సంస్క్యృతసారన్వతనిస్తాతలు. ఆచార్యపదాధి స్లాతలు, లోగడ మసృణచిక్కణభావగుంఫితరసవత్‌ కృతులను సుర వాణిళో రచించిన వాజ్నేతలు ఇపుడు శాన్రిగారి చూపు తెలుగుపై (పసరించింది. అయితే తెలుగుమీద ఆయనకున్న అభిమానం చిరంతనం. మరి ఆ తల్రిబాసలో కైత లల్హాలన్న కాంక్ష ఈ మధ్యే మొనసూపింది, ఫలితం? జిలుగు తెలుగు లో 'అంతరంగచి'[ తావతరణం, శార్రైగారికి రాగభావనం, తత్వచింతనం నయనద్వయం లాంటివి, ఓఒక్కోక్కూమాటు ఈ ఉభయనయననసమున్మేశనం ఒకే కవితలో చూడ గలుగుతాము, గ!

“ఎపుడూ నాహృది నీ భావనలె ఆరని మమతగ వెలుగునులే” అన్నప్పుడు తీరుణరాగోదయం తల యె త్తితే, “ఏల ఇద్దరిమధ్య ఆతెర ఎందుకోయీ నాకు ఈ వర అంటూ (పశ్నించినప్పుడు [పవోధచం[దోదయం పొరలెత్తుతుంది. “ఈ కాసారం వీరనణి అన్న గీతంలో రాగభావన, తత్వచింతన వేసుకున్నాయి ద్వంద్వరహిత మైన ఎరుకవంతవ, శాస్త్రిగారు ఆధునికాంధ కవిత్తంలోని (పగతిలాన్నీ, (పణయ సారాన్నీ ఆకళించుకున్నవారు. అటు వేదవేదాంగాలలోని ! & హ్మ జిజ్ఞాసను ఆత్మపరంగా సమస్వయించుకున్న వారు. అందువల్ల ఏద కవితల్లో వేద బుకుగాల్లోని సం్యగహత, ఆధునిక రచనల్లోని సరకత జోడుకట్టు కున్నాయి, పద్మపొఢిమ, భావమధురిమ గూడు కట్టుకున్నాయి, “తృ ప్తిదేవి వందనాలు" ,_--- తృ ప్తిదేవి అని సంవోధించడం ఎంత ఫినూత్నం, “తృప్తి ఉన్నవాని గృహము తీరిచి దిదిన సగరము", ౧ అం గ ఎప్పుడో “సనమదర్శనంలో* నేనన్న మాట లివి, ఇప్పుడు శాస్త్రిగారు ఇంకొ శిల్పబంధురంగా కలా అంటున్నారు. “నా మదిలో చందనాలు నా గదిలో నందనాలు క

నూ తనువే ఇం దధగువు నా తలపే దివృమధువు.' ఎప్పుడు? తృప్తి సంయక్‌ స్థితిలో కలిగినప్పుడు, “దేవు డంటే వ్యక్త కాదోయ్‌ డవుడంటే శకి లేవోయు'

ఎంత సూ తపాయంగా అంటున్నారు శార్చిగారు. దశాన్ని గూర్చి ఇంత పొదుపుగా గురజాడవారన్నారు నాడు. దేవున్నిగూర్చి అదే జాడలో ఇార్రిగా రంటున్నారు నేడు,

ఈ సంపుటిలోని గీతాలన్ని గతి తప్పని మాతా చృందస్సుల్లో గంధగజార్థా విహరించడం ఒక విశిష్టత ఆరంభంలో, అంతంలో సంస్కృత గేతికలను సంతరించటం మరో గణనీయత.

ఈ సంపుటి మానపతకు అంకితం కొవడం శార్రైగారి నిర్వేల దృక్పధానికి (పలీక. తెలుగులో వెలువడిన గీతికాసంపుటుల్లో ఇది భ్యదంగా ఉంటుందని నా ఆకాండక. డా॥ వీ ఆర్‌, ఛాస్చిగారి “అంతరంగ చ్మితాలకు ఇదే అమ్టానసువర్ణ సు మనస స్పర్శ,

ళు

న నన్నా సప న టి షట్‌ స్యసాస్నషా షన వస్కషుని పుస సస సపుష ని గ్ర సుష షన పుస వ (( | కృత జతలు డో ఈ నా అంతరంగ చితాలకు తమ | / సువర్ణ స్పర్శతో | చారుత చేకూర్చిన | కవివిమర్శకాాగసరులు విద్వద్వరులు | సాహితీ త _త్త్వవిదులు నాకు సుహ్పదులు కున డా! సీ. నారాయణరెక్డిగారికి నా హార్దిక కృతజ్ఞతలు, ఈ పుస్తకమును మ్యుదించిన | మురళీ పపర్‌ [పేస్‌ వారికి నా ధన్యవాదములు, శ్రీరామ నవమి, బి. అర్‌. శాస్త్రి ఆనంద సంవత్సరము, | (1974) . అతత ోపళంల ఆలో ఆత రల ఆత త ఆిలపక తలను పగఆరనల గలరు ఆత

సూచిక

పుట

1. సమర్పణ ] £, అదిగదిగో కాసారంళో రి 8 _ అదిగదిగో సంధ్యారాగం /! ఉ. ఈ ఉగాదిసి ర్‌ ర ఎపుడూ నా హృది 7 ౧, ఎల ఇద్దరి మధ్య న్‌ 7 అదిగదిగో అద్దంలో రి $, ఈ కాసారం తీఠరం శే 0, పాడకే కోయిలా 12
2. సాగు నావిక 1కి
3. తృప్తి దేవి ః శ్రీ 12, ఈ సనిశీధిని ద్ద 18, నిన్ను చూడగానే 16
4. ఇటురా 77 15, విరిసిందిలే 18
5. గోపాల! నీ తలపు కేరి 1' మధుమాస మోయీ £0
6. ఎవడు దేవుడు 81 19, దేవా ; వెలుగొందవా వలి £0, ఎంత దూరమో విప్‌

11

పుట ౨1, మరచితివా వశీ £ఏ2ఏ, ఎవడు [| బాహ్మడు వర్‌ 29. ఎంత వె[రివాడనయ్య 26 24, ఏ రూపం దవా నీది లి వర్‌, జ్ఞాన మేద్‌ 28 ౨8. సీవు కలవని ఐ0 27, నీవు లేవని లి 28, మనోరధం । మనోరధం । తే! 20, కొత్త పాట లివి 80. మేమంతా భారతీయులం వ్‌ ౨1, ఉపసర మామ్‌ త్రీ 82, _విజయతాం స్వత న్తభారతమ్‌ క్‌ కి. భజ రే మానస రి

ఇ₹111

సమర్పణ

ఆవిర్భూతః క్వ ను కథమహో మానవ! బూహి ఫ్‌ఘం కనస్వ్వం సత్త్వం భజసి నితరాం సర్వపృైః ప కార్ట్వమ్‌ | సత్వం తత్త్వం కమితి న విజానాతి నాద్యాపి కళ్ళ్చిద్‌ యోవాకో వా భవ భవఫ మ సర్వథా భావనీయ;ః ॥ తోకం లోకే నుతముత మనోః కేచి దాచతతే త్వాం ఛిన్నే పుచ్చే పరిణతగతిం వానరం కేచనోచుః | పళ్య న్య స్య త్వయి జడమితం బుద్దియన్హ,ం స్వతనృం జాన _న్వేకే పరమపురుషస్యావ్యయస్యాంశతాం త్రే॥

బిభలరి మూసా తవ పాదపజ్క-జా

చ్చ్యుతం రజో౭సొ రజనీకరో౬ధునా |

తవాద్భుతా ద్వాహనరంహని [ధువం

నమీరణో భఛధావతి దుర్మనాయిత। ॥

వ్యావార్తునుదై ్యష సవా సరళ్మిః

సుస్వాగతం భూరి నిరీథతే త్వామ్‌ |

త్వదీయసృష్టిం గణయన్‌ విధాతా

కరాబ్యుళిం న్యస్యతి నాసికా(గే ॥

శిం వర్ణ గ్‌లే తవ మవాత్యపదాశనరితిః /

కిం తే ను శేన యళసా యది నాన్సి శాన్తిః?

'ద్వెషాదివ[క్రగుణచ| కవళంవద స్త్వం

నాద్యాపి ము ఇ్బసీ జఘన్యమమానుషత్వమ్‌ |

వేదేషు సంస్కృృతికపాస్తసమ స్త భేదా

విద్యోతతే ఖలు సమాజహితానునాదచదా |!

సౌభాతజబాహువలయే పరిరభ్య లోకం

ఛీరం సమాశ్వసిహి సంతర సర్వశోకమ్‌ ॥

'దేళవర్ణ వేషభాషాభూ షా వారామతాదిభిః |

ఏక మివ మానవత్వం నివ్నూతం భాత్య నేకధా క

ఛిన్ది పొాళాన్‌ భిస్టి తమః [(శియఎ [వజ ఖియం త్యజ |

విశ్వమానవసా భాతగీకం తేమధువర్షతు ఆంటూ ఈ త్యొతిని యాసోవ్‌ తత్‌ నమర్శిన్తు న్నాను,

(ై

అదిగదిగో కాసారంలో

లది గదిగో :ః కొసొరంళలో

ఆ కమలం ఎటు నవ్విందో 1 కలల అలల ఉఊళయల లూగ్గి కేటి వలప్ప పాటల తూగి అరుణకిరణకరముల సోలి తరుణపవన లాలన తూలి, తూర్పుకొండ కొన అటు చూడు; తొంగిచూచె వెలుగుల రేడు! నిలు వెల్లా ప్పలకించింది ఓర మూప్ప లొలికిందచింది. లేత ఎండ బిగి కౌగిలిలో అరవిచ్చిన ఆ కన్నులలో నునుసిగ్గులు పరుగులు తిసె। తొలివలపుల తావులు కురిసె।

ఏ

అదిగదిగో సంధ్యారాగం !

ఆది గదిగో సంధ్యారాగం £

విరజిమ్మెను హృదిని పరాగం |

(మోగిందా అందిరరంగం౦

తూగిం దీ భావతరంగం. "పెనుచీకటి మసుగులు తొలగె దిశ లంతా రంగులవెలుగ నొంద్రతుహినబిందువు 'మెరనె ఇందద్రధనువు లెన్నో విరిసె. పులుగుగముల ఎఖుగులు విచ్చె చిరుమబ్బులు కదలక నిలిచె నునుతె మ్మెర తాపవులు చల్లె మన 'సేవో కోరిక లల్లె. ఉషోదేవిః నీ నవలాస్యం చెప్పెను లే నాకు రహస్యం ఆగుమాగు మదిగో ఎందుకు సాగిపోదు వప్పడే ముందుకు..

టీ

ఈ ఉగాదిని సరిమళమ్ములు వీచె ఈ నాడు నా (బతుకు కులరికె సింగారించు న్నరు నిగనిగ లవిగొ ; దిశలతో సాగంచె గుసగుసలు అదిగదిగా పుప్పొడి దుమారమ్ము ీకొనుచు తుమ్మెదలు బాలిక లపై తూలు, ఫ్‌

సలి"పె నాపై దాడీ

ఎన్నెన్ని రంగులో అంతరంగము కలచె

నెటువంటి పొంగులో ; ఒర గ్రామాటున నిదుర

మేల్కాంచి సృలకించి అవలించె కోయిలలు

కొమ్మమాటున పొంచి ఈః పచ్చిక తివాసి

స్‌ వాల్తునా మెను నిమిషాన ఎచటికో

ఎగిరిపోదున నేను.

ర

ఎపుడూ నాహది

ఎపుడూ నా హృది ని భావనలే

ఆరని మమతగ వెలుగును లే, మన లొలివలపుల నందనవనమె ఇటు ఎడారిగా మారెనులే। పున్నమి వెన్నెల చిలికే (బతుకే కొళర్శాత్రి వఐపోయెను బే; మబ్బుతెరలు విడగానే చందుడు ఎన్ని గిరులు ఎటు అడ్డము రానీ కడలిఒడిని నది చేరును లె. అవనికి ఆకాళానికి కలయిక ఎప్పడో కలుగక మానదు లే ఎన్ని జన్మలకొ మన అనుబంధం: విరియక పోదని మురియుదు లే.

క్‌

ట్‌

అల ఇద్దరి మధ్య ఆ తర!

ఖల ఇద్దరి మధ్య ఆ తెర!

ఎందుకోయీ నాకు ఈ చెర । కడలితరగల తీరు జగములు కలుగు నీలో తరుగు నీలో లేక వెలిగే సొగసు సీదే. యుగాలెన్నో కరిగిపోయెను జగాలెన్నా అరిగి పోయెను, ఎక్కడో మరి నవ్వుతావు ఒక్కసారీ కానరావు నిండుపున్నమి రేయి తలచికి కొండకొన్నపె నిన్ను పిలిచితి అడుగు దిశలను, నీవు వింటివొ । (మోడునై నిలచికిని కంటివొ । అన్న మాటకు (కుంగిపోనా | “ఎన్నడో నను చూచెదవు లే” అన్న ఆశకు పొంగిపోనా

రి

అదిగదిగో అద్దంలో

ఉంది గదిగో అద్దంలో

నా (పేయసి ముద్దులొలి కె ఎంత హాయి । ఎంత 3ెపు!

గుండె నిండ వలవు చిలికె ఎన్ని కోట్ల మె,ళ్ళ నుండి

నా కోసం పయని స్రివొ | ఎన్ని పనీడి మిసీమి మెటు

నా కొరకై దిగివ స్తివొ : కురులను సరివిద్దని ము

మరులన్సు సవరింసనిమ్ము ఈలాగే కలకాలం

కలలోనే నిలువనిమ్ము. ఎచట నుంటి వింతకాల

మిపుడా నా తలప్ప నీకు ? ఈ జీవిత మారనిమ్ము

ఇపు డందుకు జాలి నీకు? ఇదియే పదివేలు చాలు

ఒక్క మాటు కనిపి స్తివి

౮

యుగయుగాలు రగిలి పొగులు నా తహతహ గు రి సి వి, నవ్వుపూల జదిని నన్ను “ఒహో” అని కరగనిమ్ము 0౮ * “నిన్నిక్‌ మరి వీడనంచు” నా కిప్పుడు బాస ఇమ్ము. నీ బాసట నా ఉపిరి సీ అందమెనా స్పందము. సీవు లేక నేను కలన ? ఉనికికి నీవే కందము, అద్దమ్ములు (బద్దలౌట ఎన్ని సార్లు చూడలేదు | న, ఎంత థభాయమో కాయము ఎన్నిమార్లు తెలియలేదు, మ్‌, నీ వెపుడూ ఆరకుండ వెలుగుచుందు వని ఎకుగుదు, మన మిరువుర మొక కవళిక వల మెరయుద మని మురియుదుు కే

ఈ కాసారం తిరం

ఈ కౌసారం తకం

ఈ నాడీ సాయం త్రం

నిన్ను చూడ వచ్చాను

ఎడదబరువు తెచ్చాను, దగ్గరుండి కానరావు దవుదవ్వుల 'వెలుగుతావు ఎందు కటుల నవ్వుతావు? ఇందుకళల రువ్వుతావు, 'వేరుకాని ఎడబొటిది ఎంత వింత పొరపాటిది యుగయుగాల దీ పయనం తోచదాయె నీ వైనం. మాడుబా ర ఈ దేహం మారు.మోగ సందేహం సీవే ఎండమావి వేమొ నేనె కీలుబొమ్మ సేమొ 1

క్షే్నే

పాడశకే కోయిలా! సీవు పాడే పాట నాకు రంపపు కోత జడ్‌ లెల్ల రగిలింవె = ఈ కమ్మ తెమ్మెరలు పొదల్నపై రయుమనుచు- బెదరించె తుమ్మెదలు ఇంత తడయిుట చూచి. ఈ నాడు నా రేడు దండె తె నా బన-చూడు పూవిలుకొడు, ఈ పండు వెన్నెలలు-[కొవ్వి మెక ము రువ్వె నా వలపు గిలిగింత -కలలెల్ల క ల్లాయె కన్నయ్య కనరాని-నిమిషమ్మె యుగమాయె, క్షే

సాగు నావిక! ఆగినా ఫక ఎందుకు ? దొటివ సివి ధాటిగా ఇపుడు జరిగినదేమది ? అటుల [క్రుంగను నిమది. "పెను తుఫానే రేగినా గమ్య మన్నది మారునా ? "వెలుగు రేకలు ఆగునా? సీక్రు బాసట ధీబలం తెలుసు కొమ్మిక ఈ నిజం విననొ ;$ అద్దరి పిలుపుతో (మోగె నెవ్వరి త లపులో ః క్ష

ఈని?ధిని

ఈ నిశీధిని నన్ను ఎవ్వ రది పిలిచేది?

ఈ స్వపస్నసౌధాన ఎవ్వ రది నవ్వేది? ఆ నందనవనాన సురనదీతీాన కల్పతరువుల నీడ వలపృశావుల తూలు ఆ నీలిమేఘాన ఇంద్రధనువున సోలి మెరుపు సయ్యాటలకు హాయిగా మైమరచు ఆ కడలి కెరటాల ఆ తూగుటుయ్యాల పాపన్నై పవళించి చందమామను నవ్వు,

[5

నిన్ను చూడగానె

నిన్ను చూడగానే

నన్ను మరచినానే

హృదయంతో భానం ఏదో

నాట్యమాడె నాలోన, చిరునగవుల ముత్తెపు సరులు నునుపెదవుల క3ంపుల తేలు తొలివలప్పల బంగరుతిగ । సిలికనుల చేయకు సెగ, తేనె లొలుకు మాటల చిలుక । ఎందు కింత మరునకు అలుక ? నా పచ్చని ఊహల మేడ వెలిగను నీ అలకల సీడ,

డ్‌

ఇటురా నారాగమాలికా!

ఇటురా నారాగమాలికొ |;

చిరునవ్వులు చాలు చాలిక | మళల్లైతావి మెకం సోకి అల్లె మనసు కోరిక లేవో నిన్నరా(తి బ2గరుక లలు నేడు కూడ ఇక చూద్దామా పసిడిమిసిమిపస తలదన్న నీ వన్నెలమెకుపుల సోలి పిల్లగాలి గిలిగింతలతో వలపువాట పరుగులు తీద్దాం సీలమణుల తోరణ లళ్ల ఆ చూపుల భావా లేమో । ఈ హృదయం రవళించింది గేయమధువు ఉప్పొంగింది.

ర) క

విరిసిందిలే నీదు రూపం విరిసిందిలే నీదు రూపం నేడు మురిసిందిలే నాదు హృదయం దరి చేర రావేల ఓ వన్నకాడా : తరుణ మ్మిదే వలపురేడా | 'వెన్నెలవన్నెలు తీయగ పూచె కమ్మతెమ్మెరలు హాయిగ వీచె ఈ ఎలజవ్వన మూయల లూగె ఎదలో భావన లేవో (మోగె గోరువంక వింక మెంతొ చూపె పసిడిచిలుక' పలుకు మరులుగొలిపె చందమామ అదెనను గని నవ్వె మరు డిది అద నని శరములు రువ్వె ఈ కనులకు నీ సొగసే వెలుగు నిను తలవిననే మెకము రేగు విరాన మరాళి వరాళి చలించె ఆ మయూర మోరగా నటించె. 8

గోపాల! నీతలపు

గోపాల: సీతలపు మదిని మెదలిన చాలు: తిలకించు నొక వింత గిలిగింత నా ఒడలు.

అది ఏమి మురళిరా । అమృతధారలు కురిసె

ఆ కౌనకోనలో మోడు లన్నీ విరిసె.

ఆలమందల నేలు నీ లీల లేమందు

గోవీకల నలరించి కూర్చె బృందకు విందు,

పొన్నకొమ్మల నక్కి గోఎకులతో ఆడు

నిన్ను తనలో కొంచి యమున నవ్వెను నాడు,

సి అడుగు నీడ సోకిన పుడమి పులకించు

ఎనలేని ఎన్నెన్నా స్వర్ణాల వెలయించు.

కేం

మదుమూాన మోయీా! ముధుమాస మోయీ | మురళిధరా! కనువిందుగా నన్ను కరుణింపరా। నిలిచి పొవక చూచె యమునాతరం౦గాలు చిగురించె ఈ హృదిని ఏవేవొ భావాలు సీ షేణుమధురిమళు రవళించన ఇపుడు, తల లె త్తి జడములై ఆలమందలు వేచె 3 పెక్కీ- తుమ్మెదలు పూలబాలల దోచె ఈ రాధ నిను వీడి ఎటు తాళునో ఇప్పుడు, అదిగోః పరాగాల సుడిగుండములు 'రేగె ఇదిగో జగాలన్ని వింత ఊయల లూగ. మనసొర నిను చేరి కరిగిపోనీ ఇపుడు,

ఎవడు దేవుడు?

ఎవడు దేవుడు? దేవు డెవడయ్యా

ఓ రామలింగా ।

-దెవు డెవడో తెలిసికోవయ్యా : మట్ట కొదది పుట్ట కొదది బొమ్మ కౌదది దిమ్మ కాదది ఏటి నన్నిటి దాటి సీటుగ మరులుగొలిపే మెరుపురా అది కొడు పురుషుడు కొదు ఆడది లేము రూపము లేదు నామము "దేవు డంటే వ్య క్‌ కాదోయ్‌ దేవుడంటే శ క్ర లేవోయు. చుక గ్రాలను లెక్కింప వచు;ను భూమి చొపగ చుట్టవచ్చును “దేవుడిది” ఆని చూప నేర్చిన ఫండితుడె మరి పామరుడురా |

..

దేవా! వెలుగెందవా!

దేవా 1 వెలుగొందవా

ఎదలో చీకటి తొలగింపవా 1 సలకొంటి వంట అంతా పిలిపించుకొందు వెంత ? కనువూ 1 నా వెత లీనాటికి వినుమూ నా మొర నేటికి, ఎటుతో యుగాల నుండి తపియించే నిదె నా జీవితం ఎపుడూ కాదె నీ కంకితం. హరివిల్లు లన్నా పిది ము అమృతంప్ప సోన కురియు మనసారా సిను వీక్షింపసి

రై

ఎంత దూరమో నినిలయం

ఏంత దూరమో నినిలయం

కానరాదు కనులకు దేవా

అడుగు పడదు ముందుకు అలసితి

ఇచటి కిపుడు సీవే రావా।ః ఏ పేరున సిలిచెద నిన్ను ? "పెరన్నది లేకుండానే చూతు నిన్ను ఏ రూపంతో ఎన్ని జగము లిమిడెనొ నీళో జాతివర్హ గుణకర్మము లు నిన్ను తాకు నె భెదములు | ర్మాతి పగలు నిను చేరుటకే యాత నాది ఏమందునులే కన్నతండ్రి కినుకొ నీకు ?

న్య

మరచితివా నను! మరభితివొ నను పర మేళ్యరి | రరుణ చూడ రావా శంరరి! భూగోళం గగనం దివము చంద్రసూక్యతారాగణము ఆటబొమ్మ లివి నీ కమ్మ : తెలియగలనె వీ దగు మహిమ ఎటు చూచిన నీ (క్రీడలు : తోచు కాదె ఏవో జాడలు; కాని నీవు ఎపుడీ కనులకు కొనరావు మరి నా కందుకు ? ఎంత అనద నైనానా మొర విశరాదా।! వందుకు ఆ తెర వెక్కి. వెక్కి ఏడ్చే శిశువుకు తల్లి తప్ప ఎవ్వరు దిక్కు? [శీ

అఎవడు [(బాహ్మడు ! లనడు [బాహ్మడు ఎవడు మాల? ఎందుకో యీ పాడుగోల ? అందరం ఆ బుషుల సంతతి అందరిది మరి ఒక సంస్కృతి ఆత్మబంధువు లొకరి కొఠరం లేదు మనలో మనకు భేదం, “అంతయును ఇసి (బహ్మమే” లని (మోగు వేదము వావమును కని అంటరానితనాన్ని ముందుగ ఆలసించక రూప్పుమాపర, భరతభామిని [కుంగదీసిన పాడు జబ్బ నొమ్యనిరసన ఇంకన్రనా తెలివి రాదా ? జాతి మేలే సీకు చేదా ? క్‌

ఎంత వెర్రివాడనయ్య! ఎంత 'వెరివాడ నయ్య నేను దేవాః ఎట్టి క్మురకుంక నయ్య నేను దేవా మట్టిబొమ్మ మలచినాను బొట్టు లెన్నా కూర్చినాను బండరాయి చెక్కినాను దండ లెన్నా సపేర్చినాను, సీకు రూప మేమిటయ్య (గుడ్డివాడ కొని నేను బింబ మేమొ ఎరుగలేను। (ప్రతిబింబం రీర్చినాను | నీకు కొయమె లేదని నొ కీసిపె స్‌వు వాక్కు నీక్తు [పతిమ లేకుండుట నిక్కచ్చిగ పలుకు బుక్కు. దడులు చుట్టి గుడులు కట్టి గదిలో నిను కైదు చేస్తి చిమ్మచికటికి సీకూ బలవంతప్పు చెలిమి చేస్తిం పరిమితులకు పరమౌ నిను పరిధుల బంధింవినాను నన్ను కరుణ మన్నింపుము నిన్ను కించపరచినాను.

ఏ రూపం దేవా! నీది

(నేను ఏ రూపం దేవాః నీది

ఎటుల నిన్ను పూజించేది? (దేవుడు) స్త్రీని కాను పురుషుడ కాను

వ్యక్తి కాదు కిని నేను

పరిధి లేని కేర్యదం నేను

అణువణువున నేనున్నాను, (నను) ఏ పేరో దేవాః నీది

ఎటుల నిన్నూ న పిలిచేది? (దెవుడు) కాదు నేను హిందూ ముస్లిం

కాదు వై౨స్త్మవం చార్వాకం౦ం

హరి హరుడూ యెహోవ అల్లా

నా భూమికలే వీ రెల్డా (నేను) ఏ శ్రీదో దేవా! నీది

ఎటుల నిన్ను తెలుసుకునేది? (దెవుడు నను నీలా అనుకొనినావా ?

నా చుట్టూ గిరి గిసితివా ?

నాకు లేమ పూర్ణ విరామం

నే ననంత సత్యక్షానం.

డ్జ/

జాన మెది? “వట జ్హాన మేది ఏ దజ్ఞానం చెప్పి చూడు మనకిది పందెం విస్సన్నా ః వివరిసావా ఏం లేదని నవ్వేసావా, చందమామ బంతిగ తోచెను చిన్నవాప చిందులు లొక్కను పెద్దనాన్న తెగ యోచించెను దిష్టిబొమ్మ మనిషని తెల్చెను, నిన్ను అలా వెలిగిన జ్ఞానం నే దేమో మరి అజ్ఞానం : సందేహం ఒక పే హితమా ? మతిమైకం "పేరే మతమా? క

నీవు కలవని స్‌వు కలనని నమ్మగలనా ల నివు లేవని చెప్పగలనా ? 'దేవదేవా । లోకమంతా ఏమిటో ఒక వింత పుంత. చిన్న చేపలు పెద చేపల వాతబడి వడి వీడు నసువుల న్వొర్ర మే సంసారనారం జగతితీరే ఎంత ఘోరం! ధర్మ మొక ప విజయ మొందునొ గెలిచినదియే ధర్మ మందునొ ఏమి చుట్టరికమ్ము మనదనో ఎవరి మానసప్పుతు డెవడో ? సృష్టి అతుకులబొంత కాదొ దీనికొక మూలమ్ము లేదా మనిషి మనసది వట్టి కల్లా ₹ రై

నీవు లేవని

.నవ్వుకుంటా నెందుక న్నా?

అన్ని కోటుల మెళ కవ్వల

నిలిపె నెవ్వడు వింత దివ్వెల నా

బొంగరంలా భూమి నెఫపుడూ

తిరుగు మని శాసించె నెవ్వడు ?

ఏ్‌త్తు లకన్నె మొక్క 'మొలచున?

కుండ కలదే మట్టి లేనిదె ?

నటుడు (_పేక్షకు డెవడు లేకనె

అయ్యయో: నాఏక్‌ ము నడచునె?

ఎంతగా నిను తెలియనర్చిన

ఏ0

మనోరథం! మనోరథం! మనోరథం ః మనోరథం | ఇదే ఇదే నారథం। మనోరథం 1! మనోరథం | ఇదే ఇదే నాపథం బలహీనుల నేడ్చించే దురంతాలు ఖండినా సేతినిజాయతీ పెంచి సుఖశాంతులు అందినా శృంఖలాలు తెంచేస్తా సింహంలా గరినా జగతి అంత ఒకటీ అని (ప్రగతికి ముందడుగేసా పాతాళం 'పెకలినా సూర్యున్నిపై విహరిసా ఇలనే స్వర్గం చేస్తా గతం లోని మంచి నెంచి పాతబూజు దులిపెసా కొత్తదనం సాధిసా ఏ్షే

కొత పాట వాణాశు కొత పాట పాడరా కొత బాట చూడరా భారతీయసోదరా ఏ కులాన పుట్టినా ఏ పని చేపట్టినా అందరూ సమానులే అంతరాలు లెవులే. “నాకు మోక్ష "మన్న ఆ (వొకులాట మానవా ? ఒరుల వెతల తీర్చరా | పరము రాకపోదురా ; కొత సొత అన్నది మంచి కక్క డున్నది మనిషి ముందు కేగగా మార్చు సంఘ మనువుగా. వి

మేమంతా భారతీయులం

"చవేమంతా భారతీయులం

సమకతాస్వాతంత్యయోధులం “సత్యమేవ జయతే" అను నిత్యనినాదం మాదోయ్‌ మువ్వన్నెల ధర్మచ[క విజయపతాకే మాదోయ్‌. కులమతాలు ఎన్నున్నా ఒకే జాతి ఒకే నీతి 'వేషభాష లిన్నున్నా ఒకే దళం ఒకే గళం. బానిసత్వసం కెళ్ల ను తుత్తునియలు కొవిన్తాం. విశ్వశాంతిసంరక్షణ సం[గామం సాగినాం,

3కె

ఉపసర మామ్‌]! ఉపసర మాం కమనీయే కవితే: ఆవిశ మాం రమణీయ కవితే । సురగ భ్షాశకరభరపులినే మధుకరముఖరిత నన్దన కుళ్లో ధాతుపరిష్కృత హిమగిరికట శే అభిపర మాంతవ కొన్న౦ దయితే । సంచర పురతో మే స్మితరుచిరే । తవ సుషమాం మే పిఎతు స్వా నమ్‌ అధీనవవాచం మయి సఖ్య త్వమ్‌ జనురివదమనిశం విలసతు రుచిరమ్‌, వ్యాకులమేకాకినమయి భజ మామ్‌ ధ్వనయతు మమ హృత్‌ తవను కటాకైః జీఎతమరసం యది న పొ దయసే సా త్వం జడమిమమధునా సాన్త్వయ., 34

విజయతాం న్వత నృభారతమి వ్రిజయతాం స్వతన్హ )భారతమ్‌ విజయతా మఖజ్జ్దభారతమ్‌ శీత్ర శై లవ్వపముకుట రత్నాకరవలయపవాలితమ్‌ కొ వేర్మీబహ్మప్పుత గ ఖాసిస్టూపలాలిత మ్‌, నిత్యఫుల్లపల్ల వసువ విటపిసస్యవనవిరాజిత మి. ధర్మసత్యదయాశూర జనమహాచర్మితభూషితమ్‌ అ స్త్రళస్త )దణ్ణనీతి "ఘోర సెన్యభీతశా త్రవమ్‌ డానకర్మభ క్రీియోగ సర్వలోక సుఖశుభాస్పదమ్‌, వాల్మీకి వ్యాస భాస కాళిదాస రవిసమీడీతమ్‌ వామదవ జైన బౌద్ద తిరువళ్వార్‌ నన్నయార్చితమ్‌. వేవ్‌

భజరే మానన। భజ కే మానస ః; పరమాత్మానమ్‌ [వజ 'రే మానస 1 మోదనిదానమ్‌ కరుణాకరమపి ఖలజనహరణమ్‌ గుణవిరహితమపి సుగుణొభరణమి సదసన్మయమపి సకలాదీతమ్‌ కృత్యర హిత మపి కర్మసు నిరతమష్‌ అ న్తికతమమపి దూరి సన్తమ్‌ అన్హఃస్థిత మపి బహిరివ భాన మ్‌ నామహీనమపి నామసహస మ్‌ రామలిజ్ఞనుత మేక మజ[స్రమ్‌ ఏ6

6

న్‌

నిగి₹4గిడి గీ 64 0/4/17ణ౧4ఓ౮ .

ర్ర/ -

కం ఆటా వూ వ టాం ల త £౧0/63$018 2006 [0264 0! 6 0౭02162616 05 51 051116, నా 0౩౧20142 91618160 [గ64ం040286. న | _

షీ యు