Telugu తెలుగులో దండక సాహిత్యము - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఎ అనన. నామముతో ఇ జ ం ల + ; సు 2 | లలా నా రాం. .. భా. వక్త + న్య - | క , + | ళి హే ఖ్‌. ఓ = క - + క్ష ల శ శంక 1 + ," న " తలో | | మ డా! గొలకోట నూర్యభాన్కర రాపు ల్వకా, డో వ శ అ = బెనారస్‌ పొందూ. విళ గవిదా ఫ్రలయమునుండీ పిషె పొందిన తెలుగులో పిహెచ్‌.డి. డి్నిిగీ పొందిన జ సిదాంత ము .__ 190086 వ ్స్‌ టల ఓ . .

€. స్ట్‌ జల క! హఠ 4వకు మూక ఇంక్‌ నముప రైలరో _ ఇం వద

క మనన అానాడ్రి అలుగులత శాహకాత? వ దండక ంరా త్య ఈంం రచయిత | డా॥ గొల్లకోట సూర్య భాస్కరరాపు తిరుమల తిరుపలి దేవస్తానమువారి ఆర్ధిక సహాయంతో (ప్రచురిరం, బెనారస్‌ హీందూ విళ గవిద్యాలయము నుండి తెలుగులో పిహెచ్‌డి. డి(గీ పొందిన సిద్దంత (గ్రంథము = 1088

ని [1 క్‌ “తెలుగులో దండక సాహిత్యము 'పశనము ముదణ : జూలై 1992 షా" జ స గ చ (పతులు ౩; 1000 యా న వాక్కులు : 1గంథక రవి, (ప తులకు ; డా! జీ యస్‌, భాన్క_ర-రాఫు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయము బొనూ గరు-ల్‌కి8ి 12న, వెల . ర్స్‌ [/ = రూ॥!లు ము[దణ మహేశ (రి (వీంటింగ్‌ ర్‌ మైండింగ్‌ వర్కు సీతంపేట, 'రాజమం(డి, నడక తాావను రస్తు ౯ (గ్రంధాలథయ మ్మొ,

అజో టే మా యో అ౦కితం౦ ఈ కృతి శ్రీ వేంక'పేశ్వుర స్వామివారి (శ్రీచరణాలకు పూజాసుమంగా,

సం ప్‌ 2). 3. 5. వ[4క4కగనీ షట 0, వ?006580౯? ఉ 5% 1624 1౦౧ ౦ 01082, 3.51 ౮. ఇతి [4ప్‌! 5 సమీతణం

(శ్రీకరమైన “తెలుగు సాహీత్యం వెయ్యేళ్ళ “తెలటుగససు వెలుగుల జిలుగు నింపుకున్నట్టది, _సటకియ్యావై విధ్యం చాసీక్‌ పెట్టనినామ్ను. ఆదికవి ఆ సన్నయనుండి నేటి పిల్లకవ్రుల వరకు ఆప్యాయంగా చేపట్టి ఆదరించిన చనానిలో దండక (ప్మక్రియ ఒకటి. దండక రచన ఛక_కవుల కృతులలో సరి పాటిగు క న్పిస్తు౦ది. ఈ (పేక్రీయకు ఆది స్తోతస భ క్షిపరక దండకములే, వకారణంచేతనో పరిశోధన వే(తంలో ఇటీవల వరకు పరిశొధకుల దృష్టి దండక సాహిత్యం మిద (ప్రసరించలేదు. ఈ విషయమును గుర్తించి ఆలోటు యథధాశ క్షి తీర్చుటకు సావాసించి (శమించి సాఫల్యమును సాగొనినవాడు చి! డా! గొల్ల కోట సూర్య భఛానక్క_రరానవుం

సూర్యభాన్క_రరావు. విద్యార్థి దశలో గురుకుల క్షీష్టుడుం “విద్యాదదాతి వినయంి అనే సూక్షికి పా్యతమెనవాడు, రాజమండి స్నాతవోత్తర విభాగంలో తెలుగు ఎం,వ,లో ఉత్తమ వద్యాష్థలలో , నొకడుగ ఉత్తీస్తడై పిపాచ్‌,డి. పరిశకోధనకై వారణాసి యందలి "కా! షపాంందూూ విశ్వవిద్యాలయమున (ప వేశించినవాడు. నా పసఠర స్‌ వెచముణల్‌ పరిశోధన (పారంభించి, నిరంతరముగ [శమించి నిర్మీతః సమయ మించకుండా-నే పట్టమును 3 వస మొనర్చుకొని నాకు గర్యకారణ్న శిష్యులలో నొకళై న వాడు, “స్థానేష శిష్య నివ హైర్వినియుజ్యమ్లానా విద్యా గసరుంహీ గుణవత్సేర వమూతనోతి అనికదా సూక్తి (పస్తుతం "రాజమం డిలోసి చెలుగు విశ్వవిద్యాలయంలో పనిచేస్తూ ఫ్రై చారి మన్న లకు పా_తుళై నవాడుః

ళ్ళ

ఈ (గంధం మడధ్యాయ విలసితం. [(పథమాధ్యాయంలో “దండకము--స్వరూప వివేచనము కాసింపబడినది, దండక చ్బ విచార ములోను, వృత్త, స్థితి నిర్ణయము నందు, మార్ల జేశి శద పరిశలీలనమున్య నిర్ణయమున భాస్కరరావు మౌలికత గోచరించుచున్న ది,

ద్వితీయాధ్యాయమున ీదండకలత ణఅములు పరామృుష్టమ్ములై నవి, అగ్నిఫపునాణాది సంస్కృతే (గంధాలనుండ్వి క విజనా శయాది తెలుగు లక్షణ (గంధాలనుండి దండక లక్షణాలు సేకరించి రెండింటి భేదసాదృ శా ఫ్రుతోపాటు లెలుగు దండకాల ( పలికతను చూపడంలో (గంథక ర్త కృతకృత్యుడయ్యాడు.

మూడు నాల్లు అధ్యాయాలు ఈ 1[(గంధానికి సారభూతమైనవి, తృతీయాభథ్యాయంలో సాహిత్యయుగ వీభజన ఆధారంగా దండక సాహి త్యం అవిర్భావ వికాసాలు, నిబద్ధ-అనిబద్ధ 'వాంవ్యపరంగా వివరించడం జరిగింది, చతుర్థాధ్యాయంలో భక్షి పరకమైన దండ కాంతోపాటు (పధాన రసాలకు చెందిన ఆయా దండకాలనే కాకుండా వ స్రంగ్ర(పధాన మెన టిల్లదండ కాల తీరు'తెన్ను లను కూడా వివరించడంలో (గంథక_ర్హ చూపిన ఓర్బూ, నేర్చూ, తీర్ప్చూ విశదమాతున్నాయి.

పంచమాధ్యాయం (ప్యేకతను నంతరించుకొన్నదిశరక్రి లేని'జే భ కికుదరదనీ._.కామిగాక మోథగామికాడు అనీ నానుడులు వింటూ ఉంటాం. పోతన మొదట్లో రాజ్యా శయం వైపుమొగ్ణ్గి ఇష్టంగానో అయి ష్టంగానో తన వలికను మెప్పించడానికి భోగినీదండకం చెప్పినట్లు జన (నుతి. దాని కర్పృత్యం ఇంకా వివాద (గస్త మైన బే కదా! దండక నా హీత్యంలో భోగినీ దండకానికి ఉన్న (పళ్యేకతను పురస్కరించుకొని, ఆ కోవకు వచ్చే దండ కాలను 'ెక్కాంటిని గుదిగుచ్చి వాటిని వినరషా చివరకు వాని పోకడలను (కోడికరించడం అయిదన అధ్యాయంలోని పిషయం, ఈ జాతి దండకాలన్ని భోగినీ దండకానికి (వతిబింబాలే అని

సక! నిరూవీంచిన తీరు (పళశంననీయం. ఇజే కోవకు చెందిన వై నా తాళ్ళపాక పెదతిరుమలయ్య శృంగారదండకం, ధూర్జటి కాళహస్తీశ్వర దండకం; అజ్ఞుతే కర్భృక మైన ఛే మేశ్యర దండకాలు దైవనాయకములు కావడం అఆపవాద (పాయం,

చి! భాస్కరరావు సహజంగా సాహిత్య విద్యార్థి "కావడంచేత ముక్తృకాల జాతికి చెందిన దండకాలు లఘుకృతులని చిన్నదూపవుచూ డకుండా ఉన్నంతమట్టుకు అయా దండకాలలో గోవరించే వర్ణనలు, అ ఎ౦కారాలు, లోకోక్తులు జాతీయాలు వంటి కళా పషానికి చెందిన వివయాలు పభ్ఞాధ్యాయంలో వి'వేచించడం జరిగింది,

"దేవతా మూర్తుల వర్షనలు కలిగిన దండకములు మిక్కి_లి (పచ రములు, వానిలో "బేవతా న్వరూప స్వ్యభావాలతో పాటు అంగాంగ వర్ష నలును గోచరించును. నరస్వతి, గాయతీ) దండకాదులలో మంత వీజాతరములు ని కేవీంపబడినవని సోపప త్మికముగ చూఫుటలో (గంథ కర్త బుద్ధి నైశీత్యము, పరిశోధన పాటవము (పకటితమగుచున్న పి. ఇతర వర్మ నలు వైవిధ్య నంకోభితములు, వక'దేశికముగాకాక దీర్ధృవర్ధ నములు కొన్ని దండకములలో కానవచ్చును. అదిభట్ల నారాయణ దాసుగారొనర్చిన మైసూరుచేశ (ప్రశంసా దండకము ఫురవర్ణ నతివృ త్తి ముగా గలది, అద్దంకి గంగాధర కవి “దపలనయన ఈ గంధనాగంబు చందంబు.*. అంటూ చేసిన పర్వత వర్ష నగల దండకము కూడా (పశంశసీయ మైన దే. కవులు సాధారణంగా బుతు వర్శన చేయడం పరి వాటి, "కాసి ముత్యనూర ఫ్రై" రాయణ మూరి తన “సకలనానందంిలో (ీప్మాంత వరన చేఘ్తూ (ీమ్ము వర్హా బుతుసంధిని రమ్యంగా వర్శించినాడు.

దీని వెను వెంటనే కొన్ని ముఖ్య దండకాలలో నుంచి కట్టారా లంకారాలను లమ్య లవణ నమన్వయం చేస్తు దిజ్నాాతంగా చూప డం బాగున్నవి, ఏపని కనుబంధంగా సూక్తులు మ! రించబడ్డాయి.

శ1[1 అనుబంధంలో ముది, తౌము (దితములు, లభ్యాల భ్‌ నములు; (గంథాంతర్లతములు; ముకృకములు ఈ నీవెగా దండ కాల పట్టక ను ఇవ్వడం పఠితల సౌలభ్యం కోన మే, దండక సాహిత్యం గురించి "తెలిసికొననో లేవారికి ఇది కరద్‌పికలా ఉపకరించగలదనడం, స్వవంకాదు,వాన్త వంకనుక , న్‌నికి ₹ండవభాెాగ ౦గా [పముఖమైన దండకాలను ఆయా కనుల సంథీ. పసరిచయంతో యదా తథంగా ము(దింఛి నట్టయి లె ఆం[ధపారకలో కానికి ఉపశారకం కాగలదు కాని అది బహు వ్యయ (పయానలతో కూడిన పసిం ఒక్కమాట, వ కారణంచేతనో అచ్చు తస్వలు ఎక్కువగా దొర్లినపి, అవి సవరింపబడి ఉంజశు (గంథసౌకర [9 ఇంకా ఇనువుడించి ఉండి ఉంటేది. చిరంజీవి సూర గ్రఖెన్క-ర రావు "లేఖని నుండి మరిన్ని ఉపయు కృరచనలు వెలువడగలవని ఆశిన్తూ అతనికి అశక్తిని కట్లంచమ.ని ఆ అన్న పూన్తాసహిత విశ్వేశ్వరుని సపార్థిస్తు న్నాను. కుభంభూయాత్‌ , విద్వడ్డ నవి ధేయుగం, జోస్యుల సూర్య(పకాళరావు

న. ల ఆచార్య బేతవోలు రామబ్రహ్మం సాహిత్యపీఠం తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం బొమ్మూరు-58ికి 1బి4 ఆ ఎళాదం౦

నన్నయ నాటినుంచీ దండక 1ప్మకియ సాహీతీపరులక్రు తన పరి మళాలను పంచఛిపెడుతూ నే ఉంది. అనాటినుంచీ దీని ఆరంభ-పరిశామ. వీ'కానదశలన్ని ౦టా భి క్సిచే వై చేయిగా క నివిసోంది. పదాలను పువ్వు లుగా దండగుచ్చి ఆ రాధ్యదై వానికి అర్చించడం ఈ (ప్యకియలో అంత ర్లతంగా కనివించే తత్త్వం,

వ్యుత్చ త్తిని జ చూసీనా “దండకంో (దానవిడభాపా నంబంధి గానే తోస్తు ది, ఈ పూలదండ, నంస్కృృతంలో ఆదికావ్యం అవత రించే నాటిక్రన్నా ముంచే సురభారతి గ శసీమను అలంకరించి ఉంటుంది. “దండకంోగా రూపం మార్చుకుని స్టెరపడి ఉంటుంది. దండ-దండక శాలకు (ప్మకియా తత్య్యనుకూలమైన అర్థం సంస్కృతంలో కనప డదు, ఈ అలోచనకు ఇదొక బలమైన ఆధార౦;

వీింగళ చృందస్సులో దండక లతణాలు ఉన్నాయి, పురాణ కావ్యాలలో లతలు కనబడుతున్నాయి, ఇప్‌ ఆధారం?"?గా డా॥ జి. యస్‌. భెస్క_ర రావుగారు సంస్కృతం నుంచి (దావిడ భామల లోకి (పవేశించిన మరొక ఛందః (ప్మ్యకియగా దండకాన్ని నంభావిం వారు, దీన్ని దృఢ పరచడం కోనం అనేక లతణ్యగంథాలను అవలో డనం చేసారు. పర్మిశమించారు. ఇది పశంసనీయం,

ఆరంభంలో భ ఫ్‌కి ఆలవాలమైన ఈ దండకం మధ్య కాలంలో ర క్రికి వాహీక అయ్యింది. దవీ.ణాం[ ధ యుగంలో రాజ స్తుతులకూ వే శ్యావర్ష నలకూ పాల్పడింది, అధునిక కాలంలో అన్నింటి! అహ్వానం

కీయ

పలికింది. నవరసాలనూ బఒలికించింది. సాంఘిక దురాఛారాలు, రాజకీ యాలు, ధూమశకటాలుు వీవుల్చ్‌పార్కు.లు, ఎన్నికలు, పీశూరీలు, -జీరడీలుు ఫుష్క-రాలు అన్నీ ఇందులో ఇమిడిపోయాయి దండకం ఒక కదంబం అయ్యింది అయినా అజన్న సిద్ధమైన లతు.ణాన్ని వదులుకో లేధు, భకకిని ఒకవైపు (పముఖంగా గు బాళిస్తూనేఉంది. ఈ వైనాన్ని మి తులు భాస్కర ౪ 'వుగారు న్కకమంగా సాభారంగా నిరూవీంచారు.

ఛందఊిపరంగా విభజించడ మేకాగక (గంథాంతగర్ష తాలు ఎం స్వతం (తొలు అంటూ వింగడించి వాటిలో అవాంతర భిదాలను వ్‌క్రు సా రించారు, ఇది కా స్ర్రీయంగా నాగిన వి నేషణ, రన_వాధాన్యాన్ని బి వేసిన విభజన మరొక పార ఖశ్వంకాగా ఛాపాపరంగా సంస్కృత -ా ఆంధ - అచ్చిక దండక విభాగం మరొక కోణం, ముదితా ముదిత విభాగంతో విస్తేహణకు సమగత చేకూరింది,

దండకం తెలుగులో ఇబాలా (పసిద్ధి కక్కిన ప (కీయ. బది (కమ [కమంగా తన ఉదా తృతను కోల్పోతూ వచ్చింది. ఇవ్వాళ “దండకం6 విప్పకు నాయనా!” అంజు తిట్లకు లంకించుకోకు అని అర్థం, ఈ జారు పాటును కూడా డా! భాన్క్సర రావుగారు 1 ససావించారు,

గ ౦ంథాంతర్లతంగాగానీ న్యతం(తంగాగానీ ఒక సోత్భ్రంగా ఒక్‌ ఖ౦ండికగా ఈన పాతను నిర (హించిన ఈ దండకం స్వతం(త కావ్యంగా కాడా ఆధునిక కాలంలో రూపొందింది. మొ ల్హం “రామకథను దండ కంగా రచించినవారు ఉన్నారు. భెోగవతకథ చెప్పినవారూ ఉన్నారు, భక్‌ అంతస్సూ[ తం

సంస్కృ తాం[(ధాలలో (పసిద్ధి కెక్కి; విసృతిని వొంది, ఈ నాటికీ సజీవంగా ఉన్న ఈ (పకియను గురించి తలస్పర్నిగా పరిశోధన వేసి పీిపాచ్‌, డి పట్టాభిపి కులెన డా॥ జియస్‌. భెసన్కరరాఫప గారని మునసెారా అభినందిస్తున్నాను, “మత్చు'రాకృత శుభాధిక్యంబు లాసన ట్టిదో” అని నంబరపడుతూ ఏరు ఈ పరిళో ధనాంశాన్ని స్వకరించి

ల్‌ ఉంటారు, వీరి పరిశోధన పర్యవేత్షకులు అచార్య జో స్యుల సూర్య (పకాశరావుగారికి సాహిత్య విద్యార్థిగా నేనూ క లజ్జ శాంజలీ ఘటి 'బెనారస్‌ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి ఈ పరిశోధనకు ఫలితంగా పట్టం పొంది (శీభాస్కరరావుగారు కానీ పండితు లయ్యారు, ఇప్పుడు మేవుం'ఈా సాహిత్యపీఠంలో సహ వతుల౦ం, అద్‌ ఆనందం, ముదిణ విషయంలో వీరు మరికాస్త జాగ? త్త తీసుకుని ఉండా ల్ఫింది, “అప్పుతచ్చులు బాగా దొరాయి. పరిశోధకుడే పొరపాటు ణి లి ౧ పడ్డాడు అనిపించేవి కూడా చాలా ఉన్నాయి, పడ్డవారపాట్టకు ఇవి తోడై తడిసి మోపెడయ్యాయి. కంటిలో వత్తి వేసుకుని చూసినా ము( దారాత్స్షసాలు దొర్గుతూ'నే ఉంటాయి, అటువంటిది వమూరి'తే ఇక ఇస్పాలా! ఇది ద్వితీయ ముద౦ణకు నోచుకుంటుందన్కీ అప్పుడు సవ రించుకుంటారనీ ఆశిద్దాం (ఈ పీః8ళలో ఎన్ని దొపఫతాయో!!) 6 (గ "సెలవు, బొమ్మూరు భవపీయుడు 147.09 బేతవోలు రామబ?హ శం

(గ ఆచార్య ఆర్వీయస్‌. సుందరం బొమ్మూరు-588 124 ఏం. ఏ. (తెలుగు, కన్నడం, సంస్కృతం), తేది. 21-1-1092 పీహెచ్‌. డి., డి. లిట్‌. కీ శాధిపతి, సాహిత్యపళ 0 ఇలుగు విశ విద్యాలయం, రాజమం డి [పాంగణం వుంగశాశంస

(పియా వైవిధ్యంలో 'తెలుగుసాహిత్యం వ సాహి'త్యానిల తీసిపోదు. కావ్య పురాణ (పబంధాది మహాకావ్యాలను రచించిన మహో కవులకు మఘర కవితలను (పవచించిన జానపద కవులకు తెలుగు సాహిత్యంలో కొదువలేదు. "కాని "తెలుగు సాహిత్యమం కు “రామొ యణ మహాభారత (పబంధాది కావ్య [పష్మకియలు మాతమే అనే అఫహోవా ఉంది, ఇది "తెలుగువారిలోనే కాక్‌ లెలుగు సాహె'త్యాన్న్ని గూర్చి మిడిమిడి జ్ఞానం ఉన్న భాపే.తరులకూ ఉంది. ఇలాంటి అపో హాను పోగొట్టి, తెలుగు సాహిత్యంలోని వైవిధ్యాన్ని (పదర్శించవలసిస అవనరం ఎంతేనా ఉంది,

“తెలుగు సాహిత్యంలో ని (క్రియల్లో కొన్ని సంస్కృతం నుంచి లేచ్చుకున్నవి, కొన్ని సంన్కృతి (పభావంవల్ట ఏర్పడ్డవ్‌, మరికోన్న్ని -జేశీయ౦గా వికాసం వెందినవి, ఇప్‌ వ కోవకు వెందిన-వై నా బెలుగు చారు వాటిని తము సొంతం చేసుకున్నా రు. ఎంతవరకు సొంతం వేను కున్నారు అనే విషయాన్ని విస్పిచెప్పె _గంథాలుగాన్తి విమర్శలుగాని ఇంతవరకు రాలేదు. వచ్చినా వాటిలో నమ గ దృక్పథం కొరవడింది చంపూ కాన్య_ప్యకియకూ 'లెలుగులోని మహో కావ్య (ప కీయకూ ఉండే భేదాన్ని సమగంగా పరిశీలించినవారు లేరు, "జెలుగు (పబంధా లను కన్నడ (పబంఛాలతోపోల్చి చెప్పినవారూలేరు. అలాగే తెలుగు లోని ఒకొళాక్కా (పక్రియ వికాసాన్ని సమగ వివేచన చేయవలసిన

సళ [|

ఆవసరం ఎంలెనా ఉంది, ఇలాంటి వాటిలో మహాసీయులు నిడుదవోలు "వేంకట రావుగారి *' ఉదాహారణ నాజ శయ చర్మితి ఒకటి.

డా, గొల్ల కోట నూర్యభాన్కరరావు చేపట్టిన పరిక్‌ ధనాంశం పైన నేను చెప్పిన కారణాలవల్ల టైశ్‌ప్యాన్ని సంతరించుకుంది దండక సాహిత్యం నంస్క్పృతం, లెటుగు, తమిళం, కన్నడం మొదలైన భామల్లో ఉంది, అయినా తెలుగులో చానిఫొక (పత్యేకస్థానముంది. సత్రకం ఎల్మాగై తే తెలుగువారికి సొౌంతమైందో దండకం కూడా అలాగే సొంతం అయింది. ఈ విషయాన్ని చెప్పడానికి డా. భాస్కర రావుగారికి ఇంత (గంధం అవసర మైంది, దండక స్వరూప వివేచనం చేయడంలో, దండక సాహిత్యం ఆపిర్భావ వికాసాలను నమిావీంచడంలో, దండకా లను విభజించి పరిశీలిందడంలో డా, భాన్క_రరావు చూపీన విడ త (పశంసార్దృంగా ఉంది. తెలుగులోని లతణాల్ని తర భాషల్లోని లత్ష ణాల్ని నమన్యయంచేసి డా, భాస్కరరావు మంచి పనిచేశారు. దండక స్వరూప వివేచనంతో బాటు విషయ విశేషణ కూడా చేశారు.

మన కంటికి అనని సాహిత్య [ప్యకియలో కూడా 'తెలుసుకోవల సిన విషయాలు ఎన్నో ఉంటాయని డా. ఛభాస్క_రరావుగారి వు న్తకం నిరూవినోంది, ఈ విధమైన క ఫనాలో ఆయన సమర్థుడని, కూడా ఈ ఫ్లస్తకం నికూపీసోంది. మంచి పరిశోధక్రుడిగా రూవుదాల్చే లతణాలు డా, జి ఎస్‌, భాన్క్మరరావుగారిలో క నివీస్తున్నా యి.

ఆర్వీ యస్‌, సుందరం

లా గం! లో కృ తజతలు జ “ వమధురమనోహర అతీవ సుందర యన్‌ సర్వపి చా రాజభథాన్‌ి అని కాలీ హిందూ విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థులు గ్‌తాలాపన చేయు దుగ, సార్ధక మగు వచనమిది, ఈ (పఖ్యాశి కంతటికిని పండిత మదన మోవహాన మాలవీయగారి మహదాశయ మే కారణము, దీనికి తోడు అన్న పూర్తా విశాలవీ. గంగాభవానీ సమేత విశ్వనాథ కృప (శీరామరత, ఎం. వ. చదువుచున్న సమయమునంజే పరిశోధనకు ఇదొక అంశం మిగిలి ఉందని, తమి ఉదావారణ వాజబ్నయచచరి[ిత ద్వానా ఉత్సుకత కలిగించిన (పాతన రణయులు (ల్స్‌) నిడుదవోలు వెంకటరావు గారికి (పథమముగ సమన్క_రించుచున్నాను. నాకీ విశ్వవి ద్యాలయమున (ప వేశము కల్పించిన ఆచార్య బయ్యా "వెంకట సూర న రాయణగారి, నా సిద్ధాంతవా నే పర్‌ న వేషమేణ బాధ్యతను చేపట్టి, అనారోగ్య కారణములచే విరమించుకొనిన (శ్రీమతి ఉా॥ బయ్యా రత్నావళిగారికి సర్వదా కృ తజ డను, నిరాధారముగ నిన్సృుపహాకు లోనయిన నమయమున సిరాాజు ముగ అభయమునిచ్చి, పరిశొధన వ్యాసంగ పర్యవేక్షణ బాధ్యతిను వహించి, నన్నీ సీకి చేర్చినడి ఆచార్య జో స్యుల సూర్యీఏ కాశరావు గారు, వారికి నా పృొదయపూర్యక్క కృతజ్ఞ ఆ౮భివందనములు, పరిశోధన సమయమున సము విత నలహోలనొసగిన కళా(పపూరర మధునాపంతుల నత లౌ రాయణ తా కిగారికి ఆచార [1 యస్య జోణారావుగారికి, (న్సీ? టెం భాస్క-రరావు(స్ఫూ ర్తి (శ్రీ)గారిక బెనారన్‌ పూందూ విశ్వవిద్యాలయం "త్సాగు విభాగంలో రీడరు డా! గుంటూరు తివికళమయ్యగారిక్క ఉపన్యానకులు డా బి, విశ్వనాఫ్‌గారికి నా కృతజ్జ తలు సాహీతీబంధువు, దయార్ష ) సింధువు అయిన బెనారన్‌ హిందూ విశ్వవిద్యాలయ అగికల్చరల్‌ ఫేక్రన్టీ రిజిస్ట్రార్‌ న్రీ; ఏలేశ్వరపు 'రామకృన్నశాత్రిగారి ఆదరణ వురువబేనిది, వారికి నా నవమోవాకములు,

|

నాసిద్ధాంత వ్యాస న్యాయనిన్షేతలు ఆచార్య యస్వీ, జోగారావు ణాపకి, ఆచార్య లీస్‌ , గంగప్పగారికి, ఆచార్య జె యస్‌. (ప్రకాశ రావుగారికి నా నమస్సులు,

అడిగిన వెంటనే ఆదరణతో తమ అభి పాయములను ఒనగిన ఆహార థి "బేతవోలు రామ బవా శంగారికి, అచార్య ఆర్వీయస్‌ , సుందరరి గారికి, క ఖలేజ్లో డను,

వై కికముగ, ఆక్థికముగ సంపూర్ణ సహాయ నహకారము లందించిన నా కుటుంబ సభ్యులకు,

ఉపకారవేతనము నొసగి పరిశోధన వ్యాసంగమునకు (_పోత్చా హమునిచ్చిన బెనారస్‌ హిందూ విశ విద్యాలయ అధికారులకు, ఇంకా సరిపడనపుకు మేమున్నా మని తోడుగనిలిచిన మితులు డా॥ ధూల్ళిపాళ (పభాకర కృన్నమూర్తిగాఃకి డా! డి ఎన్‌, వి, నుర్థుహ ఛొఫంగారికి డా! జిం జయలయమ్మీగారి కి డా| పి, విం మురళీకృష్ణ (ల/)మతి నాగమణి దంపతులకు నా కృతజ్ఞ తలు,

అడిగిన దే తడవుగ పొత్తములను, తాళప (లేము౯ను చూచుటకు అనుమతించిన ఆం(ధ సారన్వత పరిషత్తు గవర్న మెంటు మ్యూజియం [కాకినాడ 19 గాతమిా (గ్రంథాలయం [ రాజనుం(డి], (శ్రరామ "బొల భక్త పునక భాండాగారం [రాజమం డి], రాళ్ళబండి సుబ్బారావు పురావస్తు ప్రదర్శనశాల [రాజమం డి), శాకూర్‌ రీసెర్చి ల బిగీ [విజయవాడ]; సారస్వత నిశేతనం [వేటపాలెం (పాచ్య వున్నక భాండాగారములు | హైదరాబాదు, మ(చాసు], సరస్వతీ మహలు [తంజావూరు] (గంథాలయాధి కారులకు కృతజ్ఞ తలు

పుస్తకమును అందముగా (పింటుచేసి యిచ్చిన మహేశ్వరి (ప్రింటింగ్‌. (పెన్‌ వారికి. ఇంకను పిత్యశ్షముగను పరోశత్షముగను సహాయమందించిన వారందరో మహాను భావులు వారందరికి నా నే తళ తలు రాజమ ౦ |ి డా॥ జి. యస్‌, భాస్కరరావు

లాఫాయస్తప చపానా

లా టా, విషయసూచిక రి అంత (౪లో ఉపక)మణిక 1-4 పిథమాధ్యాయము 82 దండకము - స్వరూప వివేచనము

1. దండకళబ్ద విచారము -68, 2. స్వరూపస్థితి 9-18, 8. విశేషవృ త్తమ 18-17, ఉ. దండకము-మార్గ, దేశి భేద పరిశీలనము 17-19, క-1. ఇతి వృత్తము 19-20, 4.౨. భాష 20, 4-€ి. ఛందస్సు ఓ] -బిలి, 4.4. దేశి యనుటకు (పమాణములు లిక 4-5. మార్ష యనుటకు |[పమాణములు25-ల1 , అథస్పూచికలు లి.

ద్వితీయా ధ్యాయము 8-6

దండకము - లక్షణములు

కే, సం సృృతము 88.45, 1-1. ఛందోవిచితి లిక, 1. అగ్ని పురాణము రగ 1.9. ఛందోనుశాసనము లిక, కి6, 2, తెలుగు 45-54, 2-1. కవిజనా్నాళ యము 6, లీ-లీ. కావ్యాలంకార చూడామణి 46, 2-8. ఛందోదర్పణము 46,47, 2-4. లకణసార సం1గహము క7/,465; ౨.5. అప్పకవీయము 49, 2.68. సరసాం ధవృత్త రత్నాకరము 50, 5], ల. సంస్కృత తెలుగు లకషణముల భఇదసాదృళ ములు 54-556, శ్వ తెలుగు దండకముల (పత్యేకత 59.69, 5. కన్నడము 68-65, 6. తమిళము 65-66, ?. హిందీ 66.78, అథస్సూ చికలు (4/6.

తృతీయా ధ్యాయము 71/6 తెలుగున దండక ము-ఆవిర్భావ, అభివృద్ధి, వికాసములు

1. పురాణేతిహాోసయుగము 88-92, 2. కావ్య 1పబంధ యుగము 92-110,
2. దక్షిణాంధయుగము 110-182, ఓ ఆధునికయుగము 1184-10, అథస్పూ చికలు 17110.

అచ! చతుర్థాధ్యాయము క్షే 70 ౨28౨ దండకము -- వివిధ రీతులు

1. భక్తి 1-1. భక్రినిర్వచనము 180, 1.8. భక్తిరసము 101 1.8 భక్తిమార్గములు 182, 1-4. దండకములలో భక్తితత్త్యము 198-187, బి. శృంగారము 187-191, 8. హాస్యము 101-208, 4. .ర్కొదము 208-206, 5. చీభతృము 206-210, _ 6. సాంమికములు 210226:
2. తిట్టు 226-280, అథస్సూచికలు 280.బ8లి.

పంచమాధ్యాయము _ 'లికీి2-ఏ 709

భోగినీ దండకము తజ్జాతి దండకములు

1. భోగిసీదండకము, 1-1. ఇతిస్ప త్తము 284, 1.8 .కృతికర్త-కతిభర్త ౨95-246, 1-8. శైలి 946, 1.4 యధార్థాజయదార్థములు 248-251, ౨. శృంగార దండకము 2లవ్‌1-254, $8. వంకటపతిరాయల దండకము ల5ర్‌-25'7, 4. శాహరాజ దండకము 257-259, ర, పద్మినీ దండకము 260-262, _ 8 విద్యావతీ. దండకము 2822264, _ '. కచ్చిరంగరాజ దండకము ఖిరి&, 8. చం్యద్రాననా దండకము 265, 9. పద్మినీ దండకము 266, 10. భీమేశ్వర దండకము 67, 11. ఖోగినీజాతి దండకములు-వాని పోకడ 269.25, అధస్సూచికలు 26-270.

షభ్టాధ్యాయము ౨80-821

వర్ష నలు, అలంకారములు, -లొ'కో క్రులు

1. వర్షనలు 80.818, 1-1. అలౌకికవర్ణనలు 284-900, 1-2. (పకృతి వర్షనలు,800-818, 1-9-1. పుఠ800, 1.9.2. పర్వత 800, 1.లింక,బుతు లి04, 1.2=4,జలకీడ లి06, 1.2.5.వనవిహార 807, 1.2.6. యుద 09; టు

౨,ఆలంకారములు లి1లి.వీ1, ల. సూక్తులు 81.881, అథస్సూ చికలు వం! , ఉపసంహారఠరము లివ2ి౭.లివి4, అనుబంధము .1 వీఏ25-లి4బి, అనుబంధము 2. లిశీలి. ఉపయ్యుక్త (గంథ పట్టిక 844-850. సంకేతాలు, సవరణలు.

ఆ ర ఉప [5 వుణీర

భగవంతుని దృష్టిలో పరమాణువునుు పర్వతమును నమౌన మయినట్లుగ నే నహృదయ పాఠకునికి మహా కావ్యమును, వాటు కవిత యును నమూనమే. ఎందగో (పముఖులు కెలుగు సాహీత్యమున వివిధ శాఖలమవై పరికోధనలు చేసి తమతమ పరిశోధన నిబంధములను 'లెలుగుతల్లి ని శ్రైసేసియీ యుండిరి. అయిననువలనో పరిశో ధనలోకము దండక శాఖను చిన్నమావు మూాసినదనుట సాహసనసముగాదు, అతి పాచీనమగు దండకశాఖనై. సరికోధన జరుగలేదనిన విషమున్వు 1కే! నిడదవోలు వెంకటరానుగారి “ఉదాహారణ వాజ్బయ"%_గంధము నుండి గంహించి పరిశొధన చేయుటకు పూనుకొంటిని,

"తెలునసున దండకము నన్నయగారి వేపి చలువ వలన ఆం(ధ మహా భారతమున అవతరించినది, ఇంతకంకెను (పాచిన లక్ష్యము 'కెలుగున మరియొకటి గానరాదు. నన్నయగారి రచనా స్వాతం (త్యము వలన అది ఫొ? త్తీదనము సంతరింప 'జేసిఫొనినది,

పుట్టినింట (నంస్కృృతము) ప్రతాప మేమియును లేదు. లక్షణ ముల రూపమున క/మశిక్షణకు మా[తము కొదువలేదు, ఇక మ్య నింట ( లెలుగు) దీని పాతొాషము వెప్పనలవి గాదు. పోని పోకడ లదు, ముట్టని గళము లేదు. "వెయి నంవత్స్పరములు వయసు కలిగిన కడు వృద్ధు. అయినను నిత్య నూతన యావనముతో విరాజిల్గుచున్నది.

"తెలుగు దండకము "బెండు మాగ్షములలో పయనించి నది. ఒకటి ; _గంధాంతర్లతోముగ నితర నృ_త్తీములతో పాటును, చెండు: న్వతంతే రచనలుగను, నేటికిని యి-* విధముగ నే కొననాగుచున్న దది, నన్నియాది కవులు మూలము నందలి భావముల నూతనాని దండకము

(2)

లను రచించిరి, శీ9నాధాది కస్ఫ్టలు తమ కాన్యముల నంస్కృత భాషా శితముగ దండక రచన చేసిరి,

దండకమున వకగణనిష్టము-లై శరవేగమున కొనసాగౌడి శబ్బములు వాఠకుని ఆనంద రసాట్ట నోలలాడించి, మైమరసఫును కలిగించును, ఇతర ఆలోచనలకు 'తౌన్ట సీయదు, కాన్సననీ సిద్ధాంత వ్యానమున దండక మననేమో ఒక అవగావాన కుదురుటకు పుధమాధ్యాయ ముగ్షోశింప బడినది. ఇందు దండకశబ్ల చర్చ సాహలిరంగమున దండకమునకు గల స్థానము, దండకముమై. ప్రముఖుల అభిప్రాాయములతోపాటు “తెలుగు దండకము మార్ష-'బేశి ప్రకియలలో "జేనికి సంబంధించినదను అంచముబు పరి కీలింపబడినవి.

ద్వితీయాధ్యాయమున దండక లవ.ణములు తెలుపబడినవి, లతణముల ఫొక విభాగ మచ్చుట తవ్బ్చీనది గాదు. నంస్క్బృతి లాయణి కులు ఒకరితో మరియొకరు విఖేదించి లతణముల నొసగియుండిరి, అక్ర తెలుగు లాక్షణికులును, సంస్కృతము నుండి (గహించిన (స్య క్రీయ అయినను, తెలుగున దండకము లక్ష్య లక్షణ విషయము లలో అధిక స్వాతర్యత్యెము వహించినది. కావ్రన లెలుగున దండకము దేశి (ప(క్రియగ కొందరు (పముఖులు తమ అభి పాయములు వెలిబుచ్చిరి. అందువలన తెలుగునకు సోదరీ భాషలగు తమిళః కన్నడము లందలి దండక లత్షణములను, అపై ఆర వొపా నంబంధియగు హింద్‌ సొహి త్యము నందలి దండక లత్‌ణములను పరిశీలనకు గ్లై కొనబడినవి. తుదకీ యధ్యాయమున 'లెలుగునకు దండకము సంన్కృ్బృతము నుండి తెచ్చు కొనిన (ప్యకియగా నిగ్దారించుట జరిగినది.

తృతీయాధ్యాయమున, “తెలుగున దండకము యొక్క ఆవిర్భావ అభివృద్ధి వికాసములు పరిశీలింపపడినవి. "వేయి సంవత్సరములు

(3) అవిచ్చిన్నముగ కొనసాగిన దండక రచనము పరి నీల సౌలభ్యము కొరకు నాలుగు యుగములుగ పిభజింపబడినది, (పలీియుగమునను గ /౦థాంలర్షతములు, స్యతంత ములు అను అంతర్విభెగముతో యా అధ్యాయము ఏ'వేచించుట జరిగినది,

దండకము పలు రీతులలో రచింపబడినది, రసా్మాశయములు, సాంఘ్‌కములు, తిట్లు అను విధాగములుగ చతున్థాధ్యాయమున పనినీ, లించుట జరగినది,

'తెలుసన దండక సాహిత్యము నందంతటను భోగినీ దండకము ప్రల్యేకత కాదనరానిది, ఇందు కృతికర్త కృతిభ ర్త వారి కాల ములు, కృతిభర్త వంశము, యికిన్ఫ_త్తేము మొదలగు విషయమూ? స్నియును వాద వినాదములతో కూడయున్న వి, (పల్యేక క్ర టే ఉపలబ్బమగు చున్న యా ప్రధ మాం[థ దండకమునకు సంబంధించిన వివరములన్ని యును తృతీయాథ్యాయమున పరిలీలించినచో, అధ్యాయ మునకు నమత్వము కొరవడుచున్నది. అదియునుగాక దవీణాంఢధ యుగము నందలి ఎందరో కన్సలు భోగినీ దండకము నాదర్శముగగొసి దండక రచనలు వేసిరి. కానున భోగివీ దండకముతోపాటు దాని అడుగుజాడలలో నడచిన దండకము లన్నియు ఒక వగర్గముగ పంచమా ధ్యాయమున పరిశ్‌లింపబడినపి.

దండక ములు లఘుకృత్సులె నను ఎస్ని కూ వర్శనలకును, ఉఊఅంం 'కారములకును, సూక్తులకును అలవాలమ్ముల్తై యున్నవి. వినినన్నిటిని పసష్టాధ్యాయమున పరిశీలించుటతో నీ సిస్టాంత వ్యాసము ముగియు చున్నది,

“తెలుగున దండకములు అపరివిత సంఖ్యలో నుండుటవ బన ము(దితముల్యు _గంధాంతర్ష తములు, మ్యుదితములు; న తం(తములు,

(త్స

అము[దితములు; ఉపలజ్ధములుు, అము[(ద్రైితములు ; అనుపబబ్ధములు అను విభాగములతో దండకకృతుల నన్నిటిని పట్టిక గా అనుబ థధమున పొందుపరచుట జరిగినది. కొన్ని అమ్ముదిత దండకములు ెండన అనుబంధముగ వీయబడ్‌నవి. కవుల కా. ములు, నామములు ఆధారము లున్నంతవరకు పెర్కొ-నబడినవి. తృతీయాధ్యాయమున (ప ల్వేకత క సబర-చని దండక కర్తలు, లత్స్యృములను ఇత్యాదిగ వ్యవహరించి; అనుబంధమున పొందుపరచుట జరిగినది. అరసున్న శకట శేష, “౧ కారములు ఏిడువబడినవి. నృషస్టార్ధ ప్రతిప_తివై (అక్క_డక్క-డు వఏనంధి పాటింపబడినది. గ్యంధాంతర్లత దండకముల కన్నిటికిని మూల ములు సేకరించుట మిక్కిలి కస్ట సాధ్యము గాన, మూలములు పరిశీ లించుట జరుగ లేదుః

నా యీ పరికోధన సర్వంకపమని "నేను వాదము చేయను, ఈ దిశలో మరియెవగర్నికైె న మరింత లోతుగ పరిశోధన వేయుటకు నా యా ప్యయత్నము పరక మైన-వో నది నా మహాభాగ్యముగ భావింతును, ఇందలి గుణ దోవములకు సహృదయ హృదయ మే పామాణము,

బా

ఆర అట ఒల్లో దండక వుం = స్వరూప వివచనవు

ఆకాశ మనంత తారా శొభితము, అన్తే మహోష్జె సలయెన ఆం(ధసాహిత్య జగ త్తు అనంత (ప్మకియలకు ఆలవాలమైనది. పురా; కాన్య, ప్రబంధ, ద్విపద్క నతక, దండక, ఉదాహరణ, యతుగాన, నాటక, నవల, గేయ, వచన శాస్త్రీయ గగంధాది వివిధ శాఖ-త్‌

మ్‌

ఇట్టి వాఖలలో దండకజాఖ యొకటి, కావ్యూంతగ్లతముగ ను స్వతంతముగను, ఛందోనియమ నహితముగను, తది)హితము గను, బహుులతుణ సమన్వితముగ ను, మిక్కి-లి పాచీనత కలిగిన్నదె , నంస్కు 'తొంధవాజ శ్రాయమొల 'బహుముఖవ్యా _వృనొందిన (షకియ దండక ము, 1.1, దండక శబ్ద విచారము :

ఛంద : పరముగ పిఖ్యకత కలిగి బహువ్యా ప్తి నొందినది దండకము, రూథ్యర్థము కఠిగిన ఈ దండక శఛబమునకు స్వొన్ఫమున 'కొపత్యయము చేరగ దండక శబ్ద మేర్ప్చడుచున్నది అట్టి ఈ డండక శబ్బమునకు దండకారణ్య మనియు దండ ఫబ్బ్వమునకు క(ర అనెడి అర్థములు నంస్క్బృత గ "0ధములంచు పెక్కు తాన్రల 'పక్హైానబడినవ్‌, ్రే

అగ్నిపురాణమున దండక వృత్త పినక్షి కలదు, కేవాము అచటనది నొక వృత్తముగనే పరిగణింనబడినది, *

ఒకానొక వృత్తము, నమానపా/య వాక్యము, అరణ్యము లలో నొాకటియ నెడి అక్థములు అంధ కబ్దర త్న్నెకర, నూర వగా యాం(ధ నిఘంటువులలో పేర్కొనబడినవి, వరుసగా రెండు నగణ

గ్ర తెలుగులో దండక సాహిత్యములు ముల వీవు లెట్‌ ఏడు రగణములు అని చండవృష్టిప/యాతి దండక లమీణము శబ్దరత్నాకరమున విచేషించి పేక్కొనబడినది. * కప్రత్యయ రహితముగ దండము అను శబ్లమునక్కు నమస్కా_ రమ్య కర యను నర్ధములు కలిగియున్న వి. కణ కాలంబు మాన్చడియు జగ దురుండా జగ ద్ద్వైజునకు సాస్టాంగ నమస్కా.రము చేయుచు భూమియందు దండమువో లె పండు కొనియుండి తదియ పావపద శ్రంబుల నిజకర పద ్రంబులం బూసి..._అని శంకర విజయము నందలి ప్రయోగము. * ఇట దండము అనిన కర అనియే థర్ధము, అం(ధ వాబ్బయమ్యు పై వెపు పరిశోధన వేసిన బన్‌ పండి తుడు దండకమను శబ్బమునకు “౫౦ 2062120 0౯ 206 01 01౬01 76౯56 15 2 62531664 ౯036, ౦089131082 ౦0£ 006 9011 2064 ౧౦ 1008 క$/1120165 2166002003. 1027 8ల౦6 1076 06 100%64ే ౧00౦౫ 25 & 8601163 ౦0 0260010063 (1) ౦01 (గ) 2061 0200011069. ఓ 066 01056 ౦0 6 ౦1821203, ౦06 ౦0? 190 1092 31120163 256 2౮0666 5006 ౧10068 (౬6 [181 515 81120165 210 504 10118 0116 15 0017601601) ఉజ9507?1066 10 10065 ౦ *ఇ1100 6201 ౧౦912103 వం 0 76 66(” అని 'వెప్పి, పోతన భాగవ తొంతర్షత దండకమునందలి న్‌ కింది పరంక్తుు నుదాహరించెను, (శ్రీమానినీ మాన చోరా శుభాకార ప్‌ర్రా జగ శైతు హేతు పికారాన మునస్తంబు న న్తంగతంటబటై మహాలోల కలల హోలా కులాభీల పాధోసి పాఫ్‌శ తల్చా కృపా కల్ప మందార కల్చా నమస్తే నమ_సే నమో నమః 5

ప్రధమ అధ్యాయము /

బన్‌ పండితుని వివరణము భాలవరతకు సమగ మయినది. తక్కిన నిఘంటుకారు లిమ్యూాతమును వివరణ నిచ్చి యుండలేదు. ఛంద 8! పరముగ దండక శబమున కీతని వివరణ మే సముచితమైనది, ఇతడు ఒక లఘువు. రెండు గురున్సలని యగణ సంబంధ వివరణ నిచ్చి నట్లు కాననగును. కాని, పోతనగారి భాగవతము నందలి దండక పం కుల నుదాహరించుట వలన తగ ణముగ'నే భావించవలెను. దండా దిని ఆకు హా,)స్వాతురము లుండుట నగణ ద్యయముః బక్‌ అంతమున నొకటిగానిి ౭ెండుగాని దీర్హాతురము లుండునని "తెలిపెను, కొంత వరకు నిది సముచితముగ-నే కనిపించును, రెండు దీర్రాశతరములతో నంతవముగు దండకములు గూడ తెలుగు సాహిత్యమున నొకటి, ౭ెండు గలవు, ఈ *గగిలథో నంతమగు నియమము తగణ దండకమున కీయిన్త అది హేమచం(దుని ఛందోనుశాసనము నాభారముగ గూడ చెప్పెననవచ్చున్లు

నంపూర్మ ముగ దండక తత్త్వమును పరిశీలించిన వ్యక్‌ (బాన్‌ పండితుడు, కాన్ఫననే దండకమును “గీతము, అనగా రాగయుకృముగ చదువు పద్యమని కూడ తేలచెను,. కాని దండక శబ్బమునకునుః ఈ ఛందమునకును గల నంబంధము జోలికిపోలేదు.. తెలుగున వివిధ గణములు దండక -చచృందమునకు స్వికరింపబడినవి. ఒక్క తగ అమే గాదు,

విలియమ్‌ మోనియర్‌ తన నంస్క్బృ తొంగ్భ నిఘంటువున గసేర 56250265 ఇ₹మ100 022/ లలంరేంర గొింణ 4౫27 0 4౫999 5112016” అని నంస్కృృత లాత.ణికో కృముగనే అర్ధము నొనగ్ని యుం డెను, € ఇతడు (ప ల్యెకించి నాలుగు వాదములుండునని చెప్పెను,

గణపవరపు వేంకటకవి తవ విద్యావతీ దండక మును “వువ్చు ఫోదండ” మని యఖివర్ణించి యుండెడు, నేడు వ్యవహారమున, అనర్ల

స్త్‌ 'తెలుసలో దండక సాహిత బ్టములు ళముగ పది తెట్లు తిట్టిన దానినిశాడ తిట్ట దండకముగా నభివర్ణ్మిం చెదరు, ఇడి "నేడెర్చడిన అర్థ భేదము మాత మే,

సామాన్యముగ "తెలుగున దండ శబ్దమునకు వూ పూల మూల అను అర్థములు స్పురించును, టెలుగు లాతుణిక పరిగణనము సనునరించి యిది మాలా వృ తము, ఇతర మాలా నవ _త్తములలో పలు గణము లావృ త్తేము కాగ పఫపుషవృమాల యందలి పుష్పముల నలె ఒకె గణము పలుమార్లు ఆవృత మగుటవలన మాలా వృ_ల్సేము యొక్క అడ్థ సార్ధక్యము కొంతవరకు స్పష్టపడును. మాల యందును ఒ క పూవును వినియోగించవలెనను నియమము "లేదు, ఇవన్నియును కవితా హృదయముతో వెప్పెడి మాటలుగానిి వాన్నవముగా తోచవు. అయినను దండకమును మాలా వృత్తముగ తెలుగు లాత్ష ణికులు తెలుపుటకు గల కారణము భరత మర్చియే, *

పద్య భేదము లన్ని'యో గలవు, కొన్నిటికి హొంతవరకు నామ సార్టక్యము నిరూపించవచ్చును. అట్ల ని ఛందమునకును వాని నామ మునకును గల నంబంధమును, చానికా సపెరిడుటకు గల కారణమును అన్ని వృ_త్తోముఐకును నిర్వచించుట సాధ్యము గాదు,

దండకమున వివిధ గణముల ఉపయోగము గణ (పస్తార మును విడిచి గురు లఘువుల నామముతో నుడివిన ఛందము, నగణ ద్యయము యొక్క_ ఉపయోగము - నిరుపయోగము, ఈ అంశముల నన్నిటిని దృష్టాయందిడుకొని చెప్పీనగో, ఒక్‌ నియవుము ననునరిం ది అతురములను లేదా గణము-ను కవుముగా పొందుపరచుట యని భావించవచ్చును

(ప్రథమాధ్యాయము (2) 0 1.2, స్వరూప స్ట్‌తి

తెలుగు సాహిత్య వముంతయును పద్య, గద్య, చంపూ రూప మయ్యును. వృత్తిపరముగ, నితివృ_త్తీ పరముగన్వు వర్ణనా పరము గను, నంఖ్యా పరముగను పెక్క- విధములుగ (పళ్యేకత శలిగిన్కధె 'రుడదియోమాక (సకియా నావుమున వీలువ నెంపీక కలిగి యున్నది, ఒక వృ_త్తోమును; సంఖ్యను; అశతర నియవముము నాధారముగాె గొని కొన్ని_పక్రియ ను సాహిత్య కాఖలుగాక వులు విస్తరింప చేసియుండిం, తెలుగున నిరోస్ట్యు కావ్య, శతక్క _దండశాది శాఖ లిదిధముగ సళినృద్ధి చెందినవే,

“తెలుగ సాహిత్యముస (పాముఖ్యము కలిగ బవూు వినతి నొందిన (ప కియ*లో దండక మొకటి. (పల్వేక వాఖ్రగా రూపు దిద్దుకొనిన యీ దండకము, కేవలము ఉత్కుతి చృందము కంక న కాతమూరముతో కూడిన ఒక వృత్తభేదము మాతిమే. ఈ దంషకో వృ_త్తీమును నంన్కృృత లాక్షణికులు సమ వ ఖై త్తేముగ నెంవిక చేయ శేదు. అట్లని డీనిని (పణ్యేకముగ పేర్కొనను లేదు. నమవృ త్తి ముల తదుపరి దీనిని చేర్చి నమవృ త్త (పకరణమును నమాప్తమొన రించియు:డిరి. కారణము ఇరువది యీడు అతరముూతో కూడిన యీ వృత్తము ఇసువది యీడు అత్స్వరములే కలిగి యుండునను నియ నుమును పాటించునది కాదు. వీని న్వ్యరూపము ఒక్కొ-క్క_ గణము వొప్పున ఏకోన సహ_సాతుర పర్యంతము వృలవోొందునని లాశతణికుం వర్త యము, ఇట్టి తత్త్వము గల దీనికి వకోన సహసా్తాాత్షర పర్యంతము పెంపొందునను నియవుము కూడా, నరిపడునది గాదు, తెలుగున నెన్ని యో లత్ష్యృము లీనియమము అతి కమించినవియు వేయున్న విః గణ నియమము, పొద నియమము 'లేనివాటిని ఫొందరు లాశ్త శికులు గద్య దండకములబుగ నఖిపాాయపడి యుండ్‌రి, షి స్వరూప వే

10 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము కలిగిన దగుట వలననే నొక (పల్వేక శాఖగ రూపు దాల్చుట క్రవకాశము నేర్పడినది. ఎటువంటి భావములనై నను ఇముడ్చుకొను శ క్కి కలిగి యున్నది, ఇట్టి ద్‌సెని కావ్య నామనుయొ వీలువ ఎంపిక కలిగినదా యను విషయము పరిీీలింప వలెను, కావ్యములు ప/బంధథములు == వనాటు పబంధము ని ద్వివిధ ములు, మరల సీవాటు ప/బంధములు; సంఖ్యాబద్ధములు _ అనంఖ్యా బద్ధములు అని 5ందడు విధములు, దండకము అనంఖ్యాబద్ధ వాటు కావ్య మన జెల్లును. దండకములను వాటు ప/బంధములని లాత్షణికులు నిర్వచించి యుండిరి, కావ్యా"0కార చూడామణి కర్శ, కావ్య భీధములను జెప్పు సందర్భమున సీదండక్రమును గూర్చి యీ విధముగా చెప్పెను, 0 ఛందో భవ లవణ గణ సందోవా నిబద్ధ మగుచు కంవణానందా మందాను ప్యాాసంబుఐ సందంబగు “దండకము మహాకవి కృతులన్‌ శకం కం, ఇవి యెల్బను నానావిధ కవి కృత కాన్రుముల 'జేత గల్చితములు పె క్కు విధంబులు “జాటుకృతిో ప/వరంబులు పరగ నెరుగబడి నొంజెడలన్‌ * ఉలి అప్పకవి తన అప్పకవీయమును దండకమును గూర్చి ఈ (కింది విధముగ తెలిపియుందెను, "లే అట్టి “శాప్యంబు ద్విప్‌థమై” యతిశయిల్లు టబరువడి ప్రబంధ వడు ప/బంధములన మే_౨2'

(పధ మాధ్యాయము సే] కం, కనుగొన “సంఖ్యా బద్ధం”: బు ననంఖ్యాకంబు”” నా భువి నిరు బెరగ్లై తనరారు పూర్వ కరకు మత మున నా * వాటు పబంధములు”" ది జాతూ. 192 "త్తే నాల్లు బెగల యుదాహరణములు ముక కాది పంచదశమును సంఖ్యాన్వితములు గద్య; రగడ “దండకములు” ముంజ చులును సంఖ్యారహాత చాటున్రులు నృసింహ 1-80 ఇట్టు "తెలుగు లాషణికుఎవే వాటు ప+బంధ శేదముగ నన బడినది దండకము. 'లెలుగు కన్చులుు లాతుణికులు చెప్పిన చాను ప్రబంధము'లే ప్రాచీన సంస్క శొలంకారికులచే నిరూపింపబడి్‌న ము క కాదులుం ఈ ముక్తకము; నిబద్ధము - అనిబద్దము అని ఆెండు విధములు, పూర్యోత్త ర పద్యముల నంబంధమును అపేవ్హీంపక స్వతంత్కముగ నొక యనర్థమును జూప గలిగిన సామర్థ్యము కలిగినది ముక్షకము, ఉదయ్‌ అనిబన్ధము. పూలదండ యందలి దొరము వలె పద్యముల క న్నిటికిని ఆఅన్సు స్య్యూలేను కలిగించు నితివ్ఫ తృముతో కూడినది నిబద్ధము, పూరోూ త ర పద్యములతో నంబంధము నపేవ్నీంచియు, న వేతీంచకయు నేర స డిన నిబద్ధా నిబద్ధ ఛేవదములలో దండక మేవిభాగమునకు చెందిన దను చివయమును దండక ము నిబద్ధ య అనిబద్ధ అను రెండు విధములుగను క నువించునుం కావ్య సంబంధిమయైన వ్య కీయొక్క-_ మధుర భావనను నిపేదించుటకు నుపయాగించునదెి గొన కావ్య నంబంధి యయినడొియే, 'కావ్యమునకు వన్నె త్చునది వలె నంతర్ల్షతముగ నుండును, కాన్టన

మేలి తెలుగులో దండక సాహిత్యము నిబద్ధ మన జెల్లును. గంంధాంకరతములై న దండకములను గూర్చి తెలుపుచూ “కాని యై దెండక ము లన్నియు గ ంంధాంతరములు అనగా నాయా కావ్య పొఒంధము లందుపయేు కృములగు ఛందస్సు లలో నిది యొకటి, గ ఏ౦ధముతో సంబంధించి యుండును గాసి "వేరు గాదు” * అను నిడదవోలు వెంకటావుగారి అభిప్రాయము గమనించ తగినది, నిబద్ధమను అభివా(యమున కప యుపబల౬కము కాగలదు. అయిన నించుక సూత్ముముగ పరిశీలించిన యిది వృళ్తే భేదములలో నాకటియు గాని, ఇతివృత్త పూర్వక మగు _ప ల్వేక విషయము గాదన వలను. కావ్య విస్తువున కపకాంకమై యుండును. కావున దీనిని సంపూర్షముగ నిబద్ధ మనుట కూడ కుదరని వివయము,

(శీ) ముదునూరు వెంకటాచలపతి కవి రచించిన “(లీ) శిన 'రామక్కన్త్న దండకము"ను గూర్చి యొకింత పరిశీలింప వలసియున్నది ఈయన దండకాదిని పీఠికలో *(శ్రీ) సుగుణాకర విజయుూ-ది కబ్బంబుల రచియించియుంటి, అందు సుగుణాకర విజయ బను కబ్బంబు, శృంగార, (పేమ కరుణా, భక్తిరస (ప్రధాన మూలకయైై , దాతా పాక సమంచిత సహాస్తాధిక పద్యానువృ_త్త గద్య నంకలితంచ్రై (న్స్‌) భగ వత్కృపొాలోక నా వెశేేషంబున నాంధ, జననీ సహాయ సంపత్తి కొలంది. (శ్రీ ప్య్థాననామ నంవన్చరంబున బరిపూరర్తి యగు భాగ్యాతశ యోన్నతి వడయగంటి గాని (పస్తుత కాల పరి్ఫ్థితీ బట్ట యూ వపా ్శేంబు నవొోత్రి-చుట కలవి యఅఐవడని కతన దద్దశ౦ భాంతర్భాగ ౦బైన యా దండక్రమునైన ము(దింఛి మన న్‌ రధాస్థ్ర సంసిక్‌ వడయ దొరకొంటి ** నని వాకూచి చ యుండిరి.

వీనిని బట్టి గఫంధాంతర్లతమైం. కధకు సహాయభూత మయ్యు, పల్యేకముగ 'వెలువరచినను తన్నదైైన స్వతం(త (పతిపత్మిని కోల్చూ వుట లేదని తెలియుచున్నది, కంచుమించు స్తుత్యాత సకములైన

(ఈధమాధ్యాయము 13 'కావ్యాంతర్షత దండకము లన్నియును నీవిధముగనే యుండును, 'కాన్సున కావ్యమునందు నిబద్ధమె పన్న ఆచయృృచూ, ననిబద్ధముగాాడ నగుచున్న ది,

అంతరతము. లెన స్థూత్యాత య్‌ దండకముల పిషయమున

ల! ఈ. ణే సీసమర్దనము చెల్లును గాని, స్వతం[త దండక క్రత్తంల పపయమున జెల్లదు- నంఘము నందలి కొందరు ఉన్నత వ కుల పరముగ, వారి చరి(తి నాధారముగ 'జెసికొని రచించిన స్వతం_త దండకములును గలన్చ కీ!శే! కలుగోడు అశ్వత్థేరావుగారు రామాయశేతి వృ్షైము నంతటిని దండక రూపమున రచియింవి యుండిరి. అస్త అంజసయ సంబంధి దండకము లందు, నాతని జన్న వృత్తాంతేము “మొవలుగ సుందరకాండ యందలి యాతని సాహస కృత్యములు; చివర పు (శ్హీరామ పట్టాభికే.కమును జెలిపిన కృతులున్నవి. జస అధ ఇర

అసహ్టైదశ వర్ష నములు (పయత్న పూర్వకముగ స్‌షీ సము చేయకపోయినను, కావ్య తెత్త్విము నంతటిని మోయగలిగిన్న కక్ష్య మంతనమైైన కావ్య (పకియగ నెంచదగినది- దీనిని రమణీమయార్థ (పగి పాదక్రమైన లఘు కాన్య మనుటలో విపతిపత్మి యుండజాలము, 1.8. విశషవృ తము;

అాణవాహి

నియమ నహితమైన అక్షర చృందము యొక్క, మాతా, చృందము యొక్క (ప ల్యేకతను "పేర్కొన నవనసరములేదు, “జీని అందచందములు చాసిప్‌ి ఒక వృ ్తేము యొక్క విశిస్టత మరియొక వృల్తిమునకు రాదు, అట్లని అన్ని వృ_ెములను అమితముగ నాదరించినవారు గారు అం[ధులును అంధ కన్ద్స లును, పితి వృత్తమునుజనమునోట పట్టి ఆదరించలేదు, జన జీవన నాడు కశక్కు-టకు వృత్తే సియమము ప్రధానము, అందునను

క్ర “తెలుగులో దండక సాహిత్యము పరన సౌాలళ్ళ నః సాక్రర నములు ప్రాధాన్యము వహించును, నాహిత్యము (పధానాంశము, అది భక్తి ర కృలక్రు "దేనికి నంబంధించిన ైనను గావచ్చును, ఇట్లు (పాధాన్యము వహించిన వృ త్త్రములలో దండక వృత్తము నొకటి, ద్‌ీని (ప ల్యేక త దీనిది. అంతియ్‌గాక "జెలుగున దండకము అమితాదరణము పొందినది, అంధ మహాభారతమునందొ దండక వృ తేమును సంస్కృృతమునందు క0 కు ఉచ్చారణాది నాలభ్యు ములతో రూపొందుటయీ కారణము.

వ యితర వృ _త్తీము కంశును నధికముగ తెలుగు కవులందరో దండక నృ త్రమును ఫొనియూడి యుండిరి,

ఏ యితర వృత్త మయినను పరిమిత గణములతో, కొద్దిపాటి అతురసముదాయముతో నంతమగును. దండక వృత్త మటులుగాక, అపి విస్బృతముగ తన స్వరూపమును "పెంవొందించుకోనుట ఫరిపాటి.

ఇట్టి వృ_త్తమును కవులు, పండితులు, విమర్శకులు మొదలగు చనారందరును కొనిడూడుట, సామాన్య (పజాస్‌ీకము నాలుకల కాక్రట్టు కొనుటయేగాక సర్వ(తా వ్యాపించి యున్నది,

ర్స్‌ వృత్తము ఓక్ర కావ్యముగ రూపు దచాల్చుటు అందునను ఒకే గణముతో కూడిన వృత్తము పొత్త మంతయును కొనసాగుట, "తెలుగు సాహిత్యమున దండక వృత్తేమునకు దక్క. మరి యే యితర వృ _త్తమునకును "తావు లేదు. ఇటువంటి వృత్తమును, వృత్త వెేేవ మను చూవుతో న్యల్పముగ విశదీకరించుట సముచితము గాకపోదు,

దండకవృ_త్తమునకు అత్సరములు 27కు తక్కువ గాకుండుట నియమము, ఇది ఉత్క్బృతి చృందము తదుపరిది, చాలమంది లాతు.ణి కులు నవు వృ_త్తముగ గు ర్పింపకపోయినను, సమ వృత్తే భేద (పకర జమున'నే చివరగా వ్‌సిని మేర్కొ ని యుండిె, అట్ట వారిలో వృత్తే

(పధమాధ్యాయము 15 రత్నాకర కారుడు _ కేడారభట్టు, ఛందోమంజరి కారుడు-గంగా డాస్సు శబ్ద కల్చ(దుమ కర్త్శ- 'రాధాకాంత "దేవుడు, మొదలగువారు ముఖ్యులు. ఛందఃపరమగు విషయములు సమ నము ద్వితీయాధ్యాయ మున పేర్కొనబకుటచే నిచట (పస్తావించ లేదు. (చూ1ద్వి! అ. ద౦డక నృ తమును కొనియాడిన వారు : క[ ఈ జండ్ల విద్యావతి “దండక రాజంబు సులభమే రసము హాచ్చుగ నొనర్బు” పొబంధ రాజ 'వేంకశుశ్యర వజయపవిలానసవము - గణపవరపు వేంకట కవి, ప. నం, ఫ్‌ లే. “ *తీ?రాజిత దండకములు జెప్పినవాడన్‌ *ో రుక్మిణీ పరిణయము = సత్యవోలు ఛభగవత్కపి ప,నం, 16 క. “మంచి నేత కధనంబు మరియు టెక్కు. వతక్త “దండక నత్క్బతుల్‌ పతిభ గూర్చి యుల్మ వులరార పార (తీ వల భునకు భక్షి నర్పణ చేసిన భవ్య మతిని” శివవీలా విలానము _ కూచిమంచి తము 1కవి, 1-5 చళ కుర వై అద్య్చూ గ య మూ శిష్యురై న మణిక ౦ధ'రాహ్యయు డీట గొన్ని నాళ్ళను (కిందటను (గె త్త గాగ వారిం బొతం గానంగ దావచ్చి “దండక రూపనంన్నప రచని” కళాపూర్మోదయము -- పింగల్లి సూరన 1-78 వట సూరన దండకము చదివెడి తీరును గూడా వివరించి యుండెను. తదుపరి వచనమున “అమ దిరాప్‌. “వుధుర గంభీర స్వరం బుగి నిట్లని చదివి" 1-78 అని దండక రచన కప (కమించెను,

16 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము “యుగప్మత్పవ్య త్త వ్‌ శౌగవసు తుంబురు నానద (పభ్యుతి దివ్య గాన గీత్‌ నజ నామాంకిత బరుదావళ్యుదాహరణ మంగ శౌష్టక “దండ కాది" (ముబంధ సంరంభుండును-ో ఘటికాచల మాహాత్మ్యము ఆ "కనాలి రామకృష్ట కవి. వపా25కిం ర “రాజగోపాల “దండక సందర్భ టైదర్భిగ న్న విద్వత్క-ఏం(ద (పస్షోద చరి (లే - విజయరాఘవుడు. సపు-క్‌ “రాణ దలిర్వ జెప్పీ రఘురామున కంకిత మిచ్చిసాడ భ ల్లాణ చరిత దండక మలత్యుము 'సీయకు బోకు డాంధ గ్‌ జో చీనీ ర్యాణ రసజ్జులైన క్‌ి వల్బ భులార్ధ ఎం భల్లాణ దండ కాంత పద్యము-నడిమిండ్‌ రామజోగి. వృట్లు "తెలుగు కవులెందరో దండకములను మమకారముత్‌ రచి చి; తమను ఆెమే పొగడుకోని మురిసి యుండిరి. ఈ వృత్తము నందలి ఇంవు సోంఫు లటువంటిని. ఆభునికులలో గూడ ప్‌నిని వ్లాఘిం చిన వాలెందరో గలరు. ర వట్టి గతి చేతనే "తెటుగుచారీ హృదయములను ఇంత మా=రగొన్న ,చూరగొానగల వేరొక ఛందస్సు నేనెరుగనుల క. శే రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ, రి “*ఎవనైనా జంభోరా కంర మెత్తి పఠిస్తూవుంకే 'వేదఘోపను కలపీ'సుంబి. హారి నిపాత-ధ్యసికి ఎన అనివి స్తుంది” పే కీ "జే కదికొండల వెంకటరావు

(పథ మాధ్యాయము (8) | 10. “వాగ్ద్సరి అబ్బాలీ అంజు "తెనుగు దండకం మన అబ్బాయిలు కంగోవారంచేసి తీరాలి అని నా అభి[పాయం” కె వ్‌ శే కవికొండల వెంకటరావు లం స్వత పా్యతంగానూ, కుంత పాశంగానూ ఉంటాయి దండ కాలు ఒక అఫపూర(మైన అయతో మనసును సులభంగా అక్షి సొయిః పది కాలాలపాటు నాలుకమోాద నిలిచి వృండే తత్త్వం వాటిలో విదితమై ఉంది,” వీ థా! మసూరి సుబ్చారడ, దండక నృత్త విశేషమును ఇంకను ఎంవరో కొనియాడి యుండిరి, ఆంధ, (పజలు అమితముగ నాదశించిరనుటలో నంశయింప బని లేదు, కవితలల్ద (పయత్నించే పీల కవులు మొదలుగ, తల పండిన కవుల వరకూ ఆదరించిన వృత్త మిది

గణ నియమము. వీడనిది. పద్యముతో సమానమైనది. గణ నంఖ్యా నియమమును విడిచి గద్యము వొత్తు కలిగినది, పద్య, గ ద్యముల కనుసంధానమై నమన్క_౦ధథముగ నడక సాగించు అవురూప నైన వృత్తమిదిం 1.4 దండకము - మార్గ దేశ భద పరిశీలనము :

ఈ మార్ష- దేశి శీదములు. నిజమునకు నంగీత వా నృృమునకు నంబంధించినవి, వాల్నీ! 'రావమాయణమునందు కుశలన్చలు,. కులిలవ్యులె మార్గ విధానమున 'రామచరితమును గానము చేసిరని కెలుపబడిసది,

“తతస్తుతొ రామ వచః పుచోదితా

నగాయతౌొం మార్షవిధాన నంపదా

నవాపి రామః పరిషద్దత శ +వె.

ర్పుభూపషు యాస క్త మనా బభూవపహా”” కేడీ పి

18 "కెలుగులో దండక సాహిత్యము

శార్జరవుడు (క, శ. 1280 తన “సంగీత రత్నాకరముని” మార్ల-బేశి భేదిములను వేర్కొ_నియుండెను

“మార్గ దేశీ నిఖభాశేన నంగీతం ద్వివిధం మఠతమ్‌

దుహిణే నయదుద్దిష్టు యదు_క్తం భర'ేనచ

తనా ఛి యయారీ'ఆస య 'త్క్యాల్లో కాను రజనళ

"బీచే చేశేషవ నంగీతం త ధే శీత్యభిధీయ లే” ఫూ 165

బ్రహ చేత నుత్హాశింపబడి భరచునిచే నుపబేశింపబడినది వమోర్ష సంగీతము, ఆయా పాదేశములయందు, నాయా (పజల యనురంజ నార్ధమై యొక్క_క్క- పదేశమున నొక్కొ-క్క- రీతిగ నుండునది 'జేళి నంగీతము,

ఇట్లు సంగీతపరముగ నుపయు_క్తమయిన మార్ష-బేశి భేదములు "తెలుగున ప్రుధమముగ నన్నెచోడుడు తన *కుమూార సంభవమున భాషా పరముగ పయోగింవెను,

“మును వార్ష కవిత లోకం

బున వెలయగ “బేశికవిత బుట్టంచి “లెకుం

గున నిలీివీ రంధ) విషయం

బున జన చళ్ళుక్య రాజు "మొదలుగ షలువుర్‌ో 1-28

సన్నెచోడుని పద్యమునుబట్టి సంస్కృత కవిత్యము మూర మనియు; అట్టి మార్గము ఏడిచి 'దేశికవితను అనగా తెలుగు కవితను చాళుక్య రాజులు ఫుట్టంచిరనియు 'తెలియునుం

“"మూర్లకు వమార్ల నము 'బేళియ

మార్షము వగవంగ దమ కుమది వదలక దు

'ర్మార్గపధ వర్తులన దగు

మార్ష్లవుల డలప నలతి మహి నుకవ్చలకున్‌” 1ల8

(పధమాధ్యాయను 13

ఇట మార్ష-బేశి కవితా భేదములతోపాటు, మార్ల కవిళా్ళి మానులను నిందించెనని తెలియును. నన్నె వొడునిబట్ట నంస్కృతే కవిత్యమును మార్షక విత్యే మసియు, 'జెశ ఖభావలలోని కవిత్యమును 'దేశికవిత్వ మనియు భావింపవ లెను, అట్లుగాక, ఇతివృ_త్తోము ఫాప, ఛందస్సు మొదలగువానిలో సంస్కృత ప/భఖావమున్న వాసిని మార్చ కవిత్య్వమనియును, నంన్కృృత పంభెవమునకు లోనుగాక ఫావ, ఛందము, ఇలివృ త్తము ేశితనముతో కూడినదానిని -దేశికవిత యనియు కొందరి అభి పాయము,

“ఇతివృ_త్తీము-- భాష- ఛందస్సు, ఈ మూడును శుద్ధ బేల్‌ యము.లెన నాడే దేశిక విత్వమే పదము సార్థకమగును * అసి (న్స్‌) వింగలి లవీ. శ్రనౌంతంగారు తవు అభి పాయమును వ్య కి క 8ం0చి యుండిరి. తుదక మార్ష- బేశి పదములు భాపాపరముగ చర్చాసీయాం ఛము లగుటయుగాక్క తెలుగు సాహీత్యమున పాాచుర్యమునుబట్టి దండకము 'చేశిసాహిత్య ప్రక్రియగ ను ( దావిడ భెౌెపల సాంతమనెడి యఖ వాయములు జనించినవి,

"తెలుగున దండకము మార్షక వనితా నం్యపదాయమునకు “చెంద నదా+ బేశి కవితా నంపిదాయమునకు వెందినదా! యను అంశమున పలువురు పరిశొధకులు పెక్కు. అభిప్రాయములను వ్య క్షీకరించి యుండిరి. వారి వారి అభి పాయములను పరిశీలించుటకు ముందుగ “తెలుగున దండక ము భెవ, ఛందస్సు, ఇలివ్బ త్రముల నాధారముగా ఉరినీలించి వార్ష యో, "చేళతిణూ తెలిసిపొనట యుచితము, కేఎఢీంకే ఇతివృ త్తము:

దీనినే వస్తువు అందురు. 'బేశి జన వ్యవహారమున, 'దేశీ సంప చాయములళో నిండిన విషయమును 'దేశయేవళ్కి త్త మనవచ్చును,

ఏ0 "తెలుగులో దండక సాహిత థ్టము అర్య సం[పదాయములు కలిగి సంస్కృతమున పురాణ వాజ్బ్యయము నకుగాన్ని కావ్య వాబ్నయమునకుగాని చెందిన ఒహుప్తురాతేన వస్తు వును మాగ్లేతివృ_త్తముగ నిర్ణ యింపవచ్చును.

ఇపివృ త్త మేమియును 'వేనిదియు, స్తుత్యాత్న్మక మైనదియు,; సంస్కృతమున “శేవలము స్తుతిపూర్యుకముగ నే వినియోగింపబడి నదియు నీ దండకము, స్పుతివా[తమైన భగవంతునో, యీజేవతనో, 'సెంతవరకు విెేకసాముఐతో ఇొనియాడుటయీగాని తీగవలె సాగెడి

"తెలుగు నీదండక వృత్తము చాలవరకు స్తుతిపరముగ నే విని యోగింపబడినను; వస్తువైవిధ్యమున సంన్కృృతముకంయె 'కెలుగున బే మె చేయి, భోగిని దండకము వంటి “డేన్‌ యేతివృ లేములు రచింపబడినవి సాంఘికపరమైను గాామజేవతా పరమైన 'దే[యాచార వ్యవహార పరమైన విషయములెన్నోో యితివృ_త్తములుగ కలిగిన దండకములు గలను ఇట దండకము'బే కెలుగున దండక సాహిత్యమునకు నంపన్నతే నాపాదించినవి,

కనుక సాంఘికముగా గాని, రాజకీయముగా గాని ేనీయ "'చేవతలకు నంబంధించిన వస్తువుతోగాని, నెలఫొనియున్న దండకములకు వస్తు పరముగా 'దేశీయత నాపాదించవచ్చును. ఊదాహరణకు భోగిన్సీ, పోలేరమ్మ, "దేశమాత దండకములు ఇట్టివి, అట్లుగాక విమ్షువునొ, నివ్ఫునో, సరన్వతిన , పార్యతినో, అంజనేయునో లేక దతావతారము లనో వర్శితమువైన దండకములు మార్ష నంబంధిగా నికర్షయింపనగును. 1-4-2 భాష;

సంస్కృత శసబ్టజూలమును మార్షగను, "జేలీయ శబ్బజా: మును "బేశిగను పరిగణింపవ లెను, సంస్కృత శబ్దము 'దేశీయతా ముదిత

(పధమాధథ్యాయము వై కూడిన దనగా నది, ే[లీయతా ము్యుద నేర్చరచుకొనిన మార్గ యగును, అయినను "ఈ మార్ల-'ెళి భీదములు బెలుగు భెవకు పట్టవు, సంస్కృృతభాష (పాచుర్యమున నున్న కాలమున, దానితో జన వ్యవహారమున నడచుచున్న పా?కృ తది అపభ౦శములకు ఈ మార్ష- బేళి విభజనము ఛెల్లునుగాని నేటి "తెలుగుఖభావకు అనసంగళిము "నేటి తెలుగుభాష యంతయును నంస్కృృతభాపా మిశ/మ మెయుండుట వఖన, వమూర్ష-- టేశి మి[శమముగ నే భావించవలెను,

సాధభారణముగ దండకములందు పయోగింపబడెడి ఛబజూల మంతయును సంస్కృృతమయ మయ్యును, “మ్య అచ్చు “లుగు చండక ములుకూడ నున్నవి, నన్నయగారి భారతాంతెక్షత దండకము ఇంచుమించు సంస్కృృతపద భూయిస్టము.ం (శ్రీనాథుని శ్చగారచై మ ఛాంతర్ల్షత దండకమును నంన్కల్బృత భాషాశిత మే, భోగినీ దండకమున (శయు కృచుయిన భావ చాలవరకు “తెలుగనియే చెప్పవచ్చును,

కావున నూర్ష--జేశి పదములను భెపాపరముగ గ్రహించి, నంస్కృత శాపరా మి శముమై విడదీయరానంతగా నల్లుఃనియున్న "తెలుగుఫావ నాధాాొముగ గొని దండకము భెపాపరముగా వమార్షయాశ "దేశిచూ1 యని నిర్ణయింపబూనుట అనుచితము, అనసంగతము, 1-4-8 ఛందస్సు :

వక్షగణ నిబద్ధమైన విశేషవృ_త్తము దండకము, వివిధ కావ్యము లందువల్కె వివిధ ఛందము౯కు తావులేదు. ఇట్టి దండక కృృతులకు ఛంధ$పరమగు బీజము వీంగళముని ఛందోవిచితినుండి గానవచ్చును. నేటి నాట్యశాన్ర్రృ ప్రతులందు కానరాకున్నను, పరిశొధకులు (పమ.

వలి "తెలుగులో దండక సాహిత్యము _పముగా దలచినను, భరతముని (తను) నాట్యశొన్ర్ర మునగూడ నున్న దని తలియుచున్నది. (చూ॥ ద్వి! అ

సంస్కృత భామయందు “ర్క స్వయ గణములగాక, రగణ- జగణ పరివృ_త్తితో దండకవృ_త్తము రచింపవచ్చుననెడి నియమమును నగణ ద్యయముమై. “రృ తృ యౌ” గణములు రచింప వచ్చుననియును లత్స్తణములవలన తెలియుచున్నది, అశ్షేగాక, గురు లఘువుల నాధార ముగను చందోముంజరి యందు “గంగాదాసుూో మరికొన్ని లఅతుణ ములను తలివియుంటజెను, నంస్క భతే లత్షణము లిటులుండ్త. తెలుగున లత. శ్రముల ననునరించి తగణదండక లవణము గలదు, అయే ననవ్వా ననవహా ననపా గణముబ తదుపరి తగణములు కలిగి అంతమున గురు వుళో నిలుపుట, నగణ ద్వ్యయముపై యగణములు రచితమగుట్స ననహ గణములలో సేఒక్క. గణమునై నను ముందుగ సిలివి తక్కిన వన్ని యును తగణములు కలిగి గురువుతో నంలేముచేయుట, మున్నగు లవణములను 'లెలుగు లాతణేకులు తెలిపియుండిరి,

"తెలుగున కవిజనాశ్వయక_ర్ప చెప్పిన “ననహి గణము లాదిగ నిలిపి తక్కినవి తగణములు కలిగి యంతీమున నొక గరువు నిలిపెడ్‌ లక్షణము, సంస్కృత రగణ దండక లక్షణమే, ఇది సగణద్వయముపై. రగణ నమూహామగును. ఈ అంశము ద్వితియాధ్యాయ మున సపామా ముగ నిరూవింప బడినది. ఈ నందర్శ్భమున (క్రీ రావూరి దోరసామి శర్మగారి అభిప్రాయమును గమనింపవలసి యున్నది. “న న్య ర లె న, న, హూ, త లుగ భీమన చెప్పియుండును, తరువాతే ననహ వాఠము అవమరగ సనహాా*బులని మార్ప్చులజంది, తదనునగుణముగ, అవురగ సనహాంబని 'కాలక9మమున సవరింపబడి స్టరపడియుండును.”" 15 సనవా్యా ననవా గణము లాడిగనుండు లత్యుములు, తెలుగు దండక ములందు విరళథము, ఇక సఏీనగణ ద్వయము వ్‌ల పరిత్యజింవబడిన దను విషయ

(పథమాభ్యాయము వే ముని ఛందోవుంజరికారుడు గంగాదాసు నగణ ద్యయమును వ్‌డ్తి కొన్ని లతుణములను పేర్కొనియు యుండెను,

కావున దండక చృందమునకు బీజభూతము, ఆధారము, వింగళచ్చందమని చెప్పవలెను. తదుపరి యన్నియో భేదములు సంస్కృత లాతుణికు'లే తెలివీయుండిరి. అఫ్లై 'తౌలుగునను మార్పులు సంభవించినంత మొ(తమున తెలుగు దండక దృందము "దేనయన జెల్లదు. మిక్కి-లి (పాచీనత కలిగినదైం,. ప్రత్యక లక్షణములు కలిగి, సంస్కృత లత్షణము"'తో విభేదించిన యది, 'దేశిచ్చంద మన జెల్లును,

ప/తిధావంతుడగు వ్య కీ అనుకరణకు పూనుకొనినను, మొక్కి-॥ి మక్కి. అనుకరించుటకు ఆరాటపడడు., అందు కొద్దిగన్నొ గొప్పగనొ నాతని వ్యక్తిత సము పొతిఫలింప'చేయ బూనుకొను ను, కావున తెలుగు దండకము మార్గచ్చంద న్పం_ ప్రదాయి యన జెల్లును. వెల్పుగు కావ్య క రలు దానిక్తి తెలుగుదనమును రంగరించి వోస్తి మరింత సౌందర వ్‌ సౌఖ్యావహము చేసి జనజీవన నాడంల కక్కు- నట్టు తిరి 'ఏదిదైరిం

అత.ర చృందము మార్లచ ఎంద నృం_(ప్రదాయము, దండక్రము ఇరువదియేడు అతురములు కలిగి యుండవ లెనను వివమయము సంస్కృ 'తాంధ) లాతణీకు లందరును వకగీపముగ నంగీకరించినదే. ఇప్పట్టున అతురనియమము కలిగిన డండకములను, మూ తౌ నియమముగల "దేశి యనుట పొనగనిది, అయినను జెలుగు దండకముల విషయమున (శ్రీ శావూరి దొరసామిశర్శగారు. 'జేశి సాహిత్యమునకు వెందినవిగ తమ అభిప్రాయములను వెలిబుచ్చుటతోపాటు (శ్రీ నిడదవోలు వెంక టరావు; కిక్తైల్‌, (టౌన్‌ 'మొదలగవారలు అభిపా/యములనుకూడా "పేర్కొ-నియుండిరి, తమిళ దండకముల విషయమున సనంన్క్మృతము నుండి తమిళమునకు నచ్చినదిగా చెప్పిరి అయినను ఏరి అభిప్రాయ ములు పరిశీలించుట సముచితము,

ల్లైగ్త తెలుగులో దండక సాహిత్యము: 1-4-4 దేశి యనుటకు (ప్రమాణములు :

“"శెనుగు భధందములలో లయగాహీ మున్నగు మాలా లక్ష బములు చెప్పుటలో “వీరో స చ త్య్వారింశనా ఎం గర్భితంబు (దింశ దతురంబునై న లయగాహి” ఇత్యాది విధముగ మూ(త గణనము “వీయబడినది, దీనినిబట్టి మాలికా వృత్తములు వమూతా? ఛందస్పునకు చెందినవని చెప్పవచ్చు, వతత్కారణమున దండకాదులు జాతి పద్య ములై 'ేశి కవితా శాఖలోనివిగ నమర్థనీయములగు.” 10

“సంస్కృృతభాపా పారంగచుడు, విద్యాదయితుడు, ఆంధ్ర కవిత్వ విశారదుడు నన్నయభట్టారకుడు దండక రచనయందు దనకు ముందుండియున్న మార్ష నంప /దాయమును (ననర గణ దండక రచను ఏడి తగణమయముగ్శ నకపావముగ వాఫయు కొ_త్తపద్ధతి స్వెకరిం చుట పరికింపగా నాతిడు కొంత ేశీయత కూర్చెనేమోయని తోపక మూనదులోల

అయిదు మాత్రలు గల తగణముల కూర్చుగుటచే దండకము మూ(తా చ ఏందస్సుకు 'జెందినదనియు కొందరి యూహా. అప్పట్టున నిది "దేశికవితా సంప/దాయము అనవలసి యుండును. కన్న డభాపులో నాగవర్శ్మ రచించిన ఛందోంబుధిని అంగ్ల విశరణముతో (పకటించిన కిక్సుల్‌ పండితుడు కొన్ని [పత్యంతరములలోని పాఠభేదముల నాధార ముగా గొని దండకములు జాతి వృత్తములను మఠము వైతము సూచించు చున్నాడు, (ఆంగ్న ఫ్రీ ఫ్రజ్ష ర్తి అంతియుగాక "తెలుగు దండ క్‌ ము మా ("తా ఛందస్సునకు చెందినదిగా గోచరించెడునని తెల్పి యున్నాడం, 4 శం1080 02060214 $6ల03 10 001008 €0 116 002 060765 (పీఠిక పు, ఈ, ఇందులకునబలకముగా సీ కి9ంది విషయ నూలోచింప వలసియున్నది. పింగ ఇచ్చందమునను, వ్స త్త

(పధమాధ్యాతాము (4) వ్‌ రత్నాకరమునను పుక్వింగతి ఛందోజూత సమవ్య త్తేములను 'జెల్పీన తరువాత దండకములు చెస్పబడ్‌నవి. కాసి యందియ్యవి మాలా నృ_త్తములని ేర్కొనబడలేదు. మరియు కోలుగులోని య(గా హ్యేతి వృ_త్తఫఘేదములు తేత ఎక రణమున జూపట్టవు” మెరీ

“(దావిడ భాషలలో నంస్పృృతభాషా నంపర్య్హములు మిక్కి-_ లిగ నెక్కొని యుండుటచే దావిడభాపా నహజములగు ఛందస్సు'ే సంస్కృతీయములై కొంత కాలమున కవి యాభామలోనివిగన్వు దాని నుండియే దా?విడ భాషకు నంక+మించినవిగను కొందరు భాషాత త్తే విమర్శకులు నక్కా_ణించెడరు, కరాటాం[(ధము=ం గ గాక తమిళము సందును దండకము వెలయుచున్నది గదా! నేడు దా/విడ భ్రాపూ పదములు గొన్ని వ్యవహారవశమున సంస్కృత భావయందు (గహిం నబడె సంస్కృత కబ్దములుగ'నే పరిగణింపబడు చున్నవి. అస్తై (దావ్‌డ ఛందస్పులలోని కొన్ని పద్యరీతులు సంస్క తేమున "జేరి యాఛందస్సు లందు కాలక్రమమున నెక్కి యుండనోఫు *ేీ

ఈ వెళుస సాహిత శ్రములో మహాకావ్యములు,. పురాణములు, చంవువులు, (పబంధములు మార క వితలనియు, ద్విపదయు, యత గొనములు, కతక్రములు, ఉదాహరణములు దండకములు చేత కవిత లనియు జెప్పనోపునుో*ోి

ఇంతదనుక దండకము 'ేశికవిత య నెడి ప్రొముఖుల అభి పాయ ములు తెలుపబడినవి. అన్షై దండకము మార్లక విత యనుటకు గల (పమాణములను పరిశీలించుట యుచితము కాగలదు, 145 మాగర్ష యనుటకుగల [పమాణములు :

కన్ప్‌న్ధాల్‌జ్య చ త్వారింశనా ఎలె/ గర్భితంబు దోంక దక్షురంబునై న

నికీ తెలుగులో దండక సాహీత గమ ఖయ(గాహీ” అని వెప్పుటలో లయ[గాహి వృత్త విషయమున చుప్పచి తోమి గ్రెది మా[తలుగ. లెక్కించి యవి గ ర్భితముగ నుండు స్‌ని వివరణముగ "మాత మే అఆలివియుండును, మూలా సృ్తముల కన్నిటికి నినియమము సరిపడదు అందునను దండక. వృత్తమునకు "తెలుపలేదు, మూ లౌ గర్భిగములని చెప్పిన లయ౫ా/హి లవణ పాదమున [కనీసము “ఆది శజ్దమైనను పోయోగించలేదు. కావున దండకొమునకు ఈ లయగాహీా లత్షుణ పాదమును పా్రామాణికముగ గ్భహింప లేము,

“బీేశీయ. ఛందములలో మూాతోలు ప/ధానముగా జేసికొని గణ రచన సాగును, మూలుగ లెక్క పెట్టగలిగినప్పటికిన్తి అమర (ఫధా నములే, గాని మూతా?) _పథానములుగావు అతుర గణములు

వీంగళముని యొనగిన దండక చృందమునకు పహూలాయుధుని వృ లూ నిధముగ నున్నది, “యత: పాదే ద్వా నగణా రగణా శ్చ సప్త భవన్తి దండకో నామన, ఉత్కు లే పడి్వింశత్యతురాదయ్యా నమనంతరం దండక న్య పాఠశాత్సృ స్ట వింశత్యతీర మేవ యు కృమ్‌ం సర్వేషాం ఛందసా మైకె కాతమీర నృధ్ధ్నా (పవృ కః జత డోర్ధ (0 పున రేశైక నేప వృద్ధ్యా ప్రప్తారః దండకో నౌరః ఇతి శ్రవణాల్‌ .? అని చండవృష్టి (పవాత దండక లతమణము తెలిపిన తరువాత “కేవ; ప్రచిత ఇతి" అను పింగళుని నూూతము నందలి [పచితక సండ్హకు “ఇతి చండవృష్టి ప్యయా తాదూర్థ్వ్యం. దండక ప్రసారః (పచిత ఇతి సంజ్ఞా లభ లే. పూర్వ- మ్మేక్తై కాతర క్రమేణ .-ఛందసాం వృద్ధిరుక్షో ఇదాసింతు “కేపోఫలవీ.తాతర తంయేణ వృద్ధి! అని హూలాయుధుడు వృ_ల్ర నొసగియుండేను. కావున నిది అమర చృందమునకు సంబంధించి నదై మూడేసి అతరముల వొప్ప్వున నొహ్కొ_క్కా గణము నభివృద్ధి ఇచెందునని స్పష్టముగా తెలియుచున ఫ్లైట్‌

(పథమాధ్యాయము 7)

అందునను ముప్పది తో మ్నిది మా(తలు గలిగిన లయ (గోహిని మా తాగణనము చేసినను, లయ విభాఖళై లయపహారియును గూడ ముప్పది తొమ్మిది మాశ్రలు కలిగినవై (క్రమముగ 80, ఠిఓ 37 అతరములు కలిగియుండును, అంతియిగాని యా వివరణము దండక మునకు మూ(లేముగాదు, ము వాటికి అతు.ర సంఖ్యలో "భేదము క పు లాన్సి మాతా సంఖ్యయందు శోదము వేదు లయను (గాహ్యాముగా జేసికొని ఇెప్పెనన. నచ్చును. “అలయగ్గాహి, లయ విభాతి లయ హోరులు మూడును వాతా సమక నృ_ల్తేము లననొప్పును చై అతుర సంఖ్యలో శోదము కలదుగాని, మాతా సంఖ్యలో భదము "లేదు, అన్ని టి5ని ముప్పది త్‌మ్నిది మా(తెలే, గాన పై మూటి నడక లయ సనమానము, లయశబ్బపూర్యక - మగసటకిజే కారణ చువూా-ం*శీ అను దొరసామీశర శౌరి అభిప్రాయ మే గమనింపతేగినది,

ఇకనీ దండకములు అనగా నంస్కృృత అతణో_క్ష రగణ దం కమున్తు లెలుగున గల తగణ దండకమును మూ(తొ విభజన చేసిన “రెండును పంచ మాతా గణములుగనే కనిపించును. బెలుగు దండ కము మాతా? నియత మనిన, నంస్కృృతే రగణ దండకము వమూళఠౌె) నియతముగ'నే గంహించి రగణమును కూర్చిరనుట చెప్పనొప్వును, గాని చెల్లదు. కావున తెలుగు దండకము మా తా నియ తముగ గానవచ్చునేగాని మాజా) నియమమునకు వెందినదిగాదు. ఇచి ఉ ధ్రైేశ్యముతో కిళుల్‌ పండితుగు తెలుగు దండకములు మాతా గణ ములుగ కసివించునని తెలివియుంయును, ఖచి .షలేమైన అభి పాయమును చ్య క్ర్‌కరించ "లేదుః

“కన్న డనాగ వర త్రై తన చశందోంబుధియందు (దావిడ వే ఫంచ స్పులను తెలుపు సందర్భమున నొక దండక భేదమును పేర్కొని యుండెను. అది అజగణము (జగణము కానిది లతో కూడినై,

దగి “తెలుగులో దండక సాపాత వ్ట్‌ము ఉత్సావామను పేరున పిలునబడునని తెలివి యుండెను" ”*”" దీనికిగూడ గురువుతో అంతమగుట కలదు. ఛందోంబుధిని పికటించీన కిసైల్‌ పండితుడు ఈ దండక లతుణమును దృస్వయందిడుకొని, "తెలుగు డండక త_త్స్వమునుగూడ తెలివియుండును. శాని కన్నడ సాహిత్యేమునను దండకము సంస్కృతము నుండి వచ్చినచే. నాగవర్న ఛందోంబుధిలో ద్వితీయాధికరణమున పింగళాదుల దండక చృందమునే పేర్కొనియు, తదుపరి పంచమాధికరణమున నీ దండక శేదమును లెలివియుంజెను, (చూశ॥ ద్వి॥ అ)

దండకము ఇరువదియడం అవరములతో-ేగాక, అతురన్యరూప విస్సుతి యందనియతమై యుండుటచే మాతా గణమునకు ఏలు చేదు, అందునను కవి తన భావావేశమును ఉపనంహరింపవలెనే గాని, మాతా గణ ప్రధానముగ రచించి రనుట యసమంజనము, ఇది మాతా గణములకు సంబంధించినది గాదని ఛందోమంబరికారుని “అనజ్ల శేఖర, అశోకపుష్పుమంజరి అను నామములుగల దండక లక్షణ ములే (ప్రబల (పమాణములుః కావున దండకము అత్సరగణ నంబంధి గాన్ని మాతా సంబంధి గాదు,

సంస్కృతీ చృందోజాతము లయిన చంపక మాలాదులను (పాసలు నెలకొనినంత మాత్రమున 'జేశీగ పరిగణింవలేము. అక్లై దండకము తగణముగ మారినంతమాాతమున 'జేశి యనుట కుదరదు వృత్తరత్నాక్రర కారుడు ేదారభట్టు “నద్యయా తత్పరతః తారే అావి క 6చిద్దండకా దృశ్య స్తే అని తగణ దండక లయీణమునుకూడా "తెలిపియుండెను, అంతియగాక “పి.యచం(దుడు తన “ఛందోనుశాన నముీన *కాముచాణిమని పిలువబడు దండక లతృుణము నొక దాసిని "తెలిపి యుండెను. అనియత నంఖ్యాక మైన తగణములపై రెండు గుతు

(పథమాధ్యాయము లగి వులతో అంతమగుట దీని లమణముం కేెలుగున తగణ దండశము ఓకీ గురువును అంతమున కలిగియుండును,

51 "శే నిడదవోలు వెంకటరావుగారు చెప్పినది స్థూల నిర్వచ నమే గాని సూత, గ్రపరిలీలనము గాదు. నన్నయ సంస్కృత లక్షణా నుసారమే దండక్రమును రచించి యుండెను. సనన్నయయేగాదు. తెలుగు సాహిత్యమున దండక రచన గావించిన కవులందరును. నంన్కృృతము నందు వలె తెలుగునను (పానగాని, యతిగాని కానరావు. తెలుగునకు ఇతర సోదర (చావిడ భాషలయిన తమిళ కన్నడములందు యళ, (పాస నియమము లుంగుటవలన తెలుగు దండకము సంన్కృృతి లత్షణ లవీ,.త మేగాని వేరుగాదు.

నన్నయగారు మార్చు నూహించినది దండకాదిని నగణ ద్వయ మును వీడుట. కావ్యాదిని గాని స్తుకిపరమగు భావమును 'టెల్లడించు పట్టున గాని? లీకారోపకంమణము "తెలుగు సాహిత్య సంప్రదాయము, నగణ ద్యయము ఏడని యెడల స9కారోపక 9ిమణమునకు అవకాశము "లేదు. అందువలననే నన్నయ నగణ ద్యయ మును వ్‌డి యుండ వచ్చును. అంతమాత/మున నది "దేశి యనుట యుచితముగాదచు, దశర ఖేత్యాది సర్వలఘు శబ్బ్వములు (పవేశించవలెననిన నగణ ద్శ్యయము యుండవలెను, నంన్కృృత కస్రులు సర్వ లఘు నామమును పొందుపరచుటళకే నగణ ద్వ్యయమును దండకాదిని ప్రవేశ పెట్టి యుందురు

“నన్నయగారు తమకు తొచినట్టుగా సంస్కృతము. నుండి వృ త్తములను దిగుమతి చేయలేదు. బేక పరివ్యూ_ప్రములు, నన్నిహిత "దేశభాపా ప్రుచురములు మాత్రమే స్వీకరించినారు. ఈ వృత్తిము లను నంస్కృతము నుండి తెలుగులోనికి తెన్నుటకు నంన్క్నృత ఫాపా

ఫ్‌ "లఅెలుగులో దండక సాహిత్యము భమానము గారణము గాదు, లఅట్టయినశో నంన్కృతమున పిచుర ములయిన వృ_త్తముల నన్నిటిని తెచ్చుట జరిగెడిది, “జేశీయములగు వానికీ దగ్గరగానున్న వృ త్రములనే లచ్చి “జీశీయ అతా ముదినువేసి తెలుగు తనమును నిలివినారనీ వెప్పవలసి యున్నది. చంపకోత్పల ఆార్టూల మేళ ములు, దండకముకూడ పోగా నన్నయ వాడిన విశేష. నృ_ళ్ళ్తేములు పదు నెన్నిది. నన్నయగారు నంక్కృతమునుండ్‌ ఏనినే ఎందుకు స్వికరించిర? అన్నది విచారణీయమైన విషయము, ఇవన్నియు "జేశీయములయిన ఛందస్పులకు దగ్గరగా నుండుట వేతనే స్వికరించి నారు అను (వీ కావల నంపత్కు.నూ'రాచార ఫ్‌” రి అభి వాయము దండకము 'ేశి నంబంధి గాదను నా అభి పాయమునకు ఉపబలక్రము “కాగలదు,

“భవభూతి తన “మాలతీ మాధవమూున "'తాండవస్సృత్య పర ముగ దండకమును రచించి, తాలబద్ధమైనదిగ న భివర్మించిను, కావున సీదండకము 'దేశి కాదుగడా, అర్య సం్యపదాయమునకు చెందిన గీత విశేషముగ కూడ తలప ఏీలగుచున్నదదిం

దేశికవితలను పరికించునట్టున ₹0డు విధములుగ వరిశలింప వలను, ఒకటి ; గా్రామాణుల జీవితములనుండి జూపపద నవాబు శయ రూపమున - వెలసినవి. ఉదాహారణకు సువ్వాల పదములు, వెన్నెల బదములు మొదలగునవి, ెండు :. పండిత కవులు తమంతట తోము "వెలయించినవి ఉదాహరణకు ఉదాహరణ వావ్యములు మొద లగునఏ్‌,

దంఢకములు గా్రామిణ జనవ్యవహారము నుండి జనించివవాి “లేక పండిత కవులు వెలయించిననా! అను నంశమును దండకములు ద్‌ర్స నమాసము లగుటజేసి గాామాణ .జనవ్యవహారమున జినించినవి

(సథమాధ్యాయము ట్ర్‌] గావని చెప్పవచ్చును. "దేవాలయమున గన్పించువారందరును భక్కలు ఇను నటులు జన వ్యవహారమున (ప్రబల (పవారములో నున్నంతే మాత్రమున ేశి యనజెల్లదు. దేశి చృందస్సులు చిన్న ఛిన్న పాదములతో సృష్టింపబడినవే గాని, పెద్ద "పెద్ద పాదములతో నృష్టింప బడినవి గావు, అందునను దండకము పొరలు పొరలుగ పెరిగెడి రచన గాదు, నమానభూయిప్తమెన నడక కలిగినది, ఇతివృత్త 'మెమియును "లేక కేవల స్తోతప్రాయములుగ నుండు దీర్హ రచనలు (గామిగణులు చేసిరనుట అస్వాభావికము, అందునను పాద నియతి వేను, ఎంతటి దీర్ధముగనై నను కొనసాగించ వచ్చును కావున "తెలుగున దండకము మార్గ సంబంధి ప్రకి'య యనుటలో విభీదము లేదు,

ాాంాా

అథధథస్సూచికలు

1. నంగీత రత్నోకరము. శార్జ దేవుడు, పుట, లైడ6 ల వృత్తలమణ విభాగము. పు, 805, 806 8, అంధ) శృరత్నాకరము, సం, జి ఉ శీ వెంపరాల సూర్యనారాయణకాత్తి. వు, కలీ
2. డి 4002! 0 బం గౌం1088 14020280 220. ౨19 6 పు, ఉ6/

ర్‌2 అథస్సూచికలు

7 దండకంనావు విశ్టైయ ముత్క్య్చు శే రధికాతయరమ్‌ "మఘ నూలాదికం తస్యానొ ష్‌ గుహోతి) కా (నాట్యశాశ్ర్రము, పదిహేనవ అధ్యాయము. వృత్తలతణ విభాగము, న్‌, సం, 154)

8. పోతన పుట. 1

9, _ (శ్రీ శివరామకృష్ణ దండకము, పీక,

10, 'రాళ్ళపన్లి పీఠికలు, పు, 142

సేం ద్విపద-ర గడ-దండక ము= శాకతి, జూన్‌, 1942

12, _ ద్విపద-రగడ-దండకము, భారతి. జూన్‌, 142

1 తెలుగులో జాతీయోద్యమ కవిత్యెం. దండకములు. వు, 501

1ఉ ఆంధ్ర) సాహిత్య చరిత్ర, వు, 118

15, 'తెలుగుభావలో ఛందోరీతులు, దండకము, వు 1క0

16. దండక వాబ్మయము._ ($/ రావూరి దొరసామిశర్మ ఆంధ పతక, "హేమలంబ నంవత్పరాది నంచిక* ఫు, 85

19, ంం .. క. ఫు, 6

20, ఉదాహరణ వాబ్మయ చరిత. (శ్రీ నిడదవోలు వెంకటరావు. అవతారిక పు 1

౨1, "తెలుగుభాషలో ఛందోరీశులు. దండకము, పు, 281

౨2, కన్నడ నాగవర తం ఛందోంబుధి, పంచమాూాధికరణాము, ప,సం,వై5్‌1

23, "తెలుగు ఛందోవికానము, పుం, 61

పహ స్త దండకవు = లకణవనుులు

2-1 సంస్క్యూతము ;

పింగళ ఏరచిత చృందశ్శాన్ర్రము పా?చీనము. సు( పసిద్ధము, భరతమునియును, నాట్య శా శ్రృము-పదునాలుగ వ అభథ్యాయమున కొంతవరకు ఛందస్సును గూర్చి వివరించి యుండెను, ఇందు వది (పాచీనమను విషయమున _ భేదాభి పాయము లున్నవి. “కీత్‌ పండితుడు పీంగళముని ఛందత్శా న్ర్రుము (పాచీనమైనదను అభ్ళి (వాయ మును వ్య క్రీకరించి యుండెనుోేే.. వివిధ (పతులు పరిశీలించిన “డా, వీయం.న్‌ ఆర్‌, అవ్చారావుగారుి, “చండవృ్టి([పయాత” నామ మున విలువబడు దండకవృ త్త లత్యుము నొకదానిని తమ నాట్య పాసాానువాదమునందు పర్కొనుదూ భరతముని పేర్కొనిన దండక లక్షణములను (పవీ, ప్త ములుగ తలచియుండిరి వీ

కొన్ని నాట్యశాన్రు (పశులను బట్టి భరతముని కూడ దండక్ష మునకు లక్షణము నొనగి యుందెనని భావించవచ్చునులీ లెదుపరి ఎందదో లాతుణికులు దండక చ ఎందమును గూర్చి లతణకరించి యుండుటయీగాక్క, ఎన్ని యో థఠధిక భేదములను కూడ లెలివియుండిరి. అట్టవారిలో ఛందోనునొనన క రలు; వృ _తృరత్శ్నాక్రర కారుడు, ఛందో మంజరి కారుడు మొదలగువారు ముఖ్యులు, ఏరి లవమ్‌ణములనే "తెలుగు ఛందశిక్ర రృలు అనుకరించి యుండుటయిశాక, బచెలుగు దండక రచనా స్వాతంత్యము వలన మరికొన్ని (పత్యేక లక్షణములను లెలిషి యుండిరి,

లిజీ "తెలుగులో దండక సాహిత్యము 21.1 వింగళుడు _- ఛందోనిచితి : పింగళముని తన భందోవిచితి యందు దండక చ్చందమును

సూగలీకరించగాా వాలాయుధుడు దానికి వృత్తి నొసగి యుండెనుో్‌

సూ, దండో నౌరః : (858)

హలాయధ వృత్తి : యత పాబే దా్యా నగణా" రగణాళ్చ నప్త్ప భవంతి దందకో నామన? ఉత్కృ లే షుడ్వింశ ద్యతు.రాయాః నమనంతర6 దండక న్య పాఠాత్సప్త వింశత్యత్షుర మెవ యు కృమ్‌. సర్వేషాం ఛందసాం వకాతుర వృధ్ధ్యా (పవృ ్వేః జ్ర ఠార్జ సం సృునరకై క "కేప్‌ వృద్ధ్య్వ్వా (పన్తార క బతి (శవగాత్‌ త

నూ, (పథమ శ్చండవృష్వో(పయాతః (7-కిఉి

పాలాయుఢథ వృత్సిః;: యది స్తవింశత్యక్షర పాదః ( పధమో దండక$ చండవృష్టి (పయాతో నామ

సూ, అన్య(తే రౌత మాండవ్యాభ్యామ్‌-= (౧-85)

పహలాయుధ వృతి ; రాత మాండవ్యాభ్యా మన్యతే అస్య అభిధాన 'మేళేవ తాభ్యాం పునరనై్యావ సంంజ్ఞాం కృళనస్య వృ _త్తస్య "రాత మాండవ్య (గ వొాణుం పూజూర్హా మ్‌,

సూ శేపఃి (పచిత ఇతె, (7-86)

వాలాయుథ న్స్‌: ఇత్‌ చండవృ(పయాతా దూార్థ్వం దండక (పన్తార॥ (పచిత ఇతి సంజ్ఞ లభ, ఫూర్వూ మేకైతముర ఛందసాం వృద్దిరుకో ఇదడాసీంతు. కేఫోపలపమీతాతర (తయిణ వృద్ధిః

నగణ ద్యయముపై రగణ సమూహము కలిగి బ్రరువదియేణు అశరములు కలిగిన పాదము దండకము అగుచున్నది. దీనినే చండ వృన్చీిప్రాయాత మను నామమున వీలచెదరు, తదుపరి మూడేసి అత్ముర

ద్వితీయాధ్యాయము ప్ట్‌ఫ్‌ ముల కొక గణము చొప్పువ హెచ్చించిన కొలది యేర్పడం దండక ములకు పింగళుడు ప్యచితక సంజ ను వాడియుండెను,

ఇదియే (పథమ దండక లతణము, ఇంకను సుపసిద్ధ తాతణికు 'లెందరో నీదండకలత్షణము నాభారముగ గొని విసృతమైన భేదము అను నక్కా_ణించి యుండిరి, 2.1-2 అగ్నిపురాణము :

అగ్ని పురాణమున ధండకమునకు లక్షణము తెలుపబడినది

“న పరో దండదః స్యాశే చడవృష్టి (పథాతక మ్స్‌॥

(్లో, సం. 80) "బీఫ్‌ వృ్రయ ననవాస్యు ర్యాస్టాల జీమూత ముఖ్య కాః। "శేష్టవై (పచితా ఖ్ట్‌యా గాథా పసారః ఉచ్య అ (శ్లో, నం, 0)

ఇత్యాది మహోఫురాణ్‌ త్నోయ నమవృత్త వర్శనం నామ చత్పుస్తింశ దధిక తిశతమో భఛ్యాయః అని సమవృత్తోము లంత

ఇందు దండకమునకు లక్షణము చెప్పబడ్‌నను పింగళుని దాని కంైళును (పాచినము గాదు, వృత్త లతణములు లెలువునపుడు వింగళుని నామము ఉటంకింపబడినది.* 2-1-8 ఛందోనుశాసనము __ జయకీర్తి, "హమచం (దుడు

ఛందోనుతాసన కర్తలు జయక్‌ర్సి (శ్రి,శ. 1000, హేమ చందుడు (కశ, 1088) ఇరువురును “గద్య దండకి మనునాక దండక భీదముతోపాటు, వురియొక దండక భేదవు-ను కూడా ెలిపియుండిరి. “దండా ఫృండవృష్ట్యాద్యాః పాదాంళఠ నియ మోదిళెః

వి

అపాద నియమోక్కోక్రాః గణాధా గద్య దండశాఃో జయకీ ర్తి

ర్‌6 “తెలుగులో దండక సాహిత వ్ట్‌ము “దండా వృ తృ శష్టైధికో వృ త్తవపేహి; పాదోక్ష లవీ. త్రి తరాశి దండకాః యేకుతె గ ద్యపూర్వాశ చె మాూాలాదికా!కి "లే2ధవా నే కధా, (జయకీ ర్వి) “తా గా శామటాణటీ (హమచందుూడు) పౌమచందు)డం చెప్పిన కశకామబాణ మును పేరుగల దండక లత్షణమును ఎవరును లెలిపినది గాదు, తెలుగు దండక లత్ష్యముల కత్యంత నన్ని హితమైన లక్షణమిని, క. 'కేదారభట్టు _ వృ త్తరత్నాకరము : కేదారభట్టు తన వృ_త్సరత్నాకరమున దండక చృ్చుందమును గూర్చి యీ కింది విధముగ లవణీకరించి యుండెను, “అరై కావ రాత్‌ పదా బేకై కాత్షుర వర్ధిలై॥ పృథక్‌ ఛందో భ వేత్చ.డై ర్యావత్‌ పడ్వింశతి గతమ్‌ో” కి-17 కళ అజ షో తదూర్థ్వ్యం చండనృష్ట్యాది దండ కా8పరి 58 చౌ? "శేపూం గాథా 'తీశిః పడ్భిశ్చరణొ ప లవీతాళలా క-)8 అని కెలుపుచూ *“సమవృత్త పినంగలేన సమవృత్త రూపానావా అని. దండకమునకు ఈ (కింది విధముగ లతణముల నొనగియుంజెను, “యదిహ నయుగలం తఈ సళేఫా స్తృదా చండనృష్టీ (పపాత భ'వద్దండకః ప/తిచరణ వివృద్ధ రపాస్యు రర్ణోర్ష్‌ వ వ్యాళ జీమూత లీలా కరొ్థావు కంఖాదయః వకోన సవాసొత్షర పర్యన్తా దండకాత్‌ యః (_పోహాః వర్ల తికగణ వృద్ధయా నద్విలియాద్యా నుహో మళలిఖి? ప్రచితక మభిధో థీరధీఖిః! స్మృత్‌ దండకో నద్వయా స_పృభిరై్యాః నద్వయా దుత్తీనై. త్పరతః తకారేణాపి కరచిద్దండకా దృశ్యన్వైం వవ మేకోన సహసాాత్షర వృద్ధిర్భవతి దండకమ్‌,

ద్వితీయాధ్యాయము వ్‌ 2-1-5 గంగాదాను _ ఛందోమంజరి : (|) శ 1619)

గంగాదాసు తన ఛందోమంజరి అను సంన్కృృత లక్షణ గగింధమునందు దండకమునకు మరికొన్ని విశేష లశ్షణములను పేర్కొని యుండెను.

“పిచితక మఖభిధో ధీరధీభిః నృత దండకో నద్వయా దుతేరైై స_ప్తఫి రః

సగణః సకలః ఖలు యత్ర భవే_త్తిమిహ ప్రువదంతి బుధాః కుసుమ నృ బకః

యత కేఫః పరం స్వేచ్చయా. గుమ్భితః సృత్‌ దండకో మత్త మాతజ్ల లీలాకరః

లఘు ర్లురు నిజేచ్చయా యడా నివేశ్యలతే తదైప దండకో భవత్యనజ్డ -సీఖర॥

యే దృశ్య లె గపరోః పరో లఘు (కమూాత్‌ స ఉచ్య లే బ్ముఖె రళోక ఫుషృమంజరీతి,

అతై)తే దండకాః వున్న కాన్న రేష్వధికా దృశ్యం లే_

యకానైై కవీచ్చానురోధా న్నిబనైో పిసిద్ధో విశుగ్ధ పరో దండక్రః సింహవికా?0త నామిా, న

సే్యేచ్చయా రజె” (కమేణ నన్ని వేశయత్యుదారథీః కవీ! స దండకః స త్‌ో జగత్యశోక మంజరీ,

య్యత శేఫాన్‌ కవిః స్వేచ్చయా పార సౌకర్య సావేతుయారోప య ల్వ్యేష ధీరై8 సృత్‌ దండకో మత్తమాతజ్ఞ లీలాకరళో

పె లవ్షణముల కొన్నిటిని ఫపునరావృతము జేసి యింకను మరి కొంత వివ ణము సిచ్చియుం దెను,

స్‌ తెలుగులో దండక సాహిత్యము 2-1-6 రాధాకొంత బహదూర్‌ __ శబ్ద కల్చ్ప[ద్రుమము :

శక ల్బదుమ కర్త సింహ వి(కాన్న నామమున నొక దండక భేదమును తెలిపి ఛందోమంజరి క రృ కంక విభేదించిన చందము నుటంకించి యుండెను

“నయుగలం గురు యుూోోౌేబేవం యశ్రారాః కవ్‌చ్చానురోధా _త్తీదాయత) వమ్యు న వపా పరో దండక? పండ్నితె రీరితః? అని లతు,ుణము,

నగణద్యయము తరుపరి రెండు గురువులు, అటువీమ్మ ట ఇన వచ్చినన్ని యగణములు బాందుపరచి రచించెడి దండకము సింహ వికాగన్న నామమున పీలువబడునని ెలియుచున్నది. కాని పొత్త ములో నుదాహారించిన గురు లఘునులు వివరణము శతని లవణ ముతో విభేదించుచున్న ది.

మొ_క్తముమోద పైన పేర్కొనబడిన లత్షణక రల లమీణముల ననునరించి, వీింగళభముని నుడివిన దండక లక్షణము శిరసావహింప దగినది, నగణద్య్వయముపై ఏడు రగణములతో నేర్పడు దండకము చండవృష్ట్రపయాత మని లాత్నణేకు లందరును అంగీకరించి యుండిరి, తదుపరి లక్షణ కర్తలు కొందరు పింగళుని దండక లతుణము కంకొను అధిక భదముల నుటంకించి యుండిరి,

వృ_త్తరత్నాకర కర్త ండు నగణముల తదుపరి వడు తగణ ములు నిలుపుట కొ్యచిత్కముగ కలదని తగణ దండక భేదమును వెప్పియుం డెను, వృ _త్తరత్నాకరుని కంశు పూర్వుడయిన శూవమ్ర చందు)డు, నగణ ద్యయమును ప్‌డి సంపూర్తముగ తగణములనే వినియోగించి *గగిలతో నంతమువేయు కామబోణ మనెడి తగణ దండక భేదమును పేర్కొని యుండెను,

గంగాదాను తన ఛందోమంజరి యందు నకల గకాములు సగణముతో రచింపబడిన దండక శేదమును '*కుసువు నబకి మను నామమున వీలువబడుననియు, అశ్షు “మొత్తము గణములన్నియు రగణ ములతోనే రచించిన దండక "భేదము “మ త్తమాళ్షజ్ఞ లీలాకర” మను నామమున పిలువబడుననియు జలివియుండెను,

ఇతడే మరశండు భేదములను పేర్కొనియుంజెను, ఒక లఘున్సు ఒక గురువు చొప్పున కూర్చిన దండక భేదమును *“అనజ్షేేఖర” నామమునను, అశ్రు ఒక గురువు-ఒక లఘువు చొప్పున కూర్చిన దండక భేదమును “అశోక ఫువష ఎమవుంజరి నామమునను విలువబడునని చెష్పియుండెను,

ఈ భేదము లన్నియును పింగళముని కెలిపిన 'పాచితక సంజ్ఞ - యందు అంతర్లతములుగ (గహంపవచ్చునుగాన్వి వింగళ్ళుని కంక వృత్త రత్నాకర ఛందోమంజరులందు గణ భీదములు కనిపించుట "చేతపి చితక సంజ్ఞ వ్‌ గంహించుటకు ఏలుగాదు, పీంగళుడు ఒక్క రగణమునే దండక నృ శ్రమునకు వినియోగించుట గమనింపదగినదిం

గంగాదాసు తన ఛందోమంజరి యందు కప్‌చ్భ్చానుసారముగ ఘటింపబడి యగణము* తో కూడిన దండకము “సింహవికా? ని నామమున వీలువబడునని తలిపెను, శబ్దక్ష ల్బదు/మక ర్డ్‌ ీసింపా వికాన్తి నామమున పిలువబడు దండకమును గూడ నగ ణద్వయ సహీతముగ యగణ ఫఘటితమై యుండునని విభేదించి యుండెను. యగణము లెన్ని ఉపయోగించవలెనను విషయమున విభేదము లేదు, నగణద్యయ విషయమున భేదాభిప్తాయము కలదు, ఇదియేగాక శ కల్చ(దుమక_ర్త నగ ణద్యయము తదుపరి రెండు గురువులు కూడ నుండునని తెలిపెను, గురు లఘువుల నుదాహరించుపట్టున, ఏడు అఘు వుల నుదాహరించిన పిమ్మట రెండు గురువులు, పన్నెండు రగణముల్ర్య

శ౦ “తెలుగులో దండక సాహిత్యము నిలుపబడి యున్నవి, అతని లతుణమునకున్ను గురు లఘువుల వివరణ మునకును భేదమున్నది, ఇది ము దాపక్రుల దోషము గావచ్చునుం చెండు నగణముల తదుపరి రెండు గురువులు నుండవ లెనుం అట్లుగాక ఒక లఘువు అధికముగా నున్నది నగణద్యయము తదుపరి వడవ అతరమగు లఘువును మోది రెండు గురువ్చులను కలిపిన యగణము, రగణములు వర్పడుచున్న వి, కావున సింహవికాం_న్న లతుణళేదమున ఛందోమంజరి కారుని లక్షణమే గహింపదగియున్నదది.

ఒక రగణము ఓక్‌ బగణము -వొప్ప్వున కొననాగిన గణ పిసారమున నొక దండక భేదము కలదు. దీనిని పేర్కొనినవాడు గంగాదాసు, అనగా పింగళ శేదారభట్టుల కంటి గంగాదాసు అరు శీదములను అధికముగా వక్కా-ణించినట్లు 'తెలియునుః

గణపిస్తారమున మూజేసి అతురములకొాక గణము చొప్పున "'లక్కించవలసి యుండగా, గంగాదాసు “అనజ్లేేఖర, అశోక ఫుష్చు మంజరి భేదములక్కు రెంజేసి అతురముల చొప్పున ఏివరణ నిచ్చి యుండెను, ఈతడు ఒక లఘువు - ఒక గురువు ఓక గరువు - ఒకి లఘువు అని లతణీకరించి నప్పటికిని రెండునూ, ఒకటి జగణ-రగణము లకు, మరియొకటి రగణ-జగణములకు చెందినవై ఏిపరీతముగ నున్నవి, వావున నీతడు అెలివీన “అళోకవుపష్పృమంజరి-జగత్యశ్‌ొక మంజరొయను "రెండు భేదములును ఒకటియే యగుచున్నవి.

ఏరికంకు “హేమచందు)ని కాముబాణ మను తగణ దండక అతేణము ప్రత్యేక మెనది.

బ్రంతదనుక దండక పాదము ఒక్క-_ అత.రము తక్కువగ త్‌మ్నిది వందల తొంబది తొమ్మిది అతరముల వరకు కొనసాగించ వచ్చు ననెడి నియమము లాతణీకు లందరును అంగీకరించి యుండిరి,

ద్వితీయాధ్యాయము (6) ల్‌ ఛందోమశాననక ర్త పాద గణ నియమ రహితములుగ నున్నటువంటివానిని గ ద్య దండకములుగ పిభజించి యుండెను, ఇట్టు వైన "తెలుపబడిన లత్సణ కర్తల భేదము లన్నియును (క్రింది విధముగ పట్టిక రూపమున నీయబడీనవ్‌, పింగళుడు :- కే మేం చండవ్మ్న్మ (పయాతము ౨ నగణములు ' రగణములు,. ఇతడు ఈ ఒక్క_ భేదమునే తెలిపి తక్కిన భేదములకు (పచితక నంజ్ఞను వాడియుండెను, "కేదారభట్టు పింగళుని (పచితక సంజ్ఞ ను ఆధారముగ గొని ఒఫ్కొో-క్క గణము పాచ్చిన కొలదీ దండకములు వేరువేరు నామమున విలువ బడునని లా (కింది విధముగ తెలివియుం డెను, వే. అర్మ ఏ౨ నగణములు 6 రగణములు ర అర్హ వ 99 99 ర 79 డే, వ్యాళ క 35 10 క్ర ర్‌ జీమూత ల. జ్‌ శే] .. ర్త ల్‌లాకర క్‌ 9 బై ర్ట గ రద్దామ సెక్స కిక 18 న్‌్‌ ర్క, శంఖ కక కక్రి 4 9క విరగళుసి చండవృష్టిప్రయాతే నామముతో కలిపి ఎనిమిది భీదములను తెలివి “శంఖాదయః” అని అది శబ్బముచేత మరికొన్ని భేదములున్నట్లు తెలిపి యుండెను, “తక్కిన భేదముల నామములు కొన్ని తర్క-వాచస్పత్యమున కెలుస బడినవి”-** వాచసృత్యమున చేర్కొ.నబడిన దండక భేద

జ్వీఖే "తెలుగులో దండక సాహీత నము నామములీ కింది విధముగ నున్నవి. ఇవియన్నియును పింగ ళుసి (పచితక సంజ్ఞ యందంతర్లతము లే, 9 ఆరామ వ నగణములు 15 రగణములు 10, సంగామ 92 99 మే క 11. సురామ 39 99 గ 1 ద, వైకుంఠ య 18 99 18 సార $9 05 19 92 14 కాసార 99 99 20 99 15. విసార 9 99 ౨1 13 16, నంహోర య వివి 17 నీపార 3 99 లప కి 18. మందార కఠ 99 బిశ్శ 87 190, శేదార ౪ 99 విస్‌ కం 20, ఆసార 3 99 వగ న ౨1 నల్కార కం 99 వగ 9 విజి నంస్కాార క 99 విప తం ౨, మూకంద 5 93 వ ,; వశీ గోవింద శ 99 ప్‌0 క్‌ ౨౮, సానంద 92 51 లే "గా ౨6. నందోపహా కం 39 పటి క 21, ఆనంద న వీక్‌, ,, అని ఇరువదియేడు నామముల వరక్రు "తెలుపబడినవి, ఇట్లు గణములు హెచ్చిన కొలదీ మరికొన్ని నామములు కలిగి యుండవలెను. ఇట్లు పర్కొ_నబడిన వానికన్నిటికిని రగణమే

ద్వితీయాధ్యాయము శప ఉపయు కమైనది. _ ఛందోమంజరి కారుడు చశేర్కొ నిన “ముత్తమాతబ్ద లీలాకర” మను దండక "భేదము (పచితక సంజ్ఞ యందంతర్షత నము “కాజాలదు, ఇది నగణ ద్వయమును విడిచిన రగణ దండకము, ఇట్లు మై ఇరువదియేడు. భేదములను గణముల విక్మృలి -జేరుపేరు నామములను అధాగముగ 'జేసికొనిన్రి గాని; గణములు విఖిదించి చెప్పిన్టిపిగావు, "కావున ఇవియన్ని్ని యును ఒక దండక ఛభేదమునకు నంబంధించిన వే,

కేదారభ ట్టు ఫ్‌

1 2 నగాములు తగణములు వింగళుని పచితక్ష సంజ్ఞ లో ఏడు బేదముల నామములు ఇప్తుటయీగాక, ఈడపై దండక భేదమును గూడ తెలిపి యుండెను. దీనికొక నావుమును గాన్ని తగణ సంఖ్యయందు పరిమితినిగాని వక్కా-ణింప లేదు.

గ౦గాదానసు :-

111 పచికత సమభిధ ఏ సగణములు ౧? యగణములు

117 కుసుమము _స్తబకము అన్నియు సగణములే వీనికి నసగణముల సంఖ్యతో నిమి త్తోము లేదు, తో మిది గణములకు తక్కువ గాకుండ నుండవ లెగు,

17 మత్తమాతజ్డ లీలాకరము అన్నియు రగణములే ద్‌నికిని రగణముల సంఖ్యతో నిమి తృము "లేదు, త్‌ మిది గణములకు తక్కువ గాకుండ నుండవలెను

౪1 అనడజ్జ శేఖరము ఒక లఘువు - ఒక గురువు చొప్పున వై

బరువదియేడు అత్షరములకు తక్కుువగాకుండ యుండుటనియ మము

శ్న్‌డ్యే 'లెలుసలో దండక సాహిత్యము 111 అశోకపుచ్పమంజరి ఒక రగణము - "లేచా ఒక జగణము జగత్యకోకమంజరి వొప్వున ఈ భేదమునకును తొమి (ది గణములకు తక్కువ గాక్షుండ నుండుట నియమము,

17111 సింహవికా9న్తము అన్నియు యగణములే ఈ శేదమునకును తోమి శి గణములకు తక్కుప గాకుండంట నియమము,

'హెమచం (దుడు వా

12 కామబాణము అన్నియు తగణములే

గగలతో నంతమనగును, దీనికిని తొమి శ్రద్‌ గణములకు తకు_వగాకుండ నుండవలెను, జయశీ ర్శి;-

4 గ ద్య దండక ము పాదాతర నీయమమ నిరహీతమగు గణములతో చెప్పబడు దండకము లన్నియును ఈ ఫోవకు చెందును. వై పట్టికయందు వివరించిన విధముగ పది దండక 'భేదములను

వక్కా.ణించి యుండిరి. ఇందు గణముల సంఖ్యయందు వూర్చు ననున

రించియు, గణముల మార్చు ననునరించియు లత్షణములు 'వేర్కోనబడి యున్నవి,

బ్రంతవరకు సంస్కృత లాశ్షణికులు రగణ్య యగణ్య నగణ, జగణ, తగణములను దండకరచన కుపయుక్తృమైనవిగ గుర్రించి యుండిరి. అనగ ఐదు గణములు దండకరచన కుపకరించినవి, పఏ్‌ని యందు మాత్తెలు లెక్కించిన రెండు పంచమాలా? గణములును,

ద్వెతీయాధ్యాయము తీస్‌ "రెండు చతుర్శా_ళా గణములు వైయున్నవి. అట్లని మాతలు "లెక్కించుటకు ఏలుకాదు. అటువంటి నియమ మెచ్చటను గోన రాదు, ఇవ యన్నియును అతుర సంఖ్యాబద్ధము లే

జయక్షీర్తి నుడివిన గద్య డండకము పాదరహితమై, అనవూనా శతురగణములు కలది, ఇదె యిట్లుండగ దండగ పాదమును లమి ది వందల తొంబది తొ మిది అతురముల వరకు 'కోనసాగింప వచ్చున నెడె సియమమునకు గల కారణము మృగ ఫ్ట్‌ము అంతకంక. ముందగున కెందులకు కోనసాగకూడదో, ఈ నియవుము నెందుల కెర్చరచిరో అఆలియను, 2.2. తెలుగు ;--

తెలుగున గూడ సంస్కృత లాతణికు లుదాహ"ంచిన దండక లతణముఅతోపాటు, తెలుగు లాతణికులు మరికొన్ని స్వలేం(తోముగ చెప్పిన లత్ష్మణములును గలవు, తెలుగు లాతుణీకుల లత్యముల కొన్నిటి. ననుసరించి సంస్కృత లతణములను వూర్చుజెసి వెప్పినటులు భావించనగును, నంస్కృృృతేమున లమ్యములందు గాని లత.ణములందు గాని పాన యతులజాడలు గానరానవుం వో, లమ్య, లతేాణముల చెండిటను అలెలుగు సంస్కృ తౌానుసారి యనుట సిర్వివా దాంశము,

నంస్కృృతమున దండకమునకు ఒక గణము నియతమైనటు గానరాదు. తెలుగున కూడ గణ భేద, మధికముగ కని ఏంచుటయ గాక్క కొన్ని లతుణములకు ప్రాయోగములు వీరళముగను, మరి కొన్నిటికి అతి విరళముగను, ఇంయకొన్నిటికి శూన్యమని చెప్ప్పవచు ఎనుః

“తెలుగున లక్షణ గ?ంథములలో "క విజబాశఛయము'” ప?(పథ మము, ఈతడు నుడివిన “నృ నృ వా గణము లాదిగ కలిగిన తగణ

శీర్‌ “తెటుగులో దండక సాహిత్యము దండక లతమణము, సంస్కృత రగణ దండక్ష లశతణమునకు మార్చు నూహింవెనని ఫావించ వీలగుచున్నది. సంస్కృతము నందు వలె "జెలుగునను లతమణములకు కొదవ "లేదు, "తెలుగు నందలి లత్ష్య్వ్యముల గూర్చి చెప్పనలవి గాధు- 221. ఖీమన - కవిజనాశయము:- (ఈ 18 శపూ) అమఠగ ననహంబులం చాదిగ నొండెె కాదేనినాదిన్‌ దకారంబుగా నొండెె లోనస్షకారంబు లిమై (] గ కారావసానమ్ముగా జెప్పినన్‌, దండకం బంకు) దీనిం గవీందు౨ల్‌ =... “త్యాగవైరోచనా కాస్యసంసూచదా (12 2_2-£. విన్నకోట పెద్దన - కావ్యాలంకార చూడామణీ ;- (కీ శం 15 కళ, పూ. ) “శతినాది సనవాంబులోంజడేం దకారంబు లొండెం (బక్‌ ల్పించి యాసోద నెల్ల జ దకార పొధానంబా గుర్యుంతమై (కాల సిచ్చాను రూపావధిం బిరి శ్ర సిరి గ్రంచు వో మించి ద _తృదణవాాతేమున్‌ న్బ _త్త్వేను (పాస ధుర్యంబ్యులై యర్థ వర వ్రంబులె. మోది'తర్యంబ్బులే సాధు సారన్య సహార న్ట్‌ంబులే రీత్యలంకార వంతంబ్యుల్తై ఫుష్టమంతంబ్నుల యింఫు అంతంత కింపార గల్చింపగా దండకంబున్న మన గండ లంబయ్యల 2..2-8. అనంతుడు-ఛందోదర్పణము :-- (కం స మస్‌ కం పూట అనియతాతురంటై 0న దండక ము- “స్పిరిసేలు రసికుండు (శ్రీవత్స నముండు నీచేరువోయుండు న్‌త్వౌ సదంముండు.. _కై/లోళ్య నంరత్స్తణోపాయ దముండు మాపాలి

ద్వితీయాధ్యాయము శ్తీ్గ "దేవుండు. ధీరుండు దారుండితండిచ్చు మాయిచ్చకునవచ్చు సౌఖ్యము శ లంచు. న్నదింగోరి సపెద్దల్‌ సకారంబుతో సంగతంమై నహంటెది నొండెన్‌, దకారాదిగా వైన లోనెల్ద శోటన్‌ దకారంబులం బెల్లు చెందన్‌ గకారావసానంబ్నులై దండకాకార మేపార నర్చింతు "రెల్లపష్రడున్‌ లనక్తైక్తీ 2.2.4. చితంకవి పెద్దన _ అక్షణనార సం(గహము :_ (50 క 1550)

కం, “దండక విధములు సపెక్కులు

దండిగ గలవవి చతుదప్పుథఢ స్ఫురితములై.

యుండెడి వనేక ఏపిధముల

నుండెడివిన్‌ వానివిను నమున్నత చరితా” 2-60

అందు చండనృష్టై దండశము

“నగణ యుగము మోిదటం "జేడు లేఫల్‌ దగన్‌ చండ వృష్ట్యాఖ్యత్‌ దండకంబా వారీ వ_61

అర్హమను దండకము ఫా

““నయ్ప్వ్రుగముపయి 'రాష్ట్రకంబై నచొ శీ వర్ష మన్‌ దండకం బొప్పనో యుంజనా కంజనే(తాత జా” వ_గ్ర9

అర్హవమను డండక్‌ము ;-

“మొదలు ననల మోదటం ద్‌వ్విదో "రేఫలున్నంగ నౌ దండకం బర్హవంబంథడు 'రామభ కాగల” ౨_3

అందు వ్యాళదండక ము :=-

“బుతులఘువులపై ని కేఫల్‌ పదిన్నిల్బగా వ్యాళ నామంబుతో దండకం బానయా జంబుమాలిదు “(ధూమజాో ప గ్రజ్మ

శత "తెలుగులో దండక సాహిత వమా జీమూతవును దండకము !-

“హముఖ లఘువుల్‌ రముల్‌ రేఫలరై దు జీమూత మిద్దండకం బయ్యునో నక చక్రస్తనీ శాప జీమూత జంరూనిలా” ౨.65

వీలాక్షర దండకము :--

“రస లఘువులమోద బండెండు ేఫల్‌ దలిర్బంగ లీలాకరం బన్న యా దండకంబున్షగు బ్రైరుణెం గంపనాంభోధి కుంభీసుతా” 2-66

ఉద్దామ దండక ము :-

“సయుగళమును చోఫయున్‌ "లేఫలీరారు నుతామమన్‌ దండళం బ్‌ొన్సు నాల స్త్యృకాసూహతాజిస్థలి లతు.ణా పాొొణసంరతణోధ్యముణా

క (1 నంఖ దండకము :-

“నయుగళము పయినెన్న బధ్నాల్లు "శేఫల్‌ కృొమంబొప్పగా నుండిన న్మంఖ మనస్టండకం 'బెందు నందంబగున్‌ శంఖ హాస్తాంఘి? సీ"రేజ ఛృంగాయమానా జనా 268

నయుగముతోడ నీకీతితో శేఫలేడాదిగా గణంబఘి ౫ నొక్కొ క్క-టిం బెంచినన్‌ జండవృష్ట్వాదుల్‌ దండకంబుల్‌ దగున్‌ ఏని నేకోన సాహస పర్యంతమై యేక పాదంబులం గూర్చగావచ్చు, గాకుండెనేనిం జతుప్పాద యు క బుగా 'చేయగావచ్చు, స్‌లాగస నద్వయం “హాదగె యానై బయాోాబేవతంబొా గ ణనైణే(యగ ణము), 'మకుడాదిగా నే "పేయింటి సంఖ్యల్‌ పివర్సి లగా దండకంబుల్‌ వినిరి శంపగావచు క నద్యంద్వము న్యాని యాది న్నభోజేవతంబా గణంబు (తగణము)? యొంతె దక్రారం బులు న్నిండినన్‌ సే్వేచ నె గాంతంబుగా నుంపగావచ్చు, నుంకొక్క_-ళూ దండకంబున్‌ నన ల బుతో నాదిగా బెట్ట దకారయి లన్న్న్నైెన సనిచా గ గతిం గూర్చి గాంతంబుగా నిట్లు గావింపగావచ్చునో యాంబజనేయా జయోపాయ విద్వత్క-విగామణే "గేయని"ర్ఫేదితా-నేక దై తేయ క్రీ్‌వ్లా న్యయాంభొ థి చందో,దయాః 2-69

ద్యితీయాధ్యాయము [7] 49 2.2.6. అప్పకవి - అఆస్పకవీయము. (1 శ, 1656) కం, “ఇది నియమములేని మహో

పధమున గావలసినంత వ శక్కా_ణెంపన్‌'

గొదవలేక యమరు దండక

ముదధింద) శయాన 'తావకో త్తమ నుతులన్‌పీ 4... ఉ4లి

విద్వాంసు "లెల్లన్‌ పాకశ్రారంబెకానీ, నకారంబె కానీ నకారంబు గాస్తీ వచనింపన్‌ దగను శందుగా నించుగాజేని యాదిం దకారంబు గల్చించి యామిోది వెల్దం దకారంబుబే మెండుగా నిచ్చకున్వచు నె

టా) నందాక నిర్మించి గుర్యంతమున్‌' 'జేసినన్‌ దండకంబండం) భక్క నుయాయీ! భుజగేంద్ర)శాయీా! “4... నమస్టే నమస్తే నవఃో శీ_ఉఉం

కం దండిగ చక పదంబున

నుంజెడివిన్‌ నాల్లడంగుల నుండెడివిన్‌ "వే

దండావన దండకముల

విండును దనరారు చండవృష్ట్యాదికముల్‌ | య.

“సిరితితోడ న్నకారంబులు నంటి తర్వాత నేడాదిగాగా రకారంబు లొప్పారగా నంఘి నొక్కొ-క్క- కుక్కైంచి కావించినం జండవృస్ట్యాది నానా లనద్దండకంబు ల్పీసాలించు గారుందే నాల్లం ఘు౮లుం 'బయగావచ్చు సిరీతి నేకోన సాహస పర్యంతముం గూర్చి యిచ్చావిధిం జెప్పగావచ్చు గాంతంబుగా, =, నమ స్తే నమ స్తే నమః

శీరేడేస్‌

ర్‌0 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము 2-ల-6. వెల్లటూరి లింగయమం (త్రి - సరసొాంధ 0 వృ త్తరత్నాకరము కం “పాగణంబుల నగణంబుల నగణంబుల రగణములను నత్క_విజనముల్‌ తగుననగను దండకముల నోగి నాలుగు విధము లొనర జెప్పెద గృన్లే గీ “పహాగణ మొక్క-టి మొదలుగా హగణములను దండకము సేయ దుద గురువుండు గృన్షిం లత్ముము. లస్టిినతీక మాల్య లైలవాస ౨4 =... భూనుతాహ్య ఛకలోక పోపషకుండ వంచు నేను దండముల్‌ యునంగి మోకు దండకంబు నిచ్చెదన్‌ గ్‌ “నగణ మొక్క-టి మొదలిడి నగణములను దండకము "నేయ దుద గరువుండు గృప్త” లక్ష్యము. “జయమాల్య గొద్‌క జయాళ్ళితపోప. 4 ఎ నను (బోవుము నారసించళ గీ “తగణ మొక్క-.టి మొదలిడి తగణములను దండకము సేయ దుద గురువ్టండు గ ఎప్త అతు స్రముః “తమా లెకొండ న్‌ ఫింహుండు జా గీ “*“నగణ మొక్కటి మొదలిడి నగనణములను దండకము సేయ దుద గురుప్పుండు గ ఎన్న లమ్మ్యము. “జయ జయ నగధర జయ సుర రిపుహర జయ జయ శుభకర నీ జస నగణ పహాగణ తగణంబులివిగూర్చి దండకము సేయ దుద గురువుండు గృన్న

లక్ష్యము. “జయ జయ రమణి ధవచిన శ్రాయ జయ జయ కుల కూర్మ దంస్ట్రామై నారసీంహుండ వై "రేణు'కాగర్భళు కృందు రత ౦బు చందంబున న్నుద ఎవం -మా లకొండె నృసింహుండవై యుండు లశ్ష శ్రన మేళ” నృసింహా నమ_స్తేవమ? ఇక కావ్యాలంకార వరాడావణ్‌ కర్ష్శ విన్నకోట పెద్దనం అనందరంగ రాట్బం దః కర్త - కస్తూరి రంగయ, లతణద్‌విక కర్త వారాక వి రఘునాధయ్య, లతణతరోమణి కర్ణ _ ఫపాత్మవీ "వక ట రమణ కవి మొదలగువా ళకుదాహరించిన దండక లతుణములందు నెనిధ్యము కన్సించదు.

ఇట్లు తెలుగున లాతుణికు అందరును దంజడకమునకు లశ ణము లను “వప్పీయుండుటయిగాక్ష ం మాలాన్న తములందు దండక మును చేర్చి యుండీచి, పా/చీనుడగు వీంగళముని మొదలు నంన్కృత లాతణికులవరును దండక మును మాలావృ త్తృముగ పరిగణించ లేదు. అగ్ని పురాణమునను, వృత్తరత్నాకరమునను, ఛందోమంజరియందును భబ్బకల్ప ద్రృచుమునందును దండకము నమవృ తృజాతికి చెందినదిగా సూచచించుచూ, సమవృ_త్తము లనంతరము పిసంగించి (పకరణమును సవమప్తము గాపించి యుండిరి,

“దండకమును వూలావ ఖ తేముగ పరిగణించిన వ్యక్తి ఛందో ను శొనన కర్త-జయకీ ర్మి 1% భరతముని గూడ దండకమును మాలా వృత్తముగగాక *మేఘమాలాదికంి అని ఒక నామము నుటంకించి యుండెను, కావున మూలా శబ్ద సూచితమగు న్లో కము భరతముని నాట్య శౌ న్ర్రమునందు గన్చించును. దినినిబ్లి దండకమునకు మాలా వృత్తే సూచనము సంసన్కృృతముననే న.

గ - సృ (్ర0రాలయ్ట్ట్న్ను.. ( గా) ఆశా /

రల "'కెలుగులో దండక సాహిత ము "తెలుగున లత్షణములలో సంస్కృతము నందలి లత్షణ 'భేదముల'నే 'వేర్కొని, తెలుగు నందలి లత్యుముల ననుసరించి మరికొన్ని (ప్రత్యేక లతణములను "తెలిపియుండిరి. కొందరు లష్షణములంబేగాని, లత్ష్యుము లం దెచ్చటను గానరాని లత్షణములనుగూడా వశక్కా_ణించి యుండిరి, కవిజనాశ/యక రృ ను న హూ గాము లాదిగనిలిపి తదుపరి అన్నియును తగ ఆములే కూడి యంతమున గురువుతో సమా ప్తమగు లతణము నొకదానిని పేర్కొనియుండెను, తెలుగున వెలసిన పప) ధవ దండక లశత్షణ మిదియీ,

"తెలుగున లాశ్లణికులు దండక లతుణములను 'వెలువరించుచూ వానికి వననామము నుటంకించియుండ లేదు. నంస్కృృత రగణదండక భీదములను యభాతధముగ వానినాని నామములతోనే నుదావా 68ంచిర8. జేలుగున తావణికులు పేర్కొనీన లశత్షణ భఫదములు ఈ (కింది భాగమున పట్టిక రూపమున నీయబడినవి,

క విజనా శ్రయము : 1 ననహ గణముల తదుపరి తగణ నమూపహాము. అంతమున గురువు. 1 తగణముతో మొదలిడి తక్కి.న వన్నియును తగణములే కలిగి య౦తమున గురువుతో నిలుపుట. కొవ్యాలంకార చూడామణి : 1౧11 ననవా గణము లాదిగ నిలవ తదుపరి తగణ నమూపాము కలిగి గురువుతో నంతము చేయుట, ఛందోదర ఎణము :

కావ్యాలంకార మూడావుణీ కర్త పేర్కొనిన లకీణము, కవి

జనా(శ్రయ కర్త నుడవిన నంపూర్ష్మ తగణాత క లతణము లే వైప్ప

బడినవి. ప్ర ల్యేకత యమియును గానరాదు, అనియ తొతరమైన దండక మనుటవలన గద్య దండకముగ భావించవచ్చును, లక్షణసార సంగ్రహము : నంస్కృతము నందలి చండవ్బ్న; ప్రయాతాది దండక లత్షణ ముల నెసిమిదింటిని పర్కొ నెను, ఇంతదనుక సంస్కృత లాశక్షగకులు గాని తెలుగు లాతణికులుగాని, చండవృ్ట (పయాతము మొదలు కని శఇంఖవమును పేరున విలువబడు దండక శేదము వరకును (సల్యకించి లత్మ్యుపూర్యకముగ "పేర్కో_నినవాలెనరును "లేరు, లతణసారనంగ )వా కర్శ్మయే లమ్యపూర్వకముగ బివరించి యుండెను, 117 నగణద్యయ మాదిన నిలిపి యీడు యగణములు, ఈ లతణమునకు యగణనంఖ్య అనివ్‌ లేము. ఆఅప్పక కీయము : శే వాగణము ముందుగ నిలివీ తిక్కన గణములన్ని యును తగం ములు అంతమున గురువు, 171 నగణము నాదిగ నిలివి తక్కిన వన్నియును తగణములు కలిగి గురువుతో నంతము జేయుట. 1 నగణము నాదిగనిలిపి తక్కేనవన్ని యును తగణములత్రో రచితమై అంతమున గురువును నిలుపుట. సరసాంధ) వృ త్త రత్నాకరము : ₹111 వాగణములతోనే మొ త్తము దండకము సంతయును రచించి అంతమున గురువుతో ముగించుట,. 12 నగణములతోనే మొ తము దండకము నంగయును రచించి దండకాంతమున గురువుతో ముగించుట,

క్‌శ్వ తెలుగులో దండక సాహిత్యము ఓ నగణముతోచే అనగా సర్యలఘువులతో నే దండకము సంత యును కొనసాగించి గుర స౦తేముగా చేయుట,

ఇప్‌ యన్నియును తెలుగున లాక్షణికులు పేర్కొనిన దండక 'ఖేదములు, నంన్క సతీ లాతుణికుల కంశు "కెలుగు లాతుణికులు శెప్పిన నియవుము దండకము ఏకపాధమువగ్రాని చతుష్పాదమున గాని రచింపవచు ఏననుట,

2-8. సంస్కృత - తెలుగు లాక్షణికుల లక్షణముల థఖేద సొాద్భ థ్యములు :

“ఈ విషయమున సంస్కృత లావ్సీణికుల లత్‌ణముల నాధార ముగ "వేసిఫొని కోన్ని లఅతుణములను. వలుగు లాతణికులు బర నచింిలా రనుట నిర్వినాదాంశము.

నంస్కృతమునగాని, తెలుగునగాని లత్ష-లత్ష్షణము లందెచ్చు టను యతి. పాాసలు గాన రావు తెలుగు నందలి దండక లత్యములు, సంస్కృత దండక్ర లత్యూనుసారులనుట కిదియొక్‌ ప్రబల నిదర్శనము,

"తెలుగున వెలసిన ప్రప్రథమ దండక లకతణము నృన్కవా గణము లాదిగ కలిగి తక్కిన వన్నియును తగణములు కలిగి గసర్యంత ముగా బేయుట, ఈ లతీణమును పేర్కొ_నినవాడు కవిజనాశ (య కర్తం "కాని దీనిని పత్యేక లతణముగా గు ర్పించుటకు వ్‌ల్రలేదు, సంస్కృత లాతుణికులు పేర్కొనిన రగణ దండక భేదమును, కవిజనా శంయక_ర్హ చెప్పిన న్న న హా లాదిగ కలిగిన తగణ దండక 'శదమును అభేదమ్ములై యున్నవి,

కవిజనాశళయక రకు పూర్యము నృ నవా గణములాదిగ నిలిపెడి తగణ దండకమునకు లమ్మ్యము 'లెచ్చటను గానరావు,

ద్వితీయాథ్యాయము గ్ట్‌ప్ట కవిజనాశ యక ర్త నుడివిన లక్షణము : తెలుగునందలి లక్షణపరముగా

అమర గనన పాయు లంచాది గానొండె గాబేని యాదించ కారంబు లమె శో “కారావ సానంయబు గ్రాదండ స్‌ ౦బండం, వ్‌నింగ వుల్‌ సంస్క్యృూతమునందలి అక్షణపరముగా :

అమర గనన వాంబులం చాదిగా నొంచెగా చేనియా దిందకా రంబులి మె గగ కా రావసా నంబుగా దండకం బండు)ద్‌ నింగవుల్‌

మైన పివరించిన విధముగ కవిజనాశ్శయక్ర ర్త చెప్పిన తగణ దండక లవణము, సంస్కృతము నందలి రగణదండక లక్షణము అగు చున్నది. ఇతడు చెప్పిన నంపూర్మ తగణదండక లతీణము పూర్వ క్‌వ్పుల లక్ష్యముల సాథారవముగ గొని నుడివినట్లి దే.

కావ్యాలంకార చూడామణి ఛందోదర్చణ కర్తల *ననహా” గణము లాదిగ కలిగి చెప్పిన తగణ దండక లతీణము క బ్రలేకముగ దవోచును, ఈ లకశ్షణమునకు పూర్వక వుల ప) యోగములు "నను, కావున “న్య న్కర, లే-న్య నపొాతలుగ భీమన వెప్పియుంగును, తరువాత న, న, హా పారము వెతలో నన్యహాూలుగ మూరి యుం డును. విన్నకోట పెద్దన యందులకు తగినట్టు కృతినాది ననహూంభు లని రచించియుందడును, దానినే అనంతాదములు అనునరించిరి గాబోలు. ఠంతక్రు *“అమరగ ననవాంబు లను పారము “అవమురగననపహాఎబు' లని మూార్పులజెంది తదనుగుణముగ *అమరగ ననహాంబని”" “'కాల్యకమమున సవరింపబడి స్టిరపడి యుండును” పీ అనెడి (శీ రావూరి దొరసామి శర్మగారి అభిప్రాయము సమంజనముగ దోచును,

ర్‌౮ "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

దండకాదిని (పయోగించెడ్‌ యూ *“నునవా-నుసుహా' గణము లాధారముగ గొని యప్పకవి *ననవాి గణములలోనే ఒక్కదాని నె నను ముందుగ నిలిపి తక్కినవన్నియును తగణములు కలిగి గుర్యం తముగా చేయు లక్షణమును ెలిపీయుంజెను, ఈ లత్షకాములకును లవమ్యములు క నిపించవు,

చి(గకవి "పెద్దన నగణద్యయము నాదిని నిలిపి యేడు యగణ ములతో దండకము రచింపవచ్చునని యగణదండక లతుణమును చెప్పి యుండెను, సంన్కృృతేమున ఛందోవుంజరికారుడు ఈ లమ్ష్షణమును నిర్వచించి యుండుటయేీగాక్క ఈ దండకమును '(పచితకసముఖిధ' అను సామముతో (సంబోధించి) పేర్కొని యుండెను,

నంన్క్బృతే సాహిత్యము నందు యగణదండక లక్ష్యము "'అచ్చటను గానరావు, ఛందోమంజరికారుని లతణ ని స్పశత్యమును బట్టి ఉన్నదని భావించవలెను, "తెలుగు సాహిత్యమున “ములుగు పాప యారాధ్యుని" "జేవభాగవతము నందు (55-585) యగణదండక రచన గలదు. ఇదియును సగణద్వ్య్వయముపై రచితము గాదు సరిగదా జగణ ముతో సంతమగును. కావున చి(తకవి "పెద్దన నిర్వచించిన యగణ దండక లతుణము నంస్కృృుత లత్షణానునారి యని దలపవచ్చును,

సరసాం (ధవృ తృరళత్నాకర కర్ప మరికొన్ని భఛభేదములను ఉటం కించను. అందు వాగణదండక మొకటి, ఈ దండకమంతయును వాగణ ములతో్‌ నే కొనసాగి గుర్వంతమగును, ఈ భేదమును, ఛందోమంజరి యందు చెప్పబడిన “ఆశొ్‌కపుప్పమంజరి యను దండక భేదమును అభదముల్లై యున్నవి.

యత దృశ్యతే గురోః పరో లఘు (కమూాత్స ఉచ్యలే బుర్రా రశోక ఫుస్సమజ్ఞ రీఫ్రి

ద్యితీయాధ్యాయము (8) స్ట్‌

"పె నుదాహారించిన లక్షణము ఛందోవంజరికారుడు వెప్పిన అశోక ఫుష్పమజ్ఞరి అను భేదమునకు సంబంధించినది. ఛందోమంజరి కారుడు ఒక గురువు-ఒక లఘువు (కవమముగ నడచునని చెప్పి యుండగా లింగనమం(తి హగణ దండక మును గుర్యంతముగా 'జెసెను, కావున సంస్కృత లకత్షణానుసారి యనుటకు వీలుగాదు. హగణముతో రచింపబడిన దండకము అెలుగు సాహిత వ్ట్‌ము నంభబదెచ ఎటును గాన రాదు, ఈతడు పహాగణముతో దండకము రచింపవచ్చునసి, తగణ దండకమునందు వలె గుర సంతేము గాపఏించెనని చెప్పవ లను,

లింగనమం( తి చెప్పిన (ప'కారము పాగణములను వెందుపరచిన దండకమును, మూడేసి అతరములకొక గణము చొప్పున లెక్కించిన ఒక రగణము-ఒక జగణము (కమముగ ఫపఫునరావృతమగును, ఇట్లు రగణు, జగణములఅతో కొనసాగిన దండక భేదమును 'జగత్యశోకమడ్డ ర నామమున ఛందోమంజరికారుడు పేర్కొనియుంజెను,

ఇక్షు అప్పకవి పేర్కొనిన *హా, న, ని గణములతో నేఒక్క_ గణమునైనను దండకాదిని నిలిపి తదుపరి అన్నియును తగణములే కలిగి గుర్యంతము "చేయు లత్షణము, సంన్కృత లాక్షణికుడు చెప్పిన ఒక లవమణముతో సరిపోలుచున్న ది

య(తెరే ఫాన్‌ కవిః స్వేచ్చయా? పాఠసా కర్యసా చేవుయా రోసయా త్యేషధి వః నతో దండకో మత్తవమూా తజలీ లాకరః

పె నుదాహరింపబడిన లతీణము ఛందోమంజరికారుడు చెప్‌ ఎన మ_త్తమాతేజ్వ పీలాక్రరమను దండక భఫేదమువకు చెందినది. రగణముతో (వారంభమయి, రగణముతో నే అంతమగను, రగణ సంఖ్య య రితు నియమము లేదు, ఇరువదియేడు అతరముల తదుపరి యొన్ని గణము వైనను ర చింపవచ్చుును.

ప్‌ై "కలుగులో దండక సాహిత్యము అప్పకవి లక్షణము [ప్రకారము :

యత శేఫాన్‌క విశస్వేద్చ దూపాళః సౌకర్య సావేశు యారోప యత్యేవ ధీరైసృ తోదండడ కోమతత్తి మౌాతజ్ఞ లీలాక ఈ5ఈ8

కావున అప్పకవి చెప్పన పె తగణదండక "భేదము (పళ్వేక ము త్రో చదు, రగణదండక్ర [(పఫపభేదముగా గ్‌ న్పించును, అందునను లత్యములు గాన రావు.

నరసాం(ధవృ త్తరత్నాకర కర్త నుడివిన అంతీమున గరువు కలిగాడి నర్యలఘుదండకము అనవాజముగా దోచును. ఈతని లతణ మున శీతేని లమ్య్‌ మే శరణ్యము. సర్వలఘు నీసమును గైకొని పాద విభజన పేయక అంతమున నొక పాల్లు గాని, దీర్ధము గాని చేర్చిన నగణదండక మగును, అశ్షై సర్వలఘు గద్యను గాడా సర్వలఘు దండకముగా మలచవచ్చ్చును దండక రచనయందు (ప్రత్యేకత సృష్టంచవలెనను తలప్రుయు గాస్తి ఈ భేదము (పామాణికముగా తొచదు,

అట్లు గాక సరసాం(ధవృ త్త రత్నాకర కర్శ చెప్పిన సర్యలఘు దండకము కొద్ది పాటి భీదముత్తో హీండీ సాహెత్యమున గలదు, దానిని పేంంద్‌ సాహిత్యము నందలి దండక (పభేదములలో భూతము,

నంస్క్బుత రాతణికులు తెలివీన గ ద్యదండక్ష శేదమును, తెలుగు లావుణికు 'ఆవరును తెలుపలేదు, అందునను గద్య దండక ములు “తెలుగు సాహిత్యనమునం చే యధికము, అయినను గద్యదండక భేదమును వక్కా.ణించి యుండక పోవుట విచి్మి ఇము. ఛందోదర్పణక రృ. అనంతుడు “ఆనియతౌతర దండకీ మనుట వలన గద్యదండకమును గూడ దృష్ట యందుంచుకొని లక్షుణము వనెప్పినట్టు భావించనగును. దండిక లతు.ఆ ములను నన్నుగముగ విశద్‌క్రరించినది చి్యతకవి "పెద్దన యొక్క-డే, తదితరులు చెప్పిన లత్సణముః వ్నియును అసనమగములే,

గ ర్స్‌ ద్యితీయాధ్యాయము 2.4 తెలుగు దండక ముల [పల్యేకత ;

"తెలుగు దండక లమ్యముల సియమములుగాని నియమములుగ వాతెంచినవి (శీ?కారోప(కమణ, నవెోాచవాన్ర ములుః

గద్య-పద్యముల కనుసంధానముగ వకగణవు పొందికలో రచించిన గద్య దండకమును మాలావృ త్త మనుట గూడా పొనగ నిది, “తెలుగున గల లత న్రముల ననునరించి కొన్ని వెల గణములు వక్‌ వాద మున పొందుపరచిన దండకము లనేకములున్న వి, భావము నందు శక్తే యున్నం౦ంత వరకును వెదురు గడవల్తె లేదా ఇను దండము వలె నిద కణువులు, కణువులుగా నెదుగుచునే యుండును. అకు మాల వలె కూర్చు కలిగినదగుట కూడా నముచితముగ"నే యుండును. ఏమైనను అఖండ దండాక్షృతి కలిగిన దనుట సమంజనము,

“తెలుగు దండక లక్ష గ్టమును గుర (0తముగా జేయుట అ్మపయత ద సాధ్యమైన'దే గాని వేరు గాదుః లతమ్యుముల ననుసరించి లక్షా ముల వ్యక్‌ జరుగును గాన నిదియొక నియమముగ 'నేర్చడినది.

పాద నియనుమున నేక పాదమున గాని, చతుపష్పూడమున గాన్ని, దండక రచన గావించ వచ్చునని "తెలిపినది జెలుగు లాశ్లశికు బి అయినను తెలుగు దండక లత్ష్మ్యుముల కొన్నిట పాద నియమము వాటింపబడ "లేదు,

నంస్కృ్టృతమునందు వతి తెలుగున కూడా అత్న్షర చృంద మే గాన్ని మాతా చ్‌ ఏందము గాదు.

"తెలుగున “న నివా గణము లాదిగ కలిగిన దండక లత ములు పిరళముగ గన్నించును. సింహాసన ద్య్వాతి)ంశిక తోని దండకము ననపా గణము లాదిగ కలిగినజే. దీని యంజే '“యినమిగణ నిలోష్ట్రు దండకము గలము. య, స్క మ గణము లాదిగ నిలిపి తక్కిన

గ్ర0 "తెలుగులో దండక సాహి త్యము గణము లన్నియును రగణములు కలిగినట్టిది. దీనికి తెలుగున లావ శు 'లవ్వరును లత్షణ ని్వశము చేయ' లేదు,

వరాహా పురాణము నందు నాలుగు పాదములు కలిగిన దండక మొకటి గలదు. ఇందు (పధమ పాదమున “న, న హొ గణము లాదిగ సిలివి తక్కిన గణము లన్నియును తగణములు కలిగి గుర్యంతమై 5 "ననాగగా తక్కిన పాదము లందు వాగణము పడువబడి నగణ ద్యయముమై తగణ ఘటితయమై గుర్యంతముగా కలిగినట్టివి, దానికిని "తెలుగున లక్షణ నిస్తైళము వచవేయబడ లేదు,

"తెనాలి 'రామక్ళస్షుని-ఘటికాచల వమూపహోతా 1. సంతర్షతే దండ కము సంపూర్ణ రగణాత మై గుర్యంతముగా జెసిసట్టిది, ఈ దండ కమునకును లెలుగున లక్షణ నిస్హైశేము జరుగ-బేదు,

రఘునాధుని వాలీ 5 చరిత) యందలి దండకము “గగ లతో నంతమగును. రెండు గురువులతో నంతమగు దండకరమునకును “లెలుగున లచుణాము "లేదు,

లాతుణికు లఅవరును పేర్కొనని లతీణము కలిగిన లయ్యము కూడ తెలుగున మరియొకటి గలదు, ఈ లత్ష్య్యము “క5కాచమంచి తవు శ్రీక ఏ-అచ్చ తెనుగు రామాయణము లోనిది. నను హొ గణము లఅమై రచింపబడిన తగణ దండకమిది, ఈ లత్ష్య్వము నందు చెండవ గణము నగణముగాన తదుపరి గణము పహాగజుముగ నే భెాంచవ లను, "తెలుగున నృనహ _ నృనుపా గణము లాదిగ కలిగిన లషు౯ాములు కనివీంచు-చు నే యున్నవిగడా |

తెలుగున “పారిజాతాపహరణ కృతి క_ర్త ముక్కుతిమ్మన గణసమక దండకము నొకదానిని రచించెను, ఇది రెండు పాదములు కలిగినది. రెండు పాదము లందునను గణ సంఖ్య సనమానముశా

ద్వెతియాధ్యాయము (61 నున్నది. అందుచేతనే గాబోలు గణనమక దండక్రమని సంబోఫించి యుండెను, ఇదియును లామశికులు గహింపదగిన నియమముగ భావింపవచ్చును తెలుగు దండకముసన (న)కారోపక )ముణము సత్పంప/దాయ ముగ భావించిన నగణము ఛందఃపరముగ సర్యలఘు సామమును పొందుపరచుటకు నుప యోగశకారి, అంతియగాక నగణమును గూర్చి అప్పకవి _ ప్‌, గవాములలోన ఛాస్కరుని చందమున దఠరుఖలో మౌారిజాతంబు కరణ్‌ తర్చాధరంబులలోస గనకాది,) చెవడి నదులలో జహ్నుక న్య విధమున చె వతంబులలోన బె 'త్యారి వాడ్చున బ్యమధులలో కూలపాణి పగిది మృగములలో గరి చ్వేషి. ఛాతిని జూడ వివిధ విద్యలలోన "వేదము క్రియ "లే, శేతిములలోన వారణాళీ స్టలంబు రీ నిభములలోన నై 'రావతంబు రీతి గణములలోన జర్చించి జూడ నగణ మొప్పారు శుభ నిధానంబు గాన, జీ 74 కం, కలి “మొదల నిలిచినప్పుడు మతి దలపగ నుపగణములు మగణాదులతో జత గూడి యాఫలంబు బె షతికిచ్చు రవీంద) శీత భానుల మహిమన్‌ 475

6౨ "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

అని, నగనణము యొక్క_ ఉన్నతిని చబాటియుండెను. కావుననే గాబోలు తెలుగు లత్స్య్వముల నాడ నగణము పా) ధాన్యము వహి+ం చినది,

ఇట్టు తెలుగున దండక లత్స్యములు అవిరళముగ నున్నవి, 'కావ్యక _ర్పలు దండక రచన యందు మిక్కిలి స్వాతం(త్యము వహిం శిరి, అత్ష్యుములకు నరియనగు లశత్నణ నిచ్చశము ఇప్పటికిని జరుగ బేదు. దండకము కొన్ని సంప్రూదాయములను వర్పురచుకొనినది,

ఇంతదనుక నంన్కృృృత్య తెలుగు సాహిత్యములందు దండక చృందము యొక్క_ పరిశీలన జరిగినది. నంస్కృతేమునందు కంక "తెలుగున లత అతలిముల ెండింటను అపరిమిత వ్యా వీ కలిగియు న్నది, ఇట్టి వ్యా వీ ననుసరించియు బేళి సంబంధి సాహిత్యముగా పలువురు సాహితీ వే తలు తలచి యుండిరి.

నంన్క్ట్పతము ఆర్యభాష అనియు, "లెలుగు ద్రావిడ భావ అనియు అందరు నెరిగినబే. అట్టయిన తెలుగునకు సోదర దావిడ ఛభాషలగు తమిళ, కన్నడ సాహిత్యముల దఠతకము న్యా ప్రి యందుండ వలెను. సోదరీ దా?విడ భాషలగు తమిళ కన్నడముల దండక రచన సంనృృతభాపా జన్యమా + ద్యావిడ థఛాషల స్వతంత్య)లత్ష ణఇమా 1 అను నిషయమును గూడ క్షు ప్తముగ గైకొని పరిశీలించిన దండకము యొక్క_ పుబ్బ్దుక మరింత నిర్రారణ యగును,

"తెలుగున అవిరళముగ దండక రచనలు వెలువడుటయే ఇటు వంటి అపోహాలకు గల కారణము. నంస్కృత భాషయందు లత్మ్యు ములు అతి ఏరళముగ నుండుటయు ద్రావిడ ఛాషల సొంతవును ఊపహకుపబలక మగుచున్నది. కావున అర్య భాపా కుటుంబమునకు చెందిన హిందీ సాహీత్యము నందలి లక్ష్య, లత్షణముఎను పరిశేలించిన "తెలుగు దండకము పుట్టుక మరింత సున్పష్ట్రముగ సెసారింపవచు ఎను

ద్వితీయాధ్యాయము 08 2.5. కన్నడము:

(శీ. శ. 10వ కళాబ్బముసకు చెందిన “కన్నడ నాగవర గ తన “ధందోంబుధి అను లక్షణ గ)౦ధమున దండకమునకు ఛందమును ని్హాశించి యుంజెను, ఇతడు సంస్కృతమునందలి దండక లత్షణములను "పర్కొనుటతోపాటు అదనముగా “ఉత్సాహ మను ఒక (పల్యేక దండక లతణమును చెలిపి యుండేనుం

“అమర యుగద ముందె బందెగ్నిగళ్‌ వండవృష్టి

(పపాతక్కె_. వీళప్పు చెంటప్పుద

_త్తమెని దొడె యరణ మొంబ్తొత్తరిం దక్షవం బత్తరి

వ్యాళ జీమూత "కా

గమ దెబర్ష దొందు లీలాక్రరం సుందరం ముంపరళ్స్‌

నందిరల్‌ ఫుట్టుగం

కవుల వదన లోక (పసెథ్ధ మూదారరిం ముంటభే

నానావ్‌ధ దండకం పుట్టుగుం.” 20

“రచితం నయుగ స్త నప్తార్చియిందం

పొచిత "వెనలధిక శెవూగ న్యద్వ్వైతేదిం ము

తుచిత పెనలళ్సే తోయాదీందంతాం

నిచిత మధు మోమాది గళ్‌ బందిడక్కుం 21

ఇందు సాగవర్శ "మొదటి పద్యమున నంన్కృత రగణదండరో పిభేదములనే పేర్కొని యుండెను. తదుపరి కొద్దిపాటి నై విధ్యము కలిగిన మూడు పిల్యేక లక్షణములను వెప్పియుంజెను. అవి యేవన- య్‌ పూచిత, 2, ఉచిత ఫి, నిచిత,

(పచిత అయేణము = 2ంకు నగణముల తదుపరి యుడు రగణములు నలిగి యుండును,

ర్‌ “తెలుగులో దండక సాహిత్యము ఉచిత లతుణము :- శెండు నగణముల తదుపరి తోయగణములు కలిగి యుండుగు, తోయగణములనగా తగణు, యగణములుం ఈ "రెండు గణములలో “నగణముతో నైనను నగ అద్య్వయ దూదిగ నిలివీ దండక రచన వేయబడును, విచిత లతణము వా రెండు నగణముల తదుపరి వడుకంశు నెక్కుువ సంఖ్యలో రగణములు రచఛితమగునుం మై లత్కుళాములను బట్ట నాగ వర్ష సంస్కృతే లావీ.ణికో కృకము గనే దండక లతుణములు నుడివెనని తెలియును, నాగవర శ్ర దవిడ ఛందస్స్పులను "పర్కొ-ను వేరొక ప'కరణమున ప్రత్యేక దండకలమణము నొకదానిని చెస్పియుండెను. క్‌ “మృదు వుధుర 'వెనిసు ఉత్చా పా దండకం ధర” నాశయం బజగణకీం దిం సుదిద వల కడమె గురు చె లొ్యదవిరె లక్షణ నియు కశమనె పెసర్యడగుంగో మైన పేర్కొనబడినది “ఉత్సాహ మను దండక లక్షణము, దీనిని ద్రవిడ ఛందస్సులలో వేర్కొనుటయి గాక. కందపద్యమున లతుణము నిర్వచించి యుండెను, ఇందు అజగణములు (జగణములు కానివి) ఎన్నిమైనను పొందుపరచవచ్చు. తుదసు గురువుతో ముగి యుట దీని లవణము, క్షి భం 10వ శతాబ్దము పూర్యభాగము నందుండిన నాగవర్శ కన్నడ 'కాన్య చృందమును సిర్వచించుల వలను తనకరశు పూర్వ కవి కృతులందలి లత్మ్యుణముల నాధారముగ గొని లతణములు వెప్పె ననుట నిర్వివాదాంశము. కం, శ. 1080 కాలము వాడైన చందిరాజ మదనతిలక* కర్త “చం దరాజు ఉత్చాహ దండకము నొకదానిని

ద్వితీయాధ్యాయము (9) గప్‌ రచించె ననియు, కన్నడమున “రాజేఖర చరితము. వృషభేంద, ఏపజయము' మొదలగు 'కాన్యము లందు గూడ ఉత్స్పొహదండకము రచి:వబడినదనియు “కన్నడ ఛందః చరిత్ర) స్పష్టము చేయుచున్నది. కన్నడ చందః చరిత ఫు. శీఫగ

విశేవీచి దండకమును కన్నడ లాత్సణిక లోకము గూడ మాలా వృ_త్తీముగనే పరిగణించినది. దీనికిగల కారణము భరత మునియేనని కన్నడ ఛందఃచరితగము వ్యక్తము చేయుచున్నది.

“దండకం నామ విశ్టేయం పడ్వింశ దధికాక్షరమ్‌

వృత్తం మాలాధికం తస్యాన్నో కృం బాదౌ గుహాదినకి

కన్నడ ఛందఃచరితుము ఫు, ఉక్‌

గసహుడుం మొదలగు పూర్వ ఛందః రలు ఈ వృ _త్సమును "తెలుప లేదనియు, భరతమునియీ దీనిని మాలా వృ_త్తముగ పరిగణించి నట్టు వై శ్లోకము వలన స్పష్టపడుచున్నది.

క్‌ న్నడమున దండకము దేశి నంబంధి సాహిత్యే (ప([కియ గాదనియును, సంస్కృతము నుండి కన్నడ కావ్య కర్తలు స్వకరించి రనియును వ్యకృమగుచున్నది. అందునను కన్నడ _నాగవర్శ, ఛందోనుశాసన కర్త జయకీర్హి వలన (పభానితుడనియును లెలియు నున్నది ల.6. తమిళము :;=

తమిళ భెజూ సాహిత్యము నందును చండకము నెజయు చున్నది. అట్లని మిక్కిలి పా్రాచుర్యమున "లేదుం

తమిళ సాహి త్యము నందలి దండక ఛందమును గూర్చి విద్వాన్‌ రావారి దొరసామిపర శ గౌరు ఈ కింంది వధముగా ఇలియ జీసి

ఈ "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

“తమిళ భావమలో '"తాండకమ్‌*్‌ అను పద్య భేదము తద్భాషా ఛందో గంధ ములలో లత్న ఏ లశత్షణములతో వివరింపబడియున్నది. సంస్కృత దండకము తమిళమున తాండకయమై యుండును. తమిళ "తౌంచక్‌ము ఆరెండు విధములు --

1. అళవియల్‌ 'తాండకమ్‌ : పితి పాదమునకు ఇరువది యేడు అతు.రములు మొదలుకొని యన్నేని అశకరములు కలిగి యున్నదిం

£, అళవరి తాండకమ్‌ : అతరములు నవూనముగ లేనిది యును గురు లఘు యోగ సమత్వము "లేనిదియునగు ఇరువది లీడు అతురములకు మించిన పద్యము,

ఇంతియేగాక కుటుంతాండకమ్‌, నెండుం శాండకమ్‌ అని భేదములు కలవట,

ఈ తమిళ భావయందలి తొండకములు నాలుగు చరణములు కలిగి పద్యము మాదిరిగ యతి పాన సమన్వితము-లై యుండును.

తవిళభాపలో నీతాండకృతమయిన గింధముమ “నేవారి మని వీలిచెదరు, అప్పరున్వామి “తాండకవేందుి అని బిరుదు కలిగిన వాడు, అంతియీగాక తమిళభామలో ఈ 'తొండకము లన్నియును నంన్కృృతభామయందు వలె స్పుతిపరమ్ములై యొప్వుచున్నవి,

(దండక వాజ్బయము. ఆం(ధ పతి+/క, హేమలంబ సంవత్సరాది నంచిక వు, 126)

£=7. హింద్‌ ;._

హీంది సాహిత్యమున దండకము ప్రముఖ స్థానము వలంకరంచి యున్నది, అయినను దానికి సాహితీ ఏమర ఇక్‌ లోకము నందలి గుర్తింపు తక్కువ,

ఈ దండకము నంన్క్బృత భామ నుండియీ హిందీ సాహిత్యము నకును నంక?మింఛినది. హింద్‌ కవ్సలు దానిని సంస్కృత భాపనుండి

ద్వితీదూధ్యాయము గ్ర గై కొనినప్పటీకిని ఇొన్ని కొ9త్త పోకడలు పోయిరి. దండక ములకు వివధ నామములును పర్కొనబడినవి,

హీందీ సాహిత్యమున భక్షి కాలమునకు (క, ఈ 1875-1700) చెందిన “కేశవదాసు (శీ, శ. 15521614 'తొను రచించిన 'వామ చంద్రిక యందు రామాయళలణ మహాకావ్యము నందు నలుబది మార్గ దండక వృ_త్తీమును రచించి యుండెను, అన్నియును గంధాంతేర్ష తెము లగుటయీ గాక్క ఇంక విరివిగ దండక వృత్తీమును రచించిన కవి కనుపీించడు. భక్తి కాలమునకు చెందిన *శపదాసు తాను రచిం చిన దండకము బన్నియును భక్షి పరముగనే గాక, వరన కును వినియోగిం ది యుండెను, ఇట్లు హింది సాహీిత్యమున దండకములను రచించిన కవ్చలు “రఘునాధ దయాల్‌, బిఖారీదాన్‌ గోపాల్‌ శరణ సింహ్‌, రామచందశుక్త్షా, ఫఘనా నంద్‌ , రామచం దళఘుళ్లా” “మొదలగు నారు ఎందరో గలరు

“శీేశవదాసు దండక్రములను వివిధ నామములతో రచించుట గాక, ఛందము నందును _లైవిధ్యము ప్రదర్శించి యుండెను. కావున వఏీశని డండక రచనను పరికించుటకు ముందుగ, ఛం౪క రలు వయ్‌ నియవుములు వక్కొ_ణించిరో పరిశీలించుట యు క్తము,

హీండీ భాషూ ఛందమున గూడా ఛందో వేత్తలు దండకము: వర్త వృత్తముగనే పరిగణించిరి, యది "రెండ విధములు, ఒకటి ౩ సాధా రణము లేదా గణాత్మకము, 'రండది : ముక్తకము లేదా వర్ష సంఖ్యను పుమాణముగా జెసికొనినది.

1. సాధారణము లేదా గణాత్మకము ౩ దీనియందు గణాములు కూర్పు కలిగియుండును, వ నియమమును అనుసరించి గణములు పాందుపరచవలెనో యాగణములనే వినియోగించవలెను, ఉదాహర ౯కు చండవృ్యృప/యాతేము, మ _త్త్‌స్టా అీలాక్రరము, కుసుస్తు నసృబకము మొ, పీ

౮86 "తెలుగులో దండక సాపాళ్యేము

పెనుటకించిన గణాత గ్‌ దండకములు నంస్క్ట్యృూత ఛందః కరృలు లతుణీకరించినవి. కాన వీనిని యధాతధముగనే ైకొన న లను,

2, ముక్తకము : ఈ ముక్తక దండకము వర్షసంఖ్య యందు నియమము కలిగి యుండును, గణముల యొక్క. బంధము నుండి ముక్తి కలుగుటచేత న్‌నిని ముక్తక మందురు,

“గణోంక బంధన్‌సే ముక్తి రహతీహోో

(కావ్యప్రదిప్‌ పుః 826)

ఈ ముక్తక ఛందమున ఇరువదియారు అతోురములకు మించుట పధానము,

2-7-1. సాధారణ గణాత్మక దండకములు :.__

కుసుమ స్తబకము : సగణ మాధారముగ గొని రచించునట్టది. తొమ్మిది గణములు మొదలుకొని యాపై నెన్ని గణముల నైనను రచింపవచ్చును. గణ సంఖ్య యందు నియమము 'లీ్‌దు,

“కుసుమము _స్తబక్‌ సగన్‌ధరీ నౌ అథవా అధికా రచియ అపనో మన్‌ దే, కసుమస్త బక్‌ ప్రల్యేక్‌ చరణ్‌ మే నెసే అధిక్‌ సగణ్‌ హోతా హాం (శావ్యపుదీప్‌ ఫు, కిన)

విధినా బిధినా నభలే దుఖాదే వాన్‌ బే వాకుబా నమలీ

నన్‌ శే గనమే యదిమో తమిలే వునితో జిన్‌కీ రతిహో గతిహో రన్‌ర్‌ తికబీ నజ్‌ మే

బరుథో రకఠో రసవౌ దుఖ్‌దీ రథ్‌పై ఆవసీ యత్‌ కే కనిభె జగ్‌ మే

మన్‌చా హాల్‌ మా నమిలై నిత హీ నతుగో యరవాౌా జుసుధా మన్‌కీ మనమే

ద్విలీయాభ్యాయము 09 మత్తమాజ్ఞ లీలాకరము : దీనియందు తొమ్మిది రగణము) నుండి యెన్ని గణములేనియు నధికముగ రచింపవచ్చును. క పాయివి ద్యానికో బ్మద్‌ జ్‌ భారతీ ల్యాయిపా నంబట్‌ గణూ+ మానువీ. కృతినే బంద్‌ జూ భాద్‌ లీ లాకశె తౌకహో హ్రైమనే వాలీ మేర్‌ఆ భేటొమే నంయుహూ ఫోర్‌ ల" లీనొక్రా హీన్‌కీ దారప &లజీ లాకనై తౌకహా” (కావ్యప్రదీప్‌ ప్ప. ౮26) ఇది గాలుగు పాదములు కలిగిన లత్యుము* మైన నెండు పాదములే నుటకింపబడినవి. వరముల నాధారముగ గ్‌ "ని రచింపబడి సాభారణ దండకములు సంస్కృతము నందలివియ. ప్రైన తెలిపిన శందు భేదములాను గం” దాసుని (తను ఛందోమంజరి యందు చెప్ప బడినవి, ఈ దండకములఅను గూరగి చె "ఇలుపునూ 'కింగల్‌ విర చిత్‌” అని చెప్పబడినది. “అనగా పి గభుడు రచించిన" అని అర్ధము, కాని "రండు భేదములను పింగళుడు వక్కౌ-ణెంచినని గావ 2 7-2, ముక్క క దండకములు :;_ ముకక మననేమో ముందుగ నే తెలుపడినది, ఇందు గణము లాభారముగా గొని నిర్వచించుట జరుగ లేదు, వర్షము లాధారముగ సంఖ్యా నియమము కలిగియుండును. ఆ కొన్నిట యతిమైతి) వాటింప బడినది, ఈ ముక్షక దండకము అనేక "తెరగులుగ జిప్పబడిసది. ఒక్ష లమ్యమునకు ముప్పది యొక్క- అక్షరములు నియమమైన్య మరియొక భీదమునకు ముప్పది ₹౦డు అతురములు నియమము కలిగి యుంగాను. ఈ ముకక దండకము గూర్చి కావ్య్యపదిషమున నిట్లు పెప్పబడినది. “ జన్‌ భందోంమే వర్ణోందే సంఖ్యాకాహీ (పమాణ్‌ న్‌ అధవా కహీ కహీ లఘు గురుకాఖభీ నియమ్‌ రవాతామహై | గణొంగే ఒంధన్‌ సే ముకీ, రవాతీమైో ఉన్‌కో ముక్త్‌ కహతే సై | చైనె కి

70 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము పర్ణంకె “మన్‌ హరణ్‌ ” జన్‌హారణ్‌ , కలాధర్‌, 38 వర్లోంకె “రూప్‌ ఫఘనాతవర్కీ జల్‌ వారణ్‌ , డమరూూ విజయీ, కార్‌ 98 వర్ణోంకా “దేవ్‌ ఘనాతీరీ, ఇన్‌ మే కుచ్‌ కా వర్షన్‌ ఆేకియా జామ్‌ గా”. మూీకక దండకము నందు ముపష్పదియొక్క_ వర్తములతో మన్‌ హరణ్‌ జన్‌వారణ్‌ , కలాధఠత్‌ అను నావుములు కలిగిననియును, ముప్పదిరెండు వర్మములతో రూప్‌ఖునావమ్‌రి,. జల్‌ హరణ్‌, డమరూ, విజయీూా అనునవియును, ముప్పుదిమూడు పర్షములతో రచింప బడునది *బేవఘనాత్షరి” అనియును ముకక దండక భేదములు చెప్ప ఒటడినవి వున్‌వారణ్‌ దండకము :_ ల, దీనియందు పాదమునకు ముప్పదియొక్క- వర్లము లుండునుః పాద పాదమునకు పదునారవ అతరముతో్‌ యలిమై[తి పాటింప బడును, వాదాంతమున గురువు కలిగి యుండవలెను. పాదాంతమున గురువు నిలిపెడి నియమము దప్ప తక్కిన అతరములతో గురు లఘు వుల [కమమేదియును లేదు, లక్ష్యము. “మంజుల మృదుల మురలీకీ స్వర్‌ శే సమాన్‌ ఉన్‌ కా సరస్‌ గాన్‌ గూంజ్‌ తామహో "కాన్‌ మే ఉన్‌ కా అనూప్‌ రూప్‌ భూల్‌ తా క్రభీ కభీ నహీ వాకూ కుచ్‌ సోపూ కింతు ఆతావహీ ధ్యానమె సుఖ్‌కర్‌ ఉన్‌ కే శరీర్‌కీ సుగంధ్‌ 2ై-సే మో ముయొై ఉన్‌కి సుథ్‌ ఆతి లన్‌ ఆన్‌ మే (పాణ్‌ మే ఉన్‌ మంజు మూ.5 స్లో, సవమూంయా పహుయీ మనోహై ఉడ్‌తీ వహీ సాసోంకే నిమాన్‌ మే |. (శ్రావ్య(పదిప్‌ వ్రు, త2ిరి)

ద్వితీయాధ్యాయము గ అట్లుగాక (పతిచరణమునకు ఎనివిది అత్షరముల కోక మారు చొప్పున యతివేస్తి ఆఖరున మిగిలిన వడవ అత్షరమునకు కూడా యతి వేయుట కలదు, శీసవడాసు తన 'రామచంది+క యరిదు *జగ్‌ మోవాన్‌ దండక్‌ అను నామముతో దండకము [నొశదానిని రచించి యుండెను, కావ్య ప్రదీపమున పేక్కొనిన “మన్‌ హారణ్‌ , జన్‌వారణ్‌ , కలాధర్‌ *” అను మూడు దండక నామముల కంక భిన్నమైన నామము కలిగినది, ఇది యును ముప్పదియొక్క_. అత్సరములతో్‌ రచింపబడిన ముజక్తక దండకము, లత్యుము, “కి ద్యూ యహ రాజస్టుతీ వరహీ వరయాహైా కదా ఉపది వరయోషహా మహి సోభా అభారత్మష్తా | కిెచ్యా రతి రతినాధ జిస్‌ సాథ్‌ కిసాదాస్‌ జాత తపోవన్‌' సిర్‌ వెర్‌ సుమిరిత్‌ వౌ 1” ఘనాత్సరి : ఇది మూడు విధములు, 1. రూప ఫఘనాతుర్తి ౨, కృపాణ ముప్పదిరెండు వర్ణములు కలిగియుండుట నియమము,

1. రూప ఘనాత్సరి; ముప్పది 0డు వర్తములతో, పదునారవ అతరమునకు యతిగ్ధానము కలిగియుండును, చరణాంతమున నొక్ష లమ్యము. “నగర్‌ దూర్‌ కుచ్‌ గాంవ్‌ కిసి బ స్త్‌ వక్‌ పహెేేభే

ఫీశోంశ సమీవ్‌ అతి అభిరామ్‌ | జహా పతజాల్‌ అంతరాల్‌ సె గూలక్‌ అహో లాల్‌ ఖపర్తైల్‌ శ్వేత భజ్ళంకే సంవాగే ఛామ్‌ |

(కావ్య (పదీప్‌, ఫు- తీ2ర)

గ్ర "తెలుగులో దండక సాహిత్యము ఇంకను ెండు చరణములు కలిగియున్నది, ఇన్షు కృపాణ ఘనావ్షరికిని ముప్పది రెండు వర్తములు కలిగి పుకి చరణమునను ఎనిది వరముల కొకమూరు యతిమైతి) పాటించి, చరణాంతమున లఘువు, గరువు లఘువు మూడు వర్ష ములను నిలుపన లెను, ము_క్తక దండకములను హిందీసాహిత్యము నందలి (పళ్యేక తగా భావించ వలెను, సర్వలఘు దండకమును గూడ కావ్య (పదిప మున ఘనాత్షురి భేదముగా తెలుపబడినది, తెలుగు లాక్షణికులలో “వెల్లటూరి లింగ యమంఠి) పేర్కొనిన నగణ దండకమునకిది సరి పోలును, కాని తెలుగు దండకమున యతిమై తి పాటింపబడలేదు, హింద్‌సాహిత్యము నందలి ఫఘనాత్సరి భేదములలో నొక కైన సర సలఘు దండకమునకు, ఎనిమిదవ అత్షరమునకు యతిమై( తి పాటింప వలనను నియమము గలదు, దీనినొక భేదముగా అంగీకరింపక తీరదు, లక్ష్యము. “జరత్‌ నకల జగ గరల ధరజ్‌ గల కరల్‌ అభయ భయ జయకపహా జయకర్‌ | తపల్‌ కరమ్‌ తప తనస్‌మన్‌ జర్‌ జర్‌ భనక్‌్న భల్‌ రహా జనమ్‌ జనమ్‌ జర్‌ 1 చెన పివరించినంతవరకు పిాంద్‌ సాహిత్యము నందలి దండక చృృందము అతుర చంద మనియు, సంస్కృత చృందోజాత మనియు, హీందీభాపా కవుల స్వాతర్యత్యము వలన యతి నియమముతో కూడిన ముక్తక దండకములు వర్పడినవని తెలియును, సంస్కృత, పంద "తెలుగు, తమిళ, కన్నడము లన్ని టి యందును దండకము వెలయుచున్నది, ఈ ఛాషలన్నిటి యందును సంస్కృత భొపు నుండి గ “హించిన దండక వృ త్తేమే పా/చుర న్రమున నున్నది. సంస్క ఫ్ర లతర జాపూకవులు న్యతంత,ముగనొక దండక "భేదమును సృష్టంచినను, వారి వారి నా లీం[ళ్యమునకు "తార్కాణము

ద్వితీయాధ్యాయము (10) | గనే పేక్కొానగలము. అంతమాతుమున నాలత్యుము నూతగగాొని యది బేశీయ చృందోజాత మనుట యుచితముగ తోచదు, పొచీన మువైన లమణములు సంస్కృత సాహిత్యము నంటే నివీ_ప్తములల్రె యున్నవి, లెలుగు భాష యందు యభాతధముగా గ్రహించగా, హీంద్కీ తమిళ కన్నడ భాషలా -ఛధందమునకు యతి ప్రానలు జతచెసి కోొనినవిః

తమిళమున 6వ ఫ"తాబ్బ్వము నుండి దండక లమ్యములు కనిపించు చుండగ్యా హీంద్‌ సాహిత్యము సందు 14వ శతాబ్దము నుండియు కన్నడమున $వ శ'తాబ్బము నుండియు. ! తెలుగున 11వ శ-తాాము నుండియు, సంస్కృతమున వివ శతాబ్బము నుండియు లతమ్యములు క నిపించుచున్న వి, సంస్కృతమున లక్ష్యముల కంక లషయణములే పా)చినములైై యొష్పూచున్న వి, కాలక్రమమున సంస్క ఫే శమ యంటచే దండకమునకు వివిధములైన గణములు ఉపయోగింపబడినవి, అజ యితర భాషల యందును 'పలుగణములు వినియోాగింప బడినవి, ఇట్లు దండకమునకు ₹ేదము 'లేర్పడుట కవక్షాశమిచ్చినవాడు వింగళుదే, “.పధమ శృండవృష్సి పొియాతః” అని ఇవెష్పుటత్‌ నే తదుపరి కవులు స్వాతం(త్యము వహీంచఛచియుందురు,

అథధస్సూచికలు

1. 06260063 6 8/36 0 1120601210 8 మర0ిం18 ఇర ౬” 01 5080౯1 (12800). “8” [07 1002 (౯) 89112016, 8 +0?2 [01058338 22౨6 800%, ₹/6 [05 లిం ౧౯ శం ఇ₹00001218 6069 015 ఇ0ం౯ఓ£ ₹23 ౬6 22166 0 *010% €6 90603 3666066 0061 000౯86 ఇడ 18 01646 15 46 *6 276 0 ౩006621019 62137 6654 లటం? 80 ౧19, 0100 ౦ 5808101 1110120016. వి226, 416) బె, నాట్య *” న్ర్రృము, 15వ, అధ్యాయము, ఫు, 416, ఓ, “దండకం నామ విశ్హే య ముత్క్భృ లే రధికాత్తరమ్‌ మేఘవూాలాదికం తస్యానో షి క౦ భాదా గుహా. తిక్రః వతాని నమవృత్తాని మయోశ్రా దించో తమా? జాకి వ స విపమార్ధ సమా... 44 2లో అని సమవృ త్త (ప్రకరణము అంతమగును, ఇట దండకము నమవ అ. త్రములలో చేర్త ఎబడ్‌నది. ఈ లత్షణము, బరోడా కానీ, ఢి ము(దణములు మూడిటి యందును గలదు. ఈ లతణమునే ఫొందరు (పవీ_ప్తములుగ తలచియుందురు, యము, లౌకిక ఛందోధి కారము, 5, అగ్నిపురాణము, వృత్తలతణములు, ఫు, క0క్క 806.
2. రనథధాల భృగు రు దాః పృ స్వ జనజసాజన” | గావ సుగ 9హోవిచ్చన్నా విజ్ణ లనేరి తాఫ్టురా | నో, నం. 20, పు, 504 గ ఆం[ధవమహాభారతము - ఛందఃశిృము, డా, పాటిబండ మూథవ రామశర్మ, విశేష, చృందములు - దండకము, వు, 201, ప్రి, నృ త్తరత్నాకరము, తృతీయాధ్యాయము. 9 భఛందోమందరి గంగాదాసు ద్వితీయ నబకము. పుట-కికీ

అధసూ చికలు "స్ట్‌

10, శబ్దకల్చ(దుమము, ద్వితీయకాండ, పు. 4/1.

11 _వాచన్చత్యమ్‌. (శ్ర తారానాథ తర్క-వాచస్పతి. చతుర్థ భాగము, ఫు, క48ిద 85, (వాచన్చత్యము నందలి విషయమును (త్త రావూరి దొరసామి శర్మగారు తమ తెలుగుభాషలో ఛందోరీచులు అను గ్మాంభ మున గుర్డించియే యుండిరి. వు, 188, 84)

12, _ ఉద్ధరమాలావృ త్తాధికారము, దండకము. పుట, $4

ప్‌, చతుర్ధ “లానముం దండకము. పు, 56

14. ఛందోదర ఎగాము, ద్వితీయాశ్వాసము, ఫు 185

15. లవణసారసంగ9వాము, ద్వితీయాశ్వాసము, పు, 51-55, అప్పకవియును చచితకవి పెద్దనవలె జండవృషస్ట్వాది దండకము

మొదలు శంఖవును దండకము వరకును అతుణములందు లత్యసహిత

17 _అముద్శితలిఖతపతి. మాసు, పా్రంచ్యలిఖత పున్తకభా డా గారము; (గ, నం. డి. 1820, (సరసాం[ధ వృ త్తరత్నాకరము నందలి చ్చుందమును గూర్చి విద్వాన్‌ రావూరి చూోరసామిశర్శగారు ఇంతకు మునుపే 'జెలుగు భాషలో ఛందోర్‌తులు అను గ్యంధమున కెలిపియుండిరి.)

18, దండకా ౩ వృత శ బాధికాః వృ_త్తవ ల్లేహి; పాదో క్త న. దండకా 8 యతుతే గద్యపూర్యాశ్చ వమూలాదికా।$

"లేధవానేకఛా,

76 అథ స్సూచికలు

19, విద్వాన్‌ రావూరి వొరసామిశర గారు తము తెలుగు ఫావలో ఛందోరీతులు అనుగ /0ధమున సంస్కృత రగణ దండకము నకును, కవిజనాశయ కర్శ వెప్పీన తగణ దండకమునకును అభేదమును గుర్తించియ్‌ యుండిరి,

20, తెలుగు భామలో ఛందోగ్‌తులు, ఉద్ధర మాలావృత్త

వలె ఖ్‌ గ్‌ ద్ద సంం వ్ర

58, ఛందోంబుధి. పంచమాధికరణము, ప, నం, 2556,

24 కన్నడ ఛందః చర్విత 'తెలిపెడి శ్లోకమునందు "వృత్తం మాలాదికం” అని యుండగా, సంస్కృత (పతులందు “మేఘ వమూాలాదికంో అని కన్చించుచున్న ది

ఏర శాతీ హిందూ విశ్వవిద్యాలయమున కన్నడ విభాగాధ్యములు (వొ విచానందగారితో నాగోన్ట్య్‌,

ఏ6. రామచం దిక అయోధ్య కాండం, ప సం, ర్‌]

లె తలుగున దండకవుఎ= ఆవిర్భావ, అభివృద్ది విఠకాసవుుంలం

నంస్కృత సాహిత్యమున దండక వృత్తము వనాడుదృ్భనించి: దో యుప్పటినుండ్‌ ప/చారమునకు వచ్చినదో "తెలుపుటకు స్‌ర్చి షమెన ఆధారములు గానరావు, “అష్టాధ్యాయి రచించిన పాణినికి తము శ్రైనిగా భావింంబడుచున్న వీంగళముని*ి తన *“ఛందోవిచికి యను లక్షణ గ?౦ంధమున పుధమముగ దండక వృ_త్తమునకు లక్షణము లెలివి యుండెను. భారతీయ భావలు లతమ్యుము లుద్భవించిన తదుపరి లమణ ములను నిచైశించు కొనెడి త _త్త్వేము కలిగినవి గావున వింగభముని (శ్రీ పూ. ఏవ శతాబ్ది కాలము నాటికే దండకము పిచారముస నుంజెనని భావించ పలగుచున్నది.

ఒక్కొ-క్క పాదము ఇడంవదియుడు అతురములు మొదలుకొని వకోన సహసా?క్షర పర్యంతము కొనసాగించవచ్చునను నియమము "జేతు నీ దండక నృ_త్తమునకు పింగ ళెది ఛందళక ర్తలు (వత్యేక పతి పత్సి కల్పించి యుందురు, దీనినిబట్టియును దండక వృ_త్తముయొక్కు_ విస్తృతి పొాచుర వ్రమును ఉఊహించుటకు వీలగుచున్న ది

సంస్కృత లత్షణములందు; "రెండు నగణములు తదుపరి రగళణ సమూహము కలిగిన దండక వృ_్తేమునకు నగణద్యయము అపరిహార్య ధర గము. ధశర భఖ త్యాది సర్వలఘు నావుములు నగ ణద్యయమునికు గాని లొంగిడ్‌వి గావు, ఇట్ట యాపదను నివారించుటకు దండక మధ్య భాగమున గాక దండకాదినే నగణద్వయము నెచిత్యవంతముగ (ప వేశపెట్టి యుందురు,

78 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

పింగళుని తదుపరి ఛందోనుశానన కొరలు, వృ _త్తరత్నా కరుడు ఛందోమంజరి కాసుడు, వీంగళుని రగణ దండక లతు ణమును తు. చ, తప్పక పాటించిర్కి పవీంగళుడం చూపిన భేదముల కంక నన్నో యధిక భేదములను గూడ "తెలిపియిండిరి.

ఇటు సంస్కృతమున దండక నృత్తమునకు లక్షణములు కనిపించినంత విస్తృతిని లక్ష్యుములు మాత్రము కనిపించవు. లక్షణ క రల లతేణములకు వారు మూవీన లక్ష్యము లే (పమాణములుగ నున్నవి కావున సంస్కృతే సాహీళత్యమున దండక మునకు పాాచ ర్యము, ఆదరణ "లేదని చెప్పవచ్చును,

లతుణ కర్తలు లత్ష్య్యము లాధావము గొోనియ్‌ లతణముఎను నిర్వచింతురు గదా! అట్టియెడ సంస్కృత సాహిత్యమున లత్ష్యములు "లేవనుటకు (పమాణ మేది? యనవచ్చును. ఛందోమంజరి కారుడు “గంగా దాసు, అవ్షర సంఖ్యను గురు లఘువుల నాధారముగ జెప్పిన కొన్ని లక్షణము ఒకు హింది సాహిత్యమున లమ్యములు కన్పించదు చున్నవి. భక్రి కాలమునకు చెందిన “శేశవదాసుి (క, శ, 16వ శలాప్ట్వ) రామచం(దిక యందు గురులఘువుల నాధారణముగ్య అత్సర సంఖ్య (పమాణముగ 'బేసిఫొని కొన్ని దండకములను రచించి యుం డెను. ఛందోవుంజరి కారడం గంగాదాసు కూడా “శేభవ దాసు "కాలము నాటివాబే ((ఈ శృ 16 వ శతాబ్టై యగుట గమనించదగినది. గంగా దాసు నంన్కృృతమున చెప్పిన లత్స,ణములకు శేశవవచాను రచిం చిన దండక ములు సరిపడుచున్నవి. కావున లాక్షణికులు సంస్కృతే చెన మువన్పీన అత్మణముల కన్నిటికిని, సంస్కృత సాహిత్యము నందలీ లశ్ష్య్వముల'నే (పసమాణముగ గ ఛహించి రని తలపనవసరము లేదు,

ఇట్లు సంస్కృతమున కనిపించు. దండక లతయ్యములు సంఖ్య యందు స్వల్పము, ఒక అత్షరము తిక్కువగ "వేయి అక్షరముల వరకు

తృతీయాధ్యాయము /9 పొడిగింప వచ్చునని 'తెలిసినను నిడివియందతి స్వబ్బము _లైనవి, ఇందు లకు విరోధము నొ వలా దండక మొక గాటియ్‌ు. ప్ర శ, 280 (పాంతమువాడుగ భావింపబడుచున్న “భవభూలి" తన *మా౪తీ మాధవి నాటకము నందు సూతధారుని ముఖమున "డీఏ స్తుతిపరముగ నొక దండక్రమును చెప్పించి యుండెను, అది పంచ మాంకమున “మాలతి _పవేశించు నందర్భములోనిది. ఇది సంగా/మ మను పేరున పిలువబడు దండకము, సమపాద సమన్విత మైనది, కనివిందునంత వరకు నిదియు (పాచీనతమమైన సంస్కృతే దండక లక్ష్యము, దం, “పిచలిత కరి కృ్తి పర్వ న్స చంచన్నాఖాఘాత ఖన్నెందు సి. ్టంద మానామృతళో వలే జీవత్క_పాలావలీ ము _కృ చండాట్ల హోాసత సద్భ్యూరి భూత ప్రవృత్తి స్తుతి | శ్వసి దసిత భజ భోగాంగద గంధి నిష్పీడ నోత్వల్ల పుల్గాత్భేణా పంపే నిర్యద్విషజ్‌ ్యతి గుజ్బంభణా డ్హామర వ్య స్త విసారి దోఃఖండ పర్యాసిత మ్మోధంమ్‌ | జ్యలద విశ “నేతంచ్చుటా భారి భూమోా_త్తేమాజ్జ్ఞ భ్యీమి పిస్తుతా లాత చక్రిక్రియా స్యూత దిగ్భాగ ముమ్తుంగ ఖటా్య౦గ శృంగధంజోద్ధూతి వివీ.-ప్ప "తొరాగణమ్‌ |! ప9ముదిత కటపూత నోత్తాల వేతాల స్పుటన్క-ర్ష సంభాత గారీ ఘనా శ్లేష హృష్ట్యాన్నన న్య్యంబకానందిన స్తాండవం "డేవి భూయా దర్శిఫ్యా హాస చని 1 పంచవమూం౦క ము, న్లో = ఈం. ప్‌ ఈకతడు దండకము 'తొండవ నృత్యమున కనువుగ రచించిను, "లేక భవభూకి కాలమునకు దండయొక సంప్రదాయ గతముగ సయు క్వృమయి యుండవ లను, ఈ విషయము దండ ₹తివ లి త్త మును

ప్‌0 "తెలుగులో దంచక సాహిత్యము

దండకము చివరి పాదమున “గారీ ఘునాైపు వృాష్ట్వా నృళ్యిబం "కానందివ సాండనం "దేపో అని తాండవ నృత్యమున కనువుగ నఖి పర్షింప బడినది.

చివరి పాదముననే “వేతాల తాల స్పురన్క-ర్ష సంభాత అసి 'తాలబద్ద మైనదిగ వచించుట జరిగినది.

పహాస్పి చర గ్రము? చందుడు, ముండమూల, నర్చ్భములు మొద లగునవి అంగ హారములుగను, ఖట్య్వాంగమను అయుధ ఏవెేపషమును, కటపూత యమ విశాచి విశేషమును వర్శితములై నవి,

"కావున "తౌండవ నృత్యమున కనువుగ దండక్రమును రచించుట వలనను, 'తాలబద్ధమైనదిగ నభివర్సి ంచుటబేతను, దండకఠమొుక సంప దాయ గీతవెేేవముగ భావింప ఏలగుచున్నది.

(నీ శ, 10501100 (పాంతమువారైన “కృస్తమిశుండం” "తాను రచించిన “ప్రబోధ చం[దోదయ” నాట కాంతరక్షతముగ దండకము నొక దానిని రచించియుండెను. * ఇదియును బేవీస్తుతిపర మైనదే,

ఇక కాళిదాస కృతముగా భావింపబడెడి “వ్య్యామలా దండకము నంస్కృ్బృతమున సుప్యసిద్ధమైనది. సంస్కృత సాహిక్యమున ననుటకం౦ంశు సంస్కృ తాంధ) సాహిత్య పరిచయముగల ప్రజ ఎక్కువగా నాదరిం విన దండకరూప శ్యామలా స్తుతి యనుట లెన్స, ఈ దండకము కాళిదాస కృతమని జన్నశుతి దప్ప "వేరు ఆధారము గానరౌాదు, (క. శ. వు శతాబ్దము నందుండిన కాళికాబేవి భక్తుడు పురాంతకు డను కవీ, ఈ దండకమును జేప్పీ భెరా నగరాటభి[స్‌డగు భోజుని వలన నూరు ఆగ /హారములను పొంచెననియును వతిహ్యు మొకటి గలదు, “నంన్కృృత వాజ్మయ చరితే)'కారులు వ్‌ జే, మల్దాది సూర్యనారా యణ శాశ్రిగారు శ్యామలా దండకమును కాళిదాన కృతముగా భావించ లేదు.

తృతీయాధ్యాయము (11) 81

“కాళికా బేఏి స్తుతిపరయైన శ్యామలా దండకము నాలుగు పాదములతో కొనసాగినను నమాత్షర నమన్వితము గాదు. ఈ శ్యామలా దండక నేగాదు. కృష్ణమి_శుని (పబోధ చం[(దోదయము నందలి దండకమును నవు పాదములు కలిగినది గాదు,

అట్టు నంస్క ఫలేము నందు కనిపించిన మూడు దండక ములలో "రెండు కాళికా బేవి స్తువిపర మైనప్‌, పల్యే కాళృ్ళతిలో వెలువడిన దండకము శజ్యామలా దండక మొక గాటియే. దం, *జయ జనని సుభా నము[చాంత రుద్యన శీ ద్వీప నంరూఢ

బల్యాటవీ ముధ ట్‌ పాపాదూం పాహిమాం

పాహిమాం 'ేవి తుభ గ నమోాబేవి! తుభ నం నమో 'ేవి!

తుభ్యం నమోామ్‌ |!”

దండకాంతము నందలి నమోవాకము తెలుగు దండక లమ్య ముల అంతేము నందలి నమస్క్బతికి చరక ము అని చెప్పవచ్చును.

కాళిదాసు రచనగా వెప్పబడుచున్న శ్యామలా దండకము కాభల్లిదాసు, వృరాంతకులలో నెవరు రచించినను తెలుగు దండక సాహిత్యము కంశు న్వతంత, దండక రచన నంన్క తోము నం'బే (పధమముగ నుద్భవించిన దనుటకు "తౌార్కాణమగును.

ఇట్లు సంస్కృత సాహిత్యమున దండక రచనలు అతి విరళ ముగ కనిపించును, ఈ లత్యుములు "తెలుగు దండక సాహిత్యమునకు ప్యాతిపదిక్రలయినను; నంన్కృతే దండక రచనలను నంన్కృత కవుల కంకు తెలుగుకవులే అధికముగ నాదరించ్చి వోమీంచిరనుట నిరిివా దాంశము, తవు కావ్యము "లేదా రచన "తెలుగు ఫభావ యంవొనరించు చున్నప్పటికిని దండక వృత్తము రచించు పట్టున (శ్రీనాధాది "తెలుగు కవులు సంస్కృత భాష యందే రచించి యుండిరి.

రితి “శెలుగులో దండక సాహీత్యము:

సంస్కృతే భఛాహషయందు. పిరళముగ కనివించెడి దండకములు, “తెలుగున (పచురముగ రచింపబడినవి,. ఈ దండక వ్ప త్రమునకున్న విస్తృతి స్వరూప, స్వభావ, పికానములు మరి 'యేయితర వృ_త్తమున కును "లేవనుట సత్యదూరము కాదు, సామాన్య జనులు, పండితుల నోళ్ళలో న([పయత్న పూర్వకముగా నలుగుచూ. నడచుచున్న బె గాని ఇదియొక ప్రత్యేక శాఖ యని యాలోచించుటకు తొవృనియదుః ఛందోనుశాసనక ర్త అనియతపాది గణనమన్వితమైన దండకములను గద్య దండకము ని విభాగించి యుంజను, తొమి ది వందల తొంబది తొమ్మిది- "వేయి అత్సరములకు వ్యత్యాస -ముకీ అక్షరము, కావున 909 అవరముల వరశే రచింపవలె నను నియమము పాటింపబడునది గాదు, గద్యామువ లె కనివీంచును, పద్య మెగాని, గద్యము కాదసి "ెప్పవచు ఏనుం

ఇట్టి దండక వృత్తము సంస్కృతే సాహిత్యమున క సో[తముగ కనివించిన, తెలుగున (పధమముగ వీవ స్తుతి పరముగ కనిపించును?

సంస్కృ 'తాంర్యధ సాహిత్యముల యందు భగవన్నుతి సపరముగ వనియోగింపబడిన దండక వృ తము? కాలక /మమున “జలుగున శృం గార సంబంధిగా వపరిణమించినది. సాంఘీగేతివృ _తేములకు వినియో గింపబడినది. ఛారాళశముగ ఇెప్పెడి భావమేది మయొనప్పటికిని దండక వృత్తము తగినదను ఆలోచనను రేకత్తించినది. ఒక పా?ంంతీయ సంఘ టనలకు గాని, ఒక (గాము -బీవతకుగాని నంబంధించిన దండకములు "వలసినవి. “హేళన పూర్యకమను వ స్తువుతో కాపీ టీ పొగాకు డబ్బు “ముదలగు వాని నుబేశించి యాయా నామములతో దండకములు పుట్ట సపి. అంతియగాక జుగుప్సావహమైన తిట్లు గాడ దండకమున రచింప ఒడ్చి పధ మికము./గా గు ర్పింపబడన [(పయోజనమునకు ఏఘు-తేోము కలిగినది. సంభాషూములక్కు వర్ణ నములకు నాలవాలమైనది, వృత్యను

పాంనలు, లోకో కలు నల్లుకొనినవి, అనర్షళమగు ధారతో, నర్య విధముల తన స్యగూపమును సుస్థిరము చేసికొనినది.

పలుతావుల పయనించిన దండకము "తెలుగున ఫురాణములు, ప/బంధములు, అచ్చు తెలుగు కావ స్రములు, ద్వ ఫక్‌ శాన్యములు, యత్స,గానములు, నాటకములు, చిత) కావ్యములు మొదలగు పికి) యల యందంతటను తన రూపమును వటవృక్ష.ము ఊడలు మూదరిగ వి స్తరింప జేసిఫొనినదిం

ఇట్లు "పేయి సంవత్సరముల నుండి అవచ్చిన్న ముగ విరాజిల్లు చుండిన "తెలుగు దండకమును ఒశే బిగింవులో పరిశీలించుట సులభ నాధ్యము గాదు. కనుక సీవేయి సంవత్సరముల 'కాలపరిమిపిని కొన్ని యుగములుగ విభజించి, యూయా యుగము ఐంబేయీ కవులు దండక రచన గ్రావించిరో అది వివిధ దశలలో కొనసాగిన తీరు, పాచుర సము “మొదలగు వివయము +ను గంధాంతర్లతములు న్‌ స్వతంత /ములను పునర్విభాగములతో పరిశలించుట యుచితము కాగలదు, * ఆ విభజన యిదిం --

1. పురాణేతిహాస యుగము, (క్రీశ, 11 క, నుండి 14 శ.వరకు)

2. "కావ్య _పబంధ యుగము. (కేశ, 15 శ, నుండి 16 శవరకు

3. దమీణాంధ) యుగము ((క్రీ, ఈ 7 శ, నుండి 1850 వరకు

డీ. ఆధునిక యుగము. ((, శ. 1850 నుండి నేటి పరక 8__1. పురాబేలిహాోస యుగము :-- ((శ్రీ శ 11 నుండి 14 వరక్షు) రే], గ9౦థాంతర్గతములు వ్‌

ఈ యుగమున వెలసిన (స్యపధమ కృతి ఆంధ్రమహాభారతము, అంధ"'మహోభాకతము, న్మసింవా వురాణము మార్కండేయ పురా

ప్రో "తెలుగులో దండక సాహిత్యము ణము*"ందు దండకము, కేవలము భగవన్ను£ి పరముగనే వినియో గింప బడినది, అందున పలు దృక్పధములుగ ల వ్యక్తులకు పలువిధము: లుగ గోచరించెడి మహాభారతము నందు ఫురాణ నామాంకిత కృతుల యందును రచింపబడుటచేత నీయుగము వురాశేతిహోన యుగముగా "పేర్కొ. నబడినది,

తెలుగు దండక సాహిత్యమునకు అద్యుడు నన్నయ: లెలుగు తల్లి యేనోముల సంటయోగాని నన్నయగారిని కన్నది. నంస్కృృత మున సోతపరముగ, శ్లోకరూపమున వినియోగింపబడిన భావమును నన్నయ తెలుగున దండక రూసపకముగ మలచి వేయి సంవత్పరముల దండక సాహీత్యమునకు మార్లదర్శి యాయొను, ఆంధ మహాభారత ములో; అరణ్య పర్యమున అప్టనుడు పాశుపతాస్త్రాకాంపీ.మై పర మే శ్వరుని గూర్చి తపము చేయును, అరద్దునుని తపమునకు మెచ్చి పర మే శ్వరుడు (పత గ్రమీమగును. ఈ సందర్శమును పుఏంస్క_-రించుకొని, పర మేశ్య గుని గూర్చి అర్జునుడు చేసిన స్తోత్రమును నన్నయ ఈ కింది విధముగ దండక రూపమున రచిం చెను, దం, “(వ్రీకంఠ లోశేశ లోకో దృవస్థాన సంహార కారీ మురారి (పియా చందధారీ మహేందాది బృందార కానంద సందోవా సంధాయి వుణ్యన్యరూపా విరూపాత్ష దమోధ్యర ధ్వంసకా దేవ నీడదైన త _త్త్వేంబు భేదించి బుద్ధి (పధానంబు విజ్ఞాన మధ్యాత 2 'యోగంబు సర్వ(కియా కారణంబంచు నానా పకారంబులన్‌ బుద్ధిమంతుల్‌ వచఛారించుచున్‌ నిన్ను భావింతు రీశోన! సర్వేశ్వరా! శర్వ సర్వజ్ఞ సర్యాత కౌ నిర్విక ల్బ (పభావా భవానీపతీ నీవు లోక(తయీ వర్తనంబున్‌ మహావాయు ఖాతా ఏ. సోవమార్క--. తోయంబులం జేసి కానించి సంసార చకంకియా యంత్రువాచూుండవై తాదిబేవా |

తృతీయాఖ్యాయము స్‌ మహాబేవ |! నిత్యంబు నత నింత యోగస్థితిన్‌ సిర ఉఎక్షూన దీపపు" జాల విధ్యస్త నిస్సార సంసార మాదూంధ కారుల్‌ జితికాధ రాగాది రోషుల్‌ య తౌత్నుల్‌ యతీంద్యుల్‌ భవత్చాద పం కేరుహ భఛ్యాన డిండిర ఛా రానుభూతిన్‌ సదాతృవ్తులె రవ్యయా భవ్య సేవ్యా భవా! భర్ష! భట్టారకా! భార్లనవాగత్స్యకు త్చాది నానా మునిస్తోత దతావధానా లలాకేతణోగాగ్ని భసీ శక్ఫ తానంగ భా గనులివ్వాంగ గంగాధరా! నీ పుసాదంబునన్‌ సర్వ గ్‌రా్యాణ గ ౦ధర్వ్యులున్‌ సిస్ధ సాధో్యోరశేందా) సులేందాదులున్‌ ఇాశ్య్య తె శ్వర ని సంపాప్తు స్‌ రీశ్యరా విశ్వకరా సురా థి షత నాకు నభ ఫఫ్టీతీంబుల్‌ (పనాదింవు కారుణ్యము రీ (తిలోకై కనాథా నమస్తే నమ స్తే నమః ((పథమాశ్వాసము, ప, నం, లీ24)

ఈ దండకము (శ్రీకారముతో | పారంభింపబడినది. * “నమ స్తే నమ స్తే నమః అను నమోవాకముతో ముగియుచున్నది* (పపథ మాం(ధ దండక మయినప్పటికిని గణముల కూర్చున నన్నయ సంస్కృత పరిపాటిని విడిచి (కొత్త వుంతను (తొక్కెను. తగణ ముతో పొరంభించబడినది. తక్కిన గణము లన్నియును తగణముై యుండి అంతమున నొక గురువుతో ముగియుచున్నది,

తెలుగున తగణ దండకము నన్నయతో నే ప్రారంభ మయినది, సంస్కృత లాత్షణికుడు వృ _త్తరత్నాకరకారుడు తగ ణదండక భేదమును ఇెప్పెనప్పటికి దండకాదిని నసగణద్యయమును విడువలేదు. అశ్లే హేమ చందుడు కామపెణ మను మరియొక తగంణదండక ఫేదమును "చీర్కొ-నినప్పటికిని దండకాంళేమున ఆరెండు గురుపఫులు కలిగినర్‌గా "ఇలివియుం డెను,

సన్నయ మ లతణముల ననునరించిగాక, నాకే గురువు

56 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము నంతమున నిలిపి తగణదండక రచన జేసెను, ఈ దండళమును నూట ముప్పది నాలుగు తగణములతో, ఇరువది తొమి గ్రరి విశేషణములతో రచించెను,

తెలుగు సాహిత్యమున "వెలసిన (పష్య్పపథధ ము దండకము మూటల మున _స్తుకిపరముగ శ్లోక రూపమున నున్నది, * న్‌! రూపమున నున్న మూల భౌవమును తెబుగున దండకముగ తమలచుట సన్నయ గారి మరియొక ప ల్యేకత,

కృతకమగు పయత్నముతో చేసిన భక్తి పూర్వక స్సుతి వేరు, భగవంతుని దర్శించుటతో హృదయము నందలి భావము ఒక్క మారుగ నుప్పాంగి యహుయత్న పూర్వకముగా ప్రవహించు శబ్ద జాలము వేరు. మహాశిఖరము నుండి కిందికి జాలువారి పివహీంచు జలపాతీము వంటిదీ, దండక రూపమున సాగిన భక్తి భావన, పాదము విడిచి మరియుక పాదమునకు అడుగిడుటలో భక్తి భావమునకు విఘా తము కలుగును. అంతర్గినమగు యీభావన నొక్క-మారుగ వెప్పవల ననిన దండక వృత్తమే మిక్కిలి తగినది. వకోన సహ సాక్షర పర్యం తము దండక వృ_త్తమును నడుంపవచ్చును గచా! లేదా గద్య దండక ముగ్యనైనను కొనసాగించవచ్చును గదా ! కావున స్త్వాతభావము దండక్రరూపమున మిక్కిలి రక్షి కళను.

ఇట్టు దండకమును భఛక్షిపపత్తులు బహిరపర్పుటతైై విని 'యోగించుటకు నంస్కృృత సాహిత్యమునందు గూడ భక్సి పూర్వ కముగ రచింపబడుట అంతః వరణయని చెప్పవలను,

ఆం[ధమహాభారతమున నీదండక వృ_త్తమును నన్నయ ఒక్కడే రచించెను, తిక్కన ఎ(రనల భారత భాగములందు దండకము కన బడదు, తదుపరి కవు లెందరో దండకవృ _త్తిమును నన్నయ యునరించిన రీతెనే అనుసరించి యుండిరి,

తృతీయాధ్యాయము వగ విక్కన శిమ్యుడైన “మారని (క. శం 18 వ శలాన్ది)ి తన

మూర్క_ందేయ ఫురాణాంతర్లతముగ, శంభుని నంహారించిన నారా

యణిని జేవతలు స్తుతించు సందర్భమున దండకరచన _ గాసించి

యుండెను.

దం, “ శీవిష్ణో క్రీ! జనీన్యూల శీ! మపహ+శ క్షి సొరాయణీ! ేవి! మూ మొక్కు జై కొము శః కాస్ట్రాడి "కాల స్వరూపంబు ఎంచేసి పాకంబు గెబించి లోకంబుల న్ని/0గు నారాయణీ! "డేవి! మా మొక్కు- ల.కొ్మ్ము ఆం ౨, బాధలంచెంద కానందలల న్పుఖంబుండ గాంచు న్సమస్పెకభదా,! నమశైక పుణ్యా | నమ స్తే నమ స్తే నమః

ఈ దండకమున నారాయగీ! 'బేవి! మా'మొక్కు_ 7 కొము | అను ( పార్టనా వాక్యము పండెండువమూరు లుపయోగించుటను గూర్చి “సడుమనున్న యూవృత్తి పాటలో పల్లవి వలె (ప్రవర్తించును, అవృత్తికి, అవ్వృ లికి నడుమునున్న దూరము మారుచు వచ్చినది, చివర నందబోవు అనుభూతికి ఈ యావృత్తులు కమ సోపానముపై సహక రించుచున్నట్లు గోచరించునులో అని “స్ఫూరిక్ర గారు తమ అభి పాయమును విలిబుచ్చియుండిరి,

(కీ శ 18 34 శతాబ్దులదుండిన ఎారన తన ఫారత భాగమునందు దండక రచన చేయ వేదు అట్లని తన *నృసింవా సురా ఆఇము"న ఏడను "లేదు, నృసింహస్వామికృత హిరణ్యకశివుని వధానంతి రము, 'బేవతలు, మునులు, నృసింహన్వామిని స్తుతించు సందర్భమున దండకమును రచించి యుంచను అది-- దం, “సనాధ నాధా జగన్నాథ నమైకరయమో నమతాై నరోజూత్వ

సంభవం డ్యా మపహళనంద గోవింద నీవెందు నీవిశ్వ దృశ్య

ఏ8 "కెలుగులో దండక సాహిత్యము

ప్రపంచంబునన్‌' నిండి యొంతొండ *... *౨.౨. యా భవ్య

దివ్యావ ఆఆరోదయ స్ఫూర్తి నాపూకీర్లవైెం యొప్పు నీయొప్పు

మమ్మెప్టు లమ్మ్‌ యూఖథోొ నృసింస+ నమ స్తే డమ స్తే

నమస్తే నమక

సన్నయ,; సూరనలు నమోవాకమును మూడువమూరులు (పయోగించఛి యుండగా, ఎ(రన సాలుగు మూరులు ప/ యోగించి యుండెను, వందలకొలది గణములు వకభారగ కొనసాగు దండకమును ముగించునపుడు “నను స్త నమస్తే నమస్తే నమఃి అని నాలుగు మారులు (సయోగీంచిన నమోనాకమే భావమునందలి "వేగము నుప ఫమింప చేయుటకు తగినదడిగ నోచరించును, కి1.ల్ప స్వతంత3ములు వా

“శెలుగు సాహిత్యమున స్యతం(త దండకర చన గూడా వీయుగ ముసనే జరిగినది. (0, శ, 1వివ కతాచ్చి ఉత్తరార్థమునకు చెందిన “పాల్కురికి సోమన తన “పండితారాధ్య చరితనమున” పండితుని రచనలను పేర్కొ_.నను, అందు పండితుడు “మౌని దండకము” అను నొక దండకమును రచించినట్టు "తెలియుచున్నది. 10

౯ భులయ "రాజీవంబు మాని దండకము

స్తుతి మూలమగు మహాస్తోత సూత్యముల

సతకం౦ంబు నివత త్త ససారంబు, ద్‌ప

కళిక, మసోానాటకము, నుదాహారణ

ములు, రుద) మహిమయు, ముక్తావళులు

గీత సూ కృములు, భ బంగీ _స్త్రవములు, జు

రాతన మునిముఖ్య రచితాష్టక ములు

(పర సత్‌ (పశ్రర ఆము )

తృతీయాధ్యాయము [ 12) 89 పండితుని రచనగా తెలియుచున్న “హాని దండకము” నేడు సామమా(_తొవోష్ట్రమై యున్నది. అది 'యభాషయందు రచింపసబడినదో ' గూడ దురూవ్యాము, అకృతి నేడు అనుపలభ్య మయినను న్వతెం్యతే దండక రచనకు ఆద్యుడు పండితారాధ్యుడు, ఈతేడు ఏరై వుడు గాన మౌని దండకము శివ సంబంధియైన దనుటలో వి పఫ్‌ప తి యుండదు, సోమన కాలముననే “చకంపాణి రంగనాచుడోను కటి "వేయి పాదములు గల న్వతంత) దండకము నొకదానిని రచించెనసి “తెలియుచున్నది ఈ చకపాణి రంగనాధుడు పాల్కురికి సోమనాధుని తనయుతై న *చతుగు యఖ బస వేశ్యరు” నిచే వాదమున నోటమినిపొంది యాతేనిచే శినదీతమును పొంది శ్రే వ్రడయ్యెను. “తొల్లి వైప్ణవుగగా నుండిన చక్రపాణే రంగనానుడు శె వుడయినాడు, క ర్తాట కతి “సరు రాజ చరిత యందు తత్క_ర్త “వర్ధనం బేశకవి” రంగనాధుని యోట మిని గూర్చి చెప్తుదూ నాతని (గంధమును గూడ ఊపేర్కొనెనుం అందు చకపాణి రంగన వెయ్యి పాదములు గల దండకమును రచించె ేే నను విషయమును 8. శే. వేటూరి (పభాకర ఇా్రిగారు "తెలియ దేసియుండీరిః “నెల భర్తకును సీసంగశేనూరు "వేనొప్ప సద్యంగ ఇంటు సారపిగళుం భాసుర దండకం సాహస, 'తౌొరావలియు, నాల్యు- లయ గాాహియు, ఆగతక వృత్తగళు దోధకం నివిరవు” (దాటుపద్య మణేమంజరి) (శ్హీశ్రైల మల్లి కాష్టనివై అయిదు వందల సీస పద్యములను, ఎకుదింది పద్యములు గల "పేరొక (గంధమును; “జేయి పాదములు గ దండకమును, ఒక తారావళలియున్వు నాలుగు లయగా/హులును ఇంకను మరికొన్ని కృతుల నాతడు రచించియుంజెనని 'అలియుచున్నదిం

రిం "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

౨ వుడుగా మారిన తదుపరి శివనంబంధి కృతులు రచించుట వబఐన రంగనాధుడు రచించిన "వేయి పాదములు గల దండకము గూడ శివ సంబంధిమైన, _స్తుతిపూర్వ్యకమైన రచన యనుటకు వఏీలున్నది+ "వేయి పాదములు గల దండకము గనుక పాదము నొక దండకముగ గ్రహించిన పది దండక శతక్రములుగ భావించవచ్చును.

ఈ విధముగ సపురాణేతిపాన యుగముననే స్వతంత దండక రచన జరిగినది లఘు కృతులును, "కేవల స్తుతి ఫూర (కములు నగుట వలన నామమా తాపళిసష్టమ్యులై నవి.

8.1.౨. ప్పరాణతిహాస యుగవిశిష్టత :_

(గ ౦ధాంతర్లతముగను, స్వతంతృ్రముగ ను తొలి దండక రచన ఈ యుగముననే ఆవిర్భవించినది.

తొలి "తెలుగు దండక్రమున (న్రీకార మాదిని నిలిపి నమో వొకముతో నంతీము జేయు నం(ప్రదాయము నెలకొనినది, అనంతర ద -డక్ర సాహిత్య మందంతటను ఈ సంప/దాయమనులు అవారమైన

పఫథావమును జూపినపి, ఈ నంపిదాయములకు ఫునాది "వేసినది స్‌ య్ర్రై ఆదికవి నన్నయయీ,

ఒక గురువునే అంతమున నిలిపి నంపూర్ణముగ తగణముతో దండక రచన చేయుట ౧ళలాయుగము నంబచే పాారంఛ మయినది, ఈ నియమమునే అనంతర కథఖ్చలందరో అనునరించిరి,

ఈ యుగమున దండకము స్తులిపూర్వకముగ _ వెలసినది, అనంతేర కవులు అందునను ఈ యుగము నందలి క్రవ్ఫలు "శేవల స్తుతి పూర్వ్యకముగనే దండకములు రచించిరి.

దండకమును ఏక్రపొదముగ"నే రచించుట యా యుగమునందలి మరియొక (_పల్వేకత, ఇందులకు విరుద్ధముగ చకిపాణి రంగనాధు

తృతీయాథ్యాయము ర నివే రచింపబడిన 'వేయిపాదములుగల దండక 'మొక్కటియే కని వీంచునుం

గ /౦ంథాంతర్లతము-లై న దండకములు పీవిధ జేవతామూ గ్వలు అనగా శివ, విహ్లు, నారాయణి నంబంధులుగ కనిపించిన స్వతంతే దండకములు ఆండునూ కేవల శైవ నంబంధిగనే వెలసినవి.

"తెలుగున ఉదాహారణ, ద్విపద; శత'కాది (ప్యకియలకు అద్యు లయిన శివకవులే స్యతంత దండకరచనను గూడ చేపట్టుట యూ యుగము నందలి మరియొక్ష వ్‌శిష్టత,

తెలుగు సాహిత్యమున సమ్మాగమగు తొలి సాహిత్యరచసగా తలపబడు భారతము నుండియు దంతక సాహిత్యము కనివీంచును, దండక సాహిత్య పా?చినతకిది నిదర్శనము,

'కావ్యాంతేర్ల్ణతీములుగ "వెలసిన మూడు దండకములును పురా ాంతర్లతము'లే, తెలుగుభాషా నంబంధి మైనవియును*, నన్నయ రచిం చిన దండకము అప్టునకృృతే సోతగముగ, “నేక ముఖముగ వెలువడగా, సూరన్త ఎ్యరన కృతులందు మునులు, "దేవతల నమూపహాముచే దండక ములును సో(తపాాఆయముగనున్న మూల శ్లోకములను యభధాతథధ ముగ దండక రూపమునకు పరివర్హింప జేసినవే,

"తెలుగు దండకమునకు లత్షణ నిస్చైశము కూడ ఈ యుగముననే జరిగినది. కవిజనాళ/య లతుణ గంంధ కర్త భీమన (ఈ, న, 1కపూ) యో యుగము నందలి లాతుణికుడు, ఈతడు చెప్పిన దండక లతు.ణము లలో సీ యుగమున వెలసిన లత్యుములతో పొత్తుకుదరని లష్‌ణము కూడ నున్నది. ఈ యుగమున యకవియును నీతని లత్షణమున కను సూలముగ నృనవా గణముల్నపై తగణంరచన కొనసాగించ బీదు.

ఈ విధముగ "తెలుగు దండక సాహిత్యము గంంధాంతగ్షతము గను, స్వళంతృముగను సీ యుగముననే యూస్‌ర్భవి.చచినది, ఎన్ని యో

రీజె "తెలుగులో దండక సాహిత్యము సంప్రదాయములకు మార్షదర్శకమైనది. బాగుగ 'వేళ్లూనుకొని "రెండు కమ్మలు వై చినది, 8.2. కావ్య _సబంధయుగము : (8. శ, 15, 16 కతాస్టులు) నన్నయాదుల నృజన స్వాతం త్యము ఈ యుగము నందలి దండక ర చనకాధార భూతమైనది. తతృలితముగ సీ యుగమున వెలసిన "పెక్కు. కావ్యముఅందు దండకరచన జరిగినది. పురావేతిబోసయుగ మున కనుల సంఖ్యయందు లోతు 'ల్రేనప్పటిక్‌ని వాది ద్భృష్‌, కభా కధనసము వైెఫున్నది గాని కవితా పరముగ చారు చమళత్కారముల జోలికి పోయినవారుగారు. శివక్రన్లుల దృష్టలో మతము (_వాభధాన్యము పహీంచినది, పాలుూూరికి సోమనాధుడీ దండకరచన దరి జేరినవాడుగాడు? దండకరచన యీాయుగముననన్నయాది కవుల కాలమున కంళు నసధికాదరణ పాత్రమైనది,

స్వతం్యత దండకరచన తత్పూర సమే జరిగినప్పటికి ని నియుగము నుండియే స్వ్యతంత) దండకములు సాహిత్యమున కాలూనుకొ నినపి, తత్పలితముగ నీ యుగమునం బే గాక యనంతర యుగములందు నాడ స్వతంత దండకరచన అపిరళముగ సొగినది,. ఇంతదనుక దండకము శీవలము స్తుతిపరముగ కొనసాగినను ఓఒక్కమారుగ మలువు తిరిగి శృంగార రసాత (క మైనది. పవీంగళి సూరన రచనతో నది యధిక పా?చుర్యము నొందినది. స్వతంత్య ప్రతిపత్తి కలిగిన స్తుతి పబంధ ముగ గూడ గుర్తింపు నొందినది.

14 వ శతాబ్లమున జీవనయా(త పాశరంభించి. 15 వ శతాబ్ద మున నధిక సంఖ్యలో కృతులు రచించిన (శ్రీనాధునితో నీ యుగము పా)రంభమైన దనుకొనవచ్చును. అంతియేగాక కవులు తొము రచించిన కాన్యము లన్నిటియందును. విధిగ దండకరచన చేయుట యీ యుగము నుండియీ కనిపించును. ఈ తృత్త్యృమునకు (శ్రీనాధుని రచనలు (పరణయని చెప్పవచ్చును.

కి.2-1. (గంధాంతర్షతములు క

(శ్రీనాధుడు తన శృంగార వైషధ, హర విలాస; కాలీ ఖండ ముల యందు దండకరచన చేయుటయ గాక, "లెలుగున సంస్కృతే దండక లతణమున కనువుగ సంస్కృృతభాప. నాధారముగా జెపొని చంజడకమును రచింఛియుం వెను

ఇప్రతడం రచించిన శృంగార నైవధ మహాకావ్యము నందు పవమయంతి తండి వీమభూపకజి ముఖముగ సరస్వతీ బేవి స్తుతిని దండక రూపమున వెలువరించెను. ** దమయంతి స్వయంవర నమయమున ఆపలబూతులగు రాజుల గుణగ ణముాను వర్షించి వపుటకు భారతీ "జేీవియే తగినదిగ భీమభూపతి తలపోసెను. తాను తలపెట్టిన కార్యము సఫలము నొందుటకు భెరతీబేవిని గూర్చి ఈ (కింది విధముగ స్తు లిం చెనుః దం “జయ జయ జనయి (త క శ్వాణ సంధాతి) గాంధర్వ పద్యాక ౪౯

కంఠ నాళెం 89 వేదివళ్ళీం బీపి వస్త తా్యామహమ్‌.

భగ వళి గంణదిర్ష భావో ద్యావాం నంతతం నంద థానాం మహోశబ్ద

నిపష్పూదకం వ్యా(కియాశా స్ర్ర కాఖ్బీకలాపం, =. విద్యా

ముయిీం 'త్వాంభ చే,

దుహిణ నృృహిణ మత్స్యపదా ది నంలజే.తం పాణిపద గం

త్వదీయం పురాణం శిరసావక 0, నిరు? 0; ధర్మా" స్రం [

పాణిన్యే స్వయమ్‌,

భవతు మమసడా శుభం భారతి త్వత్పసాదా దసాభారణా

సత్కృపాధారభూతం _పభూతిం --- -- నమత్శారదాయై

నమ స్తే నమస్తే నమః

తెలుగు సాహిత్యమున సరస్వతీ టేవి సుతిపరమగు ప్రధమ

దండకమిది. నాలుగు పాదములతో సంస్కృత లతీణో క్రముగ,

ర్రశ్ష తెలుగులో దండక సాహిత్యము సంస్కృత థఛామషయందు రచింపబడిన (వ(పథమా కావ్యాంతర్ల త దండ కము నిదియీ* నాలుగు పాడములందునను గ బాసంఖ్య సమానముగ లేదు. కఇమముగ 40, 68, 2 47 రగణములు నగణద్యయముపై రచితమైనపి, లెండు నసగణములమై. ఇరువదియడం రగణములు సిలిపీన దండకమును 'సత్కారి మను నామమున పిలువబడును. కాని యిట్లు పొదపాదమునకు "తెలువుటకు ఏలులేదు. లాక్షణికులు కేవలము (పళ్యేక దండక విషయమున 'అెలివిరిగాని పాదమునకు గాదు. "తెలుగు సాహిత్యములో ప్రప్రధమ సంస్కృత గద్య దండకము నిదియ. పారవిలానమున 'దేవాసురులు మీ రాంబుధిని ముధించు సందర ని మున తమ కార్యమునకు విఘ్నము కలుగకుండగ _ విఘ్న "రాజును స్తుతించిరి. ఈ సందర్భమును సురన్క-రించుకొని (శ్రీనాధుడు విఘ్నే శ్వరుని దండక రూపమున స్సుతింపచేసెను *, హరవిలాసముననే లింగోద్భవ ఘట్టమునందు సుర, గరుడ, ఖచర, విద్యాధర, కిన్నెర సాధ్యః దానవముఖ్యులు పర మేళ్వరుని స్తుతించు నందర్భమునను దండకరచన గావింపబడినది, *ే దం “జయ జయ జగబేక రతవోవుణీ బేవ చూడామణి (సేల్‌ ,., ముకుంద పియా ఇందుభారీ 5 టస్యంది చానాంబుధారాధుసీ ధోరణీ గావా కౌతూహలాయ త్త వు _త్తీద్వి చేఫాంగనా 6 యసారోరు సంసార మూయాంధకారాహుతి (ప(కియా భాస్క-రా... సీ యాకజ్డ సర్వేశ ! సర్వాత్మా! నిర్వికల్పా ! నిరీహా నిరీహో 1... నమస్తే నమ-సే నమః విఘ్నేశ్వరుని స్తుతించు పై దండక రచనపె నన్నయగారి (ప్రభావము స్పష్టముగ కనిపించును, నన్నయ పరమేశ్వరుని 'ముళారి

తృలీయాధ్యాయము ర్‌ (పియా చం[దధారీ బృందార కశానంద నందోవా నంభాయి ఫుణ్య న్వరూపా అని స్తుతింప జేసెను. (శ్రీనాధుడు *ముకుంద(పియా ఇందు ధారీ -- మత్త ద్విలేఫాంగనా" అని విష్నురాజుని స్తుతింప చేసెను, నన్నయ “*నిస్స్పార సంసార మాయాంధ కారుల్‌ జితకోధుై రీశ్యరా' అని చెప్పగా (శ్రీనాధుడు *'యసారోరు నంసార మాయాంధ కారా పృాతి (పకియా భాస్క-_రా” అని విష్ను రాజును వర్షించెను, “న్వే శ్వరా! శర్వ! సర్వజ్ఞ! సర్వాత్మ కా! అని యీశ్యర పరయెన నంబో ధనలు నన్నయ గావింసగా, ళన్లి యాజ్ఞ! థర్వేశ! సర్యాత్నే కా! సిర్వె కల్చాొ [1 అని (శీనాధుడం విఘ్నేశ్వరుని పరముగ విసియోగించెను, పదగుంఫనమున, నంబోధనల వినియోగమున నన్నయగారు (శ్రీనాథు నికి మార్షదర్భి యని 'చెప్పనగును,

పహారవిలానము నందలి రెండు దండకములును నగణద్యయ మువ రగణ నమూవాము కలిగినవి ఒకటి పర మేశగర స్తుతిపర మనది, మరియొకటి విఘ్నేశ్వరుని స్తుతిపర మైనది, విఘ్నేశ్వరుని స్తుతించు దండకములు తెలుగున అనెకములు గలవు, అట్టవానిలో (శ్రీనాధునిజే (పధమము.

(న్ర్‌నాథ ఏరచితమైన “కాలీఖండ గ)౦ధమునను "ండువమూరులు దండకరచన గాపించి యుండెను, ** మొదటిది దత్ష్షయస్థ సందర్భము లోనిది. దముడంు యజ్ఞము చేయ తలపెక్టైను. కాని పార్వతీ పరమే శ్వరుల నాహ్వానించ లేదు, భవాని పరమేశ్వరుని అనుమతి గైకొని తండి్రి'యగు దమీసి యింటికి చూడ "వెడలెను. దముడు తన కూతు రగు భవాని రాకకు నంతసించియు, అల్గువగు పర మేళ్యరుని దచూషమ్‌ం వెను, ఆ సందర్భమున దతునకు బుద్ధి గరపఫుచు భవాని పర మేశ్యరుని స్తుతించినది. రెండవ దండకము న_ప్రమాశా్యాసమున ఫంభుడు వివిధ లింగముల వువహా _త్తీమును విశొాలావ్‌,కి వివరించు సందర్భములో నిది,

రగ "తెలుగులో దండక సాహీత్యముూ

ఈ "రెండు ధండకములును గూడ సనగణదర్యయము మాద రగణూ సమూహము కలవి. ఒకటి వకపాదమున నడచినది మరియొకటి నాలుగు పాదములతో నడచినది. ఇంతదనుక ర చింపబడన పూర్య కవుల దండకములు నమోవాకముతో ముగియుచున్నపి, శాని, శాళీఖండాంతరత దంకకములను _ (శ్రీనాధుడు నమోవాకముత్‌ ముగించళేదు. “ఇందు (ప్రధానమైన శో9త దముడు, వక్ష సతీ జేవి వివమయము శివ (పాశ _న్యము, వివరణ (పభానము భంగ థ్రంలేరమున (పశంసానిర్వాహక మే గాని సామోత్తు పారాయణ యోగ న్రయగాదు. అంతి య్‌ణాక (కమ [క మముగ నుపన్యాన చెఫఖరి గాడ్‌ నాపిపహ్కు- రించుట జరిగినది, అందువలననే కడపట నమస్కి./యను సూచించు శబ్ద జాతము గూడ తప్పుకొన్నది* పీ” అని స్ఫూూర్తి(ల్సీ గారు తమ అఖ్ఫి (పాయమును "వలిబుచి సరి?

అంత వరకును (శ్రీనాధునివలె దండకం చన నెక్కు_నగా చేపట్టిన కవిలేడు, తదుపరి యాతనివలె దండకరచనను మిక్కిలిగా నాదరించి నది బమ్మెర పోతన గారు, న్వతం(తకృతి భోనిన్‌ దండకము ఒకటి, భాగవతము తృతీయ, దశమ స్కృ_ంధములలో రెండును ఏరభ(ద నిజయము నందలిది ఒకటి. ఇవీ మూడును గఛ0ధాంతర్లతములుః "ముదటిది స్వతం్య తము.

భాగవతమున తృతీయ స్క-_-ంధము నందు మై లయుడు విదురు నకు కృష్ణ మహ _త్త్వేమును ఏనిపించు. ఘట్టమున దండకము రచింప బడినది. 1" దం, ఈ(న్రీనాథ నాథా! జగ న్నాథ! నమైై/క రమా వఏిపత! తమా

భృత్సవాస్రాత! సీనేజ పలేషణా!.* 4 యోగీం(ద

చీతస్సరోహంస! దేవాది "దేవా! నమస్తే నను_స్తే నమస్తే నమః ”

తృతీయాధ్యాయము (18) ౦07 ఈ దండక్‌మున అద్యంతములందు వోతన _ ఎ(రన ననునరించి నాడం, ఆదిలో పొందుపరచిన మూడు ఏచేేషణములును పోతన యధా తధముగ అనుకరించినవే, (శ్రీనాధ నాధా |! జగన్నాధ |! నైక రయో |! నమమో | నరొజూత్త ! (ఎ(రన) (శ్రీనాథ నాథా ! జగన్నాధ ! నమైోక రషో ! విపతు తవూ భృతృహ_సాతు (పోతన) ఇక్షు ఎవ్యరన నమోవాకమును నాలుగుమూరులు (పయోగిం చెను, పోతనయును నాలుగుమాపలు [పయోగించియుండెను. పోతనచే తగణ మాధారముగనే వఏకపాదమున రచింపబడినది, రెండవ దండకము దశమన్క_౦ధము పూర్యభాగమున అ(కూ రుడు యమునానదీ జలములందు రావమక బ్రన్సులను దర్శించినప్పటి సందర్భమున చేసిన స్తుతిపూర్యకమైన రచన, పీ దం. “*ళీమానినీ మానచోరా! శుభాకార! ఏరా! జగశ్హైతు హేతు (పకారా! సమ న్తంబు న స్తంగతంమచై ...... పన్న గాధీశతల్చా కృపాకల్చ ! వందారు కల్పా . నము స్తే నమస్తే నమ స్తేోో ఈ దండకమున దశావతార వర్ణ నము, పరమేశ్వర రూప చిత ఆము గావించజబడినవి, దండక పాదమున మూడు వందల ముప్పది మూడు గణములకంకు పొడిగించరాదను లాతణిక్‌ నియమము పోతన గారికి కొంత చాధాకరనుగ నున్న దనియే తలపవలెను, మూడువందల యిరువది యీడు తగణములైవై నొక గురువును నిలిపి దండకమును నవమూా_పము చేసెను, వళ్లు వీరభ్యద విజయము నందు దముని యజ్ఞము ధ్వంసమైన పిమ్మట, ఏరళభదు)ని గూర్చి మునులు, 'చేవతలు చేసిన స్తుతిని దండక మున రచించియుండెను,

08 "తలుగులో దండక సాహిత్యము

దర. గ(శీవీర రూపా శివదోవాగండా పొచండ (పతాపా సుపర్యాణ సంఘాత తమోభానువింబ పిదీపా ... ... (శ్రీ వరభందా కరణ్య్యంబు రు. దా నమస్తే నమ స్టే నమ సై నవముకీ

(క, శ, 15వ శతాబ్దమునకు చెందిన “దగ్గుపల్లి దుగ్గని తన నాచికేళూపాఖ్యానమున) (బహ్నస్తుతి పరముగ_ దండకము నొక దానిని రచించి యుండెను. ** ఈ యుగమునకు చెందినవా దే యయిన “జక్కన” తన “*వికమార్క- చరిత కావ్యము నందు మహాకాళి స్కుతిపరమైన దండకము నొకదానిని రచించెను, ౨

ఈ యుగముసకు చెందిన “విన్నకోట సెగను అనంతా మాక్యు లు; దండక వృ శృమును లతబీకరించి యుండిపి, విన్నకో ర్త పెద్దన - అలంకార, వ్యాకరణ, లక్షణ [గంథమగు కావ్యాలంకార వమూాాూడొానముణి యందుగాని, అనంతామాత్యుడు ఎ ఛందోదర్పణము నందుగాని దండక వృత్తేమును విపులముగా లక్ష్య్యములకు తగినట్లుగ వె నను లతుణములు చెప్పినవారు గారు,

(క. శ. 15వ శతాబ్దమునకు చెందిన. “కొరవి గోపరాజు తన కృూటియగు “'వింపాసన ద్వాత్రింశిక యందు ీయసమగణ నిరోష్ట్యు చదండకమూును రచించెను, £ దం, “జయకృ్శస్టు జయకృస్త కృష్ణ స్థరాన్యందన సాన నానా దిన

ధ్యాన... నానా సితానేక, "సీనారజోనీక్ర రధ్యాతి రధ్యాళి

సన్నాహూ నన్నద్ధ రాజన్య =. సంధానితాలీల లనఇ్బారిగీ న్‌త సి-డేజ నసంవారిణీ రాజ కాజూగ రో

"తెలుగు సాహీత్యమున వెలసిన (ప పధమ నిరోష్ట్య దండక మిది. ఇంతదను శవరును రచించని *'య, స, మి గణములను దండకా దిధి నిలివీ తగణ దండకమును రచించఛచియుండెను రచన నంస్కృృత

తృతీయాధ్యాయము ర భాహో (శీతమైనది. “'కరాళ్య్ళాగ పాన్నాది వి శౌంఫి' నజభూనములోని “వి(శాంతి శబ్బమునందలి “వి దంత్యొష్ట్రము, కావున పెదని సహాయము లేనిదే ఉచ్చరించుట సాధ్యముగాదు. హొంతవరకు ముక్త్‌ పద్యగ _నమై యొప్వును,

ైరవ కవి యొకడు (క శ 15 శతాబ్ది తన (శ్రీరంగ వువా _త్వీము కావ్యమునందు దండకము నొకదానిని మూడు పాదము లలో రచించియుంజెను, * రచన నంస్కృతభాపా(శిత మైనది, (శ్రీరంగనాధుని స్తుతిపరమైవది. పాదములు మూడును సమాన టె.న్స్రము గలపి గావు, గణ విచ్చి్తి జరుగును,

“తెలుగు సాహిత్యమున తొలి జంటకవులయిన “నంది మల్దయం.- ఘంట సింగనోలు ((క క, క పూ) రచించిన వరావా ఫవురాణము నందున్వు పిబోధ చందోదయము నందును దండక రచన వేసి యుండిరి. వరాహాపురాణమున మూడునమూారులును, (పబోధ చం(దో దయమున యొుక్రమారును రచించిరి వరావా వురాణమున పాశా సము నందలిది (బాహ్మాణులు, "దేవతలు చేసిన శివ స్తుతిపరి మైనది. నాలుగు పాదములతో నడచిన తగణ దండకము, నమాకత్షుర నమన్వి తము, ఇందు మొదటి పొదము ₹ెండు నగణములపై హగణము, తదుపరి తగణములతో రచింపబడగా, తక్కిన మూడు పాదముం) యందును పాగణము ఏిడువబడ్‌ నగణద్యయ మ్యుపై కేవల తగణముచే రచితమైనవి, మొదటి శెండు పాదములు నంస్కృృత భాప్మూాక్‌తముగ రచింపబడగా తక్కిన రండు పాదములును తెలుగునందడు రచింస బడినవి, గ్‌ర్యాణాం్యధములందు అందెవేసిన చేయి యని చెప ఇకొనుటక్రు గావోలు, జంటక్షవులిరువురిలో ఒకరు ౭ండు పాదములను, మురియొకదు "రండు పాదములను రచించి యుండవచ్చు. లేదా సంస్కృ తెం్యఫ ముల “సమపాళ్ళతో” కవిత్యము వెప్పుట గాబోలు,

100 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము దం, “జయ జయ జగదీశ యోాశొన కాశళాహీవఫాకాశ. ,. కోదండా యుధ ధగంసకా, గజ రజ నిచరాంతఃవురీ ధమ్మిల్హ. .. దుర్గా మనోనాయకా, పరమ పురుషు రూపంబు నీవున్‌ మహాశ క్షి... బహాో 0డమున్‌ చాల్తువై “రాజరూపంబునన్‌, మదన వుదన ద్న్‌గీపు శి నీ మని మోాదన్‌* *. (సాక్సి ంపుచున్నార లనన్నా ననా భోజుడెోో ఇక పబోథ చం(దోదయిీంతగ్లత దండకమునకు సంన్క ఫ్రతోము నందలి కృృష్ణ్టమి_ఈుని-_పబోధ చం[దోదయ నాటకము నందలి దండ హ్‌ము మూ అము 26 దం, “జయ జయ వినయానతేం (దాది బృండారక శేణి చమూాడాముణి 'రాజినిరాజతో పాంత పాదదర్ర్భయాంభోజ "రాజీన (ణిద్యోతవిదో వ్ట్‌తిత పూర్తవీరా నిరాఘాట మాయారుచి'బ్వెషణా దై ర్‌తే వి భాంతి సంతాన సంతప్త వందారు సంసార నిదాపహా మైకదతా దినాధ్యతు. నతు (త నాధార్థి విశ్వతుమా విస్ఫురచై ల నంఘాత పాణి... ఇశ్లే దండక మంతయును ఇంచుమించు యధా నువాదముగనే కొనసాగినది, ఓ “మోహ సంచేహముం బాపి బోధత్వముం జూపి రశీ.౧చు మంచున్‌ బునర్ను (ముడై” అని యంతమగును, మూలమున దండక రూపము నందుండి యనువాదచదమున గూడ దండక చాూపముననే యనువదింపబడిన "మొట్టమొదటి దండకమిదిః దండక సాహిత్యము ( లెలుగు) నసందంతటను గూడ ఈ ఒక్క రచనయే్‌ నిట్లు యధాతధానువాదముగ మలచబడినది. (0 శ, 16వ శతాబ్బమునందలి “చూడయ్యకవి" తన కృతియగు "మైరావణ చరితము నందు ఆంజనేయుని స్తుతించుదచు నెక దండక

తృతీయాధ్యాయము 101 మును గచించెను, * అంజనెయునిమై. కిం బిన దంషయకములలో నిదె దం, న్డ్‌ రాఖఘువేదార్యఘ్‌ పంేరుహస్ఫారభ ఫంగా జగ త్బాాం సుతా. .. జితారాతి పడ్యర్ల పంచేం(దియా సర్యభూతాత్మవా సర్వ లో కా(శయా (గ్రీహానూమంత బేవా నమస్తే నమస్తే నమ "స్త నమః అనంతర దండక్ష సాహిత్యమున ఆంజసేయ దండకములు వాల గలప్పు, అందునను స్వతంత,ము'లే యధికము, మాడయ్యకవి కత మైన అంజనేయ దండకము నిడివియందు నాతిగ్ధర్థమై పారాయణ యోగ్యమైన చక్కని రచన, 16వ శతాబ్బమున పూర్వార్థమునకు చెందిన, 'లెలుగు సాహివ్య లోకమునకు సుపరిచితుడైన “ముక్కుతిమ్మన తేన వారిజాతలెపవార ణము”న కృష్ణు స్తుతిపరమైన దండకము రచించెను. ” ఇది గణసమక్ష దండకము, తిమ్ముకవియీ, ఈ నామమును పొందుపరవెను, గండు పాదములు కలిగినది, బెండు పాదములందున గణములు నమానముగ నిలుపుట, ఒక్కక్క పాదమున గెండునందల యిరువదియడు గజ ములు రచితమైనవి, నగణద్యయముమై రగణ నమూహము, దం. “యదుతిలక జగ_త్త/యినిర్నికి (ప(కియా కర్శ రెందింది రోద్భాసి నాఫీ సరః ,.. వేద శాఖాం చ్యత్పవాగెత్నడా | మాధవా ! సత్యభామాధవా! నవోానాకము కూడా విగుపబడినది, లాతణీకులు ఈ నమో నాక్‌మును నియనుముగను దలప లేదు, 16వ శతాబ్దమునకు చెందిన రామకృష్ణుగు తన కావ్యము లన్నిటి యందును దండకమును రచించి యుంచెను, మొవనిదై “ఉద్భృటారాధ్య చరితము" లోనిది 29 "7ండవది పాండురంగ మాపహో

02 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము తృ్యమునందలిది. _విష్ణున్వరూప వర్షనాత్మశమైనది. 359 మూడవది “ఘటికాచల మాహాత 4ఫము లోనిది, ** శేవలము రగణాత గ్రము నగణద్యయమును విడిచి (శ్రీకార సం్యపదాయమును నిలిపెను. ఈ దండకమునకును లాతశిక లోకము గు ర్తింవులేదు. దం, “త్రనృసింహ సురారాత్యహం కార రంనో (పమ_్రేభసింహో నిరంహవా స్పమసన్బాధు నంకీర్రితాహ్వేద్విజిహ్వోది 'రామ్యాహుణా == సిరీవా |! రదూధ్‌శ | సర్వేశ్వరా . నిర్వికల్చా ' నిరీచో ! పరఠానంద సంవిత్సరూపా! నృసింహా! నమ "స్తే నమస్తే నవుః ఈ యుగమున వెలసిన కావ్యాంతగర్షత దండకములలో “వింగల్ళి సూరని తన “కళాపూర్లోదయము" నందు దండకమున కొక (పల్యేక (పతిష్తి కల్పించి యుండెను, స్తీ “అని యింతి పల్కిన మునిపఠ్కె.. *,. నవునవు నెలత నిన్నెరుగుదు; దలచు కొంటె మూ శష్యుదైైన ముణిక ౦ధ రాహ్యయు డిట గొనినాళ్ళ క్రిందటను (గొత్తే గాగ హారిం బొడగానంగ తొవచ్చి దండకరూప నం న్త్వవన రచన యునరింప నేక సంతన (గహించు పఠించు నట్ట "నేర్చరివి గదమ్మ స్‌వు "కే. ేశు కలభావీ.ణివి గద! బిరుద చతుర వగుదు; భళల్ళి భళి యిపుడు స్‌క్షది ముఖస్థ మగుచున్నది యే? శక బ్రముగునె చదువ ననుచు శక్యంబు గా కమి యనుచు బలికి గే ./6 నం “అముదిరాట, వముధుర గంభీర స్వరంబుగ నిట్లని చదివి”... క్ష '70

తృతీయాధ్యాయము 108 ద౦, “౯ శీకామినీ 'కామి'తౌె*కార కారుణ్యధా'రా నవాంకూర శశాం "'కాకరా శోణేేఖా మయూళశాఖి కిమోల్చరి తాలోక నసాలోక సంస్తుత్య నిత్య (పభావా వీధ్శావెభవాధిక్య ధిక్కారితానంత మార్తాండ కోటీర (కయాటీక మానావములా స్తంభ శుంభ ద్యశః కర్న్ఫూర సౌరభ్య మై(తీ పవ్వితీ కృతామ్నూయ వాయు (పచారా, ఇం శ్రావనాతీత? [8 సు నానాగుణ (బ్‌ నముచద్భాసి "తాంగా మముం గోవ. ౦మైన 'కారుళ్యా దృసం గటాతీంచి రమీంచి లమ్మీమనోవల్ల భా ! 'బేవచేవా! నమ్నస్తే సమృస్తే నమస్తే నమః 11.80 రంభకు రానున్న నవతి కయ వ్రు నూచన యందలివ్‌ దండకము, నలకూబరునకు గానున్న నవలివి నీవె గావచ్చును గదా! అని అంతలో గుర్తునకు వచ్చి, (శ్రీకృష్ణుని అస్థానమున తానును తన శిష్యుడు మణి కంధరుడును పలుమార్లు చూచియుండుట వలన “అన్నట్లు న్‌వు కల భాపిణివి గదా ! అనాడు మణికంధరుడు ఆశువుగా చెప్పిన దండక మును వక్రనంతగా మరల అప్పగించిన నేర్పరివి నీవేగదా! మరచితిని, ఆ ఉదంతమంతయు మరల నిఫుడు ఫ్‌ పీ! వచ్చుచున్నది, ఇప్పటికిని సనీకదిక ౦రస్థ్రముగ నున్న దా? ఏది మరియొకమూారు చదువుములో అను నారదుని మాటలతో పొంగినచై కలభాపీణీ దండకమును మరల చదువును, ఎన్న డొ వముణికంధరుడు చేసిన దండకరూప నవము, కావ్యము నందంతటను ఒక్క-చొ్‌టనే యున్నది, ఈ దండకము నొకవృ త్త ముగ దలపక, దండకరూప _స్తవమును చదువుమని [(పల్వేకత నాపా దించుటవలన స్తుతివ్నాతమైన వాక్కును దండకమున నేకనంతగా వ్య కీకరింపవచ్చు ననెడి ఫావమును నొక్కి. చెప్పటయేగాక్కఅనంతర

104 అతెలుగులో దండక సాహిత్యము దండక వాజ్బయము అభివృద్ధి చెందుటకు నూరనగారి దండకము (చరణగ నిలిదినదిం చం, *“అనయము (బీకితో పారియు నాతని కానుక యాదరించి _కై

కొని తదభీష్ట వస్తువులు గొబ్బున దడా గృపజెసి యష్వుడిం

పొనరుచు దండకాకృతి నముజ్జ (ల సం_స్తవలిల కెంతయున్‌

ఫఘసముగ వంచ్చియి చ్చె వుణకంథధర నామునకున్‌ ధరాధిపాోో

అషస్టమాశ్వానము = 150 రు

ఈ యుగమునంటబే నేదో యొకానొక సందర్భమును సురస్క రించుకొని తమ [గ ౦ధాంతర్షతేములుగ ఎందరో కవృలు దండకములు రచించి యుండిరి నారిలో మాదయ్యగారి మల్లి న = రాజశేఖర చరితము, ధూర్షటి _ కాళహ_స్తశ్వర మాహాత్మ్యము, హారిభట్టు - ఉత్తరనారసింహ వురాణము, సంకుసాల నృసింహకవి _ కవికర్ణ రసాయ నము తెనాలి అన్నయ - సుదవము ణా పరిణయము, తిమ్మూయ ఫాన్క రుడు = పంచతంగ తి, బైచరాజు వెంకటనాధుడు - పంచతం_ తము, క్‌ీీట శివరామకవి-సానందో పాఖ్యానము, “రామురాజు రంగ ప్పరాజు- సాంబోపాఖ్యానము; ఎ(రయ- సకల సీతికధా నిధానము, కాచ భూపాలపు[త మల్లారెడ్డి - పుట్బ్మకవర్హి చర్మిత్క పట్టమట్ట సరస్వతీ సోమనాధయాజికృతులు -_ (బహో గ్ర తర ఖండము - పృధుచర్విత (అము(దితము), ఇత్యాదులు కృతుల యందు ఇంచుమించు అన్ని యును పూర్వకవి పంధా ననుసరించి రచింపబడిన స్రోత) _పాయము లైన రచనలే,

16వ శ'తాజబ్వమునందలివాడై న “అద్దంకి గంగాధర కవి”- తపతీ. సంవరణోపాఖ్యాన మనెడి శృంగార (పబంధము నొకదానిని రచించి గోల్కొండ మల్కీభరాము అను నామాంతరము కలిగిన *ఇ_బాహీం

తృతీయాధ్యాయము (శే4) శ్రే0స్‌ కుతుబ్‌ పాహికి ((శ్రీ శ, 1550..580) అంకిత మిచ్చి యుండెను. ఇతడు తన (గంథమున “మలయగిరి దండకము " నొకదానిని రచించి యుండెను, 2 శేవలము గిరి వర్ణనాత్మకమైన రచన యిది. ననలపై తగణ ఘటితమైనది. దం “చపల నయన లూ చంధనాగంబు చందంబు లాశ్చర్య కదంబు నందంజబు ప్‌ యధః కంధరానీమలన్‌ బేవురున్‌... "సీలోక చభూడానుణీ! యామణీగ హూ రాంతము శ "లం లేసి ఛవ్యమ్ము లిచ్నోోట స్యా విపోరమ్ముల్థలి సల్పంధగున్‌ో ఈ విధముగ సీయుగమున [(గంధాంతర్షతముగ దండక రచన ప్రచురముగా గానవచ్చుచున్నది. ఇక సీ యుగమున వెలసిన స్యతంత) దండక రచనలను పరిశీలించుదముం శీ.2-2. స్వవంతములు : వురాశతేవిపాన యుగమునందు వలెనే సీయుగమునను స్యతర్యత దండక రచనలు వెలువడినవి ఈయుగము నందు గూడ పూర్వ యుగము లందు వలె నామమా(తా వశిష్టము శ్రైనవియు నున్నవి. కనిపించుచున్నంతే నరకు నీయుగమున “భోగినీ దండకము పప్రధ మమై, తక్క_ర్త “బమ్మెర పోతన” అసి నిన్దారితమైై యున్నది, భోగినీ దండక కృతి కర్త పోతన యని నొక్కి-చెప్పుటకెత (పబల (పమా ణములున్న వో, తత్క ర పోతనయా అని సంశేయించుటకు ష్‌ యాధారములున్న వి, కలి క్త, కలి భ్రలకి గల నంబంధము, కాలము మొదలగు విషయములు నిర్దిసష్టము గాకవోవుట వలస పోతనయీ భోగినీ దండక కృతికర్త యని చెప్పుటకు సంశయింప వీలగు చున్నది, కృతికర్త తన యితర కృతులలో భోగినీ దండకమును

106 "వెలుగులో దండక సాహిత్యము "తాను రచించితినని చెప్పుకవోవుట మరియొక ప్రబల “కారణము, క్చత్‌ భర్త కాలము కొనన (పమాణములటచే నిర్ధారిత మయ్య్యూను, కతి కర్త పోతన కాలము నిన్ధారించుటకు సహతుకములగు ప్యమాణములు అంతగా కానవచ్చుట "లేదు,

కవిత్వము వవయమున పోతన క విత్వేమునకు పోలిక యుండు కే గాక, పోతన కృత మేనని భావించుటకు ఏీఅగుచున్నది. ఈ భోగన్‌ దండకము ననుసరించి అనంతర స్వతంత,/ దండక కర్తలు కొందరు కొన్ని దండకములను రచించిరి. తత్క_క్రఎపై భోగిప్‌ దండక (పభొవము వలదని తప్పక చెప ఎఏవచ్చును.

ఈ భోగినీ దండకముననే కృ త్తిభ_రృకు సంబంధించిన విషయము మరికొంత విబాద(గ_నమై యున్నది, ఈ యుగమున స్యతంత) దండక క్పతుల యందు "శేవలము లుక్‌ భోగినీ దండకమునకు సంబంధించిన అంశమునే యమితముగా సుర్కొానుట యుచితముగాము, అందునను అనంతర దండక కరృలవై భోగినీ దండక పుభావము మిక్కిలిగా నుండుటవఐన “* భోగినీ దండక ము-లేజ్ఞాతి దండకములు అను అయి దవ అధ్యాయమున (పత్యేకముగా వ్య ్రకరింపబడినది.

నేడు కనివించుచున్న౦త వరకును సంపూర్ష ముగను, స్వతంత్మ ముగను గంధరూపమున వెలువడిన దండకములలో భోగినీ దండక యే ముదటిది.

ఇంతదనుక భగవత్పరమైన, _స్తుతిరూపక నంపదాయమునకు సాధనముగా దండకమును వినియోగించుచుండగా, మానవ నంబంధ మైన యితివృ త్తీమును వస్తువుగ గంహించి రచించుట భోగిస్‌ దండకము ప త్యెకత , దండక వాఖ అవతరించుటకు స్పరాశోతిపోన యుగము క్లంగలి దండక క్కతులు (_పేరణగ నిలిచినను, వివిధ వస్తువు

తృతీయాధ్యాయము 107 లను స్వీకరించియు; రచించుటకు మార్గము 'నేర్పరచినదియును భోగినీ దండక మే,

భోగినీ దండకము నందలి యితివృ_త్తీము శృంగార పరమైనది, ఇంతవరకు భక్తిరన పిభానముగ కొనసాగిన దండకము, ఒక్క-_ వమారుగ శృంగార రనమునకు మరలించినదియును భోగిని దండక మే,

ఫురాశేతిపోన యుగమున నామావశిప్తమ్ములై న పండితుని, రంగనాధుని దండకములు పద్యముగ రచింపబడినవో, గద్య డండక్ష ములుగ రచింపబడినవో తెలియదు. రంగనాధుని దండకము వేయి పాదములు అగుట వలన గద్య దండకముగ నే భావించవచ్చును. భోగినీ దండకము అటులుగాక్క వకపాదమున కొన్ని వేల అశ్నరములు రచితమైనవి, జాతేణికాభ్ని పాయము (పకారము ఇది గద్య దండకము, "తెలుగున వెలసిన స్వతంత) గద్యదండకములలో _ గూడ నిది యి పిధవుము. ఇందు కొన్ని పాతంల సంఫధావణము చోటు చేసికొనుట వలన భోగిని దండకము (ప ల్యేకత యినువుడిం చినదిం

ఈ యుగముననే 'ముక్కు తిమ్మన గారు కూడ 'తిఛస్థల దండకము అను పేరుతో నొక దండకమును గచింవెనని గెలియు చున్నవి. అప్పకవి తన అప్పకవీయమున గణాధిబేవతా ఫలములను 'దెలుపుచు “నగణం బమృతాంధోనాధ 'జేవతాకంబు గాన నకల భోగ పిదంబసి ***... తిస్టలీ దండకము నందు “విజయనగర హమ కూటంబు నన్నిల్బి యసి నందితవివు శ్ర్రయుం జెప్పి! క అని "లిపి యుండెను, కాసి నేడు ఈ కలి, ఆకృతి యటో నింతకంశు తలియదు.

భోగినీ దండకము స్రత్యేకముగా మానవపర మై, శృంగార నంబంధియమై వెలువడగ్యా నీయుగముననే “తాళ్ళపాక పెద &ిరువులా చార్యుడు. (క్రీ శ. 1458-155క్సు “ళ్ళంగార. దండళము"ను, ఇతిని

106 “తెలుగసలో దండక సాహిత్యము తనయుడు గ చినతిరుమలాచార్వుడు” ((క.క,1488_1562) “అషప్టభాపా దండకముూును రచించియుండిరి. పెదతిరుమలాచార్వ్యుని దండకము మధురభ క్షికి భక్షి సృంగార మునకు ెందినది ఇందు పదా వలీ (లీనివాసుల పరిఅయగాధ చితించబడినది. * దండకాంతమునందలి పద్యము వలన ఈ కృతి (శ్రీనివాసునికి అంకితమిచ్చినట్లు 'కెలియును, ఉ. “సన్నుత తొళ్ళపాక పురకానన డన్నయిః తిమ్మానార్యుడ త్యున్నతి 'జెప్పె దండకము దుగ్ధపయోనిధి క న్యకారతి స్విన్న మృగీ మదాంకునకు వెంకట భర్తకు నవ్యభోగ సం పన్నున కారఏందుకులపర స్‌తే 'తారకచెొ చెలంగగాన్‌ో పట్టు దండక కృతిని అంకిత మిచి ఏనట్లుః దండ కాంతమున పద్యమును రచించు సం్యపదాయము భోగినీ దండకము నుండియే పా9రంఛమైనదిం 'పెదఠతిరమతాచార్వ్యుని న్న ఎంగార దండక మును గద్య దండక మే, దం, లబ్ధి "వంకట త్మాధరోత్తుంగ శృంగాగ నిత్యస్థిరొ గారు గారుత్న దోదీర్ణ సౌనర్ష భూమి విశేషోజ్జ్వలా కారు గారుణ్య సార (పభా చుట ఆమె పఏరహాముు చెలులామెను మరవపించుటక్రు ఉద్యాన వనమునకు తీసికొనిపోవుట, జలక్రిడ సలువుట్య 'వేంకటాధీశుడు సీమను గాలిపటము నాధారముగా తవు పె భావములు తెలుపు కొనుట తుదకు వారిరువురి కలయికతో దండకము, చేస్టా లనదూషుడై_ సార నర ఉీ/యాచారు నంభాముడ్లై సమ్మతిం గవ శరం గ్‌"వు శత గూడి 'తాముండు పెంవాందు నయ్యింది రా మందిరంమై న యాలీ య గేవహాంబునన్‌ ప్రవేశించి యుండెం దగన్‌”అని ముగియును,

తృతీయాధ్యాయము కీ వినతిరుములా చార్యుడు “అష్టభాషా దండకమూును రచించెను, అఆవాడు అఫ్ఫభౌవలలో కవిత్వము చెప్పుట కవి ప్యతిభకు "తె-రా్క్రాణ ముగ వెప్పవలెను. “భాస్కర రామాయణ రచనలో “మల్లీ కార్టున భట్టు" “థంమదప్టభాషా కవిమిత) అని చెప్పొనెనుం “వపాల్కు-:కే సోమని అష్టభాపారచన 'కాద్యుడు. వృహాధిప శతీకమున ఇతడు అష్ట ఛాహో బెవ్‌ధ్యము మావీయుండెను, అప్పకవి మతమున సంన్కృ్బుతిము పా"కృతము, శౌరసేన్హి మాగధి వై జాచి; చూళిక, అపభ్ఫంశము; ఆంధ)భాషు అనునవి అష్టభాషలు, అస్పకవి ఆధభాపను గూడ అష్టభాషలలో చేర్సియుం డెను, కాసి, చినతిపములాచార్యులు అస భాపూ దండకమున అంధిభావను చేర్చలేదు, 8.2.8. కావ్య, ప్రబంధ యుగవిశిష్టత,

ఫురాశేతిహోాన యుగమున నుదృవించిన ' తెలుగు దండకము ఛక్సి భావమునశే అంకితమైనది. కాసి, కావ్య, ప్రబంధ యుగమున పుట్టిన దండకములు శృంగార సంబంధము "లె నవీ, పోతనగారి భోగిపీ దండకము మానప శ ఫ్రంగాన నంబంధి, లౌకిక సృంగార సంబంస మెనది. ఇంతదనుక ఈ పోకడలేదు, గీనికి అంకరార్వణ ఈయుగము ననే జరిగినది,

"తాళ్ళపాక "పెద తిరుములాచార్యుని సృంగార దండకము భగవ త్పంబంధి, అతౌకిక శృంగారమున కంకితమైనది, 'మొత్తముమోద శృంగార భావముల చ్నిలకరణ దండకముబలో సీయుగముననే జరిగినది,

దండకమున చితక విత ప్రవేశపెట్టబడినది. నమోవాక సంప చదాయము వస్తువులనుబట్టి గంహించుట జరిగినది,

ఈ యుగమునను దండక లత్ష్య్యములకు తగినట్టుగ లక్షణములు జనించ లేదు చిత)కవి పెద్దన సమగ్ఫముగ గాకపోయినను కొంతివరకు

ేయ0 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము నె న దండక్రమునకు లత్షణములు వెప్పియుండేిను తక్కిన లాశ్త ణిక్టు 'లెవరును దండకమును నసమగ9)ముగ షరిలీలించినవారు గారు,

నన్నయగారు నాటిన తగణము, తెలుగున దండక సాహిత్యము నందంతటను ఎంతలోతుగ "వేళ్ళూనుకొని యున్నదో;యక్షే పోతనగారి భోగినీ దండక యితివృ_త్తీము అనంతర న్వతంత్మ దండక క _రృలకు నిత్యనూతనమైనదిః అందువలననే తదుపరి యుగమైన దటుణా ౦ధ) యుగమున నీదండక యితివృ _త్తీము "అనేకమంది" కవుబచే అమితముగ నాదరింపబడినది,

సపురాళతేతిహాన యుగమున దండకము ఆవిర్భవించగా, స్‌యుణగ్‌ మున అధికాదరణపాత్యమై రస్మవైవిఫ్యము కలిగినడ్లై, అభివృద్ధి చెందినదని చెప్పనగును, కాసి స్యతంత్క దండక కృతుల ఫుట్టుక 8.8. దక్షిణాంధం యుగము. (18, శ. 1700 నుండి 1850 వరకు)

ఈ యుగమున దండకము వివిధ విన్యాసములకు లోనయినది. తక్కిన వృ_త్తములవలె వివిధ వ]స్తు స్యకరణకు తగినదిగా నిరూపించు కొనినది, కావ్యాంతర్షతముగ ఫొనసాగుచునే, సంఖ్య యందు దీటుగా స్వతంత /ముగను నడచినది. ఒక విధముగ చూచిన అంతర తముల కంకు స్వ్యతంత్ర)ముల దే పె చేయి.

గ ంంథా౦తర్షతములు ప్రంచుమించు స్తుతిపరముగ నడచినను, స్యతంత)ములు కూడ ఒశేమూానలో పోసినవిగ నే కన్చట్టుము. (పలె

ఏ తా టీ కెంచది స్వతంత కృతుల యందు రాజులు, బేశ వ్రలిం 'వేశ్వ్యమాతలు, వేశ్యల యిండ్త యందలి ఆహార వర్తనములు బిక్కు_ూటముగా (పద ర్భింపబడియున్న విః ప్‌బ్లి యన్నిటి యందును రాజులే నాయకులు. నాయికలు వేశ్యకుల నంజూతలు, ఏటిక స్నిటికిని వాలవరకు చారిత

తృతీయాధ్యాయము [11 'కాధారములునూడ "కానరావు, ఇట్టి దండకములు కన్పిం చెడి వ్‌యుగ మునే, కొన్ని గ 9ంధాంతర్ల తేములు, స్వతంతృములు గాడ రూప మున నొకే విధముగ నుండును.

పోశన జీవిత కాలము (వ్‌ స్త 15వ ఫాత్రాబ్బము నుండె యని తలచినయడఅ, ఆయన భోగినీ దండకము తరువాత నూటయేబది లేడా “రెండువందల సంవత్సరముల వరకును భోగినీ (పక్ళతి కళిగిన దండ కము మరొకటి జనించ లేదు. కారణము, ప్రబంధకవులకు దండకమున మూనవపరమైన శృంగారపు పోకడ నచ్చలేదో "లేళ నాటి రాజులు నిట్టి పిక్సతిగల దండక కృతుల నాదరించెడినారు గారో అనునది అంతుబట్టనిది. పోతనకు దాదావు నమళకాలికుడగు తాళ్ళపాక "పెన తిరుములాచార్యుడు నాతని తనయుడైన చినతిరుములాచార్యుడును రచించిన శృంగా క, అష్టభానా దండకములు స్వతం(తమ్ములే నను నస్తు బెవిధ్యము కలిగినవై , శృంగార దండకము భగవదంకిత శృంగార పర మైనది

[కీ శ 18వ శతొబ్బమువాకైన “కూచిమంచి తిమ్నుకవి తన కుక్కుటేశ్వర శతక్రమున, సామాన్యజనులు మార్గ సాహిత్యము నాద రించు స్టితిలో లేరని తెలివియుండెను. తిమ్మకవి వా్రాతల ననునరించి ఈ భ టవాం కన్ఫలూూ "సెప్పు కనిళ్వాలు వారికి బోధపడేవి గావు. 'తలబరుపు పెట్ట తొందరగాగ దండశాల్‌,. నతశకాల్‌, సోకాలు నతుకు కొంటో” వున్నవారి నాదరించడానికి నిత్యజీవనం బర్మునై పోయింది. 36 అని అరదిగారు తమ అభిప్రాయమును వ్య_క్రపర చిరి,

ఈ యుగము నందును కొందరు కవులు చెప్పిన దండకములు నామనమూత) పాాయములే, వనాటిదోి వోతనగారి భోగినీ దండకము నిలిచినా “నత్యవొలు భగవత్క-వి, ధూర్త్హట "వెంకటపవీి మొదలగఏ కవులు రచించిని దండకములు నామమా తావశిష్టములైై నవి

1115 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము కం, “ధ్‌రత శత శతకంబులు

జఊజారావళులున్‌ దళావళతారావళులుం

జారుదాహర ణంబులు

ఫ్ట్రీరాజిత దండకములు చెప్పిన 'వాడన్‌”

(రుకి గల పరిణయం. సత్యవోలు భగవత్క-వి, సనం. 18) అను గ9ం౦ధాంతర్షత సాత్ష్యుమును. బట్టి యతడు పెక్కు, దండకములు రచించెనని 'లెలియు చున్నది, ం గ9౦థాంతర్షతములు వణ

ఈ యుగ సారస్వతే పోవకులలో ప్రముఖ స్థానము నలంకరించి నది రఘునాధ భూపాలుడు, రాయలవలె నీతడును కవియు, కన పోమకుడును. తంజావూరు నాయక రాజ్యమును (ఈ శ 16014 నుండి 1688 వరకును 19 సంవత్పరములపాటు వక చ్చ తాధిపత్యముగ పరిపా లించిన నీతడెన్నో రచనలను చేసెను, ఈతని కృళియైన “'వాల్ళికి చరి (తము నందు స్పర్షికృత్వమైన విస్లు సోత)ము దండకమున రచింప బడినది, * దంత “స్టచామినీ భూమి నీళా కువాభోగ భాగాతి భాన్వద్భుజా

వుధ ఖ్‌ మధ స్టందినా ర్కాారి సొ ధిక్యార్వ "వేల పభాజూల జాలం ధరో థధ్యాణ బంధాను సంధాన. , నీ పాద సేవన్‌ సిసాదింపుమో దేవతాసార్యఫామా! పవ్నితై నామా! ఘనశ్యామా శ్రరామా! వా స్తేకృత[న విహాస్తేద) వైరీ! నమస్తే హితొర్ట ప్క్యథానా నమ స్టే నమ స్తే నమస్తే యటంచున్ను తింపన్‌-.

రఘునాధుడు దండకమును ముగించిన లీళ్రు వలవ్ష్షణమైనది. నమోనాకమును ఏడువలేదు. కధకు అనుకూలముగ “అటంచు న్నులిం పన్‌” అని మలుపు తిప్పెను రావతారము వరకు నపతార వర్ట్‌ న

తృతీయాధ్యాయము (15) 118 గావించి “రావు రూపంబునన్‌ నిల్చి ఫ్‌ పాద "సేవన్‌ పసాదింపుమో "దేవతా సార్వఫొమాో అని వేడుకా నెను, తగణమాభఛారముగ నడచిన వైనను నిది గిలతో నంతముగును దీనిని హేమచం(దుని “కావు జాణ లష్షణమునకు లత్ష్యముగా ₹ కొనవచ్చును,

“అప్పకవి” తన ((8 శ 1656) “శశిలేఖా పరిణయ” "కావ్యము నందు దశావతార స్తుతిపర మైన దండకము నొక దానిని ర చించి యుండెను. దం, “ళీ మూనినీ మూనసాంభోజ వాంసాబ్ట గర్భామళేందా)దె

బృందారక స్తోత). ..... మురాళఠీ వురారి.వీయా చక ధారీ

దినేందా్రాయుతౌసంతే "లేజ... యీ సురేందాాది బృందారకు

ల్నుందు "నేస్నాన మేయోగ మేలాగు గావించినానో మిముం

జూడగా గల్లీ వైకుంరవాసా నమస్తే నమస్టే నమ స్తే నమః

ఎత్తుగడలో పోతనగారిన్తి పదాల కూర్చులో నన్నయగారిని తలపీంచును.

(కీ. ఈ, 17వ శతాబ్లము నడుమ నుండిన “గణపవరవు ేంకట కవి దండకమును చిత/కవితలయందు చొప్పించి మరియొక వొలువు ఫి) ప్పెను ఈతసి కృతి “పిబంధ రాజ వేంక కేళ్వర విజయ విలాసము" నందు *“ముదా?లంకార రూపార్తవ దండకము అను నామముతో దండకము నొకదానిని రచించియుండెను, *ీ దం, “కలిత భువన యోగ్‌ జీమూత గో తావల్టీ కాతవాశ్న

ద్యుతిచ్చేద నోళ్టాము దామాభి రామాక్ళతి విలసితో ముని

భావ పట్కో.ణ పంశేరువోంతస్థ సత్కన్షి "కావార నసంఛారి భృంగాను కారీ ఫ్‌, ఘన వివిన నరోంబుపాన (పభిన్నాగ

శ 14 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము పాదస్పురద్దాా)హాక గాాహమస్తాగం చిమ్ఫీమ చకాాయుధాం వినుతజన దురంత నంసార ఘోరార్ష వోతారణా కారణాభూత నౌకా పితీకాశ సై కాభిదా” ఇది నాలుగు పాదములు కలిగినది, నగ ణఇద్వ్యయముపై రగణ

సమూహ రఛితము, సంన్కృతభాపా సంబంధి, రెంజేసి నగణములవై

త్‌ ్మి శి రగణములు వొప్పున ప్రుతిపాదమునను రచింపబడినవి, అర్హ వమను నామమున విలువబడు దండకము, దండక మునందలి ఆఖరి పాదమున అరవ శర్చమును ఆర్భవంతముగ పాయోగించి ముదాాలం కలము చేసియుం డెను. ఇక్లు “భుజంగప9యాత స్రగ్విణీ వృత్త గర్భితి దండక రూప చిత సీసము నొకదానిని రచించెను, * స్‌ *పూతనా ద్యాసుర (భాతృ సంతాాణ సూ ర్య ప/కావా క తీ యప) మేయ క. తల్చాకర స్ఫతే శంఖారి గాం భీర్య నాస్ధి స్ట్‌లౌ థీమ్‌ వంద్య దంతి రయా వరాదై్యైత మార (పభా వా_త్త చిత్తాధినా యతి ధైర్య కంజ సాతా? శరాఖ్యాత జీమూత నం కాశ వర్తాతిగా కంబు కంరో ఒక్కొక్క పాదమున వజేసి రగణములు చొప్పున దండకమున కుపకరించును. తదుపరి ప్రబంధ రాజ వెంక కేశ్వర విజయవిలానము నంచే “దశావతార గర్భిత గుణిత వర్తాచల జిహ్వాకోష్ట్య వర్ష భుజంగ జ టొ ఇ ఇధ్య కే గ ద్‌ ళీ ప్రయాత వృత్త గర్భిత నిరోప్ట్యాచల జిహ్వ స్తుగ్విణ వృత్తే గర్భిత్‌

తృతీయాధ్యాయము కేస్‌

ప్రైా్ట్రచలః జిహ్వా సంక్‌ర్ల వర్ష నమగణ దండకము అను నొక వ

మును రచించెను. **

ఉదా. “జయ హారి గిరిపా భవాకార భోగోద్ధాగ మోచ్ధారణా ఫావు భృద్దుర్య భిన్నేత) రా3 శ్రైయ దంప్తాధృత తెతలా ఛీమరూపా భుజంశేంద) వాసస్థ (దై తేయరాణ్బ స్త దివ్య నృ పాదాంబుజాభారి రాజన్య మార త్కుుఠళార ప?భా "దేవ చూడాతి భాస్వద్ధనుర గంగ 'చాహాబలా శ్లైరవాంగ (పలంబా శిర చ్చేదనోదార సీరాయుధా భోగ మోఘక ఎత తె)పఫుప్రైణ పాతివ)తీ భూమ భీమ (పస్ఫూవైరి సంహారి. ..... బేహి భక్తిం భవత్చాదయోః స్థిర్యయుక్రాం విభూతీం సమ స్తే నమ స్టే నమ స్తే సమః”

వందు గణభంగము గోచరమగును, ననవహా గణములపై తగణ నమూహముగ లెక్కి చిన “కృతతె వు ప్రెణపా అనువోట తగణము తదుపరి రగణమేర్పడు చున్నది అట్లుగాక, నగణద్వయముపై రగణ సమూహముగ లెక్కించిన తగణము గూడ నేర్చడుచున్నది. రచన నంస్కృత భావూ నంబంధి;

“మొ త్తముమోాద రగణ, తగణము 'లేర్పడునళట్లు నగణద్యయ మాదిని నిలివి చిత్యకవితలయందు దండక మును కదను తొ9క్కి.౦చెను, తక్కిన రెండు దండకములును సంన్కృృత భాపాక్తాతము లే, దండక మును రచించునపుడు నంస్కృృత పదపుయోగ మే నముచితమని వెంకటపతి అభిపాయముగా తోచును.

తంజావూరు పాలకుడైన శహోజీ (ల్‌ క 1684112) అ్థ్థా నమునం చేగాక; శహాజీ తమ్ముడగు శరభోజీ (క్ర శ 1712-24) అస్థానము నందును గూడ కవిగా ప్రసిద్ధి గాంచిన *దర్శా గిరి రాజు

16 "తెలుగులో డండక సాహిత్యము తన కృతియగు “వాద విజయము” అను యత్ష్మగానము నందు దండక మును రచించియుండెను, * ఇది నూటికి తొంబదిపాళ్ళు భోగినికి సహోదరి,

ఇద్దరు వారాంగ నలు 'నారి చారి నాట్యముతో మహారాజును 'మస్బించుటకు పంతము పడి ఉద్యు కులగుదురు, ఏ8లో నొకామె అప్పగారు “ఇదేమి అఘాత్యం దుడుకు చేయుచున్నా పే వె్య్రఠిదానా అని యీ దండకమును చదువును. తుదకు శబోజీ మహారాజు ఛారాంగ నల సిద్దరిని నాదరించి, లాలించి, పాలించుట జరుగును దం, “ఓనాతి యిీరీతి మజ్జ్డాతికిన్‌ “తేని యీర్‌తి మజ్ఞ-లిగా న్‌కున్‌

సమ సిమాటి బోధించ ఏ మన్నెహం ఏళుడాదిగా నీకు నేడి

వరాళన్‌, విరాళించెన్తే చంచలాలోక లోక స్తుతాకార ఖా

జితానేక కందర్ప సౌందర్యుడే శ హాజీ భూపాల 'దేవేందు,

, == టైకముల్‌ లెమ్ము "తెమ్ముంచు నారొక్క_మెల్లం దగం

డక్క_నే జూతుళే, చూచి సన్నాసిగా జేసి 'వేరొక్క-నిం జేరగా

జూతు.ే పళ్లైలా”

యతుగానములవై గూడ దండకర చనా _పభావము వొడసూపి నది, ఇంతదనుక న్ష్లాకములు, పద్యములు చోటు వచేసికొనగా "నాద విజయము నందు దండకళచనయును చేయబడినది, దానికి కారణము ఇతర శాఖల యందు దండకము నమితముగ నాదరించుట వలనగాని; భోగినీ దండక 'చ్భ్చాయలో నందరో కఫులు దండక ములను రచించుటు వలన గాసి కావచ్చును.

“దత్తోజి. (కి, క, 168 పూ). పండితుడు తన “కృష్ణాద్దన సంవాద” కావ్యమునందు ప9కృతి వురుప విధాగమున దండకము నొకచానిని రచించియుంజెను, *ో

తృతీయాధ్యాయము [1 దం, “పార్ధాన్‌ వైరి సంహరాన్‌... *.. రీ రంచు భ కాల్చి "వైత్రోో మయంమైన లోకంబు నందుండు నాబేవుని న్నిత్యునిన్‌ సత్య సంకల్పునిన్‌ సర్య కళ్యాణునిం దుష్ట సంహారకు నన్ను తింతున్‌ పికృతి పురుషు విభాగమున నీదండకము రచించినను; (శీక్చ్ళన్ల స్పుతిపరమైన'ేగాని, భగవద్లిత యందలి పకృతి ఫురుప విభాగము నకును దీనికిని నేవిధమైన నంబంధము లేదు,

17 వ శ తౌబ్బము నడుమ నుండిన *'దామెర్ల "వంగళభూపాలుడు" తస క్సృతి యగు “బహులాళ్య చరిత్రము” నందు (శరామ స్తుఖవిపర మగు దండకమును రచించియుండెను, * దం. “(శ్రీరామ భదాొయ లీలా సమదాాయ సంభద) శుంభద)

సాపాంగ శంపాయ ఛ్యృళ్యన్ని లింపాయలే, ,. పీతా సతీ వక్త

పట్టాభిషిక్తాయ సంకీర్తనాభ్యాసరోభ్యాస సఖ్యాయ నమేశ నాఖ్యాయ తుభ్యం నమఃో

ఇదికూడ పూర్వ కవిపంథాలో నడచిన దే. (శ్తరామ _స్తుతిపర మైనను, సామ వృత్తంతము కృప్రముగనై నను ఇచ్చి. రచింప బడలేదు,

(రం స్స 18వ శతార్బముసక్ష చెందిన “కంకంటి పాపరాజు తాను రచించిన “ఉత్తర రామాయణము నందు శరవణమున పివెళించి 'ఖ మారిన ఇలమహోారాజ్ఞు తన శెపవిమోచనమున్నకె పార్వతీ "బేవని పార్టి ౦చిన సందర్భమునందు దండకమును ర చించెను, ఉర్‌ దం, “(శీమద)మా భద) మూతంగ యానామణేీ ముఖ్య నానామర

గామణీ కామినీ కల్పితానల్ప కల్ప పిసూనా పూజాతి

రాజతృదాంభోజ ,... దురా మహాదేవి మా తల్సి శతా ర్చిచ్చటా భల్ల, భల్ని సనున్‌ గన్నతలి నమత్క_ల్పవల్ల్‌ నవముచ్వై నవు స్తే నవుఖో

118 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

“తెలుగు సాహిత్యమున "తెలుగు దనమును పఫువ్క.లముగ నింపి యున్నియో వైవిధ్యములై న రచనలుచేసి (పి'స్తుతిశెక్కి.న “కూచిమంచి తిన్నుకవి, 18వ శతాబ్బమున జీఏంచెను, ఈతడు తన కృతులు అన్నిటియందును దండక రచన విరివిగ జేసెను,

“రుక్మిణీ పెిణయమున' రుక్నిణి (శీ/కృన్లుని యొద్లకు “అగ్ని దోోతనుడిను బ్యాహ్మ ణునిచే తన ఏివాపా సందేశమును పంఫును, దో్యోతనుడు (శ్రీకృష్ణుని యొద్ద కేగుచు,. మార్గమధ్యమున నై వత కాదిమైనున్న సంకరుని జూచి పరవశుడై స్తుతించును. ఈ సందర్భు మును పురస్కరించుకొని అగ్ని ద్యోతనునిచే, తిము గోవి దండకరూప మున శంకరు నిట్లు స్తుతింప జేయును, *ో దం. “(శ్రీమద్దిరశాయ, ధీమ_త్పకాశాయ కాశాబ్ద భాశేశుగాశ్యాధి

పాకాళ గంగా సరిల్జాల కల్లోల మన్లీ శరన్నీర దాళిమరాళి సుభా కర కర్చ్బూర పాటీర డిండిర వాగ్యామిన్‌. .. వైవస్వత పాణ సంహారణో జ్బృంభమాణాయ దూరీకృతాంభోజ నంభూత గర్యాయ శర్వాయ తుభ్యం నమసై నమ స్తే నమః”

ఇ “రాజశేఖర నిలానమూన భల్లాణ భూపాల కృతమగు శన స్తుత్యాత శక్‌ దండకము రచించెను, * దం. “జయ గిరీ ! సూరేళ | ముఖ్యామరస్తోమ వమూలి స్థితి స్నిద్ధ

చామిాకరోద గ రత్న ప్ర)యుకావతంన |! (ప్రభా నంచయాచ

తచాంభోరుహూ ....... శశ్వదిఛాతిం బ)కాశించుచున్నట్టి

నద్భ కృ నంఘంబులంబోల నన్ను౦ గ ఏపాదృ్వు ఏవీంఛి రవీంపు మాతా [| వియత్సెశ పాపౌఘనాతా! నమ "స్తే నమ స్తే నమః”

సిలానుందరీ పరిణయమును నీలాజేవి తన వలఫును గోపాలబేవు

నకు తెలిపినది. అతడును అకర్షితుడగును, ఈ విషయము "'జెలిఫ

తృతీయాధ్యాయము [119 యొక (బాహ్మణ కువూరునిచే చేయబకీన నిది నగణద్యయముదవై. తగణ దండక రచన, *ీ దం. “సిరి మగడ నన్నుం దిరంబొప్ప నప్పాపరెడట్టి రాయంచ ఇక్‌ వార్వంబు జ్యొదె న నోరార నగ్గింప లేరన్న చో చిన్న లెట్టన్న గాజూలు వాలిన్న నోయన్న. ం

ల్తక్తు మదియొక టి అచ్చు తెలుగు రచన “అచ్చ “త₹నును రామాయణము లోనిది. నారదక్సుత (శ్రీరామ స్తుతి దండకృవిని మలచబడెను, *ీ ఇదియును నగణద్యయముపైై నేర్పడిన తగణ రచనయీ. దం, “అనిది వి్రఠ్రద రాయంచ “లేజీవ జీరుండ వై చుట్టు వాట్తొాలబ్బనైె

"మట్టు విప్యెల్పవై రీవితో ముజ్ఞగం బెల్ల బుట్టంచుచచుం [బోవుచున్‌ ళం జక్క -నై సాగు బొమమ శ్రంచు నెయ్యంబుతో 'దెల్పి "బేచేని రాబారి యంబేనియుం బోవ రాదూలి దానప్పుడా గూడు కాన్చుం దొరం గూర్చి డెందమ్మున న్నిల్చుచున్‌.”

“రసికజన మనోభిరామమూున గౌతమ మహర్షి కృతమగు వారి స్తుతి దండకము, 50 అయిదు వందల యేబది యెనిమిది తగ ణముల్నపె గురువును నిలుఫుట జరిగినది. (గంధాంతర్షతములుగ వెలసిన ₹ం0డన గద్య దండకమిది. మొదటిది (శ్తీనాధునిది. తిమ్మకవి రచన వక సొాదముననే కొనసాగినది. దం, “సి ముజ్జగన్నాధ లత శమునోనాధ గాభేయ క“ండ్‌న్య శాండల్య

మాండవ్య వల్మీకజ వ్యాస వాసిష్ట గార ద్య "జేవ్సర్షి సంఘా-త నంహూయవమాన, =, (శ్రీ(పదున్‌ హ్యృత్పయోజాత మధ్యంబున న్నిల్చి సేవించు మత్యాదరంబొప్ప మమ్మేలు మాశా నమ స్తే నమ స్టే నమ స్తే నమః

1౨0 "ఇ₹ెలుగులో దండక సాహిత్యము ఇట్టు తివు గవి తాను రచించిన అయిదు కావ్యము లందునను దండకములు రచించియుండెను, ఇందు రెండు అచ్చ తెనుగు దండక ములు, తేక్కినవి నంన్నృృతాంగధ నమి శ /లేములు. ఛందమునందును భాపా వినియోగము నందును వైవిధ్యము ప్రదర్శించెను.. (శ్రీనాధః వోతనల తదుపరి విరివిగ దండక రచన చేపట్టినది తివు సోవియ. 18వ శబాబమునకు చెందిన “కనుపర్తి అబ్బధూమాత్యుడం కూడ తన రెండు కాన్యములందునను దండకములు రచించెను, కందు మొదటిది అనిరుద్ధ చరితము. ఉపాపరిణయ సందర్శమున, బాణా సురుని మూలమున, తిన జేళవ్రులకు కలిగిన నమరము నందలిది, ఇౌంభవ జ్వరము. నైస్ణవ బ్యరమునక తట్టుకొనలేక (శ్రీకృష్ణుని శరణువేడినది, ఈ సందర్భమును పురస్క_-రించుకొనినది. దం. “(శీమ[దమా మానినీ మానసారాము వాటీ వసంతాయ మానా ఈల బరబ్యవా మూ రీ నిన్నుం నా మనోప్‌ధి భావంతు 'సేవిం తునో న్యామ్‌; నన్ను౦ గ థ్‌పం జూచి రనీంవుమో ద్‌న నంరత్ష, "యూ పుణ్య దారిత, "యా ఛ కృవముందార, యా నిత్య కళ్యాణ, కారుణ్య ఇాల్మీ జగన్నాయకా, ేవతా సార్వభొమూ, రమా వల్లభా పాహిమాం పాహీవమూం పాహిమాం” అని నుతించినది. ఇందు దశావతార పిస క్రితోపాటు నారద, వ్యాస, వాల్మీకి రుక్నాంగదాది పరమ భాగవతో _త్తముల ప్రసక్తి కలదు, విమ్లుస్తుతి పరమైనది, తగణయుతమైన పద్య దండకము, అబ్బమయా* మాత్యుని శ0డవ కృతియగు “పురూరవశ్చరి_తము” నంద పుట్బక “వ ర్తులలో నొకడైన పురూరవుడు విస్ణుమూిని స్తుతించు సందర్భము నందలిది, 5౨* ఈ దండక మంతయును ద్వితీయాంతముగా, నంబోధన రపితముగ రచింపబడివదిం

దం” శిమద)మూ భదిమాతేంగ కుంభోపమూాన స్తన న్య స్ట కస్తూరికాచిత, పతాంకురాలం[ కియా కచ ఎలో ద్య్భాసితాంతః కళంక (పభాస్తోక రాకా రురంగాంక బించబాక లిన్‌ **-.=. (నీసుధా కామదుశ్లైవతా సింధు కాజన్య "రాజీ తరంగో పరి స్ఫుర్డి ఆ” హేంద? భోగస్థలానల్ప తల్పున్‌ నిజకల్ప "శ్రేజోభిరామున్‌' జగత్క ల్పనా కౌళలున్‌ సిద్ధ నంకల్చ్ప సంసిద్దిగా జూచుచున్‌ జన్మ శ్రైసొసల్య మయ్యెంగచదా “సేటికం చున్‌ పిమోదించుచున్‌ ఈతడు రచించిన నిండు దండకములును సుతిపరమైనసి, పూర్యక వి పంథాలో నడచినపి, నమోచాకముతో ముగించుసట్టివి గావు, వురూరవనశ్చరి తాఛంతర్లత దండకమున గణభంగ మగును, రుక్నిణీసరిణయ కృతికర్శ నత్యవోలు భగవత్క-వి (ప్రఫళ.1750) తన (గంథమున లన్నీదేవి స్తుతిపరముగ నొక దండకమును రచించెను, *ీ దం. “ళీ9రస్తు తుభ ష్టం నమోలమ్మీ... =... దయానంద “దేవా నయానంద శీలే! పడాసష్హాత "శ్‌ఖా నిమజ్జన్న జ్ఞంతు నంతానిశే | మల్సి కాకుంత నంతానిశే! నక్క పామర నంతానిశే ! మాంపాహి మూంపాహీ తుభ నం నమ స్తే నమ స్టే సమః శకుంతలా పరిణయ కృతికర్త 'కృష్ణకపి" (18వ శాతాప్ప) తన 'కావ్యమున, విష్ణు సామోత్కారమైన విమ్ముబ దుష్యంతుడు శకుంతే లను; నర్వదవమనుని గ్యహించి విషస్ణుమూక్రిని స్తుతించు సందర్భమున దండకము రచింపబడినది, ౨ దం. “శీ్రీమద౦9మూ విదు?మోర్టీ సమారూఢ నమోళమౌా దు పేతాత్న సమిచీన వీమో నిమోల ద్యిపతు సమత్యాణ దతో,., నంతతో గార మయ్యున్‌ గ్‌ ్ర లౌబ్టండ నెబ్‌న్‌ (దయిీత _త్వీపారాయ ణా యాదినారాయ ణా 'దేవళాభ్యాం నమ స్తే నమ_స్టే నమఃో

192 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము దశావతార వర్ల నాత గగీమైనది. అవజెశ ధర గ్రములు వర్ణి ౦పబడినవి, నర్యతంత) స్వతంత్ర) నకల భాషా విశేష కవితా దురంధర (పొదిన ప్రబంధ పర మేశ్వర జే యమక చ [క వర్ని విభదాంకితులు “విమల బుక గ్రాపట్టణం వెంకటాచార్యులు తవు “అచలాత్మ జా పరిణయ” కావ్యము నందు పార్యతిజేవి పరముగను, నీతాబేవి పరము గను రెండర్ధములు కభిగిన దండకము నొకదానిని రచించియుంజెను.ో "కవలము నుపిపర మైనదిది, దం, “జయతు జయితు శేవ శె లాధిపామండలీలా మహానంద "వేలాణి గాంబోధి తోలా..=. పరంజి సతి నిత్యంబు మహ్యాంద మేధా భ కిముత్పొద మేధా సుధఢారాశి కన్వె రామే పద్మహస్తే (పసెద (ప సద (పనీదంబమేో రచన సంస్కృత భాషా పరచైసది. పదు నెనిమిదవ శతాబ్దమునకు చెందిన “పరనురామపంకతుల లింగ మూ ర్తి _ సీతారామాంజనేయ నంవాషముని హానుమంతుడు పరమ సాంఖ్య రాజయోగ సమాధి వలన మేలుకొని (బహ శృనంద నంభరి తుడై తన ముందున్న సితారామగురుని జూచి. నుతించు నర్శమున దండకమును రచించెను. ** దం. శీరావు రామా! తిలోకాభిరామూా! పరంధానూ! నిష్కామ! నంపూర్ష కామా! బుభేం(దాంత ర ౦గాబ్టీ సోమా! లనద్దివ్యనామా। నిర్వికారుండ. వై నిర్వికల్పుండవై. నిర్విచేస్టుండవై ని(హ్పపంచుం డ్నవై నిర్వి శేషుండనై నిర్దణబ)హ్మామాతుండ వై యొష్పూ నీ దివ్య తత్త్యంబు నీ సత్కృపా సంభ్యతాంచత్క_టాక్షంబు చేతం గనుం గొంటి 'దేవా...... నవముస్తే నమస్తే నమః

తృతీయాధ్యాయము 123 ఇందు (వ్రీరాముడు శేవల పర (బహ ముగ నిరూవీతుడు, సాంఖ్య యాగ సిద్ధాంత కలితము, 18 వ శతాబ్దమునకు చెందిన '“శతకంఠ రామాయణ” కర్త '“మర్షనకవి” తన (గంథమున, ఆంజనేయుడం పరమేశ్వరుని దివ్యేజ మును పొందదలచ్చి పరమేశ్వరుని ధ్యానించి (పత న .కరింప 'జేసివొను నసందర ఫమున దండక రూప స్పుషి శావింప "జేసను., *” టర, “స్రేమన్మ పహాబేవ ! చేవాదిదేవ! స్పుట చ్చారు వ్రోటీర "జేదిప్య మానోల్ద స్మ దత్న 'కాంతిచ్చటా మండి తాం(ఖుద్యయా' యద్వా తీయా! (కమా! వికమా! చారుహూస్త (పోస్తా!... వాపవారాశ్‌ భూగ్భాడ టా | వేడ'బాలన్ని యునా గని సజంటుగా బూని రతుంపనే భర్ష! సత్చుణ్య మార్గా! నమ స్టే నను స్తే నమఃో క్‌ సె “అన్నంనాజు రమణయ్య (5.4. 18వ శతాబ్ద తన కృతియగు “సంతనురాజ చరితము” నందు (న్తీమన్నా రాయణుని చంతెనురాజు స్తుతించుట దండకమున గలదు. * దం, “తీభామిసీ భూమి సీళా సువృ త్త _స్తనన్య_స్త కస్తూరికా సూత గుచ్చాంకిత్‌ ద్యద్భుజా మధ్య మభ్యాననాస్‌న. .. బాహాగం జ్యాగత్కురళ్టడ్డ ధారాహతిం ద్రుంచి కల్చొాకృృతిన్‌ మోరితీవేగదా! “జీవ దేవా! నమ స్తే సమ స్తే నమః

రచన సంస్కృ తాంధ) నసమ్మ్మిశితేముం

(కీ శ 1 19 శతాబ్బు)క చెందిన 'గీరాజూ వాసిళ న్‌ 'వెంకట్టాది నాయని" వారి (పధాన సంస్థాన పండితుడగు “ములుగ పాపయాారాధ్యుడం తిన కృాత్తులైన “లెవ్‌ భాగవతము, నర్యమథధు రము" (అచ్చ తెనుగు కావ సము) లందు దండవములు రచివచియుం డెను,

ేర్లిశ్న "తెలుగులో దండక సాహిత్యము 'జీఏ్‌ ఫాగవతమున నాలుగుమార్తు దండకమును రచించెను, ఆం థకృత ఫాగవతములలో పాపయారాధ్యుని భాగవతము సుప సిద్ధము. ఇందు 'మొదటిది రాత్సస మాయచే విన్లువు శిరము సముద) ములో పడినపుడు (బహ్మాది చేవతలు లలితా 'జేవిని స్తుతించు సందర్భ ములోనిది, *ీ | దం, “(శ్రమన్నహో దేవి మయమూయా జగజ్జన్న హేతు (పశస్తా ! వ్‌్రా- నిర్గణా! నర్వభూతేశ! మదిష్టమ్ములిమ్మా... (_బవ్మ్నావిద్యా నమస్కా_రముల్‌ భవానీ! భవ(శీర్నమ స్తే అని *గగిలతో నంతమగును, శెండవది మహీపాసుర నంహారా నంతరము బేవతలు గావించిన భువనేశ్యరిచేవి స్తవము (-585). మూడవది శుంభ __ నిశుంభుల వథానంతరము దేవతలు పరాశక్తిని స్తుతించు నందఠృ్ళృము నందలిది. (5-602) దం. “నమస్తే నమస్తే నమోబేవి విశ్వేశ్వర (పాణనాభే! సదానంద రూపే! సురానందదా లే! నమో దానవాంగు పజే[... పాహీనః పాహీన$ పాహీ 'బేవి'ో “తెలుగున దండక సాహిత్యము నందంతటను *యగణముితో రఛింప బడిన దండకమిది ఒక్క ళు... జగణముతో నంతమగును, ఇక నాలుగ వది అభ్యుదయా కాంచమృీయగు ఇం(దునిచే చేయబడిన మహాలశ్షీ గ్ర స్తో(తము, పాపయారాధ్యుని ద్వితీయకృతి “సర్యయభురమున విమ్లుస్తవ ఘట్టమున అచ్చ తెనుగు దండకమొకటి రచింపబడినది. * దం, * జేజేల డా! పరాశేల 'జేజేీలకొవు శ] వేకొము శ్రనం గుమ్మగా జాప్నవై వాపలా యమ్మెకాడ్‌ ర్‌ ఠా గర లంబద్రై రాకాసివేోశారి న్‌

తృతీయాధ్యాయము కే లిస్ట్‌ +. నినుం గంటిమో తమ్మికంటి ] వముముంజూడు బంగారు దువ్వల్వ వేల్చా”

ఈ దండక మంతయును అచ్చ తెలుగు పలుకులతో మధుర మే దశావతారములు వర్ణింపబడినవి, తగణయుతమైనది. రగణమునరకు మరలును, గణభంగమగును, (శ్రీకార నమోవాకములకు తౌవ్ఫ లేదు, ఇట్లు దవీ.ణణాంధఛయుగముగ పరిగణింపబడిన కాలమున వెలసిన కృతు లన్ని టి యందువు దండకము మిక్కు_టముగా గానవచు సను, శ=8-2. స్వతంతఏములు ;

గత చెండు యుగములందునను కలిసి 'వెలువడనన్ని స్వతంత) దండకములీ యుగమున ఫుట్టినవి. వురాణేతిహాన యుగమున దండక కము భక్తి నయ్యపదాయమున కంకితమైనది. కావ్య (పబంధయుగ మావిర్భవించుసరికి శృంగారపరమైనది, 'పెదతిరుమలాచార్యుని చలువ వలన భక్షి శృంగారమున కంకితమైనది. పెదతిరుములాచార్వుని తన యుడు చినతిరుమలాచార్యుని అష్టాషూ దండకము రచించుటతో దండ కము మరియొక మలుప్రుతిరిగి అభినృద్ధి దిశగ పయసనించుట మొదలిడి సదసి భావించవచ్చును, వీంగళి సూరన మరింత (వాధాన్యము నిచ్చెను? "తాను ప/బంధమును రచించు దూ తక్కిన వృ తృములతో పాటు దండకమును గూడా రచించుచు, ఒక విశిష్టతను అపాదించెను, కథలో భాగముగ (పస్తావనకు దెచ్చెను,

దమీణాంధి యుగము నందగంగిడుసరికి దండకము 'కావ్య, (పబంధ యుగము నందలి నడకనే కొనసాగించినది, న్యతంత్స దండర్ర కృతులు రచించుట యధికమైనది. ఇవన్నియును మోదు మిక్కిలి మానవ శృంగారమునకే యంకితమైనవి. భోగినీ దండ ేతివ్యత్తము 'ప్పెత్తనము చెలాయించినది, దానిని నిత్య నూతనముగనే కవులు

126 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము దలచిరి, సాధారణముగ నివన్నియును కల్పితములుగ నుండును, ఆయా రాజులను పొగడుటకు వారి యాశ్యయము పొందుటకు కనిపిం వాన వెంటనే సోత/ముగ, ఆకుభారగ అనర్లభముగ తౌను కవిత్వము ఇప్పగల దిస్వనని నిరూపి-చుటకు రచించినటులు కన్పించును. వనికి ద్వాాద్రి (చక (పాధాన్యము 'ాడ నంతగా క్రప్పించదు,

భక్తి రన (ప్రధానము లెన దండకములు సనీయుగమున గూడ "వలసినవి. కాని గత ౭0డు యుగములందలి దండకముల స్థాయికీ తగిసవిగావ్రు, వానికి దీటురావు.

ఈ విధముగ దవీణాం[ధ యుగమున నుదృవించినవానిలో రాజగోపాల, శావారాజు, వెంకటపపిరాయల మొదలగు దండకములు గలవు, ఇందు రాజగోపాల దండకము భగవత్సరమైనను, వెంకపతి "“డదాయలుు నొపహారాజాది నామములతో ఫుట్టన దండకములు ఏమంత గొప్పవి గావు, భోగినీ దండగేతివృ_త్తము కలిగిన దండరములన్నిటిని భోగినీ దండ జాతి దండకములుగ _పల్యేకముగ విధభాగింపబడినపి,

తంజావూరు సరస్వతమహలు నందు *రాజనోపాల దండకిమను నామముతో నొక అము(దిత (పతి గలదు, ద్‌ీనిని రచించినది “రాఘవ కవి.” *వే దం, “ ేకక్నిణీ సత్యభామా కుచద్వంద్య విన్యస్త కన్వూరికా

సారభో దార భూరి(పదా విస్ఫురతె్క్క- స్తుభ (వోల్చ సద్వత్స | వ త్పాభిరతయా నముత్సాహ,...... యీ మాధుర్యముం జెందు సంస్కార ముం జేయగానెంచి నానేర్చినట్టుల్ల ననా ్రధురీ రీవిన్విడం విందు మిోదివ్య లీలా విలాసాప్ప లోనన్‌ లవాొంశంబు నీదంగక స్ఫూూర్కిగాపించి యక్నించిోన్‌ సత్క్భృపాశీల సంసేవి ఆదిత్య యై ్కౌహై రాణ” ఉని” ను ఫెబాల (శారాజగోపాల ఎ కొవు శ టందు న్నహిన్నించు సీదండకం బున్నతిన్‌ జెప్పె. -,

తృతీయాధ్యాయము 127 నాపాక నాటన్‌ గడుస్‌ మేటియా కాపటూరన్‌ విరాజిల్లు వ ఖధ్ధ" చలా మాత్యే పె తుండు సంస్కృ తాం ధ (పబంథధెక నందర ్భలీలా కా శారదా మూర్తియూ మూర్తి విద్య _త్తనూ జూతుడే రాఘవాఖ్యు డి ఖ్యాతి నాచందతారార్క మై. ....444. మించగాన్‌ో అని

ముగియును

వ్‌నిని రచించినది 'రాఘవాఖ్యుడనియు, మూర్తి కవి పు(తు డనియు వృద్ధాచలానూత్యుని పౌతు్రడనియుు. పాకనాటి నియోగి యనియు శావటూరు నివాసి యనియు లెలియుచున్న ది,

“చాదారాజ దండక”* మను నామముతో సర స్యతీమహాలునందు మరియొక అముదిత (పతి గలదు, * దీని కర్త యెవరో తెలియదు.

“ఉపలబ్దభౌాగమును బట్టి మూడగ నిది శపహోజీ ఆస్థాన కవియగు గిది

రాజు క్రవి రచించుయుండవచ్చునను నూహా పొడిసూపవుచున్నది.* అని

క శే నిడదవోలు వెంకటరావుగాు. అఫిప్రాయపడిరి. ఈ పతి

అసమగ9ముగ నున్నది. అయినను తరువాత యితివృ_త్తీము నూహిం

చటకు అవకాశము గలిగినది. ఇదికూడ భోగినీ దండగేతివృత్తము వంశి యితి వృత్తము కలిగిన బే.

ఇాహరాజు వాహ్యాలికి వెడలిన సమయమున వనారకాంతె యొక తె వలచి, తుదకు తన పెంపుడు చిలుకచే తన గోడును విన్నపం-చు ఫొనగా నాతడును, తనను వలచిన వారకాంతను అమెళిల్లి ని సమైశ్య

ర ములక లాలించి "తెలించును,

కఏతా గుణములు కానరావు గడా శపహాజ్‌ వర్తన; వార కాంత తల్చి కూతురికి అతనిని వలచుట నరిగాదని నచ్చుచెప్తు విషయము దండక మంతయును మక్కుుటముగా నున్నది. పనినికూడ భోగినీ జూ3ి దండక ములలో చేర్చి యయిచవ అధ్యాయమున సమగ /ముగ పరిశీ లీంపజడినదిం

28 “తెలుగులో దండక సాహీత్యము

"వెంకటపతీరోయల నామముతో సరస్వతీ మహలు నందు అము దత దండకపుతి ఒకటి కలదు, 6* క్షర్తాటక రాజ్యమును పరిపాలించిన వెంకటపతిరాయ-మ్వై ((3. శ, 1680-1642) చెప్పినది, కవియెవరను నది తెలియదు. అనేక రాజనభల సమ్మానము నొందిన “గఆపవరపు వెకటకవి” గా తలపవదధ్భును, కాని యిది నిశ్చితమైన అధారము గాదు, ఇంచుమించు 17వ వ తాబము ద్విగియార్థమున “ముద్లళగిరి పై సీతడు దండకమును ఇచెప్పీయుండెను.. ఈ వెంకటపతిరాయల దండ కముగూడ భోగినీ దండ శేతివృ_త్తము వంటి టే,

మధుర రాజ్యమును (కీ.శ. 1659 నుండి 1682 వరకును చొక్క - సోథనాయకుడు పరిపాలించి యుండెను, ఈతని నవతి తము టే ముద్లళ గిరి ఈతని నాయకుని చేసియీ భోగినీ దండకమును బోలిన విద్యావతీ దండకమును రభించియుండెను. వెంకటపతి ఈ దండకమును “వుప్పు నోదండో మని సంబోధించియుంబెను ఇందు నమస్కా.రమునకు పర్యాయపదములుగా వాజెడీ చబోటోరు. శెంకణాలు వేమోాడ్చు? నశలాము, చే మొక్కు- “మొదలగు పదములను విరివిగా నవాడియుండెను. ముద్దళగిరి (క్రీ కఫ 1679 లో తంజూవూరు పరిపాలకుడు, ఈ దండక రచనను బట్టియే గణపవరఫు వేంకటకవి కాలము నునిశ్చితీమైనది.

తంజావూరులోనున్న ఆమ్మూ ద్‌త 'తాళపత/ పతులలో “సూర్య దండకీ మొకటి. ౭0డు అకులలో నీదండకము సంపూర్త ముగ నే ఉన్నది. దీనిని కూడా ఎవరు రచించిరో తెలియదు. ఇంచుమించు సూర నా రొాయణన్నామిపై వుట్టన ఆభునిక దండకమును పోలినది, ఇది యెప్పటిదో "తెలియదు, “(శ్రీ సూర నారాయణా ్రైర్య పారా యణా లోక రతోమణీ, ధ్రైర్య చూడామణి. . అని అరంభమగును, మధ్యలో “ఏకాకినవై చక్కి యి దక్కుులం గానగాళేకో అని ఆ'ళపత (పతిలో ఒక ముప్పది అతురముల స్థలము (వోటు ఖాళీగా విడిచిపెట్ట

తృతీయాధ్యాయము (శ) 20 బడినది. అధునిక యుగమున వెలసిన సూర్యనారాయణస్వామి దండక ములకు నమాతమును దీటురాదు,

సరస్వతీ మహలు నంటే “భ్టింరామ దండకము” పేరున. తౌళ ప్యత (పతి మరియొకటి యున్నది" సరస్వతీ మహలు కేటలాగున “కొండరామభట్టు" రచించినదిగా జెలివియుండిరి. ఈ కొండరామభట్టు ఎవరో తెలియదు, “ఎవరో దండెభూమయ్య అనే ఆయన అసకనూరి చెలువ రంగప్ప చేత రామదండకమును (వాయించుకొన్నాడు, అని కొంప రామభట్టు చెప్పిన "ఈ దండకాన్న రంగప్ప జాములోసట కాపీచేసి ఇచ్చాోడని (శ్రీ ఆరయ్యదగారు తమ సమగ్రాం(ధ సాహిత్య మున "తెలిపిియుండిర్కిలీ

“చం దాననా దండకము నుదుగుపాటి 'వెంకనార్యుని వెతుకు చిదానందకవి క లే "మొకటి యున్నది” తొండమాన్‌ [పభువు రామచం[ద భూపాలునివప్రై 'జెప్పినది. ఒక వారవనిత 'రామచం[ద వీతీశుని వలఎచుట ఆమెపొందిన ఆవేదనకు జాలిపడి యొక చెలికచ్నె యాతని అగ్ధానమునకు జోయి విన్నపించుట, గచూతడా మెను సర్వజ్ఞి సింగభూపాలుడు భోగినిని చేరదీసినళ్లే, వలచిన వారవనితక్క, నామె తల్లికి నిష్టార్థములు నిచ్చుట యిందలి యితివృ_త్తోము,

విజయనగర సంస్థానమున నారాయణగజబజపతి ఆ (శత కోటిలో _“నడివింటి రామయోగి కవి (($. శ, 1826 - 1879) యొకడు, ఈతేడు రచించినబే' భల్లాణ దండకము. పభల్లాణుడు [(వతాచార తత్పరుడు, జంగముల కడిగిన దెల్ద చానము చేయు శే శిపభక్తుడు. ఏరశ్రైవ ఆతని శివదితు, భల్లాణుడు సింధుపట్టణ (ప్రజలను (శ్రీ రామాదులవఠె పరిపాలించుచుండెను, ఒకనాడు నారదుణు భూలోకవు వింతలను జూచుచు భల్లాతుని యేలుబడిలోనున్న సింధు

కేపీ 0 "తెలుగులో దండక సొహిత న్టము పట్టణ వె ఛభవమునరకును, భల్లాణుని భక్స్‌ తత్పరతకును, నాతని ళివ దీక్షకును 'వెరగొందును, వెంటనే ఊ.లానమునకు బోయి పర మేశ్వరుని సీ కామభేను వెంత? నీ కల్ఫ శాఖ యెంత | సాట్య గల్తెలు నెంత? యని భల్లాణుని గూర్చి. తెలుపును, ఏరే వ (వతాభారుడై న భల్తాణుని పరీతీంపగోరి పర మేశ్యరుడు మిండజంగవము 'వేపషముదాల్సీ యాతని యొద్దకుబోయి. రక్తి "లేకున్న ఛక్రిలేదని రంభాద ్రషురనలను బోలు వారాంగన నొక తెను నోరును. ఈ విషయమున భల్లాణుడు సర్య(పయత్న ములుచెేేసి విఫలుడయ్యును. తుదకు తన నద్ధర గ్రపత్ని శిరోరత్న మగు "మల్ల వూంబోను వీలిచి జరిగిన వృ'త్తొంత మంతయును దెలుపును, మల్గమాంబ భ లాణునితో తవు యర్ధములన్నియు పూర (మే జంగమాథనములన్సి భల్లాణుని _వతదీతను కాపాడుటకు సిద్దపడి, తానే మిండజంగముని దరిజేరి యాతనిని నమిపించి కొగిలించుకోనగా నా జగము బొలుని రూపమున నావు యుడిచేశెను, పసివాని 'యడూవు వినినవాడై భ ల్లాణుడా'మె దరిజేరగ సీ యదు ఎఏతీముచూ చెను, అశ్చర్యము కలిగిన వా 2 మయముహాతా (0 మోూరెవరో అని యాజాలుని (పాక్థింపగా పర మెస్వరుడు (పత్యతమగును. మల్ల్గమాంబ పాతివ త న్రముః భల్లాణుని శివ క్ర్‌యును వర్చింపబడ్‌న దండక మిది.

గుంస్తూరి నరసింహశాత్ర్రచే 1825 పా/0తమున రచింపబడిన భాషీయ దండకము, ఈ యుగమున వెలసిన స్వతం[త దండకములలో (పముఖమైనదిం"

15 వ శతాబ్బమున తాళ్ళపాక చినతిరుములా చార్యులు - అష్ట భఛాషూదండకము తదుపరి 'కావ్యాంతర్జతముగ ద్వ్యర్థి = అచ్చు తెనుగు నిరోష్ట్య్రు దండకములు వెలసినను గుంద్లూరివారి రచన (పత్యేకమైనది, చిన్నన్న అప్టభాషల వై విధ్యమును (_పదర్శించిన, గుంక్లూరి నరసింహ వాతి తెలుగు భాషయం'దే ' వివిధ వర్ణముల (ప్రజలు మాట్లాడెడి

తృతీయాధ్యాయము 131 ఛాపష నాభారముగా గాని భాహావైవిధ్యమును (పదర్శించి యుండెను, వీనిని వక్ష మాండలిక్రములుగ పరిగణింపవచ్చును.

క్రందు వృద్ధ (బావా లు (బాహ ఏ (స్రీలు బెవ్లవ స్వాములు, మధ్వ విద్వాంసులు, సిద్ధాంతులు, రాజులు, వైశ్యులు; క, (స్రీలు? వారకాంతలు జారకాంతలు; దాసళ్ళు జంగములు, పొర కౌంతలు, చంటివిల్లలు; నాతానుల్తు బుడుబుక్క_లవాళ్ళు, చెంచులు ఏీఠరందరును అహూబల న ఫనింహన్న్వామి తికునాళ్ళకు బయలు

ఇట్టి వైవిధ్యము కలిగిన దండకము మరియొకటిబేబు, ఆయా జనులు మౌాట్లాడెడ్‌ ధెౌప నుపయోగించుటవలన భామీయ దండకమను నామము తగినది. గణభంగ మగుట నర్వసాధారణము,_ శృంగారో కృలు మిక్కుటము, చాలవరకు కృతకములుగ కానవచ్చును, ఈ కృతి అహూజబల నృసింహస్వామి కంకిత మాయబడినది, ఇది గద్య 8.8 -8. దక్షిణాం[ధయుగ విశిష్టత :=

ఈ యుగమున పుట్టిన స్వతం(త దండక నాహిత్యమును తెలుగు దండక సాహిత శ్రము యొక్క-_ అభివృద్ధిలో భాగముగా నెంచవచ్చుమవు,

భోగినీ దండ కేతివృ_ల్తేము మిక్కి-లి (పాచుర్యము నొంది యీ యుగ స్వతం్యత దండక సాహిత్యమునకు (పతినిధిగ నిలిచినది, గుండ్లూరి నరసింహశా్రి - భాషీయ దండకమునక్కుు చిసతిరుములా ఇార్యుని - అష్టభాషూ దండకము (_పెరణయని చెప్పనోపును,

అచ్చ తెనుగు; దర్శి, యతగాన శాఖలలో (పవెశించినది. కావ్య, (పబంధ యుగమున శంకు సయుగమున స్వతంత] దండక కృతులు సంఖ్యయందఖివృద్ధి చెందినసపి,

1ఫ2 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

(గంథాంతక్షతమ్నులె న దండకములకు కొందరు కవులు సంపూ రముగ సంస్కృృతభాప.నే నుపయోగించిరి, అట్టి రిలో గణపవరపు "వేంకటకవి. కూచిమంచి తిమ్మకవి, సత్యవోలు ఛగవత్క_వి తిరుముల బుక్కృ_పట్రణం 'వేంకటాచార్యులు, ములుగు వాపయారాధ్యుడు, "మొదలగువారు ముఖ్యులు,

కోందరు కవుల *దం డక లయ్యములకు లత్షణనిర్దైశము వేయ బడ "లేదు,

ఈ విధముగ కావ్య, (పబంధ యుగమున అభివృద్ధిడశకు చేరిన దండక మీ యుగమున అభివ్మద్ధిదళను దాట బేకపోయినది, వికాస స్ధితికి చేరుఫొన లేకపోయినది, తీ-4. ఆధునిక యుగము. ((క్ర.ళ. 1850 నుండి)

ఆధునిక యుగమున దండకము పోని పోకడలేదు, అన్ని వ్‌ిషయములును దండకములందు ఠరచింపబడినపి, కొన్ని "నేరడిలుగ తేయారయినపి. చాలవరకు పూర్వక వికృత దండక్రచ్చాయ౭లో నడచి నే. గంంధాంతర్లతములతో పాటు. దీటుగ స్వతంత /,ములు గూడ వెలువడినవి, ఈ యుగమున దండకరచన కొనసాగిన విధముగ పూర స యుగముల కొనసాగియుండ లేదు, పూర్వ కవికృత గ 9౦ధాంతర్షత దండకములను విడిగ ఫునర్నుదించిన సంఘటనలున్నవి. అశ్షు పూర్య కవిక భ్రాత దండక ముల కబ్బురపడిి వారిదశుతకు (పమాణముగ “నేరుగ (గహించి తాము రచి-చిన కృతులందు పొందుపరచిన వారునుండిరి, (పచురణమునకు నోచుకొనని కృతుల నుండి దండకమును వరితీసి స్వతం_ ఆ కృతి రూపమున వెలువరించిననారు నుండిరి, ఎక్కడి కక్క_ జే చాటువులుగ దండకములు రచించుట యీయుగము నందథి కము. చివరికి దుట్ర; పాగాకు కార్ట్‌ టీ, చీట్ట పేక మెదలగు దండక

తృతీయాధ్యాయము 135 ములను గూడ రచించి యుండిరి, వహ్యమైన తిట్లు కూడ దండక

పూర్వ యు*శము లం దెన్ని దండక క బలులు లుప్తైపోయి యున్నవో నీయుగము సందును అటువంటివాటి సంఖ్య యధిక మే. లఘుకృృతులగుటవల నేవ్యూతేము వివరములు ెలియని 'వెన్ని యో

గత యుగమునందు భోగినీ దండకము అపారయైన ఆధిపత్యము వెలాయిలంచినది కాని ఈ యుగమున అది కొనసాగలేదు, కొనసాగి నను నామమా్యత మే,

భోగినీ వంటి దండకములు మానవ శృంగార నంబంధిమయొ "వెలువడినను, ఆధునిక యుగమున విశిష్టాత గ్‌ న థి న్‌ త్వము కలిగిన కొందరు వ్యక్ర్తులమై “గాంధి వంటి దండకములు ఉద్భవించినవి,

దండకము, గడచిన యుగములందు వవిధముగ గ)౦ధాంతగ్షత ముగ, స్యతంతగముగ నడచినవో నీయుగమునందు అనే కొనసాగి తన అవిచ్చిన్నతను నిరూవీంచుకొనినది, ఆధునిక కాలమున ఆంగ వాజ శ్రయ (పథఖావముతో పెంపొందిన ఆధునిక పికి్రియలలో గూడ చొరబడినది

ఇంతదనుక పురాణ, ప్రబంధ, యత.గాన, చితక సితలలో నంత ర్లతముగ నడచిన దండకము, ఈయుగమున నాటకము వకపాత) “మొదలగు పిక్రియలందు గూడ నాదరణపాత మైనది.

వయుగము నందును 'వెలువడనన్ని దండక కృతులు ఈయుగ మున వెలువడుటయీగాక, నవరనముతో కలసి వ _స్తువెవిధ్యమును (పదర్శించి, సంపూర్మ వికాసస్థితి నొందినది,

భగవంమయనివు నూరు పద్యములను రచి-చిన శతక క_ర్పలు గాడ తనివి తీరక తమ శతశ్రాంతము ఎందు దండకములును రచించిరి.

154 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము భగవంతుని నుతించుటకు ఒక్ష శక్తివంతమైన పిక్రియగ ఏరును తలచి యుందురు, రశ 1, గ౮౦ థాంతర్షత ములు వే 19వ శతాబ్బమున జీవించియుండిన “మిక్కిలి మల్లి కార్టునకవి ((క, ఈ 1805-75) తన కృతి యగు నాచిేేతూపాఖ్యానమున దండ కము నొకటి రచి చియుండెను."* మునిబాలకుడై న నచికేతువు యమ ధర రాజాను దర్శించిన సందర్భమున; యమశ$ర శ్రాజాను దండకమున స్తుతించును, అది.-- దం, “ని దవీణాధ్యత. ఛీమాతు పావేభ హర్యత భూరియతమాపే వీ"-తావీణ ఏమోనడా ధర్మరమో మహాధర్నశిమోహరీ సిద్ధితాకార సర్వాత్శకాదర్శ'కా దర కాత నాథా భవాతా ఏ... సుధీకల్పభూజా మహాధర గరౌజాం లో అని ముగియును. తెలుగున దండకములలో యవమధ్ధర ట్‌. పరమైన దండక మిదియొక్క-టియ* అం త్యాను(వాస నహతము, అభినవాంథ? వితామహా బిరుదాంకితులు శత శతక సంధాన "శ రలు, బొబ్బిలి సంస్థాన పండితులునగు “మండపాక పార్వతీశ్వర శాస్ర” (1888-1890 తమ వకాశ్య్వాస (ప్రబంధమగు “ఫంకృ స్తాభ్యు దయమున ఉదంకునిచే శిక్ళష్ణు _స్తవమును దండక రూపమున వేయించిరిం! 5 దం. * (శ్రీమడ్జగజ్ఞాల 'జేీయమానాగ)జ గామణీ” ఇత్యాదిగా అ?కృష్న వుహ _త్త్వమును వన్ఫించియుండిరి. 19వ శతాబ్దము నందలి “చెళ్ళవిళ్ళ నరసకవి” తన “యామినీ పూర్మ తిలకా విలాన' కావ్యముస దండకరూప స్రోత/ము నొకదానిని రచించియుండిరి, అది కధానాయకుడగు బెల్లణుడు పరమశివుని స్తుకిం

తృతీయాధ్యాయము 155 చిన సందర్శ్భములోనిది** రచన సంస్కృతభాపాశ్సితము, వృత్యను పా9స యుతమై, ముుక్తపద గంస్తమై, యమక, ేకాను ప్రొసలత్‌ కూడి యుండును,

కవిసార్యభామ బిరుదాంకితులు, శతాధిక గం౨ంథక ర్తలు నగు (న్హీపాద కృస్టమూ రి ెతిగారు తవు గ?౦థములగు “సంక్ళట్ల “రావూయణము, శక్ళృన్న భాగవతము, మైవభీయ చరితము, వి(క మాభ్యుదయమిు, యాజ్ఞవల్క్య చరిత్యము, వఏక్రావల్టి పరిణయము, సాని_తీ చరితిము'లందు దండకరచన నమితముగచేసి యుండిరి.

సావితీ చర్వితము నందు మ్యదవీతీశునకు సరన్వతీదేవి (పత్యతీమయిన సందర్భమునందు, సరస్వతీదేవి దండకమున స్తుతింప బడినది.

వకావల్లీ పరిణయము నందు చంపాథిశ్వరుడు విషుమూ_క్షిని గూర్చి తపము చేయును. విస్తుమ్తూ_ర్తి సాయోత్క_రించిన సందర్భమున చంపాధిశ్వరుడు గావించిన స్తుతి దండకమున కొనసాగినది.*

విజయలత్మీ విలాసము అను విక మాభ్యుదయమున, మూల పురుషుడు ఈశ్వరుని (స్తుతించుట దండకమున గలదు."

యాజ్ఞ వల్క్య్య చరితము నందు యాబ్డ్హ వల్కు్యూడు సూర్య సారాయణన్నామిని స్తుతించును.* యాజ్ఞ వల్కు్యుని సూర్యస్తు తి (శ్రీకృన్న భాగవతము నందు యధాతధముగ పొందుపరచియుండిరి, ఈ కృతి జయఫురం సంస్థానాధీశ్వరులు శవిక9ిమ దేవవర ) మహారాజు గారికి అంకితమాోాయ బడనదిం

న మధీయ చరితము నందు భీమరాజు సరస్వతీ బేవిని స్తుతించి నట్లు దండకరచన గావించిరి” విశేషించి సందర్భ మే గాక్క ఛందము గూడ (శీనాధునిజే అనుకరింపబడినది.

186 “ెలుగసులో దండక సాహిత నము భగవద్వ్యిలాసము నందు దత్ససుతులు వీరభదుని స్తుతించినట్లు దండకమును రచించిరి,

(శీకృస్త "రామాయణము నందు రెండువూర్తు దండకరచనచేసీ యుండిరి** అందు మొదటిది హనుమంత, మాల్యవంతుల యుద్ధ వర్షనము. "రెండవది, అగ _స్వృకృత ఆదిత్యాపచేశము.

(శ్రీకృష్ణ భాగవతము నందు తొమ్మిదిమార్లు దండకమున రచించిరి. (శ్రీకృష్ణుడు భగవంతుని పా?ర్టించుట (2-68), పరమేశ్వరుడు పరబిహ్మను స్తుతించుట (4-81), దముడు చేసిన హంనగుహ్యుక _స్త్వవము (6-26), బ)ిహ్మ్నాకత హారి స్తుతి (8-88), చిత్ర శతు మహా రాజునకు ఫునర్టీవితుడై న మృతబాలకుడు చేసిన 'వేదాంతబోధ (6-26), అృక్రూర _న్తవరాజము. (పుర్య, థా, 8-15ళ్సు బలరాముని

క అన ల వ చ అదం 4 తీగ్ధ మూల ్ల్‌ (స 0శంసాత్మకము (ఉత్త. భా, 230౧, శాక్చ ప్లుడు మృతుడైన వి్యిపబాలకుని _బలికించునప్పటి శివస్తుతి (ఉత్తరం భా, 8.206), మహాపద్ననం దాది భవిష్యదాజుల వృళతాంతము (12-59), యాడ వశ్కల్యకృృతే సూర్యస్తుతి (12.91), ఇట్లు పదిమూరులు రచింప బడిన దండశములన్నియును తీగణ ఖఘటితములే, ఇందు యాక్డ వల్క్య కృతే సూర్య స్తుతి, యాజ్ఞవల్క్య చర్నితీము నందలిది.

(శ్రీశృస్వ బభోరతము నందు మూడుమార్లు దండకము రచింప బడినది. (బహ్మకృత విస్ణుసుతి (శాంతి. 9-201), శీకృస్ణకృత శివ స్తుతి (అనుశాసనిక, 1871) భిమ్మకృత 'ేవర్షి వంశ వివరణము అనుశాననిక (59-280).

కుస్ధాంధ, నిర్వచన కావ్యముగ “సత్యవిజయో మను కావ్య రచన వేసిన “అయ్యనకోటి పార్ట సారధి కే9స్టి ₹ శార్రు హరిశ్చం దుడం చందిమతీ లోహితాస్యులతో కాశీ విశ్వనాధుని దర్శించి స్పుతించు సందర్భమున అచ్చ లెనుగు దండకము నొకదానిని రచించిరి, .్‌

తృతీయాధ్యాయము (18) 137

బహుముఖ పాండితీ ప్యజ్ఞావంతులు, కళా పపూర్ష వెంపరాల సూర ఫ్‌" రాయణగా క్రిగారు తమ శంకర విజయ్మ వముదాలసా విలాన కావ్యములందు దండకములు రచించఛియుండిరి,

వముచాలసా పిలానము నందు అశ్వ్యతరుడం, చనిపోయిన మదా లనను (బతికించుటకు పూమాలయమున కేగి నరస్వలిజేవిని గార్ని తపము 'చేయును. ఆ సందర్భమున అశ్వతరుడు సరన్వలీ బేవిని స్తుతించు ఉను దండకమున రూవపొందించియుండిరి,*కి

ముదాలనా విలాసములోని దండక్రమునకు మార్క_౦చేయ ఫురాణాంతర్ణత మచాలసా చరితము నందలి సరన్వతీజేవి న్తుతి మూ=-ము.* మూలమునందలి శ్లోశ్రరూప స్సుతిని "తెలుగున దండక ముగా మంఛి యుండ్‌రి, నంన్క్బృత లతుణో _కృముగ నగణద్వయ ముమై రచింపబడిన రగణ నమూహాము గలది. *జయ జయ జగద బ లటై/లోక్య సంపూజ్య ! వా ర్తి తంయారాధిత (శీపదాంభోజ నినున్‌ భజింపంగ వాంఛించి సద్శక్షి సీళక్తి కొండాజెదనో” అని పారంభ మగును. “సర్యలోకా(శయంటై న సంబంధ మెన్న0 ద్యదీయ స్వర వ్యంజన (చేణిచే గల్లుగాయంచవాజ్మాననంటమై న సన్‌వై భవం బెంచి వై వశ్యముంగందు గాజేమి యందున్‌ (తయీ శేల్చి యూడామణే భూత పాదద్య్వయీ | వాజ్బయీా |! ఆం లే నమ స్టే నమ్మే నవుఃో అని ముగియును, ఇంచుమించు దండకమంతయును మూల భావమునకు అనుక రణ మే,

తెలుగున సరస్వరీదేవి స్తుతి పరముగ (శ్రీనాథుడు మొట్టమొదటి దండక రచన గావించఛియుండెను. అది నంన్క అత ఫాపా(శ్‌తమైనది, నైషధీయ చరితమున శ్రీపాద కృష్ణమూల_ర్రిశాత్రిగారడును (శీనాధుని శృంగార నైషధము నందలి సందర్భ ఛందములను అనుకరించి యుండిరి, తదుపరి గంధాఎతరగ్షతముగ (నీ వెంపరాల సూర్యనారా

138 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము యణశాక్రిగారు రచించియుండిరి, తాతక్రిగారును రగణ దండక రచనే గంహించిరి.. (శ్రీనాధుని తదుపరి శాస్రిగాకొనరించిన సరస్వతీేవి స్తుతియే శక్తివ.తమైన రచనను. (శ్రీనాధుని రచనకు దీటు రాగలిగినది.

“శంకర ఏజయో పద్యకావ్యము నందు మూకాంబికా సోత) ముము దండకమున రచించిరి. శంకరుడు దిగ్యిజయయాత చేయుచు మూకాంబికా నేతంమున శేగి, అచట భయూకాంబచికను స్తుతించు: సందర్భములో నిదిం దం, * శ్రీమజ్టగనా 2౯ ం సామోద్దమోద్రయ మానానుఖెవాతిలో

దృవ వేత ] యమ్మాయ మోళ్యంత రాలవీత జ్షాన చీపాయితా!

ల్‌తనె లే ద నంజూత! మాతా! ఛవద్దివ్య మాహాత్న్య మగ్గంపగా

"వేదాంతరాసుల్‌ వఫురాణంబులున్‌ నర [1 వా న్రుంబులున్‌' జాల

వెంచెచ నస్నాదృశుం డల్పబుద్ధిన్‌ దలంపన్‌ సమర్ధుండె తల్రీ 1” ఇత్యాదిగా కొనసాగును, ఈ మూకాంబికా స్తుతికి నంస్కృతము నందలి (శ్‌ పచ్యారణ్యస్వామి విరచిత (న్రీీశంకర విజయ కావ్యము నందలి మూకాంబికా స్తుతి మూలములో ఇంచుమించు నిదియును మూలమున కనుక రణ మే,

(గంధాంతర్లతములుగ రచింపబడిన దండకములు అపరివింత సంఖ్యలోకలవు. ఎందరో కవులు తమ గ్రంధములలో దండకములు రచించినను పూర్వక వులవ అె ఛ_్క్సిఖావ పూరిత స్వుతి రూపముగను, తగణ-రగణములలో నేదియీనెక గణమాధారముగ జేసికొని రచించి నవేగాని (ప ల్యేకములుగావు. ఆధునిక యుగమున నాటకములందు గూడ స్పుతి రూపముగను, హోస్యర స పూరితముగను రచించియుండిరి. అట్లు రచి.చినవారిలో “ఉమర్‌ ఆలిపాకవి _ మహాభారత కౌరవ

రంగము, కాళ్ళకూరి నారాయణరావు-వరవి (కయము” మొద+గునవి గలవు, అనే “కాంచనపల్లీ కనకాంబ - జీవయా(త” కావ్యము లి_42, స్వతంతఏములు వ ఈ యుగమున వెలసిన భ క్కి పరమైన న్యతీంత ద డక కృతు లలో అ త్యాధునికలు “యడవల్ని పూర్ణ య్య సిద్ధాంతి గారి “గాయ ఫ్రీ దండకము పేర్కొనదగినది” అత్యంతము శ క్రిమంతిమైనది (పతి నిత్యము గాయ (తీ ఉపాసకులకు గాయతీ మంతిముతోపాటు పరించ దగినది. ఇంత చక్క_ని దండకము ఈ యుగమున లేదనుటలో అకిశ 'యో క్రి యెంతహా తము గాదు దం, “తలీ! జగత్క_ల్పవల్సీ! 'చిదానందవలీ ! సుధారాగవలీ ! మత! మ్‌ ళల భా ళం ఉం) త్రవర్ష స్వరూపా ! తఫయీపాదరూపా | (తినంధ్యాన్వరూపా! తినే త 1 పొసాదింపపతల్సి!---... ఈజీపివై నీ దయా మ్‌. వర్ష మున్‌ చిమ శః ముక్ర్‌మూర్షంబు మయూపింప వే, దోనన్రుంజంబు లన్‌, దు?౦ప వే, దివ్యభావంబుతో నామనంబున్‌' నదడా(మొక్క_దన్‌ తల్లి రో "వేదదమూాతా నమస్తే నవు స్తే నను స్తే నమో “నగాయ(త్యాః పరమ్‌ మంత,మ్‌, నమాతుః పర (డై వతమూో అని అర్యో క్షి, గాయ మంత్రము సర్య మంత్రములకు మూలమైనదిః పుం చేవతా రూపమునగాని, (స్రీ దేవతొ రూపమునగాని ఆరాధింప బడుంచుండునుం కవి సంచముఖీ శబ్ద పిచారమున విస్తు, రవిః శక్తి గణపటి, శివస్వరూపము లన్నియును గాయ్యత్రీ మంత ప్రతిపాద్యముని నిరూ వీంచి యుండ్‌రి. ఈ దండకమున యిరువదియీడు నంక్క్పృత విచసేవణములు ప) యోగింపబడినవిం అన్నియును ద్వితీయాంతము లై యున్నవి,

140 “కేలుగనసులో దండక సాహిత ఫ్టము దండకాదిని ఫ్‌ంిక్రారోప (కమణము లేదు. తల్లి యను సంబోధనముతో (పారంభమగును. దండక్రమున క్రీ దేవతగా ఆరాధింపబడిన గాయ (త్రీ “దేవి పరముగణే గాకళ్త, త్త అను సంహోధన వాల వ్యాసక మైనది. అర్థవంతమునై. యున్నది. *కుపు([తో జూయేత క్వచిదపి కుమూఆా నభవతి కంటికి రెప్పవలె కాచు తల్లిని సంబోధనగ స్వీకరించి దండక మారంభించుటకంకె యుకృమైన శబము మరియొకటిలేదు. కర్ష పయోగించిన (పతి విశేషణమును చాల శ_క్రిమంతమును, అర్థవంత మున యున్నవి, వప్రదువరులను అ(పయత్నముగా లఅనందర సార్టలో ముంభెక్తుననుటలో శంక లేదు, అవధాన సాహిత్య "సేఖరులం బహుముఖ _పజ్ఞూవంతులు, శతాధిక గ9ంధక_ర్తలు నగు “తిరుపతి వెంకట కవులూ. కిర్ణంపూడి రాజా వారి నంస్థానమున (19 శ, ఉత్తరార్థము) ఆశువుగా దండకము నొకదానిని రచించిరి దం, జన్టీంస్ట మదిన్షంటి వంశాబ్ద రాకాశరచ్చం[దు డేళాదృశ స్పెత భూతి పూ కాశీ, జం బత్తు'లేన్సుల్‌ , గససరాుంగనా చాన చాసీ జనం బుల్‌ కడు వృద్ధి చెందంగ నేశుట నిన్నున్‌ నమర్చించు మా చిన్నభూపాలువె రాజగోపాలుకై చదానధౌరేయుమై రూప శూనాంకుపై శీతలానూన దృష్టి (పసారంబు గావించి పాళింప వమ్మా మహాదేవ దేవ ! మనోహోారిణ ! శాంకరీ ! గారీ! దురై! నమ "స్తే నమ స్తే నమఃో కిర్ణంపూడి నంస్థానాధిశ (గుడు చిన్నభూపాలరాయుడు "జేపీ నవరా[తోత్సవములు చేయు సందర్భమున అశువ్లగా చెప్పినదీ దఎడకము, ఛిన్న భూపాలుని ఆస్థాన విభవము, ఆకార ఆచార? వ్యవహా రాలను వర్చింగ స్తుద్వై భోగినీ దండ శేతివృ _త్తము వంటిదిగా

తృతీయాధ్యాయము వేతన కనిపించును. చిన్నభూపాలుడు ఏనుగుపై నంబారీ నెక్కి. ఊ చేగుట్కపౌర కాంతలు పవిధరకములుగా నాతనిని భావించి ఆనందించుట జరుగును, మొగంబుల్‌ గురుల్‌ గప్పగా దప్పుకొంచున్‌ బవంబందు ఘల్దలా "రావం బొప్పగా నందియల్‌ ( మోయగా వై టలున్‌ జారగా (ఏడచే గప్పికొంచున్‌, మరుండో 1! కుబేరాత ఇజుండో్‌ | సుే (దాత బాండ్‌ | వసంతుడో 1! యంచున్‌ బిశంసించుచున్‌ మించియామించు విల్కాని శారిం దగుల్కౌ_ంచు “న వరా ను సూచిజే? కాను సింగారముం జూచితే యంచు లోలోన నూహీంచుకొంచున్‌ దబేకాతురాయ త్త చిత గ్రమ్ముత్‌ న త భీతిన్‌ వినర్హి ంచుచున్‌ (బోవ్వులై జూడగా నందులో గొంద ర_త్తింటి కోడం[డ ఫీతిం గృహం 'బేగణగా నెంచ వారిన్‌ మరిం గొంద రేమో భయంబేల ఈ చాలునే? య_త్తలుం దాము కాలమ్ములో సీదృశంబుల్‌ వఏిలోకింపబో చే యటంచున్ని వారింపగా నశ య్‌ పంచి మూ కోడలివో చటనే యున్న దా! యింటికిం రాదు గౌాబోలు నంచున్‌ (పశంసింపగా జూచి యాగుంపులో డాగుచున్‌ "లేదు లేదంచు సావ్య్వా రిచే చెప్పగా... ఇట్లు హొనసాగును, ఈ విధముగా కొంత (స్రీజన పవృ త్స విశేషములు కనిపించివను తుదకీ దండకము “గారీ ! దుగ! నమ'స్తే నమస్ఫీ నమఃో అని ముగియుట వలన యీ దండకము దున్తాదేని స్తోత) సంబంధిగా తెలియును, ఇది తగణము నాభారముగా "బేపొని రచించినది.

ప్‌డ్రి లి లశ్నీ ( కాళీ వాణి దండక్‌ములను సంస్కృతమున రచించిరి. ఇవి మూడును వకపాదయుతమై, గగలతో్‌ అంతమగును, *

హరికథా పితామహ *” అదిభట్ట నారాయణ దాసు” గారు (1864-1945) మైసూరు రాష్ట్రమును సందర్శించి “'మైసూరుచేశ (పశంసా స్తఒకము' అను పేరున దందకము నొకదానిని రచి.చికి * ఇది మైసూరు మయొక్క అందచందములను వర్ణించు నట్టిదిం

142 "ెటుగులో దండక సాహిత్యము దం, “జయ జయ జగతి శీతానిలోద్భూత రంగ _త్తకంగావళీ. .. న్వర్ష

కర్తాట 'జేశోత్తమాంగీక్సతా. రాజధానీ మహీనూరనామ్వ్న్నా అని ముగియును, తగణములతో నడచి గగలతో నంతమగును, కర్త మైసూరును మహీసూరుగా సంబోధించిరి,

1890 (పాంఠమున ధడివాడ "తాలూకా అ$ీనుి నాదు నబ్‌ రిజై/రుగా పనిచేసిన “వావిలాల అడె్యత (బహ స స్త్రులు గౌరు ఆంజనేయ దండకము నెకచానిని రచి చి యుండిరిచే పర మేశ్యేరుడు వాయును-అగ్నుల్నప్రై తన -శీత్రో జలమును _పనరింప జేయును, అగ్న తన ఫారమును గంగయందు విడువగా పుణ్ముఖుడు జన్మించెను, అగస్త్య మహర్షి శాపము వలన గంధర్వకన్య అంజన నామముత్‌ మర్క_టిరూపము కలిగినదై శేనరి నామముగల కీశేళఘుతటో కావు (పసంగముల “డేలుచూ నంతానమువేమిచే కుందుచుండును. ఈ వీపు యమును వాయన తన దివ్యదృష్టి తో "తెలిసికొని తన భారమును అంజని గర్భమునందుంచెను. అంజనేయుడు జన్మించెను. ఈ "రెండు విషయముల నాథారముగా గొన్ని కథధాపూర షక్‌ ముగా వర్శింపబడినది.

ఈ యుగమున వెలసిన దండకములలో స్వాతం (త్వ నం గామ పరిస్థితులను వర్లి ంచినది, ట్టు (బహ కొన గ్రాగవతులవారి (20 కృపూ) భరతమాత దండకముఎ* భారత చేశమును తల్లి గ్య మాతృభూమిగ భావించి ఆమె దయను లగ్టించుట యీ దండకము నందలి ఉరైశ్యము, ఆంశ్రేయులు భారత "దేశమును పరిపాలించునస్పటి ఇారి చాష్ట్వము లిందు వర్శితములు, స్వాతంత్ర్య నం గామ విషయము గాంధిజీీ విలక్‌ మొదలగు నాయక్రుల (ప్రస్తుతి కలిగినటువంటిది, దం, “శ్రీీ.మన్నహా ఛారళాంబా దయా సత్య శ "ఛాది సద్ధర ఉవమాన్లె

వలంబా యని మొదలిడి “ఫొంత కాలంబచై మచెనుండ్‌ మనూ /]

విదేశ (ప్రభుత్యంబు పాలింపు 'చుండంగ పా శ్చాత్యమైనట్లి వ్యామోాహమం'దే నచా మ్‌ మా సంయ్యపదాయంబులన్విడి మా కట్టు మా జుట్టు మా బొట్టు సర్యంబు పాస్చొత్య మారానునా రంబుగా నల్పుచున్‌ హూణభావూ (పవేశంబు లేనట్టి జీవ్రండం మూఢుండుగా నెంచుచున' అనుచుకర్త ఎన్నో వోయములనుు విస్పిచెప్ప్తుదూ “నిన్ను సేవించు నీభ క బృందంబుపై స్‌దు కారుణ్య దృసుం బ్రసాదించి మమ్మెల్డ నాశీర్వదించంగ దమ్మాా నమ స్టే నమః” అని ముగించును, భరతమాత స్పుతిపర మొనదిగా కనిపించిననూ, కర్త సమకాలీన సమాజ పగిక్థితిని దండక రూప మున అద్దము పట్టి మూవీంచిరి. అక్కడక్కడ గణవిచ్చి_త్తి జరుగును, ఇది ఉద్వెగ పూరితమైన రచన. గద్య దండకము, స్వాతం త్య సంగామమును వురన్కరించుకొని రచించునటు వంటి బే “నేత దండకము మరియొకటి గలదు దీనియందు భారత దేశమున నూలుబట్టల ఉత్పత్తి వర్తక వ్యాపార చరి త్య (పాచీన "కాలమునుండి ఆంగగ్టేయుల పరిపాలన వరకు "తేట తెల్ద ముగ వర్లించినది, విదేశీ యంత)ముల మూలమున చేనేత పరిిశమకు కలిగిన ముప్పు కూడ వర్శింపబడినది, క_ర్హ్ప యెవరో తెలియకపోవుట దురదృష్ష్టక రము, జట్లు స్వాతంత్య నం[గామమును, ఆంశైయుల చొష్ట్రములను ఇతివృ_త్తములుగ (గహించి కొన్ని దండకములు నెలువడగ్క మరి కొందరు తాత్కాలిక ఉత్పాతములను, నంఘటనలను అధారము చేసికొని దండకములు రచించియుండిరి, అటువంటివానిలో * గాలివాన, నోయపితూర్తీ ధూమశకట, వీపుల్పుపార్కు- అగ్ని_పథయ దండకము లను” పముఖముగా పేర్కొనవచ్చును. గాలివాన్క ఫోయపితూరీ అమ దోవీడీ దండకములను రచించినది బృందావనం "రాఘవాచార్యులు గారు (19,20 శ)

ఉట “తెలుగులో దండక సాహిత్యము

గాలివానతో కూడిన గొప్ప ఉత్ప్చాతము సంభవించి (పజా జీవితము అల్ల కల్లో: మైపోయినది, తదుత్చాతమును జూచి రచించి సటువంటిది గాలివాన దండకము. “(ల్తీమన్నహో దేవ” అని 'మొదలిడి ఉత్సాతము జరిగిన రోజున ప్రజలు పడిన కడగండ్ల ను వర్షించి అంత మున “ శోధనామంబు నర్వ ౦బునన్‌ 'రాశ్‌కిన్‌ నెక్కూ నాశ సయుజ వమూసంబులో ఘుక్ష పత్సంబునన్‌ స పమిా ముందవారంబునన్‌" పంచ కో సంబులో నుండు (ర్త) గాతమి=తీర గనోపాలనగరంబునన్‌ వెలయు (న్స్‌? వెంక శేశ్వరుల వాచారవిందంబులన్‌ చెందంబునన్‌ దలచి బృందా వనము 'రాఘవాచార్యులని చెప్పగన్‌” అని తిధి వారాది వివరములు కర్త స్పస్ట్వకరించి యుండిరి,

ఫోయవీతూరీ అను దోపిడీ దండకము నందు కర్త “ోశ్రీమన ఛో "రాజు లాంగేయ (నాభుత్వ్య మందిట్ర చిత/0బులున్విన్న వారెన్నడున్‌ లేరు నానాటికిన్‌ మృుర్త్య లార్జించు పాపంబులున్‌ ఘోర దుర్భుద్దులున్‌' పాచ్చులొచుండ ఇల సత్యమున్‌ ధర శ్రమున్‌ నన్నమైపోవ"” అని వాఫోయి? వర్షములు లేక కరువు "లేర్పడగ కోయజాతివారు గుంపులుగ "నేర్చుడి గాామములను దోచుకొనుచుండిరి, ఈ విషయమును కర్త దండకమున చెరి,

“రా యదండకమిది నేను కో ర్కెమోార

'జెవినాడను సుజనులు చి _త్తగింప

నయగుణులు నార్యులందరు నాదరమున

సయము మారంగ వినుడి నాహ్రాదయొనర అని ముగియును, చాలవోట్ట గణభంగమగును. దండకము పుష్కల్యమెన వాస్థ్రారణి కలిగినది, ఇదియును గ ద్య దండకము,

“పాలెఫ్రు బంగా(రాజూ”గారు రాజమహేంద్రవర గామ కాపు రస్తు శు. “జమాబందీ దండక కృతిక _ర్తం (20 శూ) “రాజము హేందు

తృరీయాధ్యాయము (19) 145 వరమునందు తొలూకా 'కార్యాలయమున పనిజేసెనోో వయూరి కరణముగ వైన పనిజేసెనో కెలియదు, తాలూకా కార్యాలయ మున కరణములుపడు పలుపాట్లు వర్ణించుటవలన, సీయన తొలూకా 'కార్యాలయమున పని జేసెనని చెప్పవచ్చును. రాజమ హేంద)వరము పరినర పా?౦తమ్ములై న 'రాపాక్క ఆలమూరు, తొ కేడు, చెల్లూరు, లగు గాగమ నామములు పేర్కొనబడినవి, ఇంచుమించు. 1920 25 సంవత్సర పా/౦0తమున ఈయన ఈ దండకమును రచించి యుండ

గాలివాన దండకము వంటిదే “వీపుల్పుపార్కు. అగ్ని(పళయ దండకము.” కర్త గంగరాజు అప్పయ్య మ్మ దాసులోని విక్టోరియా గా క్రైనులో నంభ వించిన అగ్ని (పమాద మఖభివర్శితమైనది.

ఆయా కాలములలో ప్రి ల్యేక విషయముగ కనివీంచినదానిని ఆధారముగ 'జేసికొని రచించినట్టి బే 'ూమశకట దండకమును*, కర్త ఈ౧ంటి రంగ య్య,

“దేశము పరాయి బేశము వారల పరిపాలనలో పడిన పాట్లును భరతమాత, నేత దండకములు వర్హించగా, "దేశము స్వ దేశీయుల పాలనలోనికి వచ్చిన తదుపరి స్య బేశ రాజకీయ నాయకుల చౌర్చల్యమును వర్షించు దండకము “ఓటు దండకము గోల్కొండ పతి/కా నంసాదకులు (శ్రీ) సురవరం ప/తాపరెడ్డిగారు దీనిని కూ పత్సిక (పాత సంచిక నుండి (గహించిరట *ో ధండకాదిని రండు పూర్వకవి ర్ట బలే పద్యములను వేరడీలుగా మలచి తదుపరి దండకమును రచించి యుండిరి,

కేం తెలుగులో జఉండక సాహిళ్యము ఊన్సి-న్లే దల్లి వి తండి౮వి

నీవే నాతోడు నీడ నిజముగ నఖుడె”

సీవే నా గసరుడవు దైవము

నీవే శాపతియు గతియు నిజముగ ఓటరోో

“లావొక్క్‌_0ంతయు లేదు యేర్యము విలోలంబయె ఛి పా+ణంబులున్‌

రావ్ఫుబ్లప్పెను మూర ఎవచ్చె తేనువ్సున్‌ డ'స్పెన్‌ ఫ/మంబయ్యుడిన్‌

ఓ శేతప్ప యితపరంబెరుగ మన్నింపందగున్‌ దీనునిన్‌

రావే ఓటర కావవే వరద నంరవీించు భ దాత ఛో

దం, “మహాధాగ్య నగరాన మా పూర్వపుణ్యాన 'మేమెన్ని యో

య్‌ండ్లు చూడంగ చూడంగ చమూ "'బోల్యమున్‌ యౌావ్వ్య నత్వంబు భూ పా్రాయమున్‌ వునో దార్జ్యముల్‌. కుగంగుచున్‌' పోయి వృద్ధ్దాప్యముల్‌ పొంధి... ఓకే పశ సృంబు రీ శ్ర నుహాముక్షి ఓ కు పరబ్రహ్మా తద్ధారివై నట్టి ఓటర్‌ మహాదేవ నమ_స్టే నమ స్టే సమః”

'స్వాతం(త్య నముపార్ట న్మక్తై గాంధి తిలక్‌ వంటి మహానాయ కులు పాట్రుపడ్వి జనులచే స్ధంపబడగా, "నేటి రాజకీయనోయకులు ఓట్ల సముపార్టన్నిక్తై పలుపాట్లుపడుచు పేరడీలుగా మలచబడిరి,

ఆం-గ్రేయుల "జాష్టములను. వర్ణి ౦చినటువంటిబే మరయుక దండకము “ఇంజనీరు దండకము” కర్త “దుగ్గిలేల వెంకట సుబ ప్మాణ్యశాశ్రి” హయ్యీవ స్తుతి కనివింయను. తగణయుతమైన గద్య దండక్షము? 'లనజ్‌ బక్‌? నిరగ్గక ఛా"రా మహుర్షూన కట్ర)ద్విచ స్‌ గ్ర గ్ముక (ప్రభా కౌముదీపూర పపానోత్కార స్వాంత దుర్రాంత పంకావళి ధాాంతవ.అని ఉద్వేగ పూరితముగనంస్కృత నమానములతో మొద లిడినను తక్కిన దండక మంతయు "తేట తెలుగున రచింపబడిన హా

తృతీయాధ్యాయము రక్‌ ఈయన ధవ భేశ్యరమున ఇంజనీర్‌ డిపార్ట్‌ మెంట్‌లో "'హెడ్‌ అక్కాం "కంట్‌. పని జేసెడివారట, అంకువలన దీనికి ఇంజనీరు అను నామము స్థిరపడినది.

వీంజల సోమశెఖఠరరావు 'దేవాంగకులమువారి యిలువేలుపు అయిన చాడేశ్వరీ అమ్మవారిపై ఇ చేశ్వరీదండకము నొకదానిని రచించిరి. దం, “రాజరా జేశ్వరీ; సర్యలో శేశ్వరీ, నర్వభూా లేశ్వలీ, మారి కాత్యా

యనీ మానామ నావమాూంకితంబుల్‌ ,... (బోచుమోా ఈశ్వరీ

జగదీశ్వరీ -చూ'హేశ్వరీ చాదేశ్యర్‌ మోకుం నమస్తే నమస్తే

నమః”

అని స్తుతిపరముగా సాగును, దండకణు రగభిముతో 'వెలుద లిడి తగణమునకు మార్చు చెందును కృతికర్త ముందుమవూట (వాయుచు కష్‌నిని లోకమునకు అంపించవలయునని తలపువొడమిః పనిలో పని కొంత నంన్క_రంచియ్య, ఛ్యానాదులయందత్యంతొ పయు క్ష మగునటుల చా బేళ్యరీ అము ఖైనారి దండకము జతపరచితిని, ముఖ న్రముగ సీక్సతి బేవాంగ మహాజనుఆందరికి (గాహ్యా పరనీయము కాగలదని నా విళ్వానము.. అసి, అభిప్రాయమును వెలిబుచ్చిరి.

ఇంతదనుక స్వాతం (త్య శం[గామ పరిస్థితులు? ఆంగేయుల పరిపొాలనలోని "బాధలను, 'బేశ 'రాజకీయనాయకులను, కమనీయమైన (ప చెశములను, తాళత్కా-లికోసదంమము అను శొందరి కులబెవతలకు సంబంధించిన దండకములును 'వెలువడియున్నవి. ఇవియేగాక అనూచా నముగా వచ్చుచున్న, భక్తిభావమునకు చెందిన కృవన్లు రాము కాళి, నూకాలమ్మ; పోలేరమ్మ. సరన్వతి, ఆంజ నేయ, సూర్య “మొదలగు “దేవతా పఠమైన దండకములు ఈ యుగమునందు మిక్కటముగ “వెలసినవి,

$48 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము భగవంతుని నూరు పద్యములలో నుతించిన శతక కర్తలు

కొందరు దండకములను కూడ రచించిరి. మార్క-ండెోయ శతక కర్త అల్దక నత్యదాసు తన శతకము

సంపూర్ష మయిన తదుపరి రాజమ హేంద9వుర వాసుకైన మార్క_ం

చేయ స్వామిని స్తు తించుచు దండకమును రచించెను

దం, “*(శ్రీమన హామేరు ధీరా! చిడానంద సారా! మహాపాపదూ రా! (లీలోకాది యూధార 1... రాజమ హేందివాపా మార్కండ ధీశా నదా చిద్విలాసా- ఇత్యాదిగా స్రుతింపబడెను, స్‌రామి లింగ రాబయ్య --భీమలిం ₹శ్వర ఫతక కర, ఈయన

భీమేశ్వరునివై దండకమును రచించెను

దం, “శ్రీీమద్ధ రామండలంబందు (శ్రీభీమలిం శేశ్వర స్వామి. =. పరా జమిందారు డేలేటి నద్దా),మమౌా "బాహుసాలా వురీవాసుడె" విరమా హేశ్వర స్వామి సిరామి వంశో దృవుండై న లింగాంగి లింగరాజయ్య నే మానసాకృష్ట యోగీందు)డి దండక ంబొాక్క్ల టిం పూదండగా బెప్పె... దేవదేవేశ 'బేవాయ తుభ్యం నమస్తే నమస్తే” అని ముగియును. శారదా పతి కాధిపతి, 'రామలిం-₹శ్వర శతక కర్త అయిన

ఆచంట సూర ్రనా రాయణరాజ్యు ఆచంట 'రామలిం గేశ్య్వరుని మై దండ

కము నొక దానిని రచించెను.*%

దం, ళీ, మన హామౌని నందోహా సుజ్ఞాన సం పేవీ "తాలోక సప్తాశ్వ శోభా పితీకాశ. =. నెర్వేశ్వరా | 'రామలిం ₹ేశ్వరా యీశ్వరా! సంక రా! పాపనాశంక రా! "శేస్ట వందారు బంధూ దయాపూర్ష సింధూ స్వరాడ్డివ్యన్యరూపా! విరాడూ ఎజ్యరూపా! మహాదేవ శంభో నమస్తే నమస్తే నమః” అని ముగియును, రచన సనలత్షణవుయినది, తగణ ఘటితము,

తృతీయాధ్యాయము 140

తణుకు "తాలూకా కముదవల్లి (గామ కరణముగా పనిచేసిన ఉమామళళ్షిశ్వర ఛనతక క రృ-నస్ప్త్‌ (శీ?రాములు, ఉమామ శ్వర స్వామ్‌ప్రై దండశ గర్భిత చితసీసము,; దండక గర్భిత వ పద్యములు రచించెినుంే*ే

-శీపాక రాజలింగశతకమును రచించిన కొ మ్మ రాజు "వింఠట శివయ్య శత కాంతమున 'రామలిం ₹1శ్వర సోత/ దండకము నొకదానిని రచించెనుచే 9

కోదండరామ శతక కర్త _- అవసరాల రామమూర్టి తమ శత శాంతమున $ో దండరామునిమై. దండకము నొకటి రచించెానుటిి దండ కాంతమునందు కృతిక గ తన నామము నుటంకించలేదు. దీనిని రామ మూర్తిగారే రచించిరోో ముచాపకులే పొందుపరచిరో తెలియదు. పూర్వక వులు రచించిన స్వతంత); (గంధస్థ దండకములను ముదా పకులు తాము ము(దించిన పొత్తముల ఆఖరి వుటలో తిరిగి ము(దిం చుట చేసియుండీరి. కాని ఈ దండకము వ (గంథస్థముగా గాని, స్వతంతృముగా గాని నాకగుపించ లేదు,

శివస్తో(తామృతము అను నామముతో శివునిపై నూరు పద్య ములలో శతకరచన వేసివవాగు పేరూరు కకూర్చయ్య, ఈయన కత కొంతమున శివునితై దండకము నొకదానిని రచించిరి.ో దం, “*(శ్రీమన హానాథ యోవిశ్వనాధా (తిలోశాదినాధా (తి

'నే(తా [పభో నీలకంఠా పరంధామ పంవాననం పార్వలీశం

మహాచేవశంభో క ఎ పావారిసింధో దయాళో దయాంబోని భే

ధర్మ సంరతు.ణార్ధంబు కే లాన చవాసుండవై జటారూఢ

ధారుండ-వై ...”” ఇత్యాదిగా కొనసాగును. “నీ ఆశితుల్‌ సర్వ కాలంబు నిన్నే మదిందలచి నీ మోదనే ఆశపాశంబులన్‌ భారమున్‌

గేం "తెలుగులో. దండక సాహీళ నము మోవీ యుండంగ మెమరచి వమోూాసనంబు డాల్మంగ మళఠ్యాదె 'స్వామోా ఓని: (పళ్నింఛుచూ 'రావణని (బోచినది సీవేగదా 1! లౌసమున 'పెకలింపబూనిన ఆ గావణునిపై మరల దయను చాపింఛినది నీవే గదా! బాణాసురుని పూజ నంపదకు మెచి ఏ "బాహునంపద నొనంగిలివి సీవేగదా! (తిఫురాంత సంహారక! సాంబమూ శ్రీ ' అని స్తువిపరముగ సాగిన చక్కని రచన, ఇది గద్య దండకము అక్కడక్కడ గణభంగ మగును,

ఈ యుగమున పుట్టన దండక కృతులలో పట్యేకముగా 'పేర్కొనదగినది “శివరామకృష్ణ దండకము ”" కర్త “ముదునూరి వేంకటాచలపతి.” సుదీర్హమైన గద్య దండకము.] 0 దం (శ్రీమద్లుణస్తోమ సూ తామ సంరతుణవ్యాజ విధ్వ_స్త

(కవ్యాద 'రాజ్యూధిప'త్యాది మాద్యత్సభ సోమ సదృక్త సం

స్బ ల్ట్‌ల్యే క శ్యాణనామా, భవత్సృష్ట విశ్యంబునన్‌ క. సౌహార్ష

ఛానవ్రుండ నై కాచి రతేంథు మవథీ.ణ భ(దాకరంబెన త్వద్భ స

సారూప్య సాయుజ్య నను శ్రీం సా(మాజ్య లస్థిన్‌ (పసాదించి

“చమాబేవ'బేవా నమస్తే నమ స్తే నమ నిస్తే “నమః

ఇది స్వతేం్యతము; (గంధాంతర్లతీము రెండునూ. కర్త దండక మును స్వయముగ మ్యుది-పించి యుండిరి. ఈయన యీ దండకము నకు ముంచుమాట [వాయుచు ల్సి, సుగుణాక్రర విజయాది కబ్బర బులు రచించి యుంటి. అందు సుగుణాకర' విజయంబను కబ్బంబు సృంగార, (పేమ, కరుణ్యాభ క్రిరన (ప్రధాన మూలకం జె (జడాయావాక సమంచితంటై] సవహాస్తాధిక పద్యానువ్మత్త. గద్య సంకలితంచై న! గవత్యట్భ పాలోకనా విశేషంబున శాం(ధ "కవితా -జనస్‌ా్‌నహోాయ సంపత్తి కొలంది ౨) పార్థివనామ. నరివళ్ణక్షయున బరిప్తూ_త్తియగ

తృలీయాధ్యాయము 5కే భాగ్యాతిశ యోన్నళతి వడయగంటిి. గాని "పస్కుత కాలపరిస్థితింబట్టి యా వా త్తంబు నవ్య _లించుట కలనియలవడని కతన (గంధాంత ర్యాగంబెన యీ దండకంబునె న ము[॥దింపించి మనోరథార నంపసిది వడు దొరకొంయిో నని ఇవయండిి హ్‌.

నివేశవభేద యుతమైనది దళావతారవర్ష నము. కలిగినది, సుగుణాకర విజయ (ప్రబంధము వెలుతురు చూడకపోవుట దురదృష్ట గకగము, గంథాంతర్లత మైన దండకము (పల్యేకాకృతి దాల్చీనది.

(శీ్రకాకుళమునకు వేరువలొనున్న అర్పవిల్లి [గామమున నెలకొనియున్న +) సూర్యభగవానునివై ' రచించినది (శ్రీఅర్పవిల్లి సూర వనారాయణ దండకము.” శిధిలావస్టయందున్న ది. కర్త నండూరి విజయగోపాలుడు, క_ర్తయీ స్వయముగా! దండకాంతమున “నండూరి భావన్న రెండో కువూరుండు విజయగోపాల విద్శద్వి భేయుండు” అని చెప్పికొనియుండెను. తగణమాభారముగ నడచిన గ ద్యదండమిది. గణ విచ్చి_్సీ జరుగును, “'సూర్యాయయాపాలి లే తల్ల సద్దండ కాఖ్యాన ముర్యం 'బాధించేటివారల్‌ భుక్షై శ్వర థ్‌ దీరాయురారోగ సముల్లట్లి వర్థిల్లుచుం పసాదింపుమా (శ్రీమతే ఏర-మారాండగి అని కర్త పలశ్యతిని పల్కెను,

సూర్యదండకములణో సు పసిద్ధమైనది, ప్రాతః కాల స్మరణీయ మెనద్వి “'తెలుగువారలందరూ ముక్త కం౦0ర ముతో పరించునటువంటిది, లబ్ధి సూర! వసా రాయణా, వేదపా-రాయణా లోకరషమొమనణీ, ఆత రతా మణీ; నమః పాపమో నమో విశ్వకర్రా నమో విశ్వభర్తా నమో “దేవ తెచక9వ రిం. భొస్కరౌా (శ్ర,సూర్యనారాయణా మహాజేవ "వేవా నమ స్టే నమ స్తే నమః అనెడి సూర నారాయణస్వామి దండక కర్మ యువరో "తెలియదు. రచన ఆపాత మధురమైనది. సూర్యభగవా నుని ముస్పమూడు వెేేషణనులతో సుతించిన తమా పా?ర్ధనా

కేఫటె "తెలుగులో దండక సాహిత్యము పూర్వకమైన రచన, తరచుగ ఆకాశవాణి విజయనాడ "శేం(దము నుండి (పసారము చేయబడును,

తిరుపతి వెంక కేశ్వరుని మై కొన్ని దండకములు వెలువడినవి, అందు కర్తల నామములు '"ెలియనివే ఎక్కువ. (శ్రీ) వేంకళకుశా, వమహాపాపనాశా అనంత [(పకాకా దయాదివ్యవా కా నచదానిన్ను "సివింతు దీనాలళ్ళి చెన్యమ్ము వోకార్శి “కాపాదం... దురాపొ వీతొ వోగ9 దోపాపహోరీ కృపాపూర పూర్తామలాపాంగ వృన్టీన్‌ మముం గావుమా చక్రధారీ నమ_సే నమస్తే నమూ అని 'వంకశేశ్వరుని స్తుతించుచు సొగినరచన.1*% క్రవిపేరు "తెలియదు, మరి రెండు దండక ములు (శ్రీ వేటూరి పిభాకరశాదనిగారి సంపాదకత్య్వమున లభించి నవి.1.” ఇందు హేమాది రంగకవి రచించిన 'వేంక కేశ్వరదండక "మొకటి కలదు,

రంగనాథుని దండక కృతిక_ర్బ ముదివర్హి కొండమాచార్యులుే”" దం, “జయ జయ భూమినీళా వధూలోక కారుణ్యనీలా, ం భూటబేవ

తన్‌ నమ్మి చెట్లున్న చందాన 'నేనుంట...... యాగమా |

యోగమా |! జ్ఞానమా! దానమా! సత్యమా! శెౌచమా !

'యేుదియున్‌ వేదే...” అని తమా (పార్ధనా పూర్యకమువా కొనసాగును, దండశకాదిని ఆరు లఘువులుకును బదులుగ నాలుగు లఘువులనే ఉంచిరి. కర్త తన కర్మ పరిపాకమునశ్తై (శ్రీరంగనాధుని 'వేడికొనుట [పధాన విషయము, పాపముల కన్నిటికిని మూలము దపవ్పికయు నాకలియునట. ఆ రెండింటిని చాపమన్సి తల్లివి తండ్రివి నవేయని "వేడంకొనును,

శ్రీ మదంబికా దండకము, రామాయణ కథా సం్యగహా దండ కము; శివ దండకము, (శ్రీవరి స్తుతి దండకములను రచించినవారు

తృతీయాధ్యాయము [20] 158 “జంధ్యాల లశ్నీ శారాయణ శా క్రోోగారు, ౨6 శ, పూ ఈయన గుడివాడ 'తౌలూ'కాలోని కొర్ని వాడు అ(గహార వా_స్తవ్యుడు,

లోకంబునన్‌ ప్పృత/కుండెన్ని నేరంబులన్‌" 'జేసినన్‌ తల్లి యుల్లం బునన్‌ గిన్స- జాలించి చవానిం దయంజూచి పాలించు లిలన్‌... కుప్లు తుండు దాబుట్టుగా శక్క_డై నన్‌ గుమాతల్‌ జగానన్‌ లేరటం చున్‌... ఇత్యాదిగా కొనసాగిన స్తుతిపరమైన ద డకము శీమదంబికా దండక ము,

దశరథుడు ఫు_తకామేస్పి యాగము చేయగ దివ్యపురుషుడు (పత్యతమై పాయసముతో. నిండిన దివ్య పాతను ఇచ్చుట, దశరధుడు తన సతులకు పంచిపెట్టుట, శీ్ర)రామ జననము, శీరాముడు అాటికిని చంపుట మారీచ సంహారము, సీతాపహరణము, అహల్యా శాప విముక్ష్రః రాముకు చిత్రకూటాదిమై నుండగా దశరథ నిర్యాణము, జనస్థానమున విరాధాది రాతస నంహారము, సు(గీవ సఖ్యము, ఆంజ “నేయుడు లంక*ేగి సీతాజేవ్‌ నమావారమును 'దెచ్చుట్క సేతు బంధనము, పద్మజా న్త్ర ముళో రావా నంహారము, విభీషణుని లంకకు 'రాజుగ జేయుట్క ఫుష్పకమెక్కి. సీతారాములు సాకేతపురమునకు వతెంచుట, శ్రీరామ పట్టాభిపేకము మొదలగు విషయములు అతి సంత్‌ ప్తముగ వర్శింపబడిన దండకము, రామాయణ కధా సంగహా దండకము

శివదండక ముంతయును వెేవణములతో కూడిన చే, దం. “(శ్రీమన్మహో దేవ శంభో వురారీ మురారి (వియా విశ్వనాధా

జగత్పర్వ నంరతీ.ణ ధ్వంన ఛౌడగేయ భీమా మహేశా గరీఛా

నిరీశా. ఇత్యాదిగా కొనసాగును,

భీ్రీవారి స్తుతి దండకనమున అవతొరములు స్యల్బముగ వర్షింప బడినవి,

సేన “"తెలుగసలో దండకంసాహిత్యము 'సోవయాజుల సుబ్బశర ాపరంధామ దండక కృతికర్త తగణ యుతీమైన గద్యదండకమిది. దయ ల, న సత్వప/ధానంబు నొద్యంత ఛశూన్యంబునై సూతా సీ రూపంబునై "శ్రవలాఖండల న్బూర్సి బ్రహ గండ చాండంబు వాజ్మానన ప్యాస్య దృగ్లోచరంచై సదా సత్యమై నిత్యమై తద్వితీయంబు రూపంఒచిత్యం బవాచ్యం బతర్క్యం బతీతంబు తుఖ్యంబునై యద్యయ (శ్రీ) పర (బహ (0 "తేజబోమయో రాశి.వై£ీ 'వెల్లుచున్నట్టి నీ లేజముందుండె యేషెంచు నయ్యాదిమూల ప్రక ్బ ాఖ్య రూపంబతంతీ)తమై 'పాచ్చి ఖై /గుణ్యభావం బుచే నీదు నాన్నిధ్య యోగంబునం జేసెగాదె తపీయాంశో ( శేతంబులో “రాజసాశంబు చతుగు శఖ(టవ్నా భావంబుచే ముజ్జగ త్చృస్ట "కావింపుచు సాత్వి కాంకంబునై విన్గుభావంబుచే దాని పాలింప్రచున్‌ చదామసాంశంబునై రుద)భావంబుచే నాశ "మొందింఫుచుండెన్‌ నబే మూల మూయాభిదానంబు చిచ ఎక్స్‌ రూపంబుగా "వేరు నామాంతరంబొంచెో అనుచు ( గీపరంధామ పరత _త్త్వే (పభఖొావమును కర్త అభివర్షించరి, ఇంకను విశ్వరూప (ప్రభావము, వటపత/ఇయి ముకుందాభివర్త న, ఆది విరాణూ శ] రి వక్షను మోీానాది పడవతారముల వర్త నతోపాటు _పత్యేకముగా రామ కృష్ణు బుద్ధ, కల్కాా వతొరముల వర్శనము, నంపూర్మ (బహ్మము యొక్క పర్ష్శ నతో పలశృతిచెప్పి దండక మును ముగించిరి. ఈ యుగమున వెలసిన దండకములలో భగవత్మిత్వ్వమును వివరింప బూనిన డండశమిది. . “విఘ్నేశ్వర, సరస్వతీ, (శీ), మజాంజనేయ, (శ్రీ? శంకర, (శ్రీ ధశాన తార +, దండకములను దండక కుసుమూవళి _ నోమముతో రచించినవారు ఆముజాల నరసింహమూ ర్మికవి గారు 32) కర్త ఇప

వావాన శకంబున బహుభాన్యాస్ధి చైత)శుద్ధమున విదియ ఫనివారమున (క్ర). శ, 24.1948) దండక కుసుమావళిని రచించినట్లు చెప్పికొనిరి, ఈ కృతి కోదండరామున కంకిత మీోయబడినది. అయిదు దండకము లును తగణమాధారముశ రచించిన వే, స్తు త్యాత్నక ములై నవి. పరన యోగ్యములు. “శీనుము దండకములనే రచించి పొత్తము వెలువ రించిన దీయన ఒక్కరే,

ఇక్షు భఛగెివదంకి తములుగా వెలసిన రచన లన్నియో దండక రూపమున వెలువడినవి. అల్లి వాటిలో పీరభదు౨డం, మీర్డి సాయిబాబా సంకా/మిక వ్యాధి నివారణోపాయములుగ తలచి నూకాలమ్మ, మరిడమ్మ: పోలేరమ్మ, తలుపులమ్మ మొదలగు (గామ దేవతలపై స్తు తిపూర్వకము లై న దండకము లెన్ని మో 'వెలుపడినవి,

[పవిహించెే నదులపై పవి(త "దేవతారాధన. భావముతో దండకములు పుట్టినవి. అట్టివానిలో “వల్లూరి హనుమంతరాయ శాశ్రిగారి వుష్కర దండకము, వేమూరి నలపింహం గారి కృష్ణానరి దండకము ఆఉరక్కొా.న దగివపి,

“-వేచరువంటి దండకము పెద్దలనుడ్డ వహించి

ద్వీపవతి_ పభా వమలపేశల ఫవుష్క_ూరవృ త్తి ధర శ్రముల్‌

భూపతి బర్కటుల్‌ యగమ ముఖ్య వి జేవ దరీససప్ల యిల్‌

శ్ట్రీపతులు_త్తముల్‌ దయ సుశీల నమిర రూఢి నెంచితిన్‌”1]

(పుష్కర దండ కాంత పద్యము)

క ర పవేపరువంటి దండక మనుట అంతు బబ్బనిగి స్వచ్చమైన దనియా * దినష్మతికవలె పుటలు (దిప్తుమూ చదువునట్టుగా తీశవ'లె సాగెడి రచన యనియూ ? వడ శ స్రమున వేపరువంటి దసిరో "శెలియ నిది. తినల్‌ (పీ “ఓటు. "వేయించి నమ _స్తంబు 4రోటల్‌ , శల్కుటర్‌ 9

156 తెలుగులో దండక సాహిత్యము రాజమహేం[ద ముస్తాగిరి, రిపోర్టుల్‌ , డిస్ట్రిప్ట్ర సిర్దాఫ్థు మెమో'-రాండ ముల్‌, శెల్చునర్విసుు సమన్‌ చేసి, బిల్సింగుబున్‌, దస్క_తు, బుకేదార్లు; “బేటోళరులు, చోపీలు, దస్పర్లు (డాక్టృ రు) నబార్లి నేటు, అ(శిత్యక్షా జల్‌ క దరోజబ స్తు, మార్క-ళ్ళు, డింగీలు, దీపావళ్ళీబేడు, దాఖలా "మొదలగు పారశీక, అంగ్లభాపాపద (పయోగముతో నిండినటువంటిది. దండక చృందమునకు అన్య ఫాషాపదముల నిచ్చవచ్చినట్ట్లు వినియోగించిరి.

క_ర్త దండకాదిలో “గోదావరీ పుష్కర మేత) దివ్య (పజా కేర్పి సామర్ధ్య హేలా మవాత్తుల్‌ నదీ సం స్తుతుల్‌ జేసి వర్షించెదన్‌” అని చెప్పినను ఇది స్తుతిపంమైన రచన యెంతమా తముగాదు,పుష్కుర సమయమున (ప్రభుత్వము కావించెడి ఏర్పాట్లను విశదీకరించును. అంత మూ(తమే దీని (పయోజసము. కర్త ఛందస్సును గూర్చి ఫాపాపద జాలమును అప భంశము చేసినను ఛందఃపరయైన తప్పులు కోకాల లు, అందునను ఇది గద్య దండకము, ఒకవిధముగా దీనిని గద్యమని చెప్ప వచ్చును,

ళృస్తా ముష్తాతు దురితం సిఘ్టా సుజనపావనీ

స్నరణాన్నుు క్రిదా వుంసాం భఛగవన్నామధారిణో అని కృష్ణానదీ దండక [పారంభమున జెప్పబడినది.11£ కర్త "వేమూరి నరసింహం, నాలుగుపాదముల నంస్కృత దండకములను తెలుగు కవులే ఎక్కువ మంది కన్చింతురు,

(శ్రీమదాం[ధ వాల్మీకి రావమూాయణ కర్త వావిలికొలను సుబ్బరాయక వి కృతమెనవి ఆంజనేయ, కువూర దండకములు, 98 అంజనేయ దండకము స్తుతిపరమైనది, రామాయ గేలిహానమున వాను మంతుని సాహస కృత్యములు; భక్రీ భావము క్ష_ప్తముగా వర్ణించి నటువంటి పరంపరాగతేమైన రచన, కుమార దండకము ఒక (పత్యేక సందర్భము కలిగినది,

తృతీయాధ్యాయము 157

(శ్రీ సుబ్బారావు పంతులు గారికి నంతానముళేదు,. ఆ కార అము చేత తన తము జైన రంగారావుగారి లెండవ కువూరు వెచు చె కది ఫు(తవాత్సల్యముతో' మెంచిరి. క$090లివ సంవత్పరము ఫి బవరి నెలలో ఆ బాలుడును మరణించెను. ఆ మరణమునకు ముందు వ్యాధి (గస్తుడె న ఆ బాలుని తన తొ'డలప్తై పరుండ బెట్టుకొని సుబ్బారావు గా ఈ దండకమును జెప్పిరి1పే

పన్నాల "వేంకట సుబ్బరాయశర గౌరు సుదిర్హ మైన (న్‌ "వేంక "బశ్వర దండకము నొక దానిని 'జెప్పిరి.115 కఇంతవరకు (సల్వేక దండక ముల చినరన పద్యమో; న్లాకమో (వాయుట పరిపాటి లేదా దండకము నంటే తమ వంశమును, నామభేయమును పేర్కొనట జరిగినది, శర్మగారు అట్లుగాకే , తక్కిన కావ్య (ప కియలో అంతమున (అశ్వాసాంతమున కూడ) ఉపయోగిం చెడ్‌ గద్యమునే ఉపయోగించిరి. గద్య. “ఇది (శ్రీమదిందిరా సుందర చరణారవింద మకరందపాన తుంగ

“లీందుోుండును, పన్నాల వంశ పయః పారానవార జ₹రవ

మి_తుండును, కొండిన్యన గోత్ర పవితుండును, లన్మీనర్సాఖి

భావు వౌతుండును, నృసింహార [్‌ ఫు(తుండును నగు "వేంకట సుబ్బరాయశర గ్రెచే (రచయింపబడిన వెంక కేశ్వర దండకము సనమా"ప్మిలో

వెంక మేశ్యర స్తుతిపరమైనది, దశావతార వర్తి తమైనది,

(నీ) కొండూరు వీర'రాఘ వాచార్యులు-అఆంజనేయ దండక ము నొకటి రచించిరి. ఉభ వజ్జసన్మ వృత్రైంతమున్‌ భ శ్ర భౌవించియీ జన్న ధ న్యంబుగా 'జేసికొందున శ్రసుత్పుతుో యని చెప్పబడ్‌నది. “రామాయణ క ధాసందర్భముల కిందు తావు లేదు.

“ఈశ్వరీ శాంభవీ గారీ కౌమాకోయను నామములతో నంబో ధించుచు రచించునటువంటిది 'ఈశ్వరమృ్నగారి దండకము, 1* కర

158 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము “కడియాల వీరపూరయాచార్యులు* అదిశక్షిపరమైనది , దండకము, ఈశ్వర వు శ్ర పోతులూరి విరహ శ్రంగార పు(£ిక యని చెప్పబడినది, ఆమెను సలువిధములుగా స్తుతించునద్‌ దండకము, అనవసరమైన ఛర్రాడంబరము మోదు మిక్కిలి కన్చించును.

దత్తాత్రేయ వృత్తాంతమును వివరించునది దత్తాతయ దండకము. కర్త శ్రీరామ్‌ ఏర (బహ్మకవి. దం, “(శ్రీమన్నహాబేవ 'దెవాచ్యుత (బహ్మా సయు క్త వమనూ_ర్పి

(తయాద్భు తొకార | సాథధ్వలలామానసూయాతి (బహ కి

ద్‌ త్తపః పా)_ప్తపూజ్యత్కుమారా 1” అని దండకము వపా/రంభమగును, తరువాతి నారదుడే తెంచి (తిమూర్తుల భార్యల యొద్దకు ఇనుప ముక్క_లను తీసికొనిపోయి. వానిని అహార యోగ్య ముగా చేయమనును. అంతటవారు నారదుని పరివహాసించిరి. నారదుడు, అతి మహాముని భార్య అనసూయా మహాదేవి పనిని ఆహార 'యోగ్యముగా చేయగలదని చెప్పెను. ఈ విషయము నెరిగిన (తిమూ రు లామెను మూయారూపములతో పరీవీంప దలచిరి. బ్రనుప ముక్క_లను గొనిపోయి భోజనమునకు యోగ్యముగా చేసి, ఆహార మును వడ్డించుమని, వివస్తాాఢ్యలౌవారి అతిధ్యమే గైకొందుమని నియమము 'నేర్పరచిరి. ఆమె ఏరు సామాన్యులు కారని (గహించి, (తిమూూర్హులను పసిబొలురుగా మలచి కోరిన విధముగా అలిధ్య మిచ్చి నది, తదుపరి (తిమూరుుల భార్య లే తెంచి పసిబాలురుణా నున్న తమ పతులను జూచి యథా స్వరూపులుగా చేయుమని అననూయా "దేవిని వేడంకొనుట లోక మాతలగు వారిని అనసూయాటేవి కీర్తిం చుట, ఓ దివ్యమాతలారా మో భ_ర్తలనూవు(తులవలె చూచుక్‌ నెడి భాగ్యమును కలిగింపుమని అననూయాబేప్‌ వార౭ని్‌కోరుట్ట జగనా గలే లగు నా మువ్వురును తమ నిచేఘులమయేుక్కడ అంశంనర ఉత్తమువేయుటు

తృతీయాధ్యాయము 150 జరుగును, ఈ కధనంతటిని కవ్తి కమసీయముగా దండక రూపమున వెలువరించిరి దత్తాత్రేయుని కొలిచెడివ'రికిది ఉపాసన స్తుతివంటిది* క ర్త తగణమునే వినియోగించిరి రచన సుబోధకమైనది.

ఈ యుగమున వెలసిన ఆధునిక దండకములలో “'మవూన్చ(వ్రీ॥ అనసూయా బేవి సోత9 దండక* మొకటి 1*ి కర్త యెవరో తెలియదు, జి-ల్లలడిమూడి అమ్మవారి ప్రై రచించినది. ఎచ్చటనయినను కృతి కని పించి కర్త నామము తలియకపోవుట కద్దు, కృతి వివరములు లెలిసి, ఆకృతి కానరాకుండుట కగ్గు ఈ ఆ₹ెండిటికినీ భిన్నమైన సంఘటన యిది పొత్తము నిన్న కాక మొన్న అచ్చయినట్టున్నది. కృతికర్త నామము లేకుండగ'నే పొత్తము వెలువడుటకు కారణము దురూహ్యూ మైనది.

కృతి కర్త దండకము నందు అనఘూయా మహాబేవి జన్న వృత్తాంతమును "జెలివిరి, “ధరన్నన్నవా సాక వంశావతో త్తంసనమ (నీమణీ రంగ మూం బా సతీయు క్త సీతాపతీశర్చు సుకోద యో శ్రేజమా స్‌ పరానుదళశ క. *_. రాకా నివొారాజ నా₹శ్వరామాత్య హస్త గృహిా తాత్మిపత్నీ జగత్సర్య క ళ్యాణయత్నీ పవి([తాన్న సూయాభి ధేయా భిగణ్య. =. పరాశ కి జిల్లెళ్ళమూచడిపురీ నిత్య నివాసి” అని “లిపీ యుండిరి. “(శామంజుల స్వర్హ మాణిక్య నంధాన మంజీర ని క్యాణ విళ్ళార మాతంగ దూనామణివిశ్య విశ్వోదయ-నంద చిచ్చక్తిరూప (పదీవోన్నతీ సగ్యలోకోన్న తీచేవ "దేవర్షి నంస్త్రత శం తత్సవిఆ "ది (పావోదయాత వంలే ్‌ మం(తతిపాద చ్చతుర్వింశత వీజగాయ విట అ నే నంబోధనలతో దండకము (పారంభమగును,. ఈ దండక కర్తే తచుపరి స్తోత్రమాల యను పేరున మరియొక దండకము రచించెను. అనంబద్ధమైన కళ్టాడంబరముతో నడచును,

160 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము (శ్రీతెల (ఛమరాంబా దండకము, శివదండకము అను రెండు దండకములు కన ఎట్టుచున్నవి.*ోో కిక ర్త యవరో తెలియదు, సీ గకోట వంశాప్ట మండిత చం దుడు భోగియా (శ్రీ, ఏరయోగిగురుని దండకం౦బు రచింప దలచినాడ శివభ కుకు మహో సిద్ధి నొనం గడ్‌ దండకం బఘజాల ఖండనంబు (బహ శహ త్యాది వాపములను దొలగించు దండకం బఘజాల ఖండనందు గీ మూడు వేళలన గ్రరియింప ము క్తికలుగు నాయురార్‌ "గ్య విభవము లన్ని గలుగు క షపృ్రజాలంబు 'లల్హను కదలి వెడలు (ల్‌ కివస్తోత + దండక సిద్ధి మహిమో అని క కిక్‌ ర్త దండకాంత మున పలశ్యుతి ఇచెప్పియుండెను ఈయనే శివ దండకమున తనను గూర్చి “స్ట ఏ్‌ఠ మ హేశ్వరార్యు స్వామ్‌న్నది న్నిల్చీ సీ నావు ధ్యానంబు నే చేయగా బూనితిన్‌ లింగ ధవళాంగ మంగళా "కాళి భక్తుండ భృంగి గో తుండనౌా ఈశ లోకేశ భూలేశ విశ్వేశ "దేవా నమస్తే సమ్మస్తే నమః” అని ఇచెప్పుటను బట్టి కాళికా భక్తుడనియు, భృంగినోతు్రడనియు తెటియుచున్నదిగాని నామము మా(తము గాన రాదు. మధురధార కలిగినవ్‌ రెండు దండకములును. ల్సి ల భ్‌ మ 'రాంబచా దండకమునందు కృతి కర్త మానవుడు జన్ననె ల్పీన నాటి నుండ్‌ క సష్టముల పాలగునున్నాడనియు, అన్య చ వములను మనసునందు నిలపక నిన్నే వేడుచున్నాననియు, స్తుతిపరమైన చక్క-ని రచనచేసిరిం

తృతీయా ధ్యాయము (21) శేగ్రే

(శ్రీశ ల భ్‌ /మరాంటబా మల్లి కార్డున సు పభాత దండకము అను "పేరున 'వెన్నె లక్రంటి లవ్మీ నరసింహా రావు శారు కూడ దండకరచన గావించిరి... ఈ దండకమునందలి భార ఎక్కువగా వేంక కేశ్వర స్వామి సుప/భాతమును వోలి యుండును,

ఫ తావధానులు 'అవ్యారి సుబ)ివా చివ ్యగెరు, గ”రావ రుల "రావుక ఖని గానును కలసి నరన్వతీ, ల్రినిస్షు, ఫ్‌ంలనీ ఖై ఈశ్వర, (శ్తీమదాంజనేయ నామములతో అయిదు దండకములను రచించిరి.12=

తెలుగున దండక రచనయందు (పత్యేక (పతిప త్తి కలిగినవారు, రామవూయణ కధ నంతటిని సుదిర్ధముగ “దండక రావూయణి మను వేరిట రచించినవారు. (శ్రీ) కలుగోడు అశ్వత్థ రావుగారు 128 (క్రీ శృ, 1901. 72) ఏరు రాయ దుర్గము "తాలూక యందలి కలుగోడు (గౌమ వొ_న్తవ్యులు, ఇది లఘు కృతిగా చెప్ప శక్యము గాదు. 228 ఫటల బృహాద్ద)0ధము, 'రావూయణము నందలి ఆరు కాండములను దండక రామాయణము పేరుతో దండక చృృందమున (వాయబడ్‌నవిం అంతటి బృహ దేతివృ_త్తమును దండక చ్చందమున రచించుట మిక్కిలి కష్ట సాధ్యము, ఇంతదనుక "తెలుగు దండక సాహీత్యమున ఉంతటి సావాన రచన జరుగబేదు.

తగణఫఘటిత మగు సంప్రదాయ రచన యిది, గద్య దండక మని "వేము చెప్పనవనరములేదు. రామకధ రచించు పట్టున దశరధుడ్దు భఛరతుగు, జనకుకుు విభీషణుడు మొదంగు శబ్బములు తగణమునకు లొంగెడివిగావు విభీషణ శ్వమున ఒక గురువున్నను తక్కినవి నర్వ లఘు శబ్దములు. స్వరూపసోని జరుగవలసి యున్నది. విభీషణుడు శబ్దము విఖీపాఖ థి దె ల్యేందుడు, విఖీిషుండు మొదలగు నామూంతర ములతో అక్షర లాఘవక్వేమున రచించి యుండెను,

శే౮9 "తెలుగులో దండక సాహీత్యము

వార్నీ! "రామాయణము పాభానమైననుః రంగనాధ "రామా యణమును గూడ అనునరించిరి. అను అశళ్వత్థేరావుగారు స్వాతం (ల్యేము గాడ (పదర్శించి యుండిరి.

వాలీ లీ రామాయణమున దశరధుని మృతికి క శేయి పిలవించి నట్లు కనిపించదు. అశ్వట్థరా గారు కైకేయి దశరధుని మృతికి మిక్కిలి దుఃఖం చినట్లు చిత్రించిరి, అశ్హ, మాయలేడి రూపముననున్న మారీ చుని తేరుముచు (న్రరాముకు వెడలును, ఎంలకును దిరిగిరాడు, నీత (శ్రీరాముని జూడ్నకె లమ్మణుని "వెడలువమునును, అతడు ఎంతకును 'వెడఎడు. సీత అతనిని నొప్పించి (నీ/రాముని 'వెదకుటకు పంపును, ఆ సందర్భమున ౬ త్మ ణుడు సిత యడల కటువ్రగ మాూటాడినటులు (దిక్‌ "త్వా మధ్య (పణశ్యత్వమ్‌. అర. 4-51) అని వాల్మికి రచింపగా? అశ్వళ్ధే గ వుగారు “త్రల్సీ! లయ టుల్‌ చెల్లునె తప్పుగా నన్ను భాపింపగా నిమ్మునిన్‌ బంచ భూతమ్ములే సోచు! జ్యాగత్త! నేబోయి వత్తున” అనీ *చేవాంబు కంవింవగా నీరు నేతంబులన్‌ "రాల గేల్నిడో "వడలి నటులు రచి.ఛి యుండిరి,

పానుమంతుడు లంక్రయందు నీతను వెదకుచుండెను, రావణుని సయ్యుమై నుండో 'దరిని జూచి నీతయని (భాంతిచెంది తన వాలమును జాడిం చినటులు, ముద్ది డినటులు, గంతులు ఇ చినటులు “మొదలగు చేష్టలు చేసినటులు వాల్మికి రచించెను, అళ్వభ్ధ రావుగారు తమ (గంధమున మండొ దరిని జూచి “దివ్య సౌందర్య రేఖల్‌ విలోకించి యన్నాతియే సిత శానొవు నంచెంచి నుల్లమున్‌ గా్యతమాపాదమున్‌ జిల్ల నన్‌ నీరు గ మా నన్‌ విచేష్షుండునై నిల్చి హో! నీత దుస్తాతు టె న "“రావణున్‌ గూడె నింశేల నా సాహనంబేల (ర్రీరాము యత్నంబు అని వివారిం చినట్లు హనుమ పాత/5కు జె-చిత్యము చేకూర్చి యుండిరి,

ఇట్లు అశ్వత్థ రావుగారి దండక రామాయణము ! జెలుగునందలి

తృతీయాధ్యాయము కే(8 రామాయణ కృతులలో (_పశ్యేక (సతిపత్తి కలిగిన దనుటలో విప్రతిప త్తిలేదు, అశ్వళ్థరావ గారు “ఉత్తరగీతా దండక” మను పేర మరియొక దండక్రమును రచించియుండిరి. 12 (ప్రీ) గ "డపా దాచార్యు*వారి ఉత్తర గీతకును ఈ దండకమునకును ఎటువంటి సంబంధమును లేదు, దీనిని కన్నడ భాపలో జపాస్పేట వా _సవ్యులు, న్యాయవా దులు నగు మైదూరు తిరుమలాచార్యులుగాను నరభ రగళ యను ఛందమున రచించిన ఉత్తరగీత దీనికి మూలమట, ఈ దండకక్క తి కామవరపు నసనూఠత న రాయణగారి భార న్‌ గపవెేళమ ఇగారి!ి అంకిత మీోయబడినది, భారత యుధ్రానంతరము గీతోప'ేశమును మరచిన అర్జునుడు రాజ్య పరిపాలనము విషయభోగముగ త-ంచి విచారించు చుండగ, కృష్ణభగవానుడు మరల అర్జునునకు ధర్శతవ్యపబేశమును జేయును. ఈ సంఘటననే ఉ_త్తరగీతగా 'చేరిడిరి, దం, “ీళ్ళప్ణ! యేనిట్లు 'రాజ్యంబు, 'రాజ్యంబటంచాన మాకీవు గొల్బంగ? నదృంధు మి తాళి సంహారమున్‌' చయుటన్‌, రక్త ఏ కంబులౌ హ_స్రముల్‌ గొన్న యూపాగ్లు 'రాజ్యంబు త్యాజ్యం బుగా కెట్టు పూజ్యంబగున్‌ భోగ 'రాజ్యంబగున్‌ మాధవా |! సింహృకై శ్‌ రమోనా విరాజిల్లు నావీర సౌభదుడా పోయె! మూతొత్త వంశఫుంధాత, మా తాత మానేత గాంగేయుడో కూలె గట్టా | ధనువ్న్మన్‌ మహాలోక పీరాధి వీరుండు ల్మోకైక శూరుండు, వీద్యా గురుండ = ఫఘటోదూతుడె " దోంణుడో “వేడుగా!, అం నాడు గతో ప'బేశంబుచే దీర్చుగా నాత్న చ"ర్భల్య మున్‌ జూసి యుద్ధావసిన్‌ గాలరుు దుండుపవై నిలి స “వేదండ తండంబులన్‌ దూకి దూశాడి పోకార్చు నాశేనరీ శాబక్రం బట్టులన్‌ వైరి తండంబులన్‌ బెండె ముల్లోక ఏకఠుండునా పేరు

కే6 “కెలుగులో దండక సాహిత్యము గవ్నటి యీ గండదేరీలి కారణంబేమె ? 4..... సత్యంబు లే నినుడుల్‌ "వేనలున్‌ జేసి జెందంబు గానిల ని సుమి! నల్ట "కా డెను, కాంతారమే శాంతికిం దావలంఒ౦చు. .. అని అద్దునుని ఆలోచనలు ఉత్తరగీతోపబేశంతో “ఓ చేవ జ్ఞానోదయం బయ్యె! మద్చావు మూలంబునన్‌ దాల్ఫీ సాామా జ్యమున్‌ ధర్మ నంరత్షణన్‌ జేతు సీయాల్డ నేనాదలన్‌ దాల్తు నో మాధవా | యోజగన్నాటకాబార్య |) నిమాయ చాటంగ సాధ్యంబె కావొక్క నీపాద పదావధానంబునన్‌ దక్క సద్భక్త సంరత్‌ దుష్టాళి శితూ! దయాపార! లీలావతారా! హరీ! శేశవా' మోత్స లథత్సీధవా! జేవలేవా! నమ_స్టే నమ స్వే నమః ఈ ఏధముగ కృ స్తార్దునుల మొక్క నంవాదము ఉత్తరగతా దండకమున చక్కగ రచింపబడినది, రచన సుబోధకము తగణయుతమైన గద [1 దండకము. కామవరపు సత్యనారాయణగారు - (శ్రీ గజానన దండక మును రచించిరి.*2ీ విశ అలమూరు (గామ వా_స్తవ్యులుం ఈ దండకమును 'వెలువరించినది పేరూరు గామ వాన్త వ్యులవైన జిల్లళ్ళ వె కట భానోజీ రామయ్యగారు, “(శ్రీపార్వతీ పులే సత్చుణ్య ఇారిత్రం (శ్రీ? సిద్రి విఘ్నేశ! లంబోదరా! ధూమశేతు గణాధ్యతమా! సీమిద నే దండకంబాక్క_టించేయ నూహీింఛి. ...” యని మొదలిడి జేవలోక మున యిం[దుడు జో్యోతిశ్శాస్ర్రు పొశంస "వేయుట, పర మేశ్వకుడా జ్‌ తిశ్శా స్ర్రృమును పరీష్మంచి దృ శ్యాదృశ్య మగునట్లు శపించుట "దేవతలు గజముఖునికి విఘ్నాధిపత్యము నిచ్చి పూజించుట, రాచ దృన్టి చే వినాయకుని ఉదరము పగులగ పార్వరీబేతి చంద్రుని శవిం చుట, పునర్టీ వితుడగు వినాయకుని దీవించి. పార్వలిబేవి చందునికు తానిచ్చిన శాపము తిప్వ్పుటు శమంతవొ పాఖ్యానము, జాంబవతీ పరిణయము, (శ్రీ సత్యభామా పరిణయము, గ౦ంధోత్పల్ని ఏవరము,

తృతీయాధ్యాయము 103 (శ్రీ కోనసీమ. వెంకట భనోజీ రామయ్య కళాశాలాశ్‌ర్యాదముత్‌ చండకర ము ముగియునుం

"దేవతా సృతిపరమై దండకములు చాల పిరివిగ రచించి యుండీర్కి అరవ రిలో “ఆంజనేయ దండకము - గడ్డం సూర్యనారా యణ,ేకో సరస్వలీ దండకము - చుండ వీనేశ్వర రావు ఆంజనేయ దండకము - నరనీింహాం]ే ీ విఘ్నెశ్వర దండకము .-_ దొంత రాము దాసు**ి దండు మారెమ్మ దండకము - శేపూరు నరసింహం నూకాలమ్ము దండక్రము- మేడపల్లి నగోఏందుడం,ే8 కాళ్ళీ దండకము - గుండు న ర్వేశ్వరుడంేి అమ్మవారి దండకము -- బ్రేత లమ్మ నరసీంహం,1తి మొదలగువారి దండకములే గాక్క కృతి క_ర్పలు "శెైలియనివియును పెక్కు. గలవు,

ఈయుగ దండక రచయిత లో ద్విభాష్యుం ఫుల్ణక వి యొకరు, ఈయన రచించిన దండకము 6న్నియు నం కామిక్‌ న్నాఢ్‌ నివారక "దేవతా స్తోత) ప్రాయము నవే. ఈయన లఘుళ క్షి నూకాలమ్మ వురిడవమూాం'బ, తలుపులమ గ, అను నావముము*తో దండకములు రచించిరితేకో

ఫుల్ల క విగారు విరాఫఘ్రరమునప చేరువలోనున్న దుర్తాడ (గామ వా_స్తవ్యులు, ఈయన రచించిన దండకము లన్నిట య దును తన నామమునే గాక, (గామ నామమును, తలిదండుల నావముములను పొందుపరచి యుండిరి ఈయన రచించిన దండకములు నాలుగును గాంమదేవతలకు సంబంధించినవే అఘుశ క్రి దండకము కూడ నూకా లమ్మ స్తుతి పరమైనదే. ఈ నూశాలమ్న్మ 'దెవాలయము సాధారణ ముగ (పతి (గామమునందును కన్చించును. (గామములందు వ్యాధులు సంక /మించినపుడు (గామచేవతలకు జంతుఒలులు నిచ్చుట, యేశేట జాతరులు చేయుట పరిపాటి. అమ్మువ రు (గామవాసులను

166 "కెలుగులో దండక సాహిత్యము తన చల్దని మూవులతో రతించునని గామవాసుల నమ్మకము. అయినను జూతరులు జరుగుట, బలు నొనగుట పరంపరాగతముగా వచ్చుచునే యున్నది, కర్త ఒకచోట “నీరూపముం జూపి దూ యీణ్సీ కామినీ మోహినీ, చ్రైత్యకూప్మాండ సంధిగహాదుల్జముం 'బాధలం బెట్టకుండంగ త ల్కైశముల్పట్టి పతుంబులం్యదుంచి సతుంబులం జించి హ_స్తంబులందు)ంచి దున్క-లౌనట్లుగా భూమివై గూల్చీ యవాటి నెల్ళన్టైలంగించి వారించి మాపిల్లల న్బోకి యున్నట్టి యుస్తంబు, వాతం బులున్‌ , కాళ్ళ యీడ్చున్‌ బర్మాకెన వాక్యంబులున్‌ చాపహాములా న్‌ఏ ఆల్కంబు లాడిం చవే, పెంచే త్తి యా"బ ధీ గా/మమం దంతవమా (తంబు “లేకుండగా జేయవే. . .అని గామ జేవతేయగు నూకాలమ శను స్వుతించును,

అత్యాధునిక ద-డక క_ర్తృలలో (నీ) తమ్మన "వేంక కేశ్వరరావు ఒకరు. ఈయన మహాజేవ స్తుతిమంజరి నామముత్‌ ఈశ్వర దండక మును,** అంజనేయ _స్తవాతురి నామముతో అంజనేయ దండక్త మునుేేీ రచించిరి,

ఈశ్వర దండక మునందు “న్వియ వమూయా రజః స్వీకృళిన్‌ బ్రహ చె వెరి క్రర శ్రంబులన్‌ వారు భోగించి నిష్క్లరు శ్రమ. ముక్తి మారంగానన్‌ ఏలుగా సృష్ట కార్యక /మంబున్‌ యధాకర ౮ నిర్చిష నిర్దుస్ట మార్షంబునన్‌ పశ్తపాతంబు "లేకుండ సాగించినావపె కదా! సత్వముం బూని విష్ణుండవై. సర్వలోక స్థితి ప్లార్ధసీయ వ్యవస్థా (పతిస్టాపనా చార్య వర్యుండ వై లే క దా! ఇట్లు పర 'మేశ్వరుని "కార ఫలే /యమును వివరించిరిం పర మేశ్వర స్వరూపమును గూర్చి “ది-పేచింప సీజాగరూ కత్య మే సృష్టం న్‌ స్వప్న మీ నృష్టుం సీ వాక్కు మంతంబు, స్‌ మానమే సత్తపోనిష్ట్ర నీ శ్వాస 'వేదంబు, నీ (పతి వర్షంబు, స్‌ భూ)9లతా కంపముల్‌ ఫొమ్మెరుంగుల్‌. నీ మందహాసంబులే వెన్నె

తృతీయాధ్యాయము 167 లల నీదు కో ౧ధ మె క కుండ, కరాళించు నీ హుంకృతుల్‌ స్‌ప్వూం'౦ (గక్కు నిర్దాతీ ముల్‌ , సదు పాదంబు పా తొళభలోకం౦ంబుం నిమధ్యముర్వీ తలందబిక్ర, నీ మూర్ధ మే సత్యలోకంబు, నీ శశపాశంబ యాకాశ ఛామంబు నీ రోమముల్‌ వృశ&ీముల్‌, సీదు కాఠిన్యమే _క్రైలముల్‌, సీదు మృదుత్యంబె కూలంకపల్‌, నీదు కస్ఫప్ప పాటుల్‌ గణింపగ మన్వంతరంబుల్‌ , విభొగింప నీ వావుపార శ్లప్టంబు (స్రీ త త్త సంప ల నీ దవీణాంగంబు వుంభధావ విన్చూ రి, సని కూచరాగంబె నంగీత వా న్రంబు, సి పాద విన్యాస మే నాట్య జా న్రుంబు; స్‌ వాదభాతు ర్య్యమే తర్క. శాన్తంయబు, నీ నామమే శబ్ద వాన్రుంబు, నీ న్రైజమే తత్వ శాన్రుంబు. స్‌ లీర్చె ధర్మంబు స్‌ యాత యర్థంబు; స్‌ కూర్చ కామంబు. నీ చేశ్చె మోశ్షంబు అని నమస్త ప్కకృతిని, సకల చరా చర జగత్తును పర మేశ్వర స్వరూపముగా కవి వర్ణించిరి కవితాధార అనర్షళమైనది, (పాచీన కవుల సరసన నిలువగల శక్తి గలది. ఈ దండకమున కర్త పర మేశ్యర పరముగా తొంబది విశేషములను వాడి యుండిరి.

నారదుడు, ప్రహ్లాదుడు, ధుూవుడు, అకూ)రుడం, ఉద్ధవ్రుడు; ఛీ్‌షు దు అర్జునుడు; కుబేరుడు, గ చెం దుడు, విఫీషణుడు “మొదలగు వారి వలె అంజనేయుడును మహా భక్తుడు, తక్కిన వారందరూ పురాణ (పసిద్దు లేగాని, ఆనయ ఆరాధన జప యోగ నలో కళిగినవారు "కాదు. ఒక్క- ఆంద నేయునకు మాతే మే ఆలయ ప్రతిష్ట, జపయోగ వలే పారాయణ ఫఎము, భక్రానుగ,హ శక్షి, వరదాన సామస్థ్యము ఉన్నవి, అట్ట హనుమంతుని మై తెలుగువారు కొన్ని వందలి సంవత్సర ముల నుండి దండక రూపమున నస్నుతించుచునే యుండిరి, అత్యాధునిక ముగ తమ శన వేంక కేశ్యరరావు గారుసు సుద్‌ర్ధ్హ మగు దండకము నొక డానిని అంజ నేయస్వామి పై రచించిరి ఉభయభఖాౌవలు కలసీ నమూన ముగా పరుగులిడును,

166 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము

“తెలుగున దండక సాహిత్యములో హాన్యరన పూరిలేమ్ములై న కాఫీ టీ, పొగాకు మొదలగు దండకములు కూడా జని ఛినవి. చత్యూ ధ్యాయమున ఏనివి వేర్కొ.నుట జరిగిన ది. ఇట్టి దండకము ేగాక, తిట్లు కూడ దండక రూసమున వెలువడినవి, గుక్క తిప్వుకొనకుండా తిట్ట వ లెనన్న దండక చృంద మే తగినదని తలచిరి గాబోలు, ఈ తి దండకములు నాకంటబడినవి శాన రావూరి దొరసామిశర గారు చెండు తిట్ట దండక్‌ముల విరముఎను సేకరించిరి,

“ఇయ్యది కోపూరి రామయ్యను సంస్థానోదో్యోగిపై చెప్పినది. మున కవిగారి బం రామయ్యగారి దొడ్డిలో కూరాక్ట తోటలో పడి మేసినది. 'రామయ్యగారి భార్య కవిగారి భార్య కామాతమ్మత్‌ తగవులాడినది, అంతట ఊరుకొనక (పతలిదినము కవిగారి కుటుంబమును తిట్టుచున్నది. ఒక సంవత్సరము గడచిన తఠకువాత నిత్యము భరించు బాధ కామాత్షమ్మగారు కవిగాంతో చెప్పి పితీకారము చేయగోరినది. ఆమె చేసిన తప్పుకి తల తీయవలెనే గాని, (బహ హత్య వాటిల్లునని తత్‌. ప్రత్యామ్మ్నూయముగ రాజుతో విన్నవించినాడట కవి, అది కానిపని అని ప్రభువు తలపగా నేనే ఆపని చేయించెదనని కివిగారు అన్నారట, ఇంతలో రామయ్యను 'రావలసినదని 'రాజువద్దనుండే వచ్చిన వార్త తెలిసి రామయ్య అభ్ధానమునకు “రాగా కవిగాగు బూసి క్రోపో.ది కడై తన తిట్లను దండక రూపమున ప్రవేశపెట్టి ప్రయోగించి నాడు” 15 ఈ కధ 'కార్వేటి నగరములో వాడుకలో నున్నదట. దం ఛీభీ ఒళే పాతకా! ఘాతుకా! దుర్నీత! ఉచ్చిష్టపున్‌ రోత!

చారాంగనా మూత /ముల్‌ పట్టు ముంఠతా! ఇదే చూడగా! ధాత

సీ వ్రాత నాచేత పట్టిచ్చెరా నేడు! దుర్చీజమూూ సాజమా, వర కోవూరి రామూ హారావూ గులావమూ, ఫురీవంఫవు తూమా, ఉపారాల వేటా...” వినలేని మాటలు తిట్ట రూపమున వెలు వడినపి. తుదకు కోవూర8 రామయ్య తిరిగి ఇంటి కేగి లోసి

త ఫతీయాధ్యాయము (బల్ల 109 క్‌ డంగిడుతున్న నమయమున ద్వారబంధము తలకు తగిలి మంచముపట్టి మరణంచెనట కధ నిజమగునో లేదో గాని కవికి అనర్లళమైన కవి తాధోరణి యుండినట్లు తెలియును, విజయనగర సంస్థానములో పూసపాటి ప్రభువులు (బాహ శ

ణుల కిచ్చిన భూములను కస్తూరి అప్పయ అనునతడు నిఘాతము

కలిగించుచుండగ ఎవరో కవిగారు చెప్పిన మరియొక తిట్ల దండకము కలదు. కవిగారి పెరు 'ఆలియదుం “శ్రీయుత పూనపాటి కులసింధు సుధాకర్నులె న భూపతుల్‌ వేయితరాల నుండి కడు వేడ్క. నొసంగిన యట్లే మాన్యముల్‌ న్యాయముదప్పి ఘాతకొడిగట్టిన నీ కులమున్‌ యశయు నీ యాయువు మీణమై పోచను యధాగ్ధము నమ్మర కస్తురపష్పయా, (దండ కాంత పద్యము.) దం. నీ కెంత చేటున్న దో కాసి భూలోక మం దెన్న డున్‌ "లేని దురా గపాలోచనల్‌ సంభవించెన్‌ మరిన్‌ నీకు నీసారి యాగర్ని స "శ్ర తవ్చీనన్‌' ఒక [_ యేడాదికిన్‌ మోాదుగాకుండ సీ దావ్టు సిక్కంబుగా నమ్ముమూ (బహ్మా బేవుండు కంభుండు నీకడ్డ యై వచ్చినా నామూటకుం దప్వుగాదు ఛి లండి! మొండి శిఖండి, గులామా'” 18ీ విజయనగర సంస్థానమున చిన విజయరామరాజు (1747-94) కాలమున తిట్టు కవిత్వము వెప్పగల దిట్టం “సూరక్షపి తిట్టు కంసాలి సుత్ని పెట్ట అను నా మడి కలిగిన “ఆడిదము సూరకవి యుండెను.

"కాసి ఇదమిళ్ధే ముగా వవరములు అతెలిలో వు,

$-4-8. ఆధునికయుగ విశిష్టత ఫ్‌ "నేటికి తెలుగు దండక సాహిత్యము "వేయి సంవత్సరముల

పాాయము కలిగినదై నది.

170 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము

భగవన్నులి కంకిత.మైై పారాయణ యోగ్య్యమగు దండకము రాను రాను శృంగార భరితమై, ఆధునిక యుగమున బారిత్రాత్నక సంఘటనలను కూడ రచించుట కపయుక్తమెనది, పకృతి యందలి ఉత్ప్చాతములను చెప్పినది. తుదకు కాపీ టీ, పొగాకు మొదలగు వ్యసనములు దండకమున వన్హింపబడి, హోన్యరసమునకు ఆటప ప్రైనది, ఇన్ని వధములుగ దండకము మలుపు తిరిగి అత్యున్నత స్థాయికి చేరి నేల నాలుగు చెరగులా వి స్పరించినది.

దండక తొఖకు వికాస స్థలి ఆధునిక యుగమునం చే యని చెప్ప వలెను. తిట్ల దండకములు దప్ప తక్కి-న వోకఠకడబన్నియును హార్షించ దగినవే, గతీ మూడు యుగముల కంకై వస్తు వైవిధ్యమున అనంత విధములుగ భాసించినది. భోగినీ దండశేతివృ_త్తమును చాల వరకు "నే కవియును రచింప బూనలేదు, ఒకటి "రండున్నను దత.ణాంధ) యుగమునందువ ల ఉధృత రూపము దాల్చలేదు.

“రాచరిక వ్యవస్థ 'తారుమ్నూరై జమిోంచారీ వ్యవస్థ యందడు గిడి స్వోతేంత్య సమరమున కవల యందు జాగ అతి కలిగినది, "కావు ననే నమాజమున కనుగుణముగ దండక యితివృ_త్తము మలచబడినది. తన స్వరూషమును స్వభావమును సంపూర్మముగ వ్య క్రీకరింపచేసి కో"సినది.

ఓ న్నత్యము కలిగిన గాంధీ వంటి వ్యక్తులు పరముగ, స్వాతం (త్య సం([గామమున ప) బోధాత్మకముగ, గుర్సింపదగిన ఉత్పొతము లకు గురుతులుగ, భోగలాలనత్వెము కలిగిన రాజకీయ నాయక్రుఎకు విమర్శగా, మిోదు మిక్కిలి భగవన్నుతి పరముగ, సంఖ్యయందధి కయె వస్తువునందు చెవ్‌ఫ్యము కలిగిన డై, (పబల [(పచారము పొందిన దగుటవలన ఆధునిక యుగమున దండక సాహిత్యమునకు వికాసస్థిలి యని తప్పక చెప్పు వచ్చును.

(1 / అఆధస్సూచి కలు

1. ౨108212 ౭82, భం 2000౯00 ౪16 9502 0% (16 0 611081 5016806 ₹23 6 ౦009826౯ 09౯00061 0 80101, 2820001147 2206 ౪6061 ే&64ే 20009166 019 7169 ౪28 02120484, 106 ౫౦౪08261 0901ల ౦ 06 82006 ౧20101, ₹%0 *23 46 20౬101 0₹ గం -

(4 ౦00మ0౯206230176 186079 0% 76610 1166౯20176, ౨?40-

1292 286 తం49ి జస ₹01109 5202 $52072. న ౧౦20161 02860, 293 )

£. (పబోధ చందో)దయము, చతుగ్ధాంకము. వు, 162 _64

5, బుతుసనసంహారము, వృతబోధ, శృంగార తిల కము, శృంగార రసాష్ట కము, సేతుబంధము, జో్యతిర్విద్యాభర ణము: కర్ఫ్ఫూరమంజరి, శ్యామలా దండకము, పుష్ప బాణ విలాసము, కాళిదాస పహన నము, ప)క్నో తృరమాఖ,కుంలేశ్వర దౌత్యెము, రాతసకావ్యము నవరత్న మాల మొదలగు ననేక కృతులు కాళిదాసు పేర గన వచ్చునుగాసి, యిందొెకటియు సిజముగా రఘువంశ కే ర్త దిగాదుం

సంస్కృతే వాజ్బ్వయ చరిత. నం పు. 2 7

శ. (ఈ విభాగము సౌలభ్యము కొరకు గావింపబడినది. ఒేకాలము నందు వివిధరీతుల దండక రచనలు ఫవుట్టుకః కూడా ఇందులకు కారణము, ఫురాగేతిపాన యుగమున స్వతంత్ర దండక కృతులు నామమాతిమ్ములై నవి. ఇక దమీణాంధ) యుగమున, అధునిక యుగమున స్వ్యతంత, కతు లధికముగ కనిపించినను గ/౦ధా:ఐతే ర్షతమునగల అవిచ్చిన్నతే కాదన రానిది కాన నవీయుగ పిభజు

5, (వేదముల కెల్ల నోంకార మాదియైన, కరణి గృతులకు నెల్ల (శ్రీశారమాదిగాన కవివరుళల్ల ను దానిదక్క-, నితర వర్షంబు లిడరు సత్క్బృతుల మొదల.) అప్పకపయము రి.౨51

172 అధసూచికలు 6, 'దేన బేవ మహా బేవ నీబ(గీవ జటాధర 'కారణంచ పరమ్‌ జానే త్వం (త్య్రంబకం విభుమ్‌ భగవన్‌ దర ఎనాకాంచీ. పా్రావో వ శ్రమం మహోగిరిమ్‌ దయితం తవ బేనదేవేశ తాపసాలయ ము తీమన్‌ (వ్యాస భారతము, వనపర్వ్యము* అధ్యా. ఏ0, న్లో సం, ౯4-81) 0 పస్టా శ్వాసము, ప, నం, 2జీ 8, భీంనాధుని దండకములు, వ్రాతప్రతి 1967 ౮, పంచమాశా్యానము; చ, సం 111 10. పర్వత ప/కరిణము, మృగవ్యాధుని కధ, ఫు, 25ఫ్‌ కేం చాటుపద్యమంజరి. ప), సం, పుం 00, 6], 12. చతుగ్థాశ్వాసము, ప, సం. లి 18. పహూరపిలాసనము, పంచమాశ్వాసము. ప, సం, 56 శశ, ంం పష్టా శ్వాసము. 9 (9 1స, "కాల్‌ ఖండము, స _ప్రమాశ్వానము, ప, నం, 74205, 16. (శ్రీనాధుని దండకములు, (వాతపిః&ి. 1967 17. ఆంధిమహాభాగవతము. తృతీయ స్కంధము. ప, సం, 204, 18. ప, నం, 98/7 19, చతున్ధాశ్వాసము. ప, సం, 160 20. ద్వితీయాశ్వానము ప, నం. 28 వే ద్వితీయాశ్వాసము ప, నం, 59 వబ చతుగ్ధాశ్వాసము ప సనం, 24 లలి, (పధమాశ్యానము ప నం. 1907 ౨%, ప. నం, 91 55, (పబోధ చందో 9)దయము,జంటకవులు, చతు స్థాశ్వాసము ప సం.46 ల౮, 9 కృస్టమి_శుడు. చతుర్ధాంకము పు,162-64 (కృష్టమి(శుని దండకము అనుబంధమున నియబడినది+

అభథస్పూచికలు న్‌

ఫ్‌, తృతీయాశ్యానము పృ సం 188

౨3, తృతీయాశాా సము ప, సం, 88

29, తృతీయాశా్యసము. ప, నం, 238

పే్‌0, చతుర్థాశ్వాసము ప, నం, 77

టి, ద్వితీయాశ్వాసము చ నం, 25కి

త్‌ పంచమాశ్వాసము ఫు, 109

ఏల, అప్పకఏయము, చతున్దాశా్యాసము గం.

శి, శృంగార దండకము, అం_భసాహిత్య పరిషత్తు, (వాత పకి, నెం 142/20

85, అష్టభాపూ దండకము, ఆంధ్రసాహిత్య పరివత్తు డి. నెం, 123/20

రిం, సమగ ఆంధ సాహిత్యం సం, 19, ఫు, 67

వ్‌గ (పధమాశా్యానము ప=, సం, కే 16

ఓ8, పంచమా శ్వౌనము ప, నం, 62

వ్‌, పహ నం- 148

40, ప- సం. 807

41, పం నం, 68జి

4. స్ప, 94-96

తలి. ప్రకృతి వుడుపు విభాగాంతము

శీల. పంచమా శ్వాసము, ప, సం, €7

శీర నప్ప మాశ్వానము పం, నం ఉపక

శ6- చతున్రాశ్వానము ప- నం. కి3

4. రాజజేఖరవిలానము కూచిమంచి కిను కవి, ద్వితీయా శ్వానము. ప. నం- 194

*5, నీలాసుందరి పరిణయము, ల్‌ * కళ నం, 41

శ్రి యుద్ధకాండ ప నం, 06

క, పస్టాశ్వాసము ప. సం. 1/9

[4 అథన్సూచి కలు

ర్‌ చతుర్థాశ్వాసము ప. నం, 97

సలి, చతుర్థాశ్వాసము ప, నం. 15/

ర్‌ఫీ, చతుర్థాశ్వానము ప, నం, 313

ర్‌శీ తృతీయాశాాసము ప. నం. 357

ర్‌ స్‌, ప్రథమాశ్వాసము పసం కరి

గ్ర పంచమాశ్యానము భ్‌, సం, 6లే

ర్‌, ప్యధమాశా్యసము ప, నం, 5కి

ర్‌రి, చతుర్ధాశ్వ్యానము ప, నం, వి1?

ర్‌ి ప్రధమూశ్నాసము ప, నం, ఏ6]

60. "రెండవ విన్నపము

61, అముద్శిత "తాళపత్ర పతి డి "సెం ఉదెకి

62 అము[(దిత 'తాళభప్థత (పతి డి నెం 4ఉఓి6

65, ది నదరన్‌ స్కూ_ల్‌ ఆఫ్‌ జెలుగు లిటజేచర్‌ పీఠిక ఫు, 112

6డీ అము(దిత 'తాళష్యత (పతిడిః, నెం, శీ2ఫ

65. 103 9041106100 0 ౦011060121 9220301101 110121. క2జరయ125, 1948, 61666 9, 51 త. 7011212 80.

66, అము.(దితే 'తాళపత సాతి డి, నెం, 8456

6౮7, క వ్‌ డి సం. క53

68, కడపటిరాయల యుగము నం.కే్య పు, 1€1

69. ఆంధ సాహిత్య పరిషత్తు, (వాతపతి డి* నెం 25/20

70. ఓరియంటల్‌ మాన్యుస్కి స్ట లెబిరీ, పాదరాబాదు వాతే పతి, నెం క 16-10

71. భాహీయదండకము, గుండ్లూరి నరసింహనాస్త్రీం

"౧౨, తృతీయాశ్వాసము పు, 111

ఏ, ప నం, 281

గ. పుస్టాశ్వాసము స, నం, 87

అధన్పూచికలు కస్‌

75, తృతీయాశ్యాసము ప, నం. 10

70, తృతీయాశ్వాసము ప, నం, శీలి

7. తృతీయాశ్వాసము స, నం, కలి

౯73, ప్యథమాశ్యానము ప, నం, 120

70, చతుర్థాశ్వాసము పం సం, 2కి

50 భగవద్విలానము ర్త

81. యుద్ధకాండ ప, నం, కి-ఏి!%, ఉ-కిక్‌

ఏ, చతుర్ణాశ్వానము ప, నం, 26

85, ద్వితీయాశ్వాసము. ప, నం 188

84. మార్క_౦ం జేయ పురాణాంతర్లత మదాలస చరితము 21వ అధ్యా యము వ్‌ సం, 195-204,

వూ పమస్టాత్యానము పు నం 126

66. ద్యాదశ సర్షం శాం సం. ఏకి86

87, గాయతీ) దండకము 1978

68. నానారాజ పందర్శనము ఉ _త్తరాన్థము వ్రు, 'గు

88, కాళికాది సోతుమాల, వు, 14

90, చాటు హొజంధము., వు 10

51. ఆంజనేయ దండకము

52. భరతమాత దండకము

93, ఆభునిక యుగము-గాంఫ్‌ సాహిత్యము, “నేత దండకము, నిడదవోలు వెంకటరావు.

04, గాలివాన దండకము

95. కోయవీతూరీ అను దోవీడీ దండకము

1 [ష్‌ అధనసనస్సూచికలు 06. ఓటు దండకము, హోస్యతోరణము, సంపా; పోలాపగడ సత్వ నారాయణమూర్చి వు. 172-775 97. చౌాడేశ్యరీ దండకము సారస్వతనిశేతనం (వింటింగ్‌' (పెన్‌, 1960. 98, మూర్క_ండజేయ శతకము, అల్లక సత్యదాసు, అఖరివుట రం భీమలింగేశ్వర సతకనమ్సు నీిరామి లింగ రాజయ్య. ఆఖరిఫుట 100. (శ్రీమదాచంట రామలింగేశ్వర శతక్రము. అఖరివుట 101. ఉమామ శ్లైశ్యర ఫతకము, ప, నం, లికి, ₹4ఉ 75 109. -కేపాక లింగరాజ శతకము, శివదండక్రము., ఆఖరిపుట 108. ఫభోదండరావుళశతకము, కోదండరామ దండకము, అఆఖరివుట 104. శివస్తోతా9మృుతము, శివదండకము. అఖరిపుట కే0ర్‌. శివరామకృష్ష దండక ము, ముంజులూరు, 106. సరస్వతీ జో స్రకీోపాలయంవారి ముద్రణ, “కాకినాడ, 07 (శ్రీ) వేంక శేశ్వర లఘు కృతులు, పు 151. 156 108 నప్పగిరి జూస్‌, 1004, 109. పరంధావు దండకము, (నీ) శారదా ఏలాన ము దాత్సుర శెలః పాలకొల్లు, 110, దండక కుసుమూవలళ్ళి పండితరాయ ముదా?కతురశొల, 1040 111, వుష్కర దండకము మనోరమూా ముచాత్సరచాల, 11908 112 కృష్ణానదీ దండకము, బెజవాడ, వాణీ ముదాాత్షరశాల్క 1916 1.8, ఆంజనేయ దండకము, ఒంటిమిట్ట; వాల్మికి ఆ్యశమము, 1920 114. కువూర దండక ము; కాకినాడ ఆంధ) సాహిత్య పరిషత్తు, నం,826 /? 115. (శ్రీ, వేంకశేశ్యర దండకము, బౌపట్ల; విజయా పెన్‌ 116, అంజనేయ దండకము, ఒంగోలు "రామమోహన (సెన్‌, 1945

అధ న్పూ చికలు (25) 7

క ఈశ్వరవ్య ఉలి దండకము, "తెనాలి, రఘు బుకపావ్‌

116, దత్తాలే)్రయ దండకము, మచిలీపట్టణం; హిందూ (సన్‌) 10ప్ట]1

1109, మాతృశ్రీ అనసూయా బేవి నవం, నిడుబో)లు; ఏజయా,_పెన్‌, ల9_19.1060

19. (శ్హశైల (భఛభమరాంబా దండకమ్ము బాపట్ల; కన్య కాపర మేశ్యరీ నివ దండకము, నవీన్‌ ణీకి వీ

1 ఏకే, (శీతల (ఛమరాంచా మల్లీ కార్టున సుప్రభాత దండకము

129. అట్టలు చినిగినవ్‌. "వేటపాలెం; సారన్వతె నిశేతసం నెం ౨04, 5 / 92/70

130. దండక "రామవూయణము. 1640

[లల ఉ త్తరగీతా దండకము, ఆలమూరు; వెంక కేశ్యర (వింటింగ్‌ (పస్‌, 1054

125. గజానన దండకము, ఛట్నవలట్ళి; ఎన్‌, ఎస్‌, (వెన్‌, ద్విః ము.1958

126. అట్టలు చినిగినవ్కి "పటలపాలెం; సారస్వతే నిెేేతనం, నెం. ఏ54,ఫ/

10679

127. "రాజమండి?; సరసనగతీ పవర్‌ పొన్‌ 1925

128. ఇెన్నవురి లనీ. శన్ఫసింహానిలాస ముదాామరతాల్క 10]

1258, దండక రత్నములు, రాజమండి/; గొల్త్ల పూడి ఏరాస్యామి సనన్‌

150, తి క్త ఫక్‌

18వ క్‌ ర్స్‌జ్జి [0

176 అధస్పూచి కలు

12, తి్రదండక ములు, 'రాజమండి); కొండపల్లి ప్రెస్‌

155: 9 9 09

184 1254 కాకినాడ, అంధిసాహిత్య పరిషత్తు నెం. 15/24

185. ఈశ్వర దండకము, మహాదేవ స్తుతిమంజరి, భీమవరం గౌతమి వింటర్‌, 86

186. అంజనేయ దండకము, అంజనేయ _స్తవాతురి భీమవరం; ఎన్‌, ఆర్‌, పింటర్స్‌, 88

197, "తెలుగులో లిట్టు కవిత్వము, పు, 128, ఏక,

98, తెలుగులో తిట్టు కవిత్వము, ఫు కేలి5

[౫ ౧ డ్తీ దండక వుు-వివిధ రీతులు

“'రస్యశతే అస్వాద్య లే రసః అని రసశబ్ద నిర్య్శచనముః, రనమును గూర్చి భరతముని *న భావహీవో_స్పి రసః న భావో రన వర్చితలని రస (పాముఖ్యమును ఉగ్గడించి యుండెను, ఇట్టి రనములు ఎనిమిది “లీక తొమి ది విధములసి, అవియి-గాక నింకను భ్‌ క్‌ (చయో వొత్స

• ల్యాది రనములు శ్రలవనియు రన చర్చ గలదు, ఇట రన సంఖ్యా

విషయక చర్చ యనవసరము. వమన భరతుడు లెలిపవిన తొమి శి రసములనే గాక భక్తి సూడ రనముగ యంగీకరించుగా సిద్ధాంతీకరిం చిన వారును గలరు, వారి వారి సిధ్రాంతములను పరిశీలించిన భక్తిని కూడ నొక రసముగ నంగీకరింపవలసి యున్నది.

ఇట్టి రసములకు నాటపట్టులెన దండకర చన లనేకములు గలను, దండకములలో 'నేయే రసములు (పముఖపాత వహించినవి యనుసది పిధానాంశము, అకళ్లే సాంఘిక పరిస్థితులను వెల్లడి చేయునట్టి దండ కములును గలవు, అటువంటివానిని సాంఘకములుగనే విభాగింప బడినవి, రస నిష్తుకు గాని, సాంఘిక పా) ధాన్యమునకుగాని పెందని తిట్టతోకూడిన దండకములును గలవు, అట్టివానిని &ిట్లు దండకములు గనే పరిశీలింపబడినవి,

అనగా దండక సాహిత్యము "తెలుగున అనేక రూపములలో వెలి విరియుట వలన వివిధ రీతులుగ పేర్కొని విషయ పాాధాన్య మును బట్టి వివరింపబడినవి

'బెలుగు దండక సాహిత్యము భక్షిరస నముద్భూతీము, భక భావములేే యంకితమయినది. స్వతంర్యతములు కొన్ని యీభక్తి

150 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము భావమును విడిచి వివిధరీతుల నడచినవి. ఇదియును వార్ష దాయకమైన పరిణామమే అయినను "తెలుగున దండకముల ప్యధాన తత్త్వము భక్రిభావ నంభరితములై కొనసాగుట, ఈ నడక "వేయి సంవత్సరముల నాటిది, నేటికిని యాబాటను ఏడనిది, భక్తి భావమునకు దండకము అనువుగ నుండుటకు ఆఛభార్య కము సెరవీన మనీషీ నన్నయభట్టు, ఈతని మహాభారతాంతగ్షత దండకము భ కిభావ సంభరితము, వందలకొలది రచనలకిది మొజ్ఞబంతి. ఇట్లు నడచిన దండకములు బహుచత్కా రములతో కూడినట్టివి, ఇవి రచనా వై శిష్ట్రమును, ప ల్యేకతను, దండకముయొక్క_ పరిణామ క్రమమును వ్య క్రీకరించునవేగాని, వానిని ప్రత్యేకముగ నుటంకింప బనిలేదు, శీ-1. భక్త్‌: శీ_..1--1. భక్రి నిర్వచనము : భజ 'సేవాయాం అను ధాతువునకు “కిన్‌ ప్రత్యయము చేరుట వలన భక్తి యనుపద ముత్పన్నమగుచున్నది. అనగా నిర్మలమైన మనోవాక్కాయ కర శిలతో భగవంతుని సేవించుట భక్షి యగును. అట్టి యీ భక్రిని ఎందరో మహోవురుషులు అనేక వధముల నిర్వచించి యుండిరి, శ్లో. “మయ్యా వేశ్య మనో యేమాం నిత్య యుక్తా ఉపాసతే _శద్ధయా పరయోపేతా 'సేమేయుక్త తమామతాః" భగవద్షత 12-2 అసి గతాచార్యుని వాక్కు, దీనివలన భక్సియన నిరంతరము నిర గ్ర మైన మనస్సుతో భగవంతుని సేవిచుటయని "తెలియును. “తన అత్న

చ్‌ తుర్ధాధ్యాయము 181

స్యరూపముతో ఐక్యమందుటయీ భక్త యని వివేక చూమమణి యందు శంకరాచార్యులవారు వక్కా-ణించియుండిరి.* “పర మేశ్వరుని వొాదపద ములను చేరిన మానసిక వృత్తియీ భక్తి “* యని చివానందల హరి యందు కంకరభగ వత్చొాదులు మరియొక నిర్వచన "మొనగ్‌ యుండిరి, * “పేమతో పా/,రంభమై ప్రేమతో అళ్ళివృద్ధి చెంది మ్రేమ చేతనే సమాప్తి నొందు యధార్థ పర మేశ్వరా న్వేషణగయని స్వామి వివేకానంద భ క్సియోగమును గూర్చి వివరించియుండెను. * సమస్త కర్మములను భగవదంకితెము చేయవలను, ఆభగవంతుని యి మాత్రము విస్మరించినను పరమవ్యాకుల హృదయులగుటయ భక్షి” యని నారదుని మతము. * శ-1-2- భక్తి రసము :

ఛక్సి రసమగునా!? యను విషయమున చాలమంది లాక్షణికులు భఛ కిని రసముగా అంగీకరించ లేదు.

భక్తిని రనముగ ప/తిపాదించి, నిర్వచించి, పివరించిన వారిలో “ఉజ్జ్వలనీలమణి” క_ర్రయగు 'రూపగోస్వామి “భక్రిరసాయని కర్త “మధుసూదన నర్వతి యును ముఖ్యులు,

భక్తిని రసముగ ప్రతిపాదించినది రూపగొోస్య్వామి* ఇతడు (సలి పాదించి భక్తి కృష్ణగోవీకల 'సనంబంధమైన మధురభక్తి, శృంగార రూపమున నున్న విషయము ఇతర లౌకిక శృంగార ముపాచేయము ఇాదు, కాసి యిది భగవద్భక్తి యం చేక బేశముగ గ)హింపగలమే గాని సంపూర్షమైన భక్తిగా చెప్పలేము, ఇట్లు వక టేశముగ గ9హింప దగు భ_క్రివిషయము నటులుంచిన; మధుసూదన సరన్వతి తన భక్తి రనాయన గ)౦ధమున భక్త రసత్విమును సంపూరక్ష మైనదిగ భావించ వచ్చునని యిట్లు చె ప్పెనుం

182 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

అనుభవ మాత్రముననే సాత్షత్తు విపద్ధము=గు శోక్క (కోధ భయాదులకు రనత్వ మంగీకరించియుండిరి అనుభవ సిద్ధము; మిగిలిన రసములకం మేను "వేయినెట్లు అధికముగ రస్యమానమగు భజక్షిని రసము గాదనియేల నందురని మధుసూదన సరన్వతి (పశ్నించుటయే గాక; కొంలౌది విమయకమ్యుల్తేన వరసములందును భగవదితివల పరిపూర్లమైన అన దము కలుగదని చెప్పియుండెను, అట్టు నద్ధాంతీక రించుటయేగాక్ర మిణుగురు పుుుగులకంకు సూర వ్ర కౌంతి ఎంత పరి పూర్ణ్యమెన ప్యకాశమో అక్షే తక్కిన రనములు భగవదితికంకు పరిపూర్దానందములు శాజాలవని వక్కా-ణించియుండెనుం” * ద్ర ౧ రసమునకు అలంబన విభావము భగవంతుడు, అతసి చరి(తబే ఉద్దపన విభావములు, భగవదాకార చిిత్తవృ _త్తియే స్థాయిభావము, అదియ భగవద్యతియగును. అలంకారిక మతమున భక్తిని రనముగ నంగీక రంచుట వివాదాసృదమైనను అది సహృదయామోాధదక మనుటలో అసముంజనసము కానేరదు. 4-1-8. వివిధ భక్రి మార్గములు వం

““చతుర్విధా భజంతే మాం జనాః సుకృతినో ర్డున

ఆరో జిజాసు రరానీ జూనీచ భరతర భో"

జ క ళ్‌ ప గవద్లీత 20-16

అను గీతాచార్యుని ఉక్షినిబట్టి భక్తి ఆర్హభక్షి, జిజ్ఞాసభ క్రి అన్ధార్దభక్తీ. జ్ఞైనభ క్త యని చతుర్విధములుగ నొప్పుచున్నది. (శ్రీమద్భాగవతమున భక్‌, న/వణ ర్‌ రన, స్మరణ, పాదిసేవన, అర్భున పందన, దాస్య, సఖ్య, ఆత గ్రని వెదన రూపములలో నవ పఏధము లని తెలుపబడినది. నారదభక్రీ సూతిములలో వశ్రాదశ భక్తి భూమికలు పేర్కొనబడినవి, * మూనవసేవయ మూధవసేవ యను నట్టుగ భక్షి శేవలము కొన్ని రూపములళే పరిమితముగాకృమానవ్చని సంస్కార నాననా బలమున అనంత రూపములు కలిగినది,

చతుర్థాధ్యాయము 163 శ...1...4 దండకములలో భ క్రిత త్త్వము :;-

ఈ భక్తి మానవుని మానసిక పరిణతికి భావనా చైతన్యము నకు సంబంధించినది. పతి" వ్య క్షికిని ఒక్కొక్క. రూపమున నొక్కొక్కు మాదిరిగ భగడాకార చి_త్తవృత్తులు కలుగుచుండును. కొందరికి 8 /మూర్య్యాత ష్‌ దత్తాచే్రాయ స్వరూపము మానసానందము కలిగించుచుండగా, మరికొందరికి త్రిమూర్తులు పి ల్యే కాకృతిగ నోచ రించి యానందము కలుగుచుండును, కొందరికి భగవ దా "కార వేషము పుుుషు రూపము కాగా, మరికొందరికి (ప్రేమూర్య్యాత గక స్వరూప ముగ గోచరించుచుండును, *వకంనసత్‌ విపాః బహుభా వద_స్తయను వైదిక సూక్రినిబట్టి భగవంతుడు స్టూలాతిష్టూల ఫరీరుదుం సూతా తి సూత్మువ _కి, భక్తుని మనస్సుకు అతడు భావించెడి భగవదూ+పము దప్ప తదితర పకృతి గోచరింపదు. అదియీ భగచానందాతి రేకశ్రము. సంపూర్ష్మ మగు రసానుభవము, దీనిని మించినది లేదు

సకల చరాచర జగత్తు శబముచేత నారాధింపబడుచున్నది. అదియే అత్షర స్యరూపము, నాశరహిత మైనది. అట్టి అక్షర స్వరూప మునే (స్రేమూ ర్వ్యాత్మక భావముతో సరస్వతీబేవిగ పీలుతురు. ఇదియీ అత్షుర (బహ ) స్వరూపముగ వీలువబడును, ఇట్టి యత.ర్యబహ 1] మూాధారముగ నే మునుల నుండి మూఢుని వరకును భఛభగవదానంద సంపాాఫ్పు లగుదురు, [(పపంచమునందలి సదనద్వస్తు స్యరూపమంతయు అతుర స్వరూపము, శబ్బమయముగ అఆరాధితము., ఇటువంటి అతుర బ్థహ్మూాము వాక్కుద్ధిరూపమున సంస్కార భావముతో నియతమై యుండును. అట్టి శ్వముచేత నారాధింపబడునపుడు నియతిమైన, లయతోకూడిన భావనానంప త్తి ఆవశ్యక ము. వైదిక సోత్రములు రుక్కుుల రూపముననున్నవి, వివిధ ఛందము లాధారముగ కొనసాగి నవి. వైదిక కాలమునుండి కనివీించకపోయినను, మిక్కిలి పాొచీన

154 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము మగు దండకముగూడ భగవదారాధన కుపకరించుచున్నది. అన్య భావనలు లేక కేవల భగవదాకార గుణకీ రనముతో కూడిన దండ క్‌ము "వేవోచ్చారణమును తలవీంచును. ఇటువంటి దండకములందు భ_క్పిరసాతృకమ్యులై న భగవద్యూప స్తోతోము లనంతముగ వెలువడి యున్నపి.

నన్నయ భారతాంతర్లత దండకము భక్షిరస నముద్భ్భూతము* పర మేశ్వరున గుణములను “(శ్రీకంర లోశేశ లోకోద్భనస్థాన సంహార "కారీ ము రారిపి/యా చందిధారీ మహేందాిది, బృందార కానంద నంవోపవా సంధాయిపుగ్యా స్వరూవా. ఇత్యాదిగా రే రి-చును. ీదళతూ ధ్వర ధ్వంసనకా" అనునొక విశేషణముతో నొక కధను జి 'తెచ్చుకొనును, తదుపరి పరమేశ్వర త_త్త్వమును కొనియాడును* మునులు, చేవతలు నినుకొలిచి శాళ్వంతై శ్వర వ్‌ సంప్తాన్తులెరని భావిం చును. పాశుపతాన్ర్రృ మును బడయగోరు అద్జనుడు తుదను 'అభ్యర్శి తంబుల్‌ ప)సాదించు కారుణ్యమూ_ర్రీ యని "వేడుసు

వట భక్సి యేకబేశము. ఇష్ట వస్తుసాధనక్రై వినియోగింప బడినది. “తత్తు విషయత్యాగాత్‌ సంగత్యాచ్చు అని నారద భక్తి సూత్గము, కాని అర్జునుని భక్తిభావము దానికి విరుద్ధము. ఇది విషయభోగాది త్యాగము ధనపుత్తాాది సంగత్యాగము వలనను సిద్దించును. అర్జునుడిట విషయ'త్యా/ “రాడు, పాశుపతాతన్రు) సంవాదన మాతని ప్రధమ లత్ష్యుము. గాస్టని మతములో నారద భక్రిసూత్య) వముఐలో 'కథావ్వితి గార్గః అని చెప్పబడినది. అట చె వతకధలయందు అనురాగము భక్షియని వెప్పట వలన ఆక్టునుని మనస్సు భక్తిభావ యుతమని చెప్పవలెను. నారదమహర్షి మత ప్రకారముగా అిక్డుసుని భక్తి పగాశకాప్టుకు చెందినదిగాదు. కాన *లో శేవి భగ నద్దుణ కెర్తనాత్‌ ** అని చెప్తుటవలన అర్జునునిది ఛక్సిఫావ మే. అర్జునుడు

చతుర్థాధ్యాయము (విశ కేర్‌ సామాన్యమగు వ్య క్షి. కనుక భగవద్దుణక్షిర్తనము వలన భక్షి సిగ్ధిం చినదని "తెలియును. అతని పాశుపతాస్తాళీప్ట సిద్దియే, పరమ భక్షి భావమునకు మూలకారణముగ దలపవచ్చును

ఎర)న తన నృసింహావురాణమున ప్రహ్లాద పురసన్కృృతులై మునులు లవీ. శ్రనృసింహావతారమును కే రింతురు. “సిత్ర త్త్వీమాద్యం బనాద్యంత మత్యంత మమిీభ మవీ.ణ మభ వమవూమూల మన్యాజ వమూచేయ న్‌ర్వాణ సర్యన్వ మూలం ఒమూలంబు నున్మూల మూామూలవమాన స్వతంత్ర భ్‌ వల్లోక నోకంబవేలంబకాలంయబు కర గంబు నిసి ఎమ ఫర శ్రీ ౦ంబు సిరా శయ ధర తా నిష్పుంక లేశంబు నిశ్శంకరూపంబు ని శ్మ్రేయసంప్ర)త్య యోద్భూూతి హేతుత్వసిద్ధంబు సిద్ధాంత సిద్దా ర నంపాద మిట్లుంటగానేసో” అని పర మేశ్యరతి త్య మగమ్యగోచరముగ తమ విజ్ఞాన సంప్తిచ్యే భావనా మహిమచే దర్శించి కీ ర్రించిరి.

ఇట మునుల భ కీ్‌భావన నిష్క-ల్బప. జనితమైనది, విషయ వాంఫా నహితముగాదు, నృసింహస్వామి చరణారవిందములను వమునసా వాభా కర్మణా నమ్మినవారు. ఏరికి పితిఫలా పేత్స య్‌మి యును "లేదు. విన్లు విరోధియగు హీరణ్యృకళశివుని బారినుండి జగద, శతణము గోరువారు, విన్లుక్షీర్తనము వివిధ అవతారములలో కొని యాడ్‌ిది, ఇట్ట సర మేశ్వ్యర గుణకీ రనము జగత్క_ల్య్యాణ "'కాదరకము,

హారవిలానమున "జేవాసురులు ఇష్టకామ్య్యూర్థముల్నకే గణపలిని ఫోడసోపఛారములతో పూజించి నుపించిరి. హారవిలానము నంచే సుర గరుడ ఖచర విద్యాధర కిన్నెర సిద్ధ సాధ్య దానవముఖ్యులు పర మేళ్య రుని పార్టించిరి, ఏరికి పర మేళ్వరుడు వివిధ లింగాకృతులలో దర్శనమి చ్చెను.

భక్తికి సాధనము పర మేశ్యర గుణకీ రనమైనను, విషయ త్యాగ మనునది ప్రాధాన నియమము. పనినే పింగళి సూరన తన కళా

106 "కెలుగులో దండక సాహిత్యము పూర్ణాదయమున మణికంధరుడు చేసిన బుడక _న్తవమున వక్కా-ణిం చును “మా పాదసేవాదరంబున్‌ మదింగోరుచున్‌ వేదవాదుల్‌ శమూా దుల్‌ కడుంజూాల నార్టించి భోచేచ్చ వర్చించి నాతపశ్చర్యలాశ్చర్య "తాత ఎర పర్యాకులత్యంబునన్‌ ₹కొనన్‌ మాకునేయత్న ముల్‌ "లీక యోక్ళప్ల | యీక్రైవడిన్‌ కృపోలోక సంసిద్ధి సిద్దించుటల్‌. బుద్ది తర్కింప నత్యంత చిత్రంబుగా బే !*. ఈ భావమునే నారదమహర్షి తన భక్షి సూత్రుములలో తన మతముగ “నారదాస్తు తదర్చితాఖల చరితా తద్విన్నరణే పరమ వ్యాకుల లేతి” అని వివరించును

ఇట్లు సమస్త కర గలను పర మేశ్వరుని కర్పించుట యొకటికాగా, సర్య ప్రపంచమును పర మేశ్వరునిలో దర్శించుట భక్తికి పరాకాస్టు మార్క-_౦ డేయపురాణ గ9ంధాంతర్లత దండకమున "దేవతలు నారా యణిని స్తుతి”చుట యిందుల కుదాహృతి కాగలదు. “సర్యంబునం "బాణి పాదాస్యముల్ల ల్లీ, సర్వంబునన్నీర నేతా /0గముల్‌ గట్టి, సర్య్వంబునన్నాసి 'కాకరృముల్లిల్‌ సర్వంబున్నివై న న ర్వేశ్వరీ 1 అని నన్ను తింతురు. ఇళ్ల మహాభఖాగవతిమున అకూరుడు యమునలో "రావుత ఎహలను దరి ఖ9ొచి మయొనరించిన నుతియు నిటువంటిదెే. కళ నుండు నెమో త్రము సోముండు ఫొనుండు కన్నుల్‌ దిళశల్‌ క రముల్‌ భూమి పాదంబు లంభోనిధుల్‌ గుతీ. శల్యంబు లద్యూల్‌ లతొసాలముల్‌ రోమముల్‌ గాలి ప్రాణంబు బాహుల్‌ సుశేందుల్‌ ఘనంబుల్‌ కచంబుల్‌ నభోప్‌ధి నాళ్ళి ప) ేశంబు "లేలున్‌ బగళ్ళున్‌ నిమెషంబు లంభోజగర్భుండు జీసంబు వర్షశీంబు ఫ్‌క ష్టింబు నాకంబు మూర్ధంబును న్నేకమైయున్న వివేుని దండల్‌ ఒజయోజాత గర్భాండముల్‌ వముండితో దుంబరాకోక హఊనేక తాఖాఫలాపూ8తానంత జంతుప?కాడంబులిలం బ్రసిర్ట్‌ దరాశిస్థ జంతుపికాడంబుగా నిండి యుండున్‌ మహారూపి అని నులతెంచును, ఇట సమ స్ట విశ్వము పర మేశ్యర స్వరూపముగా

చతుర్థాధ్యాయము 187 దర్శనీయమైనది. “తస్నిన్‌ సర్వం పితిష్టితం” అని వైదికసూ క్రై నచించినటులా పర మేశ్వరునియందు సర్వమున్నదసి శఛ్రావము, ఇట్ట భావనలు పరమ భాగవతోత్తములు, 'సెళ్కుుదండక ములలో ఎక్క-డ గాంచినను దర్శనమిత్తురు, శీ=2. శృ 0గారము.

రనములలో శృంగార రసము ప్య్రధానమైనదిః దీనికి రతిస్థాయి భావము, వర్ణము శ్యామము, రసాధిబెవత విష్ణుమూర్తి.

వరము లన్నిటియందును శ్యామవర్షము ప్యధానమైనది. "జీవతాకోటిలో విష్ణుమూర్తి మూలపురుషుడా, రనము లన్నిటియం దును కృంగారము ప/ధమము. ఇన్ని పా్రాధాన్యములనుబట్టి సృంగార రసముయొక్క_ ఉత్క్చృష్టత వ్య_క్రమగు చున్నది, నరస్వతీ-కం గాభరణ క ర-భోజుదు, ధ్వన్యాలోక కర్త అనందవర్ధనా చార్యుడు మొదుగు వాలిందరో యారనముయొక్క్య_ టెశీష్ట్రమును వక్కా-ణి-చియుండిరి,

ఆనందానుభఖభూతెకి ప/ధానమైనది శృంగారరసము, ఇది యావ నములోనున్న ఉత్తమ స్ర్రీ-పురుపు పికృతులకు సంబంధించినది. పృాద్యమును, టిజ్జ్వ్యలమునగు "వేషము కలదగుటవ ఎన శృంగారరస వును నామము అఆ చార సిద్ధ మైనది.

భావము పోావము, హేల విలానము, మూధుర ము: శ్రైర్యము విభమము, లీల కిలికించితము, కుట్టాయితము; అభలితము, విచ్చిప? చిబ్యోకము, విహృతము) చకితము;, హాసితము, కుట్టమితము, కుతూ పహాలము, అనునవీ యా శృంగార రనమునకు చెస్టలుగా పెప్పబడు చున్నవి,

చముఃప్సీతి, చింత, సంస్మృతి, గుణకీ రృనము, అరత్కి "తాపము లజ్ఞా త్యాగము; గమనము, మూర్చ; ధన్యతే అనునవి ఏతత్సెంబంధము లగు శృంగారావస్థలు,

156 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము

ఇట్టి శృంగారగనము కొన్ని దండకములందు పుస్ఫుటనుగా నోచ860చును, శేవలము సృంగార రసాశ)యముగ నే తాళ్ళపాక “సెద తిరుములాచార్యులు _ శృంగార దండకమును రచించియుండెను. పద్మావతీ (శ్రీనివాసుల దివ్య శృంగాల మభివగ్షితము,.

నాయక గుణక్షీర్తా మిందు నాయికకు కలిగిన పిపిధమ వ రం ఫ?గ”రావస్ట

9 ఈ కా ల

ఉదా ;. (శ్రీవెంకట మ్మ్నోధరోత్తుంగ శృంగాగ/ సిత్య్యార్‌ గారు గారుళ్మదో దీక్ష సౌవర్షభూపా వి శేపోజ్జ (లాకారు గారుణ్య లావణ్య సారప భాసద్మ పద్నాధ రాథిర లీలాకరోదార నంసారు సారూప్య సామోప సాలోక్య సంలోక న్‌ సద్భ క్త ము_కృవుజస్తోత పాత్రీకృ తాచారు..... పికూనా స్త్ర సందోహ సౌందర్య సాఫల్య రూపాఖి 'రాజద్వి శొలా వు వవ ల్లకగ్రీవ దున్తా)హ నిగాాహకోదగ ్లో చక్యాజ్జ వాపాసి నంకోళి హాసారవిందున్‌ సదానందు గోవిందు నంకించి యంకించి యయ్యిందిరానాధు గాంభీర్య దాతుర్య శ న్యాది చంచద్దుణన్తా మముం 'బమమున్సర్య వ ద్యాధురీణత్వము న్పు (వఏణత్వ మున్‌ రూప3ేఖా విలానంబు.. ”

శృంగార దండక్రమునందలి యీ వర్గన వలన నాయకుడై న (శ్రీనివాసుని దివ్యమంగళ శృంగార రూపము 'తెలియవచ్చును.

నాయిక యగు పద్మావతిని పెద తిరుమలాచార్యులు చంబోవి

0

యనియీ నంబోధించినారు. ఇందు నాయిక నాయకుని గుణకీ రనము వినినదై తాపము, లజ్ఞాత్యాగము, సంసృతి మొదలగు శృం గారా వస్థలకు లోనగును.

ఉదా ;- “౯. .దిక్కు-లం ఓక్క-టిల్హ్దంగ నువ్వ్పైంగినానంగనా రణ గ్‌ రింపగా నొక్క బంబోన్సి యాూలించి.. మోవాంబు గీలింఛచి ఖైర్యంబు దూలించి యుస్షైవళ మౌళి నిచ్చోటికి న గ్రచ్చికం. దెచ్చు

చతుర్థాధ్యాయము 159 వారెవ్య రీమాట 'యేబోటితో వాడుదున్‌ జోడుగానెట్టి యీ శేష వే.లేశుతో గూడుదు న్నొక్కియీవేలుపు న్వేడుదున్నేడు చూడంగ నొకొక్క-యేడకయ్యెడు న్వాడి పూజొంపముల్‌ "వేడి ఫా వ్వెన్నలున్‌' కూ)9రముల్‌ శీరముల్‌ ఘోరముల్‌ భృంగ రుంకారముల్‌ దీపిళ టోపముల్‌ కోకిలాలాపముల్‌ విస్వురత్‌ [ా-పముల్చి(త పొంచాలికా రూపముల్‌ జాలముల్బంద వాచూల ల్పంతతాభీలము లా గర కౌ జాలముల్‌ వీని నేనెట్లు సెరింతు చేతొభవాస్త్రంబు లేరీతి వారింతునా యంచు జింతం గపోలోపరివ్యస్త హాసన్తాబ్బమై మోము వాడంగ 'బెక్షాప్పు వీడంగ చన్షప్వూ జారంగ నిట్టూర్పు మోరంగ బెట్టాన బార వశ్య్వంబు "దేరంగ లత్మీధన పార్ధనాధీనమైయున్న. =. ఈమెను చెలులు మూచిరి.

తదుపరి వెలులిమెను ఉద్యానవన విహారమునకు, జశిడక్రు లీసుకొని వెడలుట నంఛపించును. జలకేళి నలుపు నమయమున (నీ/నివాసుని నెచ్చెలులు కొందరు పద్యావరీదేవిని మవూాచిరి ఆమె రూప లావణ్యములకు ముగ్దులె (శ్రీనివాసునికి వివించి యానె యాతనికి కాగోకు వధూరత్నముగా నఖివర్షించిరి. (శ్రీనివాసుకుగూడ కుతూహల పడెను, (శ్రీ;నివాసుడు జా వ్య సౌధంబు-పై నెక్కి. లోక త్వయి జిత్యరానంగ భల్తీ లనద్యష్టివలీ . . .గామిని న్యేమరుంజూచి "కామించి రోమాంచితొంగ మ్యునన్నించి తద్దృష్ట్రపాతం బపేకంచి హర్ట౦ంచి యున్నంతే గాంతుల్దలక్రడ జాళించి తిత్చొ9ంతసిమ న్పమోా చిన చీనాంబ రా లేపనా లంకి'యా వాంఛచేతం ఒర్నాకై ప/వర్పింప నేవ దేవుండు చేతన్మహా హేమనాళంబు సంధించి యహ్కెమ్మ గస్తూరి యుంటం గుచంబంట భూత్కారమారూఢి గావింప నయ్యింతి బబ్జుల్కి నల్లీష్కులంజూచి యక్కా.ంత ఏవీంచి నచ్చూపులవ్చూ టో నశ్షైచ్చల్‌ మచ్చిక పాచి యన్యొన్య రూపంబులం గుూచ్చినట్లుండె. .. నయ్యిద్దరుం తన్నయా-వస్థ బొందిరంతన్‌ *.”

్షేం0 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

తదుపరి యామె యందముగా కస్తూరితో విన్న పములనువాసి గాలిపటమునకు గట్టి (శ్రీనివాసుని భవ్యసౌధముపవై నాడించును. ఆతడు నా విన్నపములను జూచి తన ప్రేమను వెల్లడించుద్య్శూవాసిన విన్న పములా "కలీపటము నందుంచగా ఆమెయును ఆ విన్న పములను గగంహించినది, చదివినది. అంతలో సఖులేతెంచిరి. పదా వతీలేని విరహవ్యధకు లోనయినది. నెచె ఏలులకు "హీతువు అంతుబట్టలేదు.

ఉదా ....శామినీ విప్రఛాంబున నొ శవా 'తాపంబున(గాగి జాలింగడ న్వేగి “రాగంబుననా ఏ1 భాప్పంబులోనొగ యిందిందిర జేణి దూషించి మందానిలున్నీరి భావబంచి. ..యన్య ప/సంగంబు వర్చించి నారాయణ స్నేహ మర్దించి వ్‌వింపగా దద్వ్య్వయన్యల్‌ నిరూపించి శేతో్యోపచారంబు చేయ స్విచారించి యకో్క్క[_మలిం లేమ్మిపూ- సెజ్జపె నుంచి పా" లేయ నీరంబు కర్పూర వూరంబు నద్దంధ సారంబు మేదించి తోరరిబుగా బూసి...”

ఇ నానావిధ శెతో్యోపచారములు చేయుదురు. తుదకు “నఖ పొొణబంధుం గృపాసింధు (శ్రీ-వేంకటాధీశు 'వేవేగ గూర్పుం దగం గాక యూచేత లేలంచు నాత్మీయ హాస్తాబ్ద వాతూల లవీలాపటం బచ్చటన్‌ జూపినన్‌” నెచ్చెలులు సంపూర్ల్త నంత్‌ వముతో (ల్రినివా సునికడకరిగి మూ నెచ్చెలి పదా గ్రవతిని రవీంపమని "వేడుదురు,

“అజా వాచ్య్యః _స్త్రియారాగః ఫుంసః పశ్చా త్తదింగితెః అను పఏిధమున ముందుగా రవ్రియ సెడ్‌ థ్‌యు నాయికకు కలిగి దయా యింగితములచే వీమ గట్‌ నాయకునికి కలిగినట్లు వర్మి ంపబడవ లెను, కాని “మొదట నాయిక నాయకుని జూచి యసురక్షురాలు గావ లను. ఇట పద్మావతిని (ర్తీనివాసుడు జూచుట పిధమముగ సంభవించినది తదుపరి యామెయును జూసినది ఓకరినొకరు వురులు గొనిరి,

చతుర్థాధ్యాయము 101 పద్మావతిని (శ్రీనివాసుడు ముందుగ జూచుట సంభవించినను, అంతకు ముందుగ"నే నాయికశకీయగు పద్మావతి (శీ;నివాసుని దివ్యమంగళ స్వరూ పము నందు అనుర కురాలయి వివీధ శృంగారావస్టలకు లోనగును, కావున నాయిక కే ప్రిధమముగ రలియ నెడి స్థాయిఫావము జనించినదని సువ్య_కృమగును.

తుదకు *'యా నీరజాదీ. విజ్ఞాపనం బెల్ల నాలించి లాలించి సౌభాగ్య సామ్రాజ్య మేలించి త ద్భామిన రత్నముందాను బశ్షీ౦(దు పై నెక్కి (శ్ర వేంకళుశుండు సంపాొ_ప్త నంతోషుడై... సమ్మృతిం గభమ్నురం గొమ్ముతొ గూడి "తాముండు పెంపొందు నయ్యింది'రా మందిరంమె న యాతి ఛయోేహంబునందుం బ్ర వేనించి యుంజెందగన్‌.”

పదా గవతీ (శ/నివానుల పరదిణ౭య వృత్తాంతము శృంగార రస మున చక్కగ పోషించి పెదతిపమలాచార్యులు చరి తార్టుడెనాడు.

ఇన్తు ఈ శృంగార రసమున కంకితమైన దండకము లెన్ని యో ఉన్నవి వానిలో భోగినీ దండశేలివృ_త్తీమునకు సంబంధించి నన్ని యును శృంగార రనమునకు ఆలనాలముబే, కాని యందు వర్హింప బడినది మూనవ సఫృంగారము, శీ=లీం హాస్యము ;

రసములలో హోన్యరనము రెండవది. "శేవల శళైాశంయ మైగాని అన్ధాశ్యయమైగాని దీనిని రెండు విధములుగ వ్య _కీకరింప వద్చును. కోన్ని కొన్ని విచిత్యములగు శబములను అనుకరించుటవలన శూ శ్ర్యయమైన హోన్యము. జనించును. విషయ మేగ్రైనను వ్య క్రీకరించు సందర్భమున, సంభావమణయందు శబ్బమువమ చిన్నమార్చు గావించినను భావ (పధానమగు హాన్యము జనించును.

“వికృతి దర్శనాది జన్యోో మనోవికారో హోస్యరసః' అని పతాపరుద్రీయ కారుని నిర్వచనము. విరుద్ధాలంకారములు, వేష.

109 "తెలుగులో దండక సాహిత ఖ్టము భాషల వలన హోన్య్వము జనించుగు. అట్టి యీ హాస్య రనమునకు “హానము” స్థాయి భావము. హోసమనగా నవ్వు, ఈ హానమును భరత ముని ఆరు విధములుగ వ్య_కరించియుండెను. 1. స్మితము, 2.హాసి తము, కి. విహాసితము, 4, ఉపహసితము 5. అపపవహాసితము, 6. అతిహ సితము. హాస [1 రనమునకు గణాధిదేవత గణపతి,

“తెలుగు కావ్య ప్రపంచమున నవ్వుల గనులు పిహసనములు, వాటువులు 'మొదఎగునవి, నంన్క్బృత నాటకములందుగాని, తెలుగు యత్షగాన పిబంధములలోగాని నాయకునకు విదూపషకుడం తోడుగ నుండును విదూషకుడు హాస్యరస పోషకుడు, శృంగార, వరములు జూంగి రనములుగ వ్షిల్ళిన; హోన్యము అంగర నమగుట కద్దు, ఆధునిక యుగమున అలెలుగును నాటకములలో, ఉపన్యాసములలో, నాటిక లలో, నవలలలో ఒకటనీ చెప్పనలవిగాదు అన్ని ప్రకియలందున హోన్యముష్పలిబ్లు యన్నది

“మూనవ జీవితములోని యొక్కొక్క. వివమయము ఒక్క సుందరమైన సత్యము; ఒక్క మధురానుభూతి, ఒక్క గిలిగింత మూట నుచ్చరించుటలోని మార్చు, ఒక్కయూపు, ఒక్క. మెలిక, ఒక్క వింతచేప్ట్ర అప్రాయత్నముగ లభించిన యొక్క- తీవ) భావము హోస్య రనమునకు న స్తువగును,. 1

1992 28 సంవత్సరములలో నంఘసంస్కరణమును (పధానో సైశ్వముగా భావించి వెలువరించిన రచన వరవిక్రయము. కర్త కాళ్ళకూరి నారాయణరావుగారు.

వరవికృ్యయము నందు (ద్వితీయాంకమున) లింగరాజగారి వ్యాపారవు గది దూయన _ పాత్రప)వేశముతో ప్రారంభమగును. లింగ రాజ గారికి పాాతఃకా౧ముననే స్నానాదిక్రములు ముగించి తన యినుపపెట్టి ముందు. నిలచి లథీ. శ్రబేని ప్రార్థన చేయుట పరిపాటి,

చతుర్థాధ్యాయము (25) 109 ఒకనాడు పరాకున అఆలన్యమగును వంటనే ఇనుపపెళ్తుము-దు భ ర్‌ పిపత్తులతో నిలచి లమన్మీచేవి ప్రొర్థన చేయును. ఆ ప్రార్థనను కాళ్ళకూరివారు దండక రూపమున పహోస్యరన సో రకముగ చి లీక రించిరి. మనిపీ. ధనముకొరకు ఎటువంటి నీచమునక్రైనను వెనుద్‌య డనునది యూ దండకము వలన 'దెలియును. నిడివిన చిన్న గైనప్పుటి!ని విత్తమే పాధానాశయముగా కలిగిన వ్య కులపాలిటి చురళ వంటిది, “సంభాషపణల్లో సన్ని వేశాల్లో, పాత? పోపణలో, ప్రిహననంలో కనివీంచని గాంభీర్యం, వాాన్తనీకత్య విమర్శ నారాయణరానుగారి రచనలో కనిపిసాయి. అవ హేళశనదా్వరా పాత్రలను అసం భావ్యంగా, సిచంగా (పదర్శించేబదులు చా స్పసికత ద్యారా; హోన్యం ద్వారా సజీవమైన పాత్రలలోని నై చ్యాన్ని అవిప్కురిస్తూ వ్యంగ్యాత్నక ౦గా వారి పవ ర్తనద్వారా సనమాజంలోని బలహీనతల్ని ఎ_ తి వూపడం నారాయణరానుగారి పద్దతి” 3” దం “భగ నతీ! భాగ వ్‌ాలీ గ్లో ప)ణామంబు సీచాన దాసానుదాసుండ నీపాద ముకక్తుండ నిత్యంబు భావింతు సీ దివ్య నామంబె నిక్క-ం బుగా నిదలోగూడ జింతింతు, నాదిక్కు నామొక్కు నా యండ నా దండ నీవేసువూ! భార్యయుం గ్‌ర వ్ర్‌యు౦; బిడ్డలుం గిడ్లలున్‌ , "దేవుడున్‌ గీవుడున్‌ , మోతుమున్‌ గీషమున్‌ సర సము న్నీవె! సత్యంబు న్న్‌కె నిరాహారి వై యుందు, స్‌ై సిల్‌ సిద మాన్కొ_౦దు, సీకే శరీరాభిమానంబు వర్షింతు, న్నీకె యనత్య ప్రిమాణంబులెన్నేని గావింతుు నీయాన యీ పక్షైయె ని పవి తా)లయం బ్‌సె సీ యర్చకుండన్‌ య దార్థంబుగా నాదు పొణంబులే నీదు పూజాసుమంబుల్‌. శరీరంబె నైవేద్య కుం భంబు, నాయింటనేయుండి నా పూజలంగొంచు నేయింటికే

904 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము నంపినంబోయి యాయిల్లు మట్టంబు గావించి నాయింటికిం దెచ్చి నాకిచ్చుచుండంగ 'దె కన్నతల్గి |! నమ స్తే నమస్తే నమఃో పాత) తన (పవృ్తిని "తలియ'చేసికొనును, “నా యింటనే

యుండి నా పూజలంగాెంచు "చీయింటి కేనంపీనం బోయి యాయిల్టు మట్టంబుగావించి. యా యింటిలోని ధనమెల్లను తనకు చెందునట్లు చేయుమని 'వేడంను. అమై నామెను కన్నతల్న్సీ యని నంభోధించునుి' వై జగుణమును వ్య క్రీకరించినను పాత్రయిక్క_ భావన చాల విచిత వెన దై, విపరీతబుద్ధి కలిగిన దె, హోన్యరస స్పోరకముగా నున్నది

ఓటు దండకము. (గోలకొండ పతిక ౨4_5..1984) బ్రంతదనుక న్వతంత, దండకములు అంకితొంక పద్యములతో"

ముగియుట యున్నది, గద్యత్‌ ముగింపబడుట కూడా కద్దు. ఈ ఓటు

దండకము అబువంటి తత్త (ము కలిగినది గాదు. దండక మునకు ముందుగ పూర్వక వికృత పద్యములను _ రెండు ఓటుపహాక్కు- దారు పరముగ మలచబడిువవి, పూర్వకవికృత పద్యము లీశెండును పోతన గారి గజేంద్ర) మోతు ఘట్టము (మహాఫాగవతము) నకు చెందినవై;

"తెల్రుగువారందరికిని సుపరిచితములే.

కం, ోసీవే తల్లీ వి దండి+వి సీ నాతోడు నీడ నిజముగ నఖుడౌ సే గురుడవు చై నము నవే నా పతియు గతియు నిజముగ ఓటర్‌

ర్‌ం “లావొక్కింతయు లేదు యరస్ట్రము విలోలంబయ్యె పాణంబులున్‌

ఠావుబ్ల ప్పెను మూర్చువచ్చె తనువున్‌ డస్పెన్‌ (శమంబయ్యెఢడిన్‌ ఓ-ుతప్ప యితఃపరంబెరుగ మన్నింపన్‌ దగన్‌ దగ్‌నునిన్‌ రావే ఓటర కావవే వరద సంరవీంచు భ( దాత కా”

దం, *వుపో భాగ్యనగ రాన మా పూర్వ పుణ్యాన మేమెన్ని' యో 'యేడ్లు హబూడంగ మూడంగ మాబొల్యమున్‌ యౌావ్వనత్వంబు మా (పాయముల్‌ మనొ దార్థ వ్రముల్‌ కు)0గుచచున్‌' వోయి వృస్ధాప్యమున్‌ పొంది వెండుకల్‌ తెల్లనై మప్పయూా గేండ్లు అటుగడ్చి యిటుగడ్ని ఈనాటికిన్వచ్చె యీకొ త్త ఖామాను మాగోశ్క. లీడేరం మూ జన్నముల్‌ ధన్యతన్‌ బొందెనో బట్టియా శాసనంబో ఇేనీకు వేవేల దర్గాలు కైకొమ్ము త్ర వినో వోటరా మూ డేండ్ల కోసారి సనీపాద పద ్రంబులం గాలి న్‌ నిన్ను నే దలచైెదన్‌, నిన్ను నే వీలచెదన్‌, నీ కటాతుంబునన్‌ జూడ'బే, దాతవై (బోవవే ద రన్‌ నిల్య'వే; న్వామి నిన్నెంచ “నే ఇెంతవాడన్‌, దయాదృన్షి ఏశ్లింప వే నాఓటు నాకిచ్చి నన్నెట్టులెనన్‌ నభాయీ (సఫాయి కమోాటికి మెంబర్నుగా 'బేసినన్‌ జూలు నా వంశమున్‌ 'బేశమున్‌ ధన్యతం బొందు, అమిోాద నీ పూర్వ పుణ్యంబు, నావాక చక్యంబు; నా భావ భాగ్యంబు, నాతంతే? నాదంబు, సవ్యంబుగా నున్నవి ఆ నిచ్చెనం బట్టి ఎం్మలే న పెకి ఎగ కాకగావచ్చు, ఎన్ని పహోట్‌ హోమ్ములె నన్‌ భుజింపంగ అటంకముల్లవు; "రాజ మాన్యుండ గావచ్చు, పేదసాదల్‌ భయంబంద అటుతిర్షి యిటు తిర్షి ఎం తెంత వపెరెన నే పొందగావచ్చు, కొద్ది యుదో్యోగులన్‌ శ క్రియున్న౦ంతగా వడ్చించగావచ్చు, ఏలుగాకున్న వ్‌ కది మేస్టసి హాబాసు మూబాసు అనిపించుకో వచ్చు, ఏవైన లాభాలు సాధించుకోవచ్చు, కాబట్టి యెక్షైన నీ ఓటుతోగూడ బంధు మితాది వర్షంబు ఓట్ల న్ని నాకు నిప్పింపువూూ లేమి పోగా ట్రుమౌా, దీనినున్‌ (బోవగా దిక్కు-సీవెగదా! నీవేశ్రలంబందు జన్నంబుగానీ నీ స్పర్శ నీరూవు, నీతీరు మొదలైన నీదే సమ న్పంబు అస్పృశ్యమా'"గాని సాషవూత్‌ పరబ్య/హ్మా రూపం

106 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము బుగా నుండు నీఓటు మా(తంబె, నిత్యసంపూత మై నెగడు లోకంబులన్‌, నంసారమున్‌. బాసి సాఖ్యంబుళలన్‌ రోసి నిద) పహోారంబులన్‌ నీతి నియమంబురన్‌ నిత్య కృత్యంబులన్‌ మాని, సర్వంబు వరించి యోగీశ్వరుం బోలి నేదీకతో నుండి నీ ఓఓ వాంభఛిం చెదన్‌ స్‌న్ను యా-చించెదన్‌, ఓకే సమ_స్హంబు: గీ శు ప/శ_సృంబు, ఓ శే మహాము క్షీ, ఒకు పరబ/హ్మ్‌ తద్ధా ర్నినై నట్టి ఓటర్‌ మహాదేవ నమస్తే సమ_స్తే నమః స్తుతి సంప)దాయమున క౦కితమైన దండకము; హోన్యర సము

నకు గూడ అతికినట్టు సరిపడినది గణభంగమగును. ఓట్లను సమపా

ర్హించుటకై. రాజకీయ నాయకుడు పడుపాట్లు, దురుక్షైశములు కర్త యధాతభముగ వివరించిరి. ఒక నారి పారిశుధ్య కమిటికి మెంబరుగా నియమింపబడినవాలు తాను, తనేగాక తన బంధువర్లమునకు గూడ సరిపోపు ధనమును ఆర్జించవ లెన నెజి కుటిలబుద్ధి గలవారు పిరు. గాంధీ వంటి నిన్వార్ధ "దేశభ కలుగారు,

సాహిత్యము క త్సికంఠశు పదునై నది. అందులకీ దండకము నిదర్శనము, వ్యంగ్యముగ రాజకీయ నాయకుని వ్య కృైత్వమును

'వెలువరించినది. ఇందు దూషణ శేవూతిమును తావులేదు. కర్షః

గుక్క_-తిప్పుకొనని ఉపన్యాన ధోరణి కనువుగ దండకము నెన్నుకొని

ను గనపడును. హుందాతనముతో చక్కని హాస్యము. స్ఫురింప వేసెడిద్‌ దండకము

పొగాకు దండకము , ఊటుకూరి హానువుంత రాయుగు. పొగాకు దండకము 3రున ఆము (దిత “తాళప (త (పతి యొకటి

ఆంధ, సాహిత్య పరిషత్తు కాకినాడ యందున్నది. (పతిసగము నధిల

మెనది,. దానికి ఆయువు కొలది రోజులు దప్పు యుండ్లు వుండదు, సాధ్యమగువరకు దానినుండి (గహించిలిని,

చతుగాధ్యాయము 19% థి వొగాకు దివ్య్థషమధముగను, ధూమపానము కుపయోగించుట నాధారముగా జేసికొని అశువుగ రచించినది, దం, “శ్రేమద్దణేశా |! మహేశా! ... రాజా! నసదామిము + సద్భక్తి (పే... లఖ్యాత మయినట్టి యా ... నమర్చించెదం విన్నపం బొక్క_టాలించు ములోక మంబెల .. "జేవంబు ... తగా +) ఉం నిచ్చ! యానారదుండంత నాజేవలోకానికిం బోయి నంతెం సురేం్యదుండు దిక్చాలకు ం లౌలేచి సాైాంగ దండ(పణా మంబులం చేసి వారు (పభారత్న =... నారదా! మూగు లోకంబులన్‌ చరించే మహోాత్ముల్‌ గచా మారు భూలోక మందెల్ల 'యేముయిన ... వింతలుం గంటిరా ? చెప్పంగ దా యన్న నంజీవి సారంబనంగా ... కదు నాయాకు చెయదంబు ధూవమా?హి. , “ప్పగా 'కారణంబే నెరింగయున్న 4 దులు౦ం, మహాశ్యానకో వాది (. చతు ర్వేద పబ్‌ శాన్ర్రముల్‌ గల్లు ల యు విద్యల్‌ ”* మహాశైవులున్‌ వా్చైయులున్‌ న-తతంబొస్ప 'సీవింవుచున్నారు. ల్ళావైస్థవుల్‌ (పొద్దునే శేచి నంధ్యాది కృత్యంబు సంచ్నేపముం జేసి మోమెల్లనుం ెల్లగా నామ ముల్‌ ద్‌ర్చి న్‌ర్కా- ఏవీంజల్‌ విడంవింపగా సమ తే "రామూను జాయంచు నేవించున్నారు, తత్త్వాదులెల్లం అం పయ్యాం వావ్‌ ౧౧ ముల్‌ మోరి నియ్య్యారలంపించి కట్టకు మట్రాకు యరా_క్రు నల్లాకు జాబతి)తో సాటియాబల్‌ రురీయాకు ఆ యాకులో చెన్నబట్నంబు సారాల ... వాయిఖ్య న్య్యూపాకు (నూ వేక్‌) చుట్టలుగా జుట్టి బల్‌ ముద్దుగా గోళ్ళతో (దుంచి 'ఆాకంక టశ్చాయ లొక్కు మ్మ్‌ం (గగమ్న వ్‌లాల గాజుల్‌, రవాళ్ళింబగా ... పం, ముంగురుల్హాడగా కాంత సేవించి ... చుట్రొని కందిచ్చి అరదయ్య గా వాడు త శ్చేపముందీసి

198 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము 'లెస్సాయననే కంబుకంరీనుణీ సదు శమో (వి స్వర్షంబు నంత కన్నం మహముద్దు గుల్కెంగదా యంచు కూడ్‌ యున్నా రదింగాక కాంతాకుబాలింగనా నక్కులయి ని(దలోనం వొగాకా పొగాకా పొగాకా యటంచుం కల్వరించేటి వింతల్‌ వినో దంబులై యుండునంచు మునీం| దుడు జెప్పం సుంరేందుండబె లాగు జెప్పంగ'చేయన్న శిరామచందుండు శాపనామృగా ధీికఘులగూడి యుద్ధంబునన్‌ 6 యిం[ దజత్తుండు లత్మణుడు మూర్చిల్ల గా "జేసి తె వాయుసూనుండు (దోణాచలత్యంత 60 యత్యు(గుడయి పర్వతం బె_్రి నేతెరగా వార్చి మధ్యంబు నం 'రాత్ష్ససుల్‌ గూడి యుద్ధంబొనర ఎగా దచ్చాణ పుంఖాను ఫుంఖబు సంజీవి మిీనం [పయోగించెనంతం సనదిందాకి యా విత్తులుం రాలి యాంతి...డ తగం మొరచెనంత ఫరంగీలు; దిగంబరుల్‌ బయిరాజుల్‌ వాడవాడల్‌ విభారించుచూరాగ సం ... జీవి వెట్టున్న యాదీవికం వచ్చి రందుం మహామౌని శాండిల్యుడందు-డ్‌ య్‌ ధూ (మపానంబు గావింపగాడాచి ఓస్వామిోా | యాధూమపానంబు గావించ కారణం బెరింగింపవే యన్న, యావద్భ్భృ త్తాంత మెల్ల ౦ దగం జెప్పె దివ స్య్వపధంబంచు "నీవించె తద్యార్హ పట్నా లకుం 'ెలిపినం చం ... "బెంగుళూరు వద్ద నమ్మేటి యార్కా-డు 'యోళలూరు కోవూరు కాకాని,

౧౧ ౧౧ ౧౧ ౧౧ తాట్తూరు. గుంటూరు; గూడూరు హేచూ ది రజఠతె(ది, యాసిద్ధ పట్నంబు, అల్కా_వురీయంబు బాబట్ల? అద్దంకి,

• *,గాొలు, చీకు ర, కంభంబు, కాకలన్‌, నెలూరు బెళూరు, (టా) ఆశల (౧) గ) "రాదూరు, "రేబల్లై టోారాదిగా గ ల్లు బట్నాల ఆం నం (పీతితో వచ్చి తద్బీజముల్‌ వేగగొనిపోయి తాపలె పట్నాల యంబదెల క కల్‌. మట్‌,

“చతుర్థాధ్యాయము 100 నిండారుగా యెండ ... ఫులయు తోటలుం వేసి 'తొపోపణల్‌ జేసె తాముం సదా ధూమపానంబు గావించిరంచున్‌' మునీందు? ... సురేందుండం 'తానపుడే వేగ ఛారుల బిలి పించి భూలోక సంజీవి సంబంధమయినట్టి యావిత్తుల్‌ తీసికొని వాటి... సాన్నిధ్యమందుంచగా నాతడా పారిజాతంబులున షట యాతోటలో వేసి తాపోషణల్‌ జేసె తెముసున్‌ ... ధూమ పొనంబు గాపించి రావార్ల వైకుంరమందుందుం మహాబిహ్హ్ల వున్నట్టె = =. కొలువు కూటంబులో ... దిగా "దేవతాఖ్యులా ధూమి)పిస్తావముం,. = .నాయాకు 'తెప్పించినాయిందు,) రప్పించి 'తామున్‌ సదా ధూ(మపానంబు గావించిరి దండకం బెవరు (వాసినా సాధనం జేసినా విన్నవారందరుం ఫుత) పౌ(తాఖి ఆయు రారోగ ఏ ఫాగోనులే ఫీంయశఃతుంగ భారేయు.లై యుందు 'రాచంద? తారా. ఠం లున్నంత భూమండలిం "చేవ దేవా సమ సే నమ స్తే నమఃో ఈ దండకము ఊటుకూరి వెంకట వరదము ఉఊాటుకూరి అన్నయ్య గారి కువూరుడు పానువంతరాయుడు చదువుచుండగా విని వా సెనసి దండ'కాంతము నందు గలదు, ఊటుకూరి హనుమంతరా యడు ఈ దండకమును ఆశువుగ జెప్పియుండవచ్చును, తాళపత స్థితినిబట్ట పహూనుముంతరాయని కాలము 104, ఉత్త రార్థ ముగ భావించ వచ్చును,

తగణముపై నడచిన ఈ దండకమున చాలచో ట్ల గణభంగమగు చున్నది, స్టుతిరూపక సం[పదచాయమున కంకితమైన వృత్తేముగ కవి గుశ్శరిగియే ఈ రచన యొనరించి మొండెను. ముందుగ గణపలిని స్మరించియుండెను. (శ్రీశార నం్యపదాయమును విడువలేదు. హాన్యరన పిధానమయిన యీ దండకమున హోస్యర సాధి దెవత గణపతి స్పుతిని

ల00 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము చేస్తి పొగాకు వృత్తాంతము వాల విచిత్రముగ కల్పింపబడినది. ఈ దండకమున పలశుతిగూడా హాస్యము ఫుట్టించుచున్నది.

వరియెక పొగాకు దండకము గలదు. దీని కర్త యెవరో తెలి యదు. ప శిధిలానస్థ యందున్నది. కై అముది)త 'తాళపత)ి ప్రతి యందలి వొగాకు దండకమునే వోలియున్నదిం విఘ్నశ్వర సంబోధనతో పారంభ మయినది. మనుష్య, "చీవలోకముల కనునంధాన కర్తనార దుడు, ఇంద/లోక మునకు పోయిన నారదుని ఇంద్రుడు మొదలుగాగల "దేవతలు తిలోక సంచారులు మారు భూలోక మునందలి వింత లేమై నను 'తెలుఫ్రమనగ వాగాకును ”హార్చి చెప్ప మొదలీడును,

“-దేవేంద౫! భూలోక నౌాభాగ శి మేవమందు (బహో శఖ్వపత/0బు "తాపన్ను ని 'న్బెన్నునిం బూని రా శెంపులన్నోలి జాపతిత్‌ సాట్థియై వమూటుముి దిట్టమై బ)హ్చాఖ్య పతరబు అని వాగాకును బ్రహ్మ పతి ముగ సంభోధించును ఇది సంజీవి సారమట. '(త్హావెస్తవుల్‌ పోద్దునన్‌ "లేసి శై వాళుం దిట్టి నిర్కా=వి "వేష్ణుల్‌ విళంబనబుగా గట్టి పండెండు నామంబులదిర్చి పూవుల్నగ ల్నిండగా జుట్ట =. (పబంధంబులన్నాడి సద్భక్తి మోరంగా యొంబెకుువునార్‌ తిరువడిగళే శరణంబంబటం-చు న్నేమంబుతో తిర్పకూడెంబులో. .. ఫురంబై న యాబ్రహ్న్మపత్రంబునం ధూపముల్లో,లు చున్నారు అసి వర్షి ౦చును. ఓం నమశ్శివాయ “వేలాయుధా ఏరభ (దా యనుచు .౭వులు చుట్టలు 'తాగ్రగుచుండిరట. పాగాకు జన గన పైంతము అంతయును ముందుగ వివరించిన దండకము నందలి'చే.

ఈ పొగాకు దండకమున గూడి సదృ క్షితొ్‌ ధూపముల్‌. .. పుణ్యాతు ఛో యెంత ధారా శతు లో యొంత ళూరాతు లో వారికిన్‌ ఫుతంవెతా)/దులున్‌ మేలు గుర్యంబులున్‌' మించు 'రాజ్యంబులున్‌ పల్ల కల్‌ సర్ల్షలోక ది భోగంబులున్‌' గల్టు త్‌ ట్ఫి ఎవెల్మికి, వ్యానాది

చతుర్థాధ్యాయము (26) ౨01 మౌనిం[దులున్‌ బల్కిరన్న” అనెడి ఫల్యశుతిని నారదుడు 'దేవేందు? నికి "తెలివియుండెను, ఈ దండక్రమును హోన్యరస నంభరితమనుటలో సందియము లేదు, హాస్యము చచిప్పిల్లు దండకములణో "కాఫీ దందకి మొకటి, వ్యసనమునకు సంబంధించిన వ స్తువనప్పటికిని హోస్యర సోద్య్భూతమైనది. “చఎన్నపురి అయ్య ధ మహానభలో అస్టావధానం జరుగవలసివుంది. కానీ పత్యవధానులుగారు చెన్నపట్టణం చేరుకొన్నారు నరాసనరి నభాస్థలికి వెళ్ళారు, సభాపా+రంభమునకు కొంచెం ముందు నభాని ర్వాహకులు కాశీపత్యవధానులు గారిని కాఫ్‌ సేవించవజసిం' గా కోరారు, అరక స్వు "కాఫ్‌ తీస కొన్నారు. ఇంతలో నభానదులందరూ వచ్చారు, కోలా పాలం బయలుచేరి౦ంది. కాపాయాంఒజరభారీ, కర్ణ కుండల సువర్ష్య ఫఘుంటా కరికంకణ కేయూరభఛారీ గండపెండేరభూపితపాదుడూ అయిన కవి సింళా కాశీపత్యవధానులుగారు అభినవ (శ్రీనాధుడన్నటుగా సభా "వేదిక నలంకరిం * రు. చప్పట్ల వర్షం కురిసింది. వెంటనే కాఫీని గురించి దండకం చెన్పవలసిందిగా “ఆంధ)వి శొరద తాప్‌ ధర్మారావుగారు. ఆఅవధానిగా౨ని కోరారు. కవిసింహూ దండకం (పారంభింవారు 15 * దం, “*(శ్రీమన గహో జేపీ, లో కెశ్యరీ, కాళికానన్ని భాకారిచి లోక సంవారిణీీ అంబ కాఫీ జగన్మోహినీ, తొల్లి (్రైక్పష్ణుడా న్వర్ష ము చేరి వూతంబునా పారిజాతంబున్‌ 'దెచ్చియుస్‌, నాపికన్‌ (వీతిగా సిచ్చు కాలంబున౦ందా సుమంబందునం౦ గలు వీజం=ు లుగీస్థలిన్‌ రాలియున్‌ లోకఖేదంబుచే గాఫీ బూజంబుగా బుట్టియున్‌ , గొమ్మాలన్‌; రమ బన్‌, బూన్ఫులన్‌, దావులన్‌, జక్క_నౌ పీందెలన్‌ జిక్కు-నెగాయలన్‌ జొక్క_మౌాపండ్త భాసిల్లు దబ్బీజ జాలంబు నై ౦వం సింగాండం, హోలెందు) సోలండుం ర వ్యూ, జపాన్‌ , జర్నన, (నీకు -జేశంబులన్‌ నాటి

202 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము పెన్‌ మా?కులై ఇండియన్‌ దోటలైై విత్తనాలిచ్చుచున్నా వటంచున్‌ మదిన్‌ దోవెన్‌ బాపుళే, తీవీలో, సీరమున్‌, తీర మున్‌ జెక్కెరన్‌, మించుటంగాటబె నీ బీజ చూర్షంబు నా మూటిలో చేరి న్‌ “సీవించుటన్‌ సీదు బీజంబులన్‌ బెంచులో మాడ్చి దూర ౦బు గావించినన్‌ దీవిపోదాయె నీ మాధురీశ క్షి సీయింపు, సీ సొంపు నీపెంపు వర్శింప నేనెంతవాడన్‌ ధనా కర్షిణ్రీ (పాణ నంర మీణ్సీ ఛాతి? నెవ్వార లేన్‌ 'వేకువన్‌ లేచి యున్‌ నిత్య కృత్యంబులన్‌' దీర్చి, మున్‌ ముందుగా నిన్ను 'బానంబు గావింపకున్నన్‌ ద్విజల్‌ "వేద మంత్రంబులన్‌ బల్మ గా లేరు, పా/0చత్కే_వుల్‌ పద్యముల్‌ పృాద్యమారీతి నిర్మింప గాలేరు స్రవ్యంబుగా శౌరిదాసుల్‌ గళం బో త్తియున్‌ బడి, నృత్యంబులన్స్‌ సేయగాలేర్కు శిల్చుల్‌ మనస్సు ర్సిగా సుత్తి చేపట్టగా లేరు, వైశ్య తముల్‌ కోట్ల తాళంబులన్‌ దీయగా "లేరు, డైఫ్రనర్లు మోటార్లు సరింగులన్‌ బ్బుగా లేరు, టీచర్లు పారంబులన్‌- జెప్పగా లేరు, డార్ట్‌ రు నింజత్షనుల్‌ బేయగా లేరు, స్‌ డర్షు నో 5 ల్ర వాదింపగా లేరు, జజ్జలు “నేనల్బ్పమౌారీతి తీర్చు లన్‌ వా/యగా లేరు, ద్యింబుగా జాలసుల్‌ కూట సాతమ్యుంబు లన్‌ 'జెప్పగాలీరు; నారాంగ నల్‌ కో డెగాండ)న్‌ “వెన్‌ గేళిలో నోలలాడీంపగా లేరు, ముప్పూటలున్‌ నిన్నా గన్‌ గో లకున్నన్‌ శిరోభారయై నాల్క్మ_్యయెండున్‌, మనంబెంతో' చాల చాంచల్య ముం బొందుచున్‌- గుండియల తల్గ డంపెందు చున్‌ మేను కంవీం చుగా దె, కటాయంబుతో నిత్యమున్‌ 'వేకువస్‌ దర్శనంటిచ్చి నిన్‌ "బాగుగా (దాగుసౌభాగ్యమున్‌ గూర్చి రథతీంపవే సార కున్‌ గొల్బృదన్‌ నిశ్వకర్శాన్నయ౦ఒందునన్‌ సత్క-వీం(దుం డనన్‌ , పోకూరి కాశీపతి స్వాంత “రాజీవ నంవాసినీ నిశికన- మంగ భంబొ మహాోకాఫీ "దేవి నమస్తే నమ_స్టే నమ స్తే నమః”

చతుర్థాధ్యాయము ౨౨

దండకము సమా ప్త్రముకాగనే నభాభవ నముకర తొళధ్వనులత్‌ (పతిధ్వనించినదట. ఈ "కాఫీ దండకము కూడ పాగాకు దందకమువలెనే "దేవలోకముతోముడిపెట్టబడినది, ఇశ్లే ఈహాస్యరనమునకుసంబంఫించిన సల్ఫి, దోమ, టీ, అనప్పీండి. చీట్ట పేక "మొదలగు దండకము లెన్ని యో గ లవు, 4-4. రౌద రసము,

“పరావృద్ధి తాప హైరి వెకృతే సమృావ:

భృకటీరచనా కమ్చు 'స్వేదా దై రనుభావితః

భావిళైః మదగ-'ర్వాదై్యైః క్రోం భె రాదో భవేత్‌ నస్యయమ్‌ అని 'కావ్యసారమున జెప్పబడినది. *ీ

ఇది కోో?ధమ నెడి స్థాయినుండి పరిణమించును, రాతుసుం, దానవుల ఉద్దతమనుష్యుల పహొక్చృతికి నంబంధించినడదె నంగామము వలన పుట్టును. ఆయుధములు చేబూనుట, విరచుట్క నరకుట, శస్త్ర, ముల (పయోగము, ర కము స్రవించుట మొదలగునవి వర్శితిముల గును, ఎర+ని కనులు చెమట్క బొమముడి వేయట, పంగ కొరకుట, చెక్కిళ్ళు అదరుట, అరచేతు లొండింటితో రాయుట మొదలగు అనుఫఖావములచే రౌద్యరస మభినయింతురని నాట్యశాశ్ర్రృమున జెప్పు బడినది, ఇట్లు ఉగకర్శలతో కూడినది రాద, రనము,

రాదిమనగనే రు(దుడు గుర్తుకు వచ్చును, అనగా రుద్యసంబం మై నదిరౌదము. అట్లని స్ర్రీమూర్త్యాత్మక "దేవతలలో కౌద్యము (పద ర్మించిన వారు ేరనిగాని, రౌద/ము వారియందు కఎగదని గాని వెప్ప "లేము, (శ్రీ చేవతామూర్తు లలో రొ(దము (పదరి ఛంచినవారిలో నరలీ-చే పఏవ్‌యిక తె దం, “జనకా! కలకతెల కోదండు డల్పు డుగా జూవిళ? తండీ!

కల్పాంత సంధ్యా మహ+్‌ "తాండవాడంబరారంభ నంభరం౦

204 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము సంవ భితాశేవు లోక (పపంచుండు వంచింప నర్తు ండొకో! అయ్య! త్య'య్యంత విద్యా వధూరత్న సీమంత సింధూర వొాంసుచ 0 టే పాటల (న్రీస దాంభోజ యుగు శ్రొడితనా తుద? తాత! _దెలేయ లీలావతీ గండపాళ్ళీ పరిన్య_స్త కస్తూరికా పత) వల్లీమతల్నీ కళా(దోహి-చాహార్షళ స్త ంభుపై నీకవష్టంబ మేలయ్య యీలాగునన్‌*+ మధువముదన! మజ ప్రబుద్ధుండ నివిట్ట దుచ్చే ప్పితం బెట్టు ఏవేంపు చున్నాడ'వు! అళ్రాప్ప! నీయిల్లు "వేల్ప్చుండ సి బండ దుర్గోష్టిత్‌ గూడి యున్నాడ వింఠ్కాక్క- మాయమైన నీ మోమునం జూపవె దీశాను పాదబ్బముల్‌ ; వహ్ని! యీ కూడు తీపయ్యినే సీకు నిర్భాగ్య! వణాంక | యంత$కళం కంబు లల్ల ౦బు గావించి తిన్నాళ్ళకున్‌ 'లఅన్సగాశేమి? పొలస్త న్‌! నిన్నుంగ నుంగొన షి సిగ య్యుదున్‌ శుక 91న "మొక్క-లంబు ల్వినం బడ్డ మే కావే, వాచస్పతీ' సిచరిత్ర)ంబు నీిచంబువాలున్‌ వృధా లాపముల్‌ సేయ “నీ” యున్నవారిందరున్నారు. చూడంగ _ నేజెబ్లి యాలోన

'నేపాక్‌ ముం బొందనున్నారొ? ఏ దుర్గతిం 'జెందనున్నా రొ! ఎ యాపదం

దూలనున్నారొ? వ పంచనుం దూరనున్నారొ? ఆమిాద బైవం బొకం

'డెర్దుడున్‌” (కాలీ ఖండము, 7.74) సతీబేఏ పలికిన పలుకులలో 'పేరుపేరున సంబోధించి రా ద)రస

వర్షము కురిపించినది. దముని కూడా వీడువలేదు. అందరిపై (కోధని

స్ఫులింగాలు కురివించినది,. తుదకు వగ తిసట్టనున్నదో, వపంచలపాలు కాబోతున్నారోయనసి దుమ్మెత్తి పోసినది.

ఆధునికులు (న్రీీపాద కృష్టమూ రి శొ్రిగారి (శీక్సన్లరా వూాయణము నందలి దండకమున గూడ 5ొ(దంనము పోప,ంపజఒడినద్‌ి, అందలి సందర్భమిది.

చతుర్థాధ్యాయము (ర్‌ హనుమ సంజీవని తెచ్చుటకు వెడలెను, నీర్నీత నమయమున వానువము నంజీవిని గొనిరానిచో లత. ఫ్రుడు మూర నుండి "తెప ఎరిల్సగు, (శ్రీరాముడు యుద్ధమున తమ్ముని కోల్పోయినవాడయి. మగింతగ దుఃఖతుడగును, ఈ నంఘటన వలన రావంునికి, అతని సేనకు కు మరింత బలము, ఖే ర్యము చేరూరును,. అందువలన 'రా(తించరులు క పట వేషములు ధరించి, (శ్రీరామ కార్యార్థమై వెడలిన పానుము నస గించుటకు ప్రియత్నించిరి. నర్వ కార్య సఫలీకృతుడు హనువు వారి ఆగడముల నన్నియును ఆరిక క్రైను, న కాలమున సంజీవి గొని తెచ్చును, లతే శ్రనుడు వునర్తీ వితుడగును. దం, *వాతాత బొండంత వాళశాతి "వేగంబుతో వార్ట్‌ “దేరంగబో నంతలో మాళ్యవంతుం డనంతాది శార్యుల్‌ మహాధె ర్య ధుర్యుల్‌ సమస్తాయుధో వేత్తులై రక్క-సుల్‌ పెక్కు జేల్‌ తన్ను గసాడంగ నీరాళి మధ్యంబునన్‌ మూగిసోసీక పవోరాడగా నుండినన్‌ గొండతో నుండు నవ్వా న ం(దుండులో మేఘజాలంబొకో యంచు మును శన సశంకించియున్‌ సింహూవాదంబులన్ల్‌ జ్యానినాదంబులున్‌ శ్ర నసంపాతము ల్దాంచి నక్తంచరుల్‌ నన్ను మూర్కో_గ (3 రంచు దానెంచి యున్నంత వారంత యేపాత 'మొప్పన్‌ గదాఘాతముల్‌ "బాణ విన్యాస ముల్‌ పాన చక (ప్రయోగంబులుం జేసి నొప్పింప నప్పావ కాంభు ౦డు సాజ్యాహలళలీన్‌ వర్ధ మానుండు చై శ్వ్యానరుంవోయ నన్‌, నుండి మెండై న సత్వీంబునన్‌ దండిఫొక్క_ంగ్ననె "లేళ +పపెబారు పార ఫఅముంబోలి లిలన్‌ నమిా'రాత శ్రబౌండెల్ల ర వో బలంబున్‌' గలంగన్‌ జలం బెర ఎడం "దేయుచుం నవాలపాశంబునం జ్జ బి స్రేపునం ది)ప్పి వారాశీలో వై చుచుం బావ యుగ్మంబునం దన్ని పొొణంబులం దీయుచుం బార శముందాకి ఏకంబడం

౨00 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము 'బేయు-చున్‌ జానుఘాతంబులన్‌ జంపుచున్నూ౦ప పైన్యంబు టై న్యంబు నొందంగ నై నంత నమా ల్యవంతుండటన్‌..

యుద్ధ కాండ. తృతీయాశ్యాసము'. 218,

హానుమంతతుడు నంజీవనినే దెచ్చుట కుప్మకమింపలేదు, దోణాచలమునే పెకలించెను. (శ్రీరాముని యొద్దకు తిరిగి వచ్చెడి నమయమున రాతసుల మూదూపాయములను పాదించెను, తమ ఎత్తులు పారవని తుదకు యుద్ధమునకు దిగిరి. హనుమచే సంహరింపబడిన వారిలో మాల్యవంతుడు నాతని రాతన గణము నొకటి. 'రాత్రంచరులు పొరాటమునకు సన్నద్దు లగుటతో వానువమయందొక్కమారుగ రుదుత్య మావహించినది. ఈ రౌద్యరస స్పూర్తి గట్లిన సంఘటన

(శ్రీ) కృష్ణమూర్తి శ్యాస్రిగారు దండంమున రచించియుండిరి.

గీఎర్‌ం వీభత్స రసము,

“విభావితో వినిగంధోవ మధు చేవ కీటకైః

రుధిరాన్త) వసా మాంపై రత్యర్థ మనుభావితః

భ-వేజ్ఞుగుప్పా బీభత్సాహ్యువేఘ్రాయ భావితః అని బీభత్పరన సిర్వచనము చెప్పబడినదిం* ఇది జుగుప్ప అనెడి థు వలన జసిం చును, హృద్యములు గానివి; అపిశ_స్తములై నవి, అపి(యముహ్రై నవి. అనిష్టములునగు వస్తువులను వెప్పుటచేత బీభత్సరస ముత్చన్నమగును;

కో యవితూరి అను దోవీడి దండకము వీభన్సరసాత్న! మైనది ఇందు (పకృతి వై సరీత్యమునకు వోడుగ, కోయలు గుంపులు గుంవు లుగ చేరి (గొమములందుబడి, యిండ్ల యందలి వస్తు నముదాయమును దోచుకొనుట వర్తింపబడినది. దం “... మ ర్వలార్జి ౦చు పాపంబులున్‌ ఘోర దుగ్చుద్దులున్‌

పాచ్చులౌచుండి యిల సత్యమున్‌ ధర్మమున్‌ సన్న మైవోవ

చతుర్థాధ్యాయము ౨0” బల్‌ వర్ష ములక యారహీితులున్‌ ఘోషలున్‌ చెంద బల్‌ పంటలున్‌ తీణమై. వి త్తనాల్‌ నాశనంఒ౦దగాన్‌ పథీజాతంబు లున్‌ భస్న్మమైపోవగన్‌ పశువులెల్లన్‌ వగల్‌ జెంది ధర న్నీరము పైక యా'కా%మున్‌ జూచి కడు బొబ్బలిడి చావ మరికొన్ని టిన్‌ మాలలున్నాదిగల్‌. వోరవశ్యంబులై నట్టి మందుల్‌ పి యోగిం చియున్‌ పాొణముల్‌ వీఫెవేయంగ, ధరకొంత 'బేశ బునన్‌ మరిడె మహాలవ. ంి, జాడ ట్రబులు న్కొడయమి నరు లఆల్బ రున్‌ బెగడిె బల్‌ నాశనం బొందుచున్నుండగాో మరికొన్ని విపరీతములు

ఫుట్టినవట, బొంబాయి కలకతా మొదలగు పట్టణముల నుండి కరిన

మైన బొబ్బరొగములు వ్యాపీంచినవ్‌, జనులు లతలకొ౯ది మరణిం చుచుండిరి, ఆఖరిసారిగ జను-కు మందు ) సి్‌చ్చుట . ప్రభుత్వము)

"మొదలిడినది. అంతయిగాక, వ్యాఖి సంక “మించిన పిచేశముు "యా

ఫురమున౧దగ్ని ని నెట్టి యా మేడలుల్‌ మిగ్లిలున్‌' మింటనున్న ౧టి భగ

భగల్బంటలున్‌ మండ+చు స్పెళ్ళుమని "పేలు-చున్‌ దగ్ధ్యమె ధరణిన్‌ గూలుటన్టూచి యా ఫురజనుల్‌ వాల దుఃఖంబులన్‌ బొందియు న గరణ మైసోవ విశ్వంబునందంతట న్ని కష్టంబులున్‌ గల్లి యా మూనవుల్‌ మానసంబందునన్‌ చాల భీతావహుల్‌ 'జెందియున్‌' “బీదలు స్వ (బేశ)

ప? జేశమును విడిచి చేశాటనచేయ మొదలిడిరి. త్రిండికి కరువైరి,

పిజలు మొమముతో బాధలుపడంచుండగ తిండిలేని కొందరు కొయ

(పజలు గుంపులు గుంపులుగ జేరి ప్రజలు విడిచి వెళ్ళిన గా)మము=ను

దోచుకొనుదుండిరి. *“బల్కిర్రుమని నందరుస్‌ _ కెవ్వుమని "'నెగురుచుస్‌

కర/లం దీసుకొని కత్తులన్బూూనుకొ ని వింశెలున్‌ పూనలున్‌ ఉండలున్‌ బద్దల న్లుడ్డులన్‌ బడి'తెలున్‌ నీటుగల బాకులన్‌ చేతలనూని తుపాకుల న్వ్యేయుచున్‌. కోయలు (గామములప్రై బడ్‌ దోచుకొనుచుండిరి. వారిని చూసిన (పజలు భీతావహుల్రై “అందరున్‌ గుండెలున్‌ రుల్లుమని కెదరుచున్‌ పాాణముల్‌ అల్బడల్‌ తల్లడల్‌ బొందగన్‌ తల్లులున్‌ ఆన్న

208 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము లున్‌ దమ్ములు న్చెళ్లెలున్‌ అక్కలు న్నొాక్కరికి నొక్కలెడబాసి యున్లొందరున్‌” అయిరి. ఇట్లున్న సమయమున కొందరు తమ సామ్ము లను తీసివేసి పెక్షైలలో పెట్టుకోని కొండ పాంతములలో దాగుకొని చుండిరి. మరికొందరు ఆ పెక్షులను నూతులలో పారవేయుచుండిరి సమ స్త వస్తు సంపద దోవిడికి గురి అయినది, వస్తువులు పోవుటయ గాక (పజలు రోగముల పాల్పడిరి. (పజా జీవితము అలక్రల్లోలమయి నానావిధముల బీభత్సము నొందినది. ఇది (5, శ. 1898 సంవత్సరమున జరిగిన సంఘటన. దీనిని బృందావనము రాఘవాచార్యులుగారు దండక మున రచించి యుండిరి,

(పకృతి సృష్టించిన బిభత్పము కొంతమైన, ప్రజలు సృష్టించు కాసిన వీభత్సములు మరి5' న్ని. దీ బవీభత్సాత్నక మైవ దే గాలివాన దండకము. ఇది పికృతి సృష్టించినది, ఇందునను పూజల జీవనము భగ్న మైనది. తల్లి పిల్లలు తెలియ(రైరి. వృక్ష, జంతు, పట. సమూహ ములు నాశనమయినవి. గృహసముదాయము కుప్పకూలినది. సన్య ములకు చావుదెబ్బ తగిలినది, హృదయవిదారకమైన ఉత్పాతను. పీనినికూడా (శ్రీ) బృందావనము రాఘవాచార్యులుగా ₹ “గాలివాన దండకి* రూపమున రచించిరి, ఈ విభ త్పాత్మక నంఘటన 1865 నంవ త్పరమున జరిగినది,

(ల్రీ) “గంగరాజు అప్పయ్య రచించిన “వీప్రల్పుపొర్కు- అగ్న (పళయ దండకము”ను బీభత్స రసాత్మకమైన బే. క.శ. 1886 డిసెంబరు ఏ1వ "బేదీన సాయంకాలము 6 గంటల సమయమున నీసంఘటన జరిగి నది. మదాసు నందలి వీఫపుల్సుసార్కు. (విక్టోరియా గా న్లేను నందు యీ నంఘటన జరిగినది. ఆరోజున ఆపార్కు-నందొక నంత (ఎగ్జిబిపన్సు వంటిది పెద్దఎత్తున వర్చాటు చేయబడినది. ఆ నసంతయందు సర్క_సు, ఆంగవనితల నృత్యములు వంటివి కూడ వర్చాటు చేయబడినపి,

చతుగ్థాధ్యాయము (2) లిం కరెంటు "వెను వలన సనంభవించినదో, ఎవరైనను ధూమపానము చేసిరో లేక చవేయవలెనను తలఫవుతో మరెవనై నను చేసిరో నిప్పు అంటుకొనినది. సమస్తము భస్మీపటల మయినది. ఇదియును భీభ తా తక నంఫఘటనయీ,.

(శ్రీ పెళ్ళూరు (శ్రీనివాసరావు రచి-చిన “గ 'జేందుమోతు దండ కము” నందును కొంతవరకు బీభఛత్పరనము పోపి.0పబడినది.

ఉదా: .. “నద్రాన వ న్యేభముల్లూన్ని ఫఘూోరంబుగా న 'రాచట్టులో కాక స్‌లంపు బెన్న్మిట్టలో నాగ మెప్పింపగాజూలి దాంప త్య పుం గూర్మిచే గొన్ని ఆత్నేజ 'వ్రమావి చేషంబుచే గోొన్నియున్‌ మితివాత్సల్య మొప్పారగా గొన్ని యెన్నో కటుంబంబులుందెన్‌ వనంబందు తచా,వముల్‌ విన్న భల్లూక రాజంబులున్‌ గవ్వాూ గాంకతం బు న్‌ దూరు సార్టూలముల్‌ మూగుమూాలల్‌ సౌరంబారు భూదార ముల్‌ నేల రంధ )౦బులన్‌ దేరు నవ్వాన ₹౦ద్రంబులున్‌ వృతు క౯"ఖా ళలిమడ దారు సర్చుంబులావోయి వలీ శీముల్‌ సాచ్చుగా సకంర౦బులున్‌' మింటిపై హెచ్చగా ఘోర కాంతారమందిన్ను ౯ నందడుల్‌ గానరా వార సింగంబులున్‌ వాటి 'జేరంగ భీతిల్లు,... ఇట్లు తంకోపతండము లుగ గజనమూపహాము కొసారములకు బోయి తామరలు తునకలగు సట్టుగ జలకిడ నలువును, ఈ కృత్యమునకు జలచరములు గూడ భ్‌ొల్లీ నవి. “కాసారముంబొచ్చి దాహూంబుతో నీరంబునుం (గోలి యంజే సుఖంచార గోళీ విపహారంబు సల్పంగ నుంకంచి తడారలుందాను లోనుండు పారీనముల్‌ నకముల్‌, మత్స్యముల్‌ మున్నుగా గల్లు సీరాటముల్‌ భీతిలం గు)ంకి పె గేగుచున్‌ దూకుచున్ల్‌' మున్గుచున్‌ ఇల్లు కల్లోలముల్‌ సల్చి తద్కుదారావముల్‌ మింటికంటంగ' వాద్దులేకుండగ (పవర్హించినవి. మాతంగమును నక?ము పట్టుకొనుటత్‌ కధ అక్షము తరిగినది. అంతవరకును తి్రకూటాది) యందును కాసారమునందును గల జంతుజాలమునంతను భీతావహము చేసినవి,

౨10 "తెలుగులో దండక సాహేీత్యము

ఇట్లు దండకములందు అమితేముగ కాన రాకున్నను బీధ త్చ రసాత్మకము _లైనవియును లేకపోలేదు. 4.6. సాంఘికములు,

కవీ యెంతటి స్వతంతు)డయినప్పటికిని "దేశ కాల పరిస్థితుల ప9భావ మాతనిమై నుండితీరును. కవికూడా నంఘమునందలి వ్యక్తి గనుక నంఘముమయొక్క_ ప్రభావము అవ్యాజముగ నాతనివ్వై వ౮సరిం చును, అక్ష కవికూడా తన పభావమును సంఘమువై (_పసరింప "జేయును, కవి కవితా పిభావము నుండి నంఘము తిప్పకొనలేదు. కారణము అతడు నాయాబేశనకాల పరిస్థితులు దృష్టియందిడుకొని కావ్యరచన చేయుటయీ, ఆయా కాలములందు పిళ్వేక సంఘటన "తేమయిన నుండినను కవి చలితుడై. మేలునీడులు విచారించుచు కావ్య రూపమున నీవీ ప్పము చేయును. ఇటువంటి వానిలో స్వాతంత్‌' /ద్యమ మొకటి, ఇది యావద్భారత "దేశమునకు సంబంధించినది. స్వేచ్చా స్వాతంత సము కొరకు పాటుపడిన భారతీయుల చారి తాాత్మక సంఘటన, ఈ సంఘటకు చలిత్నులె ప్ర/ూతిన్బందించిన కవులు, రచయి తలు "తెలుగు సొహీలిలోకమున లెక్కకు మిక్కిలి గలరు,

బహుభాషా పండితుడగు వీ॥ కీ! కందుకూరి ఏచేశలింగంపంతులు తన దృష్టిని నంఘ సంస్కరణమువె పు ప్రసరింప జేసిన న్య క్షీ బాల్య వివాహములు తగవన్సి వితంతువులకు పునర్వివాహము చెల్లునని, (స్రీలకు విద్వ్యయు, నమానహోదా యుండవలెనని మూఢనమ్మాక ము లను, మతౌచారములను నిరసిస్తూ తన సాహిత్యముద్యారా ప్రభో ధించిన మహో మనీపి. ఇట్టి మహోద్యమములకు భాపనొక సాధన ముగా 'జేసికొని ఆచరణయందు కృతక త్యుడై. న మహానుభావుడు ఏ-జేశలింగంబంతులు, ఈ కోవకు చెందినవా లే యెందరో ముహాతు శాలు గలరు,

చతుగ్రాధ్యాయము 211

బలవంతుడు తన బలముచేత చరితిపుట నృష్ట్రించగలడు, కవి తన కలముతో ఆ చరిత వుటలు మార్చగలడు, ఒకటి శారీరక పరిణామమునకు చెందినదికాగా, మరియొకటి మానసిక పరిణతికి చెందినది,

క న్యాశుల్క-ములు, వరవికళయములు, జాతివైపమ్యుములు “మొదలగునవి కొన్ని "కాలములలో పొబలెడి దురావారములు, ఇవి దేశమునందలి ప్రజలకు సంబంధించినవి. సంవత్సరములకొలది ఆయుస్సు కలిగినపిం కన్యాశుల్క_ విషయమున గురజాడ మొదలగు కవులు ప్రతిఘటించగ్య జాతిన్హై పమ్యుమున ఉన్నవ వంటినారు, వరవిక )య విషయమున కాళ్ళకూరి (పభృతులు పూతిఘటన సలివియుండెరి. వ్‌సికి గల కారణము నంఘముదందలి మానవుని మనుగడకు ముప్పు వాటిల్లు టయ్‌, స్వాతంత్‌ ద్యమమున నేమి, "జేశమునందలి దురాచారముల చాష్టుమునచేమి "తెలుగుకవి సమానముగ చలించియుండెసు,

వోపోదిక్తుడై న మానవుడు ఏ ఒక్క సంఘటన్మకైనను తోడ్పడగలడు గాని కౌపచేశిక రూపమున కార్యాచరణ చేయ జాలడు, అట్ట శౌప'బేశిక రూపమున, స్వాతం (త్యసంగాామ వస్తువును గాహించి లఘాకృత్నులై నను కొందరు కవులు దండక ములను రచించి యుండిరి, "దేశమునందలి రాజకీయ పరిస్థితులను దృస్ట్రాయందిడుకొసి "తగడిన కవలును గలరు, అటువంటివాటిలో ఈ కింది దండకములు గ”న్ని--- సేత దండకము :; ఈ దండకమును రచించిన కవిపేరు గెలియదు. *

అంగగ్రేయుల పాలనలో ఫారతీయులు మానసికముగ, అర్థికముగ సామాజిక్రముగ చ్మితహింసలకు లోనగుచుండిరి. ఈనేత దండకము అర్ధ క్రపరమగు వస్తువును ఆధారముగ రచించినట్టిది, "నేత క్టవిట వ స్రుములు అల్రెడి విషయమునకు నంబంధించినదిగాన్తి నాయకుని పరముగ పయోగించినది గాదుం

ఐల "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

"రెండు బేల సంవత్సరములకు ముందుగ నే భారతీయులు "రేగళ్ళలో ప్రత్తిని పండించి రాట్నములపై నన్నని దారమునుదీసి, బండచుట్టి, మగ్ధ్గములకై వ్ర ములు "సయు చుండెడివారు, ఇట్లు తయారుచేసిన వ(న్ర్రములను పారసీకాది రాజ్యములకు ఎగుమతి చేయు చుండిరి. పారసీకులు ఈ వనశ్ర్రృములనుమూసి మురిని నవానై యుండగా; ఏరిని జూచిన గ్రీకులు రాజ్యవ్యా క్రిత పాటు వర్తకము నంతటిని సంగహించుటకు నమకట్టిరి క్రమముగ ఆంగ్లాయులు వర్తకము చేసి కొనుటకు భారత'బేశము సందకుగిడి వారి "దేశములో నెలహొనియున్న నూలు నేసెడి యం(తములను భెరత'దేశమున ప వేశ పెట్టిరి -డేభము నందు ఐశ్వర్య వంత లుండిరి. గూలినాలి చేసెడివారు లెక్కి ౦పళక్ష్య ముగా నుండిరి, ఈ "దేశమునందు పండించు పిత్తిని ఈ "దేశము మగ్గములకై వన్ర్రాములుగ నెస్కి అట్లు నేసిన వన్ర్రృములను ధరించిన మూలము, వడ్డి, కూల్కి లాభము దిగుమతి పన్నులు మొదలగునవి మన'కె లాభించును. అని అంచ్లేయ ప్రభుత్వము నెలకొల్పిన నూలు యం౦తముల కదలికను నిలువుమని కవి వేడుకొని యుండెను

ఈ దండకమున భారత'బెశము నందలి నూలు బట్టల ఉత్పత్తి, ఆం-గ్రేయుల పరిపా.న వలన బేశలీయ మగ్గముబకు, ఆర్టిక విధానమునకు ఏర్పడిన ముప్పు వివరింపబడినది భావమునందు ఒంధశై ధిల్యత పాచ్చు. భరతమాత దండంకము :

ఈ దండకమును రచించినది (శ్రీస్ము బహ్మణ్య భాగవతులు, *ీ భరతమూతను త్రి గా భావించి మూదండకమున, అగ్రైయ పరిపాలనలో భారతీయులకు కలిగిన క స్ట నష్టములను వర్మించియుండిరి. కొలత కాలము నుండి మమ్ములసీ వి'బేనీ (పభుత్వము పరిపాలించుచున్న దనియు, వారి పరిపాలన వలన భారతావనికి హోని కలిగిదనియు తలచి దండక కర వ్యథ చెందిరి, పాశ్చాత్య సంబంధమైనట్ట వ్యామాహమం'దె సదా

మున్లి మా సంప్రూదాయంబులన్విడి మాకట్టు, మాజట్టు, మాబొట్టు సర్వంబు పా స్చొత్య మార్తానుసారంబుగా నల్చుచున్‌ హూణభామషా ప వేశంబు లేనట్టి జీవుంశు మూఢుండుగా నెంచుచున్‌ బేశభాపా ప్రనంగం బటన్నస్‌ మజో ఘోరమా పాతకంబంచు యేమెంచి నీవాద 'సేవారతిన్‌ మాని లోకంబులో మానవుండన్నవా చెంతయుం జస్న్మ పహాక్కూందు తెనెంచు స్వాతం(ల్యముంటబాసి 'జీవచ్చువములవ చ నున్నూరమని” మూ పూర్వ ఫుణ్యంబునం జేసియో నీ చల వా” కామ్య బ్రాగంబునుచేసియోి నత [వె క్కౌవ ఎంబుండంు, సద్ధర శమౌర్ష ప చారుడు ఇకాంతన్యభావుడు, అహంసా మపహాత _త్త్రబోధ ప్రభావా_ప్త విడ్డూన చముదు, స త్యాగ )హవ్యా వి తత్పరుడు నయిన గాంధీ మహాను డు భారతదేశ స్వాతం(త్యమునకై. పోరుచున్నాడని; ఈ సమయముననే సున్లొకుడు లోకమాన్యుడయిన 'బాలగం గాధర తిలక్‌ న్వర్లస్తుడయ్యె నని, అధ్యాత్నిక మార్గమున నిత్యమైనిలచిన శాంతి, హింసాయుత చర్య లతో సాధ్యమా! అని యహింసాత_త్స్వ జ్ఞానోప దేశము చేసిన మనీషి. గాంధీజీయని;, భారతమాతకు కృతికర్త కొన్ని పూుమాణములను చేసి యు౨డెను. అవి వవన...

'రాటంబుకమై దీయు చారంబుతోనేయు వ (గ్ర ౦బుల౦గాక "వేరొండం వ,స్ర్రంబులం దాల్చ్బగాబోము,

మా సం పదాయంబులన్‌ మార్మి మమె ౪ దాన్యంబుపా క్రాయు వాశొ చత శి విద్యాపిధానం బపేవీంపగాబోము*

మాయైక మత్యంబునుం బాసి వెపమ్యముల్‌ చౌంచి మౌాయిళ్ళు వాకిళ్ళు మూ భూఖిగము లమ్మించి మమున్‌ నిరాధారులంచేయు ర్‌ ర్‌ రుం "దేరగాబోము,

ప్రమ త్తాత్ములస్‌ 'చేయుచున్‌ నీచమా ఫఘోరమా కార్య మే దెన మాచేత చేయించి మమ్ముం దురాచారులం జయు నామద్యపా నంబు నాళింపగాబోము,

వగ తెలుగులో దండక సాహిత్యము

నిస్పారభూతంబులా తోకలున్‌ "కేవలార్థప్రథానంబు_లై నట్టి యుదొ్యొగముల్‌ నోరి దేశంబు. దో9హూమున్‌ నల్చ్బగాబోము,.

'వెయేల మూకిందు సంపూర్ణ స్వ'రాజ్యంబు 7 చేకూరునందాక యూ నక మాందోళసంబుల్‌ వడంజూలమవమో యమ శో వీనిలో 'దేనికిం దవ్చినన్‌ మాతృదో+హంబునుం జేసినశ్తుగడా |

ఇంక మాకామహోత్నుడు నిస్టేశముంచేసి నట్లిచ్చటన్‌ కోటి రూప్యంబులుం ర్‌ి సఖ్యాళి5న్‌ కోటిలో బంచభాగంబు రాటంబులుం బేర్చి మును శ్రందుగా నావిదేశంఫు వ (శ్రుంబులన్ని ౦టి "త్యాగ ౦బుగావించి శుద్ధ న్వ చేశంపు వన్రాంబులే యన్ని పా/0తంబులందున్‌' ధరించన్‌ సిరాటంకవమూరీఖి యత్నంబులన్ల" నల్చి "దేశంబులో నంతటన్‌ పూ లిగా వైైకమత్యంబునున్‌ నిల్చి యావీమ్మటన్‌ శాసనోల్ల ౦ంఘమున్‌ (ప్రవేశంబు చేయించి స్వాతం(త్యముంబొంది సన్ను స్వరాజ్యంవు సింహాసనం 'బెక్కగా 'చెతుమమ్మాా. అని పండె)ండు పాోమాణములు చేసి యుండెను,

వాణీజ్య నిర్వహణ్నాక్త వ్ర్యిశ॥ 1600 లో ఆం గ్రేయులు ఈస్టు ఇండియా కంపెసని స్థాపించి మొగల్‌ పాదుపా సహకారముతో సుగంధ దప్యములను, భారత దేశమునందలి పిత్తిని కొనుగోలు జేసి ఇంగ్లాండులో తయారయిన వస్తునము దాయమును “దేశీయ సంస్థానాధి పతులక్కు నవాబులకు అము శ్రచుండెడివారు. తుదక్రు వారి ఎత్తుగ డలలో భారత దేశమే వారికి హూన్త్వగతమైపోయినది. న్వ'దేశీయుల ఇక్క-ట్లు మిన్నుముట్రినవి. 19821 నంవత్సరములలో సహాయ నిరాక్రరణాద్య మము ప్రారంభమైనది, ఉద్యోగములు వదలివేసిరి పారశాలలు మూసి వేసిరి, అస్పృశ్యతా నివారణ, మద్యపాన ని పేధము వంటి నంస్క-రణము లతోపాటు పన్నులను నిరాకరించిన నపోయనిరాకరణో ద్యమ మాథారముగా (శ్రీ సుబ్యవహ్నాణ్య భాగవతులు ఈ దండకమును రచించిరి,

చతుర్థాధ్యాయము లవ] జార్చిప్రభు పట్టాఖిషకము =

ఈ కావ్యకర్త నాదెళ్ళ ఫపుగపోత్తమ కవి, 1 (క! శ॥ 1805. 1986). ఈకృతి అయిదవ జార్జి పట్టాభి పే.కమును ఫురన్క్మ_ర80చుకొని రచించిన అయిదవ జార్జి పట్టాఫిపేకము 12-11-1981 సంవత్సర మున జరిగినదిం

1600 సంవత్సర పా్రళంతమున ఆంగ్లేయులు స్థావించిన ఈస్టు బ్రండియా కంపెనీ మొగల్‌ పాదుషా జహాంగీరు అనువుతితో భారత 'చేళమున వర్తకము పారంభించినది. కొలది కాలమునాటికి కుతంత ములతో రాచరిక విషయములలో చవొరబడినది, ఫొందరు రాజులకు యుద్ధములందు నపహ+య మొనరించి మరికొందరిని బలహీనులను జేసి స్వదేశ రాజుల మప్వునుపాంద్సి కొన్ని పా9౦ంతములకు అధిపతువై తుదకు యావద్భార తావనిని తమ హూ స్టగతము చేసికొనిరి, అఆంగాయుల నుండి భారతీయులు స్వాతం్యత ఫ్రమును సంపాదించుకొనుటకు పడినపాట్లు వర్శి ౦ప శక బ్రముగానిపి,

ఇట్టి చరితను కలిగియుండగా “నాదెళ్ళ పురుషోత్తమకవి” తవు కావ్యాంతర్షత దండకమునందు ఈవిధముగా నభివర్శించిరి. “ఇంగ్లాండు “దేశమునందు నివసించెడి దొరలు ఈస్టు ఇండియా కంపెని పేరున వాణీజ్యమున కై పచ్చి వర్తకము చేయుచుండిరి, ఏరు యుద్ధ ములు సేయుటయందు దిట్టలు, హూణప)భువులు సిగ సాహాయ్యము కోరి యుద్ధములుచేసి వారి 'మెప్పునుపాంది, వారొనగిన రాజ్యములను గంహించుచు. తదుపరి నానే యుద్ధములుజేసి కఛమావా_ప్తమెన సంపదకు వారసునై , "దేశమును చాలవరకు నాక్యమించి ఇంగ్లండు "దేశమును వలిక్రగా జేసిరి, ఇట్లు జయించిన భారత చేశమును, (పజలను విక్టోరియా ముపోరాణి నాయ కురాలుగ కన్న బడ్డలవలె సపరివాలించు

లగ "చెలుగులో దండక సాహిత్యము చున్నది. ఆమెయే హిందూ'దేశమునందు ఉత్తర (పత్యుత్తర సాక ర్యము “పోస్టు , ెలిగ్భామ్‌ సౌకర్యములు (_పవేశపెట్టి అమిత దూర మునందలి వృళ్శౌంతములు "ఇలిసికొనుటకు నాఖ్యము కలుగ బేసినది, అసుష్మ తులు, (పత్యేక రహదారులు, నర్రైలుబండ్లు, సము(దములందు స్రోమర్లు _ప'వేశపెట్టి భారతదేశ _పజలకు మేలు చేకూర్చిన మహామనీషి. ఆవు కుమారుడు అయిన ఐదవజార్ధి (పజలను (వొబ్డ తతో పరిపాలించు చుండెనని *బేచే యటంచు న్ను తింపంగ నె నాపయత్వ మీ వమూాప7గా జెల్లుగా తన్న్మముం బ్రతి మాకోరు నద్దౌ వరంబీ మహేశా అనెడి "వేడికోలుతో ఈ దండకము ముగియును,

ఇది గ/ధాంతర్గతము, నిడివియందు గా స్వల్పమైనది. నంపూ ర్స్‌ముగ నాగ్టేయ పరివాలకులు భారత చేశమున కొనరిందిన మేలునే కొనియాడినట్టిది, భాషియ దండకము

కర్శ గుంప్లూరి నరసింహశాతత్రి *] (క క, 1850 ఇందు వివిధ జాతుల (పజలు అహూబలన్యామి తిరునాళ్ళకు బయలుటబేరి స్సు? అప్పటివారి నంభాపణమును కర్త దండకరూపమున వ్య న్‌కరించి యుండిరి. ఇటువంటి నంధావషమణలనే వర్ల మాండలిక్రములుగా పరిగణిం తురు. దీనియందు రండర్ధముఐనిచ్చు పదములు ముక్కుటము. ఆయా జాతుల (పజల భాపు పదజాలమును యభధాతధముగ వోందుపరచుట వలన దండక చృందమునకు విఘాత మేర్చుడుట సర్యసాధారణము, దీనివలన నాయావర్లముల (సజలు మాట్లాడెడి విధము వ్య_కృమగునుం అవి వవన-_

1. చోబట్లార్లు *_ కే అదప్బీ కబేరోక్‌ తే చాడు బాజీనికాలో బరోబర్‌ కదంపర్‌ కదం సారప్పీ జరాభీ సర్ళే అదప్పీ తపావత్త పావత్‌. చలోనిస్పుజా అంచు చోన్లైర్లు

చతుర్భాధ్యాయము (28 ల క లి లా ]

లి నృద్ధ(బావ్మాణులు ఫట “- -వసిరో మోిరలప్పావ కుప్పా వధాన్‌'! లచ్చిభొట్టన్న! పిన్యంగుభ ట్లు! బృహత్కు-వు. నోపాలభటూ! మహాసూ(తకా ెల్టుభ టూ! నమస్కారమోహో - -”

సట్‌ ళ్‌ళొ

లి, (బహ్నణ (స్రీలు ఫా క వర్దులంబక్క-! జంధ్యాల పేరక్క్ల! తీర్థాల బుర/క గా! మోూవారు కోీవీంచు కొంచారుగా! వాహా! మూావారికిన్స్‌ ముందర య్య! నాకన్న డై నాను "లేస్సు-ది ఆజ

4. "వె షవసాంములు :- “బొడు మంటప్పలాచాగువారూ! జయ

లా ర్క య రు ౧౧ సృంభ తిరువెంగళాబార్లూ! పెద్దయ్య్యూ వమూాచార్లు! ముద్దయ్యమాచా గువా రా! అయ్యాంగార్లు వేంచేస్పిేే! రండి రండిడ గూర్పుండి _ _”

ర్‌, మధ్య విద్వాంసులు :_- 'ఓపహూకహు! మాంవారి సీర్లట్ట నారాయణాఐా ఆ! బంకావురీ చట్టగీతమ్మాణాచా 7) గద్వాల పల్లక్కి. పురుషోత్తమాచారెొ శీమినృసింహాది ఆవారె! _ _”

6, సిద్ధాంతులు “= *వమోయి కొండిఛబూ కుంఠరగావీ నేడే నమరాచె, నేనే నిశుక (పయత్నంబు చేయి:చియున్నాడ యీావీ ల "పెండ ప్పుడున్‌ జక్క నోధిం ది బల్‌ మంచి లగ్నం౦బు నాధించి జు ఎాే

7. రాజులు ?-. 'ర్టీయి శండా9జ! కొండాజ! ఎలా)జ! “కాదమూ వమరాజూా! బలా భూములేలేటి ద్‌ర్త ౦దరీ దే బబస్యామి తిర్నాలశే వ స్పిరో చాల సంతో పమిాపొద్దు ఎ

రి వైశ్యులు రియా “అయ్యా అన్న ంగులూ! వన గ టంత మా కూట శే పెతితే ముందెటాగ+ నాకందులో _ _-*

౧౧ టె ౧౧

౮, లైళ్వే (స్ర్రేలు - *“ఎమె ఓపె! పేరంటాల కొండమ్న। ఓతల్ర మెంగమ్మాా! న్ట్టీ బుల్గగూర చ్చమా! బు చ్చమా! చూడవో, నన్ను మాయల్ల్తుడె వొద్దు "సేసింది, పండక్క- తస్న్‌ డకున్‌ తోడి తెమ్బోంట టీ

10, వారకాంతలు :- *వమె ఓ చిన్నదాన! నితొంతానవచ్చి

౨18 "తెలుగులో దండక సాహిత ఫ్ర్‌ము న్న దానా! ముకు ద్యుని గ దానా! మహోబలస్యామి తిర్ధాళ్ళు భాతాము రావే వడిన భవద్యవ్వనం బివ్విధిన్‌ వ్యర్థమున్‌ సేయగా నవ్వరా- -

11 జార కాంతలు :- *“అయీవేయీ! ఛకోరాచ్చి' వోమాచ్చి! 'కామాచ్చి! మిోానాచ్చి! కోగ్గట్టుకో! తల్ల దేపిచ్చుకో! ఓబలం లేరు కొచ్చేటి వారెవ్కలె నాను వస్తారులేయే సౌగన్‌ చేసుకో _ _”

12. సా'తానులు :- “దేశికల్‌ చేశికుల్‌ శిహరీ శ్రీవారీశీముడా చార్య రామానుజామయై న మోస్నద్దు ₹భ్యోన్న మో నమ్మయాళ్యారు పెదలెల్లాను మా కతయంిబే అనువ్వించ నీ (తోవలో నిన్ను - -

13. దానళ్ళు :- “బుద్ధి బ్రస్టైర్యుగా ెప్పుడేంచేసిరో! మీ కడెం్యతోసి మాకు అడియీన్‌ దాసి నజ్జానినే పరమ నీచుండ శండాల బల్‌-'పాతక్రండయ్య పాామాణం -జేసిలర్రా ఎ

14. జ-గమువారు "- “నిద్ధిలింగ! ఇరూపాక్స! పంపా పతీ! కీల్రశి హోర్పపర్యాదినా నీనూడి కొంజెద్ది యల్లి విబాచి రుదా్రాక్సు వోదీకతో మోక్సవొ చాయిక్టుయి తనంచాలు యా ఎ

1వ. పౌరకాంతలు. :- “రావె వోశమ్మ! మియాతగాడెత. ఫుణ్యాత్తుడే నిత్య సీవెందరిన్‌ చక బట్నా మరి యొద్ద నేవాడుగా 'డెంత కాంతుండొహో! నెత్తిపై తన్నినగాని నిందగానేవాడు నీవెంత పుణ్యంబు ఎఎ

16 చంటిబిడ్డలు :_ “దాయో అమె శకి వుద్ధద్ది వచ్చింది కచ్చింది నన్నిద్ద మా పెద్ద మౌాడ్‌చ్చి నాముద్దు ేదిద్ద భూతన్‌ వీల్వి తన్నిత్సి లే నింద నేబోత వేకుంర నేపోవ పోచిన్న బల్బక్క- ఎలి

17, బుడుబుక్క_్లలనారు :- “సాలుయాముల లచ్చిబల్‌ పల్కూ- తుండాది నీయింటిలో వంటకంబింక పాల్చొంగి నట్టాంగు తుండవాది బోచేసివా నాబొజ్ల 'బెరిగీని మం-చచుంబు మోదున్న కాల్క్లంద నేపెట్ట - -”

చతుద్ధాధ్యాయము లేం

15, చుంచువాండ్లు = “యేల అద్యూ కే దొర నీవింటితం గాపుమన్‌' శంచురాబయ్య లెరన్షై వస్తాలె సూతాది మాముందు సూసింది నేలేవు గారయ్య వమూాదోకశికి దుచ్చతట్సాసి తందంటినో.*

ఈ విధముగ పది పన్నెండు వుటల గ ద్యదండక ము, ఒక్కక్క "తెగ (పజ యేవిధముగ మాట్లాడెడిదో యొకటి, రెండు పంక్ష్తు లుదా హరించబడినది. కొన్ని జూతుల ప్రజలు మాట్లాడెడి భాపు నాధార ముగా రచించినది గనుక దీనికి భాషీయ దండక మనెడి నామము సార్థక ము, ఇవ్‌ వర్ష వమూండలికములు, ఒళట్కౌెక్క_. జూతి మాట పడి కట్టు ఒక్కొక్క- విధముగా నున్నది, ఈ పొత్తము 1012వ నంవత్శర మున ముది)ంపబడినది. కొన్ని మార్చులకులోనై నది. “యు_ క్రీ యుక్త ముగ కూర్శృబడిన దగుటచే నిది పామర జనులకు మిగుల నుపయోగ ముగ నుండునని కొన్ని మార్చులతో నుదింపబడినది"” అని భాషీయ దండకమునకు వీరిక వాొసిన “మున్నంగి లవీ. శ్రనరసింహశర్మొగారు "తెలిసియుండిరి. ఏరు వవిధవుగు మార్పులు గావించిగనునది లెలిసి కొనుటకు నింతకంగశును పూర (పుతి నాకంటబడినదిగాదు.

కర్త యితివృ _ల్రరూపముగ రచి-చిన దండకము కాదిది. తుదను అహూబలస్వామి తిరునాళ్ళకి 'వెడలుదమని అనుటవలన అన్ని జూతుల ప్రజలు అహూబలన్నామి తిరునాళ్ళకి బయలు'దేరిరని ఐక్యత కల్పించుకొనవ లెను. కవి రచనను ఫొంతవరకు కృతకముగా నొనరించి నట్టు తోచును. కారణమిందు పేర్కొనబడిన ప్రతి జాతి భామించిన తీరున నేదో యొక లోపముప్నది, వార శకాంతల నంభెవణమును రచించు పట్టున “భవద్యవ్య్వనం బివ్విధిన్‌ వ్యర్థమున్‌ సేయగా నవ్వరా యెవ్వ రైనాను ఓ పుప్వుబోణీ' వినే మైకకతశో9ణో” అని సుస్పష్టమైన చక్క ని సంస్కృృతభా పాపదముల నుపయోగించియుండిరి కారణము "సీ పాయమా బుగ్బుద పాఆయమే కాన వేగన్‌ ధనాకర్షణోపాయమున్‌

౨20 "తెలుగులో దండక సాహిత వ్ట్‌ము 'చేయపే అని ప్రయోగించిన నాక్‌ మున (పాయ శబ్దము “రేఫ రహిత ముగ నొక్రమారు ౭శేఫ నహితముగ నొకవమూరు ప/యోగింపబడుట అనెచిత్యము. నోరుతిరగక గాని, ఉచ్చారణ సౌలభ్యము కొరకు గాని శబమునందు మార్పు సంభవించుచుండును. అంతియగాని ఒక మారు ఒకవిధముగ, మరొకమారు మరొకవిధముగ ఒశే శబ్దము నాడుకలో నుండుట నంభవింపదు. కారణమిది వర్ష మాండలిక నంబంధిగ నుక ,

ప్యత్యత్షముగను, పరోశత్సముగను అనుచి తార్ధములు స్ఫురించు నట్లు శు పయోగము జరిగినది. మొతముమోద వివిధ జాతుల (పజలు మాట్లాడెడి తీరును వ్య _క్రీకరించినదనుటలో సందేహము లేదు. దినినిబట్టి 'యుకాలము నంబే జాతి జేవనమెటులున్న దో; వారి మనుగడ 'యుట్టిదో “మొదలగు అంశములు తలిసికొనవచ్చును, మెసూరు దేశ (పళశంనా స్త్రబకము :

క_ర్ర పహారికధా పీతామవా ఆదిభట్ల నారాయణదానుగారు. వివ ఈయన బహు రాష్ట్రాములను నందర్శ్భించి బహు ఫెవషలలో పహారికధలు చెప్పిరట, ఏరు మైసూరు నగరమును సందర్శించిరి గాబోలు, ఆ నగరమును వర్ణ్శించుచు నొక దండక మును రచి.చియుండిరి. ఆధునిక 'కా?మునందా నగర మేఏవిఫముగ శోభించుచున్న దను విషయము నిందుండి గ మనింపవచ్చును.

ఉత్పవ దండకము :- ఈ దండకమును తిసపతి వేంళటకవును రచించిరి,

రాజ్యములు కృశీభూతమున్రైనవి. చిన్న చిన్న పరగణాలకు ధనవంతులుగ, జమిందారులుగ రాజవంగీయులు కొందరు వలిక_ ఆ యుండిరి, అట్టివానలో కిర్ణమపూడి సంస్థాన మొకటి. “ఇది గోదావరి

చతుగ్రాధ్యాయము వలే మండలములోని ఎస్తేటులలో నొకటి. ఒకనాడు పెథ్రావురము సంస్థాన ములోని ఒక మురా, నర్కారువారి వలములో వపీరాఫవురము వారి చేతికి వచ్చినది. ఎస్తేటులలోని కొంతభాగము మా(తమే చివరిదాక ఇనుగంటివారి వంశమున నుండినది.! * అని (శ్రీ తూమాటి దొణప్ప ఈ సంస్థానము గూర్చి శెలియపరచియుండిరి. ఈ వంశమునందిలి చిన్నా రావుగాన వ కీట దేఏ ఉత్పవములు చేసెడివారట, ఈ సందర్భ మును వురస్క_రించుకొని ఏరి ఆక్రిత్యులైన తిరుపతి వేంకటకవులు వాటువుగ నీ దండకమును చెప్పిరి ఈ దండకమున “వారాంగనల్‌ రంగమందంగ ముప్పొాంగ నాడంగ బాడంగ రంగత్పురీ మంగ ళారంభ వాద్నితముల్‌ చి(తమై (మోయగా 24” అని వర్చించిరి. ఇట్టు ఉత్సవ నమయమున వారాంగనలు అడుట్సు పాడుట యనునొక అచార ముండెడిదని తెలియును, ఇట వారాంగన లనగా భోగమువాం (డు, ఏ.ే ఆటపాటలు నేర్చినవారు. ఈ నాటి కాలమున కూడ భోగవు "మేళముుఅను రప్పించి చార ఆటపాటలతో _పజలు ఆనందమును పొందుచు నుందురు, అశ్లు ఉత్పవములు జరి”డి రోజులలో జమోం దారులచే విద్యద్లో పులు నిర్వహింపబడుచుం డెడివి, తిరుపతి వేంకట కవులు రచించిన యీ రండకమున జమోందారుయొక్క అచార వ్యవ జఉళరములు వర్శింపబడుట యేగాక, కొంతవరకునిది భోగినీ దండ శేతి వృత్తము ననుసరించినదిగ విదితము, జమాబంద్‌ దండకము :

కృతిక ర “పాలెఫు బంగా(రాజూ” (19, 20 శు ఈయన రాజ మ హేందివరమునగాని, చుట్టు (పక్క_లగాని కరణముగ పనిజెసి యుందురు. “భత్రాలు లేకుండగన్‌ జూడ కర్తాలు కావించు వ్యాపార మందంతయున్‌ జూ-చచు నావీనరు ల్పేయు వారి ఆర్జ్మప్రనుంబ్బ పాంచేటి ఆయథయాయి కష్ట .బులన్నింటి 'కాలానుసారంబుగా బొంది సాలాంతమున్‌

వవ “జెలుగులో దండక సాహిత్యం దామొశే రీతిగ స్పూర్రిగ నౌఖ్యమే "లేక యే[పొద్దునుంబుచ్చుచుం డేటి వాన్తైరయా. దీనరయోమణే యేశుట నిట్టప్టై పొంబేటి కర్షాల క ష్టంబులన్ని ంటినిం జూచి చింతింఛీ దండకం బాక్క_టించేసిో అని కి కర్త స్యయముగా 'జెప్పియుండ్‌రి. కఠళరణములు 'లక్క_లు వ్రాయగా 5 వెన్యూ ఇన స్పెక్ట్రరు 'తాసిల్లారు మొదలగు అధిశారులు వాటిని అమోదించెడివారు. ఈ కార్య నిర్వహణయందు రూ "లెక్కలన్‌ తిర్ష నంపించుటన్పట్టి కృరాలకు న్నిచ్చుచున్‌, వలోటుపాటుండకుండంగ మాన్యూలులో రీఫ్రిగ స్ఫూర్వగా నిచ్చు నయ్యూజ్ఞ ల చు రా (తిం బగళ్ళందు నిదే్ర్రమియునోక గ రాలు 'తెర్యంచు నడ్నెత్తకుండంగ వెంకయ్య, రామయ్య యోరన్న యోతమ్ముడ్‌' "చావ యంచుం గడును చ ఎటల్పల్పు-చు న్దుట్రలం గొల్పుచున్‌ బొడుమునుం బీల్చుచుం న మందుండలం మి)౦గుచున్‌ పూట కూల్చింటిలో భోజనాజ్హైయు చుండగ” నుండెడివారట, ఏ్‌రు లెక్కలను తయారుబేసి యధికారుల కుందివ్వగావారు, ఏరిని రేపురా మాపురా యని తిప్వుచు, _(గామము లలో తాము మామూళ్ళు వపఘాలుచేయుచుు అయా అధికారుల కిచ్చుదూ మానాభిమానములను గోల్పోయి బ్యతుకుచున్నారమని కర్త ఆవేదన వెలిబుచ్చియుండరి. ఈ దండకము వలన ఆధునిక కాలమున భూమిశిస్తు వసూలుజేయుటు, అధికాసలు లంచములు తీసు కొనుట, చిన్న చిన్న ఉదొ్యొగులను 5 వెన్యూ అధికారులు బాధలు అట్టుట, కరణములు వొరుగు గా )మము ఎనుండి (పథాన కా రాష్టలయ మునకు వచ్చి పడెడి పాట్లు “మొదలగు విషయములను వివరించినది, గాలివాన దండకము ;

కృతికర్త “బృందావనము రాఘవాచార్యులు. గారు. దీనిని ఆభ్గునిక కాలమున జరిగిన [పజాకంటక మగు సంఘటనగ గుర్తించ వచ్చును కో9ధన నామ సంవత్సరము; ఆశ్వయుజ మాసము, శుక్ష

చతుళశ్రాధ్యాయము లల3 పత్సముు సమా మందవారమున నీ యుత్చాతము జరిగినది. వర్షము నకు గాలితోడై న చెప్పనలసినది శేదందురు గాలివాన బచీభత్సమునకు (ప్రజా జీవితము అ_స్తవ్య స్తమైనది రపహాదారులు తెగిపోయినపి. తంతి సౌకర్యములు కుప్పకూలిపోయినవి. క రెంటు సౌకర్యము అంలెంత మాతిముగ నున్న ఆరోజులలో యింత్తయందలి నూనెదీపములు కూడ గాలి తాకిడికి నిలువ లేకపోయినవి, ఇళ్ళు కూలినపి, వద సజల జీవనము చెప్పునలవిగాని దైనది. (సజలు అనువగు స్టలములకు మార్చు చెంచెడి సమయమున చెట్లుకూలి కొందరు (పజలు ( వాణములు విడ్‌ చిరి. పంటలు నాశనమయినవి. పృాదయవిదారకమైన యీాసనంఘట నను జూచి చలించిన రాఘ వాచార్యులుగారు జరిగిన ఉత్చాతము నంతటిని దండక రూపమున పెందుపరచిరి,

ఏ్ర్ర రచించినబే *'కోయవీళూరీ అను దోవీడి దండకము.” గాలి వాన దండకము పకృతి నలిపిన హృదయవిదారక విలొనమును వర్షిం చగా, నీ దండకము కోయ జాతి (పజలు నృ్బ్వంచిన అ శెంతిపూర్వక నంఘటనను వర్శించినది. హేవళంబి సంవత్పరము జ్యేష్ట వమూసమున ని సంఘటన జరిగినదట. బొంబాయి, కలకత్తా మొదలగు నగరముల నుండి ప లెటూళ్ళ వరకు బొబ్బ రోగములు ప/ఒలినవట. ప్రభు త్వాధి కారులు సమాలోచన జేసి రోగ నివారణకుగాను, కమి కటకాదు లను నాశనము చేయుటకు గాబోలు రోగములు పిఒలిన ప) దేశము లందు ఇండ్ల ను తగులబెట్టిరట. బీదసాదలు యిండ్లు విడిచి సంచార జీవనము పారంభించిరి. ఈ నంఘటనను అదనుగా చేసికొని వన్య (పాంతములలో నివసించెడి కోయలు (గామములందు దోవీడులు (పారంభించి నమ స్ప వస్తువులను దొంగిలించు చుండిరి. _పజలు బంగా రము మొదలై న వస్తువులను వనశ్ర్రములలో మూటలుగట్టి నూతు లలో దాచుచుండిరి. ఈ కోయలు నలిపిన దాడికి సరిపల్లై కామయ్య పాలెం అంకాల గూజం, బండార్మ్య గూడెం బయన గూడెం,

వ2శ్మ తెలుగులో దండక సాహిత్యము సురపోరిగూ డెం, మంగి కెట్టిగూ డెం, దబ్బగూ డెం, జగ్గి శెట్టిగూ డెం, ప సప్రైన్నవాలెం, దానయ్య వా లెం; అక్క_వు శ్ర్‌టు అంకాలపాలం, “వేదాంతవురం, శేతవరం, తిరుమలాయపురం, రామంజవురం, మళ్లై పూడిములగలంపల్లి ౩) "'ముదలగు (గావుములు గురియైనవట, (పభుత్వ రమణ వ్యవస్థ; ఆయా గా/మములందలి పెదలు ఆ కోయ గుంపుల 'నెదిరించి కొంతమందిని పట్టుకొని శితోర్దలుగా జేసిన వృత్తాంత మో దండకమున వర్గి తయమైనది,

ఇంజసీరు దండకము :_

ల ర్త “దుగ్గిరాల -పేంకట సుుబహ ఎల గార. 25 బ్రయసన ఇంజనీరింగ్‌ డీపార్తు మెంటులొా వాడ్‌ అక్కొ_ం కెంట్‌ గా పనిజెసెడి వారట అందువలన నీ దండకమునకు “ఇంజనీరు నామము (పసిద్ధ మైనదట. ఇప్పటిలో గోదావరికి అనకట్ట కట్టుటకు ప్రయత్నము చేయుచుండిరి హూం (పభువుల అక త్రో బంటోతులు కొన్ని జాతుల (సజలను పట్టుకొని పనులు వేయుటకు తీసుకొచ్చెరవారు. ఇందులో కొందరు (పజలు కొంత సౌము శ్ర ముట్ట చెప్పిన, ఆ వచ్చిన బం టోతులు నారిసి వదిలిపెస్పైచుండెడివారు, భర్తలు ఇండ్తయందు "లేకపోయినను ఆడవారినిగూడ *“యుంకారముల్‌ బింఠకములొ వేయుచు పనులకు తీసుకు 'వెళ్ళెడివారు. కూలి పుజలకు చెందెడి ఛత్యములను అధికారులు కూలీలకు ముట్టజెప్పెడివారుగాదు, ఈ కూలీలను అధికారులు కొట్టుచు తిటునూ పనులను చేయించుచుండెడి నారు. “విద్యచే వన్నెగా కన్న డన్‌ జీవనోపాధి "లేనట్టి వడ్డీలు, పల్లిలు ముబ్బీలు, కంసాలులున్‌, గొల వెంట డుం, గులాబీలు, సాలీలు బం_టోతువై యుండి హూగణా గణుల్‌ వాం(డనుం గప్ప యుదో ్రగముల్‌ "సెప్పగానందు వ_కంచి మర్యాదలం జెందుచున్‌” అని కర్త ప్రత్యత్షముగ జూచినవ్యారె స'దెశమునందలీ (పజలు అందున దళితజాతుల కష్టములను దండక మున తెలియపరచియుండిరి,

చతుర్థాధ్యాయము (29) ౨2 పీపుల్సుపార్కు. ఆగ్ని [వళయ దండకము :=

కర్త “గంగరాజు అప్పయ్య 26 ఇదియును గాలీవాన, కోయ వీతూరీ దండకములవల నంఘటనాత శక మైనది. ఈ నంఘటబటన క్రీశ, 1886 సంవత్సరమున డిసెంబరు లి1వ తేదీన జరిగినది. పీపుల్సు పార్కు. అనగా మ(దాసునందలి విన్ష్రోరియా గాన్లైను ఈ పార్కు ఆరోజులం'ే ప్కసిద్ధిగాంచిన విహారస్థలము, ఆంగ్భ (పభుత్యాధి౪"రులు దీనిని ఎక్కువగా విని యోగించుకొనుచుండెడవారట, ఈపారక్కునందు ఒక పెద్ధ ఎడ్టివిపన్‌వంటిది యేర్పాటు చేయబడినది. అరోజున సాయం కాలము ఆరుగంటలక్రు పార్కు. నందొక పెద్ద అగ్ని ప/ళయము సంభ వించినది, క రెంటు ల్‌గల వలఅననొ దుకాాణణములందలి వప నముదా యము వలననో, లేక ఎవరైనను నిర్ణ తమ్యముగ ధూమపానముచేసిరొ' తెలియదు. వస్తు నము వాయ మంతియును భస్మ పటలమయినది.

ఈ పాష్క నంబేర్చాటు చేయబడినది ఒక పె సంతయట, దీనియందు సర్క-సు, అంగ్ల వనితల నృత్యములు, నివిధ నంభారము లతో కూడిన కొట్టు వెుందలగు వన్ని యును ఏర్పాటు చేయబడినవి, ధనవంతులందరును ఈ పార్కు_నందు మెంబర్లుగా నుం చేడివారు, ధూమళకట దండకము :__ కర్త గుంటి రంగయ్య, (19, ఉ)

౨ లుబండిని ఆంశాయులు భారతదేనమునందు ప్ర వెళోోనపుడు అదియొక వింతగా నుండెడిది పొగ వదలువూ పోను దీనిని పాగబండి పొగ్గూడంః ధూవమశకటము మొదలగు పేర్ల తో వీలచెడివారు, మార మధ్యమున అడ్డగించు కాలువలు 'మొదలగువానిపై వంతెనలు సిర్చిం చువూ స్వైలువమార్ల నిర్మాణము జరిగెనని “పంచభూ తాత గకీంైన పొగ్గూడు చందాన” ఉండెనని కవి వర్ణించియుండెను. ఈ దండకము

226 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము రాయపూరు-పెరంబూరుల మధ్య న్వైలును పపశ'పెట్టిన సందర్భము లోనిది,

ఇట్లు జనజీవనముతో ముడిపడున్న అనేక నంఘటనలు దండక రూపమున రచఛచింపబడినవి, శీఎ. తిట్ల దండక ములు,

"తెలుగు సాహిత్యములో దండకమునందు తిట్లను పి వేశ పెట్టినది భోగినీ దండకము; సింగభూపాలుని భోగిని తలి దూవబ౦చును, సింగభూసొలుని దూవి.౦చెడి పదములలో అవగుణములను వెల్లడి చేయునపవియు, రాజులమయొక్కృ_ దుర్నీతిని వాటి చెపుననియె యున్నవి గాసి, నీచార్థమును స్పురింప జె సెడివి "లేవు అందుఐకు సంతోపీంచ వచ్చునుగానసి, తిట్టనుగూడ దండకములలో ఓట్టవ చ్చున నెడి భావము కలుగ బేసినది భోగినీ దండక్యయే తుదకివి పరాకాష్టకు చేరినవి అసహ్యమైన, అన్యూహమైన శబ్దములు తిట్లురూపమున దండకము లలో చోటుచేసుకొన్నవి. స్తుతి సంపిదాయమున కంకితమైన దండ కము అనేక పరిణావముములు పొందినను, ఈ తిట్ల దండకములు జిం చుట యేమంత నంతోపషీంపదగిన విషయముగాదు, స్యతంత్రముగ తిట్ల నే ప్రధానాంశముగా _ 'జేసుకొనిన దండకములకు పారకులే పరినీలకులు,

సామాన్యముగ ఉప్మదవములు నంభవపించినపుడు భగవంగుని దూపీంచుచున్తో తమ విధిని తామే నిందించుకొనుటయూో జరుగును. అట్టుగాక స్తుతిరూపక భగవన్ను తి దండకములలో మూధ్గాతు లు? స్‌ స్వరాపమును "తెలుసుకొనజాలరె రని వగచుచూ భగవంతున్స నుతించుటలో దూషణ స్యభావము కొంతవకకు గోచరించుచుండును, ఇట్టి స్వభావము ననునరించిగాక ఎదుటి వ్య తనకు పోని కలిగించి

చతుర్థాధ్యాయము లల నవుడో లేక తీరని మనసొపమునకు అన్యాయముగ గురిచేసీనపునో ప్రత్యమనిందకు పాల్బగును, అనింద దూషణ స్వభావముతో నేగాక వినెడివారికి కర్గకరోరముగ నుండును. ఇట్టి చూపణ స్యభావముత్‌ కొన్ని తిట్ల దండకముబు వెలువడినవి. అందువలన (పత్యేక విభాగ ముగ నేర్పరచుటయీ లెన్స, ఈ కింద నుదహారింపబడిన తిట్ల దండక ములు రెండును ''విద్యాన్‌ రావూరి దొరసామిశర గారు. సేకరించి యుండిరి, * దం చీ ఛి ఒనలే పాఠకా, ఫాతుకా, దుర్నీత, ఉచ్చిప్తపునరోత, వా రాంగనా మూ(తముల్‌ ప్రొ ముంతా ఇదే చూడరా, ధాత సీ వాత నాచేత పట్టి చ్చెరా "నేడు, దుర్చీజమూ, _నెజవమూ సాజమూ, వర, కోవూరి రామా, పహారామా, గులావమూ, వురీ పషుంఫుచూవూ, ఉపారాల కేటా, వలిక్కాలి చేటా, దగాకోరు పాజ్వ్తీ దగుల్చాజి మాజీ. , .జూచి వక వమోస్కి వబాపి, కసా ఛఎమౌః చాకిబండా చలంగల్లు ముండా సగంకోయ రండా అమెధ్యాల బొండా, అనాకారి తుండా,. . ఏిశారాల బండా... ఒ'సేబోడిముండా,. .. మహాోమైధునసి, ,. గండుకోతీ. . . రంకులాడీ యటం వొక్క మరేన గద్రించి స్‌కిద్లి మేల్చుద్ధి గాదం-చచు వెదింపరాదా ? మదిం దోపలేదా ? తుదిన్న్‌కు సాచేత జావయ్యుగా దా సదా దాని పాదాలకుం లొంగి వెంటాడుచుం గూడుచున్నుందు వె మంకుకుంకా. . . నినుంబంకజాముండునుం, బంకజాసినుడున్‌, శంకరుండై న గావంగ శేరింక .. నాదు వాపంబువమౌ నె మువవా శటికిం గాదుసుమూ 1 అ'దె మృుతు న్‌ "వే తెంచి "కేల్పాచి నిన్ఫబ్రగా బొంచీ కాఐంబు కాలంబు లెక్కైం చుచుంట న్విలోకింవుమూ. . .పోలిపెద్దాన్న్వయాబ్టందు తుల్వుండ (న్స్‌) వేంకనార్యుండ--- నత్క_ఏంద్రండ. ,, ననుం దిల్టగాబూసి

ఐ౨8 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము సీయాలు కావావ్సీ హో! దాని గర్వంబు “నేముందురా, . నీపాడెగట్టా. ..యముండిట్టి నినృట్టి కా ల్సెతులం గట్టి కొంపో వగా వచ్చె, సీ కాలము౦ ప్‌ నాతాప మీాడజేరు, నిక్కంబు సీవింటికిం బోయి వేవేగ కాళ లికి న్నేగుమా సాగ్గి కోవ్లూరి రావా యయారామ రామా సమాప్తం సమాప్తం నమా ప్తమ్‌. ఈ దండకమును వెప్పినది “పోలిపెద్ది వెంకనార్యుడు. ఆచార్య తూమాటి దోణప్ప కానర్వేటినగర సంస్థాన చరిత్రమును బెలుపుచూ. పోలిపెద్ది వెంకటరాయకవి కా ్వేటి నగర ప్రభువ్ఫులెన 'రాజకుమార "వంకట పెరుమూళు శె 'రాజబహద్దరుగారి ఆభ్ధానమునందలి విద్వత్క-వి, (క్రి, శ, 1800-1805) ఈయన 'వణుగోపాలస్యామి భక్తుడు, వేణు గోపాలశతక్రము లావణ్యశతక ము అను సనపద్యములనుర చించెను. లిటై దండకమొకటి యేతత్క_వి కృతము కలదటే *” అని తెలివియుండిరిః ఈ వేంకటకవిగారి బే యీ ఓిట్ట దండకము. ఎవరో కోవూరి రామయ మోద వెప్పినదియని దండ కాంతమునందలి పంక్తుల వలన 'దెలియును, దీనికొక కధకూడ నున్నది. ఈ కధ కా "ర్వేటి నగరములో వ్యా_ప్రియందున్న దట. కోవ్రూరి రామయ్య యొక సంస్థానోద్యొగి అతనిపై చెప్పినగ్‌ దండకము. కవిగారి బర రామయ్యగారి దొడ్డలో పడి ఇచ ఛివచ్చినట్లు మేసినది. కూరాకు తోటలు నాశనమయినపి, ఇరువురిపి ప్రక్క యిండ్లు గాబోలు క్‌ వూరి రామయ్య భార్య కశామాతమ్మా కవిగారి భార త్‌ తగవులాడనది, కవిగారు మన్నిం౦ప గోరినారు. కాని యామె యంతటితో నూరకుండక పికిదినము కన పడినపుడెల్ల తిట్టుచుండెను, ఇట్లాక సంపత్సరము గడిచినది, అమె

చతుర్థాధ్యాయము ఫఇ0 పోరు భరించ లేక కవిగారు 'రాజువద్ద కరిగి రామయ్య భార్య దురా గతమును విన్నవించి పితీకారముసేయ వేడెను, అంతటితొ నూరు ఫొనక అమెకు దల దియించిన బ్రహ్మహత్య వాటిల్డునని, తల గొరిగించమని రాజును వేడెనట అపని కంీకరింపని (పభివు రామయ్యను రమ్మనమని కబురు పంపగా నాతడు వచ్చుట, ఆతని “రాక నుదూాసి కో వోది9క్తుడయిన కవి యా తిట్ల దండకము నాఘవ్రగ జెప్పుట జరిగినదట, కవి తిట్లవలన రామయ్య తనకు జరిగిన పరాభవ మునకు చింతించుచూ ఇంటిక తీరిగివచ్చి, లోసికి ప?వెశించుచుండగ ద్యారబంధము తలకు తగిలి మంచముపట్టి మరణించెనట, ఇటువంటి'జే "వేరొక తిట్ట దండకము గలదు, విజయనగ ఎ సంస్థానములో పూన పాటి ప్రభువులు బావా శ్రణులకు దానమిచ్చిన భూములకు “కస్తూరి అప్పయి అనునాతడు ఏఘాతము కలిగించు చుండగా ఎవరో “కవిపేరు తెలియదు” తిట్టుచు దండకము నొకదానిని రచించెను, దండక ప్రారంభ మునంద్‌ విధముగ కలదు. “(శ్రీయుత పూసపాటి కులసింధు సుధాకర్షులై న భూపతుల్‌ 'వేయుతరాల నుండి కడు'వేడ్క- నొనంగినయ్ట్‌ మాన్యముల్‌ న్యాయముదప్పి ఘాతకొడిగట్టిన సీకులమున్‌ యశయు నీ యాయనవు శీచమైపోచను యదార్ధము నమ్ము కస్తురప్పయా” దంం ,.....నీశంత చేటున్నదోగాని భూలోకమం దెన్నడున్‌ "లేని దూర్మార్షపాలోచనల్‌ సంభవించెన మరిన్‌ సీకు నీసారి యాన్ని ల కే తప్పినన్‌ ఒక్క. యీడాదికిన్‌ మీదు గాకుండ నీ చావు నిక్కాంబుగా నము టె బ్యహ్మ దేవుండు ఫంభుండు సకడ్డమై వచి ఏనాగాసి నా మాటకుం దప్వుగాదు చీ లండి మొండి శిఖండి గులామా” *£ీ

290 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము ఇట్లు ప) త్యేకముగ తిట్ల దండకములుగ వెలువడకపోయినను భోగినీ, పద్నిన్‌, గాలివాన కోయపితూరీ అను దోవిడ్తీ ఇంజనీరు వీప్టల్చుపార్కు- అగ్ని(పళయ దండకములలో తిట్లు చోటుచేసికొన్న వి, తొల్లి ఛగన్నుతివై వినియోగించినను, దండకమున నమస్త వస్తువులను, భావములను ర చించుట కుపకరించు నొమాన్య రచనగా మారినది కాఫీ టే, చిట్లపేక్క, నల్సి, దోమ; అనప్పిండి మొదలగు సామములతో దండకములు వెలసినవి. లఘుక బతు లగుటవలన మరు గున పడిపోయినవి. ఇట్టి దండకములన్నిటిని "సేకరించి మరింత విస్తృత ముగ తెలుపుట కవకాశమున్నది. అథస్సూచికలు క స్వ స్వరూవాను నంధానం భ క్కిరిత్యభిదీయ లే, (వివేకచూడామణి. సాధన చతుష్టయము, శ్లో, నం, లి) వ అంకోలం నిజ బీజ నంతతి రయస్కాంతోపలం సూచికా సాధ్వీం _వైజవిభుం లతా శతిరహం సింధుస్పరిద్వల్ల భమ్‌ పాొప్నోతీహ యధా తధా పశుప లః పాదారవిందద్యయన్‌ చేతోవృ్తి రితి రువేత్య తిప్టతి సదా సా భక్తి రచ్య లె, (శివానందలహరి. శా, సం, రకు వ. 3141403/0824 19 2 621 2600100 $02900 21018 10 1016 0921001022 “౧౦౨౧౧౧౪108 206 606108 15 1076. (ఆ౦మ91666 ఇంగ 0 వళ2మి1 *₹717014020062. 1701. 1 వ॥20. 31) 4 నారదస్తు తదర్చితాఖలాచార తా తద్విన శ్రర ణే పరమవ్యాకుల లెత. (నారద భక్షి స్యూతములు, (పేమభకకి లతుణను, సూ. 9)

అథ స్సూ చికలు వ౨1 5. శోక కో9ధ భయాదీనాం సామోత్పుఖ నిరోధినా రనత్య మభ్యుపగతం తధా2.నుభవ మాతత ॥ '౧ ఇహానుభవ సిద్ధైఒవీ సహసిగుణితో రసః జడ్డేనెవ త్యయా క న్నాదక స్మా దుపలభ్య లే 1 '4 రతి స్టైవాది విషయా వ్యభివారీ తధాంజితః భావః పోంక్తో రసోనేతి యదుక్తం రసకోనిై 8 8! 74 "దీనాంత *చేవము జీవల త ఎరానందా2ప)కాశనాత్‌ తదొో్ళోజ్యం పరానందరూ పే నపరమాత్నని 1 75 కాంఠతాది విషయానా యే రసాసాద్యా_ నత) నేదృశం రసత్యం ఫుష్యులే పూర్ణ సుఖా నృర్శికారణాత్‌ ॥ 76 పరిపూర్మరసా మ్య దర సేభ్యో భగవద్యతిః ఖదొ్యా లేభ్య ఇనాదిత్య ప్రభ వే బలవత్తరా 1 "77 ( భకిైరనాయనము, మధుసూదన సరన్వ్యతి ) 6. _పధమం మహతాం సేవా తద్దయా పాతతాతతః | (శన్దా లేపాంచ ధ ర్నేషు తతో పహారిగుణ్యశుతిః ॥ తతో రత్యంకురోత్ప _త్తిః స్వరూపాధిగతి _స్తతః | (చమవృద్ధి పరానం'దే తస్యాధ స్ఫురణం తత ॥ భగ ద్ద” న న్యిూ2౭_తః స్వస్‌ శ సద్ధుణనీలతా | (వేమైోఒధ పరమా కాప్రే త్యుదితా భక్రిభూమికాః ॥ (భక్షిరసాయసము, మధుసూదన సరన్వతి. 1-89, తి, 84) 7. నారద భక్తి సూ(తములు, ప్‌శ్తీ వ 9 శే/ రి 09 లల 10. నాట్యశాస్ర్రుము. రసప్రకరణము, 6-52, 11. తెలుగు నాహిత్యంలో హోాస్యర సము, మాణిక్యం వేదవల్లి ఆయా రమ్న, ఫు, 9,

ర! అథసహ్పూచికలాు

12. వరవికంయం,. పీరిక : ఆర్‌, యస్‌. సుదర్శనం, పు 3.

19, ఈ ఓపఓటు దండకము ః(న్సీ, పోలాప్రగడ సత్యనారాయణ" గారి సంపాదకత్యమున వెలువడిన 'హోస్యత్‌ రణిమను గ౦ంథఛమునుండి గ+హింపబడినది.

(ఆం ధపబేశ్‌ సాహిత థి అకాడమిోావారి ము([దణము,)

14. రాజమంశడి : గౌతమి గ౦ంధాలయము. సెం ఊడ 21056.

ముద/ణ నం, 1692.

15. దాటుపద్యర త్నా కరము. దీపాల వీచ్చయ్యశా(శ్రిగార పు 89,40

16. కావ్యసారము. స ర్వేశ్వరాచార్య. న్లో, సం, 100

17. శావ్యసారము. స ర్వేశ్వరాచార్య, నో, నం. 98, 90.

18. నేత దండకము, ఆధునిక యుగము-గాంథీ సాహిత్యము. కీ.శే నిడదవోలు వెంకటరావు. అంధిపతిక. పామాది సంవత్స రాది సంచిక. ఫు, 189, 19,

10, కృ సైముడా/తర శాల, గుంటూరు, దుర్చు తి.

౨0. మచిలీపట్టణం; సేతు ముద్రాతరత్షర శాల్క 1911.

21. భాషీయ దండకము. నఏలూరు;ు మంజువాణీ ముదాతరశాల, 1912

౨2, చాటు ప్రబంధము. సంపా: ఆచార్య యస్వి- జోగారావు. ఫుం10

958. ఆంధ) సంస్థానములు- సాహిత్యే పోషణము, ఫు, 526.

959. ఉత్సవ దండకము, నానారాజ సందర్శనము, కిర్ల మపూడి, ఫు, 90

ఏ5. కాకినాడ (క్రీ) కళానిధి ముదాాతరశాల్క మొదటికూర్పు, 1885,

2౨0, చెన్నపట్టణం ; గీరాాణభాపార త్నాకర ముదాత్సర శాల, 18567,

27. "తెలుగులో తిట్టు కవిత్వము పు, 128- 125

బిర్ర, ఆంధ, సంస్థానములు లా సాహిత్య పోషణము, కా ర్వెటినగర

సంజ్ఞానము,

పల్కి విద్వాన్‌ రావూరి దొరసామిశర శ్రగారు దండకములోని తుదిపం కృ

లసే ఉదపహారించిరి, ఈతిట్ల దండకములు ఇ₹ెండును నాకంటబడటేదు, 0

(30) ర్‌ థోగిని దండక వు-తజ్రాతి దండక వులు

ర .1. భోగినీ దండకము.

"తెలుగు సాహిత్యమున న్వతం(త దండక కృతులు ఉద్భవించి నది ఫురా బేతిహానస యుగముననే. అయిన 'నేడవి లు_ప్తములు, క నివించు చున్నంతవరక్రును భొగినీ దండక మే (ప్రధమ కలి, 'రాపుసింగ భూపా లున కంకిత మాయబడినది. కృతికర్త బమ్మెర పోతన, ఈ విషయ ములు దండ కాంతమునందలి పద్యమువలన "జలీయును,

ఉ. “పండిత క్షీర్తనీయుడగు బమ్మెరపోతన యాసుధాంశు మా 'రాండ కులాచలాంబునిధి తారక మై విలసిల్ల భోగినీ దండకమున్‌ రచించె బహుదాన విహార్తకు రావ్ససింగ భూ మండల భర్తకున్‌ వినుత మానవనాధ మదాపహా ర్తకునో

ఈవై దండకాంత పద్యమువలన కృతికర్త కృతిభ_క్తంు నామములు

సుస్పష్ట్రము 'దెలియుచున్నవి. అయినను పోతన యితర రచనలగు మహాభాగవత, నారాయణ శతక, ఏరభ[ద విజయము లందెచ్చటను

“తాను భోగినీ దండకమును రచించితినని "తెలిపినవాడు గాడు, లఘు

కృృవియని నిర్ణ య్యము చేయుటకు ఏలు-లేదు. ఆచందతా రార్క- మై

విలసిల్డునని ఫల గుతికూడ చెప్పియుండెను.

పోతనకు సింగభూపాలునకు గల నంబంధమును తెలుపుటకు అను(శుతముగా వినవచ్చు ఫవుక్కి.టిగాధ యొకటి యున్నది. పోతన ఆంధ) మహాభాగవత రచనను సింగభూపాలుడు తనకు అంకితము నిమ్మనగ నాతని కోరికను తిరస్క_రించె ననియు సింగభూపాలుడు పోతన భాగవతమును భూమిలో పాతిపెట్టించెననియు; అందు కొంత భాగము లు ప్తమై పోయినదనియు ఒక కధ యున్నది. ఇది ఐారిత)

విఫన్త "తెలుగులో దండక సాహిత్యము కాధారములేమి (పమాణము గాదు. సింగభూపాలుని నామము కలి గినవారు రేచెర్ల గో్యతమున మువ్వురు గలరు, మువ్వురు సింగ భూపాలురలో ఈ దండకము ఏ సింగభూపాలునకు అంకితమీోయబడిన దను విషయము అనిశ్చితము, ఆ సింగభూపాలు డెవరొ కొన్ని అధా రములచెే నిర్దియించినను, అతని తిల్లి పేరు తదితర విషయములు సపామాణములు గాకున్నవి, వీనికి తోడు పోతన కాలమే వివాద గంన్తము. అట్టి దృష్టతో ఈ దండకమును పరిశీలింతము. గ్‌1ే_క1ేం ఇతివృ తము.

గోపాల బేవని ఉత్సవ నమయమదమున వింగ భూపాలుడు గ జూరూ థుడై యూరేగ వెడలెను, అ సమయమున భోగిని కాదగు వారవనిత సింగభూపాలుని జూచి. మోహించినది. మోహావేశముచే ఆమె తన్న్మయతనొంది పరాధీనమనస్క్య_మొనది. అతనితో కలయికకు నాలో చించినది. ఈ విషయమును తన తల్లి క్వ "తెలిపెదనోయని ఏచారించి నది. చింతాభం క్యాంతమై చింతిచుచునే యున్నది. ఈ విషయము నామె ళెల్టి గుర్తించినది. తల్ఫియా తక్కు వదిగాదు, “మాయా పరా భూత జామాత విధ్యావ యో పత విజ్ఞాత నానా వనీకార మంతె")షధీ (చాతల్నోకైెక విఖ్యాత వారాొంగనా ధర్నశ్‌ తది నంభూత సమ్మోో పా తానేక రాజన్య నంఘాత వాచాలతాబద్ధ నానామహాళూూతి భోగిని తల్లికి ఇవన్ని యును అర్హ తలే. భోగినిమనసు గు ర్తింపలేకవోవునా? సింగ భూపాలుని నానా విధముల దూమవించినది,. కూతురి మనసు "నె ర్లైనను మరలింప (పయత్నించినది. భోగిని తల్సి మూటలు లెక్క చెం లేదు. తల్లిని ఎదిరించిసది. తుదకు తన కార్యము తన అక్క వలన సఫలము కాగలదని తలచినది. తనగోడం అప్పగారితో వెళ్ళబోసుకొని నది, అమె సింగభూపాలుని యొద్దకు దూతిగాచోయి తన చెల్లెలి విరహావస్థను తెలిపినది. సింగభూపాలుడు భోగినిని కరుణించి సద్భోగినీ

పంచమాధ్యాయము ల్‌ పట్టముందిట్టమానట్లుగా జేసెను. భోగిని తబ్దీ ని గజారూఢ గావించి ఆమెకుకూడ నిస్తాశ్వర స్రములు నముకూర్ప్చుటలో దండకము ముగియును రీ! _ల కృతికర్త _ కృతిభ రలు,

బమ్మెర పోతన, మైన తెలిపిన దండశాంత పద్యమున దక్ర్హ_ దండకము సందెచ్చటను తన నామమును పొందుపరచి యుండలేదు.

కృతిఛ_రృ సింగభూపాలుడు, ఈతని గూర్చి. దండకమున చాల విఫపులముగ వివరములు గలవు.

“వసంతావసీనాధ నంసేవి తాంచత ఎదాంభోజు

'సోమాన్వ యోతి ఎన్న

“సింగభూపాలు'

“'కమారాన్నపోతావనీనాథ సూనున్‌”

“సర్వజ్ఞ సింగ తమానాథుి

“పోచమాూాం భా లసద్దర్భు సంజాతు!

“జేచెర్ల గోతో /ద్భవున్‌”

“రావుసింగ త్షవూనాధ వౌత్‌ నసమిచీన "చెక్షగ్యో తాంబు జూతత మితు,న్‌ మహాదార దారితు? సర్వజ్ఞ సింగోర్వ రాధ థ్‌”

“రావుసింగ భూమండల భ _రకున్‌ ' $దండకాంత పద్యము? ఈ పె న పేర్కొనబడిన ఏెేవము లన్నియును కృతిభ రకు నంబంధిం చినవి, కవి సింగభూపాలుని గో(తనామము నుటంకించెనుగాని వంన నామమును వేర్కొనలేదు.

భాగిని తల్లి అప్పగార్లను ఏ నామమునను వ్యవహరించ లేదు, అవన్ని యును దండక మునందలి పా(తలన్నింటికిని నంబంధించిన సామ్య ఛారనములు, 5-1-8, వారితంక సాక్ష్యములు.

దండకము నందలి సింగభూపాలుని వలచిన వారవనితీకు భోగిని

౨96 "తెలుగులో దండక సాహీత నము యను పరుదక గ్రా ఆమెకుగాని ఆమె తల్లి ణ్‌ అప్పగార్శకుగాని వారి. తక నేపథ ఫ్రము “కానరాదు,

"రేచెర్ల గోత్రమున సింగభూపాల నామము కలిగిన వ్యక్తులు మువ్వురు గలరు, ఈ మువ్వురును ఆ వంశమున $, ?, 10 తరములకు వెందినవారు. ౨ ఈదండక కృతి కుమవూరాన పో తావనీనాధుని తం (ఉగా కనిగిన సింగభూపాలుసపైిపై చెప్పినది. కావున మువ్వురు సింగభూపాలు రిలో కుమారాన్నపోతావనీనాధుని తం[డిగా కలిగిన సింగభూపాలు 'డెవరు? అను విషయము ఆలియవలెను, అయిదవ తరమునకు వెందిన సింగ భూపాలుని తండి “ఎ(ర దాబానాయుడుో, 'కాఫున అతనిడై వెప్పినది గాదు. తక్కిన వడు, పది తరములకు చెందిన సింగభూసపాలుర తండుల నామములు అనపోతొనాయడు నామము గలవా ఏరిరువురిలో సింగభూపాలుడు ఎవరి పఫుతు/డను విషయము నందేహో స్పద మగుచున్నది.

తండి) నామమును ఆభారముగా "బేసిఫొనక సింగభూపాలునకు వాడిన “రావుసింగతుమానాధు పౌతున” అను వి శేషణమును బట్టి దండక కృతిఛ_ర్త సింగభూపొలు డేతరము వాడనునది నిర్ణ యింప వచ్చును, ఇందు ర ' 10 తరములకు చెందిన సింగభూపాలురలో వడవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలునకు అయిదవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలుడు తాత యగును, అయిదవ తరమునకుచెందిన సింగభూపాలునకు మూడవ తరమునకు చెందిన “*“వెన్నమనాయడు” “తాతగారయిన, పదియవ తరమునకు వెందిన సింగభూపాలునకు ౨సిమి దవ తేరమునకు చెందిన “-వేదగిరిస్వామి” "తాతయగు చుండెను,

కావున “రావుసింగత్సమూానాధు పౌతు)న” అను విశేషణము వలన వడవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలుడు భోగినీ దండక కృతిభ_ర్త యగుచుండెను,

పంచమాధ్యాయము ౨37 సింగభూపాలురలో “సర్వజ్ఞ నామభేయము గలవాలెవరు ? అను మరియొక ప్రశ్న యుత్పన్న మగుచున్నది. దండకమున " సర్వక్ఞ సింగోర్య రాధ క అని సంబోధించి యుండెను,

అచ్షై “పోచవమూాంబా లనద్దర్భ నంజూతున్‌” అను మర8ియొక సంబోధన ప/యోగింపబడినది. ఏడవ తరమునకు చెందిన సింగభూపా లుని తల్లి పోచమ గాక “కనకలత్ష్ముమ్మ” యని క్రీ "శే కవితరంగిణి కారులు "జెలివియుండిరి.* ఈ ఆధారము ననుసరించి దండక కృతి భర్త యేడవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలుడనుటకు పొతిబంధక మగుచుండగా “పద్మ నాయకులలొ ముగ్గురు సర్వజ్ఞ సింగభూపాలురు ప/సిద్ధులు. వారి ముగ్గురి తల్లుల పేర్లూ పోచవు'దేవులో” యని ఆరుద గారు "తెలివియుండిరి, ఈ ఆధారమునుబట్రి సూడ వడవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలుడు దండక కృతిఛరయని చెప్పుటకు ఏలగు చున్నది

“వనంతావనీనాధ నంసేవితాంచత్పదాంభోజు అనెడి సింగ భూపాలునికీ వాడిన విశేషణము మరియొక వివాదము, తదియవ తర మునకు చెందిన సింగభూపాలునకు “వనసంతనాయడోను సోదకుడు కలడు, కావున నీ విశ₹షూము పదియవ తరమునకు వెందిన సింగ భూపాలునకు అన్వయింప వీలగుచున్నది ఈ నందర్భమున “నర 1౮ సింగ భూపతి కొండఏడు రాజధానిగ పా/గొంధ/మును పాలీంచి వసంత రాజు అను బిపదు వహించిన కుమరగిరిరెక్షి "కుమారగిరి భూపాలుడు. వనంతరాజ బిరుదము కలవాడని కాటయ వేమారెడ్డి సాకుంతలనీనికలాోో నిట్లు వాసెనని ప్ట్‌ "బే, పండ్యాల సు(బహ్న్మణ్య శాత్రిగ ర (50ది శ్లాకము నుదాహరించి యుండిరి. *

“(శ్ర) కృస్తసేన సమః కుమూరగిరి భూపాలో నృపాలో_త్తమః

స్వామా యన్య వనంతరాబ బిరుదో ఏ రాన్న పో తాత్నజః”

దఫరి “వెలుగులో దండక సాహిత్యము ఈ సర్వడ్ఞి సింగభూపాలుడు వడవ తరమునకు చెందినవాడు, “సశయం 'వేమవిభుః కుమార గిరిణా రాజ్ఞూనియు కృః కృతీ నాట్య్యానాం తి్రత్రయం కృతం కృతధియా (గీకాళిదాసేన యత్‌. తస్ఫ్యోదిర్హ ర సార వస్య రసిక శ్య్నాకుంతలాదె సయం వ్యాఖ్యానాం కురు లే కుమారగిరి 'రాజీయాఖ్యూ మమ్మై పాతమ్‌ో అనెడి కాటయ'వేముని శాకుంతల పీరిలోని మై శ్లొకము నుదవారిం చుచూ “వై శ్శాకము వలన సర్వజ్ఞని రసార్టవ సుధాకరము కుమార గిరి కాటయవేము లిద్దరూ చదివి యుందురను ధ్వని సూచిత మగుచున్న ” "దని (శ్రీసుబగ్నా ణ్యశాత్రిగారు అభిపాయపడియుండిరి. కాని సింగభూ పాలుని వనంతనామభేయము కలిగిన వారెవరును సీవించలేదు. కీ). శ. 1888-1400 నడుమ కాలమున పరిపాలనసాగించి పిభువుగానున్న కువూరగిరి భూపాలుని నమకాలికునిగ వడవ తరము సింగభూపాలుని భావించ ఏలగును. వడవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలునకు ఆరుగురు సంతా నము గలరు, ఆరుగురును కుమూబులే, ఏరిలో ఆరవవాడై న "మాధవ నృపతి శా, శ. 1849 సంవత్సరమున ప్రస థ, 142” “రాఘవీయ” మను పేషతో రామాయణమునకు టీక [వాసెనని యాతని భార్య “నాగాంపికి వేయించిన నొననము వలన 'తలియుచున్నది, “కారే నిధి వారి 'రామశశిగే ప్వశ్ద స్తవంగే శుభే మాసే త్యాశ్వయు జే రఘూద్యహ పబే యోూరాఫఘవియా హ్యయం టీ "కా మర్థ పటుత్వ బోధ ఘటనా మాణిక్య పుహ్పాంజలిం కృత్వా రాజతి "రావ మాధవనృవో రామాయణన్య (శియే”! కథ, 1*ఉఓ/ సంవత్పరమున రామాయణ వ్యాఖ్యను రచించిన మూధవ నృపతి తర్మడి సింగమనాయడు ]ఉన శతాసన్ధి ఉ_త్తరార్థమున

పంచమాధ్యాయము వం౦ “18881400” రాజ్యమేలిన కుమారగిరి భూ పాలునివే సమ్మానితో రై యుండనోఫు, కాని [పమాణముగ చెప్పజూఐము,

వడవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలుడు గొప్ప నంన్కృత పండితుడు. 'రాజసీలిజ్ఞడు. నాటక రన(ప్రకరణమునకు చెంగ్‌న “రసార్ల వ సుధాకరమ*ను గొప్ప అలంకార శా న్రు గంధమును 'రత్నపాంవాలిక. అనెడి శృంగార రసాత మైన నాటికను రచించెను, నంగీత రత్నా క రమునకు వ్యాఖ్య మయొనరింవెను. అంతియగాక యీతని యాజ్ఞాన మున “విశ్వేశ్యరకవిోచే రచింపబడిన “చమత్కార మంజరోయను సాహీత్యలతుణ గ )౦ంధమునకు కృృకిభర్హం "కాన సర్వ్థి నామభేయము గలవాడీతదే యగును,

పదియవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలుగు కృతిక ర్రగగాని, కృతిభ ర్తగ గాని వేరువడి యుండలేను, దండకమునందలి '“శేషతో నెన భావించు” అను వెేశ₹ేషూము గూడ వడవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలున శే చెల్లును గొని యాతనికి కుదరదు.

ఈ వడవ తీరమునకు చెందిన సింగభూపాలునికే *ళకువూర సింగ భూపాలుడిను నామాంతగము న్నట్లుగ 5. శే. మల్లంపల్లి సోమేశ్యర శర్మగారు “కుమూర సింగభూపాలుడు (కశ. 1838-04 కశ, 18909) అనపోతా'నేనికి పిదప రాచకొండ సింహాననము నెక్కినవాడు, అశని హొడుకు రెండవ సింగవునేడు, ఇతనికి కుమూర సింగభూపాలుడనసి నామాంతరము గలదు. రాజ్యమునకు రాకపూర్వము ఇతేడు తన తం(డితో కలసి రాజ్య వ్యవహారములను చక్క-దిద్దుదూ రాజ్య తంతి'మున గొప్ప అనుభవము గడించెనీ”ని తెలిపియుండిరి.

“వసంతావనీనాధ నంసేవితొాంచత ఏదాంభోజు అను ఏచేవణము దప్ప తక్కిన ఆధారములన్నియును చెర్ల గోత్యములోని వడవ తరమునకు వెంవన సింగ భూపాలునక్రు నరివోవుచున్న వి, ఈతసజ్లు 14వ శ తాబమునకు చెందినవాడనుటయు స్పష్టము.

లిశ్మ౦0 "లెలుగులో దండక సాహిత్యము ఈ సర్వజ్ఞ సింగ భూపతి స్వయముగ సంస్కృత గ /0ధములను ర-చచియించి మరికొన్నిటి నంకితము గొనిన సాహిత్యాఫిమాని, రాజ్య తంగతమున అంబెవేసిన (పజ్ఞుశాలి, ఈతడు "తెలుగు కవులెవరిని అదరించినట్లు ఆధారములు "లేవ్ట, అంతియేగాక పదునాల్లవ శ తొబ్బము మధ్య భాగమునందు విజయనగరము "నేలిన బుక్క.భూపపి, కొండ ఏడ్రంను రాజధానిగ నేర్పరచిన వేమభూపాలుడును నంస్కృృతభావాభి మాను.లె యుండిరి, మరి యాీాపోతన భోగినీ దండకమును సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు ఎట్లు అంకితము గొనెనో యంతుచిక్క_దు, దండకము నందలి ఆధారములను పురస్క_రించుకొని గాన్ని శాసనాధారముల వానగాని సర్వజ్ఞని సమాచార మాపై విధముగ “ఇలియుచుండగ, పోతన కాలము వివాదగ స్తముగ నే మిగులు చున్నది పోతన "కాలమును కనుగొనుటకు గ్రంధస్థ సాత్యుములుగాని; శానన ప్థిమాణములుగాని అందుబాటులో లేవు, తెలుగు సాహిత్య కారు లెల్లరును “దావమెోయణి పరిణయో కావ్యముసు ఆధారముగా 'జేసికొని పోతన కాలమును నిర్గ యించయుండిరి. ఈ ఒక్క- ఆధారము దప్ప పోతన కాలమును కనుగొనుటకు మరియొక ఆధార మేమియును గానరాదు, దీని ననుసరించియే పలువురు పలువిధములుగ పోతన కాలమును ఊహించియుండిరి. దీనికి గల కారణము తరమునకు ఎన్ని సంవత్సరములు "లక్కి ంచవ లెననుటలో భే దాభిపా/య ములుండుటయీ. '-శేసక్రవి మల్లకవులు” తమ దామౌోయణీ పరిణయ శావ్యమును “గురజాల చినమల్ల న సోమయాజి"'కి అంకితమిచ్చిరి. ఈతని వంశము నకు చెందిన “*“బోడూరి "పెదరామామాత్యుడు ” చాయమయౌోయణీ పరిణయ (పతికి నక లు వెసి యిచ్చుదూూ నకలు _(వాయుచున్న కాలము నుద వారించి యుండెను.

పంచమాధ్యాయము (లీక) న! స్కీ “ధథాత్వాశ్వయుజ కృృష్ణదశమి యిందు వారంబు వరకు దామైూయణీ పరిణయంబు తత్కుతి నాధు2డై. తనరినన్‌ గురజూల చినమల్ల న సోమయాజికి దనుజు డగు లింగ ఘనసుతుడై. నట్టి యజ్ఞ్ఞ ప త్ప్రభునకు దనయుడె" పార్వతీశ రునకు దివ శ్ర మకు బుతుడయి హోడశమహాో దానముల్ప ప్ప నంతానములును న్‌ చేసి వంశవర్థనుడయి సిరుల "వెలయు "పేర మంతిశ (రునకు వోడూరి పెద్ద "రామ డెనుబది నంవత్పరముల నాటి ప్రతి విమర్శించి వాాసిచ్చె పతమునకు” 9 ఛాత నంవత్పరమనగా క్రి శ, 1756 వ సంవత్పరమని సాహిత్యలోక మంతయును అంగీకరించినబే. పోడూరి పెదరాముడు దామౌోయణే పరిణయ కావ్యమునకు నకలు వ్యాసినట్లు స్పష్టము, నకలు పతి తియారుచేయు సమయమునకు వెరమంతి) పోడశవముపహోా దానములు స పనంతానములు ఒజనరించియుం డెను, "కావున "వేర మంజి వృద్ధాప్య దశ యందుండినవాడిగ గు_ర్తింపవచ్చును, వృద్ధాప్యమనగా ఏబది మైదు, అరువది సంవత్సరములు దాటిన వయసు ఐయుండవచ్చును. ఇక దామోయణీ పరిణయ 'కావ్యక_ర్తలు “కేసకవి మల్లకవులు” పోతన వంశమునకు వెందినవారుు పోతనకు మూడవ తరము తరువాత వారు, శీసకవి మల్లకవులకు సమకాలికుడు, కృతిభ_రృయైన గురజాల చినమల్ల న సోమయాజి అతని వంశ వృతములోనివాడైన పరమం తి చినమల్ల న సోమయాజికి నాలుగు తరములు పై వాడు.

విశద “తెలుగులో దండక సాహిత్యము

ఇట్టియెడ తరమున శేన్ని నంవత్పరములు లెక్క-కట్టవ లెనను విషయమున ఎవరికి తోచిన విధముగా వారు కాలమును నిర్ణయించిరి, ఒకరు నూరు సంవత్సరములకు నాలుగైదు తరములు లెక్క_గట్టిన; మరియొకరు తరమునకు నలుబది సంవత్సరములు లెక్క_గ క్రైదరు, నూరు నంవత్సరములకు మూడు తరములు 'లెక్క- పెట్టిన తరమునకు ముప్పది మూడు సంవత్సరము లగుచున్నది. ఈ నిర్హయము నిర్దుష్ట మని చెప్పజాలము,

పోతనతో కలసి శేనకవి మల్ల కవుల వరకు నాలుగు తరములు. చినమల్ల న సోమయాజికి పరమం (తికిని నాలుగు తరముల అంతరము, "మొత్తము ఎనిమిది తరములు అగుచున్నవి. పితి వాయించుకొనిన విరమం(తి వృద్ధాప్యదశ కలిగినవాడు గావున మరియొక ముప్పది సంవత్సరములు కలపవచ్చును. అనగా రిం 3330 అ= ఏిం4, బది ఎనిమిది తరముల అంతరము, పోడూరి పెదరాముడు పితి వాొసిన "కాలము సిన, 1756 సంవత్పరము కాబట్టి ఎనిమిది తరముల కాల మును తీసివేయగ పోతన కాలము రభ, 1409 అగుచున్నది.

క0.ళ. 14వ శతాబ్దము ఉ_త్తరార్థము నందున్న వడవ తరము సింగభూ పాలుకు పోతనకు సమశాలికుడని అనలేము,

వసంతావనీనాధ సంసేవితాంచత్పదాంభోజు అను వెేేషణము ఏడవ తరము నింగభూపాలునకు అన్వయింపక పోయినను, శేమతోవై న భాపీంచు అను విశేషణము పదియవ తరము సీంగభూవాలునకు అన్వయింప లేము. అందున సింగభూపాలుని తాత "వేదగిరిస్వామి నాయడుగాని సింగభూపాలుడు గాడు,

దండకమునకు చెందన కృతిక రృ కృతిభ _రల కాలము, పొత్తు కుదరని ఏవెేేవణము లీతీరుగ నున్నవి. ఇక తెలుగు సాహిత్యలోక వుంతయును ఇంచుమించుగ నొే యభిపా/యమును వ్యక్రికరించి

పంచమాధ్యాయము లిడప యున్నది. పోతన 'బాల్యదశలో కీర్తి కాముకుడయిననేమి, ధన సంపాదనార్ధమయిన "నేని భోగినీ దండకమును రచించి సింగభూపాలు నకు అంకితము గావించెను, తదుపరి మనఃపరిణతిచే విరాగియె తదితర క్‌ ్రతులను నరాంకితము చేయుట కిచ ఎపడ లేదు, ఈ అభిపా/యమును చాలవరకు నముచితముగ నే యున్నది.

నాటి వేశ్యలు వారవనితలవంటివారు గారనియు, విదుషీమణు లనియు, ఇట్టి దండకము రచించుట వలన పోతన యశస్పునకు కళంకము గాదనియు పలువురి యభిపా/యము. ఆంతియుగాదు వారికి సవమూబజమున ఆనాడు నముచిత శ్థానమున్నదనుటలో కూడ విప్రతిప _తిలేదు, గరాజరాజ నేందుడు “కల్లిండి యను గామముతోపాటు మరియె.క గాౌంమమును గూడ అగ9హారములుగ జేసి నూరుగురు శో ఛల్ర్రోయులకు, ఖైళ్యులకు ఛూ దులకు, వబదియిద్దరు "పేక థా: ఏబదిమంది విద్యా స్థల పోషణ భారమున్మక్తై ఒక సత్రమును కట్టించి దానము చేసినట్లు 'కలిండి శాననమూ వలన 'దెలియుచున్న ది,” 11 "రాజరాజ నళేందునకు “-రేవలి యను ఒక ఉంపుడుగ త్తెగలదు. (పతాపరుదునకు మాచ బ్లేవి యను వేశ్యా (స్రీ గలదట, ఇటువంటి లౌకిక విషయములు రాజులకు అనూఇభానముగ వచ్చుచున్న వే. అడియొక నియమము మాత)ము గాదు. వక్రపల్నీవితము హీందూ ధర్మములలో ఒకటి. క్స్‌శ్నే పండిత $ వంగూరి సుబ్బారావు పంతులుగారి యఖిపా/యము "వర్కొ.నవలసి యున్నది. “-నేన్సు సిద్దాంతపూర్వకముగా జెప్ప సాహ సింపను గాని తోచిన విషయము నెరుక పరచెదను. పూర్వ రాజులను చానలీలురు పరాక )మవంతులు, సజ్జనులని వర్మించినే స్ఫుర్య దూపు లసికూడ వర్శింప మన కవులు బూనుకొనిరి ఆజాను బాహువులుంగుట స్ఫురదూ_వీయగుట, "లేచబోవంచుడగుటయు గూడ రాజలక్షణములలో మనవారు చెప్పుచున్నారు. అందువలన నాయాకనులు తమురాజలు

విశ్లీశ్న 'ఇెలుగులో దండక సాహిత్యము స్ఫురదూ+వులని వర్లించుటశే దండకములు వ్రాసిరి. "వేశ్య ( పమధసన సాధ్యమైనది. (చేమ సాధ్యమైనది గాదు, ఇతర కాంతలు నిర్వ్యాజ ముగ నొక వురుషుని (పేమించవచ్చును. కాని 'వేశ్యంట్లు (పేమిం చుట దుర్లభము. పడుచుతనము నందున్న "వేశ్య 'రాజరూపముజూచి 'వేమించుటయు, 'వేశ్యమాత ఎన్ని చెప్పినను వినక 'రాజునంచే లగ షి మానసమై యున్నదనుటనుబట్టి రాజరూపము అత్యంతము నర్జ్మసీయ మైనదని చెప్పకయే 'లేలుచున్నది. మోవపవహాముండనసి వేశ్యగూడ మోహింపదగిన శలీర లావణ్యమున నవధిలేని లానణ్యమని మనకు తట్టుచున్నది. ఇట్టి అత్యంత సురూపవంతుడగు రాజనుటకీ యీదండక క్ర రృలివి వాాసియుందురని తోచుచుచున్నది. 'కాసిమన 'రాజులల్ల రును వృనిచరించువారని కాని, వ్యభిచారము వర్ష నీయమైన గుణముగా నా*కాలమున నెంచువారని గాన్ని యీ కధలు సత్యములని “కాని యీ దండకముల త _త్వీమును పరినీలించు వారంగీకరించరు, వ్యభిచార మే కాలము నందును దప్పే ! అనేక భార్యా(పీయుడగు దశరధుని శాలమునం బే రాముడను ఏక్రపత్నీవతుడు "లేడా *+ మన వూర్వ రాజు లలో ననేషలు భోగపరాయణులైె య నేక భార్యల గంహించుట వలన మనవారు వ్యభిచార ము గుణముగా'నెంచినను,అ ఫైెంచుటతెప వగా దలపక సిగ్గువిడిచి యానీతిమాలిన దమ వర్తనమును గవులకు జెప్పి గ )౦ధముల వాయి౧చుకొని మురిని రనుకొనునంతటి మూర్థులనిగాని తలచుట తప్పు” 12 అని తమఅభిప్రాయమును నిర్ష్యంద్యముగ వ్య కీ కరించిరి. ఇంకొక విషయము పరిశీలింపవలసి యున్నది, దండ కాంత పద్యమున పోతనయే “పండితకీర్తనీయుడగు బమ్మెర పోతన దూశు ఛాంగు మారాండ కులాచలాంబునిధి తారక.మైం విలసిల్ద భోగివీ దండక మున్‌ రచించె నని చెప్పుకొనియుండెను, అఆచంద,)తారార్క_మై విలసిల్లు దండక నామమును తన భాగవత రచన యంబేల పొందుపరచియుండ

పంచమాధ్యాయము లిప్‌ లేదు? సత్వగుణ నంపన్ను డై ఛభగవదంకిత మనస్కు-2ై భాగవత రచన నాటికి మనిపరిణబిచెంది యుండెనుఖాన మూనవ శృంగార పూరితమైన నీచేతివృత్తము నొనరించితినని ,వెప్పదలచ లేదా? పూర్వము తాస్‌ రచన యొనరించినని తెలివిన తన యశమునకు కుం కము సిద్ధింపదుగ దా 1 పశ్చాత్తాపము పరిపక్వతకు చిహ్నమే కదా | వమయిననేమి తదితర రచనలలో భోగినీ దండక ప్రస్తావన గావించ లేచు,

దండక విషయ మంతయును ఒక కాముక వ్రండగా దోచును, వేశ్యమాత దండకమంతయును ఆవరించి యున్నది.

'“తన్నాత మాయా పరాభూత జామాత మిథ్య్యావ యో పెత విజ్ఞత నానా వశ్‌శ్రాక మంతే))పధీవా?త లోకెక విఖ్యాత వారాం గనా ధర్మ నీవది నంభూత, సమ్మాహి తా నేక రాజన్య నంఘాత వాబాల తాబద్ధ నానా మహాభూత యేతెంచి నీతిన్విచారించి. .. భావించి నెయ్యంబు ₹ావి-చి రాపఏవ్‌ంచిీ బాలా! జడలత్వేంబు వేలా |! విచారింపవేలా ! విలోకింఫు బేలా! వయోరూప నౌందర్యముల్‌ రిత్తగా "చేయ నీవృ త్తికిన్‌ మెత్తుళే కాముకుల్‌, . లాభానకుం గారణం మైన నామాట నేరంబ ? 'నేరంబుగాద్‌ వివారంబు వంగాను సారంణు సంసార సారంబు లాభాధి కారంబు చర్చింప సిబోటికిన టట్టలంకార మే గాని ధిక్యారముం 'బేయరాదీ. *, .తా పాతి చేకంబులన్‌ గార్చుటో గాక తోరంబ్యులై మధ్యభారంబ్బులె నిర్టితానంగ సౌధోపరి స్వర్ష కుంభం బ్నులెయొషు నీవిస్వు వమజ కుంఛంబులన్‌ . ,.నాతోడు నాతోడ మాటాడుమా కన్య కాలోక చింతామణీ దిముణీ గోత) ర తూమం] యువ్వరెవ్వారి భామించి-ే యేమి భాషించి-రే నేడు నీతోడ గ్రడించు పోడల్‌ *” ఇట్లు ఐదుపుటల అచ్చుపితిలో మూడు వుటలు దాటినది కు! న్రమౌత నంభాషణము,

246 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

పండిత క్నీర్సనీయుడగు అను దండకాంత పద్యము పిథమపురుష యందున్నది, కాని యిదియొక కారణము గానేరదు, “దీనికి పాఠాం తరములు కూడ గలన్రలో 1* పండితులచే కే రింపబడిన పోతన వ కాల మునందు దీనిని రచించి యుండవచ్చును (1 చరమావస్థ్టయందా "లేక 'చాల్యావస్థయందా 1? ఎప్పుడు రచించెననునది ఎవరికి తోచినవిధముగ వారంగీకరించుటయీ గాని, పొొమాణికాధార మేమియును గానరాదు, ర 1-4. శైలి.

కవితాశై లిని పరికించిన భోగినీ దండకమునకును భాగవత రచనకును సామ్యము గన్నట్టును. పండితక్నిర్తనీయుడను దండకాంత పద్యమునకును భాగవతము అసమ స్కంధము నందలి నామన ఘట్టమునగల యా కిగంది పద్యమునకును అనుపానల సామ్యము గలదు ఉ. “స్వస్తి జగత్యయీ భువన శాసనక_ర్తకు హోసమౌాత వి

ధ్య_స్త నిలింప భ_ర్తకు నుదారపద వ్యవహ_ర్హకున్‌ మునిం

దస్తు త మంగళాధ్యర విధాన విహా_ర్తకు నిర్టరీగళ

న్యస్త సువర్మ సూత పరిహ్నర్తకు దానవలోక భ_ర్తకున్‌” దండక్‌ మున : బహుదాననివా ర_మదాపహ_రృ-_భూమండలభ_ర్త భాగవతమున : విధాన విహ్నర్త-సూ(తపరిహ_ర్త-లోక భర్త

స అనుపా/నలు పోతనగారినే తలపీంచును. దండకమునందలి యీకి?ంది పంక్తులు భాగవతమునందలి న_ప్పమా స్క-_ంధమున గల పద్యముతో సరితూగ గలిగినవిః దండకమున-

వింగభూపాలుతై వ్యాలీ నాచి_త్తమున్న_త్తమై సోలి కామా నలాయ _త్తమై రాదు, ేరాదు, నేనామరుండైన;, గారీవరుండై న, నాణీధరుండై.న, ేవో_త్తముండైన నన్యున్‌ మదిం గోరగా నొల్ల నే

పంచమాధ్యాయము లగ్న 7 ఉల్గ నత్చుల్ల మందార రాజన శ్రరందంబు నందంబునం (గోలు మళత్తాల్ళి దుత్తూరముం గోరునే కావు రాజీవ రాజీ రజోరాజి తాకాళగంగా నదీలోల కల్లోల డోలా నట(దాజ వాంసంబు శకెవాల గండూపదీ భేక భేకి థులి నంకులాసార కాసారముం చేరునే? మండితాఖండలా నీల జీమూత నిర్ణత్చయోధారలన్‌ దా?వు సారంగి కుంభాంతరాంభః [పపూరంబులన్‌ దా+వునే శ మాధవోజ్ఞాత చూతాంకుర స్వాదు లీలా లసతో్క-కికి లేం దంబు రుల్హీరవ కూర భల్లాతకీ శాఖకన్‌ బోవునే ? భాగ వతమున- సీ *మందార మకరంద మాధుర్యమున "దేలు వుధుపంబు బోవునే మదనములకు నిర్మల మందాకినీ పఏికల దూగు రాయంచ జనునె తరంగిణులకు లలిత రసాల పల్లవ ఖాదియమై వొక్కు కోయిల చేరునే కుటజములకు బూఛ్యేం్యదు చం(దికా స్ఫురిత చకోరక మరుగు నే సాం[ద నీపోరములకు తే, నంబుబోదర దివ్య పాదారవింద చింతనామృత పాన వెశేష మత్త చి తృమేరీతి యితిరుల 'జేరనేర్చు వినుత గుణలీల మాటలు 'వేయినేల 1?” 7-50 దండకము నందలి మూడు పాదముల చెప్పదగిన భెవములు, భాగవత పద్యము నందలి మూడు పాదముల భావములత్‌ సంవదించున్నవి, ఇక్‌ అనుపా/నలు; ముక్తపద గ) న్తములు కోకొల్లలు,

2౨48 "తలుగులో దండక సాహిత్యము గ్‌ ఎర్‌. య థొర్థాఒయ ధార్ధ ములు.

ఎ_లిని రచనను ఆధారముగా గొని కర్భృత్వము నిక్షయించుట తగదు. కీ.శే, చాగంటి శేషయ్యగారు. “శడ్టాలంకారములు కూర్చ నమస్థుడ్తై న యేకవిమైనను ఇట్టి దండకమును (వాయగలడనియును, దడ 2. లినిఒట్టి కవిని నిర్ణయించ రాదని తలచుచున్నా డను. 1* అని తమ అభ్యిపాయమును వ్యక్తి కరించుటయీగాక సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుని యాస్థానమున నిపాటి సామర్ధ్యము కలిగిన కవి యెన్వరైనా యుండె నేమోయన్సి అతడి దండకమును రచించెనేమోయని దోచుచున్నదని అభి పాయపడియుండిరి,

ఇంతదనుక "తేలిన సారాంశ మేమనగ గేవెర్ణ గోతమునందలి మువ్వురి సింగ భూపాలురలో వడవతరమునకు చెందిన సింగభూపాలుడు భోగినీ దండకమునకు కృతిభ_ర్స్త, ఇతడే స్యయముగ కవి, కవిపోహ కుడం. ఈతనికి తల్లి దం్యడుల పేర్లు, తాతపేరు సమన్యయమగు చున్నవి.

ఇకనీ దండక క్చికర్త అంధ+మహా భాగవత క్రర్తయణగు బమ్మెర పోతనయని దండ కాంత పద్యము నలన సున ఎప్టముగా జలియుచున్నదిం కృతిభ రృ-కృతిక రలకి గల నంజంధము నిర్దిషము గాదు,

బమ్మెర పోతన యీ రచనను చరమావస్థయం టే చేసెనో, "బాల్యావస్థయం'ె చేసెనో స్పష్టముగ నొక్కి. చెప్పుటకు "తావులేదు,

భోగిని -పేశ్యకుల సంజాత, సొమాన్యమాగు వారవనిత, [ఈ దండకమున దక్క_ వేరు వారి తక నేపధ్యమ) కానరాదు. ఏవ తానన (పమాణములును లేపు, ఈమె తల్లి; అప్పగార్ల్హకు పేను లేవు ఏరిని గూర్చి యిసుమంతె నను 'దెలియదు,

ఏడవ తరమునకు చెందిన సింగభూపాలుడు తెలుగు కవులను ఆదరించినట్లు క స్పించదు,

పంచమాధ్యాయము (వీల ల10

సింగభూపాలుని కాలమునకు పోతన కాలమునకు బాల అంత రము గలదు. పోతన నమకాలికునిగ నెంచదగిన పదియవ తరము సింగభూపాలుని దండక కృతిభ_ర్తగా 'చేయుట ఏీలుగాదు.

భోగిని సింగభూపాలుని ఎందులకు వలచినది? ఐశ్వర్యమును జూచియా * అతని గుణగణములు లక్కించియా * నహజవుగు స్ర (పమయా+ లేక వారవనితా (సమయా? =ఈ మె నాట్యశాన్ర్హ్రము 'తెలిసినదియా + లక వాద్య నిపూయా 4 ఈమెను సింగ భూవాలు 'జెందులకు ఆదరింవెను + ఈ విషయములు దృష్ట్రయందిగుకొనిన భోగిని (పేమ దవ్రీ నహజమగు _పేమగాడు,

కృష్ణగోపాల ేవోత్సవ సమయమున వనుక నెక్కి. యూ రేగు చుండిన సింగభూపాలుని భోగిని మేడలోనుండి చూసినది, “దర్శించి తదై్యభనంబుల్‌ విమర్శించి నంతోవ "చావ్బూంబుపూరంబు నర్సీంచి హరించి కందర్ప్చుబాణాహతిం జెంది లోగుంది మోహించి నంగంబు నూహించి యేవేళ తల్లిన్‌ పమోషింతు 'నేలీల భూపాలకుక్‌ జేరి భావ్‌ంతు నేశీతి గామానలంబున్ని వారింతు నే వెంట దొల్పారివంచింతు, “సేవంక గోళర్కెాల్‌ (పశంసింతు మున్నే (పశ స్తారవిందంబునై యుందుబో రత్న హారంబునై నన్‌ శుభా కారు వవోవిహారంబు ౧ కొందుబో యేల యి క్షైతి నెట్లోగదె యంచు కంకింపుచున్‌” యున్నటువంటిది భోగిని ఈమె యిప్పటివరకును ముగ్గ. చూచిన మొుదలుగ నే సింగభూపాలుని సుందరాకారము ఈమె మనమునకు హాత్తుకొనినది. వవెంట దొల్పారి వంచింతునని వంచనాయులమైన, వంశానుగతమైన అలోచన వోనిది, సింగభూపాలుని వైభనములు విమర్శించి మరియు (వేమించినది. క, శే, వంగూరి సుబ్బారావు పంతులు గార నినట్లు ( మధన నాధ్యమయినదిగాని, పమ నాధ్య వుయినది గాదు,

౨ర0 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము

భోగిని తల్లి నిగూర్చి చెప్పనవసరము లేదు. ఈమె "వేశ్య. చుట్టునున్న సమాజముగూడ నటువంటి జే, ఈమె సంభామూమంతయు చదివిన 'పరమ రోతి వుట్టును, అయిననూ వేళశ్యజాతి (ప్రైకీ య్‌ నసంభాపషణము నముచితమే. ఒకచోట నామె “-కా పాలి రేకంబులన్‌ సూర్చుటోగాక తోరంబులై మధ్యభారంబ్యులె నిర్జితొనంగ సౌధో పరి స్వర కుంభంబులై యొపూ నీవిష్పు వవిీజ కుంభంబులన్‌” అని కూతురితో అనును. ఒకచోటగాదు, ఈమె సంభాహణం మంతయు నంతియ్‌. ఇట్టి స్‌చ వగ్గమున జన్మించిన భోగినిని సింగ భూవాలుడెట్లు ఆదరించెను * భోగిని తల్చి నేనుగుప్పై నెక్సించి. రావించి యామె కిష్థైశ్వర్యముల నెట్లు సమకూర్చెను * నాటి సమాజ మోపింత నెట్లు బదూసినది * వురంయే యితర కవియు నీ వృత్తాంతము 'నెందులకు ౧ కొనియుండలేదు * అను (పశ్నలుకూడ తామర తంపరలుగ పుట్టును, అందునను ఇది గద్య దండకము, కొన్ని వేల అక్షరములు ఒశ్రీ పాదమున రచింపబడినవి కావున దీనిని మరింత పెంచి విపులీ కరించి వాయవచ్చుును.

రీ "జే పండిత వంగూరి సుప్కారావు పంతులుగారు గోసింగ భూపాలుడు సమకాలికుడు భాగచతక్స్ళృతి నియకపోగా మరియొక కవిచే నీ దండకచైన కృతినిచ్చెనని పట్టుదలతో జూపుటకు దీనిని సృష్టి యొన రింప'జేసి యుండవలెను, లేదా పూర్వులెవ్వరై న యీ దండక _్రైలిక్‌ భమపడి ఫోతన్న దనుకొని చివర పద్యమును దగిల్ఫియుండ వచ్చును” * అని వ్య క్షికరించిన ఇఖి(పాయము చాలవరకు సమర్థ సనీయముగ'నే గన్చించును,

దండకము నందలి సర్వజ్ఞాని నమాఇవారము, బమ్మెర పోతన నామము విషయమున అభిపా)/య భిదము లేను, ఈ కఆెండును

పంచమాధ్యాయము ల గ /ంధస్థ సాత్యుము లగుటయీ యిందులకు గల కారణము* తక్కిన వన్నియును ఊోహలపవై ఆధారపడిన వే లవి యట్లుండగా దండకమున “"ల్రేచెర్ల” గో(తనామమే గాని వంశనామము (పస్తావిపబడలేదు. ₹ేవెర్గ గోళ్రములోని సింగమ నాయని మూలపురుషుడు ““చెవ్వి రెడ్డ యను నామూంతరము గలిగిన ఫిల్ణలమ్యరి భీతాభ నాయకుడని వెలుగోటివారి వంశచరి([తము వలన "ఇెలియుచున్నద్వి”' ీ పిండి లార్థ మేనునణగా భోగిని దండకము అన్యకవి కృతము. పరమ భకాలే9నరుడై న పోతన పరిట రచింపబడిన వెలుగులోనికి వచ్చునని భావించియుండును, పోతన కృతి యనగ నే అది నాలుగు కాలములు నిలిచినది, లేనియెడల కావ్య; (పబంధ సాహిత్యము నోభాయమానముగ (పకాశించు కాలమున ఈ కృతి ఆకృతి మనకు దక్కెడిది గాదు, 5-2. శ్య్చా౦ంగార దండర ము, శృంగార దండక కృతికర్త తాళ్ళపాక "పదతిరుమలాార్యుడు 1? ( కక 1458 - 1554 ) న్యతంతి కృతి. పద్మావలీ (శ్రీనివాసుల పరిణయ గాధ యిందు నభివ్శాతము, భగవదంకిత శృంగార పర హైనది ఈ కృతి 'వేంకటాచలాధీశ్వరున కంకిత మూయబడినదిం “నన్నుతి తాళ్ళపాక పుర శానను డన్నయ తిమ్మునార్యుండ త్యున్న తి జెప్పె దండకము దుస్ధ పయోనిధి క న్యకారతి స్విన్న మృదీమదడాంకునకు "వేంకట భర్తకు నవ్యభోగ నం పన్నున కారవీందు కులపర్యత "తారక మై వెలంగగాన్‌” ( కృంగార దండ కాంత పద్యము ్స ఇటువంటి అంకితాంక పద్యముళత ముగియు పద్ధతి భోగినీ దండకముతో నే పారంభ మయినది. *పండితకీ _రృసీయుడగు బమ్మెర

లగ్‌౨9 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము పోతన యను పద్యము భోగినీ దండకమునకు చెందిన అం తాంక పద్యమే, ఆచార్య వేటూరి ఆనందమూ ర్రిగారు పెదతికమలయ్య శృంగార దండ కాంత పద్య విషయమ.న “ఇట్లు దండక రచన అంకి తాంక పద్యముతో ముగీయుపద్ధతి యింతకు పూర్వపు గవులు పాటిం చినదియు, లాత్షణికలు నిర్వచించినదియు కాదు” 1” అని అభ్గిపాయ పషరి, “ఇట్లు న్సుతి ప్రధానమ్నులైె 'కావ్యాంతర్షగె ములుగ మా(తేమే రచితములగుచుండిన దండకములకు తెలుగున గొంత యితివృ త్రమును గూడ తోడ్చరచి దానిని (ప ల్యేకమొక వాజ్మయ వాఖగ వెలయింప చేసిన విఖ్యాతి తొలుత పోతన్న శే దక్కినది. అతని భోగినీ దండక మే (పత్యేక లఘుకృుతి” ** అ నెడి ఆచార్య "వేటూరి ఆనందమూ ర్రిగారి యభి[పాయమే పోతన పెదతిరుమలాచార్యనికం కొ పూర్వము భోగిపీ దండకము రచించెనని తెలియుచునే యున్నది. నిజమునకు "తెలుగున దండ మొక (పత్యేక శాఖగ నుద్భవించుటకు ఆద్యులు, శివకవులు. శృంగార దండకము 6న్టీ) వెంకట తథా ధరోత్తుంగ శృంగాాగ నిత్యస్థిగ"గారు గారుత్నతో దీర సౌవర్షభూపా విేపోజ్జ (కారు గారుణ్య 'తారుణ్య లావణ్య సారపుభానద గ్‌ పదా ్రధరాథిర లీలాక్రఠో దార నంసారు సారూప్య సామోాప్య నాలోక్య సంలోక్య నద్భక్ర ము_క్తవ)జ స్రోత) పాత్రికృతాచారు జూర్ముకియా యోగి 'యోశేశ్వర స్వాంత కంజాత నంవాస నంబంధు జంధూక బంధూ భవద్భువ్య నవ్యా ధ'రానేక సల్తాప గోవాంగనాలింగ నానూన' ననా ను. = .సంభాషణా నూన లీలం బ్రనంగించి శీలం గురుల్‌ దువ్వి 'మేలంబుతో నవ్వి జవ్వాది కాన్యాడీ గోరం దగం జిమ్ముచున్‌' మక్కుునం జెక్కుు లొక్కింత చేనొక్కి. కసూరికా గంధసారంబు 'బాలిండ్ర్హపె మెత్తి బింబాధరసావర గాఢోపగూహంబుల నర్శముల్నుట్టు కందర్ప కళిం జెలంగించి యానీరజావ్‌, వజ్ఞుపనం బెల్ల నాలించి లాలించి సౌభాగ్య

పంచమాధ్యాయము లి్ర సామా,జ్య మేలించి త ద్యామిసీరత్నముం దాను బనీ.౦దుమై నెక్కి (నీ/వేంక శుశసుండు సంప్తాష్ష నంతో షుడై సొరనర శ్ర (కియాచారు సంభామడైై సన్నుఖిం గ/మృ్బారం గొవ్చతో గూడి తలౌము-డు "ఒంవెాందు నయ్యిందిరా మందిరంబై న తూతీ య శణ్‌హ్‌ంబు (బేశించి యుండెందగన్‌” అని అంతమగునుం ఇళతివృ త్రముం

(శ్రీ) "వేంకటా ఫిశుని న రి నలుదిక్కులా వ్యాపించగా ౬్పన్ర చింబోష్టి ఆలకించినదట. అతని పొంద్య.క్తై యోచించినది*, చింతించు చున్నది. మనసంతయును కేంకటాధీశునికై ననే నిలిపినది, ఎవ్వరితో మాట్లాడుట లేదు, నెచ్చెలు లీమె కదలికను పరిశీలించుచుండిరి. వారును ఎక్ష్వడం నీమె నీవిధముగ జూచి యెరుగరు, వమయినదని అఆశ్చర్యపడం చుండిరి. నెచ్చెలులామె నుత్చాహపరచుటకు జలక్‌"డకు దీసిఫొని పోయిరి. వారి జలక)డను "వేంకటాథశుని కాంతా పరివారము జూచి నది. ఒక పడ్చాటీ. కాంతా నహానింబుతో యీతెంచి జలక్‌ 'సలువుచున్న దని వేంకటాథీశళునికి దెలిపిరి, "తలివినచో బెగుం చూటాడు రాయంచరీతి జగనో్నోహనాకారముతో ఒప్వుచున్న దని, యామె నీకు వధూరత్నముగా భెవించుచున్నామని చెప్పిరి. నేంకటా చవలాధిశునికా కాంతను చూడ నుత్చుకత కలిగినది. కోంక కళిగిన చే తడస్పుగ “తృమిాప స్ఫురద్వజ,)వై ఢూర్య గారుత్మ తాంభోజ రా గేంది సనీలాది రతి ప)భాస్తోమచామికరోద్దామదామాంచితో తృొంగ రంగత ప్ర "తళాకావళ్ళీ ఛవ్య సాధంబుపై నిక” చూచి దూలలనావమణిని (“మిం వనుం జలక్రడ గాపించిన పివు శ్ర నామె చీనాంబిరా వేపన బాంఛచేత పరాకుగానున్న నమయమున యామె క0ఓపడె సీతడు, ఈతని రూఫు -శీఖా విలానములు జూచి ేంకటాధీశు డితదే యని గు ర్తి-చినది "వేంకటాధీకశఘుడు నౌధముపై నుండియు, నీమె నరన్పమిపము నుండియు

బిఫ్‌ 4 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము తన ్రయావస్థను బాొందిరి. నేను వినినట్టి “వేంఠకటాధ్‌శు డీతజేయని అంద ముగక స్తూరితో విన్నసములు (వాసి "శిల్టీపటమందు గట్ట "వేంకటా చలాధీశుని భవనముపై నాడించగా నాతడు గాంచి; యావిన్నపములు గంహించి, హర్షించి, మరల "తాను నామెక్రుకూడ విన్ననములు (వాసి ఆ స్ళీపటమునశే గట్టి పంపెను. _అమెయును సనంతోపాంతరంగమొ యాతని విన్నపములు (గహించి, చదివినది. అంతలో ఆమె చెలు లేతెంచి యుద్యానవన విహోారమునకు గొనిపోయిరి. కందుక క్ర్రిడ్త సలివిరి. క్రీడా లతాగారమునకు బోయిరి. ఆ సమయమున నీమె మరల మోహపరవశ మైనది. మవ్న్శధ 'తాపమునకు గురియెనది. చెలికత్తెలు క ్రపాబౌారములు జేసిరి, తుదకాము "దేవాది'బేవ్రుడం "వేంక టాధీక్‌ మరులుగొనినదని తెలిసికొని సంతోపీంచినవావై, ఈయూతని ధముకడ కరిగి జావారికుల దా్యారముప శారికి విన్నపం బంపిరి, వారును 'వేంకటాధీకుని మయొద్దకుబోయి సాస్టాంగ దండ [పణామములు గావించి యామె వ ఫ్ర తంత మెరింగించిరి. ఆమెపై కృప జూసపమని -వేడిర. "వేంటాధిశుడుంు మందపహానముతో నామె కోరికను మన్నించి యామె చెలులకు సిగ్టార్ధముఐ నిచ్చెను పథీ,.రాజుకైు సృంగార పుందోటక వచ్చి యామెనను(గ్రహించి, (గహించి ఆనందపార వశ్యను గావించెను, ఇంతటితో దండకము ముగియునుం

'పెదతిరుములయ్య దండకమున నాయికకు 'పేరిడ-లేదు.

భోగినీ దండకమువలె నిందు బంధ శై థిల్యత మచ్చునకు గానరాదు,

"వేంళటాధీశునిపై నొక _వేమ వృత్తాంత మల్లిన పెదతిరుములా చార్యులు ఉందు జం(కిడ, ఉద్యానవన విపశరములతో కొ త్తసాగసులు కల్పించెను. భగవత్పరమైన శృంగారము. చారిత్రక 'నేపథ్యమునై "వదకనవనరము లేనేలేదు,

పంచమాధ్యాయము విర్‌ఫ్‌ 0-8. 'వెంకటపకిరాయల దండకము.

తంజావూరి సరస్వతీ మహలులో అము(దితముగ శిధిలావస్థలో నున్నద్‌ వెంకటపతిరాయల దండక (పతి. దీనిని రచించిన కవి యువరో తెలియదు, విద్యావతీ దండక క రయయిన “*గణపవరవు వేంకటకవి సత్కారాలు పొందిన రాజసభలు బాలా వున్నాయి. తాను అంధ కవితా దురంధరుల్ఞని చెప్పుకొన్నాడు. కర్తాట, తుండిర చోళ, పాండ్య మండలాలు ప+భువులు నత్కరించి మత్తసింధూర మై 0ధ వాలు అందోల్ళికలు, ఇళ్ళూ వాకిళ్ళూ ఇచ్చారట. ఇతళ్లి సన్మానించిన కర్తాట పిభువు క),ళ, 1680 నుండి కీ.శ, 1642 దాకా పాలించిన మూడవ 'వేంకటపతిరాయలు గావచ్చును, కన్తాటనుండి వెంకటపతి తుండిర మండలానికి వెళ్ళాడు, అంటీ చెంజి రాజ్యమన్నమాట,. రభ, 1649 దాకా చెంజికోటను వరదప్ప పరిపాలించాడు, ఆయనపై "వేంకటపతి వైైనా పద్యాలు -చెవ్చౌడు గాబోలు, కనీనం ఒక గ గంధ వుయినా చెప్పివుంటాడు, చెంజి నుండి తంజావ్లూరుకు వెళ్ళి విజయ 'రాఘనుని నభలో మన్ననలుపొంది చివరకు మధురలో స్థిరపడ్డాడు” “6 అని అఆరుద) తెలియ చేసి యుండిరి,

నరన్వతీ మహలు నందలి 'వెంకటపతిరాయల దండకము ఇప్ప టికి నంపూర్ల ముగనే యున్నది.

“(శ్రీమత్క_ళాపూర్మ్మ చం[దుండు చందా9ననా మోహన రశ వఏీణాంగదుండంగజూాతాహీతా ఈశ్య రాంభోజ భూ భామినీ యామినీ కామినీహార మందాకినీహార హీరపిభాపూర సల్కి_ర్తి కర్పూర నంవాహానా వాసీ తాశాంతరుం డంతరంగా నుషంగాధిక (శ్రీవారిధ్యాన రుక్నాంగ దతు శతలాథ్‌శ్వరుం డిశ్శరాం నావతా రాను 'తారావి భూవాల క్రో ట్ర్‌ బ్ర ద్యత్న సిర్య ప)భాఫుంజరాజతృదాంభోజ ” యని మొదలగును, తుదకు ““సూత్న ముకావతార! జగన్మొ హానా

2ఫ6 "తబటుగులో దండక సాహిత్యము "కార 1 (శ్రీ? 'వెంకటప ధీశ్వరా గణ్య కారుణ్య గారుణ్య నానా సముద్వల | వ్‌ వెంకటపది/కతుమాపాల |! పాంచాల 1! మాబాల ఫీలా గల్రిన్‌ నీవు బాహా విదారాంగ నీ రూవుశేఖా విలాసంబు ఏటీంచి మోహించి అన్యంబు పేవీ.ంచి కందర్చశరతాశుగ కూర భారాచల ద్వ రై త్యద్గుణక ర్షనాయ _త్తృమైెయున్న న్‌చిత్త మ _త్తన్వి భాగ్యంబు ఏఫీ,౦పుమున్నన్‌ పిసన్నాంగుడ్రై అప్పుడు పొఢకున్‌ తారహారాది భూహావితానంబు లిప్పించి, నయ్యింతి నాందోలికారూఢగా 'జేసిరప్పించి కందర నళిన్‌ వినోదంబుఐన్‌ వాల మెప్పించి చేతో భవదాాజ్య సామా,)జ్యముల్ని చి ఇ అక్క న్య గన్నమ కున్‌ వాంచి'తార్ధంబు లీప్పించి వేడ్క-న్‌ చిరాయ స్థిరారొగ్య ేఖార మాజిమ్షుడో యని ముగియును

“కామ భేన్వాది నానా వదా న్యాఘ విఖ్యాత ధిఃక్కారి హారి పుధానూత్న క గండం క స్దాట సర్వ్యంసహా సార్వ్యభమాళి “రామతమా మండలా ఖండలాఖండ వంశప)తాపోడదయా (శ్రీదయారామభదు౨౦డం అని వెంకటపతిరాయలను నంబోధించి యుండెను, క్ర్ర్సిన, 1680 నుండి కళ. 1642 వరకు కర్ణాట రాజ్యమును పరిపాలించినది మూడవ వెకటపతిరాయలు. ఆశని నాభారముగనే ఈ దండకము రంచించి యుండవ లను. ఇతివ్ఫ త్తము,

"వెంకటపతి రాయలు సర్వ భూహాలంకారు డై, సర్వ సన్నాహ ములతో ఫురమునందలి 'రాజనమూర్షము నుండి వచ్చుచుండగా ఒక వారాంగన జూచఛినది, ఇందు-డా ? చందుడా ? కంచుడా * యని యాహించినది. విద్యా వినోదక్సియల యందనాదరణ వహించినదిం పరాభూత మనన్కమొనది. ఈమె య విధముగ నుండుట నామె తల్లి పసిగట్టినది. ఈ విధముగ నుండుటకు గల కారణము నీను వేంళటాదికే.తీశుని జూచితివా ? అతని పొందు వాంభించుచున్న్నావు

పంచ మాధ్యాయము (ఏ8) ఇస్స్‌ // గాబోలు, సట్టిపని తగదు. అతని పొందు నాగవానము వంటిది, అంతః ఫురమునందలివారు నిన్ను యలకనగాజూతురు అని యాతని గుణగణ ములు వర్ణించి ఇెప్పినది. తదుపరి తన కూతురికి ముడద్ది చెప్పుటకు నుప (కమించినది. "వెళశ్వకు ఎక్కువగా ధనము అతెచ్చియిచు ఎ వాగే మః “రాజులు, "రాజులతో కూటమి వట్ట జంజూటమి, వారి పోరాములు కత్తిపె సాొములువంటివని 'వేశ్యాచార వర్వనము లేకరువు పెట్టినది. కూతురు తల్లి మాటలువిని, ఎదిరించినది. ఈమెకు కంతు సంతాపము అధికమైనది, అప్పుడొక పెౌ)థెంగన “వేంటాది)వీ.లీశుని యొద్లకు వోయి యామె వృత్రాంతమంతయును విన్న పించినది, “వేంకటపతి ప్రస న్నాంగుడయ్యెను. తనతో చెప్పవచ్చిన యాపొథాంగనకు తారహో రాదిభాపణముల నొన గను, తనను వలచిన యా వారవనితను ఆందో భికారుఢగా 'జీసి రప్పించి, కందర్ప శేళలీ వినోదంబుల చాల 'మెప్పీం వెను, వారవనితనుగన్న తల్లికి కోరిన ధనమును పిసాదించెను. ఇంతటితోనీ దండకము ముగియును.

ఈ దండకమున నాయిక తల్గికిని, నాయికకును పేర్లు లేవు, ఊరా? వెంకటపతిరాయలు వాహ్యాళికి వెడలుటబ్టాయు, ఈమె సౌధ మునుండి చూచుటను బట్టియు. "వేంఠటపతిరాయలచే. జాలింపబడు తున్న (పధాన పట్టణముగ ఫావింపవలెను, ఈ దండకము నూటికి నూరుపాళ్ళు భోగిని దండకమునకు చెల్లలు,

గ_-శ శాహరాజ దండకము,

ఈ దండకమును రచించిన కవి యువరో తెలియదు, తంజూ వూరు సరస్వతీ మహాలు నందుగల _ అనమగ్శ%), _ అము(దిత 'తాళపతంపితి. 2వ

క్స్‌, కంభు వాదాబ్ల భృంగాయ వమూానాంతరంగుండు” అని

లగ 8 "తెల్రుగులో దండక సాహిత్యము “మొదలగును, *మూరు మాటాడకంచున్‌ తగుబల్కి యా సెంపుడు గల్కా “రాచల్క్మా నింపారణగా బల్బీ యేతీరునై నా "రాజక ందర్పునిం గూడు చందంబు నూహీంచుమా * అని అనమ(గముగా ముగియును, ఇక సమగముగా నున్నను ఒకటీ రెండు ప్యతముల కంక నెక్కువ యుండవు, జరుగవలసిన కధయంతయు జరిగిపోయినది. 'రాచిలుక పోయి యారాజ కందర్పునితో వెప్పట, యాతడు “వెంటనే నకల లాంఛనము లతో ఆమెను రప్పించుట కంక్కై ఈ జాతి దండకములకు వేరు యితి

ఫప+జ్కీ శరభోజీ ఇరువురును మహారాస్ట్రియలు, తంజానవూరును పరిపాలించినవారు* దవీ.ణాది బాషలకు మిక్కిలి "సీవ చేసిన వ్యక్తులు, శహాజీ తంజాపూరును. కశ. 1684 నుండి క్రీరిళ, 1712 వరకును పరి పాలించగా, ఈతని తమ్ముడగు ఛరభోజీ క్రిత, 1719 నుండి 1722 వరకును పరిపాలించియుండజెమ, ఈ దండము శహాజీవై రచించినది, శహళజ్సీ శరభోజీల యిరువురి యాస్థానము నందుండిన సు పసిద్ధకవి దర్భాగిరిరాజు యొకడు, అతడంగాని రచించియుండవచ్చును. ఖచ్చిత మగు [పమాణమేదియును "లేదు,

6(న్హ్ర సంభు పాదా (వ్ర) ఛృంగాయమానాంతరంగుండు రంగ కృపాపూర్ల నిర్నిద లమ్మేకటాత&. (పవేశామృతా నేక నిత్యాంశ. =. భఛ(్యదాసనాభ్యాస చోళవ భూనాసి తంజూపఫురీవాసి భూచ(క ఉజారంధరీ ధిక్క_రీథావ భృన్నిర్హలేంటదార్జి త (త్తుపుకీవాస "'త్యాగేశ్వర (పేమ పాశుండు.

(శ్రీశావాభూపాల 'దేవేందు నింగారం. 464%. -దమ్ముుడై నట్ట (న్రీ) శరభోజీందు)డున్‌. = సజ్జన సో, తపా(తంబునైై మిక్కి-లిస్‌ మిత్తి చేహ_్తి చేదోడుగా”

పంచమాధ్యాయము వ250 అని యింత కంచును శపహాజ్సీ శరభోజీలను గూర్చిన వివరములు లేవు, ఇలివృత ము ఇదియును భోగినీ దండక కోటికి చెందినదే. ఈతగును నర్వ సన్నాహములతో వాహ్యాళికి రధారుణుడై వడలెను, వార కాం ఆ" జనము సౌధములనుండి తిలకించిరి. ఆ సమూవాములో అఫుచూప సౌందర్యరాశి యొక తె శఛాహాభూపాలుని ఏవీ.చినది. దూచినటదే తడన్చగ మోహించినది. తుదకు నెచ్చెలులు శ్రైత్రపచారములు చేయు స్థితికి చేరినది. ఈమె వర్తనము తలి గమనించినది, వెంటన కూసరురిని వాహూభూపాలుని చూచితివా ! అని యడిగ్హి వాని సౌఖ్య మును గోరుచున్నావు గాబోలు నాతనితో పొత్తు నీకు తగదన్‌, జౌహ భూపాలుని గుణగణములు వర్శించి చెప్పినది. వేశ్య కులాబారముల నామెప వివరించినది, తల్లి నిఎదిరించినది కూతురు, ఇంతదనుక భోగినీ దండకమువ లె నడచినది, కాసి యామె యవస్థ నెవరును పట్టించుకొన “లేదు, శకాపహాభూవాలుని యొద్దకుబోయి 'యెవరున్లు విన్నపింప౭దు, భోగినివలె సీమకు అప్పగానులేదు, తన పెంపుకు చిలుకను బెలిచినది. తన గోడు చెప్పికొనినది. (పతిలో ఇంతవర 3 తాళపత్రములున్నవి. తదుపరి యీ ఛచిలుకబోయి శావాఖభ్లూపవాలునికి యామె యావేదన వ్య క్వీకరించుట, ఆతడు ప)నన్న పహృూాదయుడగుట, తన పరివారము నామె యొద్లకు బంపి రప్పి-చుకొనుట్క ఆమెను, ఆమెనుగన్న తల్సీకి నిష్టశ్వర్యముల నొనగుట జరుగునని యూహింపవచ్చును,

• ఛాపహారాజు యూమెను తనదానిగ జేసిఫొన్తి అంతపురమున సముచిత స్థానము నిచ్చెనా లేక తన భోగినిగ గుం్పంచెనో తెలియదు. ఈ దండకమున శపహాజీ, శరభోజబ్హీ తంజూనూళు పిర్లు ప్పత శహాజీని వలచిన వారవనితకుగాని, యామె తల్నికగాని పేష్టు లెవు,

౨00 'అతెలుగులో దండక సాహిత్యము ర=5 పద్మిని దండకము.

మైసూరు రాజవంశానికి చెందిన కృష్టభూపాలుని పొ తుడుం వామావనీనాధ పు(త్రుడునగు క్ర ఫప్తరాజభూవాలుడు పది నై దండకము నందలి నాయకుడు, వఏిరిది అతేయస గో, తము. పద్మావతియను వారాంగన యీ దండకము నందలి నాయిక కృతికర్త మైసూరు సంజభ్థానమున ఆం(ధ పండితుడు నయిన చం (దక వ్‌, తగణయుతమై న గద్య దండకమిదిత*ే ఇతివృ త్తము

కృస్తభూపాలుడు వాహ్యాల్ళికి బటయలుబే రెనుం 'పెద్దయిత్తున నాతని పరివారము కూడా వెంటనడిచినది,. ఆ పరివారములో అతని అభ్థాన కఏం[ దులు గూడా వెంటనుండేది. ఈతడు అశ్వారోహ్నుడె యుండెను, వాహ్యాళి "శేతెంచు సమయమున “ చెన్నాందు నారాం గ నాలలామంబు పంచాస్తు) దీమంబు సౌదామినీ భ వ్యధామరబు లీలా వయస్పీమ శళ్యత్‌ కళారామ భాన్వద్గుణస్త్రోమ పదా వతీనామ భెమూ లలావమంబు రాకా సుభారామునిన్‌ మించు కృసభూపాలున్‌, అతనీ వై భవలమ్మీవి మూసి మోహించినది, భోగినివలెనే కృసప్తభూపాలుసి వాందు ఎట్టు లభించునాయని యాలో చించినది. ఈ 'మెతల్లీ చింతాభర ( కొాంతయగు నామెను గమానించినది, “వ మే పిలాసానులాపా, లసదడా నవిద్యాధురీణా, మరా లేందియానా, వురుత్క_౦ంభ కుుభ స్తీ, నాట్య విద్యాధునీ; కొమ్మ; నా మేలు బలుపు మాయప్ప, నా ముద్దుపట్టి యి'బేమిటి చందంబు నీకందమా చందమా చందమామన్‌ దురా యించు మోమందు సిందూరనున్‌' దిర్చుంగరాదో రహిన్‌ ఏీణ పల్కిం చరాదో”అని పలువిధముల ముచ్చటించినది. “పద్శరాగంబులన్‌ రాగ పద్న్మంబులన్‌ గల్బుని నిరదంబు ల్విభాన్వత్పదంబుల్‌ సిరుల్‌ గులు

పంచమాధ్యాయము 01 'రాచిళ్ట్ళ- వఏవల్క_చే సుందురా సుందరీ యందచ౭ేమేమి 'బాధించరో "యేమి సాధించిరో. . . అనివాపోయినది, చారాంగనా జాతికి స్నీియ యని గద్దించినది. “నితృంబుమోదాస లేచేమి మోహంబె యని హితవు చెప్పినది, అంతయు వినినది పద్మావతి. సీ జగజాలములు కాలనినది, “కృన్తరాజేంద చం దుడు నన్నేలుసనే త్రి! నీక్షన్‌ దయూో లేశ మిర్నకేన లేదెంత దుర్నోహివేే (దోహేవే, పాపజాతీ భవజ్షాతి ధర్చ్మంబు సత్యంబులా నాస్క్రె డాత్యంబులా మస్పి మ ర్యాదలా సున్న; వోర త్యమా వెన్న, మోహంబులా దబ్బరల్‌ , దో9హమా కొబ్బరల్‌ , "లీ్‌దు సత్యంబు, మా నాంపదాయంబు దుష్పుల్మవ (వాత సంనర్ష దుర్శార్లపున్‌ రోతలెల్లన్‌ వడిగట్టి రూపంబు వొగట్టి కాపట్య మూహాంచ్చి, కారుణ్యమున్‌ దింపి, సిగ్గున్‌ విసర్టింపగా జాలునే?' అని తల్లికి నానాచివాట్లు పెట్టినది. *'భాపాచమ'త్కొా_ర 'శేషాహిమై ఈూరు కస్త తమా కాంతు కాంతాశ్వ ₹వంతు సత్య(వళానంతు (న్రీమంతు ధీమంతు లీలారతిన్‌ గామ చంచత్కు_రంగావీ యన్య త&మాధ్యకా లన్‌ చేర ఏవీ,చుసి పాళ్ళీ మిళత్పల్ల వాంభోవిపహోారంబు చం్య దన్ను ర చృం[దికాపాన మాద్యచ కోరంబు దాగోరు'నేశి అనుచు నొక చెలి క -లెను పిలిచినది. అమె కోరికను కృన్లభూపాలునుకి విన్న వించమని "వేడినది. చెలిక_ల్తేయు వెడలి పద్మావతీ విరహ వృత్తాంతమును కృష్ట ఇూపాలునకు విన్నపించి 'వేవేగ రవీ,పమని పా+ర్టించినది. క్వ భూపాలుడు *గాంచి హార్టించి భావజ్ఞుగైై "వేగ పద్మావలీక న్య మూర్థన్య నాందోళికారూఢ గావించి వేవేగ రావించి రత్న (పభాళి మహ త్తంన పర్యంకమున్‌ జేర్చి పంచా స్తు "కిలిన్‌ వినోదించి నంభో గనింగా బిసాదించి తన్నాతి లలావయ వ్యాళి కస్టానో సంసిర్థు లాచంద) ఆరార్క-మై వర్థి లన్నిచ్చి (శ్రీ రంగనాధున్‌ సదా గొల్చు

౨69 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము చున్‌ గిర్సిమించెన్‌ భువిన్‌ రాజచం్టదుండు (వ్ర కృష్ణ రా బేంద) నాము౦ండు మైసూరు 'రాజ్యాభిరాముండు సంపత్పీ /,భావ్రండునై_ "లేజ రి లైన్‌ మహాభోగభాగో్యోన్నతిన్‌ భూూన్టలీన్‌. అని దండకమునందలి ఇతి వ బలే ము ముగియును,

దండకాంతమున కృృతిక_ర్ప యొక పదవమునందు తనను గహార్చి ఈ విధముగ చెప్పిఫొనియుండెను, డ్‌, ““పండితులెళ్లె మేలనగ భొసిలు చం[దకపిం(ద వర్యుడా

ఖండల భోగక రకును కామిత దానవిహార్త కృష్తభూ

మండల భర్తకున్‌ విమత మానస హర్ష్తకు మేలు పద్నిన్‌

దండకమున్‌ రచించె నిది ఛారుణి నారవతారకంబుగన్‌" ఈ కవి భోగినీ దండకమును బాగుగ పరిశీలించినవాడనుటలో నంది "లేదు, ఈ దండకమునందు కృస్తూపాలుని డైనందిన కృత్యము లన్నియు వర్ణింపబడినవి చంద్యకవి మైసూరు రాజప్కనాద పరిచయ మున్నవాడనుటలో సంచేహములేదు. ర్‌ 60 విద్యావతి దండకము

దీనిని రచించినది “గణపవరపు వేంకటకవి”. (కశ 1670 పా౦ంతం) ఇందు “ముద్దళగిరినాయకుడు. 59. శ, 1659 నుండి 1682 వరకును మధుర "రాజ్యమును పరిపాలించిన చవొక్కనాధనాయకునికి నవతి తమ్ముడు. క) శ. 1674 సంవత్సరమున తంజావూరును పరి పాలించి యుంజెను. మధుర నాయక రాజులలో సంగీత, సాహిత్య, వినోదములతో కాలము గడీపిన వ్య క్షీ, తంజావూరి పరిపాలకులలో విజయ రాఘవనాయకుని తదుపరి యితడే వినోద పురుషుడు, ముద్దో గిరి సాహిత్యలోలుడు, సాహిత్య పోషకుడుగనే గాని కవిగా నీతని రచన లేమియును గనిపించుట లేదు,

పంచమాధ్యాయము రి(9 దం శ్రీ విశ్వనాధాన్వయాంబోధి చం[దుండు. 4488 .సత్కశ్య పాభిఖ్య గోతు9ండు భాస్వచ్చరితు,౦డు (శీ) తిమ శలోర్వీధరాడశ పౌ్యతుండు ఏిరావనీపాల వు(తుండు ఏ-గ్రాధిఫ్‌ర సుతో దార దోస్పార వచ్చొక్క_నాధ వీతీశతాగంణీ సోదరుం డాశ్రిత తాంణబద్ధ ధీరుండ కన్యా సమానోల్ల నల్లింగమాంబా వధూగర్భశు కి స్ఫుర నా క్షికా శారుతై యొప్ప ముద్దళ్‌ఘరి మోణిపాలుండు. .....చంద) బించాస్వ చర్యచానుకారాసి త్‌ దార సారన్యమవ్వంపు పూళరెము శ్రమాణిక్యపుం భోగ సామాజ్య భా గమ్ములం "దేలించెనట్టి (శిలోకీ వదాన్యత్వ నంలీలుడౌ తిర శలమీణిరాట్‌ పొతు)పేరన్‌ సుధీ ముద్దువీరత మాధీకు సత్చుతు వెరన్ల గుణామేయ లవ్‌. శ్రనివాస స్ఫురత పాండ్య సింపోననా ధ్‌ యు పేరన్‌, వృపాధిశ సంకాశు పేరన్‌ మహాలతుణ గంధ భాపాభి చానపిధా మాధురీ సాధురీత్యర్హ వచ్చబ బంధాను బంధ పిబంధాఖి ఛానాప్పయావాత్యరా 'డ్యేంకటార్య ప9ణేతంబుగా బొల్య్బునా బువ్వ కోందడకం బై న విద్యావలీ దండక బుర్వి నా చంద) తా రార్క_మైయొప్పు నెల్ల ప్వుడున్‌. ” ఇతిన్ఫ తృము

ఒకనాడు *చౌవంచు పూదూనవు సాయూాబు రాచిల్క_పై నిక్కు 'మేకెక్కు_.. ముద్దళేగిరి అశ్వము నధిరోహించి వాహ్యాళికి వెడలెను ముద్దళగిరి రూవునేఖా విలాసాదులు నావూరి వారాంగనాకోటిలో మేటి యగు నిద్యావతి భామ చూచును, తక్కిన కధలో కూడ వమియును ప్ర ల్యేక లేదు. 'వేశ్యమూాత. విద్యావతీ భామకు హితవు చెప్పుట, విద్యావతీ యామ్‌ మాట వినక భీష్మించుకొని కూర్చొ నుట, తుదకామె వేదనను భరింపజాలక వేళశ్యమాతయే రాజువద్ద కేగి

లైగ్రశ్య "తెలుగులో దండక సాహిత ట్ట్‌ము కూతురి అవస్థను విన్నవించు టయును జరుగును. ముద్దళగిరి కరుణించి తన పరివారముతో పల్లకిని బంపి యామెను రప్పించి “ఆత్మీయమాౌ" నాట్యస్థలీ పాతఠ్రలం బెల్ల సన్మాన పాత్యంణుగా. "జేసి మన్నధాభోగ సామాజ్యము గలం 'జేలించి, యానందింప “చేయుట దండకము నందలి కధ, గ. కచ్చిరంగరాజ దండకము. దీనిని రచించిన కవిపేరు తెలియదు. * దండకాంతమున నై నను తన నామమును పొందుపరివెనో లేదో జఆలియుటలేదు కారణము, దండకమంయును సంపూర్త ముగ "లేదు. దం, 16 (శ్రుమత్ప్సమసావనీ నాధ యూార్రైక సంస్తు త్య నిస్తుల్య క శ్యాణ నానా గుణక్రాణి నాపాదనూన కచ్చన్వ్యయమేీర వారాశీ సంపూర్మ చందా/భ్ర మూతంగ చంద్యాతిపోభంగ సాందా?మృ తాంధో ధునీఛంగ ...... శోభాభర పొవిత మైవు రాజద్వి తానాధిక ద్యోత మానాభ ేశుండు "దేశాం తరాయాత గుంభత్క_ ఏం దా విద్యాధిక 9౫ సంరవతణాలీ.ణ ఇారుణ్య థా రాధు+*వార నత్క_్టావేశతణోదారాతా "రావు భదు9)౦డు భజేభయానా నఏన పూసూనాన్ర్ర కల్చుండు కల్పవనీజాత భాన్వ తృ నూజూాత కంజూత ...... దానధారా సుధాపూర పాతీకృ తాప. ధాతీి నర సణి కర్తుండు క ర్తాటరాజన్వు. =... .కచ్చన్వ యాధీశ రంగతువూ వుండలా ఖండల సిత గర్భాప్టిచందు)౦డు జ్ఞైానప్కసూనాంబి కా ఫుత) రత్నాగ) గణ్యుండు 6046 (వ్ర) యావ 'రాజ్యూభిపె_కృండు సర్వత మాపాలనా శక్ర యు క్ర్తుండు (శ్రీ; క-చచ్చిరంగా వనిపొల చందు)ండు 'తానొక్క-నా డెక్కువె మక్కువన్‌ పిక్కటి లంగ

పంచ మాధ్యాయము (వీట) 265 దొల్దుబ్బరలీ నిబ్బరం బొప్పగా గవు గె నెఫ్సిమి శె రాయ్‌టి గాటంపు గ7ంజూ యచే నై గ నృట్లు నప్పట్టునన్‌ వంది బృంద_స్తవంబుల్‌ చెపిన సోకగా రీవి నెతావి చెంగల్వ కురుల్‌ పొనంగం బనసంగాంచు పూసజ్జ్ఞలో మెల్ల నే నిద ముల్కొ-౦చి-”నది ముదలుగ రాజు స్నానము; భోజ నము, "వేషము, సభాపి వేశము, తదుపరి వాహ్యాళికి వెడలుట, ఫురమువందాక మేడలో నుండి, వారవనిత చూచి మోహీించుట, నిరాళి బొందుట, ఆమెకు నీతనితో పొందుకురుటతో నంతమగును కధ. రాజు వాహ్యాళి వారాంగన వలపుతో కూడిన యితివృ _త్తీము వరశే పితిలో కలదు. కనుక వఏీ5ిద్దరికి పొందుకదురుననుట యూహాం పవచ్చును,

5-8 చం దననా దండకము.

పనిని రచించినది “చి దానందకవిఎీ ఈకృతి రామచర్మద నెండమానురాజున కంకితము చేయబడినది, ఈతడు పుదుక్కోట ప్రభువు, ఫుదుకోో-ట నేలిన రాజులకు “తొండమాన్‌ అనునది బరుద నామము, ఈ రామచంద?/ తొ ౦డమాన్‌ ప్రభువు, రెంవవ విజయ రఘునాధుని తమ్ముడైన రఘునాధుని కుమారుడు, సం, శ, 19 శ, మధ్యభాగము,. చిదానందకవిని పోవీంచిన దీత దే,

౨... సద్యశఃకాంతుడై. యొప్వు (శీవూన్‌ మహారాజ 'రా'జేశ్యరుండై న (శ్ర) రామచంద, తవమాధీకు పేరన్‌ స్ఫురన్నిత్య సామాాజ్య నత్చుత) సంతాన నంపత్తు లింపొంద నుద్దండ విద్యత్క- వి త్వ్యౌంక నుండై న (నీ వేంకనాభి ఖ్యధి లందు? పొద్రుండు (శ్రీ మాతృ భూతాఖ్య ధీముతు. పు(తుండు (న్స్‌ మచ్చిదా కార విద్వత్క- పం (దుండు 3 చేయు చందా /ననాంకంబగున్‌ దండక ౦బుర్వి నాచం([ద మసార కాంభోజ మిం[తంణుగాన్‌. ” ఇతివృ త్రము,

"తెల్లవారు "పళ వందిమాగధుల సో(తములతో రాజు లేచుట,

ల౮6 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము స్నానాదికములు; సామంతరాజులు రాజు రాకకై వేచియుండుట రాజు కొలువు దీరుట 'మొదలగు రైనందిన కృత్యముల తదుపరి రాజు వాహ్యాళికి “వఎడలుట మొదలగు విషయములు వర్శింపబడ్‌నవ్‌, వాహ్యాళి సనమయమున రామంద తొండమాన్‌ రాజును చం[దానన యనునొక చారాంగన చూచినది. మోహించినది. ఈమె చెలిక_ల్తె యొక త ఆంతఃపురము నందలి వెలికత్సె "వేపషమున రాజు ఫుద్దాంతః పురము ప)వేశించి చందానన యొక్క వలవును పఏివరించ్చి, “కాపాడు మని 'వేడివది. చం[దానన చెలికత్తె వచోరీలికి రాజుమెచ్చి, భూషొం బకములకు గానుకగా నిచ్చెను. తన పరివారముతో పల్లకిని బంపి, చం(దాననను రప్పించి తనదానిగ 'జేసికొనెను, ఈ మెనుగన్న తల్లికి నిస్టస్వర్యములసు ప్రసాదించెను. గ్రఎ9 పద్మీని దండకము.

దీనిని రచించినది * జేవరకొండ రామయ్యా ఇది “శవలము భోగినికి వ్యుతికయిః కవి యెంతమాత్యమును స్వాతంత్యము మయూాపించ లేను, బొమ్మురా చెంద పుత్రుడు తిరుమల రాయసనిపై -చెప్పినది+ ఇళివృ త్త ము.

బామ శరా చిం దపు. తుడు వావ్యోళికి 'విడలగా ఒక వారాంగన ఈతనిని చూచి మోహించినది, ఆమెలల్లి యాతేనిని వలచుట కూడ దనినది. ఆమె వినబేదు. తుదకామె పెంపుడు చిలుకను బిలిచి, తన "బాధను వెప్పీికొని యారాజునకు ని'వేదించమనినది. చిలుక అశ్పే చేసినది, అతడు నామెను, ఆమె తట్టని రవ్చించి యి స్టైశ్వర్యములు పిసాదించుటతో కథ ముగియును,

పద్నిని తలి యును, భోగిని తల్లి యు నొశననూదిరి వా,

ఉదా: *...వెతం జెందనేలా దిగుల్‌ చెందనేలా ఖేలావతి

పంచమాధ్యాయము 9౮ ఇవారులీలావతీ శాాగయంపు నందీ పరాయ త్త యోగంబు భోగ ౦బుకే యోగంబుకే నేరచే యర్ధలాభం బు సుమేలంబునం జేర'బే వారక న్యా జగన్నోహనాకార రేఖా విలానంబు హానంబు శృంగారవన్నాయ కేళీ మనస్సంవిధానంబు గానంబు. . .మాణిక్యపుం దీవి, పాలిండ్లు పూ చెంగ్లుః నూగారు ఒకతీరు ...... నయ్యార యొయ్యారి వెయ్యూర్నులనం దగం జెత్తులే వక్తురే యిక్తులే విత్తమాయద_త్తోముం 'దేయ. ...6. మంచి విత్త ౦బుపార్టించ 'రాదాయె బంగారవుం. గిండ్లు శృంగారం పుం జెండ్లు మేల్‌ జక్క-వల్‌ బల్నిక్కు- చన్లుబ్బలం జూవీ మోహాంబు ఫుట్టింపరాదాయె. .....”

ఇక వారకన్య పద్నిని మౌాట్లాడీన తీకళ్తు భోగిని మాట్లాడిన తీరున ననుసరించినది.

ఉదా; “నిర్మలాకాశగంగాధున్‌ తుంగరంగ త్తరంగాంబురు ల్బ్చూలికా వమూాళికా డోలభికాశేలి లోలమేరావమురాళంబు ఫక భక్‌ థులీ వంక శంక్వ్యాది నంకీర్త మా వాగులాశించు నే?-

దివ్య మందార నందోహా సమ్యగ శ్రరందంబు లానందమిం జెందు నామతత్త సారంగి యుమెత్త పూగుత్తున్‌ హాచ్చు నే?

వై తివేళా మాకందపాళీ చరత్క్క-కి లేంద)ంబు రయుల్మిరవ ద్వజివల్ల సమూహాంబులం గోరునే?

రాజరత్నంబనన్నించు (వ్ర) తిర్శంవ్‌ణి రాణ గృళరాజ్థా నమూాలింగ నంబున్‌ దగంగోరు సీపద్ని”కన్య యన్య ప్రసంగం బపేవీంచు నే?=””

భోగిని యీవిధముగనే తన తల్లిని పిశ్నించినడి రచన గూడ భోగినీ దండక రచన ననునరించెననుటలో సంబేహములేదు, గఎ10 భీమేశ్వర దండకము.

దీని నెవరు రచించిరో "తెలియదు. (దావౌరావుము నందలి

2౨66 తెలుగులో దండక సాహిత్యము భీ మేశ్వరు డిందలి నాయకుడు, మాణిక్యాంటక నాయిక, ఇది (గంధ స్టము గాదు. ఇంకను జనుల నొ ళృలో నలుగుచున్నది. ఎప్పటిదో అంతుబట్రదు, దవీ.ణాంధ యుగమునకు తదుపరి రచించినరై యుం డును. కారణము, భోగినీ దండకము ఈ జాతి దండకములక్రు జనని వంటిది. ఆ మహోనుభావు జడేముహూ._ర్తమున భొగినినృజించెనో గాని, పుతికలు ఫపుట్టలకొద్దిపుట్టినవి, దవీ,ణణాం(ధయుగమున భోగిని దండ కత్తి వృ_త్సము మిక్కిలి ఆదరణీయ మైనది. కనుక ఆకోటికి చెందినటువంటి కవియే దీనిని రచించినదియును,.

మాణిక్యాంటక అగ్ధాదశ శ కరులలోనొక ల. ఈమె వేశ్య "'బాలికయై సకల క ఖ్య్యాణ స్వరూపిణియై భీమేశ్వరస్వామి సన్నిధిని "ప్రేమతో 'వెలసియు౦ దెన సి దాాయమోరామ పుర వొసులలో ఐతివ్యూ 'మొకటి పరంపరాగతనుగ వచ్చుచున్న దట, భీమేశ్వర దండకము అనుపేర నిలిచియున్న యీదండకములో వేశ్య బాలిక యొక ఇ ఉత్పన నమయమున ఉఊరేగవచ్చిన భీమనాధుని వలచి యాస్వామి 'వెంటవచ్చి యాలయమున మౌాణి క్యాంటబక్ర మునట్టు తెలుపవుచున ఇది దం, (న్రీ) మన్మహో దెవ (ల్ర్‌? భీమనాధుండు (న్రీ, దతవాటి మహా పట్నముం జూడగా నాత్మలో సంధించి "బారు'వేంచేయగా 'భేరియును?౦ జుయున్‌ కంచు మళ్దైళ్ళనున్‌ కంచు త ప్పెట్టలున్‌ శంఖ “వేగంటలున్‌ ఢంకా ఢమామిలు బ”కాసన్నాయిలున్‌, భడభద్యకాళల్ళీలు, గుమ్ము మని గుమ శైయిల్‌ వారాంగనావమణుల్‌ కరకంకణ ధ్వనుల్‌ ఘల్‌ ఘల్లులా పాదాల సజ్ఞులా ఇలుకులా గిలుకులా చూఫులా సోకులా వన్నెలా చిన్నెలా గుంపులా జంపులా ఓయమ /] అవచ్చు వారివ్వ ₹? యని కాంచి మోహించి ఆరాజు 'చేవూరు? యెన్న౦గ "వేళేమి? ఓముగ్గ! ఓబాల! శిశువువే, "దేవాది 'దేవుదే, నిత్యకళ్యాణుడే (శ్రీ? భీమ లింగే్సఘుడే అనివారు చవెప్పంగ, అత్మలో మోహీాంచి ***,,.. ఎక్కు గు(రంబులున్‌ జాకట్లు జలతారు జల్తారుపోగులా మిథ్రైాలమి శ్రన్తునేః

పంచమాభ్యాయము 269 బుద్ధి చెప్పిస్తునే, ఆ సోయునాకాఎమూ లేన నరోజూవీ,! అని పిలిచి వెయబట్టి "తా'లేవదీయగా చీతునుచు పోదోసి నీయమ శ్రవకఠాకు సితను మండను నీరూఫు నీమాయ నిరూ శలమైపోను స్వామిభీమేశ్వరా' తి)ఫుర నంహాోారకా! నన్నేలు నాస్వామి న న్నే లకుంశును చతనొ నొళ్తునో పడుతునో ేహూంబు ఏిడుతునో పాాణంబు తనపాల ఖమజిన నాయకా తన పాల నుండి చెయ్యిచ్చి రమ్మని చెక్కిళ్ళు నొక్కు-దూ జాకాయ జూపతి) నయ్య్యాటలాడించి ఓ నీలకుంతలా ! ఓ హూంనగామినీ! ర్డీ పల్గవాధ రా | నిత్యం నమ స్తే నమ సే నమః” గణభంగము, వస్తువునందు బంధ శే ధిల్యతే మిక్కు_ూటము, $_11 భోగిని జాతి దండకములు - వాని పోకడ. ఈ జాతి దండకముల ప్రధాన వ్య క్పియును,. నాయకుడును "రాజు నాయిక పేశ్యకుల సంజూత. ఏ8రువురును ప/ధానులు, “రాజు గ”ప్పదన “మెముగనిదడిగాదు. నకల నంపదలు గల వ్యక్‌, నమ ై శ ర్యములత్‌ వచ్చెడి దర్పము, స్ఫురదూ)పము కలిగియుండును. ఈతడు వాహ్యాళి3 “వెడలునవుడం, ఈతని వరించబోవు వారవనిత జూచుట మోహపరివశ యగుట పిధానాంశము, ఈమె రూపము, గుణములు నెటువంటివనిన కొద్దిపాటిగు చెప్పుటకు క వి యే (_పాలినిధ్యము వహించును, ఇక నాయికా నాయకులకు మధ్య స్తురాలు మూడవ వ్యక్తీ యగు నాయికత ల్లి, ఈమె ఎటువంటిదనిన, కొద్దిసాటిగ క్రపియ్‌ వరించి; (పవేశము కల్పించి తప్పుొనును. ఈమె తన కూతురి మనోవిచారము నెరుగుట్క అట్టి విచారము కలిగించిన నాయకుని గుణగణములు వ్యగ్ధించుట, యాతనిని దూపమీంచుట తన కులావార ములు కూతురి శేకరువు బెట్టుటయు జరుగును. తుదకు నాయిక తల్లి మూటలు విననిజై తన అప్పగారినో, వెలిక_జ్లెనో లేదా తన పెంపుడు

ఏ0 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము చిలుకనో విలిచి తన ఆవేదన రాజునకు విన్నవించమని "వేరును, ఈ నాల్లవ పాతబోయి రాజునకు జరిగిన వ లత్తాంతము విన్నవించును, అతడును విని నంతసించినవాడై యొక పల్ల కిని బంవీ యామెను రప్పించి సకల నాఖ్యముల "దేలించును. యామెను గన్న తట్స కి కోరిన “కానుక లిచ్చును,

ఇందు ప్రధానమైన విషయములు రాజే నాయకుడగుట్క వేశ్య జాతి ్ర్రీయీ నాయిక యగుట,

భోగినీ దండకమున -__ సర్వక్ఞ సింగభూపాలుడు వెంకటపతి “రాయల దకడకమున- వెంకటపతిరాయలు శొవారాజ దండక మున- శాహరాజు, పది శనీ దండకమున- కృష్త్ణభూపాలుడు; విద్యావలీ దండక మున -- ముద్దళగిరి, కచ్విరంగ రాజ దండక మున - క చ్చిరంగ రాజు, చ ౦దాననా దండకమున- రామ చం[ దత ౦డమాను రాజు, "దీవరకొండ రామయ్య రచించిన మరియొక పది ని దండకమున- బొమమ శరా జేంద, పు(తుడు అరుుముల రాయడు, ఏపఠందరును రాజులే.

ట్రప్‌ గాక తాళ్ళపాక 'పెదతిరుములయ్య రచించిన శృంగార దండకమున- వేంక కేశ్యరుడు, ధూర్జటి క-ళహ _స్తీశ్వర దండకమున- కాళభహా _స్తేశ్వరుడు, భీ మెశ్వర దండకమున- భీ మేశ్వరుడును నాయకులు ఏరందరును 'జేవకోటికి చెందినవారు,

ఈ 'బేవకోటికి చెందిన దండకముల నటులుంచి రాజులు నాయ కలుగ గలిగిన దండకములం దందరును వాహ్యాళక "వెడలినవానే, ఏర[ని మోహీ౨చిన నాయిక లందరును ఈ నమయమున మాచి మోహీంచిన వానే, పౌరకాంత యొక్క తెయును రాజును వలచి నటులు ఏ దండకమునను గానరాదు, ఈవాహ్యాళి సమయమున "వేశ్య కుల నంజూత యొకళెచూచి మోహీంచినదను అంశమునకు భోగినీ దండకము మాతృక, వాహ్యాళి నమవమయమునే నదూచుట్క మోహం చమట యను నంశ మనమంజనముగ కనివీంచును, రాజున కిదియొక

పంచమాధ్యాయము 271 నిత్య కృత్యము, "లేదా కొన్నాళ్ళ ఫొకతూరి యైనను జరిగెడిదిగ తల వచ్చును, నాయికలు ఇంతకు ముంబెన్న డును రాజును బభూ చియుండ "లేదా యను ప్రుతళ్న జనించును. రాజుయొక్క- 3 భవములు ఆ సమ యమున భూచఛిన తదుపరి జెలిసియుండునా ? అట్లయినవో ముర్పులె యుందురు. అట్టి పా్రాయమున రాజులవీ వనితలను ఆదరించి జీవితాం తము పోపి.0చి యుందురా అట్టియెడ ఎందరు "వేశ్యకుల నసంజూతలు రాజులను వలచుటకు వెనుదీయుదురు ? చూచినంత నే మోహింపదగిన సౌందర్య వంతులు రాజలు యని చష్వటక్‌ దండకములు రచితమైన వియా 1? లేక రాజ్యపాలనలో, కష్ట సుఖములలో నారి లేర, సవుస్తై శ్వర సంపన్నుడగు రాజు చమూహీంచునంతటి సౌందర్య -రాశులా వేశ్యలు బిరిరువురి పివృచ్తు లెటువంటివను విషయమున వారవనిత యగు నాయిక తల్లే నోటినుండే దెలియును, భోగినీ దండకమునందు నామె తల్లి “మిధ్యావయత్వంబులన్‌ రంజకత్యంబులన్‌ గూడ యంతేేంబులన్‌ మోహమంత0బులన్‌్‌- జిక్క- చే సౌక్క_ దే, . .బిటికిన్‌ మాటికిన్‌ బోటి యామేటి యిచ్చోటికన్‌ రాడు పాటించి నీపాటి పారీన 'నేత్యుల్‌ ధరితీ)ళు చిత్తయబును త్తంబుగా "వేయగా జాలని “య్‌ల ేలున్‌ బగళ్ళున్‌ ఏవారింప భవాలింపవే వార వేశ్యా భుజంగుండు గాడే మహో రాజే శ్యాభుజంగుండు. అని రాజు యొక్క గుణములను వాటును, ఆఖరిగ “రాచ దండంబు గండంబు' యనీ నిందించును, ఇట్ల జాతి దండకము లన్నిటియందును “రాజజయొక్క_ గుణము లను బొగడుటతోపాటు, తమ వారవనితొ ధర్నములు సాగవని లాజులను దూవిం-చుట కూడా 'వేశ్యమాతల కృత్యము నాయికలు తల్లుల నెదిరింంచుట పరివాటి. భోగినీ తల్లి కదురుతిరిగి 'సిన్ననా డెల్ల సీవెవ్యరిం గోరేమున్ను+ యని యడుగును,. ఈ దండంము ల౦దలి

వ79 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము నాయిక 'అవరును కళామతేల్లులు గారు. భొగిని “మొదలందరును వార వనిత లే, ధనమును జూసి మోహించెడి త _ల్వేము గలవాలే.

విజయనగర సంస్థానా(శితకోటిలో నొకజె న నడిమింటి రామ యోగి (1800 పా్రొంతమున) తన కృతియగు “భల్తాణ దండకము” నందు భోగిని యనగ సామాన్యమగు వేశ్యగ నభివర్శించెను. భల్లా ణుని శివభక్తిని పరీషీంపదలచి పర మేశ్యరుడు జంగమ 'వేషమున వచ్చి, రంభొద్యప్పర నలను బోలిన వారాంగన నొకళతెను కోరును భల్తాణుడు వారాంగనక్షై ప్యయత్నించును. ఆ పియత్నమున తేన పరివారమునంతను వినియోగించెను సింధు పట్టణము సందుల ొందుల ఖిరిగిరట. ఎవరును కనివించబేవు. తుదకు తలారిని పిలిచి “పిచ్చే -వీవేగమే. భొగినీ నాగయానామణింబెచ్చితే గాని శివంతు జుమ్మాా యటం-దు” ఆజ్ఞాపించును. కనుక భొగిని యనగ భొగింప దగి నద ఏరు చేవాలయము గాని, 'రాజాజ్థానముల గాసి నర్తకీమణులు గారు భల్లాణునైి యాస్థానమున న ర్తీమణులెందరొ యుండ్‌రి గాని నారు భొగినులుగారు. ఒకచోట రామయోగియే భల్లాణుని యాస్ణా నిమును *మన్తేభయానాణుల్‌ నాట్యము ల్పల్బగా” అవి వర్శించును. చివరిగ తన ధర్మపత్నియగు మొల్ల మాంబనే జంగము వద్దకు పంపుట, జంగమరూపథధారిమయైన పర మేశ సరు డాము యొడిలో. "బాలుడుగా మారుట, భల్లాణుని పాొర్టనచె పర మేశ్వరుడు సామౌత్కరించి, కధ సుఖాంతమగుటయొను జరుగును,

ఛల్తాణుని కధ యటులుంచి, భొగిని యనగా పురమునందు వేశ్యా జీవితమును గడువు సామాన్య వనితగనే రామయోగి వరిం చెను. ఈ భొనులు శేచల, లకమూబేవి వంటివారు గారు, కనుక భొనిని చేశ నుల నంజాతయగుట, వశ్యాకులసంజాతీయదు నామెను భొగినిగ నే నామ 'మొనరించుటనుబట్టు, భొగిని యనగా నొక సామా న్యమగు వారవనిత, విటులను తృ_ప్రిపరచునదిగా తోచును.

పంచమాధ్యాయము (శ5) ౨/5 వ “జానవులా” వని తురుష్క వ్యాహృతులు "సెప్ప “సాకుఖే” కని స్వభాషలు వచింప పంతులవారి (పభావంబు వెలయింప నాచార్య భావంబు నధికరింప ఓర్పుతో రాజకీయోదొో్యోగములు "నీయ ఘనభ క్షి 'బేవతార్భునలు సేయ భోగినీ యోగ నంభోగంబు బాటింప దివిరి సాల్మగామ రర మాడ” వర్‌

అసి మాధ్య్యలను గురించి చెపుతూ (పయోగించినది భోగిని శం, ఇట భోగిని యనగ వారవనిత యనియగాని 'చేవాలయమందు 2 చాంకితమైన న_ర్తకీమణులనిగాదు.

భోగినీ దండకమున భోగిని తలి పలుకులు కర్ణ కరోరములు, కుత్పిత బుద్ధికి "తార్యాణములు, ఈమె డబ్బుకు అమ్ముడుబోయిన ప్రా ఆవె కూతురు భొగిని, " దండకాంతమున 'తన్మాత "రావించి యుద్యద్దజారూఢ గావించి విఖ్యాతి (మోయించి యిష్టంబు గావిం్చి మయొప్పించి” నని చెప్పును. ఒక స్మా మాబజ్యి (పతినిధియును, (సధము డును, గ*రవనీయుడు నగు వ్యక్తి ఒక 'వేశ్యమాతను గజారూఢురాలి గావించి (పఖ్యాతి మో/యించుటయను నంశము నేడొక వింతగ దోచును.

ఈ వారవనితలనే కవులేల నాయికలను చేసిరి ? లేశ్ర యింత మంది రాజులను, ఈ వారవనిత బేల మోహీంచిరి! యని యనుమాసము కలుగకపోదు. వారవనితా నంబధియైన కుటుంబమునకొక నీతియున్న దనియు నీవె వంశమిదియని చెప్పుకొనుటయును జరుగ దు, కారణము, ఆమె వేశ్య, అట్టివారి వంశ చరిత) మిదియని చెప్పట "శేక్రవియును ముందునకురాడం, ఏ రాజునూరుకోడు, పెర కాంత మరియెవ్యరై నను

లగ్న "తెలుగులో దండక సాహిత్యము రాజులను వలచ్చి వలవపించ్చి నముచిత థానము నొాందినయెడల నామె కొర్ర స్థానము చర్మితయందు దక్కును, సంతానముగూడ నుండి యుందురు, అట్టిదీ దండకములందలి నాయికలకు చారి(తక నేపధ్య ముతోపాటు నాయా రాజులవలన కలిగిన నసంతానఫు ముచ్చట "లేమి యును గానరావు, "లేవు, సంతానమున్నను కవులు వెప్పక యుండి యుందురా ? కధోపయు కము కాదని మానియుందురా +?

ఇచట మరియొక విషయము గు కెరగవలయును, వలచిన ప్రతి వేశ థ్ట్‌ను రాజు అనుగ9హించుటయే జరిగినది తిరస్క_రించుట యను విషయమునకు తావులేదు. కనీనవమూ వారవనితకు గావలసిన ఐశ్వర్యమును ప్రసాదించి ఊఈూవము యింటి "కామను పంపించినటయినను గానరాదు, 'వేశ్యమాతను ఫురఏిధులలో నూగేేగించి, నత్క_రించిన రాజు "వేశ్యమాత కూతురుని పట్టమహిపిత్‌ సమానముగ గ్రహించు టయు జరుగ లేదు

ఇక 'దేవకోటికి చెందిన (నాయకులు గలి జూతి దండకములందు నను నాయికలు 'వేశ్యకుల నంజాత "లే. 'పెదతిరుమలాచార్యుని-శృంగార దండకమునందు మాత మే యా వేళ్యకు జ్థానములేదు, “దిక్కుులం బక్కులె పిక్క-టెల్ల 0గ నువ్వొంగి నానంగనా సరణి గ్‌ ర్తింపగా నొక్క-బింబోస్టి యాలించి మోహంబు గీలించి యని చెప్పియుంజెను.

ఈ జాతి దండక ముల యందూహించుట కనువుగాని మనస్త త్వీ "మొకటి గోచరించును. నాయిక తల్లి పచ్చి వేశ్య గావున నామె రూపమును వికారముగ వర్శించినను, ఆమె గుణములను మరింత నక ముగ సృష్టించినను పట్టించుకొన నావళ్యకత "లేదు, ఆమెతన కూతు రును "పొధఢలోకంబులన్‌ సది్య"వేకంబులం "బాపీ తాపాతి లేకంబులన్‌ గూర్ఫ్చుటోగాక, తో రంబ్యులె మధ్యభారంబుల నిర్టితొనంగ సౌధో పరి స్వర్ణ కుంభంబులై యొప్వు నీ విప్పు వవోజ కుుంభంబులన్‌ జూపి

పంచమాధ్యాయము ల స్‌ పెరావల్లి న్నర్శలీలా కురంగావల్లిం జేసి న్టించి తర్టించుటోగాక " (భోగినీ దండకము) యని కూకురికి నచ్చ జెప్పుచుండును.

“...మా చేతికి పోతురాజైన భీలిల్లు! మావొట్టుకే వట్టల మ్మైన యిట్టషను జాలటె! పట్టి! వటి వల్పుల్‌ మదిం బుట్టునె ( యిటు నానాటికిన్‌ నన్వలెల్‌ తొళ్ళు "వెళాడగాా గాళ్ళుదూలాడగా, గూను క న్చింపగ్గా ముద్దు చక్కి-ళ్ళు సుక్కిళ్ళువొంగా, గూవటైన కాైైన చానిత్తురా ? వళ్తురా 1? ..” అని వంకటపతిరాయల దండకమున వారవనితకు తల్లి బుద్ధి గరపుచూ చేయు జ్ఞాన్‌ ప'ేశమిది.

మంచి విత్పంబుపార్తించ "రాదాయు బంగారవుం గంగు శృంగారపుం జెండ్లు మేల్‌ జక్క-వల్‌ బల్నిక్కుు చన్దుబ్బంం జూవీ 'మోాహాంబు ఫుట్టంపరా దాయె. ం పద్నిన్‌ దండకమునకు,

'“... యా (పొద్దునన్‌ బ్రైకముల్‌ లెమ్ము లెవ్నుంచు నా రొక్క_మెల్లన్‌ తగన్‌ దక్కగా జూతునే జూచి ద ర్వశిగా 'జేతునె చెసి "వరొక్క_నిన్‌ చేరగా జూతులె. ,.అని శాహరాజ దండకమున నిటు వంటి ఉపదేశము లెన్నియో యున్నవి. కూతురికి ప్రత్యతముగ బుద్ధిగరపుచున్నను; పరోతుముగ రాజునకు భార్య గాబోవు వసితే కుటుంబ గొరవమును అెలుపుచున్నది యగును, అనై నాయిక అంగాం గములను పచ్చి శృంగార నహితముగ వర్శించుటకు రాజు కుతూహల పజచెనా + లేక రాజునకును కవికిని గల సన్నిహిత సంబంధమును 'ఆలియపర-చచునా |

విండితార్ధ మేమనగ రాజుయొక్క గుణములను వన్సించుట ప్రధానము, దానికొక యితివృ_త్తమును గల్పించి మింత యెక్కువగ రాజుయొక్క. యనోగానమునకు కనులు పూనుకొనిరి. ఏపని వంన కవులు తను రచనా సామర్ధ గిమును వాటఎక్రొనియుండిరి తవు శ సౌందర నము 'జేత చక్కగ వర్శించి, పదికాలములా "రాజును బ్రతికించి యుంచచు కు అట్ట కన్ఫల భయము కాదగును, పనన

అథస్సూచికలు

1. భోగినీ దండకము, మద్యాసు; "వేమూరి కృష్ట్యమ శెటివారి ప/చురణ,

ల్సి 0 'రాజమండ్సి, గాతమిా గ ,౧౦ధాలయము, డీ, నెం, 21040,

క. "రేచెక్లు వంశవృషము. కవితరంగిణి. సం-5్‌, పు-116

4. కవితరంగిణి, నం-59, పు-1115,

5, సమగ అంధిసాహిత్యం. సం-9, వు-257.

0, బమ్మెరపోతన మహాకవి - నర్వడ్ధ సింగభూపాలుడు, భెరఫీి, జూన్‌, 19044

గ్‌ 9 9 9 9

8, కవితరంగిణి. కీ, చే, చాగంటి "శేషయ్య నం-$్‌ పు-శే16,

రి విజ్ఞాన సర్వస్వము? సం-కి, ఫుం296

10, అంధ కవి తరంగిణి నం-6, ఫు-లి01

11. కల్టిండి శాసనము భారతి, మే-1948

12, అంధ) వాబ్బయ చరితము, దండకములు. ఫు-కి8ి4

18. 1. పండిత కీర్త నీయుడు; 2. పండిత మాననీయుడు, లీ, పండిత సీతి కోవిదుడు.

19. ఆంధ) కవితరగిణి సం-6, వు-206

15, ఆంధ, వాజ్మయచరి_ తము; దండకములు, కిరిక్‌

16. 'వెలుగోటివారి వంశ చరితము, వు-6

17. శృంగార దండకము, వాత పతి డి. నెం 42/20, కాకినాడ; ఆంధ్యసాహిత్య పరిషత్తు,

అధ స్సూ చిక లు ల 7/7 10, తాళ్ళపాక కన్ఫు ౨ కృతులు = ఏవిధ సాహీతీ పకి (యలు, దండక ములు, ఫు-లీరి 19, క్‌ ంం ంం 20, శేటలాగస వాల్యూమ్‌ సెం 1 డి-4ల5 ౨1, శేటలాగు వాల్యూమ్‌ నెం, క్షే, (గం నం, డి=-4పఏ0 దల చి, యచెద్యన' ధయ్యగారి చేతను, పి, సి, రాఘవులుగారి నేతను, 1801 నంవత్సరమున ప౮కటింపబడినది, వు దాసుం ఏలి, విద్యావతీ దండకము నంపా; (లీ, నిడదవోలు వెంకటరావు, ఫు, 88-102, 1156 00116616 ౦ ౦౧౦౫41 [29003010 110741, 4268256. 1940. లక్క అనమగ,) 'తాళపతంాప్రతి అముద్శితము, కాకినాడ; ఆంధ) సాహిత్య పరిషత్తు, గ, సం, 67 25. చందాననా దండకము, వ్రాతప్రతి. డి, నెం, 25/20. కాకినాడ; ఆం ధసాహిత్య పరిషత్తు, సాహిత్యపరిపత్తునందు ఆాళప్యత[ పతి యొకటియు. _ కాగితపు వాత (పతి మయొకటియు గలవు నుదురుపాటి వేంకన విరదచితముగా కాగితపు పితిపై పేర్కొనబడగా, రరాశీ. నంవత్పరము (1924) సం. 18, అంధి)పరిషత్చ్పతి)కయందు ఈ దండకమును గూర్చి (వా యువ నుదురుపాటి సాంబక్రవి ఏిరచితముగా పేర్కొనబడినది, అనగా చర్చినీయూంన మగు దండకము 1924 పరిపత్పత్రిక యందును, [ప్రస్కుతము పాందుపరచబడియున్న (వాత పత్రి తాళభప్యత్యపతి యంద లిదియును ఒక్క-టియ్‌. 1034 సంవత్సరపు పరిషత్స (లకయందు నీదండకమును ౧హార్చి "తెలుపునచూ *నుదురుపాటి సాంబకవి రచితము. ఈ సాంబకవి యార్మధ భాషార్లవ క_ర్తయగు వెంకటకవి ప్ముతుడు, తొండమాన్‌ నృపాలుర

౨76 అధస్సూచికలు యాస్థానములోని కవియితడు ఆ సంస్థానములోని తన (పభువృప్తై జెప్పిన చే యీ దండకము. కారణమేమో యుక్కడ జదివినను రాజు పేరు, వంశము వచ్చిన 'తౌవున నెల్ల జోటు విడిచి పెట్టినాడు గాని [వాయ లేదు, కాబట్టి వారి పెరులు 'తెలియరావు, అని వ్రాయబడినది.

దండక భాగమును గొంత యుటంకించుచు దండకాంతమున సొాంబకవి రచితముగనే పేర్కొనబడినది.

““యొపూ.. “వీతీం దు పేరన్‌ స్ఫురన్ని త్య స్మామాజ్య సత్చుత) నంతాన సంపత్తులంపొంద నుద్దండ విద్వత్క-విత్వాంక నుండై న (శ్రీ నాంబనాభిఖ్య విద్వత్క-వీందు౮౦డు క్‌ సేయు చం(దాననాంక ంబగున్‌ దండకంబుర్వి నాచంద, మసార మిత )౦బుగా వర్ధిలున్‌

ప్రస్తుతము పొందుపర చబడియున్న వాత పతియందు దండక భాగ మో కి /౦దివిధముగ నున్నది.

“సద్దర్భ వారాశి రాకానిశాకాంతు నాధుడై నద్యశః కాంతుడై యుప్వు (శ్రీమన్‌ మపహ+ రాజరా బేశ్వరుండై న (శ్రీరామచంది తమా తీసు పేరన్‌ స్ఫురన్ని త్య సామాజ్య సంపములింపొంద నుద్దండ విద్వ త్క_విళ్యాంక నుండై న (వ్ర) వెంక నాభిఖ్య థీ రేంద) పౌతు)ండం (వ్ర మాతృభూ తాఖ్య ధీమంతు పుత్రుండు (శ్రామచి ఎచాశార విద్వత్క-_ఏం దుంద్ముక్తె జేయు చం చాననాంక ంబగున్‌ దండకం బుర్వి నా చంద, మసొర కాంభోజ మిత /౦బుగా వర్ధిలున్‌

1924 నంపత్పరము పరిషత్ప,(తిక యందు 'రాజుపరు వంశము "ఏకు నుటంకింపబడ ఖాళీలు వదలిషెట్టబడినవని వేర్కొ-నజబడినది, అది సరిగాదు. (వాతపితియందు ఉటంకింపబడియున్నవి. ఇది వాతపతి గాని తాళపత) పితిగాదు,. కనుక (వాయనకాడేమైనను వీటిని పూరించెనని భోవించిన కవిపరు మూర్చ నవసరము కానరాదు, అట్లని

అధన్న్పూచికలు 2/9

"రెండు దండకములును వేరని తలచుటకు ఏలుచేదు, ఇది 'వేంక నార్య

విరచిత మంతకంకును గాదు, దీనినే చందచశేఖా దండకమని కూడ

వీిలచుట కద్దు,

విర్ర పద్నిన్‌ దండకము, అముదితము. వాత (పతి డి. నెం 262/20 "కాకినాడ; ఆం(ధసాహిత్యపరి పత్తు,

27, ఈ శీ మేశ్య్వర దండకము. (శ్రీ, చిలుకూరి పాపయ్య శా్రిగారిచే "సేకరించబడినది, భీ మేశ్యరపురాణము,. పరిక వు-5? రాజమంశడి; నరస్వలీ పవర్‌ (పెన్‌ ) (పము, 1055,

ఏర, తెలుగునాడు అను ఆం(ధప్‌ధిలో (బాహ శైప/శంన, “మొదటి భాగం, మహాకవి దాసు (శ్రీరాములు ఫు-17

గ్ర

వఠినలు - అలంకారవుులు - లోకో కులం రు, వర్ణనలు =

వర్శ స్తుత అని వర్ష న కబ్బ్వమున క ధ్ధిము. అనగా కొనియాడుట అని చెప్పవలెను. "తాను కావ్యమున గ్రహించిన యేవస్తువునై నను "వేదా వ్య క్తుంనై నను బాహ్యాభ న్రంలే “రాశొారములను వాని గుణగళణూా దులను కొనియాడును. కొనియాడుటయందు నాతని దృన్టిలో ఉత్ప న్నమువైన భావములను ఛందడోమయ శబ్దజాలముచే అందముగః పొందికగ, వృాదయాహ్లాదకరముగ నిబంధించును.

కవి నిరంకుశుడు. వాస్తవికత శే శావుండనవనసరములేదు, అట్లని వా స్తవికముగ చి తీకరింప'నాూడదసి గాదు. ఆనందజనక (పధానమైన 'కావ్యవ స్తువును అనంత విధములుగ చి(తికరించును. అది న త్యానత్య నమి గళితేమై యుండనగును,

సాధారణముగ_ ఒక కధా వస్తవును గిహించి దానినొక రవ్యుమైన ఆకృతిలో మలచుటకు వర్ష న ప్రధాన సాధనభూతమైనది. కానిచో ఆఅకభా వస్తువృునకు రోచకత్వము, కవితకు సంపూర్మత్వేము సిద్ధించదు. "కేవలము వితకధవ లె కధనివెప్పుకొని పోవలసి యుండును,

“కావ్యం యశసే అర్థక తే వృవహారవిే నిదేతరతతయే

సద్యఃపర నిర్భృతయ "కాంతానమి 4తయోపదేశయు జే అను వువు శో క్‌ వలన కావ్యముయొక్ష్కృ_ బహుముఖ [(పయోజనము అవ గతమగును,

కవి తొను వెప్పదలచివ కధా వస్తువున ప/కృత్రియందలీి నదులుగాని పర్వతములుగానిి ఉద్యానవనములుగాని మరి య్యమొది

పష (నక్ష ధ్యాయము (వీర) ౨81 నను చేతనాచేతన వస్తుజాతము గావచ్చును. వానినన్నిటిని వర్మించుట వలన సంపూర్ణ్మ్మ్యమెన చిత్రపళదర్శనము సు9తిగోచరముగా ప్యృాదయ 'వేద్యము గావించును, అందు నాయికా నాయకుల చేష్టలు, వారి వారి మన స్ట త్త్వీములు; భావ విభావాదులు 'మొదలగున వన్ని యును కవి వర్ణించి చెప్పట వలననే కాన్యము ఆనందజనకమగుచున్నది. అట్టి కావ్యమునందుపయు కృములగు వర్ల నలను ప్క-ంటిని అలంకారికులు లక్ష్య లయేణ (పదర్శన పూర్వక ముగ (కోడెక రించి యుండిరి. కాన్యమున అష్హాదశ ప్త నలు ఉండవలెనని "జెలుగున మొట్ట మొదటి సారిగ చెప్పినవాడు నన్నెచోడుడు, తదుపరి విన్నకోట పెన నాదులును బెప్పిరి, అప్పకవి తన అప్పకఏయమున జా స్హీ “పురమును బుతువట్క మును (పయాణంబును త లంబు “వేటయు సాగరంబు మౌస్‌ంద? పుణ్యాన (మంబును మంతే్యంబు ద్య్యూతంబు వీదప నద్భుత రణంబు వీజయంబు మద్యపానజ వికారంబును వన విపారంబును వారి శేల్ళి కన్యాంగ నెందర న కథధసనంబు హూమకరా భ్యూదయంబు విప/లంభోదితంబు "లే, పద్న్శమితో )దయంబును బరిణఆయంబు సురతమును చెపహృదంబును సుతజననము ననగ నిరువది రెండు వర్ణనలు గూర్చి -చెప్ప్పనలయు ప్రబంధంబు (శీనివాస” పుధమాశా్యనము = ల8 అసి యిరువదిరెండు వర్ష నలుండవ లెనని కలెలివియుందెను,. పదు నారవ శ'తాబృము నందలి “రామరాజభూపణుడు" తన కావ్యాలంకార సంగ్య/హమున జా

లం "తెలుగులో దండక సాహిత్యము కం, “పురసింధు నగర్సి న నని సరసీ వన మధు రతి పినంగ విరహముల్‌ పరిణయ తనయోదయ నయ విరచన యాతాజి దౌత్య విభువర్శ నముల్‌ ద్వితీయాశా సము = శ$66 అనియు ఫుకు నముద ఆల, బుతు, సూర్యోదయ; చందో? దయ సరఃక్రిడా, వనకిడా, వసంత, రతి పనసంగ; విరవహా, పరిణయ, ఫు([తోదయ, నయవిరచసు దండదూతా9, యుద్ధ చాత్యం (ప్రభు అను పదునెనిమిది వర్షనలనే జెప్పియుండెను, సంస్కృతమున దండి “మొదలగు అలంకారికులు పర్కొనిన పదునెనిమిది వర్శనలనే "తెలుగు లాతణికులును పేర్కొనియుండిరి, కావ్యమునందలి వర్ష నల విషయమున లాశణికులలో నియత సంఖ్య "లేదు, ప్రతి సూతమ్మూంశమును, “శేశములను పరిశీలించి మరి కొన్ని వర్లనలు పేర్కొనుట 'యమంత యసాధ్యముగాదు. ఏక్రు భహూావీన లతృణములన్నియు "లీదా వర్ణ న లన్నియు కలిగినగాని యది "కావ్యము 'కాజూలదని చెప్పుట సరిగాదు, ఈ వర్ణనల గూర్చి “రావు 'రాజభూపషణుడు తన 'కాన్యూలంకార సంగ /హామున యా గీ “ఇందు నొక కొన్ని కడమైన నెంచిదూడ నదియు నవని మహా కావ్య (వమునగ బరగు” ద్వితీయాశ్య్వానము = 167 అని తన యా మోదముద,)ను "తెలివీయుండెను, కావున పదు నెనిమిది వర్ణనలు అచ్చుబోసినట్లుండ నవనరము లేదు. “రమణేయార్థః ప్రతిపాదకశ జః కావ్యమ్‌. అనికదా! కావ్యనిర్వ చనము,. పదునెనిమిది లేదా ఇరువదిరెండు వర్తనలు కలిగిన కావ్యముల కును దండకమునకును పోలిక పెట్టుట యసాధ్యము. కధా సూత)

పష ఫా ధ్యాయ ము ౨83 మున క౦ంకిత మె, వ్‌విధ పాతల ప)వేశమున కర మె, అఆళ్వాసములుగ విభజించుట కన్నునైనదై, వివిధ వృత్తములను వినియోగించుచు నర్మ నలు చేయుటకు ఏలుగలిగినది కావ్యరచన. తొలినుండి తుదవరకు నొ కెగణము నాశయించుొని యొక చరణముల గాని కొననాగెడి త త్త్వము కలిగినది దండకరచన, అఆశ్వాస విభాగము చేయుట కను టైెనది గౌదుం సూత బద్ధమైన యితివృ_త్తీమున్నను, ఇతివృ_త్తమునకు అంగ భూతేములెన వర్ష నలు, ఎందరో వ వ్ర్‌ల సంభాపణములు నొే చరణమున నొ*శే గణముతో రచింపవలసి యున్నది, బది క ప్టసాధ్య మైనది, వాద సంఖ్యను బెంచి దండక చృందముననే రచించినను, చాన విసుగు జనించును, కారణము, ఇందు గణము ఒక్క- అయ్‌ విని యోాగంపబడుచున్నది. మాతాశ్రొత గ ణాములయిన కొంతవరకు పఠితీ సహూనమునకు భంగము కలుగక పోవచ్చును. "కావున దండకమునందు వివిధ గణములను (పయోగించెడి సౌెక్ష ర్యము లేదు. కలుగోడు అశ్వత్థ రావుగారి దండక రామాయణము ఆరు కాండములుగ విఛజంపబడినది. అట్టియెడ దండక చృందమున అశ్యాస విభాగము చేయు-చు కావ్యరచన చేయవచ్చును, చేయరాదని సనియమములేదు, కాని మరియే కవియును నిటువంటి పద్ధతిని అనుస రించి దండకరచన యొునరించియుండ లేదు. కావున దండకమున అన్య కావ్యప్రక్రియల మాదిరిగ పొతను నంతృ_ప్రిపరచునటులు వర్ష నలు కూర్ముట కవికి మిక్కిలి కష్ట సాధ గ్టము

దండక రచన వ3పైన పేర్కొనిన విధముగా గాక పారక్రుని మనస్సును వేగముగ నడిపించుకొని బోన్టను,. ఆ నడకయందు నొక విరావు శానముగాని, చరణము అంతమగుటగాని జరుగదు, చరణము అంతమయినను ఒకే గణముతో కుదువుచు, పరిత మనస్సును కదు ఫుచు నడచును, కావున అఖండమైన యితివృ_త్తము దండకమున నడచుట కష్టము,

254 తెలుగులో దండక నాహీత్యము

భోగినీ దండకము వంటి దండకములు ఆెండు మూడు పాత్శుల (పవేశనము, వారి వారి నంభాషణములు కలిగియున్నసు అవి క్రవి సార ధ్యమున గాని కొనసాగవు,

కాని నసంస్క- తే సాహిత్యమున కంక జెలుగున దండకములు పలుతావుల స్వాతం(త్యము కలిగియున్న ఏ, హింద్‌ సాహీత్యమున గూడ శేవల వర్ణన పరముగ దండక వృత్తము వినియోగింపబడినది. అశ్లై తెలుగునను దండకము*'దు వర్ణనలు చేయబడినవి,

తెలుగున దండకములు భగవద్భ క్షీ పరముగ, భగ వత్స్యరూప వర్ష నకు తత్త్వ ప్ర/దర్శనమునకు నధికముగ వినియోగింపబడినప్‌, కొందరు కవులు (పకృతి వర్ష నంకును సవెనిని వినియాగించియుండిరి, అస్టాదశ పర్లినలు నొశేదండకమున కనిపించనప్పటికిని యించు మించుగ నావర్ష న లన్నియును లేలుగు కవులు దండకములందు వదో ఒకచోట చేసియీ యుండిరి,

అట్ట యా వర్ష నలను అలౌకిక, పకృతి వర్ష నలుగ విభజింప వచ్చును, మరలనీీ అలౌకిక వర్షనలను (స్ర్రై, పుం స్వరూపముల సాధారముగ రెండు విధములుగ విభజింపవచ్చును. ఈ అలా"కిక వర్మ నలు భగవత్పరములుకాగా, ప్రకృతి వర్ష నలు నదీనదో పర్వత ములు మొదలగునవి నాయికా నాయకులకు సంబంధించిన మూనవపర మైనవి. ఈ వర్శనలు స్వరూప స్వభావములను పరశీలింతము, 0=1.1. అలౌకిక వర్తనలు ;

వైదిక వాబ్బయమున వివిధ ఊేవతామూనర్తుల వర్ల నలున్నవి, ఇవి స్తుతిపరమ్యులై;, ఉపాసనా తత్త్యము కలిగి వారి వారి స్వరూప, స్యభావములను వర్సించును, దండకమున గూడ వ స్యభావము కొంత వరకు నున్నది, ప్రచురముగ దండకము భగవదుపాననకు అన్నువై

పష నై ధ్యాయము లివిస్‌ నది, నమ_స్త "దేవతామూర్తుల పికృతులను వర్షించునట్టిది. సృతి పూర్వక మైనదిం

(1-11. సప్పం రూపాత్మకములు :

"తెలుగున దండకము పరమశివుని కొనియాడుటతో ప్రారంభ మైనది, ఇది జటిలత్యేము లేని పటుత్వము కలిగిన కబజాలము కలది, పరమశివుని వరించిన దండకములు లేలుగు సాహిత్యమున అసంఖ్యా కములు, ఇవి నన్నయతో పాొరంభమై నేటిదనుక కొనసాగుచుచే యున్నవి. గ ౧౦ధాంతర్షతముగను, స్వతంతే, రూపముగను గూడ దండకములు పుప/ధమముగ నివపరముగ నే 'వెలసినపి,

ఉదా :- “(శ్రీకంర, లోశేశు సంహారకారీ మురారిపియా, చందధారీ, దతాధ్యర ధ్వంస కా; శర్వ సర్వజ్ఞ గంగాధరా మొద లగు వెేేషణములతో గొనియాడినట్టిది.

అంధ )మహాభారతము- అరణ్య పర్వము 1324 లింగాకృ్ళతి దాల్చిన పరమశ్‌వుని ఇరువదియారు విధములుగ 1సనాధుడు వర్షిం చెను,

ఉదా :- “శివలింగ, జ్యోతిర్మహాలింగ, (గీమహాలింగ, "వేద త్రయీలింగ ఇత్యాదిగను వీజాడ్షర యు కృముగను గూడ (ఐంలీంగ, “ఈంలింగ, ఓంలింగు వరించి యుండెను, హారివిలాపము, 5-63

ధూర్చటికవి కవి తన కాళహా_స్తశ్వర మాహాత్మ్యమున పరమే శ్వర స్వరూపమును క్షు_ప్తముగ బిట్లు చి లీకరించెను.

న్‌ టం లి (౮)

ఉదా :- “(శ్రీమన్మహాదేవ ! 'దేవాడిదేవా! నిమగ్నీకృళతా జాండ భెండ (పభాండ పికాశా |! వమహేశా! నుహాయోగి ఫుం యోగ నిదా సమున్ని(దిళతనందరూపా ! భవార్లో నిధానాంతరా పన్న రత్నాంతిరీశా! జగద్దిప | నిగ్గప! (బహ 0డపిండాండ 'బాహ్యాంత

286 తెలుగులో దండక సాహిత్యము 'రాళంబులం బూర్షమైై సూత్ము సూతయో్యోర్థమై స్వార్థమై యున్న నిన్నున్‌ 1 ట46

అట్ట'దే జ్‌

ఉదా “ధర్న సంరతు.ణార్థంబు 6.లొనవాసు-డ వై జటాజూట ధారుండ్సై విభూతి ధరియించి _జెంలోక [ సంచారమున్‌ చేయుచున్‌ (పేమతొ భక్తులన్‌ బోచుచున్‌. .. దుష్టులన్‌ శివీంచుచున్‌ లోశ్రాంత రంగుండ వై నట్టి శీ సాంబమూ ర్తి స్‌ మహిమ నీ శీ రు లన్న ౦గ బ్రిహేం గ౦దా/దులకునై న న్‌్ర ఖ్రంబులవునే. ం

“పేరూరు కూర శ్రయ్యు-శీవ దండకము.

అధునికులలో శివదండకములను రచించిన వారిలో (త్రీ తమ శన వెంక శుశ్వర'రావు గానొకరు, వీరు శివుని అనంతవిధములుగ నభివ ర్ధించిరి.

ఉదా ;_ |... -గీర్య్వాణులున్‌ పోర (గీ గ్వాణులున్‌ గర సదు ర్యా రునై శీరవారాన్నిధిన్‌ మందరాదిిన్‌ మధింపన్‌ సముద్భూతమౌొ నాదిలమ్మీ చుహాబేవి వయ్యాది నారాయణస్వామి. కిప్పించి మైరావ తంజున్‌ చతుగ్షంతిరాజంబు నుచె ఏగంవంబన్న యశ్‌ _త్తీమం బప్పరః కన్య కారత్న సంఘంబు చింతోమణీకల్ప భూరుణ్మహో కామ ధేన్వాద్య మూల్య పి్ర్రయూదార వస్తూత్క_రంబున్‌' పులోమాత్నజాచి త్తపద / భ9మద్భ్భృుంగ శరాణ్యాళి పాన్టేసి శుంభచ్చిరంజివి లేచ్చా మహా కొమనాసిద్ధి సంభాయకంబా సుధాపూరమున్‌ నర 3 చేవావళీ హాస్త సంపా?_ప్తముంచేసి క ల్కాట్యనవాన జ్యలద్విస్ఫులింగారి వి "రాఖీం చ్చ నరోచ ఎండమై దుర్నిరీమ్య*) ధానమానంబుగా బ్రహ శ్ర ౦డ భాండ పకాండంబు భసీ గ్రకరింపన్‌ విజ్బంభించు నక్కా_లకూటూాంక హలా హాలజ్యాల నంఘాతమున్‌ పక్యమాకంద సారామృ"-ళెసార న్‌ రంధ ధారా ప/వాహంబుగా గోల్‌ త ఎఫు ండవై క

ష సా ధ్యాయము 267

స్వయ మూయార జః స్వికృతిన్‌ బ్రహ చె 'నేరి కర ౦ బులన్‌ వారు భోగించి నిష్మరు శ్రమ ముకి, చూరంగొనన్‌ ఏలుగా సృ కార్యక /మంబున్‌ యధాకర శ్ర నిర్దిష్ట మౌాగ్షంబుననొ పత్షపాతంబు "లేకుండ సాగించినావేగచా !

సత్వీముంబూని నిష్టుండ్నవె సర్వలోక స్థితి (పార్థనయ వ్యవ" ప్రతిస్టాపనా చార్యుండ నై తేకదా!

కాలవశ్యంబులె" లోక నంఘంబులన్‌ వీణతం బొందయున్‌ తమః స్వికృతిన్‌ రుద్శ'ేవ్రండవై నీవె కల్పాంత సంహార కార్య క/మంబ (పతి ద్యంద్వ భూరి పతావాతి ఫఘోరంబుగా చక్కృ- బెట్టంగ లంఘించినా వే గదా!

వి వేకింప స జాగరూకత్వ మే సం స్‌ న్యప్న మే నస్టి, స్‌ వాక్కే. మంత్రంబ్యు నీ మౌనమే స _ల్తేపోనిష్ట, నీ శాన 'వేదంబు, కరాలళించు నీ హుంకృతుల్‌ నిప్తులంం [(గక్కు నిరాతముల్‌ , స్‌ు పాదంబు పాతొాళలోకంయబుూ సీ మధ్య ముర్వీతలంబింక సీ మూర్ధ మే సత్యలోక ౦బు, సిశేధవాశంబె యాకాశధామంబు, నీ రోమముల్‌ వృత. ముల్‌, నీదు కారిన్య మే ౧0 లముల్‌, స్‌ మృదుత్వం బె కూలంక మల్‌ , స్‌దు క'నె/,ప్పపాటుల్‌ గణింపంగ మన్వంతేరంబుల్‌ + ఏిభాొగింప నీ వామ పార్శ్యంబు టశ్రీత_త్త్య సంపత్తి, నీ దముణాంగంబు పుంభావ విస్ఫూర్తి, వి కూచరాగంబె నంగీత ఆశాన్రుంబు, నీ వాద వీన్యాన మే నాట్య శా న్రుంబు స్‌ వాద చాతుర్యమే తీర్క- కా న్ర్రుంబు, స్‌ నామమే శబ శా త్రంంబు, స్‌ నైజమే త_త్త్వశా న్రుంబు, స్‌ తీర్చె ధర్మంబు, న్‌ యోార్చ యర్ధంబు, స కూర్చె కామయబు, నీ చేర్చె మోక్షంబటుల్‌ సర్యమున్‌ సవ సర్వేశ్వరా, ం

'తానొక్క నను భక్షుల కోశ రికల మేరకు, సత్వరజ_స్తమోాగుణ ములతో నొప్పు పరమేశ్వర తత్త్వము నిరూవింపబడినది. పర మేశ్వర

2865 "తెలుగులో దండక సాహీత్యము వర్తన అనంద పారవళ్యముతో అమృ తాయమానముగా చేయబడినది. సృృష్టాయందళలి్‌ నమస్త _పకృతి భగ వత్స్యరూపముగ నభివర్షితమైనది, శ్‌వస్వరూప మనంత విధములుగ వర్శింపబడసది.

తెలుగున దండక్రములలో నించుమించు విన్లుమూ రికి సంబం ధించిన వే అధికము, తెలుగు దండక సాహిత్యమున నృసింహావతార పరముగ ఎర్రన తొలి దండక్రమును రచించియుండెను.

ఉదా :- “*(శీనాధనాధా జగన్నాథ నమైకరమో సమతా నరోజూత స ర్వాభివంద్యా మహానంద గోవింద... సీ తత్త మాద్యంబ నాద్యంతే మత్యంత మమీభ మజశ్సీబ మశీ.ణ మక్మ్‌బ మశ వమవ్యాజ వమూబేయ స్‌ర్యార సర్వస్వ మూలం బమూలంబును నూ శ మూమూల మాన న్వతంత? భ వల్లోక కోకంబవేలం బకాలంబు కర్భృంబు నిస్పిమ శర్మంబు స్‌ర్భాయ ధర్మ౦బు నిష్పుంక "లేశంబు నిశ్శంక రూపంబు నిశ్మ్వ్యయ నప్రత్యయోదూతి 'హతుత్వసిద్ధంబు సిద్ధాంత సిద్ధార్థ సంపాద మిట్టుండగా “సని నానానువూనాది బంధా త్నులున్‌ బుద్ధి న్రైర్మల్య కల్యాణము బొందకున్నారు. ర్‌_10

ఎ|[రన నృసింహావతార తత్త్వమును వర్శించగా,పోతన ఫీంక్చన్న తత్త ముతో పాటు స్వరూపమునుగూడ నభివర్శించియుం డెను.

ఉదా *- *“(శీమానివ్‌ మూనచారా! శుభకార 1! వీరా! జగ శ్లోతు హేతు(పకారా ! సమ_స్తంబు న స్తంగతంై] మహోలోల కల్లోల వూలాకులాఖభీల వొాధొ్‌"నిధింగూలగా "బాలశేళీగతించేవి నారా య శణాఖ్యం బటుఖ్యాతి నీ నాభి కంజంబులోకపుంజంబులం బన్న విన్నాణయైనున్న యా బమ్మ్‌ యుత్పన్నుడయ్యెంగ దా 00 చెల్లన్‌ వివారింప వారెంతవారెంతవానైన మాయాదులున్‌ మాయతోగూడి గీండీంచు, , . ఘటాంతర్ల తా కాశ ముల్‌ తద్రటాంతంబునం “చేకవమూా "బేఖ లోకావధిన్‌ ఏక నేపోకలంబోవ 'యేకాక్షివె యుండు ద్‌శా! క నుండు

పష పౌ ధ్యాయము (తీగ) ఓరిర నెమ్మోము సోముండు భానుండు కన్నుల్‌ , దిశల్‌ కర్ణ ముల్‌, భూమి వాదంబు, లంభోనిధుల్‌ గుషే శల్యంబు లదుల్‌. , అబుతాసాలముల్‌ రోవుములొ గాలి పాణంబు, బాహుల్‌ సు రేందుల్‌ , ఘనంబుల్‌ కథీచ్వటు ల్న భోవ్‌ధి నాభి ప/బేశంబు "కేలున్‌' బగళ్లున్‌ ని మేవంబు లంభోజ గ ర్ముండు "సేఫంబు, వర్ష ౦బు పర్యంబు నాకంబు మూర్ధంబును 'న్నేకమై యున్న స వేని దండన్‌ బయాజాత గర్భాండముల్‌ ... వాఖా పఫలాపూరితొానంత జంతు (పకారంబుగా నిండయుండున్‌ మహా రూపి దశమన్క_౦ధము--8 9

సమస్త ప్రపంచము విమ్స్టుకూూర్తి స్వరూపముగా నభివర్లిత మైనది, ఆధునికులు తమ శన "వెంక కొళ్యర రావుగారు రచించిన దండక మున ఈశ్వర వరన యించుమించు పోతనగారి దండకము ననుసరించి నటులున్నది,

విష్త్ణుపరమైన దండకము రచించుపట్టున దశావతార వర్ణన తప్ఫక నుండయుండును, ఈ ద వావతార పర్తన ఎ(రన నృసింహపురా జబములోని దండకము నుండియు కనిపించును, దశావతార వర్తన ;

హ్‌ దివ్య లీలా నవిరాయం౦ంబు లాత్మన్వి వెకింపగా నప/ మే య౧ంణు ల౫ౌ/ంత యోగీంద) హృ గైయముల్‌ వ్ర న్‌ంభు స్వయంభూ మన్‌ క్హై యముల్‌ భవ్య దివ్వస్ట వాషెయముల్‌ శీరవా రాశికన్యా జను ర్భాగ 'ేయంబు లవ్యాసి నే మున్‌ నులతింపన్‌ ప్రవ _రింపుటో మహో సాహసిక్యంబు "దేవో తమా...

నే మళత్స్యావ తౌర వర్ష న :- “సోమ కాఖ్యుండు చె చేయ ముఖ్యుండు వాణీ వభూనాధు వచించి పామిన్కు- లెల్టన్‌ బ/మో ప.ం0చి మున్నీ టి పెన్నీటిలో డెాగ వానిన్‌ మహో నుత్స్యురూపావ తా

౨00 "తెలుగులో దండక సాహిత థమూ రంబునస్‌ బుటై వారానిలో బట్టి పుచ ఏంబునన్‌ గొట్టి యా'వేదముల్‌ దెచ్చి యా-వేధకునా బిలితోనిచ్చి పాచ్చున్‌ గటావీంపవా

ల్సి కూరా్యావతార వర్మన :- “చేవతల్‌ 'చేవతారుల్‌ సుధో "తా ఎదనార్థంబుగా మందరాగము శ్రనన్‌ వారిరాశిన్‌ మధించంగ నప్పర 1 తంబభ్ధలో గంగినన్‌ దాని గూర్మావ కౌరంబునుం దాల్చి యై కెత్తవా”

ఏ, వరాహోవతార వర్ష న :- '“ పాపబుద్ధిన్‌ హిరణ్యాము డిద్దా రుణిన్‌ జూపగా జుట్ట పా'తొాళలోకంబునం బెట్ట దానిన్‌ వరాహావతా రంబునన్‌ మోరి దంస్తాాగ? భాగంయబుచే నుబ్వగా నె తవా

ఉ. నరసింహావతార వర్ష్మన :- “సర్యమున్‌ విష్ణుడే యంచు భాషించు పృస్లోదువై, గిన్స్నవాటించి యిచ్చోట నీవా హరిం జూపు మం+చున్‌, హారణ్యాము బె "ఆ్యానుజం డుక్కు. కంఒంబు దాచేత దాటింప పాటించి యంబే నృనింహావ తారంబునన్‌ బొల్బి ఫఘోరార్భ టిన్‌ నిల్చి యాదై త్యునిన్‌ దు/,౦చవా.

5, వామనావ తార వర్ణన :- “వామన బృహ్న్మ చ ర్యాకృతిన్‌ బూని సీవాఒలిం చేరి య్యాదైత్యు వేనోరి పాదత /,యి-మాతి) భూదా నముం బట్ట లే /విక్రమాకారముం బూని మింటన్‌ ధరితి)న్‌ పద ద్య్యంద్యమున్‌ నించి శిస్టైకపాదంబు తన్నూూర్థభాగంబువై నుంచి య్రాత్యు పాతాళముం బేర్ప్చువా"

6. పరశురామావతార వర్ణన :- *తండి)కిం గీడు వాటించు నక్కా-_ర్తఏర్యార్డ్టునిన్‌ జామదగ్ను సండవై. తుంచి శోధించి దదా,జ వంజావళిం గిన్స ముయ్యేడు మారుల్‌ కురారాగొహళలిన్‌ రణమీణి పాంసించి తద) కృథారావళిన్‌ నష్ట హ్యదంబుల్‌ ముదంబొప్ప గావించి వాణిన్‌ బిత్భూణం బొగిం దీర్పువా”

"= రామావతార వర్ణ న :- “పం క్షికంఠళుం డకుంర (పతా

పూ ధ్యాయము 01 పంబునన్‌ వాసవాద్యష్ట దిక్సాలురన్‌ సిద్ధ సావ్యాప్పరో యత. గంధర్వ విద్యాధర “సంశులం బట్టి బాధింప వానిం విదారింప ధాతి/న్‌ దశన్యం దనతిణిపాలాత ఛ్రాండ్యమై "'రామనామంబునం బుట్ట వీతానతిం బెల్టమై తండి, యాజ్ఞ వ్‌ సీేడుం సంవత్ప్చేరంబుల్‌ మహారణ్య వాసంబు గావించి సీతొపహోరున్‌ మహావీరు లంకాఫురీవాసు లీలాత సంతా్రాసు లోకైక విదావణున్‌' 'రావణున్‌ ఖండన మోణిలో దంచి నీతాన మేతంబుగా రాజ్యముం జెందవా

5, బలరామావళతార వర్తన ఫు “ధాత కృ స్తై లగ జాతుండ లై రౌహిణేయుండవ్వై బుట్టి లీలం (బలం'బాది దుష్టాసుర కేణి ఖండింపవా”

9, బుద్ధావతార వర్ణన :- 'తెఫవు రేంద్ర)ద్యిడాయుర్వి నాళా రె బుద్ద రూపంబునం దద్వధూ నీలక్రోతిగంబు చాటింపవా”

10 కల్కా్యవఆ "ర వర్తన :- “గల్కి్రరూపంబునన్‌ న్లుచ్చులన్‌' మట్టనున్నట్ట మోా చివ్య ల్‌లన్‌ా ప)గంసింతు మావా

ఘటికాచల మాహాత్మ్యము; ౨౨58

ఇట్లు పుం రూపాత్మీకము,లె న భగ వద్వర్ల నలు న్‌వ, విను పర ముగ'నేగాక, దత్తా లేయ, (శీ/?రామ, 'వేంక కేశ్వర, సూర్యనా రా యణ, ఆంజ నేయ, యమధర్మ రాజ విఘ్నేశ్వర, సేరభద) "మొదలగు ెవతములమై నను, సాయిబాబా వంటి అవతార మూ రగ్తులపై నను దండకములు విరివిగ పుట్టినవి. ఇందు సూర్యనారాయణ, వి ఘ్నుశ్వ్యర, ఆంజనేయ దండకము లధిక ము,

అన్ని దండక ములును చైవ స్వరూప, స్వభావమును కాసి యాడిన వే, పర మేశ్యరుని యద్భుత వృత్తాంతమును కేనోళ్ళ చాటి నవే. శివ, ఉేశవ్రులకు సంబంధించిన దండకముల కంశొ, అంజనేయాది దె వములపై వెలసిన దండక ముల యందు ఇతివృ _త్తము పాలు ఎక్కువా

ఇవి అన్నియును అలౌకిక్రనములు, ఇట్టి పుం రూపాత్మ కము వలెనే (స్రీ మూ ర్హ్యాత్మక దండకములును కోకొల్లలు.

౨09 'లెలుగులో దండక సాహిత్యము 6-11-2. స్రమూర్య్యాత్మకములు :

తెలుగున దండకములలో (స్రీమూ న్య్యాత్నక వర్షన అనంత రూపములలో సాగినది. మారన -_- మార్కండేయ ఫురాణమున జగన్మాత నారాయణీ బేవిని (ప్రేమూ ర్యాత్మక విమ్మశ _క్రీగా వర్శించెను. (శ్రీనాధుడు ఒం శృంగార వై వధమున సరస్వతి జేవిని అత్సరమయిగ, శబ్బబ/హ్మాముగ నభివర్హించెను. ఈతని ౮లి మంత్‌్రచ్చారణమును లతేలపించునుం సరస్వతీదేవి వరన

ణ్‌

“జయ జయ జనయి(తి కల్యాణ సంధా(తి గాంధర్వ విద్యాక ₹" కణనాశౌం (తివేదీవల్సీం సార సాహిత్య నిర్వ_ర్తితపోఛల్ల సదృ_కృరజ్ఞ మ'నేకాభివారకియా హోవమధూవమావళీ మేచకాధర్యణశామ్నూయ రోవూవలళీీం కల్పన తాత రాకల్ప నామాచ్చరి (తాం భుజద్వంద్వ'తా మశ్ను వావేన నసంభోభితాం ఛన్షసా జాలివృత్తే పూభేద (నభిన్నెన

శృంగార నై వధము 4-]88

(న్తీనాధుడు నమస్త కళలు, శాస్ర్రములు నరస్వతీ'చేవి స్వరూప ముగ వర్శించియుండెను, ఇందు భీమభూపళతి అభ్యర్థన కొంతవరకు నున్నది. ఇట్లు గాక క్‌ ఆశే వెంపరాల సూర్యనారాయణ శా్రిగారు తమ *మదాలసా చరితోము”న సరస్వతీదేవిని అకమరమయిగ, సర్వశ క్షి స్వరూవిణిగ నామె మూల త_త్త్వమును వర్శించియుండిరి. దం. “జయ జయ జగదంబ! _లొలోక ఫ్‌ సంపూజ్య! మూ ర్రిత్యయా

"రాధిత (శీ;పదాంభోజ! సనినుం భజింపంగ వాొాంఛించి సదృ్భ క్షి

సీ శక్తి గొౌండాడెదన్‌ దారువందగ్ని రోలెన్‌ భువిన్‌ బీలువుల్‌

యే.వడిన్‌ (బహ శ్రామున్‌ లోకమున్‌ గూడ సీయంద యంతర్షతం

పుస్టాధ్యాయము 90 బుల్‌ భబూడ నోచేవి! సీ జ్ఞానమౌ “నందు రోంకార వర్లాత్మికం చన మా తాతయంబున్‌ స్థరం2ైన నత్త స్టిరంబౌ జగంబుల్‌ కియా వెక్సయంబున్‌ ది;మూ ర్హుల్‌ తి/వి ద్యాళి 'తొతాగ్న లున్‌ ము వ్వెలుంగున్‌ దిధాభూత ధారా ది వర్షంబులున్‌ ము రంగా గుణంబుల్‌ త దోషంబులున్‌ (ద_శ్య(శమంబుల్‌ తి)కాలం బవజ్ఞా (తీయంబున్‌' బితృశేంణి "గేలున్‌ బవళ్ళున్‌ 'మొదల్గాగ వెళల్టాందు మా తాాతంయం బెల్ల సీ రూపమీకాబె వాణీ ! బర్మబహ్మ్మా భిన్నంబుగా విశ్వమున్‌ గాంచునవ్వారిలో నాద్యుల (బహ్మవాదుల్‌ త్యదుచ్చారణంబూదియే "కాదె యెజేశడు భేడంబులౌ నాహావిస్పోమ సంస్థల్‌ మిన్‌ బక సంస్థల్‌ సదాచేయుచుంద)ంబరో! తావకంబా నని ైత్యమై ధర్మమా ( ౮" శాతం పరం వి కాగోజ్జితంలె తయాసుతనైై దివ్యమై నిష్పరిణామమై వెల్లు సీయద్విలీయాకృతిన్‌ లల్బగా నా తరంబొానె యూ 'దెవి! యాన్యంబుచేగా జిహ్నాస్ట. 'తాల్యా దులన్‌ గాని పేప్కోతరంబానాహో, యింద/నన్వబ్ద్బగర్భుల్‌ రఏం ద్వాదిక జొ్యతులున్‌' దానవ్యుి విశ్వమున్‌ దాల్య్బు-చున్‌ దాన'నె స్‌ల్యు విశ్వమున్‌' (గోచయుమన్‌ నాంఖ్య “వేదాంత "వేదో కై ఛఏయాదిె మధ్యాంత శూన్యంబ్యునై యెన్న నిత్యం బనిత్వంబు నయ్యెన్‌ సదానిత్యమై జన భేదంబుచే నైకమున్‌ మైతే మయ్యున్‌ నచా యద్వితీయం2 నై యాఖ్య 'లేషండియున్‌ పుడు అాఖ్వంబునై, తద్దుణ త్యయ్యు పేతంబు నానా మసహోశ కి మద్య స్తు బృందంబునం 'జేకళ 8 స్వరూపంబమై ఫఘోరషైదా వృతిన్‌ గాంచియున్‌ సచ్చిదానందమౌ" సీ పరాకార మేవేళ భావిం మాళతా' క ళొపూర్చ మున్‌ నిష్కళంబౌా-చు నడత వ్యవస్థంబు కాన్‌ జగం బల్ల ద్యదా్య్యా కమై ద్‌ పమౌాగ్గాబె సిత్వాం బనిత్యంబు ఫ్టూలంబు సూత్య్చూతి సూత శ్రంబు భూమ్య్యంత

వరో తెలుగులో దండక సాహిత్యము రియొన న దే శాశంయంబా పదాస్టాఘమల్లన్‌ భవత్సృష్టమే కాదె? మూ_ర్తం బమూ_ర్ర్తంబుగా దో-చుచున్‌ సర్వభూతంబు* న్‌ గించి "దేకారి లేకాంతమై సర లోకాశ,యంటైన సంబంధ 'మెన్న౦త్వ పయ స్యర వ్యంజన సంణిచే గల్డుగా యంచవాజ్యూననంటై న నీవెభనం బెంచి లెవశ్యముంగందు గా కేమి యందున్‌ దంయీమౌాల్లి చూడామణి భూతేపాదద్వయీి ! వాబ్మయీ ! (శ్రీ) పరారూపిణీ తే నమ స్తే నమ స్తే నమః” మదాలసా చరితము. 166 "తెలుగున సరన్వతీబేవిని కొనియాడిన పిప్రాధమ దండకము (శ్రీనాధుని దయిన, తదుపరి (శ్రీనాధుని రచన కంక మిన్న మైనదీ మదాలసా చది (లేము నందలి దండకము, ఈ దండకము అత్సరవముయి మూలత _త్త్వమును 'వెదికిపట్టుకొన్నది, అతరవుయి నుపాసించువార లకు ఈ దండకము కంక పరించదగిన స్తుతి తెలుగు సాహిత్యమున "లేదనుటలో అతిశయోక్తికాదు. సమస్త చరాచర జగత్తు నెరుగుటకు అత్షరమయి (పధానము, ఈమె నహాయము లేనిజే సమన జగత్తు నకు నాకతి యిది యని చెప్పజూూలము అపారమైన అంతరార్థము గలిగినద్‌ దండకము. మచ్చునకు గొన్ని యంశములను మూతము. (బహ్మమున్‌ తోకముల్‌ గూడ సీ యందంతర్షతంబుల్‌ ; నా ఫరపాతమైన య్‌ పరబ హ్మాములో ఈ సృ దాగియున్నదో ఆ సర్వము నీవు. కారణము, అత్సర పరబ్యవ్మావు గనుక. ఈ జగ_త్తంత యును నాశమైనను శాశ్యతమైన పరబ)హా గము సనీభ్రో చదాగియుండును, అత్సరమయి నత్తువంటిది. దేనినీ తాకదు. ేనినీ అంటదు. ప్రతి వస్తువును, నమస్త విశ్వమును తనయందంతర్ల్షతము గావించుకొను చుండును, బ్యహ్మ్‌ విషు మూ హేశ్వరులయినను నసరశేి ఈ అతర (బనా శమునందు అంతగ్లతము కావలసిన దె,

ళ

పష స్టా ధ్యాయము ౨90 దారువందగ్నినోలెన్‌ భువిన్‌ బీలువుల్‌ 'కైవడిన్‌ : దారువు

సందు అగ్ని, భూమియందు పరమాణున్సులు నిగూఢ'మై యున్నట్తు,

అతురవుయి యందు నర సము దాగియున్నది.

ఓంకార పస్హాలే గ్రకంటైన మా తా_తయంటైన జగ త్తంతయున్‌ , ఓఏంకారాత్సర సంగ్థితమగు యా చరాచర ప్రపంచ మంతయును మాతొత/యి నిఫ్ట్రమె ఆమెయందే యున్నది. నమస్తమునకును నీవే మూలము,

(॥ ఫీమూ ర్పుల్‌ కి తివి ద్యాళి, 'తతాగ్నులున్‌, ము వ్యెలుంగుల్‌ ం దిిధాభూత ధర్మాది వర్గంబులున్‌ ముత్తేరంగా గుణంబుల్‌ ది్రిదోషం బులున్‌ (దా న్ధ శ్రమంబుల్‌ తి/కాలం ఒవస్థా త/యంబున్‌ బత్క (శేశ్‌ "₹లున్‌ బవళ్ళున్‌ మొదల్గాగ వెళొాందు మా_తా_తయంబెల్లో నీ రూప 'మేక్రాదె వాణి ;

స్వర్గ మ_ర్య పాతాళములను మూడు లోకములును, _లై విద్య లనబడు బుగగ స్రజగెననముములను మూడు "వేదములును, దత్‌.ణాగ్ని గెర్హృపత్య ఆహవనీయములను మూడగ్ను లును, చంద, సూర్యాగ్ని నంబంధములగు మూడగ్నులును, ధరా (క గ"నుములను తి/వర్షములుసు స_త్త్యరజ _స్త్రమములనజడు మూడు గుణములును, మంద మధ్య "తెర ములను మూడు కజబ్బములును, మలవి చేపావరణములను త89దోపము లును. (పద, వాక్య, అర్ధ దోపములును); టబవ్మాచర్య గార్హపత్య వానప్క్థ సన్యాసాశ )మములును, భూత భవిష్య ద్వ్యర్రమానము లనబడు మూడు కాలములును, జా(గత్ప్స్వష్న సుషుహ్హులను మూడు అవస్థలును, వీతరులును, అవారి గ్నశేలును అన్నియును మా తొ[తయ నిర్ది ప్తములును అతృురమయి రూపమ్ముల్తై యున్నవ.

ర్ట్టీ సరన్వలిదేవీ నీ రూపము ముఖముచేత గాని, జిహ్వ తాలువు ఓప్పములు "మొదలగు శానముల నుండి జనితమైన ఫసములచే గాసి,

లోంగ౮ "తెలుగులో దండక సాహిత్యము వ్శుంప నలపిగానిది, ఇందు /డం, వసువులు, (బహ్నః సూర్యుడు, చంగదుడు, అగ్ని “మొదలగువారి చేత నిరంతరము ఆరాధించబడునట్టది స్‌ దివ్యస్యరూపము,

ఇట్లు సరన్వతీ బేవి వమవాత్తు అనేక రూపములలో వర్ణింప బడినది, ఇంతకం కొ వర్శించుటకు భావనాశ క్షి చాలదు, అత్ష్సరమయిని ఆరాధించు వారల కీదండకము మంత)పరనము వంటిది.

ఆధునిక యుగమున వెలసిన దండక ములలో గాయ (తీ దండక “మొకటి. గాయతి మంత [(పభావ (పచారములను ఇనునుడింప జెసి కొనినది. కర్త యడవివన్ని పూర్షయ్య సిద్ధా_స్తిగారు, గాయ (త్రీదెవి వరన ;

“తర్తి జగత్క_ల్పవన్సీ | చిదానంద వగ! సుధారాగవల్సి మ తల్లీ! తి్రవర్ష న్యరూపా! (తయీపాద రూపా! తినంధ్యా స్వరూపా! తి౦ముర్వ్యాత శ] రూపా! తిన్మేతా! పిసాదింపవే తల్సి; తదూ)విణీ! దివ్వ చిదూ)విణీ! దివ్య భాగూ)పిణే! దివ్వ నదూ+పెణే! "వేదవిదూ) విణీ! తుల్య భా_గూపిణ్‌! వర్య వా(గూపిణీ ! పూరకుంభ న్వ్యనదే్చచ కో ద్య్భాసినీ! సీలవేణీ! యతీం[ దాది హృత్పద్న సంవారిణే. .. నృత్య ముం "చేయ వే -

“సూరో థ్రదయంబందు బ్యత్యగ ్‌ రూపంబుతో రక్త పదా సనా రూఢవై రక్త వన్త్రంబులందాల్చి రక్రాంగివె. ..వచ్చు సీ "తేజమున్‌ గొలుు *

మధ్యాహ్న "కాలంబులో న్‌వ్రు శ్వశళాంగివై స్తత వన్ర౦బు లం దాల్చి త పద్యాసనంబందు. ,. నిన్ను సేవింతునో యమ్మ”

“అసాది) "తెకంగ సూర్యుండు సవంతటన్‌ కృన్నవర్ల ౦ంబుతో కృష్ణ పద్నాననారూఢవై... సద్భావ నంప్సీనో తల్లి”

పభ్రాధ్యాయము (86) లం ఇట్లు కర్త గాయతీ) టేవిని త్రనంధ [లలో తి?విధములుగ ని వర్మించిరి. గాయతీ? శబ్బమునందు వి సపార్థములున్నవి. అవి వవన --

1. గొనము చేయువాని రశతిుంచునది.

౨. గాయతిచ తాాయలేచ గాయతీి. అనగా పిపంచమున అన్యోన్య భేదము ెలియునట్లు వ్యవహారరాపముగ ప్రవ_ర్హించునదిం భయమును వోగొట్ట 'కాపాడునది.

ఏ, గౌయాన్‌ వంది /యాన్‌ రశ్షతీతి గాయ (లీ అనగా ఇండ్‌ యముల నుండి భ)ిష్టముగాకుండ రతీ,ంచునది.

ఇట్లు గాయఖి) యను పదమునంబే భయమునుండి రవీచునది

కర్త గాయలి) దేవిని తసంధ్యలలో తి/విధములుగ వర్ణించు టయీగాక, నతతిమాలా రూపమున నిరునదియెగు వి శేషణము తో వరి చియుండిరి,. ఈ వర్ష నమును చిత్రకారుడు చిత్రింపవలెనేగాని సామోత్తు గాయతీ'దేవి (పత్యతమయినటు లుంటఎను. కాని అసాధ్య మేమా, అది ఎట్టన -

క్త, భాన్వత్కిరీటాం : ప/కాశించుచున్న కిరీటము గలది,

ఏ, మహోాకుండ్శలేర 0డితాం ; గొప్పవై న మశికుండలములచే అలంక రింపబడినది,

వ్‌ శంఖ చశ్యాంక హసనాం : నంఖము, చకము పానము ౦దు ధరించి యుండును,

4. స్పురత్కా_ం౩ి రూపాం." జేచోవంతముగ [ప కాళించుచుండును

5. ఉదూఢద్యుతిం : యాననాదులత్రోకూడిన "'జీవాకాంతిని నహించి యుండును,

గ్ర శ్యామలాం: చూావన మధ్య స్తురాలు, శ్యామవర్ష్యము కల్లున్ని ఉండును,

208 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

' కోమలాం ; కో మలత్వముచే ఒప్పారుచుండునుం

8. సుందరీం : రూపలావణ్యము చే నొప్వుూనదిం

రి చంద ఆ" రాత్నికాం : చందు-డు, నతుతంములు స్వరూ సముగా కలిగినది

కేం, నిత్యస త్యాలి శ్ర కాం? తి కాలా బాధితమైన సత్య ము స్వరూ పముగా కలిగినది

11. మోహినీం : మైమరవును కలిగించునది.

వి, నర్వ మం తా(శితాం ం నర్యమం(తములచే ఆశయింప బడినది. నర్యమంతములు నాశంయించి యున్న టువంటిది, “నగాయ (త్యాః పరం మంతిమ్‌, నమాతుః పరదైైవతమ్‌ ” గాయలి) మం తఛ9ము సర్య మంత్రములకు మూలమైనది. గాయతిమాత కంక నితర చెవము లేదని అఆర్వో క్రీ

కేల, భుద్ధ విద్యాం ; శేవల విద్యాస్యరూవిణ,

14. జయాం : జయలీల

15, జూశగూపాం *' జాూానరూవీణి అ అజానమును తొల గీంచునది. థ్‌” షు” -గా ఇ ను

16. తమోాపహ+రిణీం : తమస్సును పారియిం-చునది,

1౧ వేద ఛాతిం ; వేదమాత. బుగగ సజస్సామువెదములను ధరించునది.

10, ఉపకాలగ న్యూం : ఉపశకాలమున సేవింపదగినది.

15 ఉదాత్త స్యరూపాం 1 ఉదాత్తురాలు, స్వర భేద మే రూప ముగా కలిగినది.

౨౮౧, నదా పాంసయానాం ఎల్ఫ పృడూ రాజహంనపై చరించునది,

౨1, అజబేశాది వంద్యాం : బ్రహ్మ, ఈశ్వరుడు మొదలగు వారికిని నమన్క_రింప దగినది,

పస్టాధ్య్యాయము ల09

౨౮. సుమేధాం దదానాం :; మంచి బుద్ధిని పొసాదించునది.

ఏఏ, సుశాంతాం : మిక్కిలి శఇాంతస్వరూఫురాలు.

లగ, సుకాంతాం : మిక్కిలి మనో జ్ఞారాలు,

9ర, శుభాం ; మంగళ స్వరూచఛురాలు,

౨౮, నిత్య మైశ్యర్య సౌఖ్యపదాం $ ఎల్మ ప్వుడు ఐశ్వర్యమును? సుఖమును పసాదించునది.

౨7, శాకినీ ఢాకినీ ఘోర భూతాల్ళి విడా9వణిం : వాశినిఫాకీని "మొదలగు ఘోర భూతములను పారదోలునది.

ఇట్లు ఇరువదియేడు విశేషూములత్‌ చితకారునకు భావుకు నకు కూడ అందనంత (సతిభావింతముగ, నహ సుందరముగ జగ న్శాతే స్వరూపమును కర్త వర్శించియుండిరి. “వేదో చ్చారణమును తల వీంచెడి రచన. గాయ్య త్రీమంత గ పభావ నిహితము,

గాయక వుం రూపమునగాని, స్రీ రూపమునగాని ఆరాధింప బడుచుండును, కర్త తలి! అను నంబోధనతో (్రే మూ'ర్త్యాత్మక శ్క్త జగన్మ్నాతగ వర్శించియుండ్‌రి.

ఇట్లు తెలుగున దండకముల దేవ ఆ వర్ష్డ్యన మనంతము., పివిధ అకృతులలో దేవతామూర్తులు వర్హింపబడరి. దండక వృ తము ప్యచు రముగ సమస్త వాబ్బయమునందు భగవద్వర్షను _స్తుతు "కే అంకిత వముయినది, ఇంకను (ప్రే "దేవళతె పరమ్ములైన ఇ్యామలా, లి? ఛ9మరాంబా ఇత్యాది నామములతో దండకములు వెలసినవి,

"దేవలా వర్ష న లీవిధముగ కొనసాగగా దండకము కాలక0మ మున నమస్త (పకృతులకు అనుళూలముగ ముచుట జరిగినది. ఒకే దండకమున అస్రాదశ వర్త నలు గానరాకున్నను కన్ని దండకముల | పకృతి వర్శ్యనలు,; నాయికా నాయక వర్ష నలు గ నివించుచున్నవి. ఏక ఛాటిగ అష్టాదశ వర్ష నలతో కూడిన దండక మేదియు సంస్కృ తాం(ధ్ర

500 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము థాపలలో గానరాదు. (గంధాంతర్ల్షతముగ నక్కడక్కడ కొన్ని "తొన్సల స్తుతి సంప్రదాయము, ఛగవద్వర్ష నలు ఏడి (పకృతి పరముగ కొన్ని దండకములు రచింపబడినవి. వానిని గూడ పరిశీలి-చుదము, 6.1.2. (పకృతి వర్ణ నలు ;

(పకృతి యను పదము విసృ'తార్థము కలిగినది. నకలచరాచర జగ త్తంతయును ప్రకృతి యం౦ందంతర్చాగము. అట్లుగాక తేలుగు 'కావ్యముల యంవొనరించు అష్రాదశ వర్ష నలను దృష్టయందిడుకొని యిట పరిమి'తార్థమున వాడబడినది, తెలుగు కావ్యముల యందలి అప్రాదశ వర్ష సలకు జెందిన పుర వర్ష్యన “మొదలగు వాటిని ఫొందళు దండకము లందునను చేసియుండిరి, అట్టివానిలో గొన్ని... 6_1.2..1. సరవ రన 1

విన్నకోట పెద్దన ఫుర వర్షన లక్షణమిట్టు చెప్పియుండెను, కం, దుర్తమ పరిఖావరణ ని

సర్గ బలాసీక్ర చతుర చాతుర్వర్హ్యా

నర్షళ సంపద్య్వన జిల

వర్ల సుతి వ్వుయు నగర వర్ష నమునకున్‌

'కావ్యాలం కార చూడా మణే, వ_58 వీనికి లమ్యము కాదగినదీ్‌ దండకము, దం. “జయ జయ జగతి అతా నిలోద్భూత రంగ త్తరంగావళ్ళీ రమ్యా 'కాసార కేళ్టీ చరన్నత్తే గుండాల శుండ్‌ జ్ఞ తాంఛభః క ణాసాాద నోత్పుల్ల సూనాొంచి 'తొరామ వర్తి నీకుంజూ. =, .దుగ్రాలయాలం కృతా శేషభూమిధర భాజితాగ్నేయభాగా... పూన్లాఖి వీకాంగ విధాాజమానాశళ్వరింఖా సమున్హూత భూలీపరివ్యా_ప్త దిజ్బండలా లోహయం (త్‌ జ్ఞత స్వాదునిర పపూర్ష స్ఫుర త్కుుంభ భారోచ్చులన శ్రధ్య వమిజవేణీ నితంచాంచి 'తాంభో

ప్వూధ్యాయము వ! రుహాశ్సీ, కటామేషు మూర్చ్భద్యువపాొ ప్త వాతాయన పోన్నతే స్ఫీత సౌధాగ, నసంభాసురా. , . నానావిభాలోల భూమిోజపం క్రై సన్నార్ల పారో శ్ర (రువీథీ మనోజ్ఞ రమావిష్షు దాంపత ఫ్‌ ఛాయ మాన తమాపాల మూడామణ (శ్రీమహా బామశాబేందు. .. స్వర్శక న్హైాట 'దేశ_త్తమాంగీకృ'తా “రాజభాని మహీసూర నామ్నా ] క

మైసూరు దేశ) (పశంస్తా_స్తబక ము _ ఆదిభట్ల నారాయణ దాసు 6.1._2.2. పర్యత వర్షన ; అష్టాదశ వర్ణనలలో పర్వత వర్తన “మొకటి, ఈ వర్ణన చేయు టలో కొన్ని నియమమును లాక్షణికులు పసర్కొని యుండిరి. వన్న వోట "పెద్దన- కావ్యాలంకార భూడామణియందు. పర్వత వర్ణనకు అచలత, ఉన్నతము, ఖచర వినోదితము! కనకాడి ధాతుయు_క్రమై యుండవలెనని "ెలిపియుండెను,

కం. అచలకయును నున్నతియును ఖచర ఏిశోడొ చితియును గనకాది ఖసీ రచయితమును మొదలుగాగల (పచుకతలు నుతింపవలయు బర సతేమునకున్‌ పీ 0%?

మ, చెలువారున్‌ నవరత్న పాదకటక ఫ్రిచేత గంధర్య మం గళ నాదంబులతోడ నొప్పగు నభంగ స్టైర్యవృ కిన్‌ మహా బలునై నం బృహసించు భభ రణ శోభందాల్చి మిన్నందుచున్‌, గుల్టె లంబుల 'పెంపు విశ్వవిభుత గూర్చృందగున్‌ ధీరతిన్‌'

వి. 96 "తెలుగున చంపూ కావ్యముల మిక్కుటముగ కానవప్చెడిది యును ఒకనియమముగ పాటించి రచింపబడెడిదియు నీపర సతి వర్ణ నము,

వ02 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము

వదియో నొక వృత్తమును (గహింతురు,. అపై దండక వృత్తము

నాధారముగ అద్దంకి గంగాధరకవి పర్వత వర్ణన యొనరిలచి యుం డను,

మలయగిరి నర్గ సాత ఛీ మెనది.

దం. “చపల నయన యీ చందనాగంబు చందంబు లాశ్చర్యకం దంబు గంధంపఫు జై యధ$ కంధ'రా నీమలన్‌ "వేమిళద్దంధ సంబంధ బంధంబులై యుండ నాదండ నుద్దండ "వేదండ 'రాోట్కార్ల "తాళంబులన్‌ బాల 'మెవాప "లేబూప తండంబు పాలిచ్చి "పిలుగసుణా దావ నుద్య ద్య్భుజంగ ౦బు "లేకాహజిం (గోల దద్యూరి పూత్కార వాతో దమ త్న్యోల న్‌గ్రాంవాకొం (౧౫౫ యూ నీదు బించాధరస్యంది థారామృుత స్పగ్శనంబంది శ్రైత్యం బునం బొంది వముందానిలాంఘూరముల్‌ గందంపుజేరు.ల చం దనా మంద గంధంబులన్‌ దిక్కుులం బెక్కు చందంబులొందం బఇభారింపగా జూచితే మేచ కాంభోరువోవ్సీ. 1 మహాఖతీణఆా కూజుసూనాది చౌన్త్వాది సంజూత వేతో ముదంబంది ంపి భూములం గిన్నరీ కిన్నర దర్యంద్యముల్‌ కిన్నరుల్‌ పూని "తార స్వరం బెల్తి 'తోళక్రియల్‌ హట్తీ గ్‌త్ర (పబంధంబులన్‌ మోహ బలంధంబుగా బౌాడంచో "మచ్చి మమ్మా యనంబోలు గ మ్మా భ్‌ మెతీద్యరం జచ్చానో మచ్చకంకే కనుంగా౦టి వాగంటి వనాకన్‌ మయూరంబు తోరంబు పింధంబు సొంవంబు గాకుండ సారం బిపంచంబు గావించి నీచారుధమ్ము ల్ల బంధంబు దావా పరుల్‌ చూడ్కి_కన్‌ మోపహాబంధంబులం గంధ సారదు/ సం 'వేస్టిత వ్యాళబంధంబు=న్‌ "వేచి యూవేరువన్‌ బానాగంబు కంర౦ంబు నాసాగ్యభాగంబునం గ్రుచ్చి య వై ఎోపదం 'బెక్కుచో నక్క టా చయ్యనన్‌ బయ్యెదనూ శ్రయగా నెల రోవూవళీ సీకు నా శంకచే గాంకగా నేటికి న్మాటెకి న్నీదు ముగ్ధత్వ మున్నాన

పస్రాధ్యాయము ఏ03 వేమందునో ముందయానావతంసా రిరంసాభిలాపుము న్‌ స్నేరు భూభ్ళద్దుహో ీవా సీమము /) లందుండ్‌ గంధర్వులంభాజ పే తణ లారు నంభోదయానాళలిపై నెక్కి యేతత్కు-భృతూ్కూ-ట కోటిన్విహారింప నస్మ తృ్రకారమ్ముునన్‌ వచ్చియున్నారు పున్నా గనాభా మహాభాగు లీ కొండైై నుండు భోగుబ్దగన్నొాహిని "కిస్‌ లోకదూడామణీ యీూమణేీ గహ్య రాంతము శ "లెంచేని జట ఆవ్‌ జం బాస భవ్యమ్ము లిచ్చోట నిచ్చావిహారము శైల గలి నల్చ్బందగున్‌ పోతన అంధిమహాభాగవతము నందలి గ జఉంద)మోత. ఘట్టము నాధారముగా గొసి “పెళ్ళూగు (శ్రీనివాస రావు” (శీ. న, ౨0 భ, పూ) గ జేందిమోత్ష దండక్రమును రచించిరి. ఇందు కొంతవరకు స్వతంత్ర) మైన పికృతి వర్ష నము దక్క-_ మిగిలినదంతయును పోతనగారికి అనుక రణమే, ఇందు తికళూటాదిఛవర్ష్మ న చేయబడినది. ఉదా *. “.. .మున్ను౦ండె సీధాతి) ం్‌ లంబు నీవ్యత్‌. (తి న్‌ జె చు ప యొ నాటాఖ్య జెన్నారు న్‌ యోజనవ్యా ప్తమై వన్నెచే మిన్నమై భూరి 'దేదిప్టమాన పాభన్‌-.- సాటిలేదంచు | దష్ట ల్వచింపంగ గాసొార రాజంబులన్‌ ఘుము శ] ఘుమ్మంచు సదాననొ వేత పఫుష్పుంబులన్‌ దడాల ప్‌ాాంంాతాల తక్ర్కాల భల్త్లాత కామా)త ఖసష్టూర మందార వున్నాగ జంబీర జంబూ (వీయూ ళౌ్వది భూజంబులన్‌ సింహ శార్దూల నాగేంద) భట్లూక మారాం సారంగ సాలావృకోత్తుంగ వన్యంబు=న్‌ గండ ఇేరుండ హంసాద్య నే కంబులొ పవీజాతంబులన్‌ నిల్గావై డదూర్య గో మేధికామూల్వ రత్న (పపంచంబునన్‌ నవ్య సల్లాప నంగీత విద్యాప్యనక్షిన్‌ సిస్ధగంధర( విద్యాధరా ద్యామరాన్‌క్ష 'సవ్యంబుతై చూడ ఛవ్యంబ్యునై యుంచేో కందు _తికూటాఖ్య పర్వతముపై సరస్సులు, విప్‌ధ నృత. ములు, జంతున్ర్చులు, పములు, స్పటిక ములు, ఖచర వినొదితమువై

ల్ర్‌04ీ “తెలుగులో దండక్ష సాహిత్యము 0.1.2.8. బుతు వర్టన ః

తెలుగు 'కావ్యముల వనంత, శరదృతువులను వర్షించుట నాభా రణము లేదా (గీష్మ బుతు వర్లన యొనరించుటకూడ క దుం అట్లు గాగ ల్స్‌ ముత్యే సూర థ్రనౌ రాయణమూ ర్తి ఫర శ్ర తవు నకలానం దము” కావ్యమున గ్రిసూ గంత వర్ష నమును దండకమున రచించి యుండిరి,

ఈ దండకమున (ీష్మబుతువు అంతమగుచున్నప్పటి (పకృ లిని, వర్ష బుతువు (వారంభమగుచున్న ప్పటి స+కృతిని మిళితము గావించి (గపా గత వ్మునముగా నభ్గివర్శించి యుండిరీ,

ఉదా '- గీపూ శన ఖై "వేడింకిం దాళగా-లేక పలా గ్రరు "తొనాలు 'సీయన్‌ నదా సీటిలోనాను వ స్రంబులం గట్టి నాయానసముం బొంది 'తాాగంగ నాచల్య య ఇజ్రావ కాయంచు బండ్లంచు నెన్నేని మానాల భటేంచు భాస్య_దసాలంవు కాయల్‌ ప్రసాదించు నుస్తంబుచే నేమి యుం 'చజయగాలేక బల్‌ దొంగ చందంబునం దాకి మేఘంబు లాకాశ సంచారముం జేయగా నే మహారాతిముల్‌ గోర్క_ వస్థిల్ల గా గామ మార్షంబునన్‌ బోవుటల్‌ మర మార్షంబునం గల్లు శీతంబు జిహ్యూ బాపల్యముం బి య గాక రింబచ్చలిం దోటకూరన్‌ దినన్‌ నోటి మూర్గంబునం బోవు శీతంబు వల ౦బాసి యాహార సంపాదనార్దంబు నానా ప బేశంబులం బెల్ల నంచారముం'చేసి దయాయానముం చెంద్ర 'తాపంబుచే సిట్మికై వెడియుం జాల నంచారముం చేయ చాత్మెస్టమా స్యదసంబాత్న భాస్వత్క-ర శణి గారుణ్య చి తంబుతో బొట్టు భూశ క్షి క్రిన్స్‌" సూర్యడత్యంత ఛం బలిన్‌ 'వైయుచందంబునం ద(త్చ'తాపం బుచే బ్గణముల్‌ బాసి యీ భూమివై (వాలు వ్యా(ఘాదులె జంతు "జేహాలవై వాలి తన్నాంసమున్‌ ముక్కు_లం దేసి ఛథీ,0చుచుం (బతితో గూయుచుం. గంతులన్‌ చు గృధాదులా పతులం జాల

సప్యనాధ్యాయము (89) $05 జితఎ౦ంబుగా మింగి నానా విషుగ్ధానముల్‌ (చదొక్క_ బల్‌ కల వంబొంది నా యేళ్ళ సంబంధమా సిటిపై గాలి శక్టిన్‌ నివారించు చొక్కాలు గుళ్ళాయులున్‌ 'లేమిచే రోవముకూపం "అలం (శో(త మార్షంబునం బోవు న్‌తంబు (గె తగా ఏంబు గానం బట్టి ఛ్యతంబులున్‌ జెప్పులున్‌ లేకయె వానలో రొంపవి*”ో నంచరింపన్‌ శిర వాద మార్షఎబునన్‌ మెల్ల గానసెక్కు_ నీతంబు,.. వేడికిం జంకు చుం బుట్టనేయుండి మైనుండు వృత.ంబులూగన్‌ ధ్వసింబ్బ యీతెంచి యా వేడిగాడ్చాకటంబీల్చి నీ గు(రఫుం దా/ళ్యమా యమ్మెని -వేడికిం బాలు సేయంగ ధర్మంబు గాదింక్‌ రశ్నింప వేయంచు నాసూర్వ్యు ధ్యానించు చున్నట్లుగా గన్ను౯న్‌ మూయుచున్‌ ('లౌమి సూర ్రస్వృమూపంబు చేకాన్న చందంబునం గ్‌ న్ని పా/ణంబులంచాయ "శేవంబువై యెష్వ్పుడుం దము ( భ్‌ నంపగా జూచునా పనీజాతాన కింలే సియుం జంక కెళ్టనియుం జూవగా దప్ప బెంచెంచుచున్‌ మెల్లగా గ డ్‌చే బచ్చన” దొడ్డలొ జేరి తాపంబుదీరంగ బొ-ర్దాడుచుం జిన్నవా పువ్వులం దించు సంత్‌ షముం బొందుచు నట్టి యూపాములం (దొక్కి- యుం బాదులం గల్లు చికట్ల నే దొండఖండించెరా పొట్లకాయంచు మేకల యాకాట్టచే ని-క నెన్నేని మార్లంబు=న్‌ టైబ క రశ్ళానునారం బుగా మానవుల్‌ పుస్వలే పొంది. భవీంప వృషతంబులున్‌ రోగ జాతంబుచే జంతు పత్య్యూదులుం మృత్యు బాధం గనం బూరువ "శ9ముడా, 0 సా రాయణత్వ్యంబు విల్లూందగా సిటిలో సిల్చీ సర్యాప ధుల్‌ మార్చి వృతాదులన్‌ స్వ 'సేయంగ 'చేసాంపబు నూతంంు వెకుంర మందుంచి పూర్ణ పభావంబుతో వచ్చి భూలోక వానంబు 'సేయంగనో వాలనంద్రంబులో శషశ యా్య స్ట్‌తిన్‌ భాస్యదంభోజ నేత్రుంండు క్‌నూ శై సెగా బట్టియ సూర్య చం(దుల్‌ ఘన చ ఎన్ను లై రజ్బముల్‌ హీన కాంతింగ నెన్‌”

నకలానంపము., ఖి-63

ర్‌ “తెలుగులో దండక సాహిత్యము 0_1-2-4. జల్నకీడ వర్షన :

విన్నకోట పెద్దన తన కావ్యూలం కార చయూడామణ్‌ యందు జలక్రడా వర్ణ సమునకు ఈ కంది విధమున లతుణములను అెలిపీ యుండెను, కం. సీరజములు జెంగలునలు

ైరవములు ఏచికలును గరయంత)9పయో

ధఛానల నావర్తంయబులు వారివి

హారము౯౨దు వర్లిము లరయన్‌ పీ కేశ? చం, వళులును వీచికావళులును వారిరుహూంబులు న_క్తపం క్రలున్‌

వెలునగు నాభులున్‌ సుడులు చేతులు ర ! సనరోరుపహాంబులున్‌

జల దలక్రంబులున్‌ నుధుపజాలము లిడ్యడ "గేలినల్పి మిం

చులుగొను మాడ్కు_-౯న్‌ నములు సూతురు విశ్వనృపాల

మున శ్రధున్‌ ఫ్‌టకేశే8

విన్నవోట పెద్దన జల(కీడా వర్ణ నమునకు సియమములను బాల విఫ్రలముగా శేలిపియుండెను,. తాళ్ళపాక "పెదజిరుమలాచార్యుడు రచించిన శృంగార దండకమునందలి జల (నీడా వర్ష నమున పెద్దన లెలిపిన లత్షణములన్నియును గొనరావు. సందర్భవశమున పదా గవతీ'జేవి జల (ేడావర్ష నమును చేసియుండెనుగాని, నమగ)మగు. రీళిలో వర్షించు టకు పూనుకొనలేదు, అయినను పద్మావతీ బేవి సఖురాండ)తో నరో వరమున శేగుట్త జల్య క్రీడ నలుఫుట, విశ్వనృపాలుడు వేంకటాధీకుడు పద్యావతీబేవి నిదూచుట్కు యోమెయు నాతిని జూచుట మొదలగు నంఘటనలనుబట్టి "పెదతిరుమలాచార్యులు వ్యంగ్యార్థ పాభధానముగ సిజలకిడా వర్షనమును చేసీయుండెనని భావించనగును.

ఉచా *- ఆ... సీతోటి వాలల్కాడుం జూడ గోలన్ని నుం బోలే కాకలం జాలు సీశేల యీ జాలి మాతో 'నెరిగింపు నీ యింపు

పష గ్‌ ధ్యాయము వీ గ సౌంపొందగానంచు. నత్తూయజావీన్‌ జలకిడచే. గొంత వంచింప నూహించి నేర్పుల్చ్పచారించి చేతో వికానంబు గావించి దూ చక) వాక_స్తసిం దోడుకొంచున్నహో ద్యానవ్‌ఫీ లన త్కైె-ళికాసార కానారముం జేరి యాలోని మాూనయబులు నీ చె -"సవంబులున్‌ హూంసయానంబుల న్ఫన్ని ధానంబునం జూవీ భ్య్చాంగంబులం భాస నంగంబులన్నిర భాగం బుల స్పుప్రసంగంబుగా జెప్పి కోోీకంబులం గంజనాళం బల న్పుషువా ఫంబులం జాల మేలంబుగా వైచి కూలంబులం గంజనాళంబు లన్పు ప)వాళంబుుం బుండరీకంబులన్నక “సకంబుగా జూవీ యూలేవుకుం దోయశేలి నమాస క్రి వుట్టించి సోపాన మార్గంబు యెట్టించి యందోల లాడించి యొండొండ బోడంచి యాదండ "వేదండ యాన్వ ఎడ్‌ న గ్రండ్‌ లాకారమై యుండి కిడింపగా గౌంచి యప్పంక జావానసముం గాంచి యున్నట్ట కాంతలీ హారించేరి బేవా ఛవద్దివ్య పద్మాకరాంభొవగాహ కిియాస_క్తీయై నొో*క్క_- పదా గ్ర యీ తెంచి కాంతా నహని)ంబుత్‌డ న్విజ్బంభించి వ్రరించుచుం గాంతిమైయున్న శృంగార దండకము,

0,1.2.5. వన విహార వర్టన, కం, భారుతర నంప

త్చూూరిత విఛభవముల "వేడ్క. పొంగుడు వడగా

నారీజన సహచరుడై

యారామ విహార మొప్ప నధిపతిచేయన్‌

కావ్యాలంకార చమూాడావుచే, లీ._1]15 సీ మానినీ గందూపష మధువ్రల బూచిన వాగడను సోబగాప్ప బొగడి బొగడి నారీ పదాహతి నిలిచిన కం లి పరువంబు నంచి సలికి పలికి

ఫ్‌06 తెలుగులో దండక సాహిత్యము లలనావలోకనంబుల పుష్చితంబగు తిలక ంబునై. జూడ్క్‌_ తివ్పీ త్రిప్పి వనితోహాగూవహానంబున చేర్చు నుంపాన్న మేలి పుణ్యమునకు వెచ్చి మెచ్చి "టే మన శ్రభౌరావమముల పొంత మలసి మలసి సుక వీకఠాళి విహారంబు మూాచఛి చూచి నతులు దానును చరింతు వనంత వేశ పామద వనమున విశ్వభూపాల వరుడుం కావ్యాలంకార చూడామణి, లి-116 వనవిహార వర్ష నమునకు విన్ననగోట పెద్దన ఆలిపిన లవ్‌ ణమిది. పెదతిరుమలాచాక్యుని శృంగార దండకమున వనవిహార వర్మ నమున్నది. బందు పదా గ్రవతీటేవి తన సఖునాండిత్‌ కలిసి వన విహారము “దేయును, ఈ నమయమున విశ్వభూపాలుడు "వేంకటా[ దిశుడు పదా గ వతీబేవి వెన్నంటిలేడు. వనవిహారమునకు ముందుగ'నే పద్యావలీ దేవి "వేంక కేగుడు ఒకరినొకరు కిళీపటమునకు గట్టిన తమ తమ విన్నపము లత్తో ("వవు భావములను న్య పై కరించుహొనియుండిరి. పదా వలీ దేవి తన్నయావస్థను బొందినది. ఆమెను మరపించుటకు సఖులు వనపవిహార మునకు దీసికొని బోయిరి. ఈ సందర్చమునందలి వర్ష నము వనపిహో రమున కుదాహతి కాగలదు, ఉదా ;-_ *... నరోజూనీ. తొను విన్నట్ట (నీ), వె-కశేశుం డీతండంచు భావించి సేవించి వేవేగ వీలాగతిం గాలినాడించు శేలీ పటంబందు నందంబుగా విన్న పంబుల్‌ దగం గ నస్వురిన్‌ (వాసి సూతం బునం గట్ట యో చి సాధంబు చాయన్నుదం బౌర నొాడింపగా గాంచి య క్కేశవుండేచి బంగారఫుం జిల్యూనం జుల్కగా “నేర్చునం "దేరు గో 'జేసి విస్తారహ_స్తంబునంబట్టి తన్న_త్త కాశి న్యురువ్య_న్త విన్య స్తసమపేేమ

మ స్టా ధ్యా యడ ము ప్ర0ి వాక్యాతుర స్వచ్చ ఎ్రసం కి ౦ దదాస కై 'బారంబు గావించి యచొో లే నిజ పమల (వాసి ఫు టర నానావికాలాప "లేరంగ దతూూ। తవముం బి "కైలీపటం బర్ధిత జం. తత్చఖుల్‌ చేర నేజెంచి నయి్యిందు బింబాస్య నుద్యాన కేళి న్విహారింప బోధించి నానాదుమస్తోమ విశామ "కామ పిమా-రామ స్‌ మం (బకాశించు మందారముల్‌ దూరి కంబంబులన్‌ చేది యందంద టేలచి సందిక చేనైచి సీపంబులం బ్య ధూపంబులన్నుట్టి సంతెంబుల (నంతుల నిింతేగా “నేలలుం నూగుటు య్య్య్యూఐలం "దొడుచుం 'బెలలంబోక పూబాళలన్యేయు చు న్మృంతుల న్న పఫపూజబంతుల ను/వ్యు-చున్‌ పంచులన్‌ మోరి 'సేవంతుల స్మిటుచున్‌ "బేభులం బల్చీ పూ బేతులం గుంచ్చుచున్‌ వీరములి ఉంచి జంబి ముల్చి మ్ముచున్‌ "బావులం బొన్న పూదావుఐం గోగలుచుం జిలగా ద్‌మ్మెర న్‌. జల్గ గా 'వెచ్చుచుం "వి నాండొండ 7౦గేలి గీలించుచు న్నె చ్చేలిం జూచి నేడిచ్చటన్‌ కందుక (కిడ గావింతమా వింతమార్షంబుగా నింము "రాయిందు రాజను ఖీచూతమా హమూతవమూాలూర పఫుంజంయబు మోమె ని మాటాడి "వేసాల బోనేల పోనే లతాతన్నీ నాయున్కి. యుమక్క_డా యక్క_డాయంగ రమ్మూనినుంగాన నా కాసనాంతస్థలం జేమి నీ కందువా కందువాలరెన్‌ మెరుంగాగు సీ మోమిదే చందమూ చంద కూచి న్విడంటించు (గీడాలతాగార మిచో్ళటి3న్‌ దూరవమూ దాత మూశేల రమ 0చు నారాము నారామ శేలిం జెలంగింప. ..” శృంగార “నరికకము ఏ.1-2.0. యు ద్ద వర్షన క (సబంధములందు గాని, మెేయితర సాహాత్య శాఖయంగ గాని

యుద్ధవర్ష్మ నము సర్వసాధారణముగ మ పభ, వార్లూల నృ తేము 'ందు

రచించుట పరినాటి, దండక వృ త్తోమున రచించుట మిక్కి లి యరుదు,

ఫ్‌ జ (న్రీపాద కృస్తనమూర్ని ౫ శ్రి గాఎచె “(శకృషూమాయణమున

లేం "ఆబలుగులో దండక సాహిత్యము యుద్ధకాండమున దు" దండకవృ_త్సీమున యుద్ధవర్గ్‌ న 'మొనరింప బడినది,

"రావు శావణ యుద్ధము జరుగుచున్నది. లక్ష్మణుడు యుద్ధ మున మూర్చనొందెను. అతడు మూర్చనుండి తేరుకొనవలెననినచ్‌ో సంజీవని యను ఓవధి కావలెను, దానిని గొని "తెచ్చుటకు హను మంతుడరి గను. హనుమ సంజీవనిని తెచ్చిన లతు. గగుడు య థాస్థితు డగును. హనుమంతుని కార్యమునకు విఘ్నము కలిగించుట్నక్తై రా (తిం చరు లనేక మాయోపాయము*ను పన్నిరి,

హానుము సంజీవని గొని శెచ్చుచు మునివేపధారిమైయున్న కాలనేమియను రాత్షనుని సంహరించు లక్ష్మణుడు మూర్చనుండి లెప్ప రిల్లెనని ఓవధి "శేనవనరము లేభని ఒక మాయావి స్నుగీవ వేషధారిమొ హానుమ కార్యమునకు విఘ్నము కలిగించుటకు ప్రయత్నించి తుదకు హనువముచే వహాతుడగును, ఇప్పటి కెదరు రాతసుఐను నంహవారించి వచ్చుచుండగ మాల్య వంతుడు (రావణ పరివారములోని ముఖ్యుడు); తన రాత్షస నమూహము* హనుమ నడ్లగించి యాతడును సపరివా రముగ వహాతుడగును,. (దోణాద్యిని నిరాఘాటముగ హనువు లత్ష ] ణునివద్దకు కొనిపోవ్రట జరుగును

పై సందర్భముసు ఫుకన్క_రి. చుకొని హనుమ - మాళ్యవంతుల యుద్ధవగ్శ నము దండకమున కొనసాగినది.

ఉదా ;.- “వా తౌత్మజండంత వాలెౌప్‌ి -వేగంబుతో నార్ధి "జేరంగబో నంతలో మాల్యవంతుండనం లాలి శ ్ర్ముల్‌ ముహాో యర ధుర్యుల్‌ నవుసా యుధథో పేతులా రక్క_సుల్‌ పెక్కు. పల్‌ తన్ను గూడంగ నీరాళి మధ్యంబునన్‌ మూగిపోస్‌క పోరాడగా నుండినన్‌ గొండతోనుండు నవ్వాన రంద్ర)ండు లో మేఘజాలంబచాకో యందు మున్నున్నుు కంకించియున్‌' సింహనాదంబు ఐన్‌ జ్యూనినాదంబులన్స్‌ శ్ర

వష ఫొ ధ్యాయ ము లే సంపాతముల్లాంచి న్రకృంచరుల్‌ దన్ను మార్కో-గ వైరంచు దానెంచి యున్నంత వారంత య్‌ుపాత మొప్పన్‌ గదాఘాతముల్‌ బాణపిన్యాస ముల్‌ (పాస చక) (పయోగంబులుం బేసి నొప్పింప నప్పావకాం భుంకు నాజ్యాహతిన్‌ వర్థమానుండు వై శా్య్యానరుండో'యనన్‌ మండి 'మెండై న సత్యంబునన్‌ దండి ఇ ౦గ నై లేళ్ళ పై "బారు హార నతముం బోలి లీలన్‌ సమిరాత్మజం డెల్ల రమీోబలంబున్‌ గలంగన్‌ జ-ం 'బేర్పుడం "వేయుచున వాఐఎపానంబునం దన్ని పా/ణంబులం పీయు-చుం చార శ్వముందాకి పఏీకం బడంచేయుచున్‌ జానుఘాతంబులన్‌ జంపు చున్నాంప మై న్యంబు యెన్యంబు నొందంగ సనంతే నమా ఇల్వ వంతుండటన” తృతీయాశ్వాసము - 218

(శ్రీ పూతలపట్టు (శ్రీరాములురెడ్డి తన కంబరామవాూాయణమున యుద్ధ కాండమునందు దండకము నొకదానిని రచించియుండెను. రావు, రావణ సమరమును ఫురస్క_రించుకొనిన సందర్భములోనిద్‌ రచన. కం, చండతరంబుగ గార్డుక

పాండిత్యము జూపు రాము బరిమూార్చునియీ

దండాట బేల యని పోర

దిండియు మాయాన్ర్రుమున వధింప దలచెన్‌

మాయా్ర్రమును పాయోగించును. ఆ అన్ర్య ప్రభావముచే మున్ను చనిపోయిన రాతసులందరును, పునర్తీ వితులయినటులు 'శేచి ఆయధము=ను చేపట్టుదురు. తుదకు "రాముడు [పయోగించిన జ్ఞైనా,న్రు (ప్రయోగ ముచే భాంతి వొలగి న్వానుము నొందుట యీ దండకము నందలి విషయము,

ఉదా “- “పూజించి యు(గామయు గ్నీర్తించి చందంబు న్యాసంబు విధ్యుక్క ధర ంబుతో 'సీవగావించి మాయా మున్‌. వింట నంధించి

ప్‌ 1 లె "తెలుగులో దండక సాహిత న్ట్‌ము (శ్రీరాముమై నేయ నాయ,స్ర్రమాయా విధిం జేసి పూర్వంబు (శ్రీరామ సామి (త 'బాణంబుంన్‌ ఛారుణెం గూలియున్నషట్టి 2 "'లేయులున్‌ "లేచి పార వ్‌ నాదంబు గావిం చిరా యిందజిత్తు న్నికుంభుండు "సీనానులున్‌ మిన్ను మున్నున్‌' 'వెనంగప్పీరా కుంభక గుండు గా న్చించి బట్టార్చ నంగామ రంగంబునందుం దురంగ (వజంబున్‌ శ తాంగోచ్చుయ (శశి సారంగ నంఘంబులుం చేరి వే వల్లువల్‌ నంభుచేతిన్‌ వరంబంది పాంణంబులం బొంది యింపారగాలేచు చందంబునన్‌ లేచి బృంచారక వాాతీముల్‌ జూడొ దిగ్యా/0తి గల్గించి మున్‌ గల్బు నప్వ్‌రుల'బిల్చి మశ క్షి జూడంండం మమ్మేడ యోడించినారంచు బేరి తి రారండు ఖండాలుగా గోసి వీండాలుగా చేసి "వేమి?ంగ శే పవోదముమే యంచు నిట్లార్భటింపంగ నాగంబులా భోగిలోకంబు నందుండి ధాతిన్‌ విదా రించు కొంచిట్టు బేతెంచినా నొప్పి భూతంబులున్‌ శాకినీ రాకిస్‌ పేత "రాసుల్‌ జనించన్‌ దమంబందు జని శంచి ధర ్రంబులన్‌ (వమూాల్చు సకళ్తె | థ్యులున్‌ ధామస_త్త్రంబులౌ నాయధ సోమముంఒట్టి చిత్రంబుగా గాల దంసష్టా)రుచుల్‌ 'పాలచం[ దాక్చతిన్‌ వాశల దిగైశమల్‌ నిండి సింగంబులంబోలీి గరించి చౌగంటులంబోలి వాలీివ్చీ నానావిధాభీల జాద్యె 'ఫమానానల జ్వ్యూలలం జింద ఏితీ-చుచున్‌ దూపషణ'ద్వెషశో ద్భీషణస్పార దుర్భాపణంబుల్‌ ప)వంచించుచుండన్‌ రఘుస్వామి ఏఫించి యేమాయయూో నీకు ఫావనం దోచునేనిన్‌ విచారించి వాకు తుపే యన్న నవ్‌ ఢయున్‌ "దీవ "జే పేశ యూ "దేవ పిద్వెమె కర్మ్శారు "లేశ్ళంబునన్‌ సూదలమ శ్రంగ 'నెళౌెంచు వానిం బలం బూని నీమా మా యాను) మి స్లైసి మోభింపగా "జేయ భావించి యున్నాడు... యీ మూయ 'తుచేని యటూగాక యంచన్‌ విచారించి జ్ఞునాస్రృుమున్‌ వింట సంధించి యేయంగ ధర్మంబు (తొవన్‌ బనన్‌ జ్ఞాన సంపత్తి నజ్ఞాన బంధంబుల స్నీగుల్లాా జగం బెల్ల విభాాంతి బోనాడి స్వాస్థ్యంబు నాం దెన్‌ యుద్ధ కాండ, ద్వి. నం వు, 4ఉ5రెర5్‌లి,

ప నె ధ్యాయము (ఉ౮0) వీపీ

ఇట్లు దండకముల పకృతి వర్గ నములు మిక్కుటముగా కన్చిం చును. ఇతివృత్త పూర్వక దండకములలో నాయికా నాయకుల వర్ణనలు మిక్కిలిగా నెక్కొ-ని యున్నవి, 2. అలంకారములు,

అలంకార మనెడి కబ్చమును బట్టియే అవి శోభోత్కర శ్వ్‌ంతు వులని అన్ధమగును. కావ్యమునందలి అపరిహార న్‌ ధర శ్రము అలంకారిక రచన. అలంకార రహీతవమగు రచన పేలవముగ నుండును, ఆనంద జనక త్వముగాదు, శీవఎము అఆలోచనలనే ేకె త్తిందుచుంగును. అట్టు గాక పరితకు అలోచన కలుగజేయుటతో పాటు ఆనందము నొనగుటకు అంకారము లుండిలీర వ లెను.అట్ల అలంకారములు లఘుక్కతి రచించినను మినీకవిత రచించినను అవి ఆరచనకు శోభాయవమానముగ నుంగాటకు త్‌ో డ్పృడుచుండును ఇట్ట అలంకారములు దండకముుందు గూడ (సచురములే. ఏటిని మచ్చునకు పట్టి చూతము, లం, ఈర్థాలంకారములు.

1. ఉపమాలంకారము : అనగా ఒక వస్తువును "వేరొక వ స్తు వుతో మనోహరముగ వర్శించుట

ఉదా :._ “అంభోజ "బాణపి'తాపానల జ్వాలలంబో ల సంధ్యా రుచుల్‌ బర్యె

ఉదా :. *కుందచాణ [(పయోగంబులంబో లె నందంద నతు త బృందంబు లింపా ౦దె

ఉదా :- “కో కాళ్ళికిన్‌ ఛీిషణాకారమై ఘోర గాథాంధ 'కారంబు (శ్రీీకంర కంర ప్రభా కుంరిత బ్రహ గ్రైండ్‌ భాండంబు _న్నిండి'

బట సంధ్యారుచులు పద శ్రములకు నంబంధించిన వువ్చొడవ లను, నవత)విజము మల్లెపూలత్‌"ను, గాఢాంధ కారము (శ్రీకంగ కంరము తోను ఉపమింపబడినవి,

814 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

౨. నంచేీపోలంకారము : “స్యాతీ స్బృతి భాఫన్తి సన్సెమో _నస్తదలజ్క్ట్బతితుయమ్‌ అని లక్షణము,

అనిశ్చయ జ్ఞానమే సందేహము. సంచబేహము వలన నేర్పడు అలంకారము నందేహాలంకారము, వస్ణ్యావర్ట్యముల సాధారణ ధర్మ మును మాత)ము దర్శించి విశేష ధర మును దర్శింపకపోవుట వలన నుద్భవించిన అనిశృయ జ్ఞానము వర్షి తము,

ఉదా !- *“కొందరంభోజగ ర్చాదు లధ్యాత్మృలందున్న "జేషాది భూతంబులందు న్న నేకాది ద్రైవంబులందున్‌ నదాసావ్‌వై యుందు వటం-చున్‌, తదంతర్లత జాతి ఏశండ వం-చున్‌ [(ద్రయీ పద్ధతిన్‌ గొంద రక చాది 'దేవాభిదానంబులన్‌ నిక్క. మొక్క _౦డ వంచున్‌ మరింగాంద 'రారూఢ క్రర్శంబులం దు/)౦చి సంసారముం (బెంచి సన్య స్తులె మించి విజ్ఞాన చముండపంచున్‌, మరింబంచ రా తానుసారంబునం దన శ్రయ త్యంబుత' గోందరీవాత్మయంచచున్‌ మురిం గొందరా వాసుబేవాది 'భీదంబులన్‌ నల్వువై చెల్యువాటింతువంచున్‌ మరిన్నివు సారాయణా ఖ్యుండ వంచున్‌ శిచాఖ్యుండవంచున్‌ వురిన్‌ బెక్కుు మౌర్షంబులన్‌- నిన్ను నగ్గింతు శెగ్లోమి?”

(భాగవ తాంతర్లతే అకూ/రదండకముం)

ప ఉదాహరణలో ఉల్లిఖాలంకార ఛేదముగూడ స్ఫుటముగ కన్చించును. (బహ్మాది దేవత లే నిశ్చయ జ్ఞూనంక లిగిలేరు. సని తత్వము నిక యించుకొన లేక పోవుచున్నారు, అని అకూరుడు క హ్లుని గూర్చి సుతి వేయును, ఇందు అ(కూరునకు గూడ కృృప్పత త్వం అసి అనో ఓం వాన్‌ సయ మే.

బహుభిర్చుహు భె ల్లైఖా "జెకస్యో లెఖ ఇప్యు ల అను ఉల్లైఖ లయ నానుసాఠలము ఒక్క- డే అయిన కృష్ణపరమాత్మ _బహ్మది “జీవతలకి

ప16 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము ఘన వివిన నరోంబుపాన ప/భిన్నాాగ పాదస్ఫురద్లా/హక గాాహూ మస్తాగ భిద్భీమ చ(కాయధా వినుతజన దురంత సంసార ఘోరాక్షవోత్తారణా కారణాభూత నౌ?ధా పిరీక్రాశ నై కాఖిధా- ((పబంధరాజ వంక శేశ్యర విజయవిలాసము--48ి) కది తెలుగు ( పబంధ మందలి సంస్కృత దండకము, ఇందు ముదాలంకారము (పస్ఫుటము, ఆఖరి పాదమున “అర వ శబమును అన్ధవంతముగ ప్యయోగించియు ముదా=౦కృతము చేసియుండెను. 5. పరిణావూలం కారము : పరిణావుః (కియార్డ శ్చె ద్విపయీ విషయాత తనా. అని వీని లమ్షణము ఉపమానము ఉపమేయ రూత త్వముచేత (కియా సాధన మైనయడల పరిణామాలంకారముగును, ఉదా ;- *నిగముకమల గంధముల్‌ నంధిలం చేయు” (వాండురంగ మూపహాో తా గఫ్రంతర్షతః దం.) ఇట 'వేదములనెడి కమలములు సుగంధములు కూర్చినటులు వర్లించబడినది. 2వ, శ బ్రాలంకారములు ; మ్వుక్తపద్యగ_న్తము : ప/స్తుతమగు ము_క్తపద గ)_స్తంబన నదియు గ ఎతులబరగు బదడాంతో ద సము పాదాద్యంత సు వి_స్ఫృతము పదాంత సింహ ఏకుణమనగన్‌ ఇదీ యొక యవుక భేదము, ఈ ముక్తపదగ) న్న భేదము మై పద్యమున నుదాహారించిన శ్లు గాక అనేక విధములతో నొప్పును. ఉదా ల “శ్రుమన్నహా వముంగ ళా'"కాొరు నా "నారు లవ్మీకమా

ష్క సన ధ్యా య వము ల్‌ శున్‌ కుమారీ మనోరాము ఠామాంబకీపాది రాజన్య రాజద్యశః కాము గామాహీత తీర వారాశి 'తాేశ వాగీంద) నాగేంద? మందార విందార కుందాభ? కల్లోలినీ కాశ విఖ్యాత సత్కీ 9 ముకౌా వశీ భూవీతాశాంగవాలోక సీమంతు సీమంతినీ మానసారామవాటి వనంతున్‌ వనంతావసీనాధ నంసేవితాంచత్పదాంభోజ నంభోజ రాణ సుహృ శ్లేజు తేజోమయ పాభవోడ్రాము నుద్దాము జన్యావనీ భీము భీము ప్రతాపానలా భీలి

ఇశ్తే “భోగినీ దండకి మంతయును మొదటినుండియు తుదివరకు మనోహర పదపిన్యానముత్‌ ము_కృపదగ?_స్తమై యొప్పును.

పెదతిరుమలా'చార్వుని సృంగార దండకమునను కొంతవరకు ము_క్రపద(గ_స్తము కాననగునుం

ఉదా :- *... నెవ్చెలిం జూచి నేడిచ్చటన్‌ గందుకం)డ గావింతవమూా పవింతమార్షంబుగా సిందురా యిందురాజన్నుఖీ చూతమా చూత మాలూర ఫుంజంబు మోమెత్సి మాటాడ "వీసాల బోనేల పోనే లతాతేన్వి నా యుస్కి్యయ్‌ యక్కృ_డా యక్క_డాయంగ రమ్మాా బిను౦ ఇగానగాలేని కాననాంతస్థలం బేమి స కందువాగెన్‌ మెచంగారు సనీమో మి'బే చందమా చందమామన్విడంబింప గ్రండాలాతాగార మిచ్చోటిఇన్‌ దూరమా దూరవమూాకేల నా రామ నా రామకేలింి క. సూక్తులు;

సూ క్రి యనగా రుచిరమైన చమత్కార యుకృమైన కూర్పు ఏటినే సుభామీతము లనియు సందురు, ఇట్టి సూక్తులు జన జీవనమున మిక్కుుటముగ కానవచ్చును అన్షై “తెలుగున క వృులును తమ కావ్యము లందు పిరివిగ ప) యోగించి యుండిరి, (పళ్యకముగ తనను *నానాలరుచి 'రార్థ సూ క్తినిధి యని నన్నయ ఇచెప్పకోనియుండెను ఈ సూక్షలు

816 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము బహుభంగులుగ దండకము లందును గానవచ్చును. అట్టవానిలో కొన్నిటి ను దాహరించుచుంటిని,

1. అందరుం గిట్టువా రే కదా |! (శికృన్ల క ళల్యాణాంతర్లత, దం ౨, అంభోజ నాళాంతరాళ స్పుర_త్తంతు యోగంబునన్‌ జిక్కు'నే గంధనాగంబు (భోగిసీ. దం, క. అగ్గలోదూరి బొగాయె, (పీవుల్చుపార్కు. అగ్ని (ప్రళయ, దం) క, అనంద మవూనందమె (యోశేశ్వర, దం) 5 ఆనందము చజెందుశే విందు (జార్జి (పభు పట్టాభి పే.కాం తర్షత, దంఎ 6, అఆ పాప మేకీడుగా మూడెనో (వీపుల్పుపార్కు- అగ్ని (పళయ, దం)
2. ఎండమావుల్‌ కడున్‌ నీళ్ళుగా చూతమే! ( వెంకటపతి రాయల, దం 8, వరుల్‌ బఇయోరాళినే కూడు 09 99
3. ఓచేు నమ స్తంబు (ఓటు, దం
4. కంపించునే మీ కా విషేప వాతాహతిం గాంచ నాగంబు (భోగినీ దం
5. కబ్బమందై'తె మాదబ్బరల్‌ జెల్లును (వాదవిజయాంత రత దం 150, కాంతార మే బాతికిం దావలంబు (ఉ త్తరగీ తా, దం.) 19, కానున్న 'కోర్య మ్మెటున్‌ గాక వోదు ( )
6. "'కామికాగోరు రక్తుండు ముక్తుండగున్‌ (భల్తాణ, దం.) కేర్‌, కాముక త్వంబు లేకున్న నంనార సాఖ్యంబు సిద్ధించునే! (భల్గాణ, దం,

షా ధ్యాయము [9 16. శకాయంబు విద్యున్ని కాయోస మేయంబు (భోగినీ దం.) 17. కార నిం బకార స్టంబు (అంజనేయ, దం) +5, కాలికిం బుద్దుఎం జెప్పీ (9౩ 9 19. కుపుతు9 డు దాబుట్టుగా శెక్క చైనన్‌ (శ్రీమదంబికా దం.) ౨0౮0. కూరి న్‌ వలోకంబు. ౦ ఒచ్చి వర్పించు నే? (భోగినీ, దం.) 21. కూలీలు లెక్కింపగా శక్యమే (సీత, దంఎ ఏ2, కోపంబు పాపంబుకు న్యూలమౌాజూడ (శ్రీగామ, దం) 2 యత ధర గ్రంబు యుగ్ధంబు (స్ర్ఫక న్నక ళ్వాణాంతేర్లత, దం) ఏ4, గుండెల (నసాయిగన్‌' "జేసుకొని

. కరోోయవీతూరీ అను దోవిడీ, ద౦.) ల్‌, చావుకునె)౦ండు మరిరెండు భబావులున్‌ ఉండునె? (99 9) ఏ0, చెట్టోోక్క-డై (పీఫుల్పు పార్కు అగ్ని(పళయ, దం 2౨, జగత్క-ంటక చృేదముల్‌ "వేదముల్‌ ((పబోధచందో)ద యాంతగ్షత, దం) 28. తల్లి కోవీంచి తె పిల్ల లుంగాచి రవేచువారెవ్యరు ( (మరిడమాంబా, దం.) ౨౦9, 'తాప[తయాళభీల దావాగ్నిలో [వేలు నంనారవమూ వాలు (ఉ త్తరగీతా, దం 80, దంభాల్నకె లీని ధర్మాలు గావించు (వీఫుల్పుపార్కు. అగ్ని(పళయ, దం) ఏకే దూత న్వధింపంగ రాదు ((రామ, దం) వల, ధన్యులె" "తాపసుల్‌ (౮ 99) వ్‌కీ ధర్మహేీనుండు సత్కర్మ ప్‌- నుండగున్‌ (భల్హాణ, దం) 84. ధూర్త పునంగంబు లేల! (అంజనేయ, దం) 55. నియమంబు నియమంబుతోనుండు (వెంకటపతిరాయల. దం.) ౨6. నోటిలో ము, జెముల్‌ జిందునా + (రాజగోపాల, డం)

పీలర్రీ “తెలుగులో దండక సాహిత్యము ఫ్‌, పొడురాజ్యంబు 'తొ్టాజ్యంబు గాకట్టగున్‌ ఈ (ఉ త్తరగతా,దం) ర్‌ం, పాశ్చాత్య నంబంధ మైనట వ్యామోహమం బే నదాముస్స్‌ (భఛభరతమాతే, దం.) 89. వీన్స లైరంత కాల్లంటిలో (వీవుల్చు పార్కు. అగ్ని ఇపళయ్య దం 40. పు(త మి తాదు లేతెంతుళ ధర్మం బె దావచ్చు (భల్లాణ, దం 41. పూరుమల్‌ వేగ నీలుల్‌ గడా | (భల్గాణ, దం శల మెడ్‌ గీపెట్టినా బుట్టునా 1 (వెంక టపతిరాయల, దం) 4౨, పోనానె సిద్ధాన్నమున్‌ (దోసి (ఉ తరగళా, దంం) డ్తేర్త పా/యమెవ్వారికిన్‌ బుద్భ్బుద ప్రాయమే (వాదవిజయాంత క్షత, దం శ, చాల్యంబునం దేమి ఛాష.౦చినం దండి హర్షి ౦+చు (రాజగోపాల; దం గ 46. చాహ్యామెల్లన్‌ నసిద్ధంబె (చంద)నన్నా దం) జ, భూత చేహం బసత్యంబు, 'తాచేయు ధర తు నత్యేంబు (భల్గాణ; దం,) 48, మండలాధిశ్వ రాగార సంభబారముల్‌ దూరముల్‌ (పద్మిన్‌; దం) 49, మరుం గన్న వారెవ్వరు (99 90) ఫ0, మహీశులు బహు (ప్రేయసి స క్తులు (వాదవిజయాలతేర్షత, దం.) ధ1, నూటలా నీరుమూటలు (పది నః దం) ఫల, మీాసనొలడై "డినలీ సౌఖ్యమూ్‌ (ఉ త్తరగీతా, దం) 58. మొదల్‌ మోసమయ్యింది. (భాహీయ, దం.) ఫశ "మొపామూటమనా గు బలో గైసము (పది శ్రీః దం

పష న ధ్యాయము (41) 21 55, మోహాంబులా నేటి రాగంబు లేపాటు (భల్లాణ, దం) 56. రంభచైనా దారల్‌ కడున్‌ జెకగా జూతురె

(వెంకటపతిరాయల, దం) 57. ర క్షి లేషన్నచవో ముక్తి లేదు (భల్లాణ, దంఎ 58. "రాచ దండంబు గండంబు (939 9) 50, -రాచబోరామి యింటింట బోరామికిన్‌ మూలమే (* 9) 60. 'రాజుల్‌ బహు వ్యాజులే (భోగిస్తీ దంఎ 61. రాణివానంబు లాసింతురా? (99 99) 69, రోటిలో మ_న్తముం దూర్చి రోకంటి పోటొల్ల (ఆంజనేయ; దం 68. లోకార్వినిం బూ ర్తిగా దీర్చుటల్‌ కీర్హియే గాదె! (9 $9,) 64, వట్ట వల్చుల్‌ వదిం బుట్టు నె శ (99 99) 65, వల పడ్డ మత్స్యంబు భంగి (పద్నిన్‌; దం.) 66. వారాంగనా జాతికి స్నీతియే? (99 9 67. వా ెంతవా రెంతవారైన (భెగవతాంతర్షత అకూర్క దం.) 65, వి త్తంబు మో దానే దేమి మోహాంబ (పద్నిన్‌, దం) 69, సర సమున్‌ (బహ త్తే (సతీచాల(బహే శరీ పరిణయాం౦ తర్షత, దం) 70. సిపాయీల కంకున్‌ కరోరుల్‌ కోనిస్పెబు గుంవుల్‌ (వుష్కరు దం.)

ఉపసంహారవుం

దండక మొక విశిష్టనాహిత్య (పక్రియ, సంస్కృతభెషా నంబం ధియగు మార్గ (పష్మకియ యిది. వేయి సంవత్సరముల పూర్వము తెలుగు సాహిత్యమున నడుగిడినది, అడుగు పెట్టినది “మొదలు “ఇంత్నితె పటుడింతమై'యను నటులు తన స్యరూపమును వి_స్తరింప జేసుకొనినది, 'అతెలుగువారల "క్యప(కియమొన 'ఆలియకపోవచ్చునుగాని దండక మనిన అందరకును సుపరిచితము. అట్టి తెలుగు దండక సాహిత్యము యొక్క మౌలిక స్వరూపము: కౌన్నత్యము "తెలుఫప్రుటతోపాటు, వేయి సంవ త్పెరముల నుండియు ఈ ప్రక్రియ సాాంచిన పగతి యూ సిధ్ధాంత వ్యానమున నిరూపింపటబడినది.

ఈ దండకము లెలుగు సాహిత్యమున మిక్కి-లి పాంచుర ఫ్రము నొందుటకు గల కారణము, లెలుగున అది కావ్యమైన మహాభారతము నందు నన్నయ దీనిని చేపట్టి రచెంచుటయే. ఈ దండకము నాధార ముగా గొని "లెక్కకు మిక్కిలిగా రచనలు వుట్రినవి. కావున దీనిని "దేశి సంఒంధి (పకి'యగ కొందరు తలచిరి, కాని, యిది 'దేశి నంబంధి యగు పొకియగాదన్తి మార్గ సంబంధమై అవురూప (పకియ యనియు వివిధములగు ేశీ్‌యేతివృ_త్తములను, "దేశీయ ేవతలను ద-డక (_సకియయందు చొప్పించి, రచించి, మరింత ప్రచురము గావించిఎనియు నీ సిద్ధాంత వ్యానమున నిరూవపింపబడీినది.

దండక మొక ఛందము. నంస్కృృళతభాషా నంబంధి యైనను దాన లత్ష్యములంతగా కనివీంచవు. లక్షణములు సజీవములై యున్ననిం లత్ష్యముల కం కొను లక్షణములే (పాచీనములలై నవి లభించినవి. లమ్య ములు స్వల్పముగా నుండుట నూతగొనియు; లేనుగున దీని వినత పా్రాచుక్యము నాధారముగ గొనియు; 'తెలుగునకు సోదరీ భావమలగు

కెలుగులో దండక సాహిత్యము వ్‌ బం తమిళ, కన్న డములయందు “విఅయుటను బ్రీయు, “తెలుగున లక్షణ లత్య్యములు భిన్నముగా నున్నవాటిని బట్టియు తెలుగున దండకము "దేశి నంబంధిగా భావించిరి. అందువలన సంస్కృత భాపకు పులక యగు హీందీ, "అెలుగునకు సోదరీ భాషలగు తమిళ, కన్నడముల ఎతణ ములను (గహించి, నంస్కృృతేము నుండియ్‌ తక్కి.నభాషపు లన్ని/3ని దండకప)కి'ఆయ ఆయా భాపాకవ్రులు (గహి-చిరనయు స్‌ సిద్ధాంత వ్యాసమున లము, లమ్షణ పూర్వక ముగా స్థిరక రింపబడి నది.

నన్నయ యే ముహూర్తమున దండకరచన కుపక్రమించెన్‌ "తెలియదుగాన్వి పలు సంప్రదాయములకు ప్యాతినిధ్యము నహీంచు టతోపాటు పిపిధముడైై. నేటికిని తన రచనా పభావము మాఫుచు ఒరవడియనదగిన దండకర దన యొనరించియుం డెను,

సంస్కృతమున నేగాక , 'తెలుగునను భఛ_కిఫొావమును 'వెల్డడం దు టకు దండకము తగినదిగా కవ్హబూహించిరి ఈ ఉప్హైశమును లెలుగున దండకము సంపూర్మ ముగ నెర వేర్చినది అంతియేగాక నితర _పకియల కంక నీ పికియ యుపయుకృమైనదిగ గణుత్తి కెక్కి-నది,

గ9ంధాంతర్ష్ణతముగ _ వెలసిన దండకము పండితా రాధ్యుని చేతిలో స్వతింత) ప్రకి/యూ రూపము దాల్నినది. పోతనగారి భోగిని దండకముతో సంపూర్మ స్వెచ ఎ నొందినది. వోతన సాంఘీ శేతివృ త్తి మును మానవ శృంగార పరముగ మలచగ, "పెదతిరుములాచార్వ్యులు భగ వదడంకితముగ దివ్యశృేంగారాకృృతిని రచించియుండెను గ/౦ధాంతి ర్లతములుగ సాగిన దండకములు (శ్రినాధాదుు రచనబలో (కమముగ నుపన్వాస వైఖరి దాల్చ్బగ, నమోనాకమును విడువకుండగ నే రఘు నాధాదుల రచనలలో కధకు అతుకునటులనువుగ రచింపబడినది. అచలాత 2 పరిణమూది కావ్యముల ద్య్వన్థగాను: అచ ఎ తెనుగు

వ్‌లో "లతెలుగులో దండక్ర సాహిత్యము రామాయ గాది కావ్యములతొ్‌ నచ ఏ లెనుగు రూపమునను, నిరో ఫ్ట్యాది నియమములతో చి[తకవితగను బహురూపముల నందినది. ఇంతి యేగాక స్వతంత్రము లతి స్యాతం(త్యము వహించినవి. భోగరాజ 'రానాయణమూరర్తిగారి కృష్ణకుమారి కావ్యమున "€ఖ రూపము దాల్చినదిం అద్దంక గంగాధరకవి మొదలగువారు కేవల వర్ష ననలే దీనిని వినియోగించిరి న్వతం_తములందీ వర్ష నల విషయము ఇెప్ప నలవిగాదు, అలౌకికములగు భగవదాకార చి_త్తవృత్తులను ఎందరో కఫులు గ )౦ధాంతర్లతములుగను, స్వతంత)/ములుగను గూడ నమిత ముగ వర్శించియుండిరి. ఏనినన్నిటిని సోదావారణపూర్వక ముగా నిరూ వీంచుట జరిగినది.

సంస్కృత వాజ శ్రయమున నుదృవించిన దండక (పక్రియ "తెలుగున స్యుపతిష్ట్రితమైనదని నృ్వపమాణముగ నిరూపించుటకు యధా మతి ప్రయత్నించి యుంటినని విశ్వసించుచున్నాడను,

చివరగా ఒక '-వేడికోలు, నాది పథ (పదర్శక (పయత్నము, ఈ మార్గమున నౌ త్పాహికులు మరికొందరు కృతపరి[శములైై వురోగ మింపగలరని ఆశించెదనుం

బలిశమ్‌

వ్‌ల0 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము ల్ని, 0. (శ్రీకృన్ణు భారతము వం, జం విక మాభ్యుదయము వల, 0 యాడజ్డవల్క- [0 చరితము ల, ంం న షధీయ చరితము విగ్‌, ఎం ఫీీకృన్ను రామాయణము ఏ. క. (న్తీకృష్ణ శ్రాగ వతము ల్సి కో శేశ్య్వరకవి, భోజసుతొా పరిణయము 28. గంగాధరకవి, అద్దంకి. తపతీసంవరణము 50. గిరిరాజు, దర్భా వాదవిజయము 50. గోపరాజు కొరవి, సింహాసన ద్వాతి/0శిక 8 ్టే, గొవిందాచార్యులు, అత్నకూంరి. గోవిందరామవాయ ణము 52, చిదంబరశాత్రీ, పీసుపాటి. మ్రైమవతీ విలాసము లీక. చిన శయ (బవా శ్‌ వ్‌ చేబోలు, నాద బహ శ] లకీ చెన్నకృస్తృకవి; బొడ్డచెర్ల, సతీచాల్యబ హ్మేశ్వరీ పరిణయము వీ, జక్కన, వికంవూర్క- చరిత్రము 56, తమ్మూళ్‌ ; చయూడిళకుడం, మృగశృంగ చరి(తము 87, తివము శోవిః కూచిమంచి, రుకి గో పరిణయము ఏరి, 66 రాజజేఖర విలాసము ఏలీ, క. అచ్చ లేనుగు "రాభూయ౫%అము 40, క. సిలాసుందరి పరిణయము తనే, 0 రసిక జనమనోఖి రామము ఉ2. తిమ్మన, నంది. పారిజాతాపహరణము 49. తిమ్మన, పుష్పగిరి. సమిరకుమూర విజయము 4. తివు శనృ్యపాలుడు. పరమయూగి విలాసము

అనుబ౦ధము ల్‌ల/

45. తిరుపతి వెంటకవులు, ేవిఫాగవతము

ఉర. దతోజీ, (శ్రీకృష్తార్హున సంవాదము

*7. దుగ్గన దగ్గపల్సి నాచికేతూపాఖ్యానము

48. ధూర్జటి. కాళహా_స్తీశ్వర మాహాత్మము

ఉం నన్నయ. అం[ధమహా భారతేము

50, నరసకవ్కి చెళ్ళపిళ్ళ, యామినీపూర్ణ తిల కావిలొనము

ఫ్‌ [. నరసింసౌము, విశ ్వనాధము. పహారివంశపురాణము

ర. నరసింహాచార్యులు; మాడభూపి. వల్ల ఏ్‌పల్ల, వోల్లానము

రల, నాగవీరయ్య త్రి; ముదిగొండ, శివవురాణము

ర్ట్‌ర్తే, శకాయణమూ ర్తి భోగ రాజు, కృసషాకుమూరి

5. నారాయణరావు, కాళ్ళకూరి, వరవి[కయము

56 ప్యస్టెైయ్యకవి, మావూరి. నిలకుంతలి వలానము

ఫ'7. పాపయారాధ్యుడు; ములుగు, "బేఏభాగవతము

0రి, లా సర్యమధురము

దం, పాపరాజు కంకంటి, (శ్రీమదు త్తర “రామాయణము

60, పార్యలీశ్వర శాస్త్రి, మండపాక. ఫ్రీంకృ స్టైభ్యుదయమ:

61, పార్ధసారధి ఆస్థి, అయ్యనకోటి. సత్యవి జయము

62. వురుపోత్తమకవిి నాదెళ్ళ. సో మేళ్యరీయము

౧5, . జార్జి (ప్రభు పటాభి పేకము

64, పూర్ణ్మ్మ యాఇార్యులు; రాయవర పు, 'రాజథధ్‌రజనమనోవిరా జితము

65. వేరన్న "తిః మూలా. (శ్రీముఖలింగేశ్యర ఛఫతకము

66. పోతన బమ్మెర. (శీమ డాంధ)మహాభాగ వతిము

6, . పరభద విజయము,

ఏ28 "తెలుగులో దండక సాహీత్యము 68, భగవత్క_వి, నత వోలు, రుక్మిణీ పరిణయము 69. భానుకవి. పంచతం(తి 7/0, భాస్కరాచార్య. (శ్రీ) మైశ్యపురాణము 71. భీమశంకరదా స్తు, వడ్లాది. భ_కృమందారము ల వ్లైరవకవి, _ (శ్రీరంగమవా_త్వ్వము 70, మంగయ, వద్దప_ర్హి. హానుమద్విజయము 74, మర్షనక వి, సతకంర రామాయణము 70, మల్ల న మాదయ్యగారి. రాజ ేఖర చరితము 76. వల్లయకవి. (శీరామున్తవరాజము 77, మల్ష యి, నంది, సింగన ఘంట, వరాహసపురాణము 69. అం (పబోధ చం[దోదయము 79. మల్ల య్య, సంగిశెట్టి, నర కాసురవధ యతు,ుగానము 80, మల్లారెడ్డి, కామినేని పషట్ట్బ[(కప్పర్డి చరిత, 81. మలి కార్టునుడు, మిక్కి-లి నాచిశేతూపాఖ్యానము 8 లి, మాడయ్యక ప్‌. మైరావణచరీతము 88. మాధవ రాయలు, సురభి, చందికా పరిణయము 84. మారన. మార్క౦చేయఫపురాణము 5$్‌, మృత్యుంజయక వి, ధరా గే బాపరిణయము 86. యోగానందసూర్కి ఉన్నవ, పద్నిన్‌ పరిణయము 87, రంగప్ప రాజు రామరాజు, సొంబోపాఖ్యానము 88. రఘునాధభూపాలుడు. వాల్మీకి చరితము 89. రఘునా ధాబార్యుడు, "శీవము, కులశేఖరమహీపాలచరి తము 00, రమణయ్య, అన్న౦రాజు. నంతనురాజచరి(త 91. "రామకృష్ణుడు; "తెనాలి. ఉదృటారాధ్య చరిత్ధిము

అనుబ౦ధము (49) ర20 ర క. పాండురంగ మాహాత్మ్యము 0౨, క. ఘటికాచల మాహాత్న సము ర్రశ్వ, రామచంద)శాక్రి, గడిశా స్తు,ల, సగరపు రాణము 9”, రామయమంతి%, ధరణిజేవుుఎ. దశావతారచరి్శి తము 06, లమ్మీ కాంతక్రవి, బలి జేపల్లి. _సత్యహరిశ్చం(దీయము 97, లనీ. ఉనై రాయణనొ ఆః ఆర న్‌ సోమయాజుల శివక ధాసుభాసారము 03, లమ్మీనా రాయణ శాస్త్రి, వడ్శమాని, 'దేవదేవీసోతము 90, లింగమూ ౦8, పరశురామపంతులు, నీతారామాంజనేయ ల నంవాదము 100. లింగమూ్షి, పూడిపెద్ది సువర్చలాపరిణయము 101, వరదరా చేంద)కవి, కట్టైం (శ్రీరంగమహోత్య్యము 102. ఏరభ(దకవి, చాగంటి. విశ్వేశ్వర ప్రభావము 109. వెంకటకవి, ఇందికంటి. _ (శ్రీకృష్ణదాస హృాదయోల్లానము 104. వెంకటనాధుడు బె చ రాజు, పంచతం[తము 105. వెంకయ్య, అందుగుల, నరపతివిజయనము 106. వెంకటరత్నం పంతులు, కొక్కొండ, వీల్వేశ్వరయము 107. వెంకటసుబ్బయ్య గురు. ధర్మజ్ఞ చరిత 108. వెంక(టంగ కవి. శళిశేఖా పరిణయము 109. వంగళభూపాలుడు, దామెర్ల బహులాశ్య చరిత /ము 110. "వేంకటకృష్ణకవి, కొటి కెలపూడి. దిలిపచరితి) 111, ేంళటకృష్ణయ్యః కామరాజు 'రామలీల 112, వేంకటకవి గణపవరఫుః ప్రబంధ రాజ వెంక కేశ్యర విజయ విలానము

వ్‌ ఏ0 "'ఆెలుగులో దండక సాహీత్యము 118. "వేంకటపతి, వెలిదండ్శం, రాధామాధవ నంవాదము 14 వేంకటవర దా చార్యులు; చకవ ర్లు, మాతృజ్యోతి 115. 'వేంకటాచలక్రవ్కి (శ్రీధరమ'ల్లై (బవ ]_త్తరఖండము 116, వేంళటాచలకవ్‌, (శీపాద, కొాపల్యాపరిణయము క్షే 17, 'వేంకటావార్య, అ త్సిలి, ఫ్రీవీర సేన చ3త్యము 110, వేంకటా దార్య, నిరంకుశచర్య భర తాభ్యుదయము 1190. 'వేంకటాచార్యులు; తిరుమల బుక్క_పట్టణం, అచలాత జా

పరిణయము

190, వేంకటా, నృసింహ దేవరా విచిత "రామాయణము 121. ధ్యనాధక వి; సూర్యభొట్ల * సత్యభామాపరిణయము 122, శరభలింగకవి, దివ్చూ నేనిం అలంకారచం[దోదయము 1928. శివరావమకవి, కోట. సనందోపాఖ్యానము 194 ేసూ (దిశర న. జనమంచి. సలీతిలక 125. (శ్రీనాధుడు, శృంగారవై షధము 126, వ. పహారవిలాసము కేవ, 646 శానీఖండము 1౨6, (శ్రీరాములు కెడ్డి, పూతలపట్టు కంబరామవాయణము 129, (శ్రీరాములు, విప్పరి. లింగశతకము 180. సింగరాయకవి, గోపాలుని, కిరాలార్టుసియము 1వ, సుబ్బరాయకవి, వావికొలనుః ఫ9కుమా-రాభ్యుదయము 182, అ స్ట్‌ 5 "సల్యా పరిణయము 183. సుబ్బరాయకా(క్తి, 'బేవులపల్లి, మహేంద?విజయము 185, సుబ్యహ ఫస్‌ అల్బమరాజు, భభ దాపరిణయము

అనుబ౦ధము పలి] 186. స్నుబహ్మణ్యభాగవతార్‌, పరిమి, (శ్రీకృష్ణభాగవత యత్న గాన (పబంధము 187, సూరను వెరుకువాడ,. శీిజగన్నాధ మాహాత గ్యాము 188, సూరన, వీంగలి. కళాపూర్షోదయము కలీ, సూర ఫ్రచింతామణ ఉపాధ్యాయుల, శీంమదాంధ) లలితో ఎవాఖౌ్యానము 140. సూర్యనారాయణ, బొండాడ, లమ్మీజనార్టన చర్మితము 141. నూర బ్రనా రాయణమూ_ర్హి ముల్యే- నకలానందము 149, సూర్యనా రాయణశా క్రి, "వెంపరాల, శంకర విజయము 140, ఈం మదాలన విలానము 1ఉ*ఉ. సోమనాధయాజి, పట్టమట్ట బ/హోళ్టత్తీరఖండము కేడర్‌, ఠం అం పృధుచరి_త 146. సోమనాథరాయ, ఆదిపూడి, విజయేం[ద విజయము 147. సోవుసుందరకవ్వ, నత్యవోలుం ఫీ జగదాంబా నారద పసంగ ము 1458, వానుముంతశర ౮ పొక యాజి, అబ్బ రాజుం నంది రాజు లశీ.. శె నారాయణ దీవీత చర్మిత కే43, సానుమయ్య, భుద్దాంధ) నిర్వచన నత్యావివాహము 130. వారిభట్టుు ఉ_త్తరనారసింహ ఫురాణము ముది)తములు - స్వతంత౦ములు కపి క తి

1. అప్పయ్య గంగరాజు _ పీపుల్చుపార్కు- అగ్నిప్రశియ దండకము ల, అద్ర్వైతబ్యహ్న ళా స్తు,లు, వాపిలాల్క ఆంజనేయ దండకము ల, అశ్వళ్టనారాయణరానవు; కరణం, దండకరామాయణము ర్‌ం 99 ఉ త్తరగీతా దండకము

లిఫీ2 తెలుగులో దండక సాహీత్యము 5, "కాశీపతి పోకూరి. కాఫీ దండకము 6, కూర శ్ర య్య; "వరూని కివదండకము 7. శేశవరావు, దండంరాజు, (త్రీ) మట్టపల్లి నృసింహ దండకము వ కొండమాచార్యులు, ముదివ ర్తి. రంగనాధుని దండకము 9. గోవిందుడు, మేడపల్లి. నూకాలమ్మా దండకము 10. చం దకవిం పద్మినీ దండకము 11. చిదానందకవి చం(దననా దండకము 1౨, చినతిరుమలాచార్వ్యులు, తాళ్ళపాక, అషప్టభావా దండకము 15. తిరుపతి వెంకటకవులు, ఉత్సవ దండకము (నానారాజ సందర ఛనము) 1ఉ నరసింహం, అంజనేయ దండకము 15. నరసింహం, చేపూరు దండుమారెమ్ను దండకము 16. నరసింహమూ ర్తి, లఆముజాలు విఘ్న శ్యర దండకము క ా సరన్యతి దండక ము 18. వ ఫ)ిమదాంజనేయ దండకము 19, ్లా ఫ్ర కంకర దండకము బి౦0 వా ఫి దశావతార దండకము ఏ1. నరనింహాశాజ్రి, గుంన్లూరి. ఛ్రాపీయ దండకము 9౨ సారాయణదాసు, ఆడిభట్ట. మైనూరు బేశ ప్ర)శంశా_స్తబక్రము ౨3. నారాయణరావు, కాళ్ళకూరి, (గీమజ్జగద్గురు సో, ఎెరత్నము (దండక ము) 2౨1. నృసింహశాస్తు9లు ; వేమూరి. క9-వేదాది పఇ్బు నారసింహా స్వామి దండకము ర్ట జఠర కృస్తూనద్‌ దండకము

అనుబ౦ధము వ్‌లలి

ల6. పుల్లకవి, ద్విభాష్యం, లఘుశ కి దండకము

లిగా 66+ నూకాలమ్మ దండకము

లర, ఎం వురిడమాంబ డండకము

20, న. తలుపులమ్మ దండకము

50. పూర్ణ య్యసిద్ధాంతి యడవిల్లి , గాయతీ దండకము

ఫ్‌క్షేం 'పెదలిరు మలా చార్యులు, ఆభళ్ళపాక. శృంగార దండక ము

లల పోతన, బమ్మెర. భోగివీ దండకము

ఏలి, బంగా(రాజు పాలన, జమాబందీ దండకము

కత. భీమశంకర దాసు, వడ్డాది. (భ_క్తమందారము) హారిహరనాధ దండక ము

ఏర, మంగయ్య, వద్దిపల్సి. సగూర్యదండక ము

వ్‌, రంగయ్య, గుంటి. ధూమశకట దండకము

వ్‌ రాఘవాబార్యులు, బృందావనం, కోోయవీతూరీ అను దోవీడీ దండకము

వీరి ఎ గాలివాన దండక ము

89. రామకృష్ణ్రి. గౌరావర్యుల. (గ్ర విను దండకము

40, 6. (న్‌ లమ్మ్‌ దండక ము

42, |. (శ్రీమదాంజనేయ దండకము

శ. రామదాసు. (శీ/రామదండకము

44. "రావముదాసు, దొంత,. విఘ్నెశ్వర దండకము

ఉర. రామప్పవరకపి; (ప్రసిద్ధి. (శీ సరన్వతీబేవి దండకము

46. 'రామనూ ర్హి అవనరాల రామ దండకము

లీల4్వీ "తెలుగులో దండక సాహిత్యము &'7. రామమూర్తి సాధు, శిహరి దండకము ఉరి. రామయోగి, నడిమింటి. భల్గాణ దండకము జి రామయ్య, “చీవవకొండ పద్నిన్‌ దండకము 50, రామలింగయి వముండపాక., స్‌ మహాలమహ్మీ దండకము రష. లవీ. శ్రనర సింహము, [బేత. అమ్మావారి దండక ము రల, లవీ. శ్రనరసింహము, వెన్నెలకంటి. (సత్త్రైల భ్‌ )మురాంబా మల్లి 'కార్టున నుప్రుభాత దండకము రల, న మల్లీ కార్టున సోత్రము గ్‌గ్త, 6. మల్సి కార్టున ప్రప్లి 55. లఖ్మ్మీనారాయణ శా, జంధ్యాల (శ్రిమదంబికా దండకము రగ, |. రామాయణకధా సంగ9హ దండకము ర్‌, లం నివ దండకము 53, అం (శ్రీహరి స్పుతి దండలము 50. లింగ రాజయ్య సీరామి,. భీమలింగేశ్వర దండక ము 60. వరలత్మమ్న, కనుపప్తి. (శ్రీ'బాపట్ల భావనారాయణాస్నామి వారి దండకము ౮౧, వారాకవఏ కుష్మయ, నందవై పీక. న్ట దయూడాంబికా దండకము 62. విజయగోపాలుడు, నండూరి. శి) అర్సవిల్లి సూర్యనారాయణ దండక ము 69. విశ్వనాధం, ఛ దా?ద్రిరామ దండకము 614. వీరపూరయాచార్వ్యులు; కడీయాలం ఈశ్వరమ ఛాతి దండకము 65, ఏరబిహ్నాకవి, (శ్రీరామ్‌, దత్తాతేయ దండకము. 66, ఏర'రాఘవాచార్యులు, కొంచూరి, అంజనేయదండకము, 67. ఏ లేశ్వరరావు; చుండు సరస్వతీ దండకము. 68, 'వెంకటప్పయ్యః; పొందూరు (శ్ర) చౌడిశ్వరీ అమ్మవారి దండకము,

పష స్టా ధ్యా యము 235

609, వెంక టశివయ్య,; హొమరాాజు నివ దండకము.

70. వెంక కుశ్వర రావు, తమ్మన, ఆంజనేయ దండకము,

గ వెంక కుశ్వర రావు, తమ 4న ఈశ్వర దండకము,

72, వెంక నార్యుడు, పోలిపెద్ది, తిట్ట దండకము,

73, వేంకటకవి, గణపవరపు. విద్యావతీ దండకము,

"4. వేంకట మబ్బరాయశర్శ; పన్నాల, వేంక కేశ్వర దండకము,

"5. "వేంకట ను_బహ్నణ్యశాత్రి; దుగ్గరాల, ఇంజసీరు దండకము,

6, "వేళకటాచలపతి ముదునూరు, (శ్రీ శీవరామకృ్ట దండక ము,

77. (శ్రునివానరావు, పెళ్ళూరు.. (శ్రీ గజేందిమోత్త దండకము.

9, సత్య దాసు, అల్ల కృ శివ దండకము.

70, సత్యనారాయణ, "కామవరఫు, గజాననా దండకము.

80, సత్యనారాయణరాజు, ఆచంట, రామలింగేశ్వర దండకము,

81. సత్యనారాయణరావు నండూరి (శ్రీ) వరభద) దండకము.

8 లె, న ర్వేశ్వరుడు, గుండు, కాలి దండకము,

88. సిద్దప్ప _ (శ్ర సరస్వతీబేవి దండకము,

54, సుబ్బశర శ్రి నోమయాజుల. లి పరంధామ దండకము.

85* సుబ్చారాన్టు, మార్దాని, సాయిబాబా దండకము,

86. సుబ్వారావు; వావకొలను, అంజనేయ దండకము,

0", క 99 కుమూర దండకము,

589 సు బహ్నణ్యా ధఛాగవతులు, భరతవమూత దండకము,

509, సు(బహ్మణ్య ళు; అయ్యగారి, (శ్రులలితా ముహాచేపి దండక స్తోత )౦.

90. సు(్రహ్నణ్యశాయ్రీః అవ్వారిః నరస్వల్‌ దండకము,

0, సూర్యనారాయణ, కామవరపఫు, లో గజాననా దండకము,

౮ల్పి, సూర్యనారాయణ, గడ్డం. ఆంజనేయ నండకము,

ఫ్‌ఫ6 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము: ర సోమ శేఖర రావు, వింజల. (0) చౌటేశ్వరి దండక ము. రట, పానుమంత రాయశా న్తి, వల్లూరి. ఫుష్కర దండకము, 905, హనుమంతరావు, బాపట్ల. (శ్రీ సాయిబావా దండకము. 06, హీమా (దిరంగేందు)డు; వెంక శుశ్వర దండకము. కృతీఠక రల నామములు తెలియనివి - ఉపలభ్యములు,

07, న సూర్యనారాయణ దండక ము.

08, న 'నెంక శుశ్వర దండక ము,

ఏరు న్‌ వెంక కేశంర దండకము,

క్షే00. వ మాతృశ్రీ అనసూయా'బేవి నవం 101. అ (న్రీవైల(భ వురాంబా దండకము. 102, ఎలా నీవ దండకము,

10€. వా (శ్రీ) రామ దండకము,

కే01. ఆ కృస్త దండకము,

105. వ హనుమద్దండక ము,

106. లా (శ్ర్రరామ దండక ము.

107. ఎ “నీత దండకము,

108. _ (శ్రీకృస్త దండకము,

109, లా పొగాకు దండకము

110. య ఆంజనేయ దండకము,

కేం లా కచచ్చిరంగ రాజ దండక మూ స, వ్‌ భిమేశ్వర దండక ము,

సే 15, వ తిట్ల దండక ము,

114. లా సూర్యనారాయణ దండకము.

115. లా సాయిబాబా దండక ముం

అనుబ౦ధము (ఉఠ) వ్‌ఏ 7 116, ఎ సీటు దండగరము. క్ష, ా (శ్రీ కనకదుగ్లా దండకము. అము[ద్రితములు - ఉపలబ్ధ్బములు. కర ర ఖతి వివరములు 110. 'రాఘవాఖ్యుడు రాజగోపాల దండకము, తంజావూరుసరస్వతీ మహలు, నెం. డీ, ఉం3 110, తెలియదు, దందుక్రము, ఆ నెండి 493 కే 20, వ్‌ 'రామదండక ము* అ నెంండి, 4ఉలికీ 1౨1, న “వెంకటపతి రాయల దండకము, ఇ 69 నెండి, 425 129, న. వనాహరాజ దండకము ... నెంండి, 426 195, . సూర్యదండక ము . నెంండి, 848 క్షే బి4, సుబృహ్న్మణ్య స్త్రి? (నీ) శృంగేరీ విద్యా ఆం ధసాహిత్య గరుడాది? నృసింహ భారతీం్యద పరివత్తు(వాత స్వామి దండకము (పతి నెం. 262/20 1205, రామయ్య, పద్భినీదండకము (వాత్య పతి ౨౮2/ 20 "దేవరకొండ. కే56. "ఆలియదు, హనుమ్చాండక ము ఎ నెం, 99/20 1297, ఆ దండకములు = నెం, క21/20 (న్‌ధిలమైనది 128, అలు ఫుష్ప్టళెల్యపభఫా 'తాళప్యత సెం. 187 దండకము పతి 120, న ఆంజ నేయదండకము జా నెం, 5౨ 150, వాల 5ాళికాదండక ము ఎ సెం, 218 13116 యా ఒంటిమిట్టదండక ము ఎ సెంం2ీ 05

858 'లెలుగులో దండక సాహిత్యము కేవల, ంంం నామగిరిలనీ. శ్రదంవకము ంం నెం, 1/1 195. ంం అర్యాపు రానాథ =, నెం, 1/1 దండకము 104. ఎ వాగాకుదండకము ఎ నెం, 68 185. ా మోనాశ్సీదండకము -- నెం, 180 0 క శ క్రిగణపతిదండకము . నెం, 180 11వ న రవూకాఖిందిదండకము __ నెం, £05 100, ఎ 'రామస్వామిదండకము + నెం, లిలీకి 1ల9, ఆ 'రామానుజదండకము __ నెం. 262 140, న. హనుమద్దండకము జా నెం, 90% క్షేగనే, వ . = నెం, 179 1492, వ విఘ్నెశ్వర దండకము .,.. నెం, 86 148. క. (శ్రవీరభదందండకము -__ నెం. 17 144, కృష్ణమాచార్యుడు కొవమూ శలనాటి ఎఎ నెం, 1లీ4 అకలంక దండకము 6 145. "అఆలియదు (న్రీరామదండకము _ ... నెం, 156 146, నా సు (బవ్నాణ్యదండక ము **, నెం, 19/ 147. గోవిందుడు, హనుమద్దండకము =. నెం, ల36 “148, పూర్మకవి, బాణీలు శక్రిదండకము _- నెం, 2౨86 149. "తెలియదు హనుమద్రండకము ఆం ధాహిస్టారికల్‌ రీసెర్చి సొసెట్స్‌ 'తాళపత (పతి నం. 17 150, వ సురాభాం డేశ్యర ఎ నం, క29 దండకము

అనుబంధము ఫ్‌ం9 151. రామయోగ్గి, భల్దాణదండక్రము, ఓరియంటల్‌ మాన్యు నడమింటి స్క్‌ోష్లు చే ( ఒరి, ఆటొాదరాబాదు, నెం సిసి, 8/ ఆఅముదింత ములు. అనుపలభ్యములు, కే తిమ్మన, నంది; (తిస్థలిదండకము అప్పకవి గణఫలములను వివరించుచు *నగణం బమృతాంథో నాథ "'చేవతాకంబుగాన సకలభోగ పొదంబని. లం తిష్టలి దండకము నందు “విజయనగర హేమకూటంబునన్ని లి” యని '*నంది తివు న 'చెప్పినదియుంగాక యని నంది తిమ్మన తిస్థలీ దండకమును రచించి నట్లు పేర్కొని యుండెను, అప్పకవియము, చతుర్థాశ్వాసము, వికి ౨. లివు 5 వః కూబ్రిముంచి, “ముంచి వేత కధనంబు నురియు బెక్కు కతక్తృ దండక సత్క్బృతుల్‌ పుతిభగార్చి యుల్లమల'రార పార్వతీ వల్ల భునకు భక్సినర ఏ "జేసిన భ్‌ వ్యమతిని- వివలవీలా విలానము, ప్రథమాశ్యాశము, స్ట్‌ లి, పార్వతీళ్వర శా్యశ్సి, మండపాక్‌ . “సీ మృదుపద దండకమున కరు వే మును దామర కులీనులగు వెలమ దొరల గాామంబున భూమి గాన్క_గా నిడిరగదా[” “ఆ జగదంబా దండక మూ జగదంబాలయాదయమున క

ప్‌శ0 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము వ్యూజ గతింగను విను జను దిగతి గను వినుత నేష్పిత ఫలములొ”” కవితావిశారద కోళశమాలిక్ర, ఛత)ఫురము పార్వతీశ్వర శా క్ర్రిగారు జగదంబా దండక రచన చేయుటయీ గాక ఆకుండి చిన వేంకటావ) యను పేమగల కవీశ్వరుడు ఫోరగా, (శ్రీరామ దండకమును సంస్కృృతేమున రచించి యిచ్చినట్లు నామ మాతీ/ముగ 'దెలియుచున్నది. ప్రఏియేగాక చాల సంఖ్యలో దండక ములు రచించినట్లు పెద్దలు వెప్పుదురు, టీ నత్యవోలు భగ వత్కఏి “స్‌ క్రత్ర నతళంబులు దడారానళులున్‌ దవహొవతారానళులున్‌ జూరూూడావహారణంబులు (న్రీరాజిత దండకములు జెప్పినవాడన్‌” రుకి శణీపరిణయము, అన తౌరిక, ఈతడు రచించిన దండకములు కనీసము నామవమాతౌావ శిష్టము లీనను గావు. ర్‌ం మబ్లి కార్జున పండితారాధ్యుడు = మౌని దండకము, పండితుడు మౌానిదండకవును నావుముగల యొక దండకమును రచించినట్లు వాల్కు-రికి సోమన - పండ ళా రాధ్యచరి_త నలన టజెలియు చున్నది. పండితుని రచనలలో నిదియొకటి. తృతీయాధ్యాయము వురాశేతిహాసన యుగము నందలి న్వతంత) ద-డకములలో దీని వీవరములు గలవు. 6, రంగనాదుడు = వెయ్యిపాదముల దండక ము, రంగనాధుడను ఒక కవి వేయిపాదముఐ దండకమును రచించి నట్లు పీ శీ -చేటూరి (ప భాకర శొశ్రీగారు తమ చాటుపద్య మణి

అనుబంధము వ్ర్‌ర్తే్తే చుంజరిలో ెలివీయుండిరి, దీని వివరములును తృతీయాభ్యాయమున పురాశేతిపోనయుగ స్వతంత) కృతులలో గలవు, 7, విజయ రాఘన్రుడు = రాజగోపాల దండకము *రాజనగోవాల దండక సందర ఫి ఎైదర్శిగన్న విద్వత్క_ఏంద” (పహ్లోదచరితఈ పు లీ 58, వెంకటరావు, క వికొండల, దండక్రములను గూర్చి. లెలువుదూ కే "శే వెంకటరావుగారు “మౌాభాన్క_రా మయ్య వూమంః *౨.,,.అయన కీ ర్హిశేష్ములై నా ఆయన కంరం అలా మధురఫఘటంలా వినిపిస్తూనే వుంటుంది. ఇప్పటికీ నామెవ లా” ఎన్ని దండకాలు వచ్చో ఆయనకి వరన పొర్ష గా ఆయనకు నిన్ని బేతని, జూలిన్సి గోలిని అనవ్బీండ్‌ి దండకంనుండ్‌ ఈళగర డండకందా"కా తెల్లవార్లూ చదవమన్నా చదివేవాడు ద్విపద=-ర గడ-దండక ము, భారతి, జూన్‌ 1942 రత్నావళీ పరిణయాన్ని వాసిన కవిపరు ధూర్జటి "వేంకటపతి,

• =. "చిన్నపుడే శతకాలూూ దండ కాలూ చెప్పాడు- =. ఇతని ఇతర రచ నలు చొరక లేదు, (నమ(గాం((ధ సాహిత్యం= ఆరు(ద, నం, 10 వు, 210) 0, వేంళట నరసింహావార్యులు, గోవర్ధనం, ఈయన అముది+త కావ్యము “సారంగజ్రై ల మాహాత్మ్యము నందు గ)౦ధాంతక్షతముగ నిరోష్ట్వ్రదండకము నొకదానిని రంచించిరట, దశరధ రాజనందన చగిత), పీరిక, ఫు, 48. (త్తీరగాచార్య, సాహిత్యే అ కాడమిముద్యణ,

లీశల “తెలుగులో దండక సాహిత్యము మండపాక 'కామక్షవి 1810-1872 పవీతృ వాదుల సన్నిధిని కావ్య పంచకము పూ ర్తిచేస్పి, అలంకార శా న్రుము నభ వసించి సాహీతే [ములో నారిలేరినవాడయి పెక్కు గ +0ధములు రచించెనట. , వానిలో కొన్ని

దండకములు పేర్కొ-గిదగినపి, అంధ, సంస్థానములు-సాహిత్యవి పణము. అభార్య్య తూమాటి దొణప్ప, బొబ్బిలి, పు, 508

జాల ఆ

అనుబంధవుం-ని అల అలీ

కృష్టమిళుని ప9భోధచం దోదయాంతర్షత దండకము,

జయజయ భగవన్‌ అమరచయ చక) చూడామణిశే్రణి సీరా జితో పాంత పాదద్యయాంభోజ రాజన్న ఖద్యోత కిమ్మోరిత స్వర ఫ్‌త్ర స్పురద్ధూత విభా, ని సంతాన నంత_ప్త వందారు సంసార ని దాపహాంై కదశ్చ తమామండలోద్యార నంభార సంఘట్టద9ంస్ట్రగ) కోటీస్సుర చెల చక క ంమా కాంత లోకత9యాం-

ప్రబల భుజబలోద్ధృత గోవర్ధనచ్చత, నివారితాఖండ ఖదొ్యా జితా కాండ చండాంబు వాపహాఖి వర్ష తఏసద్దో కులతా/ణ వినో లౌ శపవిశ్వప)భో_

వీబుధ రిపు వధూవర్ష వీవుంత సిందూర సంధ్యామయూర చృటోన్నాద్య నోజ్తామ దావాధి సత స్త చె ల్యేంద) వతస్థటీ పాటనాకుంర భాస్య న్న ఖకే?ణి వాణిద్వ్యయ స్త విస్తారి ర్యకృవర్షనా మగ, లోకతంయ-

తిభువన రివ్యుక్తైెటభోదండ కంగాస్థి కూటస్సుటోన్నార్డి తో ద్రాము చక? స్పురజ్ట్యతి రుల్లోసితోద్ధామ దోర్టండ ఖందేందు మూడ ప్రియ వెఢ దోరండ విభా/0తే మందాచల ముబ్బదుగ్ధాంబుధి వోవైత (శ్రీభుజవల్తీ సంగ సంకా/0త వీ్‌న _సనాభోగ స్ధల సూల ముకాపఫలో దార హోరపిభా మండల స్పురస్థ్రండ _వైకుంర భ_ర్తన్య నంసారమోహ చ్చిదం "దేహి బోధోదధయమ్‌ ేవ తుభ 9 నమః

అట

ఉపయుత్‌ (గంధ కటిక అాణాటె వ తెలుగు

క. అనంతుడు, ఛందోదర్పణము, ఫు, 63, 64, చెన్నపురి; వావిళ్ళ రామస్యామి అండ్‌ సన్స్‌, తృ, ముం, 1955,

ల, _ అప్పకవి; కాకునారి. అప్పకవయము. చెన్నపురి; వావిళ్ళ రామస్వామి శాత్రీ అండ్‌ సన్స్‌, 1962,

ల. అప్పారావు పవీయస్‌ ఆర్‌, నాట్య శా న్ర్ర ము, పదునై దవ అధ్యా యము, వు, ఉ£ీ6, హైదరాబాదు; అజంతా (వింటర్చు, 19532,

ర అశ్న్సనారాయణ, ఘట్రమ రాజు, సుందరం, ఆర్వీయన్‌, రాళ్లపల్లి వీతక లుం బెంగుళూరు; ఆంటధా (సంబర్బు, 1076.

5, _అనందమూూ_ర్హి "వేటూరి. ఆళ్ల పాక కవుల లఘుక్కతులు-వివిధ సాహితీ ప)క్రియలు. (సిద్ధాంతవ్యాసము) దండకములు, ఫు, $02..884ఉ. మోైదరాబాదు; మురశీపవర్‌ పన్‌ , (పము, 194,

౮, అరుదు. సమగాంధ+ సాహిత్యం. నం, 9, వు, 257, నం, కే], ఫు, [66 నం, 9 ఫు, 67 181.

', జయకృష్ణుబాపూజ్వీ జంధ్యాల. ఆం(ధ్ర'బేశ చరిత = భూగోళ సర్వస్వము దండక ములు (వ్యాసం) ఫుం ఉ06. నం, ౨ ప్రకా శకులు; ఊపాదరాబాదు ఆంధ రచయితల సంఘం, 1974,

8, 'తాయారవు శ మాణిక్యం "వేదవల్లి , లెనుగు సాహిత్యములో హోస్యరనము, ఫు 9. రాజమం్యడ్రి సరస్వతీ పవర్‌ ప్రింటింగ్‌ పెన్‌ ఇ ప, ము. 4965,

9, __ దండక వాజ యము (వ్యానం) పు, 1ేలిఉ-లి6, ఆంధ్ర)పతి)క; హేమలంబ సంవత్సరాది నంచిక, 1956,

10, దొఠరసామీశర + రావూరి. తెలుగుభాషలో ఛందోరీతులు, వమాలికావృ త్తములు, పు, 181, మ దాసు; వెల్లన్‌ (పెన్‌, 1069,

తెలుగులో దండక సాహిత ము (44) వీ4&్‌

||, దొరసామిశర్శ; రావూరి, 'అెనుగులో లిట్టు కవిత్వము, పు 128, ౨4. మదాంస్కుు యం, శేషాచలం అండ్‌ కంపెన్సీ, ప, ముం, 1968.

క 2 దోణప్ప, తూమాటి, అఆం(ధసంస్థానములు-సాహిత్యవపణము, ముఖ్య సంద్ధానములు, వాల్చేరు; ఆంధవిశ్వక ళాపరి పత్తు, 1969

19, వీచ్చయ్య౫ా' స్త్రి, దీపాల, చాటుపద్యర త్నాక రము, పు, 40 41

1*ఉ, పెన్దన, చితికవి. లతణసార సంగ )హము ద్వితీయాశ్వాసము. మాలిక్రా వృ _త్తములు-దండకము,. "కాకినాడ; ఆంధ)సాహిత్య పరిషత్తు. తృ. ము, 1961,

14. _ పెద్దన విన్నకొట. కావ్యాలంకారదచూడామణి. చతుగ్ధ్హూ

నము, మౌలికావృ_త్తములు; జో్యోతిష్టుతీ ముదాతుర కాల, 1$09

16. పుభాకరశత్నాస్త్రి వేటూరి. చాటుపద్య మణిమంజరి,

(ప నం, వు, 80 811

17. భీమకవి, "వేములవాడ, కవిజనాశ (యము, మాలి కావ్ఫ త్తి ములు-దండకము, చెన్నపురి; ఆంధ, సాహిత్యపరిపత్ప కటి తము 19017.

18, మాధవరామశర గొ పాటిబండ, అంధ /మహాభారతము _ ఛందః నీలము, విశేషచ ఏందములు - దండకము, ఫు, 21. లివాజ్‌ీ "పెన్‌ కే966.

19, రంగయ, కస్తూరి, ఆనందరంగ రాట్బందము,. మాలికావృ త్తి ములు-దండక్రము, చెన్నపురి వావిళ రామశ్యామిశాస్తు,లు అంజ్‌, నస్‌, 10202,

౨0, రంగాచార్యులు, చెలమచర్శ, ఆంధ/శ బరత్నా కరము, నం, ఏ, పు, 225, బెజవాడ వెంళటామా అండ్‌ కో వారిచే ప్రక టితము,

రిశరీ "కలుగులో దండక సాహిత్యము

21. _లింగయమలితి? వెల్లటూరి. సరసాంటధవృ_త్తర త్నాక రము. అముదితము మదా?సు; ఓరియంటల్‌ మాన్యుస్కిఎఫ్లు లై (బరీ నెం, డి, 820,

లీ2, వెంకటరావు, నిజదనోలు. ఆధునిక యుగము - గాంధీ సాహి త్యము- వ్యాసం ఫు 18, క్షం. అంధశపతిక ; హేవలంబనసంవత్ప రాది నంచిక,

ఏ౨. __. ఉదాహరణ వాజ్బయము- అవతారిక పు. 1. విజయ భాస్కర పబ్లి శేవన్స్‌, సికిందాబాదు; శివాజీ (పెన్‌, ద్వి మూ, 1965.

౨4, ._- పోతన ఫు 61. నేషనల్‌ బుక్‌ _టన్స్‌ [వచురణ, 1069.

25. ... ది నదరన్‌ స్కూల్‌ అఫ్‌ "తెలుగు లిటశేచర్‌, మద్యాన్‌ యూనివర్సిటీ, సీరీస్‌ నెం, 16, ద్వి, ము, 1960,

26. _ వెకటాచలపత్కి ముదునూరి పీఠిక. (శివరామక్చన్లదండక ము) ముంజుూారు 19045.

ఏ. _ "చేంకటరమణకవి, పౌ తపి. లవణ శిరోమణి, దండకము. ఫు. 165, 66. సంపా; విద్వాన్‌ రావూరి దొరసామితర ్రా “తెలుగు అకాడమి ముద+/౯, 1975,

౨8, "శేషయ్య, ఇవాగంటి. కవితరంగిణి. సం-క్‌ ఫుకల్‌ 169 సం, 6 పు 206. కవి'లేశ్వరపురం; హిందూ ధర్మశాన్రు గ9ంథాలయ (పచురణ, 1962.

౨9. _ (శ్రీరాములు విష్ప్తి. ఉమామశ్లేశ్యర శతకము. తణుకు; సౌచామిన్‌ ము దాత్సరరాల, (ప ము 1015.

క0: (శ్రీరామమూర్తి కొర్షపాటి. హౌరదా దరహోాసాలు-(నీనాదుని రనధుని, పు, 20, నంపా; అచార్య యస్వి జోగారావు. వాల్తేరు; ఆం(ఛభాయూనివర్పిటీ (పెన్‌, 1079,

తెలుగులో దండక నాహిత్యము ల్‌4/

51. సంపత్కుమారాచార్య, కోవెల, "తెనుగు ఛందోవికాసము. ఫు, 61, సికిందా?బాదు;ు అజంతా ప్రింటర్స్‌, 1965,

82, సత్యనారాయణమూర్తి పోల్యాపగడ. హోస్యతోరణము. పు శర, లి, అంధప్రబేశ్‌. సాహిల్యే అకాడమి (పచురణ, 1989,

ఏలి. సదాశివశా (స్రీ, వెల్లాల, శేషశా_స్త్రి అవధానము, వెలుగోటి వారి వంశ చరిత, ఫు, 6, చెన్నపురి శారదాంబావిలాన ము(దాక్షర శాల ద్వి, ముం 1011,

8ఉ సుబ్వ్చారావుపంతులు నంగూరి, అం(ధవాజ్మయ చరితము. దండకములు, పు, $828-64 నరసాపురం: కమలాకుటీర్‌ (ెస్‌,

5. సుబ్బారెడ్డి, మద్దూరి, తెలుగులో జాతీయోద్యము కవిత్వము. సిద్ధాంతవ్యాసము దండకములు ఫు 801, తిరుపతి రాగసుధా పచురణలు, 1982.

రర, సు(బవహ్నాణ్య శాస్త్రి, పెండ్యాల. బమ్మెర పోతన మహాకవి. సర్వజ్ఞ సింగ భూపాలుడు- వ్యాసం భారతి, జూన్‌ కే 44

లి, సూర్యనారాయణ శొక్రి; "వెంపరాల. శంకర విజయము. ఫు. 195. కాకినాడ; (శ్రీపతి (పెన్‌, 1980.

ఏ8, సోమశేఖరశర గై మల్ల ంపల్లి ం విజ్ఞానసర సన్వము'* సం. 2 పు 206

వీ స్పూ ర్షి(శ్రీ/" (శీనాధుని దండకములు, వ్యానం లీఖత (పతి; కే56

సంస్కృతము

ఉ౮౦. కాళిదాసు, ఫొ ఛాలా దండకము.

1. కృషప్ణమి[క్రుడు. ప్రబోధ చందో?దయము ఇ చతున్ధాంకము. బొంబాయి; నిర్ధయ సాగర్‌ ప్రెస్‌, 1094,

ఫ్‌48 “తెలుగులో దండక సాహిత్యము

శబ, కెదారభట్టు. వృ త్తరత్నొకరము. ద్వితీయాధ్యాయము. ఢిల్లి; భారత భారతీ (పెన్స్‌ 1926.

498. గంగాదాసు. ఛందోవుంజరి. ద్వితీయ స్పబక్రము- వారణాసి; చవౌకాంబా పెన్‌, తృ ము 1576.

44 _ 'తారానాథ తర్క_వాచన్చతి భట్టాచార్య' తర్క_వా-చస్పత్యమ్‌ చతుర్ధ భాగము" ఫు- లీఓశిప, 88. వారణాసి; చెకాంబా (పెన్‌, 10609.

46. _భరతమహర్షి. నాట్యళాన్రుమ్‌, పదిహేనవ అధ్యాయము, వృ_త్తలవమణపిభాగము. ఢిల్ట) పరిమళ్‌ పన్లిశేషన్స్‌, 11984,

47. భవభూతి. మాలతీమాఫవము, పంచమాంకము* ఢిల్లీ; మోతీ లాల్‌ బనారపీదాస్‌ పాచురణ తృ. ము 196.

48. _మధుగాదన సరస్వతి. భక్షిరసాయనము: ద్వితీయోల్లాసము. అనాల్సి సాధన గ-౦0ధ మండలి, ]$08-

49. రాధాకాంత బహచూర్‌. శఫబ్బకల్చ్బదు)మము. ద్వితీయ కాండము పు, 4/1. ఢిల్లీ: మోతిలాల్‌ బనారసీదాసన్‌ (పచురణ, 1001.

ర్‌. వి ద్యార్యాన్నామి. సంకరవిజయము. దా్యాదశవరగ్ల. (పకాశేకులు వ్యాసాా శమము; చిచ్తూరు: 1861.

రల, __ మార్క_ంజేయపురాణాంతర్గత మదాలన చరితము 2]వ అధ్యాయము- (సకాశకులు' వ్యాసాశ మము, చిత్తూరు: 1970.

కతి. ___(శ్రీమద్భాగవత ఫురాణమ్‌- దశమన్క_ంధము గోరఖ్‌ పూర్‌ గీతా పెన్‌, 1081.

రో, సార్టబేపుడు సంగీత రత్నాకరము, (పకాశకులు: యన్‌ సుబ హ్మణ్యశా స్త్రి: అడయార్‌, న (బరీ (పచురణ, మ,_ చాసు;4953ి.

ర్‌, (నీర ములు; డాసు. తెలుగునాడు, మజ+కవి దాసు (న్తీరా ములు నొ శ్రైగక సమితి, ఊపాదరాబాదు; 13/4.

తెలుగులో దండక సాహిత్యము పైశ్వ0

ఆంగ ము,

ప్‌

55, 58070, 6.9. & ౯2000061 0 ఓం 010803 12080286. 286. 3౨19, పిం01195%06 0 : సెం? ౦11. ఉ[౫71008 6600261002] $61639, ఏం00106 6610090, 19061.

ర్‌ం. మ[010, శత. ౨. 4ఉ 11130007 ౦ 5403101 1001420110. ౨2౭826. 116, మం? లిం. ౦60066 6339, ఏంం01061 6616101, 19/73.

7. మెకం01069 111203 0106100409” 00 51031116 €0
8. 9886 467. షఓం16010; ౫౦16 10101310" 01653, 19051.

58, ఏ?40901 శ₹20297202061. 92141 20027211 సేశ్‌డ6025| 1200412190102 శేలడట, 10/9.

50 5242 52౯4 4 ౦0౧20160009176 31007 01 *₹6610 116012ట0- 52002082 2006 4&£409721:2 ౪౦01910. ౬౬40- (ఆ 1, 942206. 298 6౪? ౦101; 91176060 £021౬2- 520. 1064.

ఇతరములు.

60. కన్నడ ఛందస్యన చరిత ఎడిటర్‌ * పావ్‌. ఎమ్‌ నాయక్‌, డాం సివి, కృప్టకువూమాంర్‌ (ప్రకాశకులు: కన్నడ అధ్యయన సంస్థ, మైనూరు. (సమము, 1980,

61. శేతవదాసు. నంద్‌, ప్త ఆ-మనం్నరిక. నంకలనక ర; లాలాభగ వాన్‌ దాన్‌. కానీ నాగరీ పిచారిణీ నభా, ప/ధవు నంన్క_ రణము 1956.

62, నాగవర్శ. ఛందోంబుధి. ప) కాశకులు" డీ వి, కె మూర్తి మైసూరు, ప్ర, ము, క5ీ/5.

63. __- -- ఎడిటర్‌: రామానుజ అయ్యంగార్‌ ; కణాట కావ్య కళానిధి [పకాశన్‌, 1902.

4 "తెలుగులో దండక సాహిత్యము

6౧4, తమిళ విజ్ఞాన సరస్వము. వాల్య్యూమ్‌- ర్స మద్యాసుః తమిళ్‌ "డవలప్‌ పెంట్‌ కార్పోేపన్‌, (పము. 1056,

65, 'రామచం | దశుశ్తాం హిందీ సాహిత్యకా ఇతిహోప్‌, కాళీ? నాగరీ పివారిణీ సభా ప్రథమ సంస్క_రణము 19/8,

66, రామ్‌బవాళూర్‌ భుక్తం కావ్య (ప్రదీప్‌. ప9కాశన్‌: అలహాబాదు; హిందీభవన్‌. ఎనిమిదవ సంస్కరణము. 119/8.

400460

9ర్‌! సంకఆకతాలు ఊ. ఊఉ _త్తరార్థము పు. = పుట [గంసం. వ్‌ [గంథ సంఖ్య పూ. ఎ పూర్వార్థము తృ ము. - తృతీయము [దణము [1ప. ము. - పధమ ము్ముదణము దం. = దండకము ల. _- లక్షణము ద్వి.ము. - ద్వితీయము దణము సం. = సంపుటి ప. సం. - పద్య సంఖ్య సూ. ం సూూతము వ్‌ _ మ నామమునే సూచించు గుర్తు (0 రా సవరణలు

ప్కట పంక్తి తప్పు ఒప్పు

కే ల్‌ తిలుగుతల్లిని తెలుగుతలకి

1 | "7 విషమును విషయమును

లి వ] షష్టైాధ్యాయము మషషాధ్యాయము

ర్‌ 12 దండక శబ్దము దండ శబ్రము

ర్‌ 17 ఆచట నది నొక ఆచట నది యిక

రి 12 మర్షియే మహర్షియ

రి 18 అధికాఖారముతో ఆధికాక్షరముతో కే 1 వలననే నొక వలననే యొక 10 లి నామముయొ నామమున

క్షే 15 ఆనుస్యూూతను అనుసూ్య్యూతతను 2 8 ఉపయొక్తములగు ఉపయుక్తిములగు శ్రీశ 6 వృత్తమును వృత్తము

16 18 నడిమిండి నడిమిఆటి

19 ౨4 దేశీయేవతృత్త దేశీయేతివృ త్త బ్ర 1/7 వితరణము వివరణము

బగ 89 14 ఎన్నియో నధిక ఎన్నియో అధిక రిర్‌ 8 తాశణికు లాక్షణీకు సో 4 సీ దండకీ ఈ దండక రి5 ౯ _ ధండకమునకు దండకమునళకు ర్‌0 4 మాతజ్లి మాతజ్ల గ్ర 10 చంణర్తలు ఛందఃక ర్తలు గ్ర 1 మత్తమాజ్ల మ త్తమాతజ్ల 60 86 గాలుగు నాలుగు "76 ౨2 చిన ముప్పిన మున చెప్పిన “7/9 ౨8 దండ యొక దండక మొక 06 లత [పసర ణము (పకరణము 11 లి ౨4 రావతారము రామావతారము ల్రిద్ర1 11 సంఘముదందలి సంఘమునందలి ల$ ల1 పీ?కలో పీరకలో 2506 18 దండము దండకము 250 వీ4 సప్పత తప్ప 262 ఏ పదవమునందు పద్యమునందు ౨639 15 కోందండకందబైన కోదండకంబైన వ్ర! విర దండంము దండకము 9 లల భోనులు భోగినులు [2 విని సంజాతయను సంజాతయగు 21 17 రరాక్తి రరావ్నీ 296 ర యడవివల్లి యడవల్లి రి10 10 సంహరించు సంహరించును. లివి 4 ఠానాయణ నారాయణ ఫిజి శీ బి స్ముపతిష్టిత సు (పతిస్టిత ళ్‌ పృ టంరాలయి న్నా గహ మ. వ 0 రె [1౫ ఖ్‌ // గ రో

౭౪౮6౮౦౦ ౨ఉరుతుకత కఉకగాాతుతుం. మ. 50/. టు 16 66210161 802౯66 ౧0 ౧4103 10 ౪062111 2 8006 .

౨ విా3రి0ం! 0 ౧1068180 000 1061164641 ౪00 206 02176 0౦

గ్‌ 90006 104606021272 2064 2001? ౦0148311600య, ౪1

ఎ. 6౦౧0006113 ౧౦౦6552 ₹7100 ౪౧0056 021౯6. 6 90౧౪103519 . “01107064 6 308806301003 81700 1081616 టటసం, 0.

|. వైః6ం006 100041. .

12385300 (౬21 (813 ం313 ం౯0 ఓం 280 13 1104

| ఇమ100 ౪111 002 2064 10801 10 10 1650620069 0 16 0039161107. . స్‌ /. నంగ ఆ రొ గిగి్యయశరా4 ౧40౦

ల క00 క15 206 ౦ 026003 0660 16 7061080

= 40280280, (0022 10 015 ౦౦ఖ100;6008 0 సె2%4

మం వషడ221(2 0101606 20 6౫06110686 06061 0% 0406414 €0 ౨065

౨ ౦ 0౧౧౮. పం0ం 1౧ 48 గంంస 10 0206160466 118 " ం 50౯202100317 ఇంం4౯0664 ౪10 0104102098 08706 2100536411

. (00 ౧29౮6228 10 01280 ఇస10% 216 300168 10 ౧00061,

ల 0125311664 (ఓం 2000౯64108 10 119 ౨42౧6 0౯ ౧6 . ౨ ౦090001 206 059664 ౧10130 ౪1 02410001 20200069 10 స ఈ10% 2906 676%” 20060౬ 0 676% ౦0%06 0 6 ౧౦౧౧౦81110.

[| ." 0౧13 19 2 (6313 ౧16600 163 1106 10 01082 11ల1-

ఎ +0£6 206 362063 ౦0900064016 10 198 ౮౦6410 4ం౦05-'

౨ ₹10040100 0 180%1664610. వ. నగ. తా ౪. ౮064 ౫౧4౦

[00 76% 109010 “0206214 ౬1661226 10 గౌం186ి 13

_ 1006 00806 ౪0100 [43 01 0668 $020%66 ౪౭౦9 50 2-0” 209

న ఎ. 5001218. 50 (06 ౧2౧౮616466 00216 +12%06 [0% 0210 10,

_ ౦116001088 2%6 6౫910౧౧8 6 1090162006 0 ౨40642 . వ్‌డ0172 10 0102౪ -

. ౧/౧ 5. 644౮4౧౧4