Telugu డా॥ సి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం (13వ సంపుటం) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

న. వీ వ కోన చే ి ల హుం ్ల న నాధా. ట్టు 1- థా ష్‌ న వ్‌ ష్‌ శో గ నశ లావ” "గ 4 ఖీ వ నా. శె మేడ నా -జ - నక్ష. ం _ నే ౨ | టా ఇ - +, [. క టీ ఖ ట్‌, షీ థి = నా 7 /" , గ ఎఫ

• తేయ శీ చ నం లలా. సా? స అ | న కేక! 1 ల జీ. (| రు , ఇ వలం ప గ. జొ ళా గ్‌ా కక [ క . ట్‌ శ అం గే ఫ్‌, | శ షి ర్ట న. (న స చ గ. ! కరత. లీ! . / ః్‌ "జ సట. ॥ . 5. | లను క... ల న "వ క - వై న. న క ని! +” శ 4. ఇ క్‌ హా. . క క. , శే | ఖ్‌ శ్‌ ౧ 6 వ న. క. ఇళ = -ం -న్టం టం, క న. ఎం జ అ శవ . వ్‌ ష్‌ ॥ |. క్‌ క , వ తో ల ఎ వ నల మ న శ ఎం , .. ననన. _ త. వ. బ్‌ క! మ యే. ల ల్వు కామో 4” / వాతల లా లలు అ క్‌ మన న్‌. ॥ , గ్‌. 1 ల శన / క్‌ =ళ్లవం ఈ కే లా పథ జు 2 | ః గ ఆ? ళ్‌ హి ౮ ఆగి - మస క యం నా వ్‌ శ ఈతని _ చ ళు న్‌ 4, య ( వ్‌ ము! ॥. - త్ర రి / ఎఫ్‌, లో న ల రం కా) శ ॥ 4 కన్‌ ఎ + యు వ 1 - ॥ . +త్‌ లంతా _ ॥ = శ క | అ, లన్‌ ( చ వ ॥ జీ శ ॥ ఆ . (క్‌ క క్‌ అ శ,” క క ఇ . సం త్‌ అ నట ఏ , న యాం "| ॥ క -స్లక్ష వో శ శీ ల శ న జ్‌ స! ఇక. ॥ న. క! "పా ఇ క్ష ఛ్శ ” ఖ్‌ య ॥ ॥ (= ర. షీ క్‌ ల న! మళ్ళే యో ' భ్‌ వ శ నలత వావ్‌ నా న వ _ శ జట్ల పంక) సయ. స్ట ష్‌ శ్‌, జ్‌ | శ ఇక వవ చ + న . విడో, తు నా క "గర క టి . / - లో వ యో యా “ళి క్‌ 1 1 ॥ బ్బ గ - వ షష. వ థల త్‌ ఎ ॥ అ ద కీ మ , “తవా సి వ్‌ లంట... నే స ర ౮] నా శ౮ాజ్ట లా, జ్‌ య. ఉట తా “అ ట్లో గ్‌ జా ః. | నల, లయ కేం సట? సి 0 ల పా నం. క ర మా లె టా! వ్య (తా న చా 2 లా + నః న అఖ. గ్‌ హక. ॥ ను ల్‌ శ. + మూ మ. . ళ్‌ 2 వ్‌ స్‌ స = ము న! ల! శ కా, క. . ( ఎల్వీ. | అయ యయ గం చో జీ వాత 1 ఆ , క్‌ ॥ క. ఇ కా ॥ 1 ళి క / ల " _ శతు న . రం క్‌, . శు శ | బ్‌ లైల ,. , (౯ శ్‌ స శ. ఇ . న మ్య శి అచ. టో [ వ వర... ఇ స న | ( |. ॥ న. అ ॥. కం. ల క మ? వ్‌ పట్టే 7 ల? య చ క నా క. క. జ ౧జీ" నా ర ల న. స (రకంగా . | " న లాన్తం. ళ్‌ వి " ' అతి నా వే. స | [ కం వ. _ హుడా ఎ న లూ స కళ స్‌; ్ట టో న. ఆడీ - మూ స. “ = గా సే టి. ల వ్మేబట లే ద .. “భి న ం ర గ వ లట నే? టె అటో నే, ప లవ ఎ న హయ , వని మోట ఈనిన 1 టో య్‌. కీ శ | స్థ క్ష = లా మ్య. నం | | 2 - 7 జ త్వా గం! ర. , వ క వాని . స్యా! = న! శె = మ స ? గా ల క్‌ న న్‌ తాం క క నే న స అ వ. = 11 శళ్ళ కీ బో కా లు వి ప్‌ స వ న వ ః ం. రా లకు | ము ల లాల కమ స క ర నా న్‌ యే "శా మా | జ? శం శ 110 న = గ - మై లం వ జ సం ఫం? ఇ = య సస శ డం |] క ఫల క మ యం శ మా వ్‌ య న మమత ని, వ" శళ ; క్త! వనన [| ప లల ళవనిటి వోపి కా న! శ (జా త కే “జీ. త్త! ' తృ్యృా. *1 దవ చతు . - క న లి ణల క్‌ి శ 0 క [టో ల న్నా . *: ఇ కేట్‌ ట్‌ న! జ్‌! 11 ఇం ః మ్యట న్‌ రం ( [ల చందం ఎ ఖ్‌ క పటన - న్నీ కల్‌ 1 నంట! వాచాల్‌ తత. ల | . _ య . క తవా స గో ఖే జీ క ట్ల జ న ము భి వ' టు క్‌ న వ వే న కర ౫ ॥ తి క 7 ఎ ఎవ క్రై తట జ! టే క గరి ఆ ? న ॥ ళ్‌ శె ఇల . ॥ ః రాగ రో! 1 ఆ శః . | . 1 శ , . కా + ల సి హా. టి ఆ జా జ య. న లక క్ష జ ల్‌ / తో £ ( వదలం. కావ్యకి? చ క. శ _ ఎ _ యి తత ః న! క్ష | టా ల అ. [ీ శ న | 11 సళ్ళతో ఆజ / న్‌ టి గ్‌ అ త క్‌ రు గ్‌కో పు బక చు 4 అలం నా టీ తం లప్‌ ల

• సా | ళో న్‌ జ శ కక క | 1 న్‌ ల ళ్‌. క్‌ ం టా శక్‌ ను! ల _ గే ళ్‌ ఛ్‌ | క జ్‌ య కా తజ జ. | ౮ ॥ ం జా ॥ ఇ త టూ ఎ ఆ క, నయ క - _ లా “న కాటా డా క్‌ స ః త్‌ న (౨. * _ ము టీ! అ . నొ మ్‌ / ఒం" మ. " క శ కలత క ఓ 4 నం - | ఇ! క ల. న) ఖే! మము. న్‌ా కా

డా. సి. నారాయణరిెద్ద సమగ నావాత్యం పదమూడవ సంపుటం

నవ్వని పువ్వు

అజంతా సుందరి

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్రం

విశ్వంభరా విజన్‌ పబ్లికేషన్స్‌ మార్చి 2001

(/014006-13) ౬010: న/౦ 1.600! శో క్‌ బీ554 ౬6411053; 0% 700౪150406 1 భి 0౧ ౮. 0౧6౧౧412 ఫో ట్‌

గం6; శక. 150/- (౦౪6౨6120: జుం 20 016

08 6౦౧1౬

శ1521206స%2 9201111018 0456

దే-1-435్మ 2010 ౮664 .

118020. 3%4*/జటు, కరేలం40484-500 00

20616 31120163

1520020222 110100 9601102603

౨10[౫౦,48, ₹10042జా0010%0

001166 ౬1115, కరటడ646-500 04

౮0%00566 41

౮౧1 62 6120116 డడ ఈ.10.3-13-1/403,5000434001మ0, గపరయ్య (గ్రంధాలర్యు నా న్‌్‌ జుజం[0800రర6-13 7 వాలని స 9%086 7035196. | “య! ౨29 =! కగ1166 26 సం టనో- 1012 ౧౦౧౧4౮ 5ల+10్ళ 1 సా చొ (10౦1806౧ & 144164 ౮010081 0%6|౧19ద) 21064, కరలడ030, 9||; 7/67/3300

కృతజ్ఞతలు డా,సి,నారాయణరెడ్డిగారు. జూలై 29, 2000న 70వ సంవత్సరంలో ప్రవేశించారు. 70 పైగా (గ్రంథాలు రచించిన ఆ మహాకవి సమ(గ్ర సాహిత్యాన్ని ఈ సంవత్సరం పొడుగునా సప్తతిపూర్తి వరకు (జూలై 29, 2001) 18 సంపుటాలుగా (ప్ర్యక్రియాపరంగా' వర్గీకరించి (ప్రచురించాలని విశ్చంభరా విజన్‌. పబ్లికేషన్స్‌ వారు సంకల్పించారు, ఆ వరుసలో వెలువడుతున్న సంపుటమిది.

ఈ సంపుటానికి ఆర్థిక దోహదం చేసిన శ్రీ సి. ఆనందరావుగారు కరింనగర్‌ జిల్లా మల్కాపేట [గామానికి చెందిన వెంకటరావు, జానకీదేవి పుణ్యదంపతుల కనిష్టపుుతులు. శ్రీ ఆనందరావుగారికి కరీంనగర్‌ ప ట్టణం లో విద్యార్థి దశలో డా, సి, నారాయణరెడ్డిగారితో ఏర్పడిన 'పరిచయం కాల[కమంలో స్నేహంగా పరిఢవిల్లింది. న్యాయవాదిగా. కర్షక (ప్రము ఖుడిగా, వ్యాపారదక్షుడిగా, పారి[శామికవేత్తగా కరీంనగర్‌ పురపాలక సంఘ సభ్యుడిగా తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానం (ట్రస్టుబోర్టు సభ్యుడిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ శాసనసభ్యుడగా, ర్ట న్యాయశాఖా మంత్రిగా శ్రీ ఆనంద రావుగారి. విశిష్ట కృషి. అన్నివర్గాల (ప్రజల (ప్రశంసలకు షాతమైంది, సంస్కారం, స్వాభిమానం మేళవించుకున్న ఆదర్శ వ్యక్తి ఆయన, “జానకీ దేవి మెమోరియల్‌ (ట్రస్టు వ్యవస్థాపక అధ్యక్షునిగా (క్రీడలు, విద్య, వైద్యం మొదలైన రంగాలకు నిస్వార్థంగా విశేష సహాయసహకారా. లందిస్తున్న సేవాధురీణులు శ్రీ ఆనందరావుగారు. డా. సి. నారాయణరెడ్డిగారితో వున్న మతిని పురస్కరించుకొని. శ్ర, ఆనందరావుగారు ఈ (ప్రచురణకు ఆర్థిక సౌజన్యదాతగొ వున్నందుకు వారికి విశ్శంభరా విజన్‌ పబ్లికేషన్స్‌ కృతజ్ఞతలు తెలియజేస్తున్నది,

-విశ్ళంభరా విజన్‌ పబ్లికేషన్స్‌

నాటికలు, వచన రూపకాలు, గేయ రూపకాలు

(ప్రథమ ముద్రణ: 1953 దితీయ ముద్రణ; మార్చి 2001

(1 డాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం అవతారిక

“నవ్వని పువ్వు" మొదలైన నాటికలు బహుజనాదరణ పొందినవే కావడంచేత నా పని వీటిని పరిచయం చేయడం కానేకాదు. (శ్రవ్య గేయ నాటికారచనలో సిద్దహస్తులైన శ్రీ నారాయణరెడ్డి వీటి కల్పనంలో చూపిన కొన్ని చమక్కుల్ని ఉటంకించడానికి (ప్రయత్నించడమే నేను చేయదల చుకున్న (శమ. ఉత్తమ కవి చైతన్యానికి పులకించి కవిత్యం తీరు తీరు రూపాల్ని ధరిస్తుంది. సమాజ రూపాన్ని సంస్కర్తలూ, విప్ణవకారులూ మార్చివేస్తున్నట్టే కవి కవితారూపాన్ని ఊరికే మారుస్తుంటాడు. అయితే ఈ నాటికారూపం మనకు కొత్త కానేకాదు, నాటిక అనగానే (ప్రదర్శనకు ఉపయోగపడేదని ఇంచుమించు. అందరి అభిప్రాయమూను. నాటకం దృశ్య్వమూ, (శవ్యమూను. అందుకే ఇతర కావ్యరూపాలకన్న నాటకరూపం. అత్యంత అఆదరణీయంగా వుంటుంది. చూడడానికి ఆకర్షవంతమైన వేషాలు ధరించిన పా(తలూ, వినడానికి [శవణపయమైన పాటలూ కలిసి నాటకం కదా! అయినా శ్రీ, నారాయణరెడ్డి 'కేవల (శవణయోగ్యమై రసా పాదకమేలైన నాటికలు రచించారు. పైగా _వీటిల్ఫో ప్మాతలు వచనం పలకవు - వచనంలోని సోమరితనానికి వళ్లుమండి కవి భావాలు గేయాలుగా (ప్రవహించినవి గనుక, భిన్న భిన్నార్హ స్పురణాన్ని (36836511/6 &౧0136|0౧ (ప్రత్యక్ష నాదచ్త (01/606 100౧౬! 664|1- (౧) వచనానికంటే గేయంలో అధికంగా ఉజ్జీవిస్తుంది గనక -ఈయన తన

నవ్వని పువ్వు రి నాటికలలో గేయాన్ని అఆలంబనంగా తీసుకున్నారు. నిజం ఆలోచిస్తే (శవ్యనాటికా :క ల్పనం చాలా కష్టసాధ్యమైన పని. హృదయందాకా రసా న్నీ, ధ్వనినీ చేరవేయగల ఉపాంగం ఇందు లో ఒక్క [శవణం మాత్రమే, నేత్రాలు నోరు మూసుకు కూచోవలసిందే! ఇవి మూకాభినయ పద్దతి ననుసరించి నేపథ్య గానం సహాయంతో ]ప్రదర్శించబడనూ వచ్చునని కొందరి మిత్రుల అభిప్రాయం. అయినా ఈ నాటికలలో [శవ్యత మెండుగా వుంది. కేవలం (శవ్యములుగా ఉపయోగపడ్డప్పుడు వీటికి చక్షుస్సంయోగం సాధ్యపడదు గనక పా(త్రాభినయం కనిపించకుండానే రసనిష్పత్తి అసాధ్యమని కొందరి మతం, ఈ లోపాన్ని సరిదిద్దడానికి కవి వీటిలో మాట బొమ్మల్ని (11296/189) (ప్రవేశపెట్టారు, ఈ నాటికలు వింటున్నంతసేపూ మన కళ్లముందు (నాటకం (ప్రదర్శించబడుతున్నప్పుడు కనిపించే _వేషాలకన్న _ సుందరంగా) ఈ _ బొమ్మలు మనకు సుకుమార సుందర ముఖారవిందాన్ని సిగ్గుతో వాంచుకొని, తన తల్లీ కవీ చెబుతున్న మాటల్నీ, చేస్తున్న హెచ్చరికల్నీ వింటూ దొంగప్రియుల దాగిలిమూతలాటలను గమనిస్తూ తీగజొంపం దగ్గరగా మనకు దర్శనం ఇస్తుంది. తెమ్మెర బాటల (ప్రాణము పోస్కీ కమ్మని పాటల గానము చే క్స్‌ అని పాడుతూ మనసు ఉ(రూతలూగిస్తుంది. ఇలాగా. (ప్రతిచోటా మనకు పాాతస్సురణం జరుగుతూ. వుంటుంది. ఇది అశేష శేముషీకీ నిదర్శనం, అందరూ ఇట్లా చేయలేరు. దినికి ఎంతో సంస్కారం, ప్రతిభా కావాలి.

మరో ప్రత్యేకత ఏమిటంటే - ఈయన కలంలోనుంచి కమ్మని తేనె వాగులూ, తీయని అమృత([సవంతులూ నిర్విరామంగా (ప్రవవాస్తూవుంటాయి.(ప్రతిశబ్దం తూచి. తూచి. పడుతుంది. యతులు, (ప్రాసలు, అన్నుప్రాసలు, అంత్యనీయాలు, ముక్త 'పద(గ్రస్తాలు, శయ్య, వృత్తి, రీతి మొదలైనవన్నీ వద్దంటుంటి ఈయన వెంటబడి. తిరుగుతుంటాయి. సంగీతానికి (శమకలిగించే (శ్రవణ. ధారణ శబ్దాలూ శిరీష (ప్రసన్నభావ

౦ డోఃసీ. నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం భంజకాలైనా రీతులూ మీకు ఎక్కడా కనిపించవు. మనకు తాను చెప్పదలచుకున్న .కఠినాతి కఠిన విషయాల్ని సైతం తీయగ్యా మెత్తగా మన హృదయానికి అందిస్తాడు, మనం సామాన్యంగా వినిపించుకోని అనేక ఉదాత్త విషయాల్ని మెల్లిగా మనదాకా 'చెరచేస్తాడు. మనం వినకుండా వుండలేని వాతావరణాన్ని కల్పించి మనను బెల్లించి, బులిపించి, ఊరించి తన నాటికలొని అభ్యంతర ధ్వనిని మన మనస్సుకు వినిపించి, తనపనికాస్తా ముగించుకుని గొంతు సవరించుకు 'వెళిపోతాడు. ఇది రుషులు చేసే పని, .ఈ నాడు కవులు చేయవలసిన పనీ,

+ఈయనకు జగత్తును వున్నదున్నట్టు బొమ్మతీసి దానిలో ఇది ఇదీ, ఇది ఇదీ అని చూపించడంవచ్చు. ఏది దేనికి సంకేతమో, దేన్ని చూచి ఏ అరాన్ని కాబట్టవచో+ “భిన్స్నస్యరాలు ' లో చెప్పాడు.

అ న్‌ సుధా రం భిన్న స్తం సంకేతం" గా తీయగా గంభీరంగాను మనకు వినిపిస్తుంది. ఈ రెండు బంతులూ మనను కొన్ని నిమిషాలు నిలదీసి మన భావయిత్రీ (ప్రతిభను పరీక్షిస్తాయి. మనం లోతుగా ఆలోచిస్తాము. జీవనం సంధ్య వంటిదే, కాని సంధ్యలోని ధర్మాలు జీవనంలో ఉన్నయ్యా? జీవనంలోని విశాలత సంధ్యలో ఉందీ? అయినా ఇక్కడ జీవనాన్ని సంధ్యతో ఉపమింపజేసి జౌచితిని విజ్బంభింప చేశాడు. ఆ బౌచితి ఇది;- జీవనం జననమరణాలకన్న భిన్నమైనదీ. వాటి (ప్రభావం తనపైన కలదీ; ఇవి ఒకటి తరువాత ఒకటిగా వస్తాయి కొంత విరామంగానూ, విరామం లేకుండాను, ఈ సందేహాన్ని (2౧919610 క్షణక్షణం సూచించేది జీవనమే, అది సంధ్యకాదూ మరి? అలాంటి సంధ్యను మనం తీయని గీతంగా పాడుకుని ఆనందింతాం అంటాడు కవి. ఇది భిన్న స్వరాలకు, ధ్వనులకూ సంకేతం అంటున్నాడు. ఇది పరోక్ష ప్రజాసత్తాకం (101166 06౧౧౦౦౭౦) భిన్న దృక్కోణాల్ని ఏకోన్ముఖం చేసి ఒక సార్వజనీన కార్యాన్ని సాధించడం పరోక్ష 'ప్రజాసత్తాకం అంటే, అది బోధిస్తున్నాడు. ఇది మెదడుకు మేతవేస్తున్నది. తాను చెబుతున్నది

నవ్వని పువ్వు 10 వేదాంతంకాదు.. భౌతికం, _ వాస్తవం అనడానికి _“భిన్నస్వరాలు పొడిగించాడు. ఇవీ సత్యాలు అని ఎత్ర్తిచూపాడు, .

“కాటుకమిింగిన కారుమబ్బులో

పాల వన్నె శంపా పథాలలో

నీలి నీడ నడయాడు శంపాపథంలో నీలినీడలు తిరగడం ఏంత భావోల్ప్బణాల్ని చూపిస్తుందో ఊహించండి.

నేను ఈ నాటికా సంపుటికి అవతారిక రాయడంకన్న ఇందులోని (ప్రతి పాత్రను గురించీ కొంత సవివరమైన (1౧646 వంటిది (వాయాలనుకున్నాను సారస్యతేయుల గమనిక కోసం, కాని దురదృష్టవశాన నాకు అంత సమయం లభించలేదు,

ఈ నాటకాల్లో పాత్రలు కొన్నిచోట్ల అసమర్థంగా (ప్రవర్రిస్తాయని భయపడి నారాయణరెడ్డి “కవి” పాత్రను ప్రవేశపెట్టి ఇంద్రజాలం చేశాడు. దగ్దశాంతిలో కవి పా(త్రలేదుగాని ఈ నాటికను ముగిస్తూ కవి మనకు “ధని, గా శాంతి నశించడంకల్ల అని చెబుతాడు. “దగ్హశాంతి ,

భిన్నస్వరాలు ఒక యెత్తు. నవ్వనిపువ్వు వలపురేడు మరొకయెత్తు, వీటిలో ప్రయోజనదృష్ట్యా “దగ్ధశాంతి మొదట పేర్కొనబడవలసిన నాటిక. “నవ్వనిపువ్వు” లో “మెలోడ్రామా ప్రవేశపెట్టబడడంతో కొందరికి ఇష్టం అనిపించకపోయినా ఈ అద్భుత రసం నాటికను ఒడుదొడుకుల్ల్‌ కాపాడ్డానికి ఉపయోగపడే సాధనంగా భావిస్తున్నాను నేను. ఇందులో “తుమ్మెద”, “తెమ్మెర” తప్ప “కవి” “తల్లి. సమర్హతతో పనిచేయలేదు. ఇందరిమధ్య. “పువ్వు" నలిగిపోనీకుండా కాపాడిన నారాయణరెడ్డిగారిని అభినందించాల్సిందే తప్ప నాటికలోని కవి ని కాదు. మొత్తంమీద అక్కడక్కడా కనిపించే కొరతలు ఉత్తమ నాటకాల విలువల్ని కొలిచే

11 డ్వసి. నారాయణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం కొలబద్దలను కించపరిచేంత పెద్దవిగా లేవు. ఇవి దీపం క్రింది క్రీనీడవలె అణగిపడివున్నాయి. కొన్ని వోట్ల ఇవిలెంది బావుండేది కాదేమో అనిపించేట్టు అలంకార ప్రాయంగా కూడా ఉన్నాయి. అది కవి (ప్రతిభ, ఈ నాటికలు మున్ముందు నారాయణరెడ్డిగారు రచించనున్న బృహన్నాటకాలకు. శిక్షణనిస్తాయి. “నా భావిసాధ సుందరతా ప్రశాంతి. వంటి సమాసాలు సుస్పష్ట అర్జాన్ని ఇవ్వవు, అయినా “భావి” కనుక భావించుకోవాలి.

కవి వీటిని “నాటిక లన్నా ఇవి .కావ్యాలనే చెప్పాలి, ఇవి (శవ్యములైనా (ప్రదర్శించడానికి. వలౌతాయి అంటారు కవిగారు. ఇవి మూకాభినయ పద్ధతిని నేపథ్యగానం ఊతగా (ప్రదర్శించబడవచ్చుకూడా, కేవలం (ప్రదర్శన యోగ్యంగా మాత్రమే వుండి ఉత్తమ సాహిత్యంగా. పరిగణింపబడజాలనివాటికన్న (ప్రచురణ యోగ్యములై రేడియో (ప్రసారానికీ, కొంతకాకుంటే కొంతైనా (పదర్శనానికీ ఉపయోగపడి, ఉపయోగపడుతూవున్న ఈలాటి నాటికలే నాకు 1ప్రశంసాయోగ్యములు, వీటిల్లో నాటికల 'పాళాకన్న కావ్యపుపాళా రేఖామాత్రంగా ఎక్కువేమో? అందుకే ఇవి ఉత్తమ సాహిత్యం జాబితాలోకి చేరతాయి. ఈనాడు కథలకున్న ఆదరణ నవలలకు లేనట్ట్న నాటికలకువున్న ఆదరణ కావ్యాలకు లేదంటారు కొందరు. అంత మా[తాన కావ్యం విలువ పోయిందనలేం, కాని నాటిక గౌన్‌ తొడిగి కవితా కన్యకు ఈనాటి అభిరుచికి తగిన రీతిని ఆకర్షణను కలిగించడం తప్పేమీకాదు: సమాజరూపాన్ని మార్చినట్టే కవితారూపాన్ని మార్చవచ్చు.

ఈ నాటికల్నిగూరీ, వాటివెంట శ్రీ నారాయణరెడ్డి రచననుగూర్చీ తుదిన మరో పదిబంతులు రాసీ ముగిస్తాను: ఈ నాటికల్లోను, శ్రీ నారాయణరెడ్డి ఇతర రచనల్గోనూ అన్ని చోట్లా భావస్స్ఫూర్తి నిండుగా: కనిపిస్తుంది. పాఠకుణ్ని అయోమయావస్టలో పడవేసి జవాబులు లభించ వీలుకాని (ప్రశ్నల్ని సృష్టించకపోవడం ఈయన రచనల్జొని సారస్యం, రచనాశక్తి లేనివారు, అది క్షీణించినవారూ. చేసే కొంటె విమర్శనలను

నవ్వని 'పువ్వ 12 రం(భ్రాన్నేషణ బుద్దినీ చీపురుతో పక్కకి వూడ్చేసి సాహిత్య గేహంలో శ్రీ నారాయణరెడ్డి నాటికా సంపుటాలవంటి ఒకటిరెండు. సంధ్యాదీపాల్ని ముట్టించుకుని సారస్వత కాంతిశ్రీని పెంచుకోవాలి ముఖ్యంగా తెలంగాణాలో మనం, ఇట్టి అమరఖండికల్ని శ్రీ, నారాయణరెడ్డి ఇంకా సృష్టించి తెలంగాణా సాహితి సంపదను ఇనుమడి౦పజేసి మాకు మార్గదర్శకులౌతారని ఆశ, తెలంగాణా రచయితల సంఘం

దాశరథి

13 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం

కొన్నాళ్తనుండి వేదికలపై కవితాగానంచేసే అవకాశం లభించినపుడల్లా నాటికాగానం చేస్తూ వచ్చాను. పద్యాలు పాడ్డానికి గొంతు సవరిస్తుంటే “నవ్వనిపువ్వు 1/08 అని కేకలు వినిపించేవి. రసరాణ్మండలంనుండి. సహృదయులుచూపిన (ప్రోత్సాహమే -ఈ నాలుగు నాటికల సంపుటి [ప్రచురించడానికి ఉద్దీపకమైంది. సాహితీ తేజఃకళికలముందు 'ఇవి చిరుదివ్వెలు మ్యాతమే.

ఈ నాటికలకు అవతారిక నమర్శిన శ్రీ దాశరథిగారికి మనఃపూర్వకనమస్సులు, పఠితృలోకానికి నన్ను పరిచయం చేస్తున్న శ్రీ పర్తా వెంకటేశ్వరరావుగారికి, శ్రీ ఆకెళ్లవారికి హృదయాంజలులు, పుస్తకం రూపమిచ్చిన రాజశ్లీ, సాహిత్య కళాపఠంవారికి సర్వదా కృతజ్ఞుణ్ని!:

వీటిలో నవ్యనిపువ్వు , వలపురెడు ఆల్‌ఇండియా. రేడియో "హైదాబాదునుంజ ప్రసారితములు. “భిన్నస్వరాలు. ఆం(ధ్రవారపత్రికల్‌ ప్రచురితమైంది. వీటిని ప్రచురించడానికి వారు అవకాశం కల్గించినందుకు కృతజ్ఞతలు.

నవ్వని ఐువ్వ క్షత కాలసమాధిలో

నవ్వని పువ్వు

నవ్వని పువ్వు ప్యాతలు క్‌ి న. పవనుడు

మగ డాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమగ సాహిత [0 ఓ చిన్ని మొగ్గా? చల చలని తీగె ఓ చిన్ని మొగ్గా? ఓ .కన్ని మొగ్గా?

చివురుటాకులలోన రవల రేకులలోన మంచి మధువుల నించి ఉదయభాను కరాల సుధలు జారే వేళ పాదపూజలు చెసి నిండు మమతల వెల్లి, జీవనాడులలోని నీత్రాంబువుల పోసి పాల వెన్నెలలోని

నవ్వని పువ్వ 18 పచ్చి మీగడ దీసి తన' మేని పౌరలనే నునుపాన్సుగా జేసి ఎంతా గారాబుగా ఎంతెంత డాబుగా కడుపార పోషించె మనసార 'ప్రేమించె ఎవరెవరో? ఎల తలపులలో కలవరమిడువోరెవరో? తెమ్మెర 'బాటల [ప్రాణము షాసీ కమ్మని పాటల గానము చేసీ తొలి వలపులలో గిలిగింత లిడే రవరో? రుం - రుం = రుుం-: రుం తుమ్మెదనే-

19 డాఃసి నారాయణరెడ్డి సమగ్ర, సాహిత్యం నిను వలపించే యెదనే! రుం -రుుం- రుుం- రుం నీ కనుసన్నల నీడలలోనా. నిలిచి తపించే తుమ్మెదనే నికయి నా [బతుకమ్మెదనే, నను (ప్రమించె దవా? కలలను 'రేపితి వివేనా? తలపుల నూపితి వివేనా? నీవేనా తుమ్మెద రాణా? నీవేనా తుమ్మెద రాణా? నీ మనసున నవ ప్రేమలు నాటితి నేనే- రయుం -రుుం- రుం- రుం నీ చిరునవ్వుకు వేచియుంటినే నీకైనాకము దాచియుంటినే.

నవ్వని పువ్వు 20 నీ కలగాన సుధా ధుని లోనా కిల కిల నవ్వుదునా- వలపుల రువ్వుదునా - నవ్వబ్‌కే తల్లి! మధురగీతుల పాడి మధురసమ్మును (గోల మరిగినాడే బాల? మీబోటి మొగ్గలను మెల్లగా నవ్యంచు 'హాయిగా విహరించు కాంక్షదీరినయంత కనరాడు నిచెంత నవ్వకే నాయమ న! రుం -రుుం- రముం- రం (తిన్నగా వెళ్ళిపోతాడు.)

లే డొఃసి: నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం

ఓ చిన్ని మొగ్గా?

నీతల్లి మాటలను ఆలించినాడేమొ

అదె వెళ్లుతున్నాడు కొదమ తుమ్మెదరేడు

ఓ చిన్ని మొగ్గా?

ప

ఓ గాడు చెలికాడ వేగిరమ్మీ జాడ సాగిరమ్మొకమాట వినిపింతు నిపూట,

పవనుడు?

ఏమోయి తుమ్మెదా? "పై వేసితివి కన్ను.

సరిగ ఊహించేవు

నవ్వని పువ్వు 22

సవన మి(తత్రమ నీవు నవ్వదట ఆ కోన తేనియలు నావంతు తావులే నీవంచు..

పవనుడుః బాగుంది అళిరాజ “గంధవహ " బిరుదము గై కన్నులలో సే కమ్మని తేనె క అము 1లు దాచిన దెవరో?

పవనుడు:

తావుల జిమ్మే మోవి కిన్నైరలు (మోయించనివారెవరో? కలగీతి పాడేను కే

ఐ లైర్రె డొఃసీ. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం పవనుడు: గిలిగింత సలిపేను నవ్వవే ఒకసారి నా (ప్రేమరాణీ! పవనుడు? నా వలపు బాబే! కలగీతి పాడినా గిలిగింత సలిపినా ఆకులను (గుమి నా రేకులను చిమి ననా నవ్వకే వారెంత కవ్వించిపోయినా నవ్వకే వారెంత నవ్వించ దలచినా, నవ$కే నాయమ్మ!

నవ్వని పువ్వు 02 నవ్వబోకే తల్లి! నవ్వనే నా తల్లి! నవ్యలేనో కవీ! నన్లింత 'రేపీనా నవ్వించ 'లేరింక నవ్వి నా పరువమ్ము నలిపివేయుటకన్న నవ్యకయె లోను న్న నవ్యనో తుమె ]దా! నవ్యనో తెమ్మెరా! సాగిపోనీ బాట- చల చలని తీగె తల్లి యొడిలో నూగు ఓ చిన్ని మొగ్గా! (ఆల్‌ ఇండియా రేడియో హైద్రాబాదు సౌజన్వంతో)

వలపురేడు

చ ౦(దుడు

2/7 డాఃసి.. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం దినరాజు పశ్చిమ దెసలన్న నా చూపు కొసల బందీలాయె మృదుల వాయుపథాల నా నిశానాథుండు రాని కారణ మేమొ? కలకలా నవ్వేటి కమలమ్మ కనుమూసె నాదాలు తలలూపె చివురించు యీ వేళ నా కలువ రేడింక రాక యు న్నాడేల?

లౌర: ఆకాశమంత సం. ధ్యాకాంతి కుసుమి౦ంచె

నవ్వని పువ్వు 28 నా కనుల [కాందళుకు మబ్బునావలదేల తారామనోహరుం కమ్మని లేనెల కానుక లిడగా.: కలవరపడెనో కలువ చెలి వెన్నెల వెల్లుల జలకా లాడగ వేచియున్నదో రేరాణి తిరని.వలపుల బేరాలాడగ దారిగాచెనో తారారమణి- అరుదెంచినాడు నా నీలి ముంగురుల నా బాహువల్లరుల టో బంది కాగా అల్లదే[ నా'రేడు అరుదెంచినాడు

జం డాఃసి. నారాయ ణరెడ్డి సమగ్ర 'సాహిత [9 కలువ అదుగో! నా రాజు ఉదయించె నదుగో! నా మోవి అందాల నా పరీమళ వీచి లో మునిగిపోవ నా రాజు ఉదయించె నదుగో! చల్లని చూపుల జోడు! నా ఉల్లము దోచిన రేడు] వెన్న అలన వ్వులు పల్లవి ౦చె యీ రోజు అల్లదుగో! నా రాజు చందుడు: నా వన్నెల కలువా! నా కన్నుల చలువా!

నవ్వని పువ్వు 30 వి మృదుల కపోలయుగళి నాళించితి రావే నీ మంజులహాస రవళి ఏతెంచితి నీ సన్నిధి కో తరుణ సుధానిధి

చందుడు: రావేల 'రేరాణి! రసరాగ వాణి! నీ నీల నవవేణీ టో నిల్చి పోనీ రానె వచ్చితినోయి నా (పేమరసపాయి! ఆగాగు రేబాల! ఆపు నీ సరసాల ఎవరవే ఓ కల్వ? నీకేల యిటు నిల్వ?

3 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం రము 1 చలువలరేడ రవల వెలుగులమేడ నాప్రేమ నదులీద బాగుంది నివరుస సాగదీ తలబిరుసు నా నిశానాథున్ని నడవమంటావేల? నీవు నీ కలువమ్మ చావండి యెందైన

క్‌లువ: ఎందుకే నాజోలి? కలువ రాయనిపేరు పిలువజాలరు మీరు "పేరెత్తి పిలువగా నీవు నీ తారమ్మ చేయుచుంటిరి. దగా,

నవ్వని పువ్వు ఏల:

(శుతిమించి పోయె మీ మతిలేని మాటలూ సుతరాము సహియించ మీరున్న యీ పంచ; మోహనాంగా! నీవు మూగవైనావేల?

రా కాంత అనవేల? అబ్బ! యెంతటిమాట అబ్బె నేనీనోట రేయిరాయని[ప్రాణ (ప్రేయసిని నే కాన?

కలువ

ఎంతకైనా తగుదు

నా కలువలేని ఏ కైకపల్నిని నేనె

మిడిసి పడతారింక

తప డాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం నడవండి యిటను౦డి ముడుచుకొని పదండి పొగరు చూపక మీరు గబగబా కదలండి రావోయి నారేడ! నా వలపు సరిబోడ! జాగేల నావంక రారా మనోహరా! నాతోడ బిరబిరా

నవ్వని పువ్వు 34

చ ౦(దుడు: ఆపండి మీగోల అలసిపోయితి చాల మి మువురి కయ్యాల నన్ను చంపెదరల? బాపురే! మీ బాధ నోపలేకున్నాను మీమీ (ప్రణయగాథ వినజాలకున్నాను జీవించలేనింక చేరలేనేవంక సన్యాసమును బూని సాగిపోదున్నెట్రైన నీవు లేనిది గడీయ జీవించ నో రాజ! నా యాస అడియాస జేయకో నా (ప్రియా!

35 డ్యాసి. నారోయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం తనిసిపోదును సఖా చందుడు: అటులైన నామాట అంగీకరించండి నేను చూపిన బాట పైనుండి నడవండి రేయి, .కలువ తార? సెలవియ్యి నీమాట శిరసా వహించేము నీవుచూపీన బాట నీ తోడు నడిచేము భారాణి దివిలోన కలువ నావలపు వ దివిలోన భువిలోన ముగురు నా నవ్యప్రమ

నవ్వని పువ్వు 36 మూర్తులే యౌతారు కలకాల మిటులె నను వలపించి పోతారు కలువరేడా! దేయి కలరాయడా! మేము కలహింపమే యెొడా కరగిపోయేము నీ కరుణా కరాలలో ధా' శీకరాలలో (ఆల్‌ ఇండియా రేడియో హై([దాబాదు కేంద్రం సౌజన్వంతో)

దగశాంతి 0

ళతాంతి అపరిచిత కంఠాలు

39 డొసి. నారాయణరెడ్డి ' సమ్మగ సాహిత్యం అపరిచిత కంఠాలు, సమరఘోష సమర ఘోష దానవతా వికటహేష చీకటిగుండెల జ్యలియిం చే కోస్షరుధిర పిపాస దార్తుణన్శామాజ్యాంధుల ఆరని మారణ దురాశ సమరఘోష సమరఘాష ((ప్రేల్పులు ల భీకరశబ్లాలు) శాంతి: ఎటుచూచినా (ప్రళయ చటులానగ్ని వర్షించె ఎందేగినా సమర హేషలే వినిపించె కాళరా(త్రీ జలధి 'కడతేరుటెపుడో' కాంతి తీరాలపై శాంతీ-శాంతీ సమతారుణ విభాత కమనీయ కాంతీ- పావురాపక్షాల

నవ్వని పువ్వు శ 'పల్రవించిన. శాంతి ఈ కంటకపథాల లో కదలిపోనేల? విశ వేదికపైన విశమించే శాంతి దుళ్ల్గమ వనాంతాల దూరినావా బేల?

శాంతి. దశదిశా హృదయాలు తల్లడిల్లేచోట విషజిహ్వికాగ్రాలు బుసలుకొట్టెబాట' ఎవరవో! నన్ను ని వెలుగెత్తి పిలిచేవు పగిలిపోయే గుండె నా భావి సౌధ 'సుం దరతా (ప్రశాంతి నా జీవయాత్రలో నీవె విశ్రాంతి (బతుకు బరువుల సైచి

ల! డసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం కటిక కరువుల నోర్సి కలత జెందితిమమ శ్ర ద్వేషానలజ్యాల లేసాచి 'దేశాల మసిచేసినారమ్మ మారణా[స్తాలతో తప్రజీవులలో సు ధాజ్యోతి వెలిగింప నీవె రావాలమ్మ నవశక్తి కలిగింప

శాంతి: మందారవ ల్లినై కాల్మపభాతాన కళికామతల్లినై జగతిలో నవ(ప్రేమ సందేశ మంపగా దానవత్వము గరళ దంష్టలను విప్పెగా ఈ నిరంకుశచర్య లేనాడు నశియించు మీ జీవనానంధ మానాడె కుసుమించు (ప్రేల్పులు- భీకరశబ్దాలు)

నవ్వని పువ్వు త్త,

పచ్చని. జీవన వాటుల (ప్రళయాగ్నుల కురిపించి వెచ్చని శాంతికపోతి పక్షాలను తెగ్యదుంచీ భూవక్షంలో విషరురి పొంగులు పారిననాడే నర రుధిర 1స్రోతస్విని పరుగులు తీసిననాడే. నశియించును విశ్శశాంతి నాకపుడే మనళ్ళాంతి లోకంలో క

ల్లో లం'లేపీ మానవతా. మం

దారం నలిపీ (ప్రపంచశాం తిని భగ్నంచేసే

(పపుల్ల కాంతికి దారుణకాండలు సహించలేమిక వహించలేమిక

త్తే డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం దానవత:

నా చర్యల నిరోధింప నడుం బిగించిన మనిషీ! నిప్తుతోడ చెరలాడకు నిలువున అవుతావుమసి- ఎంత తపించినా విజయ. కాంతను చేపట్టలేవు ఎంతపోరినా బంధిత శాంతిని విడిపించలేవు, శాంతిలేని మరునిమిషం చల్చారును భూగోళం శాంతిలేని మా జీవిత సాగరాల కల్టోలం శాంతియె మా పరమావధి శాంతిసుమవూ మా పెన్నిధి శాంతినెపుడు 'స శరియింతుము శాంతికొరకు జీవింతుము., ఆపు నీ ఉపన్యాసం అధథిగమించె విన్యాసం

నవ్వని పువ్వు డేగ

నీ శాంతికపోతి నిపుడె నిప్తులలో కమిరింతును (ప్రేల్పులు, భికరశబ్దాలు)

శాంతి: ఎవరో నా కనుచూపుల ఇరులతెరల సంధించిరి ఎవరో నా గుండి యపై ఇనుపచేతులను దించిరి మానవుడా! నీ శాంతిని మరచినావ. రక్షించుము దానవతా దం(ష్టల బం దీనైతిని విడిపించుము, శాంతీ- శాంతి నీ శాంతి కపోతి నిపుడె నిప్పులలో కమిరింతును శాంతీ- శాంతీ,

తీర్‌ డ్యాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం (విక టాట్టహాసం)

తంతి.

అపరిచిత కంరాలు" సమరఘోాష సమరఘోాష దానవతా వికటహేష చీకటిగుండెల జ్యలియిం న కోష్టరుధి ర పిపాస దారుణ సామాజ్యాంధుల ఆరని మారణ దురాశ సమరఘాషా,

భిన్నస్వరాలు

శీ డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం లోకం: జీవన సంధ్యాగ్‌తం భిన్నస్వర సంకేతం, కాటుక (మింగిన కారుమబ్బులో వాలవన్నె శంపా పథాలలో నీలినీడ నడయాడూ కామినీ దృగంతాలు స్వర్గ లో కాలమాట మరపంచూ "పేదవాని కన్నీటిమంటలో రాతిగుండె (ద్రవియించూ జీవన 'స ంధ్యాగీతం భిన్నస్వర సంకేతం ఇన్నాళ్లుపొంగినా యీ కళాషాత్రా ఏనాడు [కుంగునోయేమొ? చలపుటందెల మం[ద్రరావం హృదయగీతులలోనదించీ తలపుసందెల సాందదరాగం [బదుకులోతులలో నటించీ నిద్రితానందానిలమ్ముల నూచునో? అమృతమయమందార కరములసాచునో?

(పణయిని: ఓ-ఓహో((శ్రావ్యరాగాలాపన) కళాబీవి: (ప్రాకలేని తమస్సులెన్న॥ (ప్రళయ రాత్రీ (పాంగణమ్మున పలుకలేని ఉషస్సులెన్నో? (పణయిన: మధువుపొంగే వయో దర జగమ్ములవీడి వెరిగా తిరుగాడు ఓ కళాజీవీ!. ఏకాకివై ఏమి సాధింతువోయీ! కళాబీవి నా ఊహతండత్రికా నాదాలలో (మోసి

శం డొసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం నాట్యాలగంతేసి 'కేతంచీరెవరో? నాదృగంచలవీధి లో దూరిరెవరో?

(పణయిని;

ఎవరోయను సందేహం చవుకళింపనేల? ఏతెంచెను నిన్నువలచి శీతాంశుకపోల వేచియుండె నీకొరకై 'వేయికనులతో భావి లేకాంతములో సాగును నా కళారహోఘంటిక లేకాంతములో '(మ్రైోగును

నవ్వని పువ్వు 50 (పణయిని; ఏకాంతములోన కళా “రేఖ విరియదోయీ ఏకాంతములో జీవన నౌక నడవదోయీ! తాను వలచు భామినితో తరుణ కళారూపిణితో తలపుల పలకించే వె వలపులు పులకించే పూ వులదారుల సాగీ మనసు మనసు తెలుపుకొని తీరని స్వషప్నాలచూచి తీయని స్వర్గాలతూచి సుఖపడుమో కళాఖనీ! చూడుమిదో (ప్రేమరాణి- లైవా! (ప్రేయసియేనా- కళా ధ్యేయమౌట: నిజమేనా? వటపుఫాధులో - (బతుకు శత్రియంచుట నిజమేనా

ద్‌ డాఃసి: నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం (పణయిని; జానోయీ! నిజమేనోయీ! బ్రతికినరెన్నాళ్లు వృధా భారమ్ములదించి గాఢ పరిప్వంగ మృదు సు జీవితం వసంతంగా భావించుము రసికా! నా (ప్రేమ మరందంలో నడుపు హృదయనౌక నా కనుల వెలిగించు నవదీప కళికా! నా భావిజీవనా. నందాల మొలక్షా! నీ విలోకనవాహీ ని “రంగాలల్‌ , (| ాజసరాలయ న్‌. కనులార గాంతు మో రా న మ |. ఏ దరస్మితవ్ల ూా ఘా కీ వికణాలలో సా యా ళాలలిత భాష్యాలు

నవ్వని పువ్వు 5 చేర్చుకోవే నీదు మలచుకోవే నీదు వలపు కౌగిటిలోన

అనాధ. (ప్రేయసివెంబ డి వెళుతున్నావా? పవలూ రేలూ పరి[శమించీ పచ్చనిబ ౦0గరు 'పైరులుపెంచీ ('ప్రపంచవాసుల పొట్టలునింపే అనాథజీవుల మాటే మరచీ వినోదాలతో విలాసాలతో విహరిస్తానని

౨53 డాస్‌, నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం. కళాబీవి: నిండుమనసునే నిలువున ఆపే గుండియలో సం క్షోభం రేపే కానని వేదన కనిపించెనదో! దీనాలాపన వినిపించెనదో! (పణయిని; గోడున అరచే కూళలతో మనకేమి పని చీకూచింతలు చేరజాల నీ నాకమ్మే మన (ప్రేమవని అనాధ: ఎవరినెత్తురులను (మింగి జవ పెంచితిరయ్యా ఎవరివల్ల మీలో యీ

మా (పాణాలుండు వరక

మి (ప్రమ కలాఫం

క్వీడిత (ప్రజామూర్తుల

విస్మరించినారా?

చేరదీయలేరా?

(పణయినణు: వె[రికేకలను వింటూ విస్తుపోతివేల [పియా! ప్రణయవిలాసాల మాట మరిచావా కళామయా! అనాధః

(ప్రణయమ్మే నీ జీవిత పరమావధి కాదుసుమా! క్షణికసుఖం నీ కళా సర్వన్యం కాదుసుమా! (శమ; వుల (మోడు బతుకు లను చిత్రించిననాడె నిరుపేద నిట్టూర్పుల విలువల తెలిపిననాడే నీ కళకేర్చడు సౌమ్యత నిల్చును ని (ప్రత్యేకత

ర్‌ర్‌ డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం (ఎణయిను;: (పణయ విలాసాలమాట అనాధ: _ (పణయమ్మే నీ జీవిత పరమావధి కాదుసుమూ! ఆలింపగలేను నీమ హార్తినో అనాధ! అవగాహనమయ్యెను ని గాయపడిన గాధ (పయసి. యువభావాలకు హాయిని కల్పించూ (శామికుడో జగజగాల క్షామాలణగించూ అల్పకామినీ సుఖాల ఆశించగలేను నీ స్మృతిలో కళాశ్రీల నివేదింతు నేను-

నవ్వని పువ్వు ర్‌6 జీవన సంధ్యాగీతం భిన్నస్యర సంకేతం కామిని దృగంతాలు స్వర్గల్‌ కాలమాట మరపెంచూ "పేదవాని కన్నీటిమంటలో రాతిగుండె. [ద్రవియి ౦చూ జీవన సంధ్యాగీతం భిన్నస్యర సంకేతం.

అజంతా సుందరి

(ప్రథమ ముద్రణ: 1055 ద్యితీయ ముద్రణ: మార్చి 2001

ర్‌ం డ్యాసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర 'సాహిత్యం నా ఆప్తమి(తుడు, కళాకారుడు శ్రీ సోమవరం రామమూర్తి మాతృదేవి నస్మ్రత్యంకం

అజంతా' సుందరి 60 అజంతాసుందరి (సుత్తైమోత దూరాన వినిపిస్తుంటుంది. నేపథ్యంలో ఒక కంఠం నెమ్మదిగా పాడుతుంటుంది.) నేప థ్యక 06

సంసారకాస్తార

జంబాలమునుమీరి

హింసా రిరంస్తార

హితజగమ్మునుకోరి

ఏకాంతమున అజం

తా కందరములందు'

ఏపాపమంటని శి

లా ఫాలములయందు

కన్నులను నల్సి.

ఏ ఊర్వశిని విలో

కించేవు శిల్పి!

శిల్లి: _ (పరిశ్రాంతుడై అర్థని(ద్రావస్థలో)

అద్దాలవంటి శిల

లవ్యక్తముగదోచె

కనులలో మసక చీ

కటుల తరగలులేచె

61. డ్వసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం. నా అజంతాసీమ నాకరూపముదాల్సె ణము వోసికొని నిల్ఫె (భాంతియో నాలోని స్వష్నమో నాలోని సౌం దర్య దాహమో?

ఎవీరిబాల: (అందెల చప్పుడుతో క్రిందికి దిగుతూ) రంభాది అప్పురో బింబాధరలతోడ జం౦ంభారి[మైోల సం రంభించి యాటాడ ఎవరొ ననుమం(త్రించి భువికి రప్పించేరు నవత కల్పించేరు,

లలు: (ఉల్లాస సముల్లసితుడై) ఓ అజంతా సుందరీ ఓ: దిగంతమనోహరీ నాలోని భావసం ధ్యా శోణిమలమాపి నిండు. పున్నమల నం దించిన విభావరీ! ఓ అజంతా సుందరీ

అజంతా సుందరి 62 ఓదిగంత మనోహరి! నీ మేఖలాకింకి నా శిలామయజీవ నమునకుపసేచనులు నిలువెల్ల కనులతో నిన్ను చూచెదనన్న సురనాథుడనుగాను నరమా(తు డనునేను. మనసార నిన్నువ రన చేతునన్న; కవి

రమణి! శిల్సినినేను, +ఇలబాల: శిలలలో విమల చం చలలు నిల్సిన శిల్పి రాలలో నందన వ నాలు నాటిన శిల్ని సాక్షాద్విరించీ! అర్భింతుమిమ్ము ని త్యము శిరమువ౦చి. అర్భనలు నాకేల

63 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం నీ చరణ దాసుడను గానటే బేల! ఎన్ని యుగములు దాటె నిన్నుగాంచగనెంచి -ఈనాడు రవళించె నే జీవన విపంచి, నాచేతిలోని ఉలి నీ అందియల రవళి కోసరముగాదటే గుహల (మోగించినది. ఓ చంద్రబింబాస్య! నాచేతికుంచె నీ

చ్మితించ నెంచినది, (ప్రతి శిలా ప్రతిమతో భాషించి చూచితిని (ప్రతిభాషణలురాక ప్రతిమమై 'పోయితిని ఎటయచూచినా దివ్య నటనాలయమ్ములే కాని నూపురరుణ ఎందేగినా నాట్య సుందరుల భంగిమలె కాని యౌవన వికచ కాంతులే కనరావు

అజంతా సుందరి 64 నాకళలు నేటికి షప రాకాష్ట జందినవి. నారాతబతుకు మం లేకున్న నీవంటి తొణకని మ నోజ్జ యౌ వన సుధాభాండమ్ము మోసికొని వీతెంచునా నాగుండె దోచుకొన నేతెంచునా.

శైలబాల: (భక్తిభావంతో) నన్ను లాస్యదాస్యబంధ నాలనుండి విడిపించిన నాకు శాశ్వతమ్మైన క భాకాంతుల నందించిన నాకు నవ (బీ వన దా నముచెసిన ఆచార్యా! దాసిచేయు పరిచర్యల దయతో సెలవీవయ్యా! కాశిని నాముందు ఈబేలతనపు మాటల 'కేనేమనియందు,

65 డ్యాసి. నారాయణరెడ్డి 'సమ(గ్ర సాహిత్యం అంబరగంగా ఫేనస సందర్శన మ్మాతము శన కందిపోవుగాదె చెలీ! పరిచర్యల జేయుటకై (పభవించితివా దేవ! (ప్రణయ పరీరంభణకై జననమొందినావుగాని, నీ మృణాళ కోమలాంగు ళ మృదుల స్పర్శల నా (పత్యంగము కిన్నైెరలను పల్కించు విధానమైోగు. నీపరిలంబిత కుంతల నీరదాల ముసుగుదీసి నాటిన వెన్నెలచూపులు సిగ్గుబరువుచేత ఏల వ3మరించెదవో రాణి! కచభారముచేత నీవు కంపించగవలెగానీ, తరళిత చేలాంచలమ్ము సరిచేతునురావే సడలిన 'వేణీబంధం ముడివేతునురావే

ఎలబాల;

అజంతా సుందరి రర కళాదూరులైనవారు (ప్రలాపంచు వచనమ్ములు పూజ్యులైన మీరు పల్క బూనుట ధర్మమేనా? విషయ సు ఖమ్ముల కందని విశ్షపమ తపస్వులు శిల్పాచార్యుల కింతటి అల్పకామనలు తగునా? అంధుడనైపోయినాను ఏద్‌ ధర్మమో పరిశీ లించలేను చంచలాంగి! ధర్మవిచారణలెందుకు తరుణీ యీ తరుణమ్మున మర్మవేదనలు తీరును మధుర పరిప్వంగమ్మున ఆఈలబాల సల్గాపము లికనైనా తన సృష్టిని మోహించే తండి గలడె యెందైనా? నా సృష్టివానీవు

6౮ డాఃసి;, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర

ఓ సుందరీమణిీ!

ఆకసము దిగినట్టి

అమరకాంతవుగాని

మదిచెదరిపోయెనీ

మాటలుండగనిమ్ము

ఇదిగొ నీ జిలుగు ప

య్యెదను మిటగనిము శ్రే

(స్వష్నావస్థలోవున్న శిల్పి సంరంభంతో ముందుకు వంగుతాడు.

తలకు శిల బలంగా తగులుతుంది, కల కరిగిపోతుంది. అమరకాంత అదృశ్యమవుతుంది.)

నా అమరభామిని

శిలమాత్రమె నిలిచె

విలపింతునేమని?'

ఓ అజంతా సుందరీ

ఓ దిగంత మనోహరి

(గొంతెత్తి పిలుస్తుంటాడు,) నేపథ్యకంఠం: కలలోన నీ శిల్ప

ఖ౦డమే గంధర్వ

కాంతగా కనుపంచెనన్నా!

(భ్రాంతులను కల్గించెనన్నా!

నిగ్రహము లేకున్న

సంయోగమే లేని

అజంతా 'సుందరి రర సౌందర్యమే మన్న సృష్టియె తనకు సం తుప్టని (ప్రనాదించు (ప్రతిఫలము నాళించి (బతుకడు కళాజీవి, =_మృదుకళా శిల్పి: (పళ్చాత్తాపంతా ఓ శిలాబాలిక్షా నా కళాడోలికా అమలగిరి కంఠాల అమ్థానమాలికా! రాలలో గంధ ర సందర్శనముతోడ సంతృప్త నందెదను విశ్శసుందరతాగ "వేషణము శన కళను అర్పణము చేసెదను నా కళాడోలికా అమలగిరి కంరాల ఆమ్బానమాలికా ఓ శిలాబాలికా

69 డౌఃసీ, నారాయ ణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం సుగౌాతి (తొలిరేయి (ప్రియుడు తన్ను పల్కరించకపోగా నిరాశా నిహతమై మరలిపోతున్న ముగ్దాంగన సుగా(త్రి వాయుగానం: హరిచాప సౌందర్య గరిమవెలవెలబార 'షణకాంతి 'పంషార,_ చండీశ్వరుని తపము నుండి (త్రిప్పగలేక తిరిగిపోయెడు పార్య తి విధాన, మందాక్ష్మ భారావన్నమల్లై పడతి ముందుకునడిచె జాముదాటెనొలేదొ (చెలికత్తెలు సుగా(తిని కలుసుకుంటారు) ఏమే సుగాత్రి! భూ మీదేవ పుత్రీ గడియలోనే (ప్రియుని గదివీడి వచ్చితివి?

అజంతా సుందరి క0 ('ప్రణయత 0[తులు[మైోయు (ప్రథమ సంగమవేళ మదనుడు శరమ్ములకు పదునుపెట్టెడువేళ సల్గాపములు మాని సల్లాపములు మాని అరుదెంచినావేల అందాలబాల తడబాటుతోడ సుగ్యాతి: (మౌనం) కనుగొంటిమి నీదు మౌన కారణమో మానినీ! సిగ్గుబరువుతోడ (ప్రియుని చేరజాలలేదని రమణుడు లజ్ఞావళుడై రమణియ 'సరాగములా రంభించగవలెనమ్మా! కమ్మని పల్కులతో విడి యమ్ముచేతి కందించి పిమ్మట మీటగవలెనే

గ్గక్షే డ్యాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం

ప్రి యుని భావనావిపంచి. నీ జీవిత చక్రములో నిండు. వసంతము నేడే నీ బంగరు కలలకు వ న్నెలు గూర్చు దినము నేడే పాలవెల్లివంటి వలపు పారబోసు కొందువటే?

సుగ్యాతి; ఏటికి చంపెదరు నన్ను? మాటికి "పడమాటలతో ముగ్ద్హురాలనై నాథుని ముందు పల్కరించలేదు రేపటి రాతిరిజామున ప్రై యవయస (లారా! కవ్యింతును నాకాంతుని కనులవలపులూరా.

దృళ్ళుం ౭ (శాలీనుడు శయ్యామందిరంలో వుండగా సుగ్యాతి ప్రవేశిస్తుంది)

సుగ్యాతి: ఎలదంపతులు క్షౌగి ళుల చిక్కుపడురేయి కలలు నేత్రాంచల మ్ములజారు నడురెేయి

అజంతా సుందరి 72 ఏకాంతమును కోర (పయురాలిపైన ని రగ్రయయెలనొస్వామి? తాంబూల మియవే బింబాధరా యంచు పల్కవేలా స్వామి కిన్మబూనితివెమి? కిన్నరీ కంఠ్మిమో గించవే. రసగీతి యంచు పల్కవదేల చంచత్‌ ప్రణయలీల సాదపద ములు సం వాహనముసతునా గాలి కల్పింతునా?

శాలినుడు: ( నిర్లక్ష్యంగా, కనులపై న్మిద డ్‌ 'ప్పైనవోలె యెతెంచె ఏకాంత శయనమే నాకు 'సుఖమనిపించె భూపితాంగీ! కదలి

73 డొఃసి, నారాయణరెడ్డీ సమగ్ర సాహిత్యం

సుగ్యాతి: మి చరణ సాాన్నిధ్య మే నాకు పదివేలు గళమందు విమల మం తునిగిపోదేనాడు మన (ప్రేమ బంధమ్ము శారదాదేవి మ హోదారవీక్షణము చేకూర్చు ననుదినము. నాపైన నేనాడు మీ పాదగతరేణు వులు సోకునో యంచు 'వేచియుండెదనేను,

వాయుగానం: తన కాంతపైన చి త్రము మరల్చగలేక ఇంటి వారలకు సం. తృప్తి కూర్చగలేక కడకు కాంతాగృహము

అజంతా సుందరి "/ల్మీ విడిచి శాలీనుండు ఊరివెలుపలతోట లో నివాసమ్ముండు. శాలీనుడ్డు; (తోటలో పనిచేస్తూ _ ఏంత మనోహర మీ ఉద్యానము ఎంత చిత్రమి వాతావరణము చంచల మృదు పక్షాంచలములతో సంచరించెడు. చంచరీకములు సుందర సుమ మకరందధారల మి ఛిందములకు నిత్యాభిషకములు. ఎంత మనోహర మీ ఉద్యానము. ఎంత చి[తమి వాతావరణము. చెంగలువలు, గేదంగులు, లుంగల వంగమ్ములు, కురవక చంపకములు పాటల వకుళజపా సుమవల్లులు మల్లెలు మొల్లలు కొల్లలు కొల్లలు సహజశోభితోద్యానముం౦డగా మంజు లతా సీమంతిను లుండగ నందన వనమేలా బృందారక కుందరదనలేలా? వాయుగానం: ఆకాశమంత మే నలుదెసల -గర్హా ని నాదాలు చెలరేగె

గడ్‌ డొఃసీ. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర బోరనమహావర్ష ధార్మాపపాతములు కురియుచుండ సుగాతి వరునిక్షడ కరుదెంచె శాలీనుడున (సుగ్యత్రి రాకను గమనించి సాభిప్రాయంగా) సహజసౌంద ర్య మా చ్భాదనమొ శ్రనరించు షణములను ధరియించు కాంతలకు,. ఈ పూల వెలలేని ఈ పూల వలపు చేకూరునా సుగ్యాతి: (అభిమానంతో కుంచించుకుపోయి) నసము 'సైపగలేని -ఈ భూషణములేల ఈయలంకృతులేల? (తుంచివేతును వీని తో నాకుపనియేమి తోటపనిలో (ప్రియుని తోనుండగాలేమి. (నగలు పారవేసి పూలమొక్కలకు నీళ్ళు కడుతుంటుంది,) శాలీనుడు: (ఆమె సహజసౌందర్యానికి సమ్ముగ్దుడై)

అజంతా 'సుందరి 76 నగలు పారవైచి పేద నడుమున పయ్యెద బిగించి; బి్‌గిచ న్గవ అటునిటు 50 పింపగ నడకసాగించి, నీలజలధరావగు౦5 పూర్ణ్షచం[ద్రబింబమువలె పొలతి మిన్న కన్నించెను పులుగడిగిన ముత్యమై. అ పూర్వకాంతి సారించెను (సుగాత్రి వైపు అడుగేస్తూ) అడుసుతుంపరలు చెక్కిలి మేనుతీవె కంపించెను వెచ్చదనము కల్పించెద బిగికాగిలిలోన. తొగ క్‌ న్నుల జవరాలా తోటపనులు నీకేలా? ఎంత అలసినావొ వశ మింతమినికుంజాల (సుగాతతిని కాగి లించుకుంటాడు)

౮7 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం -ఈః నాటికి కరుణగల్లె ప్రాణేశ్చర నాపైన = రసహృదయమ్ముండు నౌర; రాతిబొమ్మలోనైన, గడచిన వత్సరము నన్ను, కారియపెట్టితిరేలా? కలలోపలనైన నన్ను 'పలుకరించలేదేలా?

శాలీనుడు: చందురులోని కళంకము చందమ్మున సుందరాంగి! నీ అందానికి ముసుగులు. నగలను దిగవీడినంత నవలావణ్యము పొంగెను నా లోపలి ప్రణయవాంఛ వేలదాటి యుప్వొంగెను. యమున నిర్వర్తింతు కృతక భూషలను శా శ్యతముగా వర్ణింతు తలిదం[డులేల మి

అజంతా'సుందరి 778 'పతికోరలేని సం పదలు నాకేలా? శాలీనుడు: (సుగ్యత్రి కురులను చేతితో దువ్వుతూ) ప్రకృతి లక్ష్మీశిరో మంజుటో ద్యానమే మన నిత్య నిలయమ్ము కాముకులు పఠియి౦ప సహజసౌందర్యమే సర్వదాసవ్యమ్ము. నివపర శారదవు]; నేను నిత్యము పుష్ప లోకాలస్పృష్టించి నిజమైన 'సుందరివి నీ చరిత మమరమై నిల్చుని ధాతి (పింగళి సూరన కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలోని సుగ్యాత్రీశాలీనుల కథ ఆధారంగా

గారి డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం బుతువుల రాణి బృందగీతి:

మధుమాసం మధుమాసం మృదుసుమాల పెదవులపై నిదురలేచు దరహాసం

మధుమాసం మధుమాసం

శిశిరనగ్న లతావళికి

ఘుస్పణాంబర విన్యాస 0

చివికిన రసహృదయాలకు నవయావన సందేశం

మధుమాసం మధుమాసం

సుందర వాసంతరాణి శోభలనభివర్షించి

బృందగీతి నాలో మక

రందరసము' నందించెను.

ఓ వసంత భామినీ

ఓ విలాస గామినీ

రావే నానీల నిశా జీవిత సౌదామని!

ఆజంతా సుందరి 850 మధుమాసం మధుమాసం బిమ వేల తుమ్మెదలు? పంచదార గొంతులు పలి కించవేల కోకిలలు? ,మావిమోవి. [కొ ందేనియ మాటమీటదేలా? ఏది నా వసంతరాణిే. ఇంతవరకు రాలేదా?

దృాళ్ళం 2 ఆకువన్నియ జిలుగు కోక సవరించి కొప్తులో మందార కుసుమాలు ముడిచి పండు మోదుగుపూల దండలల్లై వరకు ఇంతవేళాయె ప్రి యు డెంతగా వేచెనో? ఎంతగా వగచెనో?

ర్‌] డాఃసి నారాయణరెడ్డీ సమ్యగ సాహిత్యం ఓనా పప్రియసఖా! ఓ వ్యైత రధికా! నీ కనులవర్తింప ని [మోలనర్తింప నీతో (ప్రణయ కింక ణీ నాదములు నింప కానలను కోనలను గడచి వస్తున్నాను కరివోని తారుణ్య ఓ నా. (పై యసఖా! ఓ వైతరథికా,

ళిళిరుడు: (గబగబ (ప్రవేశించి బుతువులరాణిని చూచి)

కొలనులోని అం మొయిలులోని మిం అయారి! ఒయార మవర్షనీయం వసంతలతారిగి వరాల్మవాయం (ఆమె కెదురుగా నిలున్తాడు, ఆకురాలిన వుక్ష మటులున్న తనువుతో

అజంతా సుందరి రచ ఊడల విధాన షా రాడేటీ జడలతో ఎవరవయ్యా నీవు చేదు చూపులతో యొ గాదిగా చూచేవు. ఎవరని నను (ప్రళ్నించేవా? ఎన్నడు శిశిరుని కనలేదా? ఇన్నాళ్ళుగ హేమంతవయస్విని కన్నులెదుట నర్తించి వలిపషమ్ములు దిగలాగి వృక్షకాం తలను నగ్నమొనరించి, నీ యధరాంచలపీయూషముకై నిలిచితినో కలవాణీ! నీ నులివెచ్చని కౌగిలిలో బం దీ నౌదును. అలివేణీ! అన్నన్నా! ఎంతమాట లాడినావు శిశిరా! మాధవుడే నా జీవిత మార్గాంతర సహగామి బుతురాజే నాయెదలో

853 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం

అతికిన భాగస్వామి అన్యులకీ (ప్రేమ పాత నందించగలేను తొలగిపొమ్ము నిముషమ్మిట నిలువజాలలేను (వికటంగా నవ్వి ముందుకు నడుస్తూ జడిసెదేల బేలా! వా ల్పడపువ్వులు జారె కోపంతో నీవదనం స్తాల పంజరాల

బుతువులరాణే.: (నిస్సహాయస్టితిలో) ఓ సమీరణా! నీవై నా సహాయపడవయ్యా బుతురాజుకు నా విషాద గతినిచెప్పి రావయ్యా (గాలి వేగంగా విస్తుంది)

మాధవుడు: (దూరం నుంచి) ఓ వసంతభామినీ

అజంతా సుందరి రశ ఓ దిగంతకామిని ఎందున్నావే మరాళ మందమందగామినీ! బుతువులరాణి: శిశిరహస్తాలతో అసహాయురాలనై అలమటిస్తున్నాను గడియలో (బతుకు పం తడవుసేయకవచ్చి విడిపించి పోవయ్య! నీ కొరకు పక్షాల “పైకదలివస్తాను దించి విడిపిస్తాను ఇదొరానె వచ్చితిని బెదురేల (ప్రేయసీ? అనలవృష్టకి శిశిరు (శిశిరుణ్నీ సమీపిస్తూ) శిశిరుడా! నీయాట చెల్లబోదికపైన అగన్నిబాణాలు సం

8ిర్‌ డ్యాసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం

ధించితిని హస్తాన

ళిళిరుడు: (బుతువులరాణిని విడీచి షారిపోతాడు.)

బుతువులరాణి: మాధవా! శిశిరుండి భయసం[భమాలతో పారిపోతున్నాడు వెన్నుజూపనవాని వెంటాడబోకండి! అగ్నిబాణాలసుమ 'హాసమందించండి

మాధవుడు” (బుతువులరాణిని చేరదీస్తూ (పతిపదాన రసవీణలు పలికించే మధుబాలా ప్రతి దృగంచలాన వలపు (ప్రసరించే జవరాలా! పూలచేల మొకసారిగ కేలనంటుదునురావే నిలికళ్ళలోని రహ స్వాలు చూచెదనురావే

బుతువులరాణి: (మాధవుని కౌగిలిస్తూ) ణింతుననలతేజా! నీయెదలో నాయెద నం

అజంతా: సుందరి 86

దింతును బుతురాజా ఓ వసంతభామిని ఓ విలాసగామిని నివే నానీలనిశా

బృందగీతి; మధుమాసం మధుమాసం సర్వబుతువులల్లొ వా సంతకాలమె విశేషం మధుమాసం మధుమాసం

ఎన్నెల వాడ

(ప్రథమ ముద్రణ: 1959 ద్వితీయ ము[ద్రణ: మార్చి 2001

89 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ్యగ సాహిత్యం నేపథ్యగానం:

శరదాగమనం - శరదాగమనం

సరదాలూ సరనాలూ - విరిసిన మందారవనం 4 నిన్నటిదాకా గుండెల - నీరు నీరుగా జేసిన

నిరదాల న్మిష్కమణం - నేడే శరదాగమనం,

భుజగము శల చందమ్మున ఆ బుసకొట్టిన కొసమెరుపులు తలలువంచి ఎటకో పరు - వులు దీసిన శుభసమయం. శరదాగమనం -: శరదాగమనం.

ఈ చల్లని శరద్యాత్రిలో - ఈ సరసీ దివ్య ధాత్రిలో

ఓ చిన్ని కలువలారా! - ఓ కన్న కలువలారా!

మీరుగూడ ' నింగిలోని - తారలవలె నవ్వండి

తారుణ్యపు వెల్లులతో - తారలె అయిపోవండి,

ఓ కలువలారా! - రేకుల చెరసాలల నిదు

రించు వలపులారా! - ఓ కలువలారా!

(కొలనులో కలువ మొగ్గలు చం(దుని రాకకు నిరీక్షిస్తుంటాయి. విరహబాధ కోర్యక నృత్య గీతాలలో కాలం గడుపుతాయి,)

రారా వన్నాల దొరా - రారా. వన్నెల దొరా రారా మా గుండియలు పొం- గారా చిన్నెల దొరా! అన్నె మెరుగని పున్నెమెరుగని - కన్ని కలువల చిన్ని మనసుల నిప్తులను రగిలించి. దాగుట - నీకు న్యాయము కాదురా!

'వన్నెల వాడ 90

రారా నీ రాకక్షై మా: = రాణి తూరుపు వైపు మోమిడి

'పేరు పేరున పీలిచెరా మన -సార నిన్నే వలచెరా!

రారా వెన్నెల దొరా - రారా వన్నెల దొరా!

రాడేమే నా (ప్రియుడు - ఏడీ నా కళళామయుడు?

తెలుపరే చెలులారా ఏ - తెంచునా అమృతాలయుడు,.

రెండు. నెలలైపోయెగాదే - రేయిరాయని జూడలేదె!

ఈ శరన్నిశలోన సైతము - నా శశాంకుని జూడలేదే!

ఎంత నిరయుడాయెనే రేడు - ఎంతగానో పిలిచినా రాడు.

కన్నులను అరమూసి చం[దుని - కై తపించెదవేల రాణీ?

మించు తారల వీడి భువి కే - తెంచునా మన వెరిగానీ. రాణ్‌

చెలియరో మనరాజుపై నిం - దలను వేయగ బూనకమ్మా!

కలువ కన్నెలపైన [ప్రాణ - ములను నిల్పినవాడు సుమ్మా!

ఎన్నామారులు మనల కలియగ - మిన్నులను దిగ సాగినాడే,

మదగజము శలవంటి "మేఘా. - లెదురునిల్వగ ఆగినాడే.

నేడు శరదవతరణ మయ్యెను - నీరదమ్ములు బీరువోయెను,

నిజముగా మన చందురుడు మరు - నిముసమున నేతెంచునమ్మా,

అతడు వచ్చెడు నంతలో - నృత్యములతో మైమరచి పోదము,

అతడు రాగానే పరీమళ - మతిశయిల్లగ నవ్వుకొందము.

రారా వెన్నెల దొరా! - రారా వన్నెల దొరా!

న్‌ డ్వాసి. నారాయణరెడ్డీ సమగ్ర సాహిత్యం కలిక్షి నవ్వుల కింకిణులతో - వలపు మోవుల కిన్నెరలతో కలువ నెలతలు నాట్యమాడిరి - కల గళము శల నెత్తిపాడిరి, రారా వెన్నాల దొరా! - రారా వన్నెల దొరా! ఎడదలోపల సుడులు దిరిగెను - గడుసు భావనలూ.... నరము నరమున తురగలించెను - తరుణ యావనమూ,; రారా వెన్నెల దొరా! - రారా వన్నెల దొరా! చం(దుడు:- ఉదయిస్తూ (ప్రాచీ గిరీం[ద శిఖ =. ర (ప్రథమ సోపాన మున తొల్లిపాద మ - ల్లన వేసితినా లేదా? ఎటనుండి వినిపించె - నీ బృందగానమ్ము? ఏ అప్పురసల అం - దెల కుణుక్యాణమ్ము? ఎటనుండి వినిపించెనో? రారా వెన్నిల దొరా! - రారా. వన్నెల దొరా! (మైయజాలని హృదయగాన - మ్మున ధ్యనించితిమి. మోయజాలని ప్రణయభార - మ్మున తపించితిమి. రారా వెన్నెల దొరా! - రారా వన్నెల దొరా!

వన్నెల వాడ 02 చరదుడు:- “ఓహో నా కలువ కన్నెలార్నా! - ఓహో నా వలపు వన్నాలారా! మీయార్తరవమ్ము గుండె - లోయలోన మార్షాగెను. మీ కలగానమ్ము మనసు - లొ కలవర మిడ నాగె ను. మీతో నడయాడుట కిది = గో తరలెద నీ క్షణమున, మీ చేతుల చేయిడి పయ - నించెద ని నిశీధమున. ఓహో నా కలువ కన్నెలారా! - ఓహో నా వలపు వన్నెలారా! కలువ1:= అదుగో అదుగో రాణీ! - ఉదయాచల ఫాలమందు ఎవరే? ఇంక నెవ్వరే - ఇందు మూర్తియే. నిజముగనే నాథుడు క - న్నించెనటే చంద్రముళీ! ఆనంద్యాశువుల వలన - కానజాలనైతి సథీ! ప్రాణేశ్వర! గగనసీమ - 'పై నిల్చుట తగునా? ని (ప్రేయసి కొరక్రైనా - నింగినుండి దిగవా? ఎన్ని యుగములాయెను ని - న్నే జపించుచుంటి, మొలక వలపులన్ని నీకు - ముడుపుగట్టీ యుంటి. కలువలు:- రారా వెన్నెల దొరా ! - రారా వన్నెల దొరా!

93 డ్వాసి, నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం (మేఘం చం(దుణ్ణీ కప్పేస్తుంది. కలువలు వెలవెల బోతాయి? అయ్యయ్యో మనరాజును - ఆవరించె మేఘుడు, మన బాధామయ గాథను -వినువా డింకెవ్వడు? ఇంకెక్కడి ఇందుమూర్తి - యే కలువల రాణీ! కలుషాత్ముడు మేఘుడదో - కబళించెను (ప్రియుని, ఏమేమీ మేఘుడు (ప్రా - ణేశ్వరు నెడబాపెనా? మన తేనియ గుండెల విష - మయ కీలలు లేపెనా? ఈ నాటికి మన కోరిక - లెండమావు లేనా? ఇందుమూర్తి:సంయోగం - ఎగిసిన కలయేనా? పంచభూతములే మనకు - పరమాప్తము లెపుడు వారిలోన మేఘాలకు - వైరి వాయువిభుడు. వాయుదేవ ! మా మొర నీ - వైన ఆలకించవా? మా చం(ద్రస్వామిని దయ - తో చెరవిడిపించవా? (ప్రబల యుంరయూమారుతం వీస్తుంది.)

నేప థ్వ్యగాన 0:-. కలువ 'నెలతల గుండి = కలచు ఆర్తరవమ్ము తన యెడదలోన సుడు - లను కల్లజేయంగ అదిగొ పవనస్వామి - అతివేగమున ముందు కురికి మేఘుని మెడలు - విరిచి నేలకు (దస. పూల గుచ్చము లీల = షొలిచె రాకేందుండు, చందురుని వెలుగు హా = సాలు సోకినయంత విరహ మూర్చితలైన - వేల. కలువలు లిచె.

వెన్నెల వాడ ర్త అదుగో వెన్నల రాయడు - కలువల రాణీ అదుగో వన్నెలరాయడు మన కొరకు ఆకాశ గమనము -' మాని (క్రిందికి దిగెను చూడే.. సరసిలో మనతోడ [క్రీడలు - సలుపగా విచ్చేసినాడే! రారా వెన్నెల దొరా! - రారా వన్నెల దొరా! చం(దుడు:- ఓహో నా కలువ కన్నెలారా! - ఓహో నా వలపు వన్నైలారా! మీరు చకోరములవోలె - మిన్నులపైకెగిసిరారు = తారలవలె మీరంబర' - ధామమ్మున నిలువలేరు, అందులకే మీకొరకై - అవతరించినాను భువికి. అందరమూ కలిసి శరద్‌ - యాత సల్పుదాము దివికి, క్షణముసేపు సరసిలోన - జలకేళిక లాడుదాము క్షణముసేపు భూమిపైన - స్వర్గమ్మును దించయుదాము. ఓహో నా కలువ కన్నెలారా! - ఓహో నా వలపు వన్నెలారా! (చందుడు ఒక్కొక్క కలువను స్పృశిస్తాడు. కలువలు కిలకిలా నవ్వుతాయి, కొలనిల్‌ నీళ్లు గలగల ధ్వనిస్తాయి,) కలువలు:?- వెన్నెల దొరా చిన్నెల దొరా! - వన్నెల కలువల కన్నెల దొరా! రాణ్‌:- గుండెలలో దాగుండిన (ప్రేమల - దండలన్ని నీ కొరకే, పెదవుల లోపల ఒదిగిన నవ్వుల - సుధలన్నీ నీ కొరకే. ని నునువెల్లుల చేతులలో బం -దీ నైపోదునురా,

త్రి డ్యొసీ. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం. ని వెన్నల సామ్రాజ్యంలో రా - ణీ నైపోదునురా; వెన్నెల దొరా చిన్నైల దొరా! - వన్నెల కలువల కన్నెల దొరా! చం్యదుడు:= కలకాలం మన (ప్రేమలు - నిలుచుగాత రాణీ! నేను సదా కలువల దొర - నే బంభరవేణీ! ఈ శారదవేళ మన క- నేక తపమ్ముల ఫలము ఖై ఈ పావనవేళ స్వర్గ = మై పోయెను భూతలము గై ఓ కలువల రాణీ! - ఓ మంజుల వాణీ! వాయుగానం: శరదాగమనం౦ - శరదాగమనం౦.

రామప్ప (సంగీత రూపకం)

(ప్రథమ ముద్రణ: 1960 ద్వితీయ ముద్రణ: మార్చి 2001

99 డాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహీత్యం రామప్పుగుడి సింహద్వారం మీది “మదనికా శిల్పా” ల్లో "నాగిని" అనే విగ్రహం-ఈ రచనకు ఊపిరులూదింది. దీనిలోని కథంతా నాగిని చుట్టే తిరిగింది. నా సౌందర్యదృష్టి కనుగుణంగా, చారి(తకమూల్యాలు 'చెదిరిపోకుండా ఈ రూపకాన్ని కల్ప్సించుకున్నాను. మొదట ఆకాశవాణి "హైద్రాబాదు, విజయవాడ, మ(దాసు కేరదాలనుంచి *ఈ రూపకం ప్రసారితమైంది; తరువాత హైద్రాబాదు కేంద్రంవారు దీనిని దండమూడి మహీధర్‌ చేత హిందీలో అనువాదం చేయించి ఢిల్ల కేందానికి పంపించినారు. ఆ కేంద్రం ఆమోదంతో -ఈ రూపకం దాదాపు పన్నెండు. భాషల్లో అనువదింపబడి భారతదేశంలోని అన్ని కేంద్రాలనుంచి ఒకే మాటు ప్రసారం చేయబడింది. మొదట. ఇది విజయవంతం కావడంలో ముఖ్యపాత్ర వహించిన సంగీత దర్శకులు షాలగుమ్మి విశ్వనాథం గారికి, తరువాత దీని అందం ఇనుమడించేట్టు హిందీలో అనువదించిన దండమూడి మహీధర్‌గారికి ఎంతో కృతజ్ఞాణ్లి. ఈ రూపకం ఆం(ధ్రదెశం నలుచెరగులా మారు(మోగడానికి దిన్ని నిర్వహించినవారు, దీనిలో పాల్గొన్నవారు బాధ్యులు, వీరందరికీ నా సంగీతరూపకాలు విన్నప్పుడు కలిగే ఆనందం చన్షురక్షర సంయోగం" వల్ల కలుగదు. అయినా శ్రోతలు, ముఖ్యంగా కొందరు సోదర రచయితల ప్రోద్బలంతో దీనిని ప్రచురిస్తున్నాను, మిత్రులు కొండూరి శేషయలింగంగారి వదాన్యత దానికీ తోడైంది. ఈ రూపకం విన్నప్పుడు కలిగిన ఆనందంలో సగమైనా. చదివినప్పుడు కలిగితే ఈ (ప్రచురణ -నారాయణరెడ్డి

రామప్పు 100 అంకితం చర్మిత సాధనలో, పురాతత్త్య పరిశోధనలో జీవిత సర్వస్వాన్ని వెచ్చిస్తున్న విద్యాంసులు డా. వుట్టవర్తి శ్రీనివాసాచార్వులు గారికి

101 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం బృందగానం:

రాలలోపల పూలుపూచిన రామమందిరలీల

ఆరామసుందరహేల రాలలో హృదయాలు (మోసిన రాసకేళీశాల రామమందిరలిల !11రాల!! య్యాతికుడు:

_ అహో! శిల్పకళావధి రామప్పు గుడి. అంగణంలో కాలు మోపగనే నన్ను 'వేయి పగ్గాలతో లాగుతున్నది.. నక్షతాకృతిలో వున్న వేదిక, చేయెత్తి జలదాలను పిలుస్తున్న గోపుర్యాగం, నలువైపులా తలలూపుతున్న తరుశాఖలు, మనస్సులో గంధం పూసిపోతున్న మలయమారుతం, ఓహో...ఇంకా: లోపలికి. వెళ్లి చూస్తాను....అవిగో....అద్దాల "వంటి ఆలయ సంభాలు...,వా టిల్లో నీడల్లా అగుపించే అప్పురసలు; అమృత సౌందరా నికి ఆదర్శ రూపాలు...

_ ఏనాటిదీ కళళానిలయం? -ఈ మధుమందిరం ముందు ఎన్ని వందల వసంతాలు బృందగానం చేసినవో? -ఈః గర్భగుడిలో ఎంతటి. సుదీర్హ కాలం కర్ఫూరంవలె .కరగి పోయిందో?

బృందగానం:

నిన్నటిదా మరి మొన్నటీదా యిది యెన్ని జన్మలగాథ

కళాదేవతల కడానిచూపుల కాలం బందీకాదా !1రాల!

రామప్ప 102

• వీటిని రాళ్లని యెలా అనగలం? ఏ అపర్నబహ్మచేతి చలువ వల్లనో ఈ రాళ్లు మైనంలా మధువులా మారిపోయినవి. ఏ మహాిల్పియో ఈ రాలను వడికి దారాలు తీసినాడు, వీటిలో సప్తస్వరాలను పోసినాడు. (నిట్టూర్చు) మట్టిని కరచుకొని మౌనంగా పడియుండే మొండిరాళ్లెక్కడ? కళ్లలో తీరని కాంక్షలతో, ఆరని కాంతులతో, స్వాగతం చెబుతున్న యూ 'సజీవ శిల్రాలెక్కడ? ఏటిని శీలలని యెవడంటొడు? బొను,. శిలలా యివి? బృందగానం: శిలలా: కొవివి! ఉలితాకిడితో జలజల పొంగిన అలలు అలలా కావివి ఆకృతిదాలిచి నిలిచిన బంగరు కలలు !1రాల!! (ప్రతిబింబం. ఒక సృష్టి రహస్యానికి తీయని వ్యాఖ్యానం... మతమ్మూ, సౌందర్యమూ పరస్పరం పాణ్మిగహణం చేసిన 'చోటిది, ఆవేశమూ ఆలోచనా ఒకే కౌగిటిలో ఒదిగిపోయిన స్వష్షలోకమిది, బృందగానం: తరాల[క్రిందటి పురాణకథలూ శాస్తం మతమూ సమస్తకళలూ తన యెదలోనే దాచుకొన్నదీ కను లున్న వారిచూడుమన్నదీ 1! రాల![ _ ఓహో! ఏమి శిల్పాలు, మదనపరవశులైన మదిరాక్షులు.

103 డస, నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహీత్యం. పూజానృత్యం చేస్తున్న పూబోణులు: నాగాభరణలు. నాగాంగనలు, నాగనృత్యం, చుట్టూ మార్షంగికులు. ఎటుచూచినా మృదంగాలు (మవృదంగవాద్యం ఉచ్చస్తాయిలో వినిపిస్తుంది.) గేయం:

నాట్యదెవతల చరణ పినద్దకింకిణుల

పవ్వళించిన లయ[బహ్మమును మేల్కొలు

ని మృదంగమ్ములెకాదా స్ట

ఈ అపరభృంగములెకాదా,

ఇందు కూర్చున్నాడు నందికేశ్యరు] డతని

చూపులందున తపస్సులు తీగసాగినవి,

అందువేంచేసినాా డగజామనోహరుడు

ఆత్మలింగమ్మె బహెరాకృతిని దాల్చే నన.

అలసమధ్యల మందయానముల మరపంచు

గజపంక్తులొకవైపు కలహంసలొకవైపు.

అదిగొ! సింహద్యారవదనమ్ము కిరువంక

మదనికలు, ఆరివీవని మధుజ్యాలికలు,

వారి (ప్రతితనువు ధనువు

వారి ప్రతి కరము శరము

(వాద్వసంగీతం హెచ్చుస్తాయిలో వినిపిస్తుంది.

రామప్ప 104 యాతికుడు: .

(పారవశ్యంలో) ఎంత అందంగా వుందీ మదనికా శిల్బం. -ఈ+మె కర్తకుండలాలు విచ్చిన తొామరలంత వున్నాయి. కొంగు సవరించుకొంటున్న ఆ కోమలి కనురెప్పలలో చిక్కువడిన నునుసిగ్గునకు టీకలు వాసే మల్లినాథుడేడీ? ఆ మోహనాంగి ముకుర వీక్షణం చేస్తున్నప్పుడు మెడలో తిరిగిన వంపు అందానికి ఆవలి గట్టు.

ఈమెవరు? తేనెకడలిలో ఉవ్వెత్తుగా లేచి ఒక్కుమ్మడిగా విరిగి పడిన కెరటంలాంటి నడుము, రెండు చెతుల్లో రెండు సర్పాలు, యౌవనో (ద్రేకంలో సర్పాలను జడలని (భమించి పట్టుకుందా? ఆ6 తలపై బుసకొడు తున్న భుజంగం. కాళ్లకింద మరో ఫణీంద్రం. ఎవరీ బిబ్బోకవతి? సందేహం లేదు. నాగాంగన, నాగిని, ఈ మహాశిల్పాన్ని చూడగనే నాలో నిదిరిస్తున్న వాసనాపరంపరలు. పడగెత్తుతూ వున్నవి, ఈ నాగిని వెనుక ఏ రాగిణి దాగి వుందో? ఈ శిలాప్రతిమ వెనుక ఏ కళాహృదయం అణగి వుందో? ఏ నాతిచర్మిత ఈ రాతికి ఊపిరి లూదిందో? ఓహో! (మ ౦(ద్రస్వరం లో మత్తుగా) నాలో స్మృతుల పల్లకీలు. ఊహల బోయీల ఓహో ఓహో శబ్దాలు. ఇం(ద్రధనుస్సులాంటి యేదో....యేదో అనుభూతి, ఏదో......ఏదో.... (పద్యం)

_ ఏదో వెల్లు కరళ్లు [దొక్కినటులై; ఏదో మహాస్తారభే

యీ ద్య్యుమ్ము నురుంగు లెత్తినటులై; ఈ నా సమస్తాంగముల్‌

షాదుల్‌ విడెను; జీవనాడులను శంపావల్లరుల్‌ నృత్యమ

ర్యాదల్‌ చూపెను-ఈ మహానుభవమౌరా! యెట్టురూపొందునో,

ఆ ఆ.....ఎక్కడున్నాను......ఏమంటున్నారు.....కాకతీయ స్మామా జ్యంలోనా? గణపతిదేవుని యేల్బడిలోనా? (మత్తుగా నవ్వు) ఎంత హాయిగా: వుంది. అలలమీద నడుస్తున్నాను... కలల మీద నడుస్తున్నాను... అలలమిద......కలలమీద.....అలలు.,....కలలు,....అల....కల...(స్వష్నాన్ని సూచించే సంగీతం) .

105 డాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం (గణపతిదేవ చక్రవర్తి ఆస్టానం, చ(కవర్తి (ప్రవేశం) వందిమాగధులు: శ్రీ స్వయంభూనాథదేవ శ్రీ పాదపద్మారాధకా! బహుపరాక్‌ బహుపరాక్‌ పరబలసాధక్షా ॥ః (గ (ప్రత్యక్ష(ప్రథమ సుగుణావతార్య, న లాటచోళ కటక చూరకార ,, నా కదనప్రచండ గా క చలమర్తిగండ ॥1 $/ శ్రీమన్మహామండలేశ్వర ,, 1 కాకతీయపురవరాదీశర ,,, | దిగంతరాళవిశ్రాంతక్రర్త ॥ ॥ కాకతియ గణపతిదేవ చక్రవర్తీ ,, $ః (చక్రవర్తి సింహాసనంపై కూర్చుంటాడు. ఆస్ట్రానకవులు క్రింది. శ్లోకాలు చదువుతారు, వ “యదుదయకృతచేతోరింభణస్పింహణోయత్‌ చటుల 'సుభటధాటీదత్తభంగః కళింగః అపిచయదుపసినాజీవినాలాటగౌడౌ గణపతినృపతేర్యః శ్లాఘతే విక్రమాయ.”

రామప్ప 106 రెండోకఐి: న “ప్రస్థానేతస్యవాజి [వ్రజఖురదళితాదుతితాభూమిభాగాత్‌ భాతిస్పీ తానుకూల ప్రసృతపవనతో ధూళిర[గ్రే[వజంతి పృర్వీతేనాను వేలం నిఖిల నయవిదారక్షితాతత్చియార్థం తద్వైరిక్షోణిపాలాన్‌స్తయమివరభసాహంతుమ[గ్రే ప్రయాంతి (సభ్యుల కరతాళధనులు, గణపతిదేవుడు: అమాత్యవర్యులారా! "సినాపతులారా! సభాసదులారా! కళింగదేశ దిగిజయం తర్వాత మేము కొలువుతీర్చడం ఇదే తొలిసారి. మా జ్మైతయాత్రను అతి సమర్థంగా గానంచెేసి జొచిత్యాన్ని ప్రదర్శించిన ఆస్తానకవులకు మా జోహార్డు. నేటికి సమస్తాం[ధ్రదేశం కాకతీయుల ఛచతచ్చాయల్‌ ఒదిగిపోయింది. సమరకాలం దాటింది. శాంతిదేవత విపంచి మీటింది. కేవలం రాజ్యవిస్తరణే మా ధ్యేయం కాదు. కళాపోషణ కాకతీయులకు అనూచానంగా వస్తున్న సంప్రదాయం, ఈ సందర్భంలో ఒక విశేషం మీకు వినిపిస్తాను. నిన్ననే మన ర్నుదసేనాని నాతో అన్నారు; తనకు చిరకాలంనుంచి ఓరుగంటి సిమలో ఒక శ్రైవమందిరం నిర్మించే సంకల్పం వుందని. శాంతి కాలంలో మహామందిర నిర్మాణం తలపెట్టిన రుదసేనానిని ఈ సభాముఖంగా మేము అభినందిస్తున్నాము. రు(దసెనాని: నా అల్ప సంకల్పం (ప్రభువుల అనల (ప్రశంసలకు పాతం కావడం మహాభాగ్యం. (ప్రభువులు సెలవిచ్చినట్టుగా రామలింగేశ్వరాలయ నిర్మాణం నా చిరకాల వాంఛ, అయినా దేవరవారి పెదనాన్నగారు రు[ద్రదేవులుంగారలు (“-ఈ రెండు అనాటి శాసనాల్లోని శ్లోకాలే)

107 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి 'సమ(్ర సాహిత్యం అనుమకొండలో కట్టించిన వేయిస్తంభాల గుడిముందు నా సంకల్పం సూర్యుని ముందర దివిటీ వంటిది. గణపతిదేవుడు: సేనాపతీ! నీ వినయశీలానికి సంతోషిస్తున్నాము. అంతేకాని కళాప్రతిభ నిన్నటితోనే ఆగిపోలేదు... అది నవనవోన్మేషిణి. వేయిస్తంభాల గుడితో వియ్యమందగల 'సుందరమందిరం నిర్మించే శిల్పులు ఈనాడు లేరా? గ్ర లేరని కాదు ప్రభూ! నా శక్తిలొపాన్ని మాత్రమే,నేను విన్నవించినాను. నాకా కత్తితో ఉన్న సంబంధం కళతో లేదు. మందిర నిర్మాణానికి మతమునూ. సౌందర్యాన్నీ రంగరించే నేర్పు కావలె, దేవర బావమరది, గజసైన్యాధ్యక్షులూ అయిన జాయపసేనానులు ఇందుకు సర్వవిధాలా సమర్హులు. వారు వెన్నెముకగా నిలిస్తే నా సంకల్పం తప్పకుండా రూపు రు[ద్రసనానులు చక్కగా సెలవిచ్బనారు, రెండో వ్వక్తి: సకలకళాజానులు జాయపసేనానులు అక్షరాలా ఇందుకు సమర్హులు, (సభలో హర్షపూర్వకమైన కలకలం)

రామప్ప 108 గలాపటిు నిజం. సభాసదుల అభిప్రాయంతో మేమూ. వీకీభవిస్తున్నాము, ఏమంటావు జాయపా! జాయప: మహాప్రభువుల ఆనతిని మహాసేనొని ఆకాంక్షను సను కాదనలేను, మీ యురువురి అండదుడ లుంటే నింగినికూడా నేలప్పై మోపడానికి సాహసిస్తాను.. రుదు కళానేత్తలు "నా కాంక్షను చున్నించినందుకు నిజంగా. నేను మిన్నందుకున్నాను.. నా మరొక విన్నపం. చొము ఇటివల రచించిన 'నృత్తరళ్నావళి' లోని సాట్యభంగి ములకు మ దరెర కుడ్యాలమిద లక్ష్యాలు ఇక్కిప్తే ఎంతో గొప్పగా ఉంటుంది, మన మందిరం ఉల్నానికీ, నాట్యానికీ అపూర్వ సమ్మేళనాన్ని సాధిస్తుంది, గలివతి: రుద్రసేనాని అభిమతం అత్యంత సముచితం, జాయపా! ఈ వారంలోపుగవే, తగినచోట మందిర నిర్మాణానికి నాంది జరుపు. ఈ నిర్మాణంలో సమస్తాధికారాలు.. నీకిస్తున్నాను.. నీ పర్యవేక్షణలో రామలింగేశ్ళరాలయం రసజగత్తుగొ దూపుడిద్దుకొనుగాక.. దొని శిల్పం చాళుక్య శిల్నానికి మెరుగులు దిద్దుగాక, జాయప మహాప్రసాదం భూ!

109 డాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహీత్యం (జాయష్క ర్యద్రసేనానులు గ్యురాలమీద వస్తుంటారు. దూరాన సుత్తెతో రాళ్ళను (మోగించిన చప్పుడు) చందభూషణుడు: (పాట)

ఈ నల్లని రాలలో

ఈ బండల మాటున

ఏ గుండెలు (మోగెనో =

'పాషాలకు తాపాలకు

బహుదూరములో నున్నవి

మునులవోలె కారడవుల

మూలలందు పడియున్నవి -ఈ

కదలలేవు మెదలలేవు

"పెదవి విప్పి పలుకలేవు

ఉలి యలికిడి విన్నంతనె

గలగలమని పొంగిపారలు -ఈ

"పైన కఠినమనిపించును

లోన వెన్న కనిషించును

జీవమున్న మనిషికన్న

శిలలే నయమనిపించును =-ఈ

గ్రామప్పు 110 రు[ద: (దూరంను చి) జాయపా! చూస్తున్నావా? జాయప: కౌనౌను ర్యుద్రన్నా! ఎవరో... రుద ఇంతటి మహారణ్యంలో ఎవరో ఆ యువకుడు....... జాయప: సన్నగా ఏదో పాడుతున్నాడుగూడా. వెళ్ళిచూద్దాము.... (పూర్తిగా సమీపిస్తారు) రుదు ఎవరు నాయనా నీవు? రాళ్లతో మాట్లాడుతున్నావు? చం[దః (మం(ద్రస్వరంత ) ఇంకె వణ్ని ప్రభూ! రాళ్లలో జీవితరహస్యాల్ని వెతికే వెరివాళ్ళ, జాయప: ఓహో! నీవు శిల్పి వన్నమాట. చర్మదకును ప్రభూ. జాయప నీ పేరేమిటి నాయనా? చందః చం[ద్రభూషణ్‌, జాయప: చక్కనిపేరు. శిల్పవిద్యలో నీకెన్నాళ్లనుంచి ప్రవేశముంది. చంద: శిల్పం నాకు వె న్నతోబెట్టిన విద్య (ప్రభూ, జాయప: అయితే మీకు వంశ పరంపరగా వస్తున్న విద్యయన్నమాట. ఆ ఇంతకూ మీ తండ్రిగా రెవరు నాయనా? చ ౦(ద 2 శివదేవయ్యగారు. జాయప ఏమిటేమిటి? శివదేవయ్యా? ర్ముదసేనానులు విన్నారా? శివ దేవయ్య: అంటే మన వేయి స్తంభాల గుడిలో "నంది విగ్రహాన్ని ర్యుదః అల్ల్హాగా! చాలా సంతోషం, పులికడుపున పులే పుడుతుంది. జాయప: చం(ద్రభూషణ్‌! నీవు మాకు పరిచయం కావడం వెదుకబోయిన తీగ కాలికి తగిలినట్టుగా ఉంది, రు[ద్రసేనానులు -ఈ పరిసరాల్లో రామలింగేశ్వరాలయం కట్టించా లనుకుంటున్నారు.. అందుకు అనువైన స్పలాన్ని చూడడానికి. మేము తిరుగు తున్నాము. ఈ మందిర నిర్మాణంలో నీవు సముచిత పాత్ర

య] డ్వాసి. నారాయ ణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం వహించాలని మా కోరిక, ర్యుదు చంద్రభూషణ్‌! జాయపసనానులు స్వయంగా మందిర నిరా ణంలో పర్యవేక్షణ వహిస్తున్నారు. సమస్త భారం వారిపైనే ఉంది. నేను నిమిత్రమాత్రుణ్ణి నీవు (ప్రధాన శిల్సివిగా ఉండవలె. వారి నృత్త రత్నావళిలోని లక్షణాలకు మందిర స్తంభాల మీద నీవు లక్ష్యాలను చెక్కవలె. ప్రత్యేకంగా ఈ శిల్పచిత్రణకే నిన్ను నియమిస్తున్నాను, చంద: కళాహృదయులైన వరువురు మహాసేనానుల ఆజ్ఞను మహా ప్రసాదంగా స్వికరిస్తున్నాను. అయితే ఒక్క విషయం. నా శక్తిని పరీక్షించకముందే. తాము నాపై గురుతర బాధ్యత మోపుతున్నారు. నా శక్తిలోపంవల్ల అనుకోకుండా మీ కాలికి తగిలిన ఈ తీగ సంకెలగా మారుతుందేమో! జాయపవనః (చిరునవ్వు నమ్మి) అది సందేహం కాదు, నాయనా నీ సౌహార్హం, అయినా పూలతీగ మాకాలికి సంకెలగా మారినా అలంకారము గానే భావిస్తాము. ఏమంటావు. చంద (ప్రభువులు నా నాల్కకు చితమైన సంకెలవేసినారు. _ రుదు చం(ద్రభూషణ్‌! ఈ పాలంపేట చెరువుకు అర్మకోసు దూరంలోనే మన మందిరం నిర్మించవలె. స్టలం ఎన్నిక చేసేటప్పుడు నీవుకూడా ఉంటే బాగుంటుంది. చంద సరే (ప్రభూ,

త్తే (చం్యద్రభూషణ్‌' చెక్కుచూ “ఈ నల్లని రాలలో...” మొదటి చరణం పాడుతుంటాడు) నాగీః (హఠాత్తుగ్రాపాము!......పాము! (అరుస్తుంది. పాము బుసకొడు తుంది. ఉలి రాతిమీద పడుతుంది. చం[ద్రభూషణ్‌ ఆ అని కేకవేస్తాడు, నాగి ముందుకు దూకుతుంది నాగి: (త్మీవంగా నిట్టూరుస్తూ) అమ్మయ్యా! కొంచెమైతే కాటేస్తుండె. బాబుగారికి గండం తప్పంది. చం(/దః ఎవరు నీవు? సాగి (వణుకుతూ) నేనా......నేను,.,,.నేను.... చంద్ర: భయపడకు. నాకు [ప్రాణదానం చేసిన పడుచువు. చెప్పు, ఎవరు సాగి: నేనా,.....నేను.....పాములోళ్ళ పిల్లను. మాది పాలంపేట, పుంగి ఉఊదుకుంటా. పుట్టలసుట్ట దిరుగుతుంట. పాములను పట్టుకొనుడే మా పని, బాబుగారూ. ఇది మా గండుపాము. ఓ పట్టున దొరికిందా పొద్దటినుంచి తిప్పుతుంది, ఇప్పటికి బుట్టలో పడింది. ఆ నా తెలివి మునుగ్య పేరే మరిచిన.....నాపేరు..... నాపేరు.....నాగి......(అమాయకంగా నవ్వుతూ) చందః నాగి....నాగి...పేరుకు తగిన రూపు, రూపుకు తగిన పేరు. మనస్సుకు మైకం కలిగించే మేను, నాగి? బాబుగారు లోపల్లోపల యేందో మాటాడుకుంటున్నరు, ఇక నే బోత. (కాలి గవ్వలు ధ్వనిస్తుండగా పోతుంది.) చందః అరే, అప్పుడే. వెళ్లిపోతుందే నాగీ (బిగ్గరగా) నాగినీ,

113 డొఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం. నాగి; బాబుగారు నన్నేనా పిలిచేది, చందః అవును నాగ్గినీ. నిన్నే ఇట్లారా. నీతో మాట్లాడవలసివుంది. నాగి; నాతోనా? పాములదాంతో బాబుగారు మాట్లాడుతరా? (వస్తుంది-గవ్వల చప్పుడు) చంద: పాములదానితో కాదు, ఒక [ప్రాణమున్న శిల్పమూర్తితో! నౌగి: బాబుగారి బాస నాకేం తెలుస్తది. నాకు తెలిసెటట్టు అంటే నేను నలుస్త, చందః సరే, నాగినీ...... నాగ బాబుగారూ, నా పేరు నాగి; చంద; నాగిని కాదా! నాగీవ అది పెద్దోళ్ళ పేరు. నేను 'పాములదాన్ని. నన్ను నాగీ అంటే చాలు. చంద్రః ఎంతటి అమాయకత! సరే అట్టాగే పిలుస్తా. నాగీ-- నాగి” ఉ-మరి-మరి మీ 'పేరు చెప్పరు? చంద: నికెట్టా పిలవాలని వుంది? నౌగి? భలేవారే.: నాకేమి తెలుస్తది. చం[ద్ర; అయితే విను. చంద్రభూషణ్‌. సరేనా. ఇక ఇక్కడ కూర్చో)... ఇదిగో.....ఇక్కడ.....నాకెదురుగా(కూర్చుంటుంది) ఏదీ ఆ నాగస్వర మిట్లా ఇయ్యి. అదే.... ఆ పుంగి. నాగిః ఇదా-ఇదుగో తీసుకోండి. చంద్రః (నాగస్వరం ఊదడానికి ప్రయత్నిస్తుంటాడు. ఉఫ్‌, ఉఫ్‌) 'మోగదేం. సాగి; బాబ్వాబు....ఎ౦గి లెంగిలి. చంద: (నవ్వి. నాగస్వరం ఊదుతాడు, అపస్వరం వస్తుంది) బలేగా _ వుందే అన్నీ అపస్వరాలే, నాగి:అది మీ. విద్దెకాదు బాబుగారూ, నే నూది చూపిస్త. (నాగస్పురం ఊదుతుంది.. చంద్రభూషణ్‌ తన్మయుడై వింటాడు.)

రామప్ప ్ష్నేడ్ష

చందనాగీ, నీవు నిజంగా నాగివే. నాగస్వరం ఊదుతుంటే నీ మేనిలో తిరుగుతున్న మెలికలన్సు ముఖంలో వెలుగుతున్న రేఖలను

నాగిబాబుగారు మట్టిని మాణిక్కమంటున్నరు. నాకు. ఎన్నడు లెని సగ్గు దెప్పిస్తున్నరు. (సాయంకాలాన్ని సూచించే సంగీతం) అదుగో పొద్దు గూకుతుంది, నేను పోత,

.. (ాగవ్వరం ఊదుకుంటూ వెళ్లిపోతుంది.)

చం(దుఓహో! ఏ మా కదలిక, ఆ నడకలో ఎంతటి ఒయ్యారం. అచ్చంగా నాగాంగన నడిచినట్టుంది. నడుములోని కదలిక, మెడలోని వొంపు, కాళ్ల పొందిక; మెయిలోనితూగు, అచ్చంగా. నాగాంగన నడిచినట్టుంది (నిట్టూర్సు.)

భటుడు॥1[గబగబ(ప్రవేశించి) బాబుగారూ, జాయపసేనానిగారొస్తున్నారు.

చంద్రః ఆ(ఏరీ......ఎప్పుడొచ్చినారు,

భటుడు: గడియ సేపైంది, ఇక్కళ్ల్ళే చెక్కడాలు చూస్తున్నారు,

చందః గడియ సేపైందా? సరే,

జాయప: (నడచి వస్తూ చం[ద్రభూషణ్‌! నీ పని ఎంతవరకు వచ్చింది.

చంద దాదాపు ఇరవై నాట్యభంగిమలకు లక్ష్యాలు చెక్కినాను (ప్రభూ,

జాయపః బాగుంది. రేపు తీరికగా చూస్తాను, ఆ మరిచినాను. ఇప్పుడు ఇట్టా వెళిన దెవరు?

చరదఃఅదా,..ఆ.....ఆమె పాములవాళ్ల పిల్ల.....నాగిని,..కొదు...కాదు.., నాగి,

జాయప: పాములవాళ్ల పిల్ల....నాగి...ఓహో....సరే వస్తాను, నీ పని జా(గ్రత్తగా చూస్తూ ఉండు,

115 డ్వ్యాసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర 'సాహిత [9 ల్‌ బిరాన దొరికితే నికు ఇంటికాడ పాలుపోస్త. ఆవు పాలు పోస్త చిక్కవే బాబుగారు. వారిని జూసిన కాడి నుంచి నా మనసులో మనసే లేదు, బాబుగారి యేపే పోతున్నది. అరెరే, పొద్దు నెత్తిమీది కొచ్చింది. చిక్కవే. సాగి: (పాటు) సాగే నాగూ ఆగే నాగూ !1సాగే!! బుట్టలో ఒక నాగు బుస్సు మంటున్నాది మనసులో ఒక నాగు మసిలీపోతున్నాది. _ !!సాగే!! నెత్తిలో విషముందని యెొత్తిపొడిచేరు-నీ మనసులో అమృతమున్న మాటే మరిచేరు.. !1సాగే!! మాటల్లొ అమృతమ్ము మదిలోన విషమ్ము నిండీన వారికన్న నీవే నీవే మిన్న. |1సాగే!! నివు స్తాగితి వంటే నిలువెల్టా జళిపించు. నీవె ఊగితివంటే నిలువెల్హా పులకించు. సాగే!!! (నాగస్వరం మనోజ్ఞంగా వినిపిస్తుంటుంది.)

రామప్ప 116 చందః నాగీ....నేను నాగీ. నాగి: బాబుగారు. ఇక్కడ కెందుకొచ్చినరు. నేనే వాస్తమనుకుంటున్న. చంద్రః నీ నాగస్వరం వినిపించింది, నా మనస్సు కుబుసం విడిచింది. _ ఉండలేకపోయినాను. నిలో అపూర్వ శిల్పమూర్తులు కనిపిస్తు న్నారు నాగ్‌, నాగివ నాలో యేముంది బాబుగారూ, పాము పుటక, మీరు దేవునివం టోరు. అందుకే ఈ విసప్పురుగులో అమృతం చూస్తున్నరు, చందూ కాదు నాగీ. ని శరీరంలో ఏ మహాశిల్ని ఊహింపని, చిితించని, _ నాగుబాము మెలికలున్నవి. సలయేటి మలుపులున్నవి. నికళ్లలో ఉషస్సులోని జిలుగులున్నవి. నిన్ను రోజూ ఇలాగే చూస్తుంటే సృష్టిలోని మహా శిల్పాన్ని నేను చి(త్రించగలుగుతాను, నాగి అమ్మో. అట్లంటె నాకు ఎట్టనో అయితది, అట్టనకండి బాబూ, (భటుడు (పవేశిస్తాడు.) భటుడు: బాబుగారూ, జాయపసెనానిగారు మిమ్మల్ని రమ్మంటున్నారు, చందః రమ్మంటున్నారా. సరే. నాగీ! మళ్లీ రేపు కలుసుకుందాము. నాగిః సరే (నాగస్వరం ఊదుతూ నిల్భుంటుంది.)

గ డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర 'సాహిత్యం (శిల్పాలు చెక్కుతున్న ప్రదేశ) జాయప: చం్యద్రభూషణ్‌! మరేమీ లేదు. నృత్త రత్నావళిలోని నాట్య భంగిమలకు నివు తీర్చిన లక్ష్యాలు చూడాలనుకున్నాను. మొన్ననే చూద్దామంటే కుదరలేదు, చందు చిత్తం (ప్రభూ, ఇవిగో చూడండి (చూపిస్తూ) ఇది (పేంఖణ లాస్యం,....ఇది "పేరణం, జాయప. బాగుంది, ఇది రాసకం కదూ. పదారుగురు నాయికలు చంద: ఇది చింతు నృత్యం (ప్రభూ. - జాయవ: బౌనౌను, ప్రక్కనున్న మృదంగాలే చెబుతున్నవి, ఓహో. ఇది చారణ నృత్యం కదూ? చందః అవును (ప్రభూ. జాయప ఎంత మనోజ్ఞంగా ఉంది. ఆ హస్తభంగ్గీ విలాసం ఆ ఉద్దత పాద విన్యాసం, ఇవి రాళ్లుకావు చం[ద్రభూషణ్‌, ని అమృత హస్త స్పర్శతో అక్షరత్యాన్ని పొందిన జీవితాలు, చందః ప్రభువుల (ప్రశంస లందుకున్న నేను నిజంగా ధన్యుల్ని. జాయప: నీవు మరికొంచెం దీక్షతో పనిచేస్తే మన మందిర శిల్పం వేయి. స్తంభాల గుడిని మించిపోతుంది. చందః అది నా చేతిలో ఉందా ప్రభూ, అయినా [పప్రయత్నిస్తాను.

రామప్ప 118 చంరదభూషణ్‌: ఈ నల్లని రాళ్లలో... పాటలో మొదటి చరణం పాడుతుంటాడు. నాగస్వరం వినిపిస్తుంది. అతడు చెక్కడం: శిల్పి 22 ఈ మధ్య మన మహాశిల్ని వాలకమే మారిపోయిందప్వా. (బిగ్గరగా నవ్వుతాడు) ఛొల్సి 22 ఏమిటా పరిహాసం? శిల్సి 2: పరిహాసం కాకేమి? పాములదానితో ఈయనకు సరసాలేమిటీ అంటా? శొల్సి 2:హు6 నీ కది వర్ధి పాముల్లి., ఆయనకో అపూర్వ శిల్పసుందరి, ఆమెను చూచినప్పటినుంచి అతని ఉలికి. ఎక్కడలేని శక్తి వచ్చింది, చేయెత్తితే అందని నందికేశ్వరుని విగ్రహానికి పదిహేను రోజుల్లో [ప్రాణం పోసినాడు. తెలుసా, శిల్పి 15 ఊ, కళ్లను కప్పివేసే కామాన్ని గూడా కళగా పాగిడేస్తున్నావే. నీ అమాయకత్వాన్ని చూస్త నిజంగా నాకు నవ్వొస్తుందప్పా. (బిగ్గరగా నవ్వుతాడు... ఇంతలో హఠాత్తుగా. జాయపసేనాని వన్తాడుం జాయప: ఏమిటా వెకిలి నవ్వు? ళొల్పు[: (వణుకుతూ చిత్తం, చిత్తం. జాయపః చం[ద్రభూషణుడేడీ. ఈ మధ్య అతను తరుచుగా ఎక్కడికి వెళుతున్నాడు. ళొల్ల) 1: చిత్తం.. చిత్తం. జాయపః నీళ్లు నమలకుండా చెప్పు. నాగస్వరం వెంట తిరుగుతున్నాడు గదూ, ళొల్సు 1: చిత్తం, చిత్తం. జాయపః అర్థమైంది. సరే. మీ పని మీరు కానివ్వండి (కొంచెం నడచి) హు కళ అనే ముసుగులో కామ ప్రవృత్తి బుసకొడుతున్నది. ఇది మంచికికాదు, షు,

[19 డాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం రి (చంద్రభూషణ్‌, నాగీ కూనిరాగాలు తీస్తూ నడుస్తుంటారు) నాగం బాబుగారు, మీరు నిన్నా మొన్నా చెక్కిన బొమ్మలు చూపించరు, చం(దు నిన్ను చూస్తే నా బొమ్మలు సిగ్గుపడవా నాగీ. నాగిని (సిగ్గుతో) బాబుగారు... చందః సరే నాగీ. (శిల్పాలవైపు నడుస్తారు. దూరం నుంచి జాయప వస్తుంటాడు) నాగి? అదుగో, సేనాపతిగారు. నేనుపోత బాబుగారు. చందః నాగీ అలా వణకిపోతున్నావెందుకు, ఆగాగు భయంలేదు, నాగి? లేదు బాబుగారు, నేనుండలేను. పోత పోత (రుగెడుతుంది) (చుట్టూ సుత్తెల చప్పుడు స్సుటంగా వినిపిస్తుంటుంది. జాయప చం[ద్రభూషణ్‌ను సమిపిస్తాడు) జాయప: శిల్పివర్యులు వాహ్యాళికి వెళ్లినట్టుందే. చందః సాయంకాలం కదూ (ప్రభూ. జాయప? చం[ద్రభూషణ్‌, ని చమత్కారాలకు శభాసనే. కాలం గడిచి పోయింది. రోజురోజుకూ నీలో ఏదో వింత మార్పు చూస్తున్నాను, చంద; మార్పు (ప్రకృతిధర్మం మహాప్రభూ. జాయవవ౫ అది మాకూ తెలుసు' ధర్మసమ్మతంగా జరిగే మార్చ్పునే 'మేమామోదిస్తాము. అది వెరితలలు వేస్తుంటే . చందః ప్రభువుల వ్యంగ్యం నా కర్థం కావడంలేదు, . జాయప: వ్యంగ్యం కాదు. వాస్తవం. ఆ పాములదానితో నీకేం సంబంధం. చంద: ప్రభువులు శాంతిస్తే మనవి చేస్తాను. జాయప: ఆలపించినకొద్దీ అశాంతి పెరుగుతున్నదని గమనించు.

రామప్ప 120 చంద్ర; అయితే చిత్తగించండి. ఆవిడ నా ఉలికి ఊపీరి. నాలో నవ _ చైతన్యాన్ని పలికిస్తున్న నాగస్వరం, జాయప: కమ్మని పదాల మాటున కామాన్ని దాచడానికి (ప్రయత్నించకు. పాములదాని. చెలిమి నీ వ్యక్తిత్వానికే గొడ్డలిపెట్టు నీ కళకే కళంకం. చర్మద; కాదు (ప్రభూ. నన్ను మిరు అపార్థం చేసుకుంటున్నారు. నాగిని _ చూచినప్పటినుంచి ఏదో మహాశక్తి నాలొ కట్టలు (తెంచుకొని ఉరకలు. వేస్తున్నది. ఏవో కొత్తలోకాలు నాలో గోళాకారంగా తిరుగుతున్నవి, నేను నేడో రేపో సరికొత్త శిల్పిని కానున్నాను జాయప: హు ఈ. కవిత్యాలకేమిగాని.......చం[ద్రభూషణ్‌, మళ్లీ ఒక మాటు విను, నాగి సహవాసంతో నీ వాలకమే మారిపోయింది. [క్రమంగా నీ లక్ష్యానికే దూరమవుతున్నావు. పాముతో చెలిమి చేయడం పనికిరాదు. ఉదయోన్ముఖమైన జీవితాన్ని అకాలంగా: అస్తమయంలోకి యీడుస్తున్నావు. నీ వంశ మర్యాదను, నీ వ్యక్తిత్వాన్ని, నీ కళనూ - ఒక్కమాటు నెమరువేసుకో, ఇప్పటికైనా ఆ పామర స్త్రీ సహవాసం వదులుకో. ఇదే నా తుది హెచ్చరిక, (గు(ర్రంమీద యెక్కి హుటాహుటిగా వె ల్ళిపోతాడు.) చందన ప్రభూ, ప్రభూ, నా మాట వినండి, ప్రభూ,

121 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం చందః (మెల్లమెల్లగా ఉలి ఆడిస్తూ లోలోపల పాడుతుంటాడు.) పైన కఠిన మనిపించును లోన వె న్న కనిపించును జీవమున్న మనిషికన్న శిలలే నయమనిపించును 1!ఈ నల్లని! ఎంత (ప్రయత్నించినా ఇవాళ చేయాడడం లేదు. హు( సంకెలలో చిక్కుకున్న చేయి కొత్త సృష్టి ఛేయగలుగుతుందా? నాగి శరీరంలోని మెలికలకు ఈ నృత్త రత్నావళిలో సాక్ష్యాలేవీ (గొంతులో మార్పు) నేటితో ఈ సంకెళ్లు తెంపుకుంటున్నాను. నాగినిని చిితించడమె నా శిల్పకళకు పరాకాష్ట నాగీ! నాగీ! ఎక్కడున్నావు నాగీ, (దూరం నుంచి నాగస్వరం వినిపిస్తుంది) అదుగో నా నాగి వస్తున్నది. ఇట వస్తున్నట్టున్నది, (నాగస్వరం సమీపించిన చప్పుడు) నాగ్మీ వస్తున్నావా నాగీ, ర్హా ఇవాళ నాలో ఉబికివస్తున్న మహావేశం ఒక అపూర్వసృష్టికి నాంది పలుకుతుంది. రా నాగీ. నాగి? ఎమిటి బాబుగారు అట్ట మాట్ట్లాడుతున్నరు. చరద: నా ఆవేదన నీ కర్థంకాదు నాగీ. నీ విట్లా నిల్పో, నిన్ను లక్ష కన్నుల తో చూస్తాను. నీవు ఒక్కమాటు నడువు, ఒయ్యారంగా నడువు. ని పేద నడుము అల్హాడిపోతుండగా నడువు. నా. గుండె తెరలలో నీ మేని మెలికలను చి(త్రించుకుంటాను. నీ వొక్కమాటు అరికాళ్లనుంచి శిరస్సుదాక్షా కంపించిపో, నీ చకచ్చకిత లావణ్యాన్ని కోటి చూపులతో తాగేస్తాను, ఏదీ, ఏదీ...

రామప్ప [122 నాగి:బాబుగారు, ఏమిటి బాబుగారు, చంద్రః కదులు నాగీ, కంపించు నాగ్గీ, ఉ కదులు, కంపించు, నాలో మహో(దేకం తరుముకొస్తున్నది. నీవు కదలకుండా ఉంటే ఈ ఉద్రేకం నా గుండెలను బద్దలు చెస్తుంది. కదులు నాగ్గీ కంపించు నాగీ, నాగిఫరే బాబుగారు కదులుతా,. కంపిస్తా....ఆడుతా....వాడుతా... మీకోసం, మీకోసం. (నాగి ఉద్హతంగా నాట్యం చేస్తుంది) చ ర(ద ౯ (ఆటు) నాగీ ఆడవే ఊగీ ఆడదే తూగీ ఆడవే [1నాగీ! నరాలు నాగస్వరా లూదగా అంగాంగములు మృదంగము కాగా ఎడంద డమరుగ విడంబించగా తళాంగు తకధిమి తధిగిణతో మ్మని _ 11నాగీ!! (ప్రమధులు దిమ ని తాండవించగా బసవడు హుమ్మని రంకవేయగా పరమశివుండే శిరమ్మూపగా తకరుణు తకరుణు రుణాం రుణ మృ్మని, 11నాగీ!!

శర23 డ్వాసి, నారాయణరెడ్డి సనుగ్ర సాహిత్యం

నీ చంచల నయనాంచలముల గని

నిలిచిపోయె వంచలలూ-

నీ చలిత లలిత బాహువల్లరుల

నిండెను తేనియ, అలలూ, [1నాగ్‌!1

(నాట్యాంతంలో)

చందః (మహోద్వేగంతో) నాగ్లీ! నా జీవన సంధ్యలో సరికొత్త ఎరడాళ్లు పొడసూపినవి, నా శిల్చకళా. కవాటాలను తెరిచే రహస్యం అరిచేతిలో వచ్చి వాలింది. నిన్న...నిన్నే చి(త్రిస్తాను, నీ శరీరంలో పడగెత్తుతున్న చైతన్యాన్ని రాతిలో మలుస్తాను. నీలోని అమృత హృదయాన్ని శిలలో అద్దుతాను. నాగి: ఏమిటి బాబుగారు. ఇయ్యాళ్ల అంత వింతగ మాట్టాడుతున్నరు. మీ మాటలు వింటుంటే నాకు బుగులవుతుంది బాబుగారూ.బుగులవు తుంది, చంద: నాగీ! నీలో నాగదేవతాంళ వుంది .నాగమంటే యేమనుకున్నావు? కదలికకూ, చైతన్యానికీ (ప్రతిబింబం. నాగ్గీ నీ యెత్తు నాగ కన్యను చెక్కి నా శిల్పకళకు నీరాజనాలు సమర్పిస్తాను. నీవు నా కెదురుగా కూర్చో. ఉ. నాగివ బాబుగారు నా నోటికి తాళం వేస్తున్నరు. సరే, చం(దః (చెక్కడం (ప్రారంభిస్తాడు)

రాజప్పు [24 10 జాయపసేనాని గుడారం ళొల్తి శం (ప్రభూ ప్ర భూ బాయప: ఎవరది శిల్సి 2: నేను శిల్పిని ప్రభూ, జాయప: లోపలికి రావచ్చు. ఆ ఏమిటి సంగతి? లిల్లి 1: చెప్పడానికే సిగ్గవుతుంది (ప్రభూ, జాయప:-చంద్రభూషణుని సంగ లేనా? శిల్తి 1: చెప్పక తప్పిందికాదు (ప్రభూ, అహోరాత్రాలు ఆ పాములదాన్ని ముందుంచుకుని,... జాయప: కులుకుతున్నాడంటావు....4అంతేనా,. ళల 1“ అంతేకాదు మహాప్రభ్యూ దానెత్తు వ్మిగహం చెక్కుతున్నాడు, ముమ్మూర్తులా దాని రూపే. జాయప: ఆ వ్యవహారం అంతదాకా వచ్చిందా, శిల్పి 1. అంతదాకా యేమిటి (ప్రభూ. రేపో యెల్టుండో ముగియడానికి వచ్చింది. పైగా ఆ బొమ్మను సింహద్యారంపై నిల్పుతాడట. జాయప: ఆ! (శ్రుతిమించి రాగాన పడింది. సరే నివు వెళ్లు (శిల్పి వెళ్లి పోతాడు) హు ఇవాళే తాడో పేడో తేలుస్తాను. అనవసరంగా: నా సహనాన్ని పరీక్షిస్తున్నారు. వె(రివాడు....... (గు్రరంమీద బయలుదేరుతాడు) చం(దః(ఉలితో చెక్కుతూ కూనిరాగం తీస్తుంటాడు) నాగి: బాబుగారు, అదుగో దొరగారు మా వేగంగ వస్తున్నరు. ముఖం ఎ్మరబడింది. ఇటేవస్తున్నరు. నేను ఒదిగిపోత, నాకు భయమేస్తుంది. (రాళ్ళచాటున ఒదిగిపోతుంది) జాయప: (ఏవేశిసూ) ఏమిటీ విశ్వామిత్ర సృష్టి!

చందః ఇది విలక్షణమైన సృష్టియైనా విశామిత్రసృష్టి కాదు ప్రభూ, జాయప: నృత్త రత్నావళిలో ఇది ఏ భంగిమో చెబుతావా? చంద? ప్రభువులు క్షమించవలె. ఇంతవరకున్న ఏ లక్షణ(గ్రంథానికీ అందని అపూర్వ కళాఖండమిది. జాయప: ఆపు నీ అతివాచాలత, మంగళకరమైన శివమందిరంపైన పాములదాని బొమ్మను ప్రతిస్థిస్తావా. ఇదేనా నీలో ఉబికివస్తున్న మహాశక్తి, పవితమైన వ్‌ శిల్బకళను పామర (స్తీ పాదాల[క్రింద పరుస్తావా, నీలో బుసకొడుతున్న కామాన్ని నీవరకే ఉండనీయక ఈ (ప్రతిమ రూపంలో బహిర్గతం చేసావా? చందూ ప్రభువులు ఆగ్రహంతో అనరాని మాటలంటున్నారు. ఈ నాగి __ పాములవాళ్ల కులంలో పుట్టివుండవచ్చును. అది దాని దోషంకాదు. ఈమె సామాన్య స్తీ కాదు ప్రభూ, ఈమెలో నాగదేవతాంశ ఉంది. ఈమెను లక్ష్యంగా పెట్టుకుని నేను అతీతమైనది. ఈ శిల్ప ఖండమే. భవిష్యత్తులో ఎన్నో కావ్యాలను పలిికించవచ్చు. ఎన్నో కళామూల్యాలకు ఇది లక్ష్యం కావచ్చు. అది కాలమే నిర్ణయిస్తుంది (ప్రభూ. ఆ([గ్రహపడక నన్నాశిర్వదించండి. 'రెన్నాళ్లలో ఇది పూర్తవుతుంది. రామలింగేశ్వర మందిర నిర్మాణానికి జాయప: (కర్య్మశంగా) వీల్లేదు. కామోల్బణాన్ని వేయినోళ్లతో చాటుతున్న ఈ నగ్నప్రతిమా, పవిత్ర మందిర నిర్మాణానికి భరతవాక్యం? ఆపు, నీవు చెక్కడానికి వీల్లేదు. ఈ ప్రతిమను ఇంకొక్క నిమిషమైనా చూడలేను, ఏవరురా అక్కడ? భటుడు: చిత్తం ప్రభూ. జాయప: ఈ వి(గ్రహాన్ని నా కళ్లముందరి నుంచి తొలగించండి, చందః దారుణం ప్రభూ, దారుణం. నన్ను మన్నించండి, ఈ విగ్రహ

రామష 126. రచన నా జీవిత సమస్య. దినిని నా నుండి వేరుచేస్తే భరించలేను, జాయప:ఆపు ని అధిక (ప్రసంగం. చూస్తారేం. ఊ తీసేయండి. (విగ్రహాన్ని కదిలిస్తారుు = చంద్ర: (ఆవేశంతో) ప్రభూ! మన్నించరా ప్రభూ! ఈ జవశిల్పానికి వరి “ మెరుగులు దిద్దనీయరా. ఆగండీ. దానిని తీసివేసే ముందు నస్నై తీసివేయండి.(నిర్హక్ష్యంగా) హు. అయినా: ఒకరు బహిష్కరించెదాకా చూస్తూ ఉండేంత మూఢుబ్ని కాదు, సెలవు (నడుస్తాడు,) జాయప: ఆగు. (ప్రభు ధిక్కారం అంత సులభంగా పోయెదికాదు, ఎవ్మారా అక్కడ? అతణ్ని బంధించండి, ఊ. చందః (కంపిత స్వరం తో) నా నాగిని శిల్సాన్ని నానుండి ఎప్పుడు తొాలగించారో ఆక్షణంనుంచే నా. ఆశలు అంతరించినవి, నా నాగిని లేని ఈ విశాల లోకమూ, ఆ యిరుకు చెరసాల - రెండూ నాకొకటే, పదండి (నడుస్తాడు) నాగి: (గభాలున ముందుకు దూకి) దొరా, దొరా పాపం. బాబుగారిని పట్టుకపోకండి, ఆయన దేవుని వంటోడు. ఆయన తప్పేమీలేదు, నన్ను జూసినంకనే ఆయన అట్ల్టయిపోయినడు. నన్ను పట్టుకొండి, నన్ను కండలు కండలుగ జీరి కాకులకూ గద్దలకూ వేయండి, బాబుగారు ఏ పాపమెరుగరు. ఆయన్ను విడిచిపెట్టండి. మి కాళ్లు మొక్కుత దొర్హా మి బానిసను దొరా. జాయప: ఓరేయ్‌, దీన్ని నా ముందటినుంచి -ఈడ్చి సారవేయండి, చం[ద్రభూషబ్‌ ను ఓరుగల్లుకు తీసుకెళ్లండి. (నాగి దొరా దొరా అని బిగ్గరగా యుడుస్తుంది. చంద్రభూషణ్‌ దూరంనుంచి నాగ్లీ నాగ్గీ అని పిలుస్తాడు)

127 డ్యాసీ. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం ళల 22 చం్యద్రభూషణ్‌ను బందీ చేసినప్పటినుంచీ నా కన్నీ అపశకునాలే శిల్సి 2: ఓహోయ్‌, ఆయనగారి అంశ నీలోనూ ప్రవేశించినట్టుందే. ళిల్చీ 2: లేదప్పా. ఈ మూడు రోజుల నుంచి నాకొకటే పీడకలలు, రాతి ఒక మహాసర్పం. తలకిందులుగా నడిచినట్టు కలొచ్చింది, తరువాత చూస్తునుగదా ఎటుజూచినా పాములే. పట్టినదల్లా పామైపోయిందప్తా! ళ్‌ల్పి (1 (వికటంగా నవ్వి) అదంతా నీ (భమష్పాః కలలన్నీ నిజమైతే కుందేలుకు కొము శైలు మొలుస్తాయి. కంగారు పడరకు,. నాలాగా ధైర్యంగా ఉండు (౩ వ్వుమని కేక వేస్తాడు) ఇదుగో పాము.,.....పాము, ళిల్సి 2: బాబోయ్‌! నా చేతిలో సుత్తె అనుకున్నాను వాము, ళిల్చి 2: అమ్మయ్యో (కేకు చస్తిని, పాములమీద' కూర్చున్నాను. బాబోయ్‌ ఇటు పాములు అటు 'పాములు, (వెనుకనుంచి పాములు పాములు అనే అరుపులు)

రామపు 128 (గణపతిదేవుని ఆస్తానం) శిల్ఫి 2: మహాప్రభూ! మమ్మల్నీ, మన మందిరాన్నీ రక్షించాలె, గణపతి: జాయపా! ఎవరీ ఆర్హులు? జాయప: మన రామలింగేశ్వరాలయం నిర్మిస్తున్న శిల్పులున్నట్టున్నారు ప్రభూ. ఏయ్‌! మీ రెందుకట్లా వణికి పోతున్నారు. చెప్పండి సంగతేమిటో. శిల్లి 2: ఇంకేముంది (ప్రభూ! మూన్నాళ్లనుంచి సుత్తెలు ముట్టలేకుండా ఉన్నాము. ఏరాయిని పట్టి చూచినా పాములే, ఏటు కాలుమోపినా పాములే, మందిర పరిసరాలన్నీ బుసకొడుతున్న పాములతో దద్లరి ల్లిపోతు న్నాయి (ప్రభూ! శిల్సి 1: చివరికి మేము పట్టుకునే సుత్తెలుగూడా పాములైపోతున్నాయి త్రిల్సి 2: మేమక్కడ నిమిషం సేపైనా నిల్వలేకున్నాము (ప్రభూ. (సభలో కలకలం) _ గణపతి: జాయపా! ఏమిటీ వైపరీత్యం? జాయపః వైపరీత ౧౦గాదు (ప్రభూ! ఒక షాములదాని వక బుద్ది. రదవ ఏమిటీ? చం్యద్రభూషణ్‌ నిర్బంధానిక్తీ దీనికీ ఏమైనా సంబంధం ఉందా? జాయప: రుద్రసేనానులు లెస్సగా ఊహించినారు, దెవరవారు చిత్తగిస్త దీని వెనుక ఉన్న రహస్యాన్ని విన్నవిస్తాను." గణపతి: మేము వినడానికి సిద్దంగా వున్నాము. జాయప: మరేమీలేదు [ప్రభూ మన ప్రధాన శిల్పి చం్యద్రభూషణ్‌ నాగ్‌ అనే షాములదాని వలలోపడి తన కర్తవ్యాన్ని విస్మరించినాడు, చివరికి

129 డాస్క నారాయణరెజ్డ సమ్మగ సాహిత్వర దాని నస్టమూర్తిని నిర్మించి సింహద్వారం మీద నిలుప్తుతానని పట్టుపట్టినాడు. నేను వీల్లేదన్నాను. అతని ధోరణి రోజ ధిక్కారందాకా పోయింది. వెంటనే బంధించి ఇక్కడికి తీసు కొచ్చినాను.

గణపతి: అట్టాగా! అయితే అతని నిర్చంధానికీ -ఈ 'వైపరీత్యానికీ......

జాయపః గట్టి సంబంధం ఉంది ప్రభూ, మనపై కసిదీర్భుకోవడానికి నాగి వేసిన యెత్తిది, పాములవాళ్లకు మందులూ మాకులూ పుట్టుకతో వచ్చినవే కదా. మందిరంలో ఉసిళ్లలాగా విషసర్పాలను పుట్టిస్తే మనం భయపడి చం[ద్రభూషణ్‌ను విడుదల చేస్తామని నాగి చేసిన పన్నాగం. (ప్రభువులు ఈ విషయంలో పరిపూర్ణాధికారాలిస్తే రెండు రోజుల్లో ఈ సమస్యను ఇట్టె ప రిష్కరిస్తాను,

గణపతి: దేశక్షేమం దృష్ట్యా నీవు ఏది చేసినా మాకు సమ్మతమే. జాయపా,

జాయప: ధన్యుణ్ణి, ఒరేయ్‌! ఈ క్షణమె పాలంపేటకు వెళ్లి ఆ పాములదాన్ని అదే ఆ నాగిని పట్టుకురండి, ఏయ్‌! రేపటినుంచి మీరు పని ప్రారంభించండి, పాములూ ఉండవు బాములూ ఉండవు.

శిల్యులు + చిత్తం,

రామప్ప 130 13 (చెరసాల...చం[ద్రభూషణ్‌ కూనిరాగం తీస్తుంటాడు,) కొపలావాడు: బాబుగారూ, అర్హరాత్రయింది. ఇంకా ఏమో మూలుగు తున్నరు: ఎంత వాపోయినా ఈ చెర తప్పుతుందా. కండ్లు చ ౦(ద; నిద నాకు పరమ. శత్రువు నాయనా! కండ్షై తే మూసుకుంటాను _ గాని మనస్సు...అదుగ్మో నా నాగి ఎలాప్రాకి వస్తూందో చూడు, చూడు, నడువనేర్సిన మల్లెతీగలాగా, నికు కనబడడంలేదా? కాపలా? అయ్యో బాబూ నాగీ లేదు. నడకా లేదు, అదంతా మి భమ. (ఆవులిస్తాడు) నాకు నిదరొస్తూంది) పాడు. నిదర! ఈ. బాబుగారి కొస్తే యెంత బాగుండును. (ఆవులిస్తూ చిటికెలు వేస్తాడు.) చంద్రః (మొదట కూనిరాగం తీస్తూ [క్రమంగా పాడుతాడు,) (పాట) 'మేనిలోన నాగిబాము మెలికలు గలదానా మనసులోన అమృతధార తొణికిపోవుదానా _ మేని! ఏనాటిదొా మన బంధము ఎరుగరాని అనుబంధము ఎన్న యుగములైనగాని ఎగిరిపోని దీ గంధము, 1|మెని!!

131 ఊస్‌, నారాయణరెడ్డి 'సమగ్ర సాహిత్యం ఉలిలోపల వింత వింత ఊపిరు లూదితి వీవే శిలలోపల ఆరిపోని వెలుగులు పోసితి వీవే, |[మేని!! నివు కేవలము నాతివి కాన వొక 'రేఖాగీతివి. పరిమళమ్మువై నాలో చొరబారిన అనుభూతివి. ![మెని॥! (అర్దరాత్రిని సూచించే గంటల చప్పుడు) నాగిగమెల్లగా) బాబుగారు, బాబుగారు! చందః (మెల్లగా) ఎవరు? నాగి: నేను బాబుగారు, 'నేనే...నాగిని. చందః నాగ్‌ - ఏమిటీ సాహసం? ఎవరైనా చూస్తే నీ గతేమవుతుంది, వెళ్లిపో, వెంటనే వెళ్లిపో, నాగి లేదు. బాబుగారు, ఊరికే పోను,. మిమ్మల్ని తీసుకునే పోత, చందః ఛా! పిరికి వాళ్లలాగా తప్పించుకొని పారిపోవడమా, నాగ్గి”కాదు బాబుగారు, మీరు చెరలో ఉంటే నే బతకలేను, మీరే రాకపోతే ఏ బండకో నెత్తిగొట్టుకొని చచ్చిపోత, ఏ విసమో తాగి... చందః నాగీ...అట్టా అనకు. ఆ మాటలు నేను భరించలేను. వస్తాను పద,

రామప్ప 132 (జాయపసేనాని సౌధం)

జాయప: ఇంతర్యాత్రి యేమిటీ రభస,

కాపలా .2: దేవరవారు మమ్మల్ని చిత్రహింస చేయాలె,

జాయప: సరే, జరిగిందేమిటో చెప్పండి.

కాపలా 1: చం[ద్రభూషణ్‌ ఇంతకుముందే తప్పించుకొని పోయినాడు

జాయప: సిగ్గులేదు చెప్పడానికి. మీరంతా గడ్డి మేస్తున్నారా? ఎట్లా తప్పించుకున్నాడు.

కాపలా 2: (ప్రభువులు చిత్తగించాలె, అర్హరా(తి ఎవతో 'పాములది చెరసాలముందు తిరుగుతుండగా చూసినాము: 'ఏపో, ఇక్కడ ని కేంపని అని గద్దించెవరకల్లా కిమ్మనకుండా వెళ్లిపోయింది, గడియ "సేపటికి కళ్లు నులుముకుని చూస్తిమి గదా..ఆ బాబుగారు కనిపించలేదు,

జాయప: ఏడ్చినట్టే వుంది మీ తెలివి. అది తప్పకుండా నాగే అయి వుంటుంది. మీ మొహాలమీద ఏదో మత్తుమందు చల్లి చంద్రభూషణ్‌ను చల్లగా విడిపించుకొని వెళ్లిపోయింది.

ఇద్దరు: (ఎడ్లు గొంతుకతో) అంతే అయివుంటుంది మహాప్రభో,

జాయప: నోరు మూయండి. ఎవరక్కడ.

భటుడు: చిత్తం (ప్రభూ.

జాయప: ఒరేయ్‌, ఇరవై మంది అశ్వికులను వెంట తీసుకెళ్లి, నలువైపులా గాలించి చం్యద్రభూషణ్‌ను, నాగినీ రెక్కలు కట్టి తీసుకురండి. రేపు రెండు జాములలోపుగా పట్టుకరాకపోతే మీ తల. లెగిరిపోతాయి

133 డొసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం 15

భటుడు: ప్రభూ ఇరుగో నేరస్టులు,

జాయప: చం[ద్రభూషణ్‌! నిన్ను చూడగనే ఇంతవరకున్న కోపం ఎగిరి

పోయింది. ఎక్కడలేని జాలి వేస్తుంది. ఇప్పటికైనా నాగి సహవాసం

మానుకో, వెనుకటి లక్ష్యాన్ని పునరుద్దరించు. నిన్ను ఈ క్షణమే విడుదల

చేస్తాను.

చర్య: (పొడిగా నవ్వి.) మికు నాపైగల అవ్యాజ కారుణ్యానికి కృతజ్ఞుణ్లి,

నాగి నా కళా శరీరానికి ఆత్మ, ఆత్మలేని శరీరం అస్థిపంజరం కాదా (ప్రభూ.

జాయప: ఊ నానాటికి నీ వెరి ముదిరిపోతున్నది. అయినా ఈ దోషం నిది కాదు. నీకు ఏ మందో మాకో పెట్టి వశపరచుకొన్న మాయలమారి నాగిదే ఉన్న తప్పంతా. పైగా బందీని విడిపించుకొని పోయిన నెరస్టురాలిది. ఈ నేరం క్షమింపదగిందికాదు. మిరిద్దరూ చెవులు విప్పి మరీ వినండి. చంద్రభూషణ్‌, నీకు యావజ్జీవ కారాగారశిక్ష. నాగీ, నీకు మరణ శిక్ష

నాగి: దొరా...దొరా (బిగ్గరగా వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తుంది.)

జాయప: ఒరేయ్‌ తలవరీ! ఇవాళ రాతి మూడుజాములు దాటగానే నాగి ఈ లోకంలో ఉండకూడదు తెలిసిందా?

తలవరి సిత్తం దొరా,

నౌగి? దొరగారూ, దొరగారూ, దయ జూపండి దొరగారూ, నా బాబుగారి కోసం...నా బాబుగారి కోసం,

చంద: (కంపిత స్వరంతో) నాగీ....నాగీ...నివు వెళ్లిపోతున్నావా నాగీ, నీవు లేక నేను జీవచ్చవంలా ఎలా వుండను. నీవు లేనినాడు నేను (బతికివుంటానా నాగీ....శిలనైై పోతాను.

జొయప: ఇద్దరిని విడదియండి, ఊ చూస్తారేం,.

(నాగి బాబుగారు, బాబుగారు అని కేకలు వేస్తుంది.)

(జాయపసేనాని శయనమందిరం. ర్యాతి తొమ్మిదిగంటల సమయాన్ని

సూచించే గంటలు) విక్కడినుంచో నాగస్వరం వినిపిస్తుంది.)

జాయప: ఎవ(రా అక్కడ, |

భటుడు: చిత్తం (ప్రభూ.

బాయపః ఏ మ్మా రొద?

భటుడు: ఎవడో వీధెంబడి నాగసొరం ఊదుతూ పోతున్నాడు (ప్రభో ఆపేయి. ( నాగస్వరం ఆగిపోతుంది.. కొంతసేపు వేరే సంగీతం. మళ్లీ నాగస్వరం వినిపిస్తుంది.)

జాయప: మళ్లి ఏమిటిరా ఆ రొద,

భటుడు: ఏది ప్రభూ.

జాయప: ఛీ, వినిపించడం లేదా? నా చెవులు చిల్లులు పడిపోతుంటే, అదె, నాగస్వరం, -

భటుడు: నాకు వినిపించడంలేదు ప్రభూ!

జాయప: దౌర్భాగ్యుడా ! చుట్టూ చూడు.

భటుడు: (చుట్టూ చూచి) ఎక్కడా ఏమీలేదు ప్రభూ.

జాయప: ఎక్కడా యేమీ లేదూ? (నాగస్వరం హెచ్చుస్టాయిలో వినిపిస్తుంది.) నాగస్వరం నా హృదయంలోనే చారబడిం దన్నమాట. సరే నీవు వెళ్లు (నాగస్వరంతోపాటు కల్గోలాన్ని సూచించే సంగీతం) ఈ నాగస్వరం నా నరాలను లాగేస్తున్నది. నా (ప్రాణాలను తోడేస్తున్నది,. ఇవాళ ఎందుకీ సంక్షోభం? ఇదంతా నాగి మాయేనా? కావచ్చు. నాగి నా పచ్చని జీవితానికి తోక చుక్కగా దాపురించింది, అవునా? (మళ్లి విచిత్రమైన సంగీతం) ఏమిటీ వెరి. ఊహలు... నాగివల్ల ఇంతటి ప్రమాదముందా,

135 డ్యాసి. నారాయణరెడ్డి 'సమగ సాహిత్యం ఇంతకూ దాని శక్తి యెంత అది. చేసిందేమిటి? దాని కునులో కెరటాలవంటి మెలికలుండడం తప్పా, అది దాని నేరమా, సృష్టికర్త పొరపాటా, (సంగీతం హెచ్చుస్తాయిలో వినిపించి తగ్గుతుంది.) దాని శరీర లావణ్యం ఒక శిల్పికి ఊపిరులనూదింది. ఒక శిల్పానికి లక్ష్యమైంది. దీంట్లో దాని తప్పేమిటి, ఈ మాటత్రానికి నాగికి మరణ శిక్షా? అబ్బా! నేను తొందర పడ్డానేమో! అబ్బా[ తల తిరిగి పోతున్నది. _(కల్గోలాన్ని సూచించే సంగీతం) ఏమిటీ కల్లోలం,...ఎందుకీ (ప్రళయం నాలో.....ఇదంతా ఏమిటి? ఏమిటిది.

(స్వష్నాన్ని సూచించే సంగీతం.) అదిగో పాము. నాగుబాము, నా వైపే పాకుతోంది. ఇష్‌ ఏదీ నా కత్తి (కెవ్వున కేక వేస్తాడు) కత్తికి బదులుగా సర్పం, ఉష్‌. అదిగో, అయిదు తలల భుజంగం, నన్నుచూసి పూత్కారం చేస్తున్నది. ఇటు ఆ సర్ప స(మాట్టు తక్షకుడు, అటు వాసుకి, ఉష్‌ పాములు, మహాభుజంగాలు అబ్బా, రక్షించండి. రక్షించండి. (వికటాట్టహాసం) ఎక్కడిదీ వికటాట్టహాసం. దిక్కులను బద్దలు చేస్తున్నది. (భయంకరమైన సంగీతం....మళ్ళీ వికటాట్టహాసం) ఆ ఎవరది, నందికేశ్వరుడు, ఆ కండ్డు కణకణ మండిపోతున్నాయె. ఆ శివ శివా! బసవేశ్వరా! వెన్నెలలు కురిసే మీ కన్నులలొ చండ్ర నిప్పులా? భరించలేను, భక్తుణ్ణి పరీక్షిస్తున్నారా? (బసవేశ్వరుడు రంకె వేస్తాడు) 'మోరచూపీి అభయ మిచ్చే మరు హుమ్మని రంకెవేస్తే మేము |బతుకగల్లుతామా? (ప్రభూ శాంతించండ..... శాంతించండి. (ప్రతిధ్వని యిచ్చే పద్దతిలో నందికేశుని గొంతు వినిపిస్తుంది.) నందికేళ్ళరుడు: ఎక్కడి శాంతి సేనాని? జాయప: బసవేశ్వరులు మాట్లాడుతున్నారా? మహాప్రసాదం, 'సెలవి య్యండి.. కాకకీయుల సాలనలో మాబోటి లెంకలుండగా పీ

కశాంతియా దేవా? నంది: (బిగ్గరగా నవ్వుతాడు) అన్నీ తెలిసే అడుసుల్‌ అడుగు వేసినావు, లక్ష్య లక్షణాల రభసలో పరమసత్వాన్నే మరచిపోయినావు. జాయప: నేనా ప్రభ్తూ నేనా? నా నేరమేదో సెలవియ్యండి. లెంపలు వేసుకుంటాను, నంది: జాయపా! నాగినీ శిల్సాన్ని నీవు తిరస్కరించలేదా? జాయప: అవును దేవా! అది ఒక క్షుద్ర స్తీ ప్రతిరూపం కాబట్టి, నంది: అక్కడే పొారబడుతున్నావు: అది క్షుదస్తి ప్రతిరూపం కాదు, నాగదేవతా ప్రతిబింబం. నాగీ సామాన్య స్త్రీ కాదు. పంకంల్‌ మొలిచిన పద శం. హాలహలంలో మెరిసిన అమృతరేఖ. దానిటో నాగదేవతాంశ ఉంది... నాగికి మరణశిక్ష నాగదెవతా (ప్రతిమకు. తిరస్కారం, ఇదంతా యేమిటో తెలుసా? నాగభూషణుడైన పరమశివునికే పరాభవం. మందిరం చుట్టూ ఏర్పడిన మహోత్సాతాలు, నీతో కలుగుతున్న క ల్ల లం,....ఇదంతా ఆ పరాభవానికి పరమశివుడు చేస్తున్న (ప్రతీకారం. నాగి, చ ౦(ద్రభూషణుడు నిమిత్రమాత్రులు. ఇటీవలి మహోత్సాతాలకు పరమణివుడే.:.నాగాభరణుడే కర్త.....నాగాభరణుడు... (ఉచ్చస్తాయిలో సంగీతం - కల విరిగిపోతుంది) జాయప: (ఆవేశంతో) బసవేశ్వరా......బసవేశ్వరా,...ఏడీ, ఎక్కడ? మాయమైనాడే..... ఏమిట చి(త్రం?... భటుడు: (పరుగెత్తుకువచ్చి) ప్రభూ' ప్రభూ కలవరిస్తున్నారా (ప్రభూ? జాయప: ఆ ఏమిటి? ఇదంతా' కలేనా? నందికేశ్వరుడు కనిపించింది కలలోనా? నే నెక్కడున్నానురాా. భటుడు: తమ శయన మందిరంలొనే ప్రభూ! జాయప” కల, కల- నందికేశ్వరుడు...నాగాభరణుడు...నాగదేవత,

137 డా॥సి. నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం నాగి...నాగి- ఎంత అపరాధం జరిగింది. అభమూ శుభమూ ఎరుగని అమాయక స్త్రీకి మరణశిక్షా? కళా [బహ్మకు కారాగార వాసమా? _ వీల్లేదు...వీల్లేదు....నాగి (బతుకుతుంది....నాగి (బతుకుతుంది,

(మూడు జాముల రాతిని సూచించే. గంటల చప్పుడు -జాయప

గురమెక్కి వధ్యస్థ్రానానికి పరుగెత్తుతాడు,)

జాయప (బిగ్గరగా ఆపండి,

తలవరి: దొర్హా తమరే ఆజ్జాపిస్తిరి..

జాయప: ఇప్పుడు ఉపసంహరించుకుంటున్నా. నాగి కట్టు విప్పండి. నాగీ, నేను నిన్ను అపార్ధం చేసుకున్నాను. నీలోని నాగదేవతాంశను గుర్తించలేదు. రా, నాగీ , నీవూ చం ద్రభూషణ్‌ నేటినుంచి పంజరం విడిన పన్షులు,

నాగీ: దొరా....దొరా...మీ మనసు మారిందా దొరా...నా పున్నెం పండింది దొరా,.....ఇయ్యాళ నాకు రెండో పుటక, చచ్చి పుట్టినట్టయింది. నా

జాయప: అక్కడికే వెళదాం పద నాగీ.

రామప్ప 198 7 (చం[ద్రభూషణ్‌ నాగినీ శిల్యానికి చివరి మెరుగులు ది ద్రుతుంటాడు,) చం(ద: (నిట్టూర్వి) అమ్మయ్య నాగీ! లీచి నిల్పొ. నా స్వప్నం కండ్ల ఎదుట నిల్సింది. నేటినుంచి నేను సరికొత్త శిల్సిని. నాగీ. చూడు....ఈ నాగిని శిల్పంలో నీ (ప్రతిబింబం కనిపించడం లేదూ? నాగి; బాబుగారు, ఇది బొమ్మకాదు, దీని కాలిగోరుతో నేను సరిపోను, దీనిముందు నేనే బొమ్మను, చంద: నిజంగానా నాగీ...ఇది నిజమే అయితే.... నా శిల్పకళ కైలాస _ శిఖరాన్ని అందుకొందన్నమాట. ఈ జీవ శిల్యాన్ని ఇవాళే సింహద్వారం మీద నిలుపుతాను. ఆ నాగీ మరచిపోయినావా? చంద్రః వచ్చే పున్నమినాడు శివలింగ (ప్ర తిష్టాపన మహోత్సవం. మొన్న నన్ను విడుదల చేసేటప్పుడు జాయప సేనానిగారు అనలేదూ, ఉత్సవానికి గణపతిదేవులుంగారు విచ్చేస్తారట. నాగి; ఊ నిన్ను కండ్ల కద్దుకుంటరులే,. (ఇద్దరూ కిలకిలా నవ్వుతారు.)

139 డౌఃసి. నారాయ ణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం 18 (ఉత్సవాన్ని సూచించే (ప్రజల కోలాహలం, శంఖాలు, గంటలు మదైెల చప్పుడు. మధ్య మధ్య శంభోశంకర, రామలింగేశ్వరా, ఇత్యాది స్తుతులు.) జాయప: ప్రభూ ఇడుగో చంద్రభూషణ్‌, ఇదిగో నాగి, గణపతి?” చంద్రభూషణ్‌! నీవు చెక్కినవి శిల్పాలు కావయ్యా. వ్యాఖ్యకందని రసభరితమైన జీవితచ్మితాలు.. నీ ఉలికి ఊపిరి పోసిన ఈ నాగమ్మ (బతుకు ధన్యం, నాగమ్మా, నీ గురించి మన జాయపసేనాని చెప్పినాడు, ఏదీ, రామలింగేశ్వరుని సన్నిధానంలో నీ నాగ నృత్యం చూపించు, నాగి; (మహోత్సాహంగా) మారాజు మన్ననలందిన మట్టిముద్దను. దొరగారు మెచ్చుకొన్న దొడ్డపుట్టుక నాది. అడవి మల్లెను తీసుకొచ్చి మా బాబుగారు దేవుని జడలో నిల్సినరు. నా బతుకు "ఈ రామప్పకే ముడుపు గడుత...నా ఆట నా పాట... రామప్పుకే.....రామప్పుకే, (నాగి నృత్యం చేస్తుంది.) బృందగానం: జయ రామలింగేశ్వరా జయదేవ పరమెశ్యరా. జయ!!! తలపైన నెలవంక ముడిచీ గళమందు గరళమ్ము దాచీ వెలుగునీడల గాధ వినిపించినావు అరచేతిలో మోక్షమందించినావు. 1!!1జయ!!

తరతరాల తెలుగు వెలుగు (నృత్య గేయ రూపకం)

149 డ్వొసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహీత్యం

ఒక్కొక్కలఅక్షరం వెనుక

అవును

ఒక్కొక్క. అక్షరం వెనుక

గేయలక్ష్మికి తీర్చిన సొబగువుంది,

కళాలక్ష్మికి కూర్చిన మెరుగు వుంది!

ఒక్కొక్క అక్షరం వెనుక

సరళతవుంది, సరసతవుంది,

నవీనత వుంది] భావుకత వుంది;

'స్నేహశీలతవుంది, ఆ|ర్రత వుంది, ఆశాలతవుంది!

సాహిత్య సంప్రదాయాల విజ్ఞత వుంది!

ఒక్కొక్క అక్షరం వెనుక

ఛందో వైవిధ్యం వుంది,

భాషావైపుల్యం వుంది,

వ్యుత్పత్తి వుంది,

సాత్రిక మనః (ప్రవృత్తి వుంది!

నైర్మల్యం వుంది, ఏకీకృత సాఫల్యంవుంది,

తెలుగు వెలుగు వుంది, వెలుగు జిలుగు వుంది!!

తరతరాల తెలుగు వెలుగు 144 అతని మూర్తి - అనంత చైతన్యస్ఫూర్తి! అతని వాణి - పారుష్యమెరుగని రమ్యాక్షరక్ష ణి! అతని మందహాసం ఆహ్హాదమైన ఛందస్సుల సహవాసం!

ఆ కవి విరించి నవతాదృష్టి

మానవత ' నారాధించే మధుర విపంచి!

అతని పలుకులు కర్పూర కళికలు

అతని కైతలు పొాగడపూదండలు! .

అతని గీతాలు

(ప్రాణంపోసిన మధుర సంగీతాలు!

అతని గవేషణ

అంతేవాస గణానికి చతుర సంభాషణ! అతని పేరు తలచినా చాలు

మదిలో పాంగు శతకోటి కవితా తరంగాలు! అతను తెలుగువంటి మనిషి పాటజీవననాడిగా వెలిగే యంటింటి మనిషీ!

అతను కవితా తపస్సుకు పూనుకున్న బుషి అతను సౌజన్యం పండించుకున్న కృషి!

[45 డ్వాస్‌. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం అతని పేరు షాట, ఇంటిపేరు చల్లని మాట! అతను గేయభగీరథుడు తను వాజ్మనోరథుడు!! ఇది “తరతరాల తెలుగు వెలుగు” ఇది యుగయుగాల వెలుగు తెలుగు! ఇందులో గీతికానుసారము స్తరలయ సంచారము! ఇందులో గతి మంజుల శింజినీరవతతి! ఇందులో దృశ్య సందగ్భనం. - తెలుగు సంస్కృతి నాహిత్యాల సద్విమర్శనం! ఇందులో (ప్రసాదగుణమయమైన పద్యంవుంది ప్రసన్నతాఫణితిని గద్యం వుంది! ఇందులో చై తన్య నృత్యం చేసేన హరికథ వుంది పిడుగులు డుల్ఫిన బ్య్మురకథ వుంది!

తరతరాల తెలుగు వెలుగు 146 ఇందులో మందారమకరందాల గీతం వుంది, మంగళగీతాల మధుర' సంగీతం వుంది! ఇందులో మల్రెవంటి గేయం వుంది ముల్లువంటి సంఘటనా నికాయముంది! ఇందులో రమణీయ దీప నృత్యంవుంది,

కమనీయ జీవన స త్యం వుంది!

ఇందులో తెలుగుజవం వుంది, తెలుగు జీవం వుంది)

తెలుగు జనం.వుంది తెలుగు జనజీవనం వుంది!

ఇందులో సొగసైన తెలుగురూపం౦ వుంది,

సాంపైన తెలుగు గళం వుంది!

ఇది తరతరాల తెలుగు వెలుగు' న

ఇది యుగయుగాల వెలుగు తెలుగు,

ఇది “నిక్కమైన మంచి నీలం!'

మన అనుభూతిలో నిలుస్తుంది కలకాలం! స్పందన

1త్మ/ డొఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం కలం కంటితో చూస్తే “దేశమనియెడు దొడ్డవృక్షం (ప్రేమలను పూలెత్రవలెనోయ్‌

గురజాడ మాట గుర్తాస్తున్నది,

దేశం వృక్షమైతే రాష్ట్రాలు శాఖలు.. ఆ శాఖలు పచ్చగా ఉంటేనేకదా పల్లవాలూ, (ప్రసూనాలూ, అంతేకాదు. .... ఒంటికొమ్మతో దిక్కులు చూసే చెట్టు నిటారుగా. నిలబడ్డ పీచుజుట్టు శాఖా బహుళంగా 'సర్యాంగీణ వికాసం పొందిన మహీరుహం - ఒత్తైన కురుల గుత్తులతో ఒదిగివున్న వేణీబంధం, తల అందానికి ప్రతి శరోజం సహకారి, తరు సౌందర్యానికి ప్రతికొమ్మ దోహదకారి.

భారతప్రభుత్వం ఆమోదించిన ప్రధాన భాషలు పధ్నాలుగయినా నాల్కల ఆకులందున అణిగి మణిగివున్న యాసబాసలు ఎన్నెన్నా! వృక్షానికి కొట్టవచ్చినట్లు కనిపించే కొమ్మలు కొన్నైనా ఆ కొమ్మల నంటుకొని పసిపాపల్టా పారాడే రెమ్మ లెన్నెన్నో! భారతీయ సంస్కృతిని ప్రతిబింబించ నిలువుటద్దాలు ఏ కొన్ని భాషలో కాదు అన్ని భాషలూ, అన్ని యాసలూ! మనిషిలోని ఆశయాలనూ అవేశాలనూ అక్షరరూపంల్‌ ఆఅందించె ('ప్రబలవాహిని భాష. భాషలకున్న ఈ (ప్రాశస్త్యాన్ని గుర్తిం చడంవల్లనే భారతదేశం తన పటంలోని పాత గుర్తులను తుడిచివెసింది. భావా (ప్రాతిపదికపై న ర్యాష్ట్రాల పునర్విభజనం చేసింది. ఈ విభ జనం వైవిధ్యంలోని వ్యక్తిత్వాన్ని సమర్థించేదే కానీ, ఎవరి. గంటను. వారు మోగించుకునే సంకుచిత (ప్రవృత్తిని బలపరిచేదికాదు,

తరతరాల తెలుగు. వెలుగు. [తరి భాషాప్రయుక్త ర్యాష్ట్ర భావనకు తొలిసారిగా ఆకృతి ఎర్బడింది ఆంధ రా(ష్టావతరణతోనే విశాలాంధ దృక్పథానికి పరిణత స్థితి ప్ర ర్సడిం ది. ఆం [ధప్రదే క్‌ అవతరణతోనే. కళ్ళున్నవారికి కలలు తప్పవు. కలలంటూ కన్నప్పుడు కన్న పీడకలలూ తప్పవు. ఆ మధ్య తెలుగునాట అదే. జరిగింది, అంచెలంచెలుగా రెండుసార్లు ఆవరించిన పడకల తుట్టతుదకు విరిగింది, పరిణామం తెలుగువారిలో 'సమైక్యతా సమున్న్మేషం, ॥ మొన్నటి ఉగాదినాడు తెలుగుల రాజధానీనగరం హైదరాబాదులో ఆం(ధ్రావళి 'పండుగచేసుకుంది. పదిమందిలో కాదు, వేయమందిలో కాదు, లక్షల తెలుగు వెలుగుల అక్షుల సమక్షంలో; స్వదేశం పలుకోనలనుంచి, (ప్రపంచం నలుమూలలనుంచి రెక్కలు విరిసికొని ఎగిసీవచ్చిన ఎందరెందరో (ప్రవాసాంధ్రుల - విదేశాంధ్రుల సముఖంలో; ఆ మహాసభలకు కొన్నాళ్ళు ముందుగా, నాందిగా, నా కలంలో ఇలా సాక్షాత్కరించింది 'శిరసెత్తిన తెలుగు జాతి' గీతం “విశ్వపటంలోన తెలుగు వెలిగే సంవత్సర మిది, నిలిచే సుముహూర్తమ్మిది, ఎప్పటివాడో ఆం(ధుడు? ఏదో తొలివెలుగు నుడుగు! కనుగొనవలెనని ఉంటే గాథాసప్తశతి నడుగు,

140 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత [9

ల్‌రిన కాలమ్మేదో

కత్తులె గళమెత్తి చాటు, తెలుగువారి రసాత గ్చకత తెలుగురేని పౌరుషకథ

కొండవీటి గండశిలలు

ఘోషించును. ఈనాటికి.

ఆటలోన పాటలోన

తేటతేట మాటలోన

దక్షిణాం[ధ్రవిభుల క్మగ్ర

తాంబూలము ముమ్మాటికి.

తరతరాల తెలుగువారి

వరణీయ 'చరి(త్రమ్మిది

నలుచెరగుల తెలుగుల కల

గలిపిన చిర సూత్రమ్మిది.

ఈ చరిత్ర '(కాంజిగుళ్ళు

సాచి ప్రవర్థిల్లుగాక.

మై సాగి రహంచుగాక.

ఆ సందర్భంలోనే నా గళంలో ఇలా నినదించింది విశ్యాంధ్రవాణి.

తరతరాల తెలుగు'వెటుగు 150 “విశ్వమంత వర్షించిన వెలుగువోలె - ఆ చల్లని వెలుగు కంటితుదలలోని జిలుగువోలె - ఆ నున్నని జిలుగుకు లోబుట్టువైన తెలుగువోలే - ఈ ఉగాది వచ్చె అపూర్వ చైతన్యవతి ప్రతి వత్సర (ప్రగతి. నన్నయ కావ్యాత్మతో (ప్రసన్నగొతమి ధ్యనించగ శ్రీనాథుని వాగ్దుని గోక్షేరరుచులు (ప్రసరించగ సోతన కవితాకృతి రసపూర్షేందువు పూయించగ పలికె చిరంతన భారతి; చుళుకీకృత మహట్మిశ్రుతి. కందుకూరి సాంఘిక సంస్కరణ భేరి (మైగించగ గిడుగుపిడుగు తెలుగు వెలుగు నుడుల జడులు కురిపించగ గురజాడ సరాలకైత కొత్తజాడ చూపించగ కదలెను నవ్యసరస్వతి। కవబీకృత జీవద్యుతి, రాష్రాంతరవాసుల నేత్రదళమ్ములు వికసించగ దేశాంతరవాసుల యెద దివ్వియ లుద్దపించగ ఖండాంతరవాసుల హృత్కలాపములు వికసించగ వెలిగెను. విశ్యాం (ధ్రవాణ్ము విగ తానైకృ్యతాగ్గాని, నా దృష్టిలో - గత 'వైభవగానం. వార్షిక నివేదిక కాకూడదని, అది కావాలి భవిష్యదభ్యుదయానికి సోపానమని. ముందుచూపులేని గత క్షీర్తనసంపుటి - నిప్పురవ్వలు లేని ఉత్త బూదికుంపటి. ఇది నా నిశ్చిత దృష్టి ఈ దృష్టితోనే జరుగుతున్నది నా కావ్యసృష్టి.

[5] డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి

ఉగాది రోజున ఉత్తాలస్లాయిలో జరిగిన ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల వైభవాన్ని ప్రత్యేకంగా తీసిన చలనచి[(తం చాటి చెబుతుంది.

మరి, తెలుగువారి తరతరాల సాంస్కృతిక సందీప్తిని ప్రత్యేకంగా (వాసన నృత్యగేయ రూపకం మలచి చూపుతుది ; ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి శ్రీ, జలగం వెంగళరావుగారి ఆధ్యర్యంలో జరిగిన (ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల తొలిదినాన (ప్రదర్శించిన రూపకమిది. మహాసభలలో ప్రత్యేక (ప్రదర్శనకు ఈ రూపకాన్ని రచించవలసిందిగా నన్ను కోరిన సహృదయులు విద్యాశాఖా మంత్రి జ. మండలి వెంకటకృష్ణారావుగారు, సాంఘికసంక్షేమశాఖామం తతి శ్రీ భాట్టం శ్రీరామమూర్తిగా రు; దీనికి దర్శకత్యం వహించిన వారు నటరాజ (వాసింది నేను ఆనాడు చూసింది అసంఖ్యాక ,(పేక్షకానీకం; ఈనాడు అచ్చులో పోత పోసింది స్పందన సాహితీ సమాఖ్య,

మరి, .ఈ నవంబరు ఒకటో తేదీన, ఆంధ్రదేశావతరణ శుభవాసరాన, ఈ నాటికను ప్రసారం చేసింది ఆకాశవాణి.

ఇందరికీ నా కృతజ్ఞతావందనాలు.

"హైదరాబాద్‌ -సి. నారాయణరెడ్డి

తరతరాల తెలుగు వెలుగు 152 శ్రీకాకుళాం(ధదేవ స్తోతం: 'మేలుకో శ్రీ ఆ ౦(ధ్రదే వా! మేలుకో దివ్యప్రభావా మేలుకో వంశోప్రదీపా (యక్షకన్యలు ఆంధ్రదేశ చర్మితను గానంచేస్తారు) పద్యం: శ్రీరంజిల్లైడు ఆర్ర పు రారమ్య చర్మిత గేయ రసమయఫణితిన్‌ తీరిచిదిద్దిన రూపక మారంభించెదము రసికులందరు మెచ్చన్‌, సంధివచనం: ఎవరీ ఆంధ్రులు? ఎప్పటిదీ ఆంధ్రజాతి? తరతరాల చరిత్ర పుటలు తిరగేస్తే అమలిన సంస్కార 'చక్షువులతో అలనాటి ఐతిహ్యాన్ని వక్షిస్తే కనిపించే దృశ్యాలివిగో.....వినిపించే భాష్టాలివిగో..... కథాగానం౦ం: వేదకాలమునాటికే ప్రభ ఎంచినది ఈ జాతి,....మన ఆంధ్రజాతి

153 డాఃసీ. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం ఐతరేయ [బాహ్మణమ్మున అలరులెత్తిన జాతి....మన ఆంధ్రజాతి, నిశుంభాదుల నిర్హళించీ నిలిచినది ఈజాతి..మన ఆం(ధ్రజాతి. శకులు యవనులు పహ్లవులు....ముం చుకొని వచ్చినగానీ మొక్కవోని పరాకమంతో చెక్కుచెదరక నిలిచినది ఈజాతి.... మన ఆం(ధ్రజాతి. సంధివచనం: అవును, క్రీస్తుకు పూర్యమే అటు ప్రతిష్టానపురం, ఇటు ధాన్యకటకం, శ్రీకాకుళం రాజధానులుగా, సముజ్జల వైభవాస్తానులుగా, లక్షధనుర్రర సేనా సముపేతులుగా, దక్షిణాపథ సువర్ష ఖ౦డాధినేతలుగా, అక్షీణ పరాక్రమంతో అవక వికమంతో పరిపాలించిన శాతవాహన స్మమాట్టులు ఆం(ధ్రజాతికి మూలవిరాట్టులు, ఆపన్తంబుని సూ(తాలకు అక్షరత్యం కలిగింది ఆనాడే. కథాగానం: అటు పాటలీపు[త మిటు ధాన్యకటకమ్ము ఇరుకంబములుగ క ట్టిరి తోరణాలు = దిగ్విజయ తోరణాలు...

తరతరాట తెలుగు 'చేలుగు 154

అటు (గీసుదేశమ్ము మొదలుగా ఇటు సయామ్‌ వైనాలు తుదలుగా

ఉదధులను పాలించినారు - వజ్రాలు

లందు ఉజ్జుల సంస్కృ

తి ఫతొాకలే నాటినారు + చిర భార

ఆఅయిుగమున (పభవిల్లిన బృహత్కథ వి

శ్యాంతరాళ కథాజాల దివ్వసుధ,

నాటి హాలచ్మక్రవ ర్తి.గాథధా సప్తశతి

నేటి తెలుగుపల్లేల కమనీయమౌనగీతి.

అలనాటి అజంతా అమరావతులు * మ

హార్యధ శిల వెలిగించిన అమృతద్యుతులు. వర్లింపగరానిది ఆ స్వర్ణకాలం - స

ర్యమతాల అచావళికది ఆలవాలం.

ట్‌ స్వర్షకాలం....ఆ స్వర్షకాలం...

వంధివచవంః శాతవాహన చ్మకవర్తుల నాలుగు శతాబ్దాల నిర్విల పరిపాలనా

గదద డాఃసి. నారాయణరెడ్డి 'సమ(గ్ర సాహిత్యం కాలమది. మరి ఇది - కృష్ణవేణే తీరాన, విజయపురీ నగరాన - శ్రీ పర్శ్యతం ఒడిలో, నాగార్జునాచార్యుని చల్లని చూపులబడీలో పల్లవించిన ఇక్ష్వాకు రాజన్యుల గాధ, కథాగానం:

తీం్యద్ర-చం(ద్రుల కీర్తి

కాముదులు నల్గడల

కలయ విరిసిననాడు =

కృష్ణవేణీ తరం

గిణి పయః కింకిణులు

(తిశరణ క్యాణాల

దెసల నింపిననాడు ౩

సంహళాగత బౌద్ద

భిక్షువుల విజ్ఞాన

పీఠకమ్మగునాడు;

సిద్దాంత బీజములు

శాఖోపశాఖలై

సాగిపోయిననాడు"

తరతరాల తెలుగు వెలుగు 156 ఆనాడు - అలనాడు ఆంధ్రసంస్కృతిమణీ గణకాంతులు అంబరాల నర్తించిననాడు - వచనం: ఆనాడు -ఇక్ష్యాకుల ఏల్పడినాడు _ శ్రీపర్వత సీమలో సాగిన మహాయాన బౌద్దమత ప్రస్థాన 01 నేటికీ మ ౦(దగ ౦భీరంగా. వినిపించే మహనీయగానం, “బుద్ధం శరణం గచ్చామి సంఘం శరణం గచ్చామి -. సంధివచనం!: అది. ఇక్ష్యాములయుగం. మరి ఆ తర్వాత - ఆం(ధ్రావని 'నేలిన భూపాల తిలకులెందరెందరో -: పల్లవులు ఎ కదంబులు, బృహత్పలాయనులు, _ ఆనందగోత్రికులు, శాలంకాయనులు, విష్ణుకుండినులు, కడుపుతీపిలెక్కించక అపరాధియైన కన్నకొడుకుకు మరణశిక్ష విధించిన మాధవవర్మవంటి ధర్మప్రభువులు వెలసిన విష్ణుకుండినులు, ఇంక్కా ఇంకా.....కళింగులు, గాంగులు, చోళులు, పశ్చిమ చాళుక్యులు, వేములవాడ చాళుక్యులు, వేంగి చాళుక్యులు- వారే

157 డాసి; నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం కథాగానం: అవతరించెను .నాడు ఆంధ్ర వాజ్మయలక్ష్మి అల రాజరాజు సీరికొలువులో...: అవతరించెను నాడు వ్యాస భారతవాణి ఆదికవి నన్నయ పలుకులో - (పథ మాం(ధ్ర .కవి నన్మయ పలుకులో; సంధివదనం,: ఏమిటా: అపూర్వ సన్నివేశం! తెలుగులో ఆం[ధ మహాభారతం అంకురించనున్న మహొజ్బల సుమూహుర్తం! అదుగో! శబ్దశాసనుడు నన్నయభట్టారకుడు. మరి వారెవ్వరు? చాళుక్యాన్న్వయ రాకాచం[ద్రుడు రాజరాజనరేంద్రుడు, రాజకులైక భూషణుడు రాజమనోహరు డన్యరాజ తే జ్‌ జయశాలి శౌర్యుడు ; విశుద్ర్యయశశ్ళరదిందుచందికా రాజిత సర్వలోక్కు. డపరాజిత భూరిభుజాకృపాణ ధా రాజల శాంత శాత్రవ పరాగుడు రాజమహేం(దుడున్నతిన్‌” సంధి వచనం: రాజరాజు అస్ట్రానకని నన్నయ భట్టారకునితో మోసులెత్తిన ఆంధ భారతం - మనుమసిద్ధి ఆస్టానకవి తిక్కనామాత్యుని చేతిచలవతో మొగ్గతాడిగింది, 1, నన్నయ పద్యము

తరతరాల తెలుగు వెలుగు గదర్‌ ఇంతకు అది ఏ యుగం? తెలుగునేల నలుచెరగులను ఒకే కొలికిలో బిగించిన, ఆంధ్ర స్మామాజ్య లక్ష్మికి కలికి పచ్చల తురాయి క్రైసేసిన కాకతియ యుగమది. - వినుడు వినుడు మన కాకతీయులో వీరచర్మితమ్ము తందానా కనుడు కనుడు. ఆ లలిత హృదయుల కళాాపాభవము శి తందానా తెలుగు లక్ష్మికి పారుషటిలకం తీర్చిదిద్దినారు. తందానా తెలుగుజాతిని ఒక్కగొడుగున నిలిపినారువారు. తందానా బెబ్బులులై సంగామరంగమున బొబ్బరించినారు తందానా ఆ దెబ్బకు ఢిల్లీ 'సుల్తానులే దద్దరిల్లినారు తందానా రుదదేవునిరూక్షవీక్షణం చతందొన తందాన తందన గణపతిదెవుని కార్యపాటవం || 1 రుద్రమాంబ నిర్హైదపౌరుషం | |] (ప్రతాపరుద్రుని భ్మదపాలనం | || "పెట్టని కోటలురా-ఏ

1509 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం నాటికైనా మాసిపోని వెన్నెలబాటలురా భళానోయి భళి తమ్ముడా కోటలే క ట్టినారే - ముత్యాల "పేటలే కట్టినారే - భళాభళీ పేటలే కట్టినారే. తోటలే నాటినారే - హై - రాచ బాటలే వేసినారే -"హై' - రాచ బాటలే వేసినారే, ఆలయాలు తీరినారే - శిల్సాల అందాలు పేర్ఫినారే - శిలాల అందాలు 'పేర్ఫినారే, చెరువులు తవ్వించినారే - తరతరాల కరువులు తొలగించినారే - తరతరాల కరువులు తొలగించినారే, చాంగుభళా చాంగుభళారే - మా కర్మ! చాంగుభళా చాంగుభళారే - ఏం కర్మ! కథకుడు: ఏమిట్రా ని ఖర్మ? గుళ్ళు గుళ్ళంటావు - గొప్పలే చెబుతావు

తరతరాల తెలుగు వెలుగు 160 ఏమిటా గుళ్ళు? కథకుడు: రాలలోపల కోటి పూలు పూయించిన రామప్ప గుడీపేరు వినలేదా? హాస్వకాడు;: ఆ విన్నాం విన్నాం (చఎెంపలేసుకుంటాడు) కథకుడు: విమలశిల్యానల్పవేదియై విలసిల్టు వేయి స్తంభాలగుడి కనలేదా? ఆ ! కన్నాను కన్నాను - మరి చెరువులో! లక్కవరము చెరువు - పాకాల చెరువు హనుమకొండ. భ(ద్రకాళి చెరువు- చాలు బాబోయ్‌ చాలు...నా గుండె చెరువైపోతుంది, కథకుడు? ఇంకా విను,.,కాటసము[దం, చౌడసము[ద్రం, గడ సము[ద్రం, విశ్వనాథసముద్రం ఈ ఒక్కటేమిటి! కాకతీయు లది లెక్కలేని వైభవం. అది చుక్కలనంటీ ఫక్కున నవ్వే మొక్కవోని ప్రాభవం, సంధివచనం; మూడు. శతాబ్దాలకు పైగా పరవళ్ళు తొక్కిన కాకతీయ వైభవ వాహిని [క్రమంగా పాయలు పాయలుగా చీలింది, ఒకపాయ. రాచకొండ

161 డొఃసి;, నారాయణరెడ్డి సను[గ్ర సాహిత్యం దేవరకొండలో రాచరికం నెరపింది. మరొకపాయ కొండవీడులో రాణ్మహేంద్రవరంలో రెడ్డిగం వేసుకొని ఏలింది.

• అడుగో! రసిక రాణ్మాళి లలితకళా బృందావనమాలి - వసంత రాజీయ నాట్యశాస్త్ర రచనా సం[క్రాంత చాం(ద్రీ ధవళయశశ్చాలి కొమరగిరి (ప్రభువు కొలువు దీర్చినకాలం. కొండవీటి రాచబాటలో కర్పూర చందన కస్తూరికా పరిమళ వీచికా రసేం(ద్రజాలం......

(వసంతోత్సవం) అటు వసంతోత్సవ సంరంభం, ఇటు కుమారగిరి సన్నిధిలో రాజనర్తకి లకుమాదేవి చరణకింకిణుల ఘలం ఘలారావం..... (లకుమా నృత్వం..... జావళి) పల్లవి: సరాగాలకిది సమయము కాదురా మదనసుందర ఏలరా తొందర, అనుపల్లవి: ఊరెల్ల నిదురించనీ - మింట రేరాజు ఉదయించనీరా, జిలుగువెన్నెల బయట తొలగనున్నని "పైట అరవిరి పానుపు సవరించనీరా !|సరా!! నంధివచనం: ఎంత చల్లని యుగం! సంగీత సాహిత్య నృత్యాలు ఉత్తుంగోర్మికలతో వెల్లివిరిసిన యుగం! తిక్కన్నతో మొగ్గతొడిగిన ఆం(ధ్రభారతం ఎజ్జన్న కరపల్లవాలలో విరియబూసిన యుగం! _ అదుగో! అదుగో! ఎవరిదా జలదగంభీర నిర్హోషం! ఇంకవరిది! (ప్రఢదేవరాయల ముత్యాలశాలలో తెలుగుభారతికి కనకాభిషేకమందించే.

తరతరాల: తెలుగు వెలుగు 162. కవితాసనాథునిది + శ్రీనాథునిది, సాంపరాయని తెలుంగాధిశుని సముఖంలో శ్రీనాథవాణి నిర్జోషమిది.

పద్యం: . .

అక్షయ్యంబుగ సాంపరాయని తెలుంగాధిశ! కస్తూరికా భిక్షాదానము సేయరా సుకవిరాడ్‌ బృందారక (శ్రేణికి న్‌ దాక్షారామ చళుక్య భీమవర గంధర్యాప్పరో భామినీ వక్షోజద్యయ కుంభికుంభములపై వాసించు తద్వాసనల్‌, 1 సంధివచనం: ఇలా ఇలా సాహితీ జ్షైత్రయాత్రలు సాగిస్తూ , తెలుగు కవితను ఫసిడి పల్లకీలలో ఊరేగించిన ఆ శ్రీనాథుని కాలంలోనే ఏకశిలానగరంలో ఉన్నాడొక మౌని - సత్వగుణాస్తాని, అతడే బమ్మెరపోతన్న. భాగవత భక్తిలత అల్టుకున్న తీయమామిడిగున్న! మందార మకరంద మాధుర్యమునదేలు మధుపంబువోవునే మదనములకు నిర్మల మందాకినీ వీచికలదూగు రాయంచ చనునె తరంగిణులకు లలిత రసాల పల్లవఖాదియై చొక్కు బరుగునే సొంద్ర నిహారములకు అంబుజోదర' దివ్య పాదారవింద చింతనామృతపాన విశేషమత్త క్షే శ్రీనాథుని ఎద్యం

163 డ్కొసి, నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం చిత్త మేరీతి నితరంబు జేరనేర్చు వినుతగుణశీల ! మాటలువేయునేల” !

(ఈ పద్యం రాస్తూ ఉండగా ఒక రాజు సమీపంలో నిల్సొని తల ఊపిన దృశ్యం, భాగవతం తనకు, అంకిత మివ్వవలసిందిగా ఆ రాజు చేయి సాచుతాడు.పోతన్న సందిగ్దావస్టలో ఉంటాడు. రాజు నిష్కమిస్తాడు. సరస్వతి శోకమూర్తియై రంగంమీదికి వస్తుంది.) పద్యం! | .

కాటుక కంటినిరు చనుకట్టుపయింబడ 'నేల యెడ్చెదో కైటభదైత్య మర్దనునిగాదిలికోడల! ఓ మదంబ! ఓ హాటక గర్భురాణి! నినునాకటికిన్‌ గొనిపోయి అల్ల క. ర్లాట కిరీట కీచకుల కమ్మ (త్రిశుద్దిగ నమ్ము భారతీ!” 2

(ఉద్దతమైన సంగీతం -మృదంగధ్వనులు- పటహకాహళ

సంధివచనం:

ఎక్కడున్నామిప్పుడు ? ఎటనుండి వస్తున్నవి ఆ పటహభేరీ భోంకృతులు, చటుల మత్తేభ ఘీంకృతులు? ఇంకెక్కడినుంచి ? విజయలక్ష్మికి వీరతిలకం దిద్దిన విజయనగరం నుంచి.

గేయం: అరిభయంకర భువన విజయ భవనమ్మది - అష్టదిగ్గజకవుల కవనరంగమ్మది. 1, పోతన పద్యం 2. వోతన సద్యం

తరతరాలు తెలుగు వెలుగు. 164 కృష్ణ్ణాయల విమలకీర్తి సొధముపైన సంధివచనం: ఆ భువనవిజయంలో కృష్ణరాయలవారంటున్నారు “తెలుగదేలయన్న దెశంబు తెలుగు - ఏను తలుగు వల్లభుండ (అం తెలుగ కండ ఎల్లన్నపులు గొలువ ఎరుగవే బాసాడి దేశభాషలందు తెలుగులెస్స!” ] సంధివచనం: ఆ సాహిత్య సమరాంగణ సార్వభౌముడు కృష్ణరాయల కోరిక - ఆం(ధ్రకవితా పితామహ అల్లసాని పెద్దన ఆశుకవితామాలిక, పూ(తమెటుంగులుం బసరు పూథయబెడంగులు. జూపునట్టివా వ్రతలు ? జగ్గు నిగ్గు నెన గావలె( గమ్మన గమ్మన న్వలెన్‌ రాతిరియున్‌ బవల్‌ మటపు రానిహొయల్‌ చెలి యారజంపు ని దా తరితిపులం బలెను( దారసిల నలె లో( దలంచినన్‌ ను...

1. శ్రీకృష్ణదేవరాయల పద్యం

165 డ్యాసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర నాపాల్భం

భా6తిగరబైకొనన్‌ వలెను కూ(ఢత లనన్వలెన్‌ సొగసు

కోర్కులు రావలె నాలకించినన్‌ జేతికొలంది( గొయటటను

జేర్చినకన్నియ చిన్నిపొన్ని మే ల్మూ(తలచన్నుదోయివలె

ముచ్చట గావలె(బట్టీ చూచినన్‌, డాతొడ నున్నమిన్నుల మి

టారపు ముద్దులగుమ్మ కమ్మనౌ వాతజదొండసండువలె

వాచవి గావలెః బంట నూ(దినన్‌ గాతల దమ్మిచూలిదొర

కైవసపుంజవరాలిసిబ్బెపు న్మే తెలియబ్బురంపుజిగి

నిబ్బర ప్పుబ్బగుగబ్బిగుబ్బపాం బూ(తలనూనెకాయసరి

పోడిమి కిన్నెర మేలుబంతి సం గాతపు సన్నతంతి బయ

కారపు6 గన్నడగొాళపంతుకా

తరతరాల తెలుగు+వెలుగు 106 సాతతతానతానల ప సన్‌ దివుటాడెడు గోటమోటు బల్‌ మోయలనుంబలెన్‌ హరువు మొల్లము గావలె నచ్చ తెన్ను లీ సంస్కృతంబు పచ ట్రీ తపనీయగర్భనక టీ భవదానపర్వసాహితీి భాతికనాటక (ప్రక ర భారతభారత సమ గ్రతప్రభా. పాతసుధాప్రపూర బహు భంగఘుమంఘుమఘుంఘుమార్భటీ జాతకతాళయుగ్మలయ 'సంగతిచుంచు విపంచికాముదం గాతతతేహితత్తహిత హాదితధంధణుధాణుధింధిమి

167 డ్వాస్కి్‌ నారాయ ణరెడ్డి సమగ్ర నాహిత్యం (వాత నయానుకూలపద వార కుహూద్శ్యహహారికి ౦కిణీ నూతనఘల్పలాచరణ _ నూప్తురరూళరుుళీమరంద సం ఘాతవియద్దునీచకచ కద్వికచోత్సల సా రసం([గ్రహా యాతకుమారగంధవహ 'హారిసుగంధవిలాసయుక్త మై చేతము చల్ల ( జేయవలె బీలన6 జలవలెన్‌ మనోహర ద్యోతకగోస్తనీఫల మ ధుుదవగోఘృత పాయస (ప్రసా రాతిరసప్రసార రుచిర (ప్రసరంబుగ సారెసారెకున్‌. సంధివచనం: కవితా[ప్రావీణ్యఫణీశుని తలనూచిన ఆశుకవితాగానం, సపెద్దనడా

తరతరాల తెలుగు 'వెలుగు 168 కాలికి గండపెండేర భూషాలంకరణం....(వాద్యసంగీతం)...... అదిగో! దినమొక్క కీర్తనతో తిరుమలేశునికి సమర్పించిన అన్నమాచార్యుల సంగీత పల్లవిః అలరులు కురియగనాడెనదే

• అలుకల కులుకుల నలమేల్మంగ!!

చరణం1.. అరవిరి సొాబగుల నతివలు మెచ్చగ- తెరమరుగున .నాడెనదే వరుస (న) పూర్వదువాళపు తిరుపుల- హరికరుణించు నలమేల్మంగ ॥[అలరులు!! తట్టెడినడపులదాటెనదే పెట్టిన వ(జపు 'పెండెపు తళుకులు- అట్టట్టుచిమ్ముచు నలమేల్మంగ 1[అలరులు! 3౩, చిందులపాటల సిరిపాలయాటల - అందెల్యమోతల ఆడెనదే కందువ తిరువెంకటపతి మెచ్చగ- అందపు తిరుపుల నలమేల్మంగ _ 1[అలరులు!! సందివచనం. ఇక్కడ - ఏడుకొండలపైన తిరుమలేశ్వరునికి దేశకీర్తనల నైవేద్యాలు - అక్కడ, వాడవాడలలో ప్రజాకవి వేమన్న పలికించిన

166 డొఃసి. నారాయణరెడ్డి 'సమ(గ సాహిత్యం ఆటవెలది పద్యాలు; పద్వం: | " నిక్కమైన మంచి నిలమొక్కటి చాలు తళుకుబెళుకురాలు తట్టెడేల చదువ పద్వమరయ చాలదా యొక్కటి విశ్వదాభిరామ వినురవేమ” ే సంధివచనం: అల్లదుగో! తంజావూరు నాయక రాజుల సకల సుకళాపోషణలో వన్నెకెక్కిన సన్నివేశాలు, క్షేత్రయ్య మువ్వగోపాల పదాల అభినయ తరంగాలు, వ్షే(తయ్య్వపదం: (భామా కలాప దృశ్యం) (నిలాంబరిరాగము -- (తిపుటతాళము) పల్లవి: ఎటువంటివాడివాడు ఓయమ్మా వాడు - అనుపల్లవి: కుటిలకుంతల మువ్యగోపాలుడట 11ఎటు!! చరణములు!

1. నల్లనిమేనువాడట. నయములెన్నో చేసునట
2. వేమన పద్యం

తరతరాల. తేలుగు. వెలుగు 470

చల్లగా మాటాడునటి సరసము వాని సామ్మట క్రల్లకాదట వాడు

శీళలంట నేర్చునట్ల

2..బంగరు దుష్పటివాడట

పంతములాడుకొన్నాడట

అంగన లెందరినైన

అలయక్షకూడునట

సంగీతలోలుడట

చాలా ఈవిగాడటు

ఓయమ్మా వొడు ఎటు!

3.. నన్నేలే మన్నాడట

సాదుచిన్నలు తెలిసి నాడట

మొన్హు నిందువచ్చినాడట

మువ్వగోపాలుడట

చన్న వయసువాడట చెలియ

ఆఅందగొడటపవాడు

పరదివచనం: అదిగో! అల్లదిగో! సిదేంద కకణలో కూలిపూడిలో కుట్మలించిన భామాకలాపం. ల్రయాగి క్షణల్‌. కూచిపూడిలో (భామాకలాప దృళ్వం]

1/] డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం (ఫారసీక వాద్యసంగీతం) అది గొల్కొండ సుల్తానుల హయాము. అచ్చ తెలుగుకట్పాల గులాబులు ఘుమాయించిన తొలిజాము.,.భద్రాచలం రామదాసు గీతాలతో (ద్రవించిపోయిన పునీతకాలం, ....మరి ఇటు ఇటు! . (వాద్య సంగీతం) ఏమిటి సుందరనగరం! భాగ్యమతీ కులీకుతుబుషాల (పణయమందిరం! ఇదే ఇదే భాగ్యనగరం! (వాద్య సంగీతం) ఓహో! తనువు పులకరిస్తున్నది. అణువణువు పులకరిస్తున్నది, త్యాగరాజు సుధారస వీచికాస్మరణ స్పర్శతో... (దూరాన త్యాగరాయల కృతి ఆలాపన) ఆందోళిక - దేశాది రంజిల్లవె ఓ మనసా 11రాగ!! భోగఫల మొసంగే | రాగ!! నాదోంకారస్వర విదులు జీవన్ముక్తులని =

తరతరాల తెలుగు 'వేలుగు శర్లోల్లి సంధివచనం: (ప్రశాంత రమణీయంగా పవళించిన ప్రకృతిలో ఏమిటా (ప్రచండ 'ఘోషలు! కదను తొక్కిన జవనాళ్ళ హేషలు! . బొబ్బిలి యుద్దం : బ్మురకథ పులి పులి పులి పులి బొబ్బిలి బెబ్బులి కళ కణమండే నిప్పుల పిడికిలి పట పట పట పట పండ్దుకొరికెరా చట ఛట ఛట చఛట ముందుకురికెరా! వంత; ఎవడి వీరుడు ఓరయ్యా! కథకుడు! - ఇంకెవడుర తాండ్ర పాపయ్య, ఎక్కడ. ఎక్కడ ఎక్కడ బుస్సీ చొరగాడెక్కడ - సై "హైదరజంగు ఎక్కడ - సై ఎజయరామ రొజెక్కడ - "సై పచ్చగ ఎదిగే తెలుగుగడ్డలో

173 డొాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం ఎక్కడరా ఓ హైదర్‌ - నీదో ఎక్కడికెళతావ్‌ బుస్సీ - నువ్యాక నక్కవురా థూ-ఇస్సీ-. జరే విజయరామరాజూ = నీ పక్కలుచీల్చి పచ్చినెత్తురు తాగుత ఈరోజు, చిక్కినావురా కొడకా = చేజిక్కెనురా నీ పిలక- పొట్టకోసమైవచ్చిన బుస్సీ జట్టుచేరినావా - భళాభళి తిన్నయింటివాసాలె తాగిన పొదుగును నరికేసే పన్నాగం పన్నావా భళాభళి ఏనుగుకేమవుతుందిరా = సై నక్కలెన్ని గుమిగూడినా - "సింగానికి ఏమవుతుందిరా - సై

తరతరాల తెలుగు వెలుగు గే/7త్న నీ డొక్కచించీ డోలుకట్టే ఉక్కుమగండను నేనేరా కలకాలం మా చరి(తకెక్కే తేలుగు వీరుడను నేనేరా! తాండ్ర షాపడను నేనేరా- సంధివచనం: తాండ్రపాపయ్యలెందరు తీండ్రించినా - తెలుగు బెబ్బులు లెన్ని కదన క్షోణిలో గాం(డించినా - వ్యాపారం నెపంతో భరతావనిలో తిస్టవేసిన పరాసుల వంచనలకు - ఆంగ్రేయుల క్ముటలకు తెలుగుజాతి ఎరకాక తప్పులేదు. అయినా -- జాగృతజాతి ఎన్నాళ్ళని చీకటిబోనులో చిక్కువడి ఉంటుంది? ఉక్కు చటాలను, కటిక చట్టాలను ఛేదించటానికి ఉద్యుక్త్షమవుతున్నది. గేయం: జాతి మేలుకొంటున్నది - తెలుగు జాతి మెలుకొంటున్నది జరిగిన వంచన తెలుసుకొని కరిగిన కలలను తలచుకొని జాతి మేలుకొంటున్నది = తెలుగు జాతి మేలుకొంటున్నది.

1/5 డ్వాసే. నారాయణరెడ్డీ సమగ్ర సాహిత్యం కలమును ఖడ్గముగా రుళిపించిన కందుకూరి సంస్కరణ రణంలో - వాడుక భాషను నిలబెట్టగ పో రాడిన గిడుగు మహోద్యమ ధృతిలో - (ప్రజల భాషలో సజీవ కవితలు పలికించిన గురజాడ జాడలో - రాష్ట స్తుతికై నాంది పలికిన జాతి మేలుకొంటున్నది - తెలుగు జాతి మేలుకొంటున్నది. తెల్లదొరల గడ గడలాడించిన అల్లూరి విప్టవాగ్ని కీలలో - 'రామదండు” నడిపించిన స్వచ్చా రథి దుగ్గిరాల కార్యదిక్షలో-

సింగంలా శతుల కెదురొడ్డిన టంగుటూరి గర్జారవమ్ములో-

తరతరాల తెలుగు వెలుగు 176 ఆం(ధ్రర్యాష్టమును సాధించిన మన అమరజీవి ఆత్మార్చ్షణమ్ములో - జాతి మేలుకుంది = తెలుగు జాతి మేలుకుంది. చైతన్యం సమకూర్చుకొని నూతన పాఠం నేర్చుకొని జాతి మేలుకుంది -. తెలుగు జాతి మేలుకుంది. సంధివచనం: ఆం(ధ్రర్మాష్టావతరణంతోనే కన్నకలలు పరిపూర్మంగా ఫలించలేదు. మన మరో సురుచిర స్వప్నం - మహాం(ధధ్ర రా[ష్టావతరణం, అదీ. జరిగింది. తెలుగువారి. విలువ మూడింతలుగా' పెరిగింది (దీప నృత్యం) గేయం: ఇదే ఇదే తెలుగునేల - నవకాంతులు వెదజల్లే దీపమాల, గోదావరీనదీ స్వాదు తరంగాలతో కృష్ణవేణి కేలుకలిపి ఆడింది,

క్ష డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం

తుంగభద జలతరంగ

రంగముపైన

మంజీర మహోదార మధుగీతం పాడింది. ఇదే ఇదే తెలుగునేల - నవకాంతులు వెదజల్లే దీపమాల,

ఏవేవో కలతలతో

ఏవా పీడకలలతో

చెదరిన మనజాతి పరువు

పదిలంగా కుదురుకుంది.

తరతరాల తెలుగు వెలుగు

తెరలుదొటి పరచుకుంది. ఇదే ఇదే తెలుగునేల - నవకాంతులు వెదజల్రే దీపమాల.

నారాయణరెడ్డి నాటికలు

(ప్రథమ ము[ద్రణః 1978 ద్వితీయ ముద్రణ: మార్చి 2001

181 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర: సాహిత్యం అంకితం మిమి[క్రీ కళలో

ఆ[గశిఖరాలందుకున్న ఆత్మీయ సోదరుడు 'అన్నా" అని ఎన్నడు నీ వెన్న మనసు నను పిలిచెనా నాటినుండి పడెను తమ్ముడూ! టీకలెరుంగని ముడి. 'అన్నగారు, అన్నగారు ఎన్నిమార్లు ఎన్నిమార్డు? అన్నన్నా! తగ్గించర కన్నుగుట్టు సామి[త్రికి, నిన్నెక్కడ నిలబెట్టిన నిలిచిపోవు జనవాహిని ఏమి స్వరమొ? రూపం చాలించి వచ్చెనా మోహిని. వట్టి నవ్వులాటగ కన్సట్టన ధ్యన్వనుకరణం కళగా రూపొంద్వె నిది గళమా మరి - పరుసవేది. కరుణకు హాన్యానికసలు సరిషడదంటారు గాని నీ పలుకో నవ్వులనిధి నీ మనసే కరుణానది, చెలిమికి గుర్తుగ నీకీ చిరుకానుక నందించితి పై జన్మకు నీ తమ్ముడనై జన్మించగ నెంచితి,

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 182 నా మొట్టమొదటి ముద్రిత పుస్తకం 'నవ్వని పువ్వు అనే గేయనాటికల సంపుటి. ఈ సంపుటిలోని గేయ నాటికలన్నీ ఆకాశవాణిలో (పసారమైనవే, ఆ వరసలోనే (ప్రసారమైన ఇతరగేయనాటికలను “అజంతా సుందరి. , “వెన్నెలవాడ _అనే సంపుటాలుగా వెలువరించాను. ఆకాశవాణీలోనే (ప్రసారమైన నా “రామప్ప రూపకాన్ని ఆ తరువాత [గ్రంథరూపంలో (ప్రచురించాను... ఈ రూపకం జాతీయ రూపకంగా 14 భాషల్లో అనువదింపబడి. ఏకకాలంలో ఆకాశవాణి కేంద్రాలన్నిటినుంచి (పసారం కావడం విశేషం, అవి. కాకుండా వివిధ సందర్భాల్లో ఆకాశవాణి నుంచి (ప్రసారమైన నా నాటికలు ఈ సంపుటిలో ఉన్నాయి. వీటిలో “నాగార్జునసాగరం" “కర్పూర వసంతరాయలు” - ఆ పేర్లతోనే వెలువడిన నా గేయకావ్యాలకు నాటకికృతులు. . క ఆకాశవాణిలో (ప్రసారం. కావడమే కాకుండా, పతికల్లో [ప్రచురితమైన ఈ నాటికలను సంకలనం చేసి సంపుటిగా రూపొందించిన రసమయి. కార్యదర్శి, నా ఆత్మియ సహచరుడు ఎంకె,రాముకు, (ప్రచురణ భారం వహించిన “మాన్‌ పబ్లిషర్స్‌" కు ఆశీరభినందనలు, హైదరాబాదు నారాయణరెడ్డి

183 డ్వసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం నాటికా కమణిక లో 3, మేఘమాధురి.... 214 4, దీపలీల... 223 5, నాగార్జున సాగరం... 231 6. కరూూర వసంతరాయలు... లైత్మ/ గో విజయసంక్రాంతి... 267 58, రఘుపతిరాఘవ రాజారాం..... 276 9, కాళిదాసు పునరాగమనం.... 284 10. హరిచరణదాసి “మరా” అంంం అరల

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 184 ఊర్షిక నేపథ్యగీతం రఘుకులస్వామి శౌర్య మహో(గరేఖతో తునియలై విరిగి నేల రాలె హరువిల్లు ఆ స్వామి వీరశ్చంగారరూపము గాంచి సీతమ్మ కనుల వికసించినది హరివిల్లు. ఇటు జనకుడుపష్పాంగె అటు దశరథుడు పొంగె ఇరు వంగడములు సాగరములై ఉప్వాంగె. కోడళ్ళు కొడుకులును కూడి తోడైరాగ తరలిపోయెను అయోధ్యకు కోసలేశ్వరుడు, తరుణ దంపతుల చం[దమనోజ్ఞమూర్తులను కనుగల్వలకు అద్దుకొనెను సాకేతమ్ము.

185 డాఃసి. నారాయ ణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం (ఊర్మిళా లక్ష్మణుల (ప్రథమ సమాగమం, ఊరి ళను శాభన మందిరంలో చేర్చి చెలికత్తెలు వెళ్ళిపోతుంటారు,)

ఊర్మిళ: (లో గొంతుకలో) వకుళా - మాలతీ - ఎక్కడికే = ఉండండే.

వకుళ: అరుగో దేవీ - ఆ పాన్సుమీద లక్ష్మణ (ప్రభువులున్నారు: ఇకనుంచి వారే మీకు తోడూ జోడూ, (కిలకిల నవ్వి తలుపు గభాలున మూసి వెళ్ళిపోతారు.)

లక్ష్మ; (ప్రియా ...ఊర్మిళా! ఇంకా తలుపుదగ్గరే ఒదిగినిల్చు న్నావా? ఏదీ! ఇటురా. నీ మరాళగమనం చూడాలి. రావా....రావా....రా...రా..

లక్ష్మ; ఊ....ఎంతసేపని ని ముఖచం[దబింబాన్ని ముంగురుల మాటున దాచుకుంటావ్‌? అదుగో,..దాగలేని చిరునవ్వుల మూగసవ్వడి ని చిగురుమోవిపైై ఎంత అందంగా వినిపిస్తున్నదో. బిడియపు బరువుతో అరమోడ్శిన నీ ఎన్ని జన్మల అనురాగ బంధమో నిన్నూ నన్నూ యా తొలిరేయి సడలని కౌగిలిలో ముడీవేసింది, (పియా! ఏమంటావ్‌...:

జూర్మిళ; ఊ(

లక్ష్మ: పలకవేం?

టఊూర్మిళ; టూ

లక్ష్మ: (ప్రణయకొపం అభినయిస్తూ) ఊ(ఊ6.. ఊర్మిళ అంటే ఊ6కొట్ట పిల్లకాదుకదా!

(ఊర్మిళ కిలుక్కున నవ్వుతుంది. లక్ష్మణుడూ నవ్వుతాడు) ఊర్మిళ? (లోగొంతుకలో) స్వామీ!

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 186

లక్ష్మ: దేవి!

ఊర్మిళ: తొలిసారిగా మనం కలుసుకున్నదెప్పుడో తెలుసా?

లక్ష్మ: పెళ్లిపటల మీద,

ఊర్మిళ: కాదు స్వామీ....తొలిసారిగా మనకన్నులు కలుసుకున్న

లక్ష్మ: ఓహో! అదా? శ్రీరామచంద్రుడు శివధనుస్సు ఎక్కు

"పెట్టిన శుభవేళ కదూ. ఊర్మిళ: అవును స్వామీ, అటు రాఘవేంద్రులు విల్లక్కుపెడుతూ వుంటే ఇటు మీ ఇరుభుజాల్లో ఎంతటి శౌర్యరసం

పాంగిపోయిందో? మీ వదనమండలంలో ఎంతటి గర్వరేఖ ఎదిగి నిలిచిందో? అప్పుడు మిమ్మల్ని చూస్తుంటే...

లక్ష్మ: ఊ(చూస్తుంటే...ఏమనిపించింది ప్రియా!

ఊర్మిళ: ఆదిశేషులేమో అనిపించింది,

లక్ష్మ! (నవ్వి) ఇంకా నయం - నేనే ఆదిశేషుణ్మనలేదు.

ఊర్మిళ: మీ మాటలు వింటూ వుంటే నా ఊహ అక్షరాలా నిజమే అనిపిస్తున్నది స్వామీ!

లక్ష్మః (ప్రియా....ముగ్దత్వం రాశిపోసిన మూర్తివి నివు, అంత మాత్రాన వట్టి అమాయికవూ కావు. బుద్దివైభవంలో జనక

ఊర్మిళ: (పారవశ్యంలో) స్వామీ! (సన్నగా రాగం తీస్తుంది.)

లక్ష్మ: ఏదీ...పరుగులిడుతున్న యీ రేయికి నీ తరుణ గీతంతో సంకెళ్ళు వేయి (ప్రియా...

ఊర్మిళ; _ గీతం; నాలో దాగిన రాగం ఆలపించనా స్వామీ

శగ్రగ డొాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం రసలోకం రవళించగ మిసిమివలపు చివురించగ !11నాలో!! నా ముంగిట గగనగంగ నడయాడెను నేడే నామదిలో నందనాలో నవ్వెను ఈనాడే నాలో! పలుకలేని తలపులన్ని పలికెను ఈ. వేళ తొలినొముల పుణ్యరాశి నిలిచెను నా[మోల !!నాలో!! చల్లని ని చిరు నవ్వుల పల్లవించివోనా నిరతము ని పదధూళిగ = పరిమళించిపోనా 11నాలో!! (ఆంత:పురోద్యానవనం, పక్షుల కూజితాలు, మొక్కలకు నిళ్ళు పోన్తున్స ఊర్మిళ్ళ చెలికత్తెలు) వకుళ: మికెందుకమ్మా యీ (శమ, ఊర్మిళాదేవీ! అయినా తోటలో ఇన్ని పూలమొక్కలుంటే యీ మల్లేమొక్కను

నారాయణరెడ్డీ నాటికలు 188 మీరే స్యయంగా ఎందుకు నాటుతున్నారో నాకర్ధం కావడంలేదు.

ఊర్మిళు వకుళా -అది నీకు అర్ధంకాదుగానీ.....కొంచెం నీళ్ళుపాయ్యి.

వకుళ? (నీళ్ళు పోస్తుంది)

మాలతి; కానే వకుళా! దేవిగారి మనసులో యేముందో పరిచారిక కేం తెలుస్తుందే (ప్రాణేశ్వరునికి తప్ప

(చెలికత్తైలు కిలకిల నవ్వుతారు)

వకుళ; మాలతీ (మెల్లగా) అరుగో ప్రభువుగారు వస్తున్నారు.

మనం చల్లగా జారుకుందాం, (చెలులు వెళ్లిపోతారు. లక్ష్మణుడు ఊర్మిళ కళ్లుమూస్తాడు)

ఊర్మిళ: అబ్బ మాలతీ! ఎందుకలా గట్టిగా నా కళ్ళు మూస్తావు? నీ గడుసుతనం గట్టు తెగిపోతుంది సుమా...

లక్ష్మ: (చిలిపిగా నవ్వుతూ) జౌను (ప్రాణేశ్వరీ!

ఊర్మిళ: (ఉలికిపడి) ఓ. మీరా! చెలులు చూస్తే ఏమనుకుంటారు?

లక్ష్మవ ఎమీ అనుకోరు, తరుణదంపతుల సరసకలాపం అనుకొని కేరింతలు వేసారు,

(తోటలోని నెమళ్ళూ, కోకిలలూ ఒక్కమాటు కూస్తాయి)

ఊర్మిళ (చిరాకుగా) అబ్బా-ఊఊ-ఇకనైనా చేతులు తీస్తారా? లేక నా చేతులతో మీ చెంపకు బురద పూయమంటారా?

లక్ష్మః (ఉల్లాసంతో) నీ చేతులతో పూసిన పంకమైనా నాకు 'సంకుమదమే చెలీ...ఇంతకూ ఇంతమంది పరిచారిక లుండగా. ఈ మళ్లైమొక్కను. నీవే నాటడమెందుకు దాంపత్య జీవితానికి మాసిపోని చిహ్నం, ఈ మల్లెతిగ అల్టుకున్నట్టే మన కాంక్షలల్టుకో వాలి, ఈ మల్లెతీగ

189 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర 'సాహిత్యం పువ్వులు పూసినట్టే మనం చిరునవ్వులు పండించు కొవాలి. ఇది కొనలుసాగినట్టే మన అనురాగం అనుదినం తగసాగాలి. అందుకే ఈ మొక్కను 'నేనే స్వయంగా

లక్ష్మ; (తన్మయత్వంతో) (ప్రియా! వెచ్చని అనుభూతులు, చల్లని ఆలోచనలు విడిదిచేసుకున్న వసంతవాటిక నీ అంత రంగం, ఇంతటి అమృతమూర్తిని అర్జాంగిగా పాందిన-ఈ సౌమి(తి జన్మ సార్హకం సుమా,

ఊర్మిళు స్వామీ! కలకాలం మీ అర్జాంగిగా నిలిచిపోయే భాగ్యం నాకు ఎన్ని జన్మల పుణ్యంవల్ల లభించిందో? 'వేయి పడగలతో విప్పారిన మీ తేజోమూర్తి రేయింబవళ్ళూ నాకళ్ళ ముందుంటే అదే నాకు పదివేలు. .

క (ఉద్యానవనం)

ఊర్మిళ; (కూనిరాగం తీస్తూ చెలికత్తెలతో నడుస్తుంటుంది.)

వకుళ అమ్మా ! ఈ పారిజాతం'-చూశారా? ఏలా విరగబూసిందో?

ఊర్మిళ: ఉండవే! మొదట నా మల్లిదగ్గరకు వెళ్ళ్లొస్తాను. నిన్న సాయంత్రం నుంచి చూడనేలేదు, (వెళుతుంది) (విస్మయంతో) మాలతీ వకుళా,...చూడండే. నా మల్లెతీగ ఎన్ని మొగ్గలు వేసిందో!....

మాలతి? జొనమ్మా ! నిన్నటిదాకా ఒక మొగ్గయినా లేదు! ఈ సాయంకాలానిక ఎన్ని మొగ్గలు? ఎన్ని మొగ్గలు! అబ్బా!

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 190 వకుళ ఇదేదో వింత మొక్కలావుందె. ఊర్మిళ వింతమొక్కా! జానే! నిజమేనే! నా హృదయంల్‌ ని ప్రత్యక్షరాన్నీ చదువుకున్న వింతమొక్కే యిది. అందు వల్లనే మా అనురాగంలాగే యిది అనుక్షణమూ వర్ధిల్లి, ఈ వసంతసంధ్యలో ఇన్ని చిరునవ్వుల్ని మూట కట్టకుని ఎదురు చూస్తున్నదే నాకోసం, మాలతి; ఇద్దరికోసంలేవే. (అందరూ కిలకిల నవ్వుతారు. లక్ష్మణుడు వస్తాడు.. నవ్వులాగిపోతాయి ఖీ లక్ష్మ: చతురోక్తులతోనే మాదేవిని అదేపనిగా ఉడికిస్తున్నట్టున్నారు. ఊర్మిళ స్వామీ మీరు కళ్లుమూసుకోండి, ఊ( లక్ష్మ: సరే (కళ్ళు మూసుకుంటాడు) (ఊర్మిళ లక్ష్మణుని శిరస్సుపై పూలు. కురిపిస్తుంది.) లక్ష్మ: (పారవశ్యంల్‌) ఓ ! పూలవాన! మల్లెపూలవాన! ఊర్మిళ: బౌను స్వామీ! నిరుటి వసంతంలో నాటిన మల్లైమొక్కకు. ఈవేళ విరిసిన తొలిమొగ్గలివి, మన అనురాగాలకు మధురలాంఛనాలుగా విరిసిన ఈ మల్లెపూలతో మిమ్మల్ని అభిషేకించే మధుముహూర్తం-ఈనాడు లభించింది. మన దాంపత్యశ్చంగారానికి మరుపురాని గడియ ఇది. లక్ష్మః ఎంత చ్శిత౦, ఈ సాయంసం ధ్యలో మల్లెపూల అభిషేకాన్ని అనుభవిస్తున్న నేను రేపటి ఉదయం మరో మహాభిషకం సందర్శించనున్నాను, ఊరి గళ 1 (ఆనందాశ్ళర్యాలతో) రఘుకులస్వామికి యౌవ రాజ్యాభిషేకం నిశ్చయమైందా సామీ... క్ట

191 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం లక్ష్మ: బౌను దేవీ! ఆ వార్త వినిపించడానికే వచ్చాను. ఊర్మిళ స్వామీ! ఎంతటి అమృతవార్త వినిపించారు. నిలమేఘశ్యాముడు. 'పసిడిగద్దెపై కొలువై ఉంటే, పక్కన ఆలి నిలవేణి మా అక్కయ్య తలవాల్చి కూర్చుంటే, మల్లెపూవులాంటి వెల్లగొడుగుపట్టి మీరు వారి సన్నిధి నిలుచుంటె, కులగురువులు ఆశీరక్షతలు కురిపిస్తుంటే, కొలువంతా. క్షీరసాగరంలా కలకలలాడుతూ వుంటే కనుల పండువుగా దర్శించే ఆ దివ్యముహూర్తం రేపేనా? రేపెనా స్వామీ? -ఈ నాలుగు జాములు ఎప్పుడు గడుస్తాయి? పుష్యమినక్ష(త్రం ఎప్పుడు వస్తుంది? ఇక్ష్యాకు కులదిపకుడు సూర్యభగవానుడు తరుణకిరణ దరహాసాలతో దరిసెనమిచ్చేదెప్పుడు? ఎప్పుడు? ((పభాత కాలం మంగ లళవాద్యనాదాలు, . ఉత్సవ నంరంభం, చెలికత్తెల కోలాహలం) ఊర్మిళ; మాలతీ! కస్తూరితో కలయంపి చల్లించు, వకుళా! పన్నీటితో తిన్నెలు కడిగించు, మదనికా! ముత్యాలతో ముగ్గులు వేయించు. మళ్ళీ ఇలాంటి మహనీయ ముహూర్తంరాదే. మన సౌధం ఇం[దభవనంలా అలంకరించాలి. నా స్వామి యీ వైభవాన్ని చూసి ది[గ్భాంతుడు కావాలి. మాలతి; అలంకారాలన్నీ పూర్తవుతున్నాయమ్మా.

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 102

ఊర్మిళ: సరే, నేను నామల్లి దగ్గరకు 'వెళ్ళొస్తాను. ఈ మధుర (ప్రభాతంలో నా మల్లి ఎలా అలంకరించుకొని వుందో

(తోటలోనికి వెళుతుంది.)

ఊర్మిళ; (గొంతు తొట్రుపడుతుండగా) వకుళా! మాలతీ! మదనికా! రండి రండి: త్వరగా రండి,

చెలికత్తెలు; (పరుగెత్తుకువస్తూ) ఏమిటమ్మా! ఏమిటమ్మా!

ఊర్మిళు చూడండే, నవనవలాడే నా మల్లెతీగ ఎలా వాడిపోయిందో, పచ్చల తురాయిల్టాంటి పత్రాలు ఎలా తలలు వాల్చాయో.. నిన్న సాయం(తం వరకూ వ(జాల్దాంటి మొగ్గలతో కలకలలాడిన నా మల్లి ఎందుకిలా హఠాత్తుగా

మాలతి: ఏమోనమ్మా మాకూ ఆశ్ళర్యంగానే వుంది,

ఊర్మిళ: మిల్‌ ఎవరైనా ఈ అఘాయిత్యానికి పూనుకోలేదుకదా?

వకుళః అపచారమమ్మా. మీరు కంటిపాపలా కాపాడుకుంటున్న ఈ మలైతీగెను కాలరాచే కసాయివాళ్ళమా మేము? ఈ అనర్జానికి కారణమేమిటో ఎవరికీ అంతుపట్టడం లేదమ్మా...

ఊర్మిళ:. అయ్యో! ఇలాంటి అమృతసమయంలో ఏమిటీ అశుభసూచన.,

మాలతి! దెవ! అరుగో లక్ష్మణ (ప్రభువులు.

లక్ష్మ! బాను దేవీ! నేనే, నేనే, అలా తేరిపార చూస్తున్నావేమి? నా వేషం వింతగా వుందికదూ,...నీ అంతరంగాన్ని ఆకళించుకున్న వివేకవల్లి - నీవు పెంచిన మల్లి తగ్గిన సూచనే చేసింది,

ఊర్మిళ _ _(కవ్వున కేకవేసి) స్వామి! స్వామీ! (గాద్గద్యంతో) చీని

గంం. డ్యాసి, నారాయణరెడ్డి సమ్మగ ని చీనాంబరాలతో చ్మితకాంతులు కురిపించే మీకు నారచీరలా? ఏమిటీ విపరీతం! లక్ష్మ: విపరీతమే జరిగింది. దేవీ..కైకమ్ము కడుపులో ఇన్నాళ్లు దాగి వున్న బడబాగ్ని ఈనాడు బయటపడింది, పర్యవసానం - భరతునికి పట్టాభిషకం, రామచంద్రునికి పధ్నాలుగేళ్ళు అరణ్యవాసం, ఊర్మిళ: (విస్మితలయై) ఆ(ఆరరఘుకులస్వామికి అరణ్యవాసమా? కోసలేం[దులు ఇదంతా చూస్తూ వూరుకున్నారా స్వామి? లక్ష్మ దేవీ! విధికి ఎదురీదడం ఎవరికీ సాధ్యంకాదు. సీత్రారాములతో పాటు నేనూ అడవుల్లోకి వెళ్ళిపోవాలని నిశ్చయించుకున్నాను. ఊర్మిళః (దీనంగా) ఆ అదృష్టాన్ని పంచుకునే అర్హత మీ అర్జాంగినైన నాకు లేదా స్వామీ, లక్ష్మ: నేను అడవుల్లోకి వెళుతున్నది ఆ దివ్యదంపతులను "సేవించడానికి దేవి, ఊర్మిళః నేనూ అదే కోరుకుంటున్నాను స్వామీ,మీరు సీత్రారాములను "సేవిస్తే నేను మీ పాదసంవాహనం చేస్తూ వుండిపోతాను. ఆ భాగ్యం నాకు కలిగించరా (ప్రభూః లక్ష్మ: (గంభీరస్వరంతో) నా జీవితంలో బరువు మోయడంలొ' వున్న తృప్తి బరువు దించుకోవడంల్‌ లేదు ప్రియా... ఊర్మిళ: తెలుసును స్వామీ! తొలిసారి మిమ్మల్ని మిథిల కొలువులో చూసినప్పుడే. మీలో ఆదిశేషుణ్లై చూడగలి గాను. శోకభారంతో మనస్సు వికలమై ఏమేమో అన్నాను. నన్ను క్షమించండి, సీతారాములు నడిచే దారిలో మెరు 'పచ్చికలా 'పరచుకుంటే చాలు, అదే నాకుపదివేలు, మీరు బరువు మోయక తప్పదు, నేను గరళం మింగక తప్పదు.

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 1ర్రత్న (దుఃఖాన్ని అణచుకోవడానికి [ప్రయత్నిస్తుంది, సీతారాములు సమీపిస్తారు

సీత్రాః ఊర్మిళా! ఊర్మిళ! చెల్లి! నిజంగా నివు కుత్తుకలో గరళం జఒత్తిపట్టుకున్న అభినవశివాకృతివి. అయితే శివునికి గరళం మింగిన గుర్తు, కనిపించింది, నీవు అదీ కనిపించనియకుండా అపూర్వ న్మిగ్రహం చూపుతున్నావమ్మా...

రాముడు; జొను జానకీ! పసితనంలోనే ఊర్మెళ బయుషులకందని న్మిగహం కనబరిచింది, మనకోసం ఊర్మిళా లక్ష్మణుడూ చేస్తున్న త్యాగాన్ని తలచుకుంటే తెలియని లజ్జాభారంతో కుంచించుకు సోతున్నాను,

ఊర్మిళ: అక్కయ్యా! తండ్రి ఆనతి చెల్లించడానికి సమస్తాన్ని సన్యసించిన రఘుకులస్వామి త్యాగతేజస్సు ముందు మేము వట్టి దివ్విటీలం కాదా. లోకకల్యాణం కోసం మీరు తలపెట్టిన ఈ సవనొన్ని సమస్తసంయములూ సంస్తుతిస్తారు. ఆర్యపుత్రా! వెళ్ళిరండి, అక్కయ్యా వెళ్ళిరా....స్వా..మీ....(బిగ్గరగా రోదిస్తూ లోపలికి వెళుతుంది..

(చి(తకూటంలో పర్ణశాల, అర్టరాతి, కీచురాళ్ళ రొదు

రాము: జ్ఞానకీ

సీత: స్వామీ

రాము: ఇంకా నిద్రపోలేదా

195 డాసి నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం

సీత్ర; మీకు మాత్రం కన్ను మలిగిందా స్వామీ!

రాము; జాను జానకీ! తమ్ముని "సీవానిరతిని తలచుకుంటే మనసు పరిపరివిధాలుగా పరితపీంచిపోతున్నది, ఈ చ్మితకూటంలో పర్షశాల నిర్మించి ఏడాది దాటింది. అప్పటినుంచి సౌమి(తి కంటికి కునుకైనా లేకుండా పర్షశాలముందు కాపలాకాస్తున్నాడు, ఎంత చెప్పినా వినిపించుకోడు.

స్‌త్ర నిజమే స్వామీ! అడవిలో లక్ష్మణుడు, అయోధ్యలో ఊర్మిళ. ఇద్దరూ పుణ్యస్రవంతికి రెండు తీరాలు, మనం కానల్మ్‌ ఉంటున్నా. కలిసివుంటున్నాము కాబట్టి అడవే మనకు అయోధ్య. సాపం చెల్లెలు ఊర్మిళ స్ట త్రి తలచకుంటే గుండె. తరుక్కుపోతున్నది. అది అయోధ్యల్‌ వుంటున్నా అరణ్యంలో వున్నా మనకన్న కఠోర్యవతం అవలంబించింది, తరుణ్మప్రాయంలోనే మా తండ్రిగారి సంయమాన్ని అలవరచుకున్న త్యాగశీలి

రాము! నా మనసులోని మాటల్ని ఆవిష్కరించావు దేవీ! (నిట్టూర్చి అర్జర్శాతి కావస్తున్నది. సౌమిత్రి ఇప్పుడైనా కునుకు తీశాడో లేదో? చూసొస్తాను, (రాముడు పర్షశాల బయటికి నడిచి వెళ్ళుతాడు)

లక్ష్మ। (హఠాత్తుగా మత్తుగా నవ్వుతాడు.

రాము: (సంభమించి) తమ్ముడూ ఏమిటా నవ్వు? |

లక్ష్మ: (తడబడుతూ) ఆ(అన్నయ్యా! ఏం లేదు. మరేంలేదు! ఏదో (భాంతి, (భ్రాంతి.

రాము! ఎమిటి తమ్ముడూ? నికా (భాంతి?

లక్ష్మ: జానన్నయ్యా! ఎప్పటిలాగే నింటిమొన చుబుకానికి

నారాయణరెడ్డి నాటికలు: 1096 ఆనించి నిలుచున్నాను. కళ్ళలో ఎన్నడూలేని మగత కమ్మింది. అవ్యక్తాకృతిలో ఒక [స్తీ రూపంముందు నిలిచింది పొడుగాటి కురులు విరబోసుకుని. “ఎవరు నీవు, అన్నాను, "ఏమి చెప్త్రమంటారు స్వామీ నా దుస్థితి, నన్నున యిద్ల రు బహిష్కరించారు అడవిలో లక్ష్మణుడు, అయోధ్యలో ఊర్మిళ ' అంటూ నిట్టూర్భిందావిడ “ఇంతకు నున్న అని నేను అనబోతూవుంటే “నేను నిదాదేవిని లెండి అంటూ తటాలున న్నిష్కమించిందన్నయ్యా, అది. తలచుకుని నవ్వుకున్నాను. అంతే,

రాము? తమ్ముడూ | ఎంతటి సేవాతత్పరత వున్నా ఇంతటి కఠోర నియమం ఎందుకు తమ్ముడూ. రేయింబవళ్ళు మా సౌఖ్యం కోసం రక్తాన్ని ఆవిరిగా చేసి శ్రమిస్తున్నావు. అర్హరాతైనా ఒక్క _ కునుకు తీయకూడదా? మందభాగ్యులమైన మమ్మల్ని ఏ మృగాలూ స్పృశించలేవురా తమ్ముడూ...

లక్ష్మ: (గాద్గద్యంతో) అన్నయ్యా! నిత్యకళ్యాణ మూర్తులైన మీ నోట ఇలాంటి మాటలు వినలేనన్నయ్యా! నా తనువులోని (ప్రతి అణువూ సీతారాముల చరణసేవకే అంకితమైంది,

. అదె మీరు కాదంటే నాకు మిగిలిందేమిటి? (దుఃఖిస్తాడు)

సీత: (పర్షశాలలోంచి వెలుపలికి వచ్చి) స్వామీ! సౌమితి హృదయం [శ్రావణమేఘం లాంటిది, ఏ మాత్రం గాలితాకిడికైనా అది జలజల: వర్తిస్తుంది. మీరు కాదూ కూడదంటే అతను. విలవిలలాడిపోతాడు, ఆ స్టితి చూడడం మనవల్లకాదు. మరిదిని అలా ఉండనీయండి.

[97 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం (ఊర్మిళ అంతఃపురం, దేవేరులు ఓదారుస్తుంటారు) కౌసల్య; అమ్మా ఊర్మిళా! ఎంతకాలమమ్మా ఈ కఠోరదిక్ష, కంద మూలాలు తింటున్నావు. కటిక నేలమీద కూర్చొని రేయింబవళ్ళూ శూన్యంలోకి 'చూస్తుంటావు, నీ వేదన మేము చూడలేమమ్మా, సుమి[త్ర: ఊర్మిళా! నేను ఎంత చెప్పినా నీవు పట్టించుకోవడం లేదు. మా అందరిలో మాన్వురాలు కౌసల్యాదేవి మాటలైనా వినిపించుకో తల్లీ ఊర్మిళఃు అత్తయ్యా! మీ మాటలూ, పెద్దత్తయ్య మాటలూ. వింటుంటే నేను సిగ్గుతో కుంగిపోతున్నాను. నాదీ ఒక త్యాగమేనా అత్తయ్యా! రాచనగరులో వుంటూ దాసీజనం: సపర్యలందుకుంటూ కాలం గడుపుతున్న నేను మీ స్తుతులకర్షరాలనుకాను అత్తయ్యా! కౌసల్య! అదేమిటమ్మా అలాగంటావు? నీవు పిడికెడు మెతుకులు తిని ఎన్నాళ్ళయింది? పాన్పుమీద మేనువాల్బక ఎంతకాలమయింది? ఊర్మిళ: అత్తయ్యా! సర్వమంగళమూర్తులు సీతారామచం(ద్రులు అడవిలో ఆకుటిళ్ళలో నివసిస్తుంటే, నాస్వామి నిద్రాహారాదులు లేకుండా వారి సపర్యల్‌ తన శరీరాన్ని కర్ఫూరంలా వెలిగిస్తుంటే, నేను పక్యాహారం ఎలా తినను అంతరంగంలో అనుక్షణమూ కనిపిస్తున్నారు. మీకు

కనిపించడం లేదా అత్తయ్యా? అడుగో నా స్వామి దోసెడన్ని కొండమల్లెలు. దూసుకొని నాావైషై నడిచివస్తున్నాడు. వస్తున్నాడు. ఉండండత్తయ్యా, నా మల్లితో ఈ చల్లనికబురు చెప్పేవస్తాను. ఉండండి, ఉండండి, ఇప్పుడే. వస్తాను, (పరుగుతిస్తుంది.) కౌసల్య; అయ్యో పిచ్చితల్లీ! ఇదీ నీ ఉల్దాసమో: ఉన్మాదమో మాక అంతుపట్టడం లేదమ్మా! (కౌసల్యా సుమితలు దుఖిస్తారు. ఊర్మిళ (తోటలో మలైైతీగతో ఉల్లాసంగా) మల్లీ మల్లీ! ఏమిటే? అలా నా కాళ్ళను పెనవేసుకుంటావేమే పిచ్చితల్లీ! ఈ చల్లని కబురు విన్నావా? ఆ( (ఆశ్చర్యంగా) విచిత్రంగా ఉందే. ఇన్నాళ్ళుగా వాడిపోయివున్న నివు ఇవాళ హఠాత్తుగా చిగురించడమేమిటే? అత్తయ్యా.....(బిగ్గరగా పిలుస్తుంది పెద్దత్తయ్యా! అత్తయ్యా! ఇలా రండి, రండి, కొసల్య సుమి[త్ర: (తోటలోకి వస్తూ) ఏమిటమ్మా? ఊర్మిళ: నా మల్లెతీగ మళ్ళీ చిగుళ్ళు వేసిందత్తయ్యా! ఇదిగో మొగ్గ తొడిగిందికూడ్డా అత్తయ్యా మీరేచూడండి, నా స్వామి తిరగి వస్తున్నాడేమో? వస్తూవస్తూ గంపలకొద్ది కౌసల్య: ఊర్మిళా! ఏమిటమ్మా -ఈ అవేశం? నిగగహించుకో తల్టీ, ఈ మల్లెతీగ ఎప్పటిలాగే వాడిపోయివుంది. చిగుళ్ళులేవు, 'మొగ్గలులేవు, అది నీ (భాంతి, ఊర్మిళ: ఆ( (భాంతి? నా మల్లి మళ్ళి చిగుళ్ళు వేయడం (భాంతి? (తేరిపారచూస్తుంది) నిజమే. అత్తయ్యా వట్టి (భాంతి. పగటికల. ఈ (భాంతి నాకు ఎందుకు కలిగింది

199 డొఃసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం అత్తయ్యా? నాలో ఇంకా. వాసనలు నశించిపోలేదన్న మాట.. పద్నాలుగేళ్ళు గడువుదాటక ముందే నా (ప్రభువు తిరిగివన్హాడనె ఊహ నాకెందుకు కలిగిందత్తయ్యా? ఎందుకు కలిగింది, అంటే తెలియని స్వార్ధమేదో ఇంకా నాలో ఏ మూలనో గూడుకట్టుకుని వుందన్నమాట, ఇది క్షమించరాని షాపం అత్తయ్యా, ఏమరుపాటులోనైనా కలలోనైనా నేను ధర్మచ్యుతిని కోరుతున్నానంటే ఇది క్షమైంపరాని వాపం అత్తయ్యా. అధర్మం ఊహించిన నా శిరస్సు ఇంకా బద్దలు కాలేదెమి అత్తయ్యా?

(వెక్కివెక్కి యేడుస్తూ స్తంభానికి తలబాదుకుంటుంది.)

కౌసల్య: (బిగ్గరగా ఆక్రందిస్తూ) ఊర్మిళా! ఊర్మిళా[నీవిలా తలబాదుకుంటే మేము చూడలేము: తల్లీ, కన్నకొడుక్తూ కోడలూ. కళ్ళముందు లేకపోయినా నిన్ను చూసుకొని ఇన్నాళ్ళుగా ఆరిపోయె ఆశలను వెలిగించుకుంటున్నాను. నీవు చిందించిన ఒక్కొక్క కన్నీటిచుక్క మమ్మల్ని దావాన్నిలా దహించి వేస్తుందమ్మా.

ఊర్మిళ! (ధీరస్వరంతో) అత్తయ్యా! ఈ సన్నివేశం నాకు చక్కని ఉపదెశం అందించింది.. నేటివరకు నను ఆవరించిన తెరలు తొలగి పోయాయి. విశ్వమంతా. వినూత్న తేజస్సుతో వెలిగిపోతున్నది, ఇక నాకు కలతలు లేవు. కన్నీళ్ళురావు. నేను యోగినిని, అంతరంగాన్నే పర్షశాలగా మార్చుకున్న వింత యోగినిని.

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 200 నేపథ్వగీతం అడవినున్న సీతమ్మను అపహరించె దశకంఠుడు కడలిదాటి లంకను ముట్టడిచేసిరి దాశరథులు, రఘురాముని కోషాగ్నికి రావణుడింధనమాయొను. ముల్గొకమ్ములు అమృతపు వెల్టుల జలకమ్మాడెను, కారణజన్ముడు నవమేఘశ్యాముడు రాముడు సీ తాసౌమి(త్రులను గూడి తరలె అయోధ్యానగరికి. "'మోడువడిన సాకేతము పూవుల పందిరి ఆయెను, ఇరులలమిన సాకేతము శరదిందు. సద్రుశమాయెను, ((ప్రజల కోలాహలం మంగళవాద్య ఘోష, _ రథాల చప్పుడు, గ్మురాల సకిలింతలు, మధ్య మధ్య శ్రీరామ చం[దుడు" 'జానకీదేవి* “లక్ష్మణ మూర్తి అనే మాటలు సుమంత్రుడు: (అంతఃపురంలో) మహారాణీ! శ్రీరామచంద్రుడు సతా లక్ష్మణసమేతుడై మిమ్మల్ని దర్శించడానికి విజయం చేస్తున్నాడమ్మూా క'సల్య; ఏడి? ఏడీ? నా శ్రీరామచం[ద్రుడేడీ? సుమం; ఇదిగో మహారాణీ! రాము; తల్టులందరికి అభివాదాలు. . కౌసల్య; నాయనా రామచంద్రా! ఇలారా తండ్రి! నీ దివ్యమంగళ విగ్రహాన్ని తనివితీరా చూడనీ నాయనా.. నీ శిరసును మనసారా ఆ(ఘాణించనీ తండ్రీ! జానకీ! కరకు

201 డాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం టెండలకు కసుగందిపోయిన నీ కమనీయ దేహవల్లిని ఒక్కమారు నా ఒడిలో చేర్చుకోనీ తల్లీ. కుమారా లక్ష్మణా! రామభదున పూర్వజన్మ పుణ్యాల ఫలితంగా నీవు సోదరుడివిగా జన్మించావు నాయనా! మీ మువ్వురినీ చూస్తూ మేమందరం ఇలాగే కలకాలం నిలిచిపోతాము

రాము; అమ్మా! అనుకున్న వతం నిర్విఘ్నంగా కొననాగిందమ్మా, ఇక మేము మా చల్లని తల్లుల చూపుల నిడలో ఎల్లకాలం నిలిచి పోతామమ్మా, ఇన్నాళ్ళకూ మా కన్నతల్టులందరూ పాలవెల్లుల్లా (ప్రత్యక్షమయ్యారు. మహాభాగ్యం. కానీ _ ఇన్నాళ్ళు మా ధర్మ పాలనకు పట్టుగొమ్మగా నిలిచిన ఊర్మిళ ఎక్కడమ్మా?

కౌసల్య ఇంకెక్కడుంటు౦ది నాయనా! ఏళ్ళతరబడిగా. ఆ

గ మల్లెతీగ దగ్గరే ఆ వెర్రితల్లి శిలలా పడివుంది, మనం పిలిస్తే పలికే స్థితిలో లేదు. అపూర్వయోగిగా మారింది. రాము: (ఆందోళనతో) తమ్ముడూ ! ఇంకా చూస్తూ నిలుచున్నావా. వెంటనే వెళ్ళి మరదలిని ఆశ్వాసించు. లక్ష్మ: అలాగే అన్నయ్యా (తోటలోకి వెళతాడు) లక్ష్మ: ఊర్మిళా! ఊర్మిళా! నేను, నేను సౌమిథతిని, అలా చూస్తావేమి? అన్నయ్యా, వదినా నేనూ ఇప్పుడే. ఊర్మిళ: (ని ర్వికారంగా) అదేమిటి స్వామి! మీరు నాకు ఎప్పుడు దూరంగా ఉన్నారని? నన్ను విడిచి ఎక్కడికి వెళ్ళారని? లక్ష్మ: ఊర్మిళా ఏమి వింత (ప్రవృత్తి? నివు నిజంగానే యోగిని వైనట్టున్నావు. నా కళ్ళలోకి చూడు. పధ్నాలుగు సంవత్సరాల వియోగంతో ఆవిరైపోయిన నా హృదయం

నీ చల్లని కౌగిలిలో పల్లవించాలని ఎలా తల్లడిల్లిపోతున్నదో చూడు. అలా అలా నా ఒడిలో ఒదిగిపో ప్రియా! (కౌగిలించుకుంటాడు)

ఊర్మిళ: (పారవశ్యంలో) స్వామి! ఇటు, చూడండి స్వామి! చిగురించిందో చూడండి, నా తనువు పులకరించినట్ల ఈ తీగ జిల్లున పులకరించి కొల్లలుగా మల్లెలు షారవశ్వం పట్టలేక మిమ్మల్నీ నన్నూ ఎలా పెనవేసు కుంటున్నదో? మళ్ళీ మనం విడిపోతామని భయపడు తున్నదేమో? ఇక మనకు వియోగంలేదు స్వామి, నా అంత రంగర౦ ఇప్పుడు పర్షశాలకాదు, న 0 దళాల. నేనిప్పుడు యోగినినికాదు స్వామీ రాగిణిని. 'పరిపూర్ణ రాగిణిని.

లక్ష్మ! జాను (ప్రాణేశ్వరీ! ఈనాటి మన కలయిక ఆనాటి. తొలిరేయి కలయికను. గుర్తుకు తెస్తున్నది. సుదీర్హ వియోగం తర్వాత క లిగే సంయోగాన్ని వర్షించడానిక నాకే కాదు ఆ ఆదిశేషునికి కూడా తరంకాదేమో? ఏమంటావు

ఊర్మిళ: ఇంక్షా వ్యంగ్యంగానే మాట్టాడుత్తున్నారు స్వామీ. నేను ఏనాడో తెలుసుకున్నానులే, శ్రీరామచం[(ద్రుడే ఆది విష్ణువు. జానకే. ఆదిలక్ష్మి మిరే అదిశేషలు.

లక్ష్మ మరినీవు

ఊర్మిళ 'నేనా? మరి నేనా? మీ పాదధూళిని పాదధూళిని. (ఆనందాతిరేకంతో తొలిరేయి. పాడిన పాటనే ఆలపీస్తుంది. లక్ష్మణుడు కూడా కలిసి పాడుతాడు)

గట

203 డాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం వరూధిని

గంధర్యుడువ వరూధినీ! వరూధినీ!

వరూధిని; గ౦ధర్వకుమారులు కలవరిస్తున్నారా? పట్టపగలే పలవరిస్తున్నారా?

గంధ; కాదు కాదు. పగలనకా రేయనకా నీ అందాన్ని జపిస్తున్నాను. న పొందుకోసం తపిస్తున్నాను.

వరూ; (కలుక్కున నవ్వుతుంది

గంధ; నిజం వరూధినీ! చంచలాలతికలాంటి నీ మేను, చం[ద్రబింబర్హలాంటి నీ మోము, తమ్మిరేకుల్లాంటి నీ కనుల్ను తుమ్మెద రెక్కల్లాంటి నీ కురులు నన్ను ఉన్మత్తుణ్లి చేస్తున్నాయి. మనసారా నీవు నన్ను కడకంట చూస్తే. తనివారా నిన్ను నాకౌగిట్లో బంధిస్తే...అబ్బ....

వరూ। మనసైతేనే కదా నీవన్న |'ప్రణయకలాపం. ఎన్నోసార్లు చెప్పాను అనురాగం. లేనప్పుడు 'సంయోగ (ప్రసక్తేలేదని,

గంధ; ఏం? నా మీద నీకు మనసెందుకుండకూడదు? రూపంలో, [ప్రాయంలో, కళల్లో అన్నిటా నీకు తగినవాళ్డై.

వరూ। -ఈ మాటే జయంతుడన్నాడు. వసంతుడూ అనన్నాడు. వారికి చెప్పిన సమాధానమే. నికూ' చెప్పవలసి వస్తున్నది, మీ యెవ్వరిమీదా నాకు రక్తిలేదు.. ఆసక్తిలేదు.

నారాయణరెడ్డి నాటికలు. ౧౧౫

గంధ: హు( ఇందరు గంధర్వుల్ని ఈసడించి ని మిసిమి = జవ్వనాన్ని ఎవరి కోసం ముడుపుగట్టుకున్నావు? నికు సురవరులు సరిపడకపోతే మానవలోకానికి వెళ్ళి ఏ మంచుకొండల్లోనో ముక్కుమూసుకుని జపం చెయ్యి, అక్కడ దొరుకుతాడు ఒక చిక్కని నరుడు.

వరూ; నరుడే దొరుకుతాడో సురల దొరల 'సోయగాన్ని తిరస్కరించే అవనీసురుడే దొరుకుతాడో! అంగ రాగాలకూ అనంగభోగాలకూ. తప్ప అంతరంగాలకు విలువలేని ఈ గంధర్వ లోకంలో నివసించేకన్న నూ మంచుకొండల్లోనే వుంటూ మనసైన చెలుని కోసం వేచి వుండడం మేలు,

గంధ: ఆల...నిజంగానా! వరూధినీ! వెళ్ళిపోతున్నావా?

వరూః (విసురుగా వెళ్ళిపోతుంది

((పవరుని ఇల్టు)

సిద్దుడు: భూసుర వరా! నీ ఆతిథ్యం నన్ను ముగ్గుణ్ణి చేసింది.

(ప్రవరుడు: స్వామి! మీవంటి: సిద్దుల పాదధూళి సోకడంవల్ల మా: యింట మందాకిని పవహించినట్టయింది. అనేక తిర్హాలు సందర్శించిన పుణ్యమూర్తులు మీరు: మీరు మెట్టిన (ప్రాంతాలు, |గ్రుంకిన తీర్జాలు, తిరిగిన వనాలను గురించి తెలుసుకోవాలనే కుతూహలం కుట్మలిస్తున్నది, దయతో సెలవీయండి.

సిద్దు! వత్సా! ఏమని వచించను? ఎన్నని వివరించను? మలయాాది మొదలుకొని మంచుకొండలవరకు నేను

205 డ్యాసి. నారాయణరెడ్డి సమ సాహీత్యం: చూడని (ప్రదేశాలులేవు. కాశీ మొదలుకొని కన్యాకుమారి వరకు నేను దరిసించని తిర్జాలు లేవు,

'ప్రవః అలాగా! అన్యధా భావించకపోతే ఒక చిన్న ప్రళ్ష్న.. రెక్కలు కట్టుకుని తిరిగినా చుట్టిరాలేని విశాల లోకాన్ని ఇంత చిరుతప్రాయంలొ ఎలా చూడగలిగారు మహాత్మా,

సిద్దు; అదా నీ సందేహం? అదొక పరమరహస్యం, అయినా నీలాంటి. జిజ్ఞాసువుకు చెప్పడం తప్పుకాదు, కాబట్టి చెబుతాను, పాదలేష రూపంలో దివ్యౌషధరసం నాకు ఈశ్వరకృపవల్ల లభించింది, దాని (ప్రభావం వల్ల చిటికలో హుటాహుటిని దిగంతాలను తిరిగివచ్చే అమోఘశక్తి ఏర్పడింది,

ప్రవ: అయితే స్వామీ;..(సందేహిస్తాడు)

సిద్దు: నీ అర్జోక్తి నాకు అవగతమైంది. నీ తర్హయా(త్రాదర్శన కుతూహలం అర్హమయింది. ఇదిగో ఆ పాదలేపనం,

(పొమాలయ (పాంతం)

ప్రవ: అహో హిమాలయం! అనంత మహిమాలయం. =

క్ట నరనారాయణుల చరణాంకాలు ముద్రితమైన చోటు. గిరికన్య పరమేశ్సరుణ్ని [ప్రాణేశ్వరుడుగా సంభావించి పరితపించిన చోటు. హరుని కంటిమంటలో మరుడు కరిగిపోయిన .కనికరపు చోటు. ఈ తుహినాది

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 206 మహిమలెన్నడం. నాకు శక్యమా? అరెరె! అపుడే మధ్యాహ్నమయిందే. ఖరకిరణాలకు కరిగిపోయిన మంచునీటితో నా కాళ్ళు తడిసిపోతున్నాయి. ఇప్పటిః జాగయింది. ఇల్లు చేరుకోవాలి. ఆం ఏమిటిది? కాళ్ళు సాగటంలేదు, కరిగిపోయిందా షాదలేపం? హతవిరి! ఎక్కడి అరుణాస్తదం? ఎక్కడి హిమాచలం? కాళి (పయాగాది పుణ్యక్షేత్రాలకు వెళ్ళక కన్నుగానన అజ్ఞానంతో ఈ మిన్నులు పడ్డ చోటికి నేనెందుకు రావాలి? కాను? “బుద్రిజాడ్యజనితోన్మాదుల్‌ గదా (శోత్రియుల్‌ ఇక నాకు దారి చూపేదెవరు? నన్ను ఇల్లు చేర్చేదెవరు? ఈశ్వరా! ఏమిటీ వైపరీత్యం?

(దూరం నుంచి. రాగాలాపన, వీ ణాధ్వని) (ప్రవరుడు సమీపించిన కొద్ది రాగాలాపన ఎణాద్వని స్పుటంగా వినిపిస్తాయి. కొన్ని క్షణాల్మ్‌ సంగీతం తారస్తాయినందుకొని చప్పున ఆగిపోతుంది.)

వరూ: (లోలో) ఓహో! ఎక్కడిదీ కమనీయగాత్రం!

[(ప్రవః హిమాలయాల్లోనేనా నేనున్నది?

వరూ; (లోలో) -ఈ భాసురమూర్తి కోసమేనా నేను వేచివున్నది?

(ప్రవ: ఎవరీ దివ్యాంగన?

వరూ: ఎంత దివ్యమై నస న్నివే శం?

(పవ; ఆ (గొంతులో తొాటువాట్టు

వరూ: (కలకల నవ్వుతుంది

ప్రవ: ప్రశ్నకు సమాధానం పరిహాసమా?

వరూ! కోదు, సుందరహాసం. (కదులుతుంది)

ప్రవ: భితహరిబేక్షణా!. ఎవరు నీవు?

207 డస. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం వరూ; (నవ్వుతూ) ఆ ప్రశ్నే నేను అడగవచ్చునా? (ప్రవ; నెనొక భూసురుణ్ని. ప్రవరుణ్ని. దారితప్పి తబ్బిబ్బవుతున్నాను. వరూ; ఊ(థయూ6! నివున్నదే నిజమైన దారి. ప్రవ కాంతామణీ! తీర్ణయా(త్రలు సేవిద్దామని వచ్చి తెరువు గానక పరితపిస్తున్నాను. పురంచేరే మార్గం చూపి పుణ్యం కట్టుకోవా? వరూ! భూసుర్మప్రవరా! ఇంతలు కన్నులుండి తెరువే తెలుసుకోలేవా? ప్రవ! తెలుసుకోలేకనే కదా నిన్ను దీనంగా ఆర్టిస్తున్నది, వరూః ఏకాంతంలో వున్న కాంతను పలకరించి ముచ్చట తీర్చుకునే నెపం కాకపోతే వచ్చినప్పుడు తెలిసిన దారి వెళ్లేటప్పుడు తెలియదా? (ప్రవ: అయ్యో! నన్ను అపార్ధం చేసుకుంటున్నావా? వరూ: కాదు కాదు. అర్థం చెసుకోవడానికే (ప్రయత్నిస్తున్నాను. నా జీవితపరమార్ణం సాధించడానికి అవకాశం లభించిందని పరవశిస్తున్నాను. (ప్రవ: ఇంతకు మీరెవరో...; వరూ: భితహరిణేక్షణా అని సంబోధించినప్పుడే చెప్పవలసింది, కాస్త ఆలస్యమయింది, సేరు వరూధిని. గాంధర్యం మా విద్య, ఇప్పుడైనా తెలిసింది కదా నేను గంధర్యాంగననని, (ప్రవ: క్షమించండి వినటమే తప్పు గంధర్వులను కనుగొనే భాగ్యం ఇంతవరకు నాకు కలుగలేదు. వరూ: ఇప్పుడే కలిగింది గదా (ప్రవరా! కనుగొనుట వరకేనా మరి, కనుల .కరువు తీరగా మనసు తమి తీరగా నా సపర్య నందుకునే కమ్మని తరుణమూ కలిగింది. (ప్రవ: సపర్యలందుకునే సమయమా ఇది?

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 208

వరూ:; ఏం? ఎందుకని?

(ప్రవ: నెను వెంటనే ఇల్టు చెరుకోవాలి,

వరూ; ఇంతలొనే ఇల్రెందుకు గుర్తుకొచ్చింది?

(ప్రవ: నేను నిత్యాన్షిహొత్రిని. జాగుచేయడం భావ్యంకాదు,

వరూ; -ఈ వొదరిల్ట్లు యిల్లు కాదా?

ప్రవ: పరమనైస్టికునికి పొదరిళ్ళ ప్రసక్తి ఎందుకు?

వరూ; సంయముల జపతపాలకు పరమలక్ష్యం స్వర్గధామమే కదా?

(ప్రవ; ఇది స్వర్గం కాదుకదా?

వరూ; సన్నిధినున్న గంధర్యాంగనతో సరసోక్తులాడటం స్వర్షసాన్నిహిత్యమే కదా!

(ప్రవ: ఇదే స్వర్గమైతే నాకది అక్కరలేదు, నేను కోరే స్వర్గం పునర్జ్దన్మరహితమైన అపవర్గం.

వరూ; అది సురభామల కవుగిళ్ళలో లభిస్తుందని కనీసం విననైనా వినలేదా?

(ప్రవ: నా సంస్కారం అందుకు చాలా దూరం.

వరూ: నా సంస్కారం నీకు చాలా సన్నిహితం.

(ప్రవ: వరూధిని! పరమ[శ్‌[త్రియునితో పరియాచకాలా?

వరూ; పరియాచకం కాదు వ్యంగ్యంగా చేస్తున్న యాచన.

(ప్రవ: సాటివారితో ఆడవలసిన చతురోక్తులు నాబోటివారితో ఆడట౦ సమంజసమా?

వరూః: సాటివారంటే గంధర్వులనే కదా ని అభి[ప్రాయం, నీసాటివచ్చే గంధర్వులే ఉంటే నిన్ను ఇంతసేపు సరసోక్తులతో కలవరపెడతానా?

ప్రవ: వరూధినీ! ఇక నన్ను వేధించకు.

వరూ: నేను నిన్ను వేధిస్తున్నానా? నిజమే. కాని నన్ను వేధించే పూలవింటివాడు పొదరింటిలొ ఉన్నాడు: ఈ మాత్రం

209 డొఃసి. నారాయణరెడ్డి 'సమ(గ సాహిత్యం (గ్రహించలేవా?

(ప్రవ: (విసుగుతో) వరూధినీ!

వరూః (సమిపిస్తూ) ప్రవరా! ఇంకా నిజం దాచడమెందుకు? [ప్రథమ వీక్షణంలోనే నా అంతరంగాన్ని ఆక్రమించుకున్న కాంతిమూర్తివి నీవు. నాముందు పడిగాపులుపడ్డ గంధర్వ కుమారులను కాదని, ఇన్నాళ్ళూ నేను ముడుపు కట్టుకున్న మొలకవలపు నిన్ను చూడగానే రేకులెత్రింది, సురలోకంలో లేని సుధాకలశం-ఈ గిరికందరాల్లో ఈనాడు దొరికింది, నన్ను మనసారా ఆస్యాది ౦చనీి!

ప్రవః అయ్యో వరూధినీ, ఏమిటీ విపరీత కాంక్ష! నేను వివాహితుబ్ని. గృహస్థాశమ ధర్మాలతో కాలం గడుపుతున్న కర్మిష్టిని, నాపై మరులుగొనటం నకు ధర్మం కాదు.

వరూ; 'ప్రాణేశ్వరా! ఈ వివరాలన్నీ చెప్పేదాకా తెలిసేవి కావు కదా! తొలిచూపులోనే నీపై వలపు నిలపడం నా. దోషమా? పరువం కోల్పోని నా (ప్రణయ పొరిజాతాన్ని నీ పాదాల (మైల సమర్పించడం వాపమా?

(ప్రవ: పాపం, మహాపాపం,

వరూ: ముమ్మాటికీ కాదు, ఇది నా పుణ్యం. ఇది నిజంగా పాపమే అయితే నన్ను తీర్చిదిద్దిన, నా హృదయంలొ అనురాగ మద్దిన సృష్టికర్తదే ఆ పాపం.

(ప్రవ: సురభామినీ! నన్నింకా పరీక్షించకు. నీ అనురాగం

కాదనలేను. ఆత్మధర్మం వీడలేను.

వరూ: ఈ తర్కవితర్కాలతో, సందేహవీచికలతో నాడెందాన్ని గాయపరచకు. నాలోని మదనాన్నిని మరింత రగిలించకు. ఇదుగో! నాయెదలో కదలాడే మృదులనాదాలను

చెవియొగ్గి విను, కాదు లేదనక నా బిగికాగిట ఒదిగిపో. (ప్రయవరా! (ప్రవరా!

(ప్రవ: శ్రీహరీ! ఏమిటి పరీక్ష? అగ్నిదేవా! నిత్యాగ్నిహోత్రినైన

నాకు నీవే రక్ష ఈ విపత్తునుంచి నన్ను రక్షించి సూర్యాస్తమయానికి ముందుగా ఇల్టు చేర్చే భారం నిదే,

(నిష్కమిస్తాడు) వరూ: 'ప్రవరా! ప్రవరా! (వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తుంది) (మరొక గంధర్వాంగన హేమ ప్రవేశిస్తుంది.)

హేమ: చెలీ! ఏమిటీ వెరి? ఎవరో దారినప్తోయే నరుణ్ని (ప్రేమించడమేమిటి? అంతటితో ఊరుకోక పెన్నిధిని కోల్పోయినట్టు కన్నీరు పెట్టడమేమిటి? గంధర్వాంగ నలకు తగిన వైఖరే కాదే ఇది,

వరూ: జౌనే , హేమా! గంధర్వకులంలో పుట్టడమే నేను చేసిన నేరం, వలచిన చెలునికోసం విలపించడం అంతకు మించిన దోషం, నేను ఒక మానవాంగనగా జని స్తే ఈ ముప్పుతప్పేది కదా! ఏ కొండలోయలోనో దూకితే ఇట్టే (పాణాలు పోగలిగితే ఎంత బాగుండేది హేమా!

హేమ; వరూధినీ! ఏమిటా ప్రలాపం? మరణానికి పురికొల్పుతున్న ని ఉన్మాదం దుస్త్పహంగా ఉంది,

వరూ: హృదయేళ్షరుని పొందు నోచుకోని -ఈ దేహికి మరణానికి మించందేమున్నది హేమా!

(బావురుమని విలపిస్తుంది.)

2! డాఃసి, నారాయణరెడ్డీ సమ్మగ్ర సాహిత్యం

గంధ: ఆహా! దివ్యదృష్టి ఉన్నందుకు ఫలితం -ఈనాడుకదా దొరికింది, ప్రవరుడు - వరూధిని వలచిన విప్రవరుడు, బలే చిక్కింది. చక్కని తరుణం చిక్కింది,.నాచంచరీక బికుర, నాచంచలాంగ్స, నా వరూధిని పరిష్వంగంలో పరవశించే మధురాతిమధురమైన సమయం దక్కింది. రూపం మార్చుకుంటాను. తాపం తీర్చుకుంటాను. సురరూపానికి బదులు భూసురరూపం హహ్హా,

రొ

వరూ! ఆగఎవరది ? నా'ప్రవరుడా? నా జవ్వనాన్ని అడవిగాచిన వెన్నెలగా చేసిన అభినవసుమశరుడా? ఇక్కడే వున్నాడా? (సమిపించి) (ప్రియా!

మాయా (ప్రవరుడు: (లోగొంతుకలో) ఊం

వరూవ:. కసుగందని రూపమున్న నీకు కటికగుండె ఎలా కలిగింది ప్రియా! నీవు ఆరాధించిన అగ్నిభట్టారకుడే కదా నాటో మన్మధాగ్ని రూపంలో (ప్రజ్వరిల్దుతున్నాడు. అతడు: నాకు అన్యాయం చేస్తాడా?

మాయా; (ప్రాణేశ్వరీ! అప్పుడే అన్నాను కదా! అనురాగమా ఆత్మధ ర్మమా అని ఆందోళనలో పడిపోయానని; మధనపడి మధనపడి కడకు మనసు మార్చుకున్నాను మనసారా. వలచి వచ్చిన మగువను తోసిపుచ్చడం

వరూ! (ఆనందాతిరేకంతో) 'ప్రవరా! నీవేనా అంటున్నది? నీవేనా

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 212. నా ముందున్నది?

మాయా: నేనే! ప్రేయసీ! పూర్తిగా మారిపోయిన నీ ప్రవరుణ్ణి,

మాయా: ఆహా! అమృత మధురమైన వాక్కు, నా 'ప్రణయజీవితంలో ఓంకారం పలికిన తొలిబుక్కు. ఈ అనుభూతి కోసమే కదా నేను ఇన్నాళ్ళు పరితపిస్తున్నది. ఏదీ? అపూర్వతేజంతో కలకలలాడే నీ కుందనపు మేనిని ఆలింగనం చేసుకోనీ! సురగరుడోరగులు, పరమబుషులూ పొందని పారవశ్యాన్ని పండించుకోనీ (ప్రవరా! (ప్రవరా!

((పవరుని యిల్టు)

ప్రవ; (కవ్వున కేకవేసి) వరూధినీ! వరూధినీ! ఏమిటి నీ దుస్పాహసం! వదలు, కౌగిలి వదలు, ఆ6 - కల, పేడకలలో కూడా ఇలాంటి దుర్తటన జరగడం దారుణం.

అశరీరవాణి! దారుణంకాదు (ప్రభూ! ఆగామి సత్యానికి మూలకారణం. -ఈ క్షణాన వరూధిని కౌగిట్లో ఉన్నది నీవే.

(ప్రవ: ఆ( నేనా?

అశరీర! నీవంటే నీవు కాదు నీతేజం.. వరూధినిని వలచి ఆమెచే తిరస్కృతుడైన ఒక గంధర్వుడు నీరూపంలో ఆవిడ కౌగిట్లో ఉన్నాడు. సురవీర్యం, భూసురతేజం ఎకీకృత మవుతాయి, ఫలితం స్వరోచి జననం. ఆ స్వరోచిస్వారోచిషనుసంభవానికి హేతుభూతు డవుతాడు. ఇది నిగూఢసత్యం.

213 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ 'సాహిత్యం (ప్రవః ధన్యోస్మి, (మం[ద్రగంభీరంగా వేదమం(త్రం వినిపిస్తుంది.) "అగ్నిమీళే పురోహితం. యజ్ఞస్య దేవం బు త్విజం హోతారం రత్నధాతమం అగ్నే పూర్వేభీ బుషిభి రీఢ్యో నూతనైరుత సదేవా నేహ వక్షతి.” (అల్లసాని పెద్దన మనుచరితకు కృతజ్ఞతతో.)

నారాయణరెడ్డి నాటికలు బగత్త మేఘమాధురి పురుషుడు; ఎంత వింతైనదీ సృష్టి? పగటిపూట జగత్తుకంతా వెండీ పూత పూసే ఎండ, రాత్రిపూట పిండికురిసినట్టు పండువెన్నెల కాసేపేమో కన్నుపొడుచుకున్నా కనిపించని కటిక చీకటి, అంతలోనే పాలవెల్లిలా. విరిసే 'ప్రభాతకాంతులు. ఆకాశంలో పాదరసంబుడ్డలా వేలాడే చుక్కలు. అవని మీద బారులు తీరి నిల్చున్న చెట్టు. గాలితాకిడీకి లలిత లలితంగా కంపించిపోయే తీగలూ పాదరిళ్ళూ.. ఇంతింత కళ్ళతో చూస్తూ ఎగిరిపోయే లేళ్ళు. అవ్యక్త భావగీతాలు షాడే కోకిలలు. చిత్రంగా మాట్లాడే చిలకలు,. కువకువలాడే గోరువంకలు. ఓహో! ఎంత వింతైనదీ సృష్ట (చ లని గలి వీ స్తుంది) ఒళ్ళు పులకరింపజేసే పిల్లగాలి. ఏనాడూ: ఎరుగని స్పర్శ సౌఖ్యం ఇవాళ అనుభవిస్తున్నాను. -ఈగాలి తాకిడితో నాలాగే సమస్తసృష్టిలోనూ ఎప్పుడూలేని చైతన్యం చిగుళ్ళుపోసుకుంటున్నది. 1పకృతినిండా పచ్చదనం

2్షేర్‌ డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహీత్యం విచ్చుకుంటున్నది. చెట్టూ తీగలూ వింతశోభతో కలకలలాడి పోతున్నాయి. (పారవశ్యం అనుభవిస్తూ) -ఈ సృష్టిలోని రకరకాల వస్తువుల్లో చెదిరివున్ను అందమంతా ఒకే ఒక్క రూపంలో ఒదిగిపోతే ఎంత గొప్పగా వుండేది? -ఈ వసంత లావణ్యమంతా ఒకే దివ్యమూర్రిగా రూపొందితే ఎంత బాగుండేది? ఈ 'పూలరేకుల మెత్తదనం, వెన్నెల వెలుగు, తామరతూండ్ల నునుపు, చిగుళ్ళ ఎరుపు, మబ్బుల నీలిమ, కొదమలేళ్ళ బెదురుచూపుల సోయగం, తామరపూల వికాసం, మెరుపుతీిగల తళుకూ, రాజహంసల నడకల బెళుకూ - అన్నీ....ఇవన్నీ ఒకచోట ముద్దగా చేరితే, దానిమీద అమృతం వర్షిస్తే. ఎంత బాగుండేది. ఎంత బాగుండేది,

(హఠాత్తుగా స్తీ అవతరిస్తుంది)

పురుషు: (ఆశ్చర్యంగా, ఎవరది? నేనిందాకా చేసుకున్న కల్పనకు ఆకారం వచ్చిందా? ఇది [భమ కాదుకదా! అదుగో! ఆ మూర్తి నావైపే వస్తున్నది. ఆ కురులూ, కళ్ళూ, "పెదవులూ, ముఖమూ, చేతులూ, నడుమూ, నడకా -అన్నీ సరిగ్గా నేనూహించుకున్నట్టే వున్నాయి. ఆ విలాసమూర్తి నన్ను సమీపించినకొద్దీ నా నవనాడుల్లో నా పంచప్రాణాల్లో చిత్రమైన రసకేళి, రాసకేళి...ఓహో!

స్తీ: (పురుషుణ్ణి సమీపించి) ఎవరు మీరు? ఈ సృష్టిలో నాకు తొలుత కనిపించింది మీరు. తర్యాత చుట్టూవున్న (ప్రకృతి, అవనీ, ఆకాశమూ, చెట్టూ పిట్టలూ అన్నీ ఒక ఎత్తు మీరొక ఎత్తుగా అగుపిస్తున్నారు.. ఎవరు మీరు?

పురుషు నేనూ అదే అడుగుతున్నాను. మీరగుపించగానే ఈ

నారాయణరెడ్డి నొటీకలు 2216 విశాల విశ్వం కరిగిపోయింది. అంతటా మీరే కనిపిస్తున్నారు. అణువణువులో మీ రూపమే దీపిస్తున్నది,

పురుషు; మిమ్మల్ని స్పర్శించాలని అనిపిస్తున్నది.

(స్తే నాకూ అలాగే అనిపిస్తున్నది,

(పరస్పరం స్పర్శించుకుంటారు)

పురుషుని ఏమిటీ అనుభూతి! ఇదేమిటో చిత్రంగా వుంది. _ (ఇంతలో ప్పథివికంఠం వినిపిస్తుంది)

ప్పధివిః లాను చ్‌తమే మరి.

పురుషు! ఎీవరిదొ. గొంచు?

పృథివి! నేను (ప్రకృతిని, నన్ను పృధివి అంటారు. ఈ సృష్టంతా నా స్వరూపమే, నాలోని సౌందర్యానికి నీ ముందు నిల్చినమూర్తి ప్రత్యక్ష ప్రతీక. జడరూపంలో వున్న సృష్టి వసంత చైతన్యరూపం ధరించింది. అదే స్త

పురుషు: ఈవిడ (స్రాయా? అయితే నేనో?

పృథివి: నీవు పురుషుడివి, (స్తీ పురుషుల కలయికతోలోకంలో కొత్త (ఫకరణాలు తెరుచుకుంటాయి, ఈ క్షణం లోలోకమంతటా మీలాంటి మిధునాలు అనంత సంఖ్యలో వెలిశాయి, జగన్నాటకంలో మీరంతా పా[తలు, మీ కలయికతో విశ్శం సరికొత్త సోయగాలు వెలార్భుకుంటుంది. మీ కదలికలో లోకం కదలిక వుంది, చెట్టపట్టాలు పట్టుకొని కదిలిపొండి, కలిసిపొండి.

పురుషు: (స్త్రీని ఉద్దేశిస్తూ) నిన్నేమని పిలవాలి? ప్రీయా అంటాను,

(స్త్ర నిన్నూ అలాగే పిలుస్తాను. క

పురుషు: ప్రియా! మన కలయికతో సృష్టి కొత్త ఊపిరులు

217 డౌసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం

( బౌను అందుకు సాక్ష్యం ఇదిగో! మలయపవనం మనకు వింజామరలు వీస్తున్నది. చిగురుజొంపాలు మనల్ని చేయెత్తి పిలుస్తున్నాయి. పచ్చిక బయళ్ళూ, ఇసుక తిన్నైలూ మనకు శయ్యాగారాలను సమకూరుస్తాయి. ఈ సృష్టిలోని ప్రతివస్తువూ మన జీవితాన్ని మధుమయం చేస్తుంది.

పురుషు; నిజమే [పియా! లేత ఎండా, ముదురు వెన్నెలా, ముసిరే చీకట్టూ, మొలక. తెమ్మెరలూ, కోకిల పాటలూ, నెమళ్ళ ఆటలూ అన్నీ మనకోసమే - ముమ్మాటికి మనకోసమే, (స్త్రీ పురుషులు యుగళగీతాలు పాడుతూ వసంత మాధుర్యం అనుభవిస్తూ కొంతకాలం గడుపుతారు, తర్వాత...)

పురుషు; (ప్రియా!

పురుషు;. మొన్నటికీ నిన్నటికీ, నిన్నటికీ నేటికీ, ప్రకృతిలో ఏదో

. మార్పు కనిపిస్తున్నది.

(స్త్ర బౌను ప్రియా] చేయీ చేయీ కలిస్తే వెనక ఏదోచి[తమైన మాధుర్యాన్ని అనుభవించేవాళ్ళం. ఇప్పుడో - చేయీ చేయీ కలిస్తే చెమట పట్టిపోతున్నది.

'ఫురుషు; నిజం నిజం. పైగా గాలిలొ ఆ పరిమళం తగ్గిపోతున్నది.

. ఆ చల్లదనమూ నానాటికి కరువైపోతున్నది.

స్త్ర గాలిలోనేకాదు. పూలలోగూడా తొల్లిటిలావణ్యం కనిపించడం లేదు. అందమైన _ చెక్కిళ్ళలాగుండే పూరేకులు ఎందుకో కందిపోతున్నాయి. వెన్నెల రాతులు గూడా 'వెనకటిలాగా కన్నుల పండువుగా వుండడం లేదు.

పురుషు; _ జౌను ప్రియా! వెనక సూర్యుడు నడిమింట

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 216 వున్నప్పుడుకూడా అలా నిలిచిపోవాలనిపించేది, ఇప్పుడలా కాదు. అదుగో! సూరీడలా చురచురా చూస్తూ వుంటే నాకే దిగులుగా వుంది, పద కాసేపు ఆ చెట్టుకింద విశమిద్ధ్దాం,.

(ఇద్దరూ కాసేపు వి[శమిస్తారు)

(సః సూర్యుడు అంతకంతకూ నిప్పులు చెరుగుతున్నాడు,

నీడలో వున్నా మంటలో వున్నట్టుంది, ఏమిటీ 'వైపరీత్యం

పురుషు (నిట్టూరుస్తూ) నిజంగా ఏదో వైపరీత్యమే ఇది, ఎప్పుడూ ఆ వసంతమేే ఆ చల్లదనాలే, ఆ పరిమళాలే వుంటాయను కున్నాము; ఇంతలోనే ఇలా ముంచుకు వస్తుందనుకోలేదు. (స్తీ కెవ్వున కేకవేస్తుంది.

పురుః ఏమిటి 1ప్రియా ! ఎందుకలా వణికిపోతున్నావ్‌.

స్త అదిగో చిచ్చు. కార్చిచ్చు ఎలా సాకివస్తూందో చూడు,

అమ్మమ్మో! మన చుట్టూ కొండలూ, కోనల్హూ చెట్టూ, చేమలూ:. ఎలా మండి సోతున్నాయో. చూడు. కార్చిచ్చు

మనల్ని చుట్టుకుంటుందేమో? ప్ర అదుగో మన దగ్గర దాకా వచ్చింది. ఎక్కడికైనా పారిపోదాం. ఏ నదీతీరంలోనైనా తలదాచుకుందాం పద,

. (నీళ్ళుంటాయనే [భ్రమలో నదిలోకి వెళుతారు)

(స్త్రి: ఈ యుసుకలో నడుస్తూంటే అరికాళ్ళు పురపుర పొక్కిపోతున్నాయి. దప్పితో నాలుక పిడచగట్టుక పోతున్నది, నేను బతకలేను (ప్రియా.

పురు! అయ్యో! ఎలాంటి విషవలయంలో చిక్కుపడ్డాం, ఇంత పెద్ద నదిలో ఒక్క, నీటిచుక్కైనా లేదే? ఏం చేయను?

219 డసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం. మధువు కురు, మన విలాస జీవితం మంటల పాలవుతుందని అనుకోలేదు. తల్లీ పృథివీ! ఏమిటీ వైపరీత్యం? ఏమిటీ అఘాయిత్యం? ఇంతకూ నన్నెందుకు సృష్టించారు? ఎవరు సృష్టించారు? నన్నాకణ్ని అలా వుండనీయక -ఈవిడను తోడుగా మధుమాసం చూపించి, ఇప్పుడ. (ప్రచండ(గీష్మంలో పడదోశారెందుకు? తామరతూడులాంటి నా (ప్రేయసీ ఎండదెబ్బకు ఎలా గిలగిలలాడుతుందో చూడు, తల్లీ! నీవు తప్ప మాకు నవజీవనాన్ని (ప్రసాదించేదెవరు? అమ్మా! పృథివి! అమ్మా! అమ్మా!

(బిగ్గరగా అరుస్తాడు)

పృధివి: ఎందుకలా ఆ(క్రందిస్తావ్‌ నాయనా! నేను అంత గమనిస్తూనే వున్నాను,

స్తే: అదిగో నా తల్లి మాట్లాడుతున్నది, వింటున్నావా (ప్రియా!

పురు: వింటున్నాను. హు ఈ నాటకమంతా నీవే అడిస్తున్నావా తల్లీ, | కన్నతల్లే ఇలా శీతకన్ను వేస్తే మాగతేం కావాల్సి?

పృథివి: శాంతించు నాయన్నా ఇది నేనాడుతున్న నాటకం కాదు, ప్రకృతిధర్మం. మీరు వెలుగుచీకట్ట్లను చూస్తున్నారుగదూ! అలాంటిదే ఈ బుతుచ[క[భమణం . ఇన్నాళ్ళూ మిరు వసంతాన్నే చూశారు. ఇప్పుడనుభవిస్తున్నది [గ్రీష్మం.

పురు: అయితే బతికినంతకాలం ఈ భయంకరతాపాన్ని అనుభవించవలసిందేనా తల్లీ!

పృథివి: లేదు నాయనా! ఇది ఇంకా కొన్నాళ్ళ వుంటుది తర్వాత...

పురు: తర్యాత....మళ్ళీ వసంతం నస్తుందా? మలయ పవనం

నారాయణరెడ్డి నాటికలు: 220 వీస్తుందా? పూలు, తీగెలూ, ఆకులూ, నీరూ, గాలీ...;

పృథివి: కొంచెం ఓపిగ్గా విను నాయనా! (గ్రీష్మం తరువాత వర్షబుతువు. వస్తుంది. తర్వాత (క్రమంగా శరత్తు, "హేమంతం, శిశిరం, - మళ్ళీ వసంతం, మనం ఎంత దురపిల్లినా ఈ బుతుపరివర్తనం ఆగదు, మబ్బులు

స్రీ అయితే ఆ మబ్బులు వచ్చేదాకా ఈ యమయాతన

అనుభవించవలసిందేనా? రాత్రీపగలూ అనే భేదం లేకుండా ఒళ్ళంతా తుకతుక ఉడికిపోతున్నది. ఈ ఆపద గడిచే ఉపాయమే లేదా తల్లీ!

పృథివి; వెరి తల్ల! ప్రకృతి ధర్మాన్ని మార్చడం ఎవరికి చేతనవుతుంది? “పైగా రానున్న శుభకాలానికి మీరు పడుతున్న కష్టాలు నాంది వాచకాలు, [గ్రీష్మం లేనిదే వర్షబుతువెక్కడిదమ్మా? సూర్యుని తాపంచేతనే కదా సముదజలమూ, న ది నదాల నిరూ సలసలకొగి ఆవిరైపోతాయి. ఆ ఆవిరి వల్లనే కదా ఆకాశంలో మబ్బులు పుడతాయి, మబ్బులేనిదే వర్షంలేదు: తల్లీ! మబ్బులు కావాలంటే మీరు మంటల్లో ఉడికిపోవాలి. తప్పుదు. మేఘమాధురి. _ అనుభవించాలంటే మండుటెండల కటికచేదును చవిచూడక తప్పదమ్మా! అదిగో! ఆదూరాన ఓ కొలనుంది. దానిలోని నీరుతాగి, ఆ గట్టుమీద సేదదీర్భుకోండి, (స్త్ర పురుషులు కొలని గట్టున సేదదీర్చుకుంటారు. వాతావరణంలో మార్పు వస్తుంది,)

'పురుః ఓహో! మళ్ళీ ఎన్నాళ్ళకు చల్లనిగాలి అనుభవిస్తున్నాము (ప్రియా? _ పృథివమాత _ చెపిన శుభకాలం

221 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం (స్త్ర జౌను ప్రియా! తాపం తగ్గిపోతున్నది, సూర్యుని చూపుల్లో వెనకటి చురుకులేదు, ఇంతసేపూ. ఎండవేడికి సొమ్మసి లి పడివున్న జంతుజాలం ఉత్సాహంతో ఉరకలు వేస్తున్నది. పురు: అదుగో! అటుచూడు, అవైపు. స్తీ: అటా! ఏమీలేదే! " పురు; ఆకాశంలోకి చూడు. దూర౦ంగ్నా.,ఆ మూలలో మారవచ్చు. మన ఆశలు ఫలించవచ్చు. స్తే నిజంగానా! ఆ తేనెగడియలు ఇంతచేరువలో వున్నాయా? పురు; జాగ్రత్తగా చూడు, అదుగో నల్లని ఆకారం, చదరంత, ఎనుగంత, మహావృక్షమంత, కొండంత ఓహో! మేఘం...మేఘం,.:..మేఘం.... స్తే ఇదిగో ఈ వైపాక మబ్బు, ఆ వైపుకూడా. ఓహో! ఆఅకాశంనిండా మబ్బులే, పురుః మబ్బులు కనిపిస్తేనే ఇంత ఉల్దాసంగా' వుంది. ఇక వర్షమే కురిస్తే! (ప్రియా! మన జీవితంలో మళ్ళీ సరికొత్త వసంతం పురు: జడుస్తున్నావా [ప్రియా? ఇది ఉరుముకాదు, మన హృదయాలు వినిపిస్తున్న మృదంగనాదం. ఆ మెరుపులేమిటనుకున్నావ్‌? (స్తే: మన ఆశల తళత్తళలు, మన పసిడికలల చకచ్చకలు. (ఇద్దరూ కిలకిల నవ్వుతారు) (హోరున వర్షం కురుస్తుంది)

నారాయణరెడ్డీ నాటికలు 222

(స్తే ఎంత రమ్యంగా వుందీ దృశ్యం! నింగికీ నేలకూ . ఆణిముత్యాల చేర్చు వేలాడదీసినట్టుగా , కామధేనువు క్షీరం సన్ననిధారలుగా పడుతున్నట్టుగా:

పురు? (షియా! ఇంకా -ఈః చెట్టకీంద నిల్ఫోవడమెందుకు? ఆ వర్షధారల్లొ నిలుచుందాం,

స్రీ వర్షంలో నిల్చుంటే ఎంత హాయిగా వుంది (ప్రియా! ఎన్నడూ లేని అనుభూతి యిగురిస్తున్నది, గాలి తరగలమీద తేలిషోతున్నట్టున్నది. గంధర్వలోకంలో కదిలిపోతున్నట్టున్నది:

పురు; ముమ్మాటికి నిజం(ప్రియా! ఇప్పటికైనా మేఘమాధురి అనుభ వించగలిగాము, ప్పథ్యమాత వామ్కులు వేదబుక్కులు.. ([గ్రష్మతాపం రుచిచూడకుండావుంటే మనం మేఫఘమాధురిన్మీ వర్షాసౌఖ్యాన్నీ అనుభవించ గలిగేవాళ్ళం కాదేమో?

22ితే డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం దీపలీల త్త (దూరంగా ఒక (స్తీ వికటాట్టహాసం)

మానవుడు] ఎక్కడిది. వికటాట్టవోసం? (మళ్ళి అదేనవ్వు) కన్ను పొడుచుకున్నా కనిపించని ఈ కారుచీకటిలో ఎవరిదీ అట్టహాసం? (అదే నవ్వు దగ్గరగా వినిపిస్తుంది) ఎవరో యిటే వస్తున్నారు. (కిలకిల నవ్వు) ఎవరు నువ్వు?

మాయ; నేనా? నేనెవరో నీకు తెలియదూ? (వేళాకోళంగా) నరుడా] పామరుడా! (కిలకిల నవ్వు)

మాన: ఏమిటా నవ్వు? ని వెకిలినవ్వులతో హడిలిపోయి, వచ్చిన దారి తిరిగిపోయే భీరువును కాను. నా లక్ష్యాన్ని నేను సాధించక.తప్పుదు, నా కడ్డం నిలవకు. నన్ను వెళ్లని. ఊం

మాయ! ఎటూ నివు వెళ్లేది?

మాన: అదంతా: నీకనవసరం,

మాయ: నాకా? అనవసరమా? (వెకిలి నవ్వు) అమాయకుడా! నా కనవసరమయింది -ఈ సృష్టిలో వుందా? మబ్బు ఎలా కురుస్తుందో, ఇ 0(ద్రధనుస్సు ఎలా విరుస్తుందో, చుక్కల కంటిగిలుపులకు తాత్పర్యమేమిటో, కడలి గర్భంలో వున్న ఆందోళన ఏమిటో, పూవెందుకు పూస్తుందో, తావి ఎందుకు. వీస్తుందో చెప్పమంటావా? రహస్యం

నారాయణరెడ్డి నాటికలు. 224 విషమంటావా?

మాన; చాలు చాలు ఇంత తెలిసినట్టు మి డిసిపడుతున్న దానవు నా గమ్యమేమిటో తెలుసుకోలేకపోయావా?

మాయః (నవ్వుతూ) తెలియక కాదు మహాశయా! ని నోటినుంచె వినాలని. నీ కళ్ళు మిలమిల 'మెరుస్తుం డగా నీ కనుబొమ్మలు నింగికి నీలాల నిచ్చెనలు వేస్తుండగా, నీవు చెబుతూ. వుంటి వినాలని. (నవ్వు) ఇ౦తకూ నన్న చెప్పమంటావా? నరుడా: పామరుడా-: నీ లక్ష్యం కాంతి.

మాన; (ఆశ్చర్యంగా) ఆ నీకెలా తెలుసు? ఇంత కూ. నీవెవరు? ఇంత రాతి నీవు ఒంటరిగా: రావడమేమిటి? ఇంత సేపు ఏమిటో మాట్టాడటమేమిటి? నన్నుడికించి, ఉడికించి. నా లక్ష్యం చెప్పేయడమెమిటి? ఇదంతా మాయగా ఉంది.

మాయ; (కిలకిల నవ్వు) మాయ,,.మాయ...బలే,..బలే..., అమాయకుడవనుకున్నాను. అనాధు డవే... మహాశయా! నాపేరు నీకెలా తెలుసు? |

మాన; నీ పేరు నాకెలా తెలుసు?

మాయః ఓయి మతిమంతుడా! ఇప్పుడే అన్నావుగదూ,

మాయః మాయ అని,

మాన; నీపేరు మాయా?

మాయః। ఏం ఎలా వుంది పేరు?

మాన; నొ (పాణాలు తోడేసేట్టంది.

మాయ; పోని నేనెలా వున్నాను?

మాన; నన్ను నమిలిమింగేట్టున్నావు. నీకు పుణ్యముంటుంది.

మాయ; (కోమలమయిన నవ్వు) వెరివాడా! నిన్ను నువ్వు

225 డౌసి, నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం వివేకిననుకుంటున్నావు. నల్లముసుగులో ఉన్న నన్ను గుర్తించలేకపోయావు, నన్ను సైపైనే చూసి భయ పడుతున్నావు. పేరు విని బెదిరిపోతున్నావు. ఇదిగో ఈ

మాన: ఆ( ఎంత చిత్రం? కళ్ళకు మిరుమిట్లు గొలిపే కమనీయ మూర్తి. తేనే వెన్నెలా కలిషి పోతబోసిన అపూర్వమూరి.

మాయ; అయ్యో మానవుడా 1! అప్పుడే కవిత్వంలో పడ్డావా? నీ లక్ష్యం మరిచిపోయావా?

మాన: లేదు మాయా! నీ అతిలోక మోహనమూర్తిని చూసి, ఒక్క క్షణం అలా వభాంతుజ్ఞయ్యాను. మాయా! ఇకనైనా నాకు వెలుతురు చూపిస్తావా?

మాయ: వెరివాడా? వెలుతురు నీ మనసులో లేదూ?

మాన; మనసులో వుంటే ఇన్ని యాతనలెందుకు మాయా? నా హృదయం ఏనాడో బొగ్గయిపోయింది, _ దాన్ని మాణిక్యంగా మార్చే మహాశక్తి కోసరా లోకమంతా గాలిస్తున్నాను. యుగయుగాల నుండి ఇలా వెరిగా ఒంటిగా తిరుగుతున్నాను, *ఈనాటికి నీవు కనిపించావు, మాయా! నవైనా నా లక్ష్యాన్ని చూపించవూ!

మాయ; ఇదిగో వెలుతురు....చూడు,,,చూడు, తారల క న్నుల్ల్‌ మెరుపుల మెయివిరుపుల్లో వెలుతురు, కొండల్లో పూదండల్లో వెలుతురు. "సెలయేటి నడకల్లో వెల్తురు. సిరిమల్లెలనవ్వుల్లో 'వెలుతురు, వెలుతురు, వెలుతురు, (గొంతెత్తి ఆలపిస్తుంది,)

మాన; ఏంటీరొద. నేను కోరింది సంగీతం కాదు, కాంతి...కాంతి...

మాయ; (వెకిలినవ్వు) నిన్ను అమాయకుడవనాలో,. అజ్ఞానివనాలో

నారాయణరెడ్డి నాటికలు. 226 తెలియడంలేదు, మాయః! అజ్ఞానం క్షాకపోతే ఏమిటి: మరి? చుక్కల్లో ఇలుతురు లేదూ" మాయ మెరుపుతీగల్లో వెలుతురు లేదూ? మాన! అవి మెరుపులా? మదించిన ఆకాశం మెయివిరుపులు, మాయః। పూలల్లో లేదూ వెలుతురు? మాన; మరుక్షణంలో వాడి వత్రలయ్యే పూలల్హానా వెలుతురు, మాయా నన్నెందుకిలా వేధిస్తున్నావ్‌? నా దారి నన్ను మాయః। నీకింకా వెలుతురు కావాలని, పట్టుదలవుందా? మాన; నాకు వెరైత్తించడం నికు సరదాగా వుందా? మాయః శాంతించు. ఈసారి నీకు తప్పకుండా వెలుతురు చూపిస్తాను, తప్పకుండా చూపిస్తాను, ఒక్కమాటు కళ్ళు మూసుకో, ఊ. మూసుకున్నావా, (గతాన్ని సూచించే చితమయిన సంగీతం, స్థలం మార్పు) వృద్దుడు: అమ్మాయీ! ఏం చేస్తున్నావమ్మా అక్కడ, అమ్మాయి: _ దీపంముట్టిస్తున్నాను తాతయ్యా, వృద్దుడు! పిచ్చితల్లీ! చిట్టెంకట్టిన యీ చీకటి మట్టిదీపంతో మాసి పోతుందా? అమ్మాయి: అయితే లాంతరు వెలిగించమంటావా తాతయ్యా? వృద్దుడు: మట్టిదీపమయినా, మణిదీపమయినా ఈ చీకట్లను తొలగించలేవమ్మా. అమ్మాయి; అయితే యీ కటికచీకట్లో ఎలా వుండగలం తాతయ్యా? వృద్దు: ఈ కటిక చీకట్లో కాంతిలేదా తల్లీ! సూర్యుడు పోగానే, వెలుతురు పోతుందా? అది యిక్యడే వుంది, మనస్సుతో

22 డాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం చూస్తే చీకటి కొండలనిండా వెలుగు వెల్టువలు కనిపించవా తల్లీ! తృప్తి కోసమే తప్పు మనం ముట్టించే దీపాలు అంధకారాన్ని తుడిచి వేయగలుగుతాయా? ఆకాళం వైపు చూడు! అన్ని చుక్కలు మిలమిలా మెరుస్తున్నాయి. నిజంగా, అవి కాంతిగోళాలే అయితే ఆకాశం అంత నల్లగా వుండేదా? మనం వెలిగి ౦చే దిపాల కాంతి ఎంతదూరముం౦టుందంటావు. మన చుల్ల. అదికూడ అసలయిన కాంతి కాదమా గై ఒట్టి (భాంతి.

అమ్మా; నువ్వేమంటున్నావో నాకు తెలియడం లేదు తాతయ్యా,

వృద్దు! -ఈ సృష్టితత్వం తెలుసుకు ౦టి తప్ప నా మాటలు కర్ణంకావు తగ!

అమ్మాయి! ఆ తత్త్యమేమిటో నాకు వినాలనివుంది తాతయ్యా! చెప్పవూ?

వృద్దు: మహా మహావేదాంతులకే అంద్‌ అందని ఆ మూలతత్యం పసిబిడ్డ్షవయిన నికెలా తెలుస్తుందమా [

అమ్మాయి: ఊ. ఊ6 - నాక్కొవాలి తాతయ్యా, నువ్వె కాద ంటే నాకెవరు చెబుతారు. చెప్పు తాతయ్యా! లేకపోతే నేను నితో మా ట్లాడను. ఊ(ఊ (ఏడుస్తూంది)

వృద్దు: మాతల్లిగదూ! ఏడ్వకు! నికు తప్పకుండా చెబుతాను.

విను. జా[గత్తగా విను. నేను చెప్పేదంతా నీ మనస్సులో కనిపెస్తుంది. (శూన్యాన్ని "సూచించే విచిత్రమయిన సంగీతం. వృద్దునికంఠం మం(ద్రగంభీరంగా వినిపిస్తుంది.) మానవులూ, పశుపక్ష్యాదులూ పుట్టకముందు, చెట్టూ, చేమలూ. మొలవకముందు, ఇప్పుడు పచ్చగా కలకలలాడుతున్న సృష్టికి కోటి సంవత్సరాల ముందు, శతకోటి సంవత్సరాల ముందు శూన్యం, అంతా శూన్యం,

నారాయణరెడ్డీ నాటికలు: 228 అప్పుడు ఒకే. ఒక్క ఆకాశం. అంతటా ఆకాశం. అప్పుడు పుట్టింది వాయువు, (గాలిహోరు) అలా కొంతకాలం గడిచిపోయింది, కాలంమీదినుంచి తేజస్సు నడచి పోయింది, (కమంగా జలం పుట్చంది. కాసారంలో కమలం లాగా అనంతమయిన జలం. నుండి ఈ పృథివి. పుట్టింది, నిదిస్తున్న చై తన్యం ఒక్కమారు ఒళ్ళువిదిలించింది, అప్పుడు 'పుట్టిన్లై జలచరాలు, భూచరాలు, పక్షులూ, (వివిధ జంతువుల అరుపులు)

అమ్మాయి! అమ్మయ్యో! నాకు భయమేస్తోంది తాతయ్య!

వృద్దు: నొ ఒడిలో కూర్యోతల్లీ! భయపడితే ఎలామరి? సృష్టితత్వం వింటానన్నావుకదూ, _ (అతని ఒళ్ళో కూచుంటుంది.)

అమ్మాయివ నీ ఒళ్ళో కూర్చుంటే నాకే దిగులూ కలగడంలేదు. ఇక

వృద్దు: జంతుదశలో నుంచే ఈనాటి మానవుడు అవతరించా డమ్మా ! (ప్రకృతి పురుషుల కలయికతో లోకంనిండా (ప్రాణికోటి, మానవకోటి అంతులేకుండా "పెరిగిపోయాయి.

అమ్మాయి; అమ్మయ్య! ఈ సృష్టి వెనక ఇంతకథ వుందన్నమాట. సరే కాని తాతయ్యా! ఈ వెలుతురు అసలయిన వెలుతురు కాదన్నావు! మరి ఆ అసలయిన వెలుతురు ఎక్కడుంటుంది,

వృద్దు: సృష్టితత్వం తెలుసుకోవడమంటే ఆ అసలయిన వెలుతురును కనుక్కోవడమే తల్లీ! పృథ్వి, జలం, అన్ని, వాయువు, ఆకాశం మనస్సు, బుద్ది, అహంక్షారం, ఈ ఎనిమిది రూపాల్ల్‌ వున్న మాయాశక్తి సమస్త లోకాన్నీ తన గుప్పిట్లా పెట్టుకొని వుంది. దీపాల రూపంలో మనకు

229 డౌఃసి నారాయ రెడ్డ సమగ్ర సాహిత్యం కనిపిస్తున్న .కాంతి అనంతమయిన మాయాశక్తిలో ఒక అంశ మాత్రమే తల్లీ! మనకు బయట కనిపించే ఈ ప్రకృతంతా మిధ్య దీనికతీతంగా శాశ్వతమయిన పరిశుద్దమైన (ప్రకృతి వుంది, అదే పరమాత్మ, అదే అధియజ్ఞం. అదే అసలయిన వెలుతురు, ఈః బయటి 'వెలుతురు మరో క్షణంలో ఆరిపోతుంది, ఆ వెలుతురు అక్షరంగా అమృతంగా నిలుస్తుంది. అ సలైన (మానవుడు ఆనందాతిశయంతో కేకవేస్తాడు) మాన: తెలిసింది, వెలుతురెక్కడుందో నాకు తెలిసింది. ఇన్నాళ్ళు గురకపెడుతున్న వివేకం కన్ను విప్పింది. నా చిరకాల య్య్మాతకు లక్ష్యం దొరికింది. ఓహో! ఏంత తీయని అనుభూతి! నా హృదయవాటికలో వెలుతురు మొగ్గలు కిలకిలా నవ్వుతున్నాయి. నా పంచేంద్రియాలు పరిమళిస్తున్నాయి, “కదల 'నేర్సినట్టి మట్టిగాదెయైన నా తనువున సిరాపథములంటి (ప్రాకె చిత్రమయిన కాంతిలహరి. ఆదిభౌతికమ్మగు నా యీ దేహవితర్షిపైన గడ్జెకట్టై అధియాజ్జికమ్ముగు రూపమ్మేద్‌ , దివ్యెల మువ్వలతో నర్తించు జగన్మోహిని అది ఆత్మకు మాత్రమె దృశ్య్వమ్మగు అక్షరవాహిని అది. మాయ; (వికవిక నవ్వుతుంది, మాన: ఎవరు నువ్వు. ఛీ! ఛీ! ఏమిటీ వెకిలినవ్వు?

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 2230 మాయ; నన్నే మరిచిపోయావా? నరుడా,..పామరుడా,,..నేను... మాన ఓహో! మాయవు కదూ? మాయ, జౌను. ఇన్నాళ్ళూ నేను

మాయ లోకంలోనే వున్నాను, నా గుండెకు చుట్టుకున్న మాయావలయం పటాపంచలయింది, హుగే నీవు నాకు వెలుతురు చూపేంచనక్కరలేదు. నెనిప్పుడెక్కడున్నానను కున్నావ్‌, కాంతి లోకంలో, అవిగో స్వర్షశిఖరాలు, క్షణంలో నేనా శిఖరాలను చేరుకుంటాను, అదిగో! అక్షరవాహిని జగన్మోహిని. ఆవిడ పాదాలకు,..దివ్వెల,..మువ్వలు... అలల్గాగా కదులుతున్న ఆమె వేళ్ళ తళతళలు నాలో విడిది చేసిన తమస్సులను కడిగి వేస్తున్నాయి. అదిగో ఆ దీపసుందరి నన్ను ఆహ్వానిస్తున్నది. ..వెళ్లిపో యిక్కడి నుంజ. (మాయ న్నిష్కమిస్తుంది., మానః (తన్మయత్వంలో) ఓహోహో! ఎంత దివ్యంగా వుందీ

సన్నివేశం! [| బహ్మాండం]ప్రమిదలా భాసిస్తున్నది. స్నేహా మృతంలో తడిసిన వత్తి పరమాత్మలా (ప్రకాశిస్తున్నది. ఎంతటి. అద్వైతస్థితి, నిత్యం యిలాంటి ఉత్సవముంటే ఎంత గొప్పగా వుండేది!

231 డ్యాసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యర

నాగార్జునసాగరం

(నాగార్జున సాగరం డాం (పాంతర

బృందగీతం:

ఎత్తండీ రాళ్ళెత్తండి

ఎత్తండీ రాళ్ళెత్తండీ!! ఎత్త!

కొండలు మీక డ్తం నిల్చుంటే

బెండులవలె యెగమీటండీ

సోమరిపోతులకీ దేశంలో

చోటేలేదని చాటండీ || ఎత్త!!

మనిషీ య ౦(త్రం ఒక్షటై ఉంటే

మట్టియె కనకమ్మవునండీ 11ఎత్త!!

మనమొలికించే చెమటనిరు

ముందు తరాలకు పన్నీరు

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 232 మన మెదురొడ్డిన మరునిమిషంలో నిలిచిపోవురా మిన్నేరు ఎత్త!

శాంతిశ్రీ: జాను, అతడు చెక్కుతున్న శిల్పాలను చూడాలని మనసుపోయిందే, అక్కడీకే వెళుతున్నాను. నీవూ వస్తావా?

సుజాత! సరే, పద. అరెరే! నేనింకా స్నానమైనా చేయలేదే. నివు నడు. నేను ఇప్పుడే వస్తాను.

శ్తీ (పద్మదేవుడు శాంతిశ్రీ బొమ్మకాదురుగా' న్మిదబోతుంటాడు)

శాంతి; నిద్రపోతున్నట్టున్నారు. ఇంతలో నేను శిల్పాలూ, చితాలూ చూస్తాను. ఇదిగో మాయాదేవి స్వప్నం, బుద్దుని మహావతరణం, ఇటు ఆనందోత్సవం, గౌతమ యశోధరల 'ప్రణయఘట్టమా ఇది? చిత్రంగా ఉందే, ఇదేమిటి? ఎవరిదీ చిత్రం? ఇంకా తడి ఆరలేదు? ఇప్పుడిప్పుడే ముగించినట్టుంది. ఈ చి(తాన్ని ఎక్కడో చూసినట్టుందే. ఎవరి పోలికలివి. ఆ6 నా పోలికలే ఉన్నట్టున్నాయి. పోలికలేమిటి? అచ్చంగా 'నేనే. అదే ముక్కు, అవే కనుబొమలు, అదే ముఖం, ముమ్మాటికీ

పద్మ: (మేల్కొని) ఎవరు? శాంతిశ్రీ....మీరా?

శాంతి; మేమా శాంతిశ్రీలము.. ఎంతవింతగా అంటున్నారు. అదిగో శాంతిశ్రీ గోడమీద ఉంది. అయ్యా, -ఈ శాంతిశ్రీ, గూడా బౌద్ధజాతక కథల్లోని ఒక కాంతామణియేనా?

233 డ్కాసి.. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం

పద్మ: సజీవంగా కనిపించే శాంతిశ్రీ, ఉండగా జాతకగాథల లోపలి జలజాక్షి యెందుకు? ఇంతసేపూ చితంలోని శాంతిశ్రీతో మాట్టాడుతున్నాను. ఇప్పుడు సజీవ చ్మితమైన శాంతిశ్రీతో మాట్లాడుతున్నాను. ఇదీ

శాంతి: ఏమిటండీ అంత తేలిగ్గా మాట్లాడుతున్నారు, తథాగతుని. జాతక గాథలను చిత్రించడమే కదా మీ లక్ష్యం. ఆ మహాత్ముని మహిమలను వర్ణించడానికి బదులు నాబోటి క్షుద్రజీవులను చిత్రించి శిల్పకళకే కళంకం ఆవాదించారు, "

పద్మ: ఎంత అమాయకంగా అనేస్తున్నారు. మతమే (ప్రతివానికి జీవితసర్వస్వమనుకున్నారా? మతోపాసన లేకుండా మహిత జీవితాలు గడిపిన మహానుభావు లెందరులేరు? ఇంతకూ నాకు మీ బౌద్ద మతంతో అణుమాత్రం సంబంధంలేదే. అయినా నా కళాజీవితం కరుణా మయుడైన బుద్దమూర్తి చిత్రణకే అంకితమైంది.

శాంతి; అయితే మిరూ బౌద్దులే మరి.

పద్మ: నేనా బౌద్దుణ్మి (పొడినవ్వు). అంత సులభమనుకున్నారా మత స్వీకరణం? నేను ముండిత శిరస్కుణ్ణికానే. కాషాయవ(స్తాలు కట్టుకోలోదే. సమ స్తాన్నీ సన్యసించలేదే. నా దృష్టిలో మతంకన్న సౌందర్యం గొప్పది. కళలు మతానికి బానిసలంటే నేను సహించను, ఏం? ఇలా అంటుంటే మీకు కోపంగా. వుందా,

శాంతి; ఎంత ప్రయత్నించినా మీమీద ఎందుచేతో .కోపం రావడంలేదు. ఈ మాటలే మరెవ్వరైనా అని ఉంటే భరించేదాన్ని కాదు.

నారాయణరెడ్డి నాటికలు ఏ23డ్వీ పద్మ: అట్లాగా, నామీద మీకు ఎందుకంత మమకారం? శాంతి: మీమీద కాదు. మీ కళాస్పష్టిమీద, పద్మ: నా కళను నానుంచి విడదిసి చూస్తున్నారా. శాంతి! అదీచేయలేకపోతున్నాను. మీ కళను (ప్రేమించి మిమ్మల్ని కాదనలేకుండా ఉన్నాను. . పద్మ: అంటే మీదీ కళాహృదయమే అన్నమాట, కళ అన్నప్పుడు కాస్తా మోహమూ, స్నేహమూ తప్పవేమో? శాంతి: నాకూ అట్లాగే తోస్తున్నది. నాలో ఎన్నడూ లేని కలవరం కలుగు. తున్నది, ఏవో పగ్గాలు ముందుకు లాగుతున్నవి, పద్మ: నిన్నటి సాయంత్రం నా స్టితి అలాగే అయింది, మిమ్మల్ని చూడగానే నా మనసు మధురంగా కంపించింది. ఆ కంపనమే ఈ చిత్రరూపంలో నిలిచింది, తాలిచూపులోనే నాకు కనిపించిన ఆ చంచల దృగంచలాలు, ఆ సిగ్గుదొంతరలు, ఆ చిరునవ్వు తెరలు, ఒయారంగా తిరిగిన ఆ కనుబొమలు...అన్నీ .కలిసి ఈ చిత్రంగా రూపొందినై, ఎన్ని జన్మల అనుబంధమో యిది, మీరు నన్ను ద్వెషించలేనట్టే. నేను మిమ ]ల్ని (ప్రేమించకుండా ఉండలేను. మతంచేరయినా ఇరువురి అభిమతం ఒక్కటే, ఏమంటారు? శాంతి: (ఉలిక్కిపడి) ఆ6 ద్యారం ఎటువైపు? పద్మ! ఏమంటున్నారు? శాంతి: ఏంలేదు. ఏమిటో అంటున్నాను, క్షమించండి. ఎక్కడో పద్మ: నా కానుక స్వీకరించకుండానే వెళ్ళిపోతారా? శాంతి: కానుకా? కానుకలు (గ్రహించడం...

పద్మః క ళాహృదయులకు తప్పుకాదులెండి. శాంతి; తీసుకొ మ్మంటారా? పద్మ; మీ యిష్టం , బలవంతపె ట్టడంనా పద్దతికాదు. శాంతి; ఇవ్యండీ, కాదనడానికి నోరు రావడం లేదు.మీ కళా జగత్తులో [ప్రాణం పోసుకొన్న ఆ బొమ్మను..కాదు, నా చొ (విళవిద్యాలయ వాతావరణ 0) గురుదేవుడు; ప్రతిక్షణం పరివర్తనాత్మకమైన ఈ జగత్తు మిధ్య, వికారంలేని పదార్హమే శాశ్వతమైనది, సుఖం ఎండమావివంటిది. దానికోసం అరైత్తి తిరిగితే తుదకు మిగిలేది దుఃఖమే. యవ్వనాన్ని శిక్షా పంజరంలో ఉంచాలి. ధనవైభవతృష్షలు భోగాన్నికి ఇంధనాల వంటివి. నిర్వాణామృతమే దానిని చ ల్లార్చే ఏకైక సాధనం, “శూన్యంలో జననమంది శూన్యంలో నశియించెడు క్షుద్రబీవనము విడి నిర్హిదానందము పొందుము, బుద్దుని శరణము పొందుము ధర్మము శరణము పొందుము: సంఘము శరణము పొందుము జన్మరహస్సులను గనుముఃో (మధ్య మధ్య మురళీగానం సన్నసన్నగా వినిపిస్తుంది. గురుః (తీవస్వరంతో)

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 236.

“ఎల్లజీవకోటులపై చల్లుము (ప్రేమామృతమ్ము ప్రత్యేక ప్రాణిపైన పనికిరాదు మమత్వమ్ము. విలాస జీవనపిపాస విసర్జనీయమ్ము సదా చిత్రచంచలత మోక్షశ్రీ నాశనకారిగదా,

ఒక విద్యార్థిని: (గుసగుసపెట్టిన స్వరంతో) అదిగో శాంతిశ్రీ వెళ్ళి

రెండవ విద్యార్థిని: ఎక్కడికెళుతుందంటావు?

మొ.వి ఇంకెక్కడికి? కృష్ణవేణీ తీరానికే,

'రెం.వి* అడుగో గురుదేవుడు అవైపే చూస్తున్నాడు. అమ్మో గురుదేవుని కళ్ళు కణకణమండుతున్నాయి. చూడు,

గురు: ఊర...(గద్దిస్తాడు) ఏమిటా గుసగుసలు. నేటికి ఈ పాఠం చాలు. (తిశరణాలు వల్లించండి, చూస్తారే6

(కృష్ణవేణి పారిన చప్పుడు.. మురళీగానం (పపముఖంగా లయబ ద్రంగ్యా

శాంతి: . _ పద్మదేవా, పద్మదేవా,

పద్మ: శాంత్‌ శాంతీ,

శాంతి; పద శదేవా, నిపాట నా మనసులో 'పరిమళాలను రగిలిస్తున్నది. -ఈ వింత మాధురులను భరించలేకుండా ఉన్నాను, ఇవాళనా గుండె పురివిప్పి నాట్యం చేస్తున్నది. నివు జలధర సదృశమైన గళం విప్పు. నేనాడుతాను, నీవు పాడవూ,

పద్మ: పాడుతాను శాంతీ,

237 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర' సాహిత్యం గీతం నా మదిలో విరిసిన ఆమనివో నా కన్నుల మెరిసిన పున్నమివో _ 11నా మది!! సగము సగము పూచే పూలలో ఎగిసే పరిమళమువో తెరలు తెరలుగా తరలిపోయే చిరుతగాలి పొరవో !!నామది!! పలుకు పలుకులో సోలిపోయే వలపు కిన్నె రవో అలలు అలలుగా తేలిపోయే , అమరగానమువో నామది! బరువు బరువుగా నింగిలో పయనించే మొయిలువో తరళతరళహాసము చిలికే తరుణచంచలవో 1నామది॥] (విశ్రాంతిని సూచించే సంగీతం) శాంతి; (గభాలున లేచి ఆ6ఎక్కడున్నాను, ఇంత ర్మాతైంది. ఇంకా .కృష్ణాతీరంలో, ఈ యిసుకతిన్నెల్లోనే ఉన్నానా? పద్మ; అవును శాంతీ నేనూ ఇప్పుడే కళ్లువిప్సాను, ఎన్ని | గడియలు గతించిపోయాయో, ఎంత వెన్నెల (ద్రవించి

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 231 శాంతి! (తడబడుతూ నేను వెళతాను, పద్మ: నేనూ వస్తాను పద, శాంతి! అయితే నేను ముందు వెళతాను, మీరు వెనకాల రండి. (కృష్ణవేణీ తీరంలో ఉద్వానవనం,) శాంతి; (నామదిలో - అనేపాట పల్లవిని పాడుతుంటుంది సుజాత; శాంతీ! ఇన్ని పూలలో ఏదీ నచ్చకపోతే ఎట్లాగే. శాంతి; ఏమి పూలోనే. మల్లి, మాలతి, మందారం, పారిజాతం ఏవీ బాగుండడంలిదు,. సుజాత; వచ్చింది పూలకోసమే కదా మరి? శాంతి; నిజమే కానీ నాకెందుకో పూలమీద మనసులేదే, సుజాత: సరే. ఇలారా, సంఘారామానికీది సూటిదారి, శాంతి! సరే (పై పల్లవిని పాడుతుంది) అదిగో తామరకొలను, ఎన్నడూ దీన్ని చూడలేదే మనం, ఏంత అందంగా ఉందే. సుజాతా నీవిక్కడ ఉండు. నేను పద్మాలు కోసుకు వస్తాను. (నీళ్ళలో నడిచిన చప్పుడు) సుజుత; చాలు చాలు, ఎన్ని పూలు కొన్తావె. తలకు మించిన శాంతి; ఇదిగోనే వీటినందుకో. సుజాత; శాంతి. శాంతి; ఊగ సుజాత? శాంతీ _- ఏ౦: చిత్రమే యిది.

239 డోసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం:

శాంతి: చ్మితమా ఆ( ఆ6 ఏం చిత్రం, చి(త్రమంటె,

సుజాత! చితమంటే బొమ్మకాదులే,

శాంతిః మరేమిటి?

సుజాత; విచ్శితం.

శాంతి! ఓహొ! అంతేనా, ఇంతకూ ఏమిటా విచిత౦,

సుజాత: తోటలో అన్ని పూలుంటే నీటిలోని పూలే నీకు నచ్చాయా? క్షణం [క్రితంపూలే యిష్టం లేదన్నావె, ఇన్ని పద్మాలు ఎందుకు తెచ్చావే- ఇంతటి. పద్మపక్షపాతం. పనికిరాదు సుమా!

శాంతి; ఆ పద్మ పక్షపాతమా, ఇది వ్యంగ్యం కాదు గదా?

సుజాత: వ్యంగ్యమే అనుకో: నేనొక్కర్తెనంటేనే ఇట్టా బెదిరి పోతున్నావు. వెరిదానా! రేపు సంఘం నీ మొహంమీద అనేస్తే ఏం చెస్తావు?

శాంతి; ఏమిటే నీవంటున్నది. నన్ను మడతమాటలతో చంపేయకు. పద్మం మీద నాకు పంచప్రాణాలా ? కాదు _ కాదనడానికి నోరు రాదే సుజా. ఈ విషయం సంఘారామంలో అందరికీ తెలిసిందా? గురుదేవునికి కూడా. చెప్పవే దయచేసి,

సుజాత; ఎన్నాళ్ళనుంచో చెప్పాలనుకుంటున్నాను. మాటలు రాలేదే. నీవు నిత్యమూ పద్మదేవుని కళానిలయానికి వెళ్ళ విషయం గురుదేవునికి ఏనాడో తెలిసిపోయింది. నీవూ పద్మదేవుడూ కృష్ణవేణీ తీరంలో రేలనక పవళ్లనకా విహరిస్తుంటారని సంఘారామంలో ఒకటే గుసగుసలు...

శాంతి? అబ్బా. చాలించవే, ఇంక వినలేనే. ఇంతకన్నా చావు మంచిదే.

(వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తుంటుంది,)

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 240

సుజాత: అడుగో పద్మదేవుడు. నేను వెళతాను.

శాంతి: ఉండవే. సుజాతా! ఉండవే నేనూ వస్తున్నాను.

పద్మ: (దూరంనుంచి) నన్ను చూడగానే శాంతి అలా ముఖం

వంచుకుని. వెళుతుందేం?

పద్మ: (మౌనంగా నడుస్తుంది)

పద్మ: శాంతీ ఏమిటి వింత (ప్రవర్తన?

శాంతి: (మౌనం)

పద్మ: మాట్లాడవా, నా నేరమేమైనా ఉంటే చెప్పు. శిక్ష అనుభవిస్తాను శాంతీ, ఎందుకింతగా పాొగిలిపోతున్నావు. కలలోనైనా: నీ కాలు కందిపోతే భరించలేను. జలదరించి పోతావని నిన్ను స్పర్శించడమే మానుకున్నాను, శాంతీ! నా. గుండె. పగిలిపోయేముందు నీ దుఃఖకారణం చెప్పవూ?

శాంతి: (వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తూ) నా జీవితం నాశనమైపోయింది, గురుదేవుడు నామీద కొరకొరలాడుతున్నాడట, సంఘం నన్ను పతిత అంటున్నదట. నలుగురూ ఎంగిలి (బ్రతుకంటూ వెలెత్తి చూపుతుంటే నేనలా తలెత్తుకొని తిరగను!

పద్మ; ఇంతదానికి వణికిపోతున్నావా శాంతి, ఏనాడో అనుకున్నాను! భిక్షువులు ఇంతకూ తెగిస్తారని, కాషాయ వ(స్తాలలో కామం బుసకొడుతున్నది, శాంతీ, అందుకే మనమిద అంత అక్కసు. మన హృదయాలు స్పటికంలా ఉంటే లోకంపూసే పూతలతో ఏమవుతుంది శాంతీ. మతం కన్న మానవత్వం గొప్పది. సన్యాసం కన్న సహవాస౦. గొప్పది. అవసరమైతే. ఈ సంఘారామాన్ని కాల(బోసి వెళ్ళిపోదాం. నీవు ఆందోళనపడకు,

బత డ్యాసీ, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం శాంతి; అంతేనంటావా మతాన్ని కాదని పవ్మితంగా (బతుకగలుగుతానా? మతమొక్కటే జీవితధ్యేయం కాదంటారా, నాకంతా అయోభచయంగా ఉంది. (ఆమె మనసులో [క్రింది (ప్రవచనాలు వినిపిస్తాయి.) నీవు సుఖమ్మనెడు యెండమాని కొరకు అ(రుసాచి తిరిగితివా తుదకు దుఃఖపరితప్తమ్మగుట నిజము. ఎల్ల జీవకోటులపై చల్గుము ప్రేమామృతమ్ము న్కు " మూ . స్తో కై, వ్‌? (ప్రత్యెక [పాణిపైన పనికిరాదు మమత్న్శమ్ము. శాంతి; (చకితస్యర తో) ఆ6 గురుదేవున్మి కంఠస్యర ౮.నా కళ్ళు తిరుగుతున్నాయి. నేల కుంగినట్టనిపిస్తున్నది. గురుదేవా! గురుదేవా! అపరాధం, అపరాధం, (చెంపలేసుకుంటుంది) మతాన్ని వదులుకోను. సంఘారామాన్ని వదులుకోను. బుద్దదేవుని పాదాలసాక్షిగా చెబుతున్నాను. ఈ పాపిని క్షమించు. గురుదేవా, గురుదేవా, (పరుగెత్తుతుంది,) పద్మ; శాంతీ! శాంతీ! ఏమిటిది? వెనైత్తలేదు గదా, శాంతి: (త్రశరణాలు వేగంగా వల్లిస్తూ చీరుగెత్తుతుంది,) శ్‌ (బుద్రజయంతి, భిక్షువుల కోలాహలం) గురు; “ఈనాడు బుద్రజయంతి మహోత్సవం. గతంలో మీ నునోదర్సణాలకంటుకున్న మషీరసాన్ని కడిగివేసే మంచి తరుణమిది, మీలో ఎవ్వరైనా కాలుజారి అడుసులోక్షి

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 2ైత్యం దిగితే ఈనాడే. పశ్వాత్తాపం వెలిబుచ్చండి, ఆత్మక్షాళనం కన్న _ అమలసాధనం లేదు, సాపగొప నంకన్న పరమనీచం లేదు, ఊ6౬ ఎవరూ మాట్లాడరం?

శాంతి: (మెల్లగా) గురుదేవులు నా కళ్ళలోకే కాస్తున్నారు. గురుదేవుల చూపు వజధారకంటె వాంగా వుంది,

గురు! ఆందోళనతో తథాగతుని సాన్చిధ్యం సొందలేరు. తప్పులను ఒప్పుకు న్ననాడే హృదయం నిర ]లనువుతుంది, పునీతహృదయులే బుద్దదేవుని ఆదరానికీ ష్మాతులు.

శాంతి: గురుదేవా! గురుదేవా! -ఈన్షుదజీవిని క్షమించండి. బుద్దదేవుని పాదాల సాక్షిగా చెబుతున్నాను. నేను ఏ షాపమెరుగను, ఏ పంకమెరుగను. అయినా అప్పుడప్పుడు నా చిత్తం చలించిన మాట మ్యాతంకాదనను, ఆ చాంచల్యం-ఈనాడు నశించింది. బౌద్దమతమే నేటినుంచి నా జీవితలక్ష్యం గురుదేవా! గురుదేవా! నామీద కరుణామృతం చల్లండి, నన్ను మన్నించండి.

(ఏడుస్తుంది.

గురు: శాంతీ! నీ ఆవేదన నా కర్ణమైంది, లే దుఃఫంచకు తథాగతుడు నీ హృదయంలోని మతరీక్షను దృఢతరం చేయుగాక ((త్రిశరణఘోస - ఇంతలో పద్మదేవుడు వస్తాడు. ముఖద్వారం వద్ద నిల్వొని)

పద్మ! ఎమయ్యా! శాంతిశ్రీతో ఒకమాట చెప్పవలసి ఉంది, దయతో బయటికి రమ్మంటారా! =

భిక్షుగః (మౌనం) న

పద్మ! మిమ్మల్నే. వినిపించడంలేదా?

భిన్షు-2; (వికవిక నవ్వుతాడు)

243 డసీ. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం పద్మ ఏమిటా ఎగతాళి? భిక్షు]. వెళ్ళిపోవయ్యా, శాంతి శ్రీ. దీక్షలో వుంది. నీవు కాదుగదా, నిన్ను పుట్టించిన జేజెమ్మ దిగివచ్చినా రాదు, పద్మ! దీక్షను విడవమని చెప్పడానికి నేనురాలేదు. ఈ సంఘారామం నుంచి నేను వెళ్ళిపోతున్నాను. చివరి మాటలు చెప్ప... ధీన్షు-2; వెళ్ళవయ్యా. శాంతిశ్రీ రాదు, రాదు, గురుదేవుని శాసనమిది. తెలిసిందా! వెళ్ళు. పద్మ; ఏమయ్యా: బౌద్దభిక్షువులు చూపే మర్వాదేనా యిది? భిక్షు: ఓహోయ్‌! మమ్మల్నే ప్రశ్నిస్తున్నావా. కామం కళ్ళకు కష్టితే ఇంకేమవుతుంది. వెళతావా లేదా? (గురుదేవుడు బయటికి వస్తాడు) గురు; (రూక్షంగా) ఏమిటా రభస! ఓహో మీరా! కళ్యాసష్టలు, పద్మః ఆచార్యా. శాం తిశ్రతో ఒ క్కసారి మా ట్టా డీ'వె శ్చిపోతాను. దయతో అనుమతిస్తారా? గురు? అమాయకుడా. నీకు ఆమెను చూడాలని ఉంది. సరిపోయిందా. ఆమెకు ఉండొద్దూ. ఈ జన్మలో నీ ముఖాన్ని చూడనని ఇంతకు. ముందే బుద్దదెవుని పాదాల సాక్షిగా 1పమాణం చెసింది. గడిచిన దానికి సిగ్గుపడక ఇంకా ఆమెను చూడడానికి ఏ ముఖం పెట్టుకొని వచ్చావు? సద శై ఆచార్యా! మ మాటల ఆంత ర్యం తెలిసింది, మతమనే మత్తు మందు చల్లి ఆమె కళాహృదయాన్ని నేలసాలు చెస్తారా? ఆవిడ పచ్చని (బతుకును 'సన్వాసం వైపు ఈడ్వడం. కన్న మీ మతంసాధించే ప్రయోజన "మేముంది?

నారాయణరెడ్డి నాటికలు: 2ర్వీడ్మీ

గురు: చాలించు నీ 'ప్రలాపాలు. నీవిక్కడుంటే బుద్దజయంతే అపవితమౌతుంది. నీ కళ్ళా నీవూ నేటినుంచి మాకక్కరలేదు. నిన్ను ఈ క్షణమే బహిష్కరిస్తున్నాను. వెళ్ళిపో,

పద్మ! అందుకు సిద్ధమయ్యే వచ్చాను. మీ విషవలయాన్ని వదులుకుంటేనే నా కళావల్లి వేముఖాలతో వికసిస్తుంది. సోమరులను పోషించటం తప్ప మీ మఠాలు చేసిన ఘనకార్యమేముంది. కండలు పెంచడం తప్ప. కాషాయవ'స్తాలు కట్టడం తప్ప. మీరు చేసిన మానవసివ ఏముంది. మీ మతం కోసంనా కళను మీదుగట్టి వుంచేకన్న దీనమానవుల సేవలుచేస్తూ కృతార్ణుణ్ని అవుతాను. కళ్తాస్వరూపిణి శాంతిని చూడకుండా వెళుతున్నాననే బాధమాత్రంనా గుండెను తొలుస్తూనే వుంటుంది. శాంతీ, శాంతీ, నేను వెళ్ళిపోతున్నాను. మళ్లీ ఏనాటికైనా నిన్ను దర్శించుకుంటాననే ఆశ నా (ప్రాణాలను కొన్నాళ్ళవరకు కాసాడుతుంది, నా కళలను నిలుపుకొన్న నాగార్జనపర్వతమా - నా శిల్పకళారథాన్ని నడీపించిన శాంతీ, సెలవు, సెలవు:

గురు! వెళ్ళిసోయాడు, మూర్చుడు, హు6 పీడా వదిలింది,

శాంతి: (కేకవేసి బయటికొచ్చేస్రి పద్మదేవా!

గురు; (కర్కశంగా ఊ6....

శాంతి; (గాధ్గద్యంతో)

తిరిగరమ్ము సద్మదేవ! మరలిరమ్ము పద్మదేవ! ఈ సజీవశిల్పమును ఇచటే విడిసోయెదవా,

ిత్తీర్‌ డ్కొసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం నాతిని ని వొక్కమారు రాతిగా నొనర్చి పొమ్ము." (ఆనాటి రాతి శాంతిశ్రీ స్వమృంలో)

శాంతి: ఏమిటీ చిత్రం, అదిగో నాగార్జునకొండ, కృష్ణానది. స్తూపాలు, వైత్యాలు., ఎంత చి(తం, ఒకవైపు కండలు పెంచిన _భిన్షువులు, మరోవైపు కరువు బరువుతో కుంగిపోతున్న _ దరిద ప్రజలు, అడుగో కనుబొమలెక్కుపెట్టిన గురుదేవుడు, రాగములు భగములు .విడువుడని ఘోషిస్తున్నాడు. అతడెవరు? నా పద్మదేవుడు. మతం కన్న మానవత్వం గొప్పదని ఎలుగెత్తి చాటుతున్నాడు. నా 'పపద్మదేవుడింకా ఏమంటాడో వింటాను, ఆగర ఏమిటది; నాగార్హునకొండను ఏదో ముంచుకొని వస్తున్నది. అవేమిటి? మబ్బులు, మంచుతెరలు, ఎంత' వింతగా ఉందీ దృశ్యం... కొండలన్నీ దూదిపింజల్లా తేలిపోతున్నాయి, అబ్బ! ఎంత పెద్ద సుడిగాలి. మబ్బులూ, మంచులూ పటాపంచలై పోయాయి, కళ్ళకు మిరుమిట్లు గొలిపే ఆ మహాతేజస్సు ఏమిటి? ఏమిటీ చిత్రం. సాగరం నవ్వసాగరం, నాగార్జననాగరం, ఎక్కడిదీ సాగరం. పరుగెత్తే తన హృదయాన్ని కృష్ణమ్మ బంధించుకుందా, సాగరంచుట్టూ కలకలలాడుతున్న _కోట్ట ముఖాలు, పచ్చదనం పొటమరించిన దృశ్యాలు ఆ సాగరంమీద

నడిచిపోతున్నదెవరు? నా హదయేశ్యరుడు. పద్మదేవుడు.. ఫద్మదేవా! నీతోషాటు నేనూ వస్తాను, నన్నేలుకో, నన్నేలుకో, పద్మదేవా! నేనూ వస్తాను, నన్నేలు కోప ద గదే వా. నేపథ్యగీతం:

“అది స్వష్నమ్మో శాశ్వతమైన నిత్యసత్యమ్మో

అది సంఘారామమ్మో ఉదయ సూర్యధామమ్మో.

ఆమె కేవల స్వప్నమునందీ దృశ్వమ్ము గనెనా....

ఆమె నిజముగానే నాగార్జునసాగరము గనెనొ,

అది నిజముగ స్వప్నమేని అటులె నిలిచి యుండుగాక,

శాంతిశ్రీ పద్మదేవసాన్నిధ్యము పొందుగాక:"

247 డ్కాసే. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం కర్చూర వసంతరాయలు బొ (తోటలో నాట రంగస్థలం, (పేక్షకుల మాటలు ఆఅస్తుష్టంగా వినిపిస్తుంటాయి.) ఒక వ్యక్తి! నాట్యానికి ౦కా ఆలస్యం దేనికంటావ్‌? రెండో వ్యక్తి బలీవాడీవే, ప్రభువులు: రాందేనా? ఒక వ్యక్తి: జొనౌను మరిచేపోయాను. సరేగాని మ్మితమా! ఈ యేడు కుమారగిరి [పభువులురగారు జరిపిస్తున్న వసం తోత్స వాలున్నాయే ఓహోహో-: ఇం (ద్రవైభ వాన్ని తలదన్నాయనుకో, రెం,వ్య: కాకేం మరి? కర్పూరం, కస్తూరి, జవ్వాజి, పునుగు, శ్రీచందనం, పన్నీరు ఒకటేమిటి? లోకంలోవున్న సుగంధ (ద్రవ్యాలన్నీ మన కొండవీటికి రివ్వున ఎగిసి రాలేదూ? ఇదిగో! ఎందరేమనుకున్నా మన రాజుగారి రసీకతే ఒక వ్య! మంచిమాటన్నాన్‌. అందుకే కర్ఫూర వసంతరాయలు అనే బిరుదు ఆ మహాప్రభువుకే అక్షరాలా సార్ధకమైంది. (ప్రేక్షకుల కలకలం హెచ్చుతుం ది.)

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 2శర రెంవ్యః అడుగో రాజుగారు వస్తున్నారు. . . ఒక వ్యః ప్రక్కనే రాణిగారున్నారు. ఆవిడ సాక్షాత్తు అన్నపూర్లేనోయ్‌,. ర6.వ.! వెనకాలచూడు. కాటయ వెమారెడ్డిగారు. మంత్రి అన్నా, సేనాపతి అన్నా అట్టా ఉండాల య్యా ఒక వ్య: అంతేకాదు, బావమరుదులు అంటే అట్లా ఉండాలంటాను, రెం.వ్యః ఉష్‌! తెరలేస్తుంది చూడు. (ప్రేక్షకుల కరతాళధ్వనులు. వాద్యసంగీతం. గజ్జెల చప్పుడు (ప్రముఖంగా) గీతం లకుమ; నగవ్లలు చాలించరా గోపాల మగువల గికురించ మిసిమి వన్నైలలోన ఇసుక తిన్నెలలోన నన్నాంటరిగబేసి, నాటకమ్మాడేవు. నగ! కుమార బావా ఎవరీ నర్తకి? కాటయ: చిన్నతనంలోనే నృత్యగానాల్లో ఆటవెలదులను తలదన్నిన అభినేత్రి: పేరు లకుమ. . కుమార: లకుమ...లకుమ, (సంగీతం హెచ్చున్థాయిల్‌) ఆటవెలదులనే కాదు, అప్పరసలనుకూడా తలదన్నిన అతిలోకసుందరి, పాట లకుమ: మురళి (మోగించేవు. మోము దప్పించేవు

22ైశ్మర డా॥సి, నారాయ ణారెడ్డి సమగ్ర స్తా హిత్యం మరులు పొంగించేవు మాయమైపోయేవు. నగ! గిరలిగీంతలిడుచు దా న్నుడికింతు వేలరా, |! నగ!! (పాట ముగుస్తూ వుండగా కరతాళధ్వనులు: హర్షద్వనులు) కుమారః: (సహర్షంగా) లకుమా! నీ నృత్యం నన్ను బృందావనం లోకి నడిపించింది. ఇదిగో రత్నహారం, నీ మెడలో నా చేతులతో అలంకరిస్తాను. - రాణి; (ప్రభూ! కాటయ; మహాప్రభూ! లకుమ; (కరతాళ' ధ్వనుల మధ్య) ధన్యోసి ] ప్రభూ! నేడునా జన్మచరితార్థం అయింది, (అర్హరా([తి వాతావరణం) కుమారః లకుమ._-ఈ మూడక్షరాలు నన్నెంత ముగ్గుణ్ని చేస్తున్నవి. అర్హరాత్రి దాటింది. ఇంకా నాకు నిద రావటంలేదు. (నిట్టూర్పు) ఇవాళ (ప్రకృతి సైతం నన్ను 'పరీక్షిస్తున్నది. ఏప్పుడూ. వీచే చల్లగాలే ఇంతవాడిగా ఉందే? ఎప్పుడూ కాచే వెన్నెలే -ఈనాడింత వేడిగా వుందేం? ఇదంతా లకుమ కాలిగజ్జెల (ప్రభావమేనా? “వెండిగజ్జెల రవళియే కవ్వించునా నన్నింతగా గుండెగజ్లెలలోన చారబడియుండెనేమో. వింతగా,

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 250 వట్టి కనుబొమలంతగా నిలబెట్టి నను (ప్రశ్నించునా? కుసుమబాణుని ధనువులవి కాకున్న నను వెధించునా? ఆటవెలదుల యింటిపడుచేనాటికైనను కాదు లకుమ. శప్తయై దివినుండి భువిపై జారివచ్చిన అప్పరసుమా!” జాను శప్తయై దివినుండి భువిపై జారివచ్చిన అప్పర, అప్పర...

రాణి? (కంగారుగా) |పభూ! కలవరిస్తున్నట్టున్నారు? కుమార] _ ఆం ఆ6ఏంలేదు....ఏదో పాడుకుంటున్నాను రాణీ, (ఉదయకాల సంగీతం)

కుమారః _ రా బావారా[నీ కోసమే ఎదురుచూస్తున్నాను.

కాటయ; "సలవియండి.

కుమారః చెప్పుకోదగ్గ విషయమేమీ లేదు. ఊరికే యిష్టాగోష్టిి పలిపంచాను,

కాటయ; సరే కానీయండి! విషయం కళారంగమా? కదనరంగమా?

కుమార; _ బావా! నీవంటి మహావీరుడు నాకు కుడిభుజంగా వున్న తర్వాత కత్తులతో నాకేంపని?

కాటయ: అయితే కళావిషయమే కానీయండి!

కుమారః అదిసరేకానీ. నీ అభిజ్ఞాన శాకుంతలవ్యాఖ్య ఎంతదాకా వచ్చింది బావా?

కాటయ? ఎక్కడ (ప్రభూ! ఇంకా శకుంతలాదుష్యంతుల తొలిచూపుల దగ్గరే వుంది. రాజకీయ వ్యవహారాల్లో మునిగితేలుతూంటే రచన సవ్యంగా సాగుతుందా?

బైర్‌ే డ్కౌసి. నారాయణరెడ్డీ సమగ్ర సాహిత్యం

కుమారః అవునుగాని బావా! ఆ6౬ (సందేహంగా) మొన్నరాతి నాట్యం చూశావు కదూ?

కాటయ. మీ ప్రక్కనే కూర్చున్నాను కదూ?

కుమార; జానాను, ఆ చిన్నదాని నాట్యం గురించి ని అభ్మిపాయం యేమిటి?

కాటయ: (పభువులిచ్చిన రత్నహారమే అందుకు ప్రతీకగా వుంటే మా అభిపాయం అన్యధా యెలా వుంటుంది?

కుమార; (నవ్వి) అలంకారికులేది మాట్లాడినా వ్యంగ్యం వుండకపోదు సుమా.

కాటయ; నాలుగు మాటల గిల్కగానే నేనో అలంకారికుణ్నా! ఇంతదాకా మీ 'వైదుష్యం అంతర్ముఖంగా వుంది. అంతే కాని....

కుమారః ఆగాగు బావా! నా మనసులోని మాట అన్నావు. ఆ వైదుష్యం బహిరు ఖమయ్య అవకాశం వచ్చింది. అందుకే సకలకళా సంగమ తీర్టమైన లకుమను రాజనర్రకిగా చేసుకోవాలనుకుంటున్నాను.

కాటయ? (మౌనం)

కుమారః ఏమంటావు బావా?

కాటయ! (నొళ్ళబ్దం)

కుమారః! బావా! ఏమిటాలోచిస్తున్నావు?

కాటయ! ఆ6 మరేమీ లేదు, తగిన ముహూర్తం ఎప్ఫుడా అని

కుమార; అంతే కదా.

(మంగళవాద్యాల ఘోషు (లకుమ నాట్యం. గజ్జెలు, మృదంగం, వీణాది వాద్యాల ధ్వనులు,

నారాయణరెడ్డి నాటికలు ౧గ౧,

లకుమ “హరస్తు కించిత్‌ పరిలుప్రధైర్యః

చం దోదయారంభ ఇవాంబురాశిః ఉమాముఖే బింబఫలాధరోస్ట వ్యాపారయామాస విలోకనాని.

కుమార; ఆపు లకుమా! ఆపు, తరువాతి కథను అభినయించకు, శివుని మూడో కన్ను నిప్లులు కురిపిస్తుంది. అబ్బా! 'పూలవింటిదొర నిలువునా కాలిపోతుంటే ఎలా భరించను? లకుమా! శివుని కౌగిటిలో పార్వతి, పార్వతి బాహుపంజరంలో శివుడు ఎంత రమ్యమైన సన్నివేశం? నా కౌగిట నివలె, ని కౌగిట నావలె.....

లకుమ: ప్రభూ (గాడ్గద్యంతో) ఎంత్త మెత్తనిది ప్రభూ మీ హృదయం! కథలో కూడా మదనసంహారం చూడలేని మీ మధుర(ప్రకృతి ముందు నేను సిగ్గుతో కుంచించుకు?

కుమారః: లకుమా! నీ ప్రతిభనీకు తెలియదు (ప్రియా! బీడువారిన నా మనసులో అమృతం చిలకరించిన కళామూర్తివి నీవు. నిన్ను రాజనర్తకిగా చేసుకున్నప్పటినుంచి నా కళ్లముందు నిత్యమూ ఒక గంధర్వ జగత్తు పులకరిస్తున్నది, అహోబలక్షేతంలో నీవు చూపిన చెంచులక్ష్మి నృత్యం, దాక్షారామంలో నీ పార్వతీలాస్యం, ఈ కేళీమందిరంలో నివు అనుదినం నవనవంగా చూపుతున్న నాట్య భంగిమలు, నా దేహంలోని అణువణువునా స్వర తరంగాలను కల్పిస్తున్నాయి. నివు నానుండి విడిగా లేవు,

2ర్‌రె డా;స, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహి (ప్రయా! నా మానస సరోవరంలో విహరిస్తున్న రాజమరాళివి. నా నవనాడుల్లొ ఆనందస్త్పందనం కలిగ్లిస్తున్న చైతన్య రసకేళివి.

లకుమ: పాదదాసిని [ప్రభువులు మిన్నుల్లో కెత్తుతున్నారు,

(బయట భేరీశంఖకాహళ ధ్వనులు) కుమార; మన కాటయవేముని సైన్యసన్నాహ మనుకుంటాను, (అడుగుల చప్పుడు దూరంనుంచి నెమ్మదిగా దగ్గరకు)

కాటయ; (ప్రభువుల కభవాదములు....!

కుమారః _ రా బావా! ఎక్కడికీ జైైతయ్యాత?

కాటయ! విజయనగరానికి (ప్రభూ! చాలాకాలంను౦చి విజయనగర (ప్రభువు మనకు పక్కలో బల్లెంలా వున్నాడు. బహమనీ సుల్తాను ఫిరోజుషా మాటిమాటికి అతనికి "సైదోడుగా ఉంటూ కత్తులు నూరుతున్నాడు. మొదటిదెబ్బ విజయనగరం మీద తీస్తే మిగతాది చక్కబడుతుందని సంకల్సించాను,

కుమార; భేష్‌ బావా! నీ శౌర్యసాహసాలకు మా జోహార్జు. తానే. ఒక స్మమాట్టునని వి(రఎగుతున్న హరిహరరాయల వెన్ను విరిచేయ: డానికి నీ కన్న సమర్హుడెవరు? పద ఈ కదనయ్యాత్రలో పాల్గ్లొనా లని మాకూ ఉత్సాహంగా వుంది, (రాయల హృదయంలో మధురంగా గజ్జెలచప్పుడు వినిపిస్తుంది.

కాటయ; నిజంగా మిరు వస్తామంటారా? (ప్రభూ (నిశ్శబ్దం)- (ప్రభువు పరధ్యానంలో ఉన్నట్టున్నారు. (బయట భేరీధ్యని) నేను వెల్తాను (మళ్ళి భేరీ శంఖాదుల ధ్యని...తర్వాత గజ్జెల చప్పుడు,

నారాయణరెడ్డీ నాటికలు ౧ద్‌శ్సీ లకుమ: ప్రభూ! ఏమిటలా కళ్ళుమూసుకున్నారు. ఇటు చూడండి (ప్రభూ! లకుమ: నేను పాదదాసిని ప్రభూ! వేమారెడ్డిగారు వెళ్ళిపోయారు. కుమారః: (సాలోచనగా) వెళ్ళిపోయారా! నేను ఇక్కడే ఉండి పోతాను, లకుమా! నిన్ను విడిచి నేను అడుగు కదల్ఫలేను. (ప్రియా! లకుమ: ప్రభూ! మీరేమిటో వింతగా అంటున్నారు, కుమార: _ కొంచెం వింతగానే జరిగింది లకుమా! జైత్రయాత్రలో పాల్గొనాలనిపించింది. ఇంతలో నా అంతరంగంలో నీ కాలిగజ్టైలు ఘల్టుమన్నాయి.. 'మైమరచిపోయాను. కళ్ళు తెరిచేసరికి. నివు. లకుమూ! పూర్వజన్మలో నీవు ఊర్వశివే (ట్రయా, లకుమ' (ప్రభువులు కాలిధూళిని గంధపుపొడి. అంటున్నారు. కుమార: నీ కాలిధూళిలో కళాపరిమళాలు గుప్పుమంటున్నాయి లకుమః ప్రభువులు నన్ను మాట్లాడకుండా చేస్తున్నారు. కుమార; లకుమా! (మధురమైన సంగీతం) (వాద్య సంగీతం గజ్జెల చప్పుడు, మృదంగధ్వనులు) కుమార: లకుమా! (ఉద్వేగంగా) నేను రచిస్తున్న నాట్యశాస్త్రంలో చివరి (ప్రకరణం ముగిసింది. నీ అంగభంగిమలకూ, అధరస్త్పందనలకూ, _ బోమల _ కదలికలకూ, గళవిన్యాసాలకూ, నడుము వంపులక్తూ పాదము[ద్రలకూ నేనుచేసిన భాష్యం - ఇదిగో 'వసంత రాజీయం'. దీనిని

౨05 డ్యాసి.. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం నీ కంకితంచేసి కళాలోకంలో ఇంకొకమెట్టు పైకక్కుతాను.

లకుమ; ధన్యురాలను (ప్రభూ! నా నోములపంట యీ రూపంగా ఎదిగి వచ్చింది. మీ బుణమెలా తీర్చుకోను ప్రభూ!

కుమార! ఇది నేను చేసిన ఘనకార్యం కాదు. (ప్రయా! నీ వూదిన వూపీరియే ఈ “వసంత రాజీయం” దైైతయా(త్రల్లో నేనేమి సాధించేవాళణ్లి లకుమా! ఒకరాజు నెత్తురు పంటయో, ఒక రాణి కన్నిటి మంటయో? బిగిసిన వీణతీగ గాలితాకిడికి గలగలలాడినట్టు నీ సాహచర్యంతో నాసుప్తవాసనలు మేల్కొన్నాయి. రాతిని సాలగ్రామంగా. చేసిన రమణివి నీవు! మట్టి ముద్దను మణిగా మలచిన మనోహారిణివి!

లకుమ; (ప్రభు ! మీరు నన్నంతగా పై కెత్తకండి. మీరు దూరాన. నింగిలో వెలసిన పూర్ణచర్శదులు, 'నేనో నేలమీద నీటిలో మొలిచిన కలువను. మీ చేతుల చలువతో పరిమళ సోపానాల మీద మిమ్మల్ని చేరుకోగలిగాను. మీ చరణసీమలో కాలాన్ని కర్పూరంలా వెలిగిస్తూ (బతకడమే

కువూర; ఎంతటి ముగ్ధత్యం!

దాసి: (ప్రభూ! వేమారెడ్డి ప్రభువులు విచ్చేస్తున్నారు.

_ (లకుమ లోపలికి వెళ్ళిపోతుంది.)

కాటయ; (ప్రభువులకు దిగ్విజయం.

కుమారః కాటయవేముడు కదనరంగంలో కాలుమోపిన తర్వాత విజయలక్ష్మి వరించక తప్పుతుందా! ఆ( బావా! మర "నేను సాధించిన విజయమేమిటో చూపమం౦ంటావా?

కాటయవ +“ మహా(పసాదం.

నారాయణరెడ్డి 'నాటీకలు 25గ్రీ

కుమారః ఇదిగో, భరతముని బాటలో నేను చేసిన వినూత్న (ప్రస్థానం. అభినయశాస్త్రం. |

కాటయ! వసంత రాజీయం ! ఒహో! (కమ్మలు తిరిగేసి గొప్పగా వుంది (ప్రభూ! కాలవిఘాతాలకు చెక్కుచెదరని కళాసృష్టిమీది! ఇన్నాళ్ళు మీలో దాగివున్న వైదుష్యం రూపురేఖలు దిద్దుకుని యీ (గ్రంథరూప ౦లో సాక్షాత్కరించింది. ఇక మీ దృష్టిని దేశంవైపు కూడా మరలిస్తే ధన్యులమవుతాం (ప్రభూ!

కుమారః! ఏమిటి బావా! నర్మగర్చితంగా మాట్లాడుతున్నావు,

కాటయ; క్షమించాలి ప్రభూ! మితో ఒక విషయం చెప్పవలసి. వుంది. రాణిగారు ఏదో బెంగతో నానాటికీ కుంగి పోతున్నారు. తామొక్క. మాటువెళ్ళి మహారాణిని ఓదార్సితే బాగుంటుందని మా కోరిక,

కుమారః! బావా ! యీ విషయంలో నేనేమీ అనలేకుండా వున్నాను, మరేమీ అనుకోకు. నాకు విశ్రాంతి అవసరం,

కాటయ! "సెలవు (ప్రభూ!

దాసిః దేవిగారూ, వేమ్యప్రభువులు వస్తున్నారు.

రాణ; అన్నగారా! రండి! రండి!

కాటయ; చెల్లి! ఎలా వుందమ్మా నీ ఆరోగ్యం, అయ్యయ్యో! ఎంత కృశించివోయావమ్మా!

రాణి? నాకేవ్యాధీ: లేదన్నా! నేను బాగానే ఉన్నానే. నిన్నటినుంచి ఒంట్లో కొంచెం బాగుండటంలేదు. అంతే (లేవబోతుంపి)

కాటయ: పడుకో చెల్లి! పడుకో! (కూర్చుంటాడు) నీవు దాచితే

25/ డాఃసీ. నారాయణరెడ్డి సనగ సాహిత్యం మాత్రం నీ వ్యాధి దాగుతుందా తల్లీ! ఇంతటి వేదన నీకు తగదమ్మా. ఈ వేదనకు కారణం నాకు తెలియనిది కాదు. (ప్రభువుల చిత్తవృత్తే చిత్రంగా వుంది, వారిని ఏమనాలో పాలుపోవడంలేదు. =

రాణి: అన్నా! ఇంతకూ ప్రభువులు ఆస్టానానికి వెళుతున్నారా?

కాటయ; (ప్రభువులు ఆస్తానానికి రాక చాలా కాలమయిందమ్మా ! అయినా - వారు రాకుంటే. ఏమమ్మా! నేనున్నానుగా చక్కబెట్టు కోవడానికి, కానీ నిన్ను పరామర్శించడానికైనా రాకపోవడం నాకు బాధగా వుందమ్మా!

రాణి; నన్ను చూడకపోతే మునిగిపోయెదేముందన్నా! వారి చ్మితపటం చాలు. నామనస్తృషప్తికి. వారు కొలువుకు వెళ్ళకపోవడం, రాజకార్యాలు ఏ మాత్రంప ట్టించుకోక పోవడం ఇవే- నన్ను దహించి వేస్తున్నాయి. మహాఎరులైన (ప్రోలయ వేమారెడ్డి అనపోతారెడ్డిగార్హ్త వంశ పరంపరకు చెందిన మన (ప్రభువు క్షా(తధర్మానిక వముఖులు కావడం నాకెంతో తలవంపులుగా వుంది. ఆటకత్తె లను ఆదరించవచ్చు. కాదనను. కానీ కానీ...వారి అడుగుల ముందు (బతుకును ధారవోయడం ఎక్కడి ధర్మమన్నా? నా (ప్రభువు లలితకళాజగత్సమ్రాట్టని ఎంత మురిసిపోయేదాన్ని[! అంతమాత్రాన వారికీ దేశం ఒక గవసాటి చేయదా? ఆ( వేమన్నా! నేనేం పెలుతున్నాను. అవేశంలో అంధురాలినై (ప్రభువు లనేమో అంటున్నాను. అపరాధం! (లెంపలువేసుకుంటుంది)

కాటయ... నీ దోషమేమీ లేదు చెల్లీ! నీవు సాక్షాత్తు ధర్మదేవతవు. లైర్యం గా వు౦ డ మ్మా; 'నెను క్‌ర్రవ్ల గల ఆల్‌ చి న్తాను ్ర తప్పకుండా (ప్రభువు ఒక్కమాటు ఆస్థానానికి వెళ్ళటట్టు

నారాయణరెడ్డి నాటికలు ౧౨8 (ఆస్తానం.../(ప్రజల కలకలం) ఒకడు: తిడుగో, ప్రభువులు వస్తున్నారు. రెండు: ఎన్నాళ్ళకెన్నాళ్ళకు మన మహారాజును చూస్తున్నాము! వందిమాగధులు. “జయజయ సమ(గ్రాంధ్ర సర్వంసహాభార సంభరణ శేషాహిరూపా! పరిపంధి నృపతి దోర్బల కంధి మంధనా పరమందరాద్రిస్వరూవా! జయజయ కళాదుగ్టసాగరమనో ముగ్ట సంపూర్ణ చంద్రమూర్తి! సురసరిన్మందార సుమగరున్నీహార పరిహసన్మంజుకీర్తీ! అనవోతభూనాధతనయా(గణే! పంటకులపద్మసంపద్ద్యోమణిీ! జయ కొమరగిరిధరావరదా జయజయ వసంతరాడ్చిరుదా.. కాటయ; మహాజనులారా! కొమరగిరి ప్రభువుల అమూల్యసందేళం కోసం మీరంతా చం[దచకోరన్యాయంగా ఎదురు చూస్తున్నారని మేమెరుగుదుము. ఇక (ప్రభువులు 'సెలవిస్తారు. అవధరించండి! (క్షణంసేపు నిశ్శబ్దం కుమార; (నెమ్మదిగా) మంతి సామంత మండలేశ్శరులారా!

250 డాఃసి నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం శ్వీనాపతులారా! మహాజనులారా..! భటుడు: (మెల్లగా) మన్నించండి (ప్రభూ! లకుమాదేవిగారి భవనం నుంచి ఉత్తరం వచ్చింది. దేవరవారికి వెంటనే అందించవలసిందిగా నాకాజ్ఞయింది. కుమార; (ఆతురతతో) ఏదీ? ఇటు తీసుకుర్వా లకుమా! (వెళ్ళిపోతాడు) కాటయ; (ప్రభూ! (ప్రభూ! ఆగండి. (ప్రభూ! (సభలో కలకలం, మధ్యమధ్య లకుమ అనే మాటలు) (కేళిమందిరం) లకుమ। వచ్చారాప్రభూ! కుమార: లకుమా? లకుమా! ని కాలినొప్పి యెలావుంది యా! ఎలా. వుంది? లకుమ: (ప్రమాదమేమీ లేదు ప్రభూ! కొంచెం బెణికింది. మీరు శాంతించండి, కుమారః ఎక్కడి శాంతిప్రియా! నీ పాదాలను ఒక్కమారు తనివితీరా స్పర్శించనిదే నాకు శాంతిలేదు. ఏటి....? లకుమః అపరాధం (ప్రభూ! నా పాదాలు మీరు తాకుతారా. అంతకంటే 'ఘోరపాపం నాకు మరొకటుంటుందా? కుమార! పాపమా (ప్రియా! హు! పతిని షాదాలే అంటావా. సామాన్య భూపాలుణ్మైన నన్ను అనంత రసరాజ్యానికి అధీశ్వరునిగా చేసినవివే. ఇలాంటి అలౌకిక కళా రూపాలను. వట్టిపాదాలే అంటావా (ప్రియా! అయినా అను, వీటిని పాదాలన్నా నా కభ్యంతరం లేదు,

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 260 భరతశా!స్తానికి ఒజ్జబంతులైన ఈ షాదాలు కదలని నాడు సూర్యచం[దాదుల గతులే తప్పుతాయి, ఫువురేకులు తాకితేనే బొబ్బలెత్తే నీ అరికాళ్ళను నిమిరితే చాలు నా పంచప్రాణాలు పలవిస్తాయి, మొగలిపూలవంటి ని జంఘలను ఒక్కనాడు చూడ కుండా వుంటే ఈ జగత్తు శూన్వమనిపిస్తుంది.నీ షాదాలలో కదిలే నూపురాల్లూ, 'చిరుగజ్జెలూ నా చప్పుని (బతుకులో రసధ్వనులను పలికించాయి ప్రియా! మళ్ళీ నివు గజ్జెలుకట్టుకొని మరాళంలా కదిలినపుడే నా 'ప్రాణంగానం చేస్తుంది. అంతవరకూ _ నేను జీవచ్చవాన్ని...జీవచ్చవాన్ని, .

లకుమః అంతమాటనకండి (ప్రభూ! 'కేపటిలోపుగానే నూపురాలు సవరిస్తాను, అహోరాత్రాలు మీ కళ్ళముందు నాట్యం చేస్తాను. మీ కరస్పర్శతో నాకాలినొప్పి ఎగిరిపోయింది, మీరమృతమూర్తులు, ప్రభూ! అమృతమూర్తులు,

శశ (అంతఃపురం)

రాణి: (వెక్కివెక్కి ఏడుస్తుంటుంది)

కాటయ! చెల్లి!

రాణి! (దుఃఖస్వరంతో) అన్నా!

కాటయ! ని వేదన నాకు తెలుసునమ్మా, రాజుగారు ఆస్టానాన్ని తిరస్కరించి వెళ్ళిపోవడం మన వంశమర్వాదకే గొడ్డలి పెట్టు. ఇప్పుడే ప్రభువును కలిసివస్తున్నాను. వారు...

రాణి! ఎమన్నారు (ప్రభువులు?

కాటయ; ఏమంటారు, 'పాణాలుండగా లకుమను విడిచి ఎటూ

కదలమన్నారు, ఒక్కమాటు రాణిని చూసిరమ్మని 'పదేపదే అన్నాను. లకుమకూడా భయపడుతూ చెప్పి చూసింది,

రాణి! అట్టాగా అన్నా!

కాటయ: అవునమ్మా ఆవిడది రసహృదయం, నీ వ్యాధివార్త విని ఎంతగానో కుమిలిపోయింది, కానీ పాపమావిడేం 'చేస్తుంద్ని

రాణి; ఇంతకూ (ప్రభువుల చివరిమాట లేమిటన్నా?

కాటయ; “రాణి భూదేవత వంటిది, ఆమెపై నాకనురాగం కాద్రుగాని ఆదరం వుంది, దేశం ఏమైనా సరే, లకుమ సాన్సిధణయే నా జీవితాశయం ఎన్సిసారనా ఇవే న్‌ ష్ష్‌ వల్లీ ప్రగౌవనై 1

రాణి: "అయితే దేశతృణీకారమే (ప్రభువుల లక్ష్యమన్నమాట, అయ్యో! దుర్విధి ప్రభువుల నెంతదాకా తీసుకొచ్చింది,

కాటయ: చెల్లీ! ఇక నేను వస్తానమ్మా! నీవేదైనా అఘాయిత్యానికి పూనుకుంటే నన్ను చంపుకుతిన్నట్లే సుమా!

రాణి: అట్లాగే అన్నా. కానీ దేశం కోసం ఏదైనా తరణోపాయం చూడక తప్పుదు.

కేళీమందిరం

(రాత్రి వాతావరణం. కీచురాళ్ళ చప్పుడు)

రాణి! (తలుపుతట్ట) లకుమా! లకుమా!

లకుమః (లోపలినుంచి) ఎవరో పేరుపెట్టి పిలుస్తున్నారు. (ప్రభువులు గాఢని(ద్రలో వున్నారు. ఎవరే అక్కడ. (నిశ్శబ్దం) అంతా న్మిదలో వున్నారు. (తలుపుతీసి) ఎవరు మీరు?

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 262

రాణి: రాణిని, ఇటు వస్తావా చెల్లీ,

లకుమః మహారాణిగారా,,..ఇంత రా(తి.... .

రాణి; ఉష్‌ మెల్లిగా మాట్టాడు. లకుమా! ...నీ....

లకుమ: సెలవియ్యండి మహారాజణీ! మీ పాదాలముందు నా. (వాణాలనైనా అర్పించడానికి సిద్దంగా. వున్నాను,

రాణి: ని హృదయం అంత ఎత్తయినదనే ధైర్యంతోనే ఇంతదూరం వచ్చాను చెల్లీ! _ నీవాకవైపున్నావు. దేశమొకవైపుంది. ఈ రెంటిలో ఏది గొప్పమ్మా?

లకుమః దేశమే మహారాణీ, .

రాణి! అయితే నాకొక మాటిస్తావా?

లకుమ; తప్పకుండా,

రాణి! దేశంకోసం నువ్వు మహాత్యాగం చేయాలి.

లకుమ। అవశ్యం,

రాణి: దెశంకోసం నువ్వు (ప్రభువు నుంచి దూరంకావాలి,

లకుమః? ఆ6 ఆ6 దారుణం మహారాణీ. అది తప్ప ఇంకా దేనికైనా

రాణి: (దుఃఖస్వరంతో) చెల్లీ! నీ బాధ నేనర్ధం చేసుకున్నాను. కానీ ఈ త్యాగాన్ని నేనూ, సమస్తదేశమూ కోరుతున్నది, నవు పరమ సార్వివి. వేశ్యాకులంలో తప్పబుట్టిన సతీమణివి, నా ఒడిసాచు తున్నాను. నీ వాగ్జానం చెల్లించుకో చెల్లీ! (రాణి వెళ్ళిపోతుంది)

లకుమ; (గద్గద స్వరంతో) అబ్బా! ఆవే శంటో మాటిచ్చాను. ఇప్పుడు నరకంలోకి జారిపోతున్నట్లనిపిస్తున్నది. ప్రభువును విడిచివెళ్ళి పోవడమా! ఎటు? శూన్యంలోకి నేను వెళ్ళిపోయిన తర్వాత (ప్రభువులస్థితి. అమ్మయ్యా! దారుణం! ఊహించుకోలేను. లకుమ లేని (ప్రభువు,

263 డొ॥స్కి నారాయణరెడ్డి సమగ్ర 'సాహోత [9 ('ప్రభువులేని లకుమ, ఎంత అసహజంగా ఉంది.. నాకోసం రాణినీ, ఆస్టానాన్నీ, సమస్తదేశాన్నీ; చివరికి తన జీవిత సర్వస్వాన్నే త్యాగం చేసిన నా ప్రభువును విడిచి ఎలా వెళ్ళడం, భగవాన్‌! నీ కఠినపరీక్షలకు నేనేనా మిగిలింది, (ప్రభువుకు ఎలా దూరం కావాలి. నా వాగ్హాన౦ పలా చెల్లించుకోవాలి. ఈశ్వరా! ఈ సానిదానికి కూడా హృదయమెందుకిచ్చావు తండీ!

కుమార? (నిద్రలో) నీ వూదిన వూపిరియే ఈ వసంతరాజీయము....

లకుమ; ఆ( (ప్రభువులు మేల్కొన్నారా యేమిటి? ప్రభూ! (మౌనం) ఓహో, కలవరిస్తున్నట్టున్నారు. ప్రభూ మీతో నేను గడుపుతున్న తుదిరేయి యిది. రేపీ సమయానికి వ్రైలాసవాసిని (వెక్కివెక్కి ఏడుస్తుంది.)

(సంధ్యాసమయం)

కుమారః; లకుమా! ఏమిటీ వేషం? కురులు విరబోసుకున్నావు. ఎ(రచీర కట్టుకున్నావు. ఇదేమిటి? కంఠానికి కస్తూరి, నుదుట సిందూర తిలకం, తలమీద మల్లెపూలచెండు, ఏమిటీ అలంకారాలు? పిచ్చిదానిలా అగుపిస్తున్నావు:

లకుమ! నిజమే మహాప్రభూ (నవ్వుతూ) నేను అక్షరాలా పిచ్చిదాన్నె.

కుమార: ఏమిటేమిటి? ఇలారా: (వస్తుంది), ఓసి ప్రణయోన్నాదినీ, ఇవాళ నాకు అపూర్వమైన అనుభూతి కలిగిస్తున్నావు

లకుమః నా గుండెను దోచుకున్న దొరా! నిజం , మన (బతుకులో నేడు అపూర్వమైన' దినం. అపూర్వమైన దినం,

కుమార; ఇవాళ నీవు కౌగిట్లో ఉంటే కోటిస్వర్గాలు మన

సోరాయణరెడ్డి: నాటికలు 264 కాళ్ళము౦దు మోకరిల్లినట్టున్నది. లకుమ: స్వర్గాలే కాదు ప్రభూ! ఇదిగో కైలాసాన్ని (ఉద్దతంగా వాద్య సంగీతం, డమరుధ్వని. భిరీధ్వని) కుమారః శివతాండవమా! నాకక్కరలేదు (ప్రియా! లకుమః నాకు తెలుసు మీకక్కరలేదని. అయినా ఇది నా అభిరుచి, నాకోసం మీరు దీన్ని భరించాలి తప్పదు. కుమారః సరే (ప్రియా! లకుమ:. "తాండవము సేతు తకధిమ్మని డిండిమమ్ములు మైాయు హుమ్మని _ 1తాండ! అంభోధులదరిపడగా కుంభిని గుభిల్హుమనగా దిక్కరుల్‌ గీపెట్టి దిర్రిరందిరుగాడగా !!తాండ!! తలపైన ఎ(రకల్వలు మంటలను పూయగా నొసట చెందిరబొట్టు కసుబుస్తుమని చూడగా !|1తాండ!! కనుల్మెరబడిపోవగా తనువె[రబడిపోవగా మనసె[ర్రబడిపోవగా మనసె[ర్రబడిపోవగా: ![తాండ!

2655 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం

కుమార: (వాట చివరిచరణం తర్వాత) లకుమా! అంత ఉద్వేగం మంచిది కాదు, నా కళ్ళు తిరిగిపోతున్నాయి. తాండవం ఆపేయి, (సంగీతం ఉదృతంగా సాగి ఆగిపోతుంది)

కుమారవి _ ఏమిటిది: నా కళ్ళలో ఛెళ్లున మెరిసింది. బాకు - బాకు- లకుమా! బాకుతో పొడుచుకున్నావా (ప్రియా! ఇంత ఉద్దృతంగా తాండవం చేసింది. ఇందుకేనా? నేనేం పాప౦ంచేశాను [పియా! ఇంత నిర్ణయగా నన్ను విడిచివెళతావా? ఆ(కనురెప్పలు కదులు తున్నాయి, ని పెదవులేమో అంటున్నాయి, ఏమిటది? ఏమిటది?

లకుమ: _ (హీనస్వరంతో) (ప్రభూ! దేశంకోసం, రాణికోసం, (ప్రజలకొసం మిమ్మల్ని విడిచివెళ్ళిపోతున్నాను, దశా రాణినీ _ ఏలుకోండీ,. ఎప్పటికైనా కైలాసం. కలుసుకుందాం సలవు.

కుమార; లకుమూ! లకుమూ! నన్ను విడిచి శాశ్వతంగా వెళ్ళిపోయావా! (దుఃఖస్వ్యరంతో) నీవు లేకుండా శవవాయంగా యెలా (బతకను, నీతోపాటు నేనూ వస్తాను. నేనూ వస్తాను, (ప్రతిధ్వని యిచ్చే పద్దతిలో [క్రిందిమాటలు వినిపిస్తాయి) “ప్రభూ దేశాన్నీ, రాణినీ యేలుకోండి. యేలుకోండి ప్రభూ! .

కుమార; లకుమా! నీ సందేశాన్ని కాదనలేను, నీకోసమైనా, నీ సందేశ “పాలనంకోసమైనా నేను జీవించక తప్పదు. ప్రయా! జీవించక తప్పదు,

నారాయణరెడ్డి నాటికలు రర (మంద్రగంభీరంగా కింది శ్నకం వినిపిస్తుంది.) “జయతి మహిమా లోకాతీత: కుమారగిరి 'ప్రభోః సదసి లకుమాదేవీ యస్య (ప్రయా సదృశీ ప్రియా నవమభినయం నాట్యార్జానాం తనోతి సహస్రధా వితరతి బహూ నర్జ్రాన్‌ | అర్థి వ్రజాయ సహస్ర శ

267 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం విజయసంకాంతి నో

(ప్రభాత సమయాన్ని సూచించే భూపాలరాగాలాపన్మ లేగదూడల

అంభారవాలు, పక్షుల. కూబితాలు)

సాతాని జియ్యరు:; హరిలొరంగహరి, హరిలొరంగహరి.

సరళ్ళ (ని రసస్వరంతో) వస్తున్నా తాతా వస్తున్నా ఇదిగో-

జియ్యరు; _ అదేమిటమ్మా! సరళమ్మతల్లీ! సంక్రాంతిలక్ష్మిలా కళకళ లాడవలసిన దానివి. ఇలా చిన్నబోయి ఉన్నావేమమ్మా. అయ్యయ్యో చిక్కిసగమైపోయావు తల్లీ!

తల్లి ఏం చెప్పమంటావు? అహోరాత్రాలు దాని ధ్యాస అల్టుడుగారిమీదే. నెలరోజులైంది. అల్లుడుగారు యుద్ధరంగానికి వెళ్ళి, వెళ్ళిన తరువాత సరిహద్దుల్లో శతుసేనలతో పోరాడుతూ వున్నప్పుడు ఎంతో ఉత్సాహంగా ఒక ఉత్తరం (వ్రాశారు. అదే,మొదటిది. అదే చివరిది. అప్పటినుంచి అనుక్షణం ఆయన ఉత్తరంకోసం ఎదురుచూస్తున్నది. న్మిదాహారాలు మాని కళ్ళల్లో వత్తులుపెట్టుకొని నిరీక్షిస్తున్నది.

జియ్యరు: అదా సంగతి! సరళమ్మ భర్త సైన్యంలోచేరి శతువులను చెండాడుతున్నాడంటే అది. మీకేకాదమ్మా అందరికీ గర్వకారణమే. సరళమ్మ తల్లీ! దిగులుపడకు, నువ్యాక విరపత్నివి. మన "సైనికులు చూపుతున్న సాహసాలను,

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 2686 సాధిస్తున్న విజయాలను పత్రికల్లో చదువుతుంటే పండుముసలినైన _ నాలోనే _ పౌరుషం పరవళ్ళు తొక్కుతున్నదమ్మా మ

సరళ; తాతా! హరికీర్తనలతో కాలంవెళ్ళబోసే నీలోకూడా యింతటి దేశభక్తిని పొంగింపజేసిన ఈ క్షణం ఎంతో అపురూపమైనది,

జియ్యరు: నిజం తల్లీ! అసురశక్తుల విజ్బంభణను అరికడుతున్న మన వీరయోధుల కంటిమంటలీ ఆ భోగిమంటలు, రణరంగంలో _ దేశంకోసం [ప్రాణాలొడ్డిన అమర సైనికులను తలచుకొని పచ్చని (ప్రకృతి కార్చిన కన్నీటిబొట్టే ఆ మంచుబిందువులు. అమ్మా! సరళమ్మా! ఏ యుగంలోనైనా ధర్మానిదే అంతిమ విజయం, భయపడకు తల్లీ! నీ భర్త తిరిగి వస్తాడు.. తప్పక తిరిగి వస్తాడు. దీర్హసుమంగళీభవ!

తల్లి; ఆల౬....ఆ౬....ఎక్కడికెక్కడికి? ఇంట్లోకి రావద్దని

నౌకరు? అదికాదమ్మా.

తల్లి; ఏదికాదు. ఏదో దిక్కూమొక్కూలేని వాడివని ఓ రెణ్ఞాళ్ళు గొడ్డ పాకలో తలదాచుకోవడానికి చోటిస్తే మాటిమాటికి షె ంట్లో క్తి చొచ్చుకొస్తావే (?

నౌకరు! (మౌనం)

269 డౌాసి, నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం తల్లి: ఒక్కసారి ఇల్లంతా చక్కబెట్టి వద్దామన్నా, చాల్చాలు. ఏదో పాపం కాలూకన్ను లేని అవిటివాడివని ఓ రెణ్ఞాళ్ళు దయతలచి. ఇంత కూడుపడేశాను. ఇక దయచేయి, నీ మాటలు చూపులూ అదో రకంగా ఉన్నాయి. నాకేదో అనుమానంగా. ఉంది. పండగపూట మా పనుల్లో మెముంటే చేతికందింది 'చిక్కించుకుని ఉడా యించుకు నౌకరు: రామరామ! ఆ మాట మాత్రం అనకండమ్మా. ఇంకొక్కరోజు యిక్కడ తలదాచుకోనీయండమ్మా! ఆ తరువాత నేనే వెళ్ళిపోతాను, మళ్ళీ కనిపించకుండా వెళ్ళిపోతాను, . తల్లి: . ఏమిటో నీ మాటలూ నువ్యూను, నిన్నుచూస్తే జాలీభయం రెండూ కలుగుతున్నాయి: ఇదిగో! జాగ్రత్తగా విను. ఇంట్లొకి మాత్రం రావద్దు. వచ్చావా వెంటనే పోలిసులకు అప్పగిస్తాను, నౌకరు: (నవ్వుతాడు) తల్లి: బౌను నవ్వకేం చేస్తావు. ఈ రోజుల్లో పోలీసులంటే భయమెక్కడ. చచ్చింది గనక, నౌకరు: తన అంతరాత్మకు భయపడేవాడు -ఈ లోకంలో మరి దేనికీ భయపడనక్కర్లేదమ్మా! తల్లి: అబ్బో! పెద్దమాటలే నేర్చావు. సరేలే, త్వరగా వెళ్ళి పాలు కెతుకు, అల్జుళ్ళొస్తున్నారు. బోలెడు పనులున్నాయి, నౌకరు: (మౌనం) తల్లి; ఏ(1 అల్టుళ్ళనగానే అలా దిగాలు పడిపోయావెే, వెళ్ళు త్యరగా: వెళ్ళు. నౌకరు: అలాగేనమ్మా,

నారాయణరెడ్డి నాటికలు; 270 తల్లి; సరళా! ఇంకా అలాగే కూచన్నావా? లేమ్మా, అక్కల్నూ | బావలూ వచ్చే వేళయింది, తలంటి పోసుకొని కొత్తచీర

కట్టుకో తల అన్ని పండగల్లోకెల్లా సంక్రాంతి పండగ "చాల ము ఖ్యమైంది,

సరళ? జౌనమ్మా.-ఈ ఏటి సం[క్రాంతి పండగ మ రీ గొప్పది. ఇంటింటా ధాన్యలక్ష్మితోపాటు దేశమంతటా విజయలక్ష్మి తాండవిస్తున్నది, కానీ-

తల్లి; (బాధతో) అర్థమైంది తల్ల! అర్ధమయ్యింది. అల్టుడుగారే -ఈ రోజు ఇక్కడ వుంటే ఆ శోభ వేరుగా వుండేది.

పాలేరు; ఇదిగోనమ్మా! ముద్ర్దబంతిపూలు, సరళమ గగారికివి బలే యిష్టమన..,

సరళ; (ఏడుస్తూ) ఒరే రాముడూ! నికు గుర్తుంది కదూ! అన్ని పూలలో నాకు ముద్రబంతులంటే ఇష్టమని వారు వేళాకోళం చేసేవారు. 'స ౦[కాం తి రోజున తామే ఏరితెచ్చిన ముద్దబంతులను స్వయంగా నా జడలో తురమందే. ఊరుకునేవారు కారు, వారిప్పుడు ఎక్కడున్నారో? ఎప్పుడొస్తారో? అమ్మా! వారు తప్పక వస్తారు. ఇప్పుడో అప్పుడో వన్తారు. దోసెడు ముద్దబంతిపూలు. తీసుకొని. (ఏడుస్తుంది)

తల్లి: సరళా! సరళా! ఏమిటమ్మా యిది, నువ్విలా ఏడిస్తే మాకెలా ఉంటుందో ఊహించుకో తల్లీ, ఒరే రాముడూ!

ల నిన్నాపువ్వులెవరు తెమ్మన్నారు?

హాలేరు: (భయంతో) సరళమ్మగారికిష్టమనీ...

తల్లి: ఇష్టమైతే ఈ సందర్భంలోనేనా తెచ్చేది. సరేలే వెళ్ళు (

ర! ద్యాస, నొరాయజారెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం: బయటి నుంచి అమ్మా! అక్కయ్యుల్లూ బావయ్యలూ వచ్చా చనికేక్సు

ట్‌ల్లి చస్తున్నా రండ రండి, [ప్రయాణం కులాసాగా జరిగిందా! ఏమిటీంత ఆలస్యమైంది. ఇంకేముంది, రైలు లేటనుకుంటా. అదేమిటి? చంటివాడలా చిక్కిపోయాడు. ఏమైనా జబ్బుచేసిందా, ఒరే గిరీ! బాగా చదువుచున్నావా? ఒక అల్టుడు: ఆగి చదువుతున్నాడు, చదువులంటే ఈ కాలం వాళ్ళేవే. రోజుకో మీడియం, ఫూటకో సిలబస్‌, ఇంకో అల్టుడు; అత్తయ్యా! మావాడు చదవకుండానే పరీక్షనెగ్గే ఉపాయం కనిపెట్టాడు. (నవ్వుతూ) కాపీ కొట్టడం. (అందరూ: మొదటి అల్టుడు: ఎవరిని మ్యాతం ఏమనగలం, చెప్పండి, కాపీ కొట్టకురా నొన్నా అంటే మా వాడంటాడు. “ఏమీ చదవకుండా కాపరాయుళ్ళు క్లాసులు తెచ్చుకుంటున్నారు, కష్టపడి మాకేమోనిండు సున్నా" | ని తల్లి అరి సలేగాని కాఫీ తీసుకోండి,

పద్దకూతురు: చిన్న మదిదిగారు రాలేదామ్మా?

తల్లీ; ఆ సంగతెత్తకు తల్లీ, యుద్దం ముగిసింది. వనీ అల్లుడ్‌

గారి సంగతీ తెలియదు,

చెండవకూతురు: కొంపపీసి-

రెండవ అల్టుడు: ఛఛ! చనిపోయిన వారి లిస్టులో అతని పేరు: లేదు. ఎందుకు రాలేదో మరి,

పడ్డ కూతురు: ఇంతకూ సరళేదమ్మా! ఏం చేస్తోంది?

తల్లి; పదిరోజులైంది ఆ గది వదిల్‌ బయటికి రాలేదు, పండగ

*ఆయణరెడ్డి నాటీకలు 272 రోజైనా కాస్త ఉత్సాహం తెచ్చుకొని కొత్తబట్టలు కట్టుకో తల్లీ అని (ప్రాధేయపడితే ఇప్పుడే స్నానంచేసి పూజచెసుకుంటుంది,

ఇద్దరు కూతుళ్ళు: అలాగా!

పె. కూతురు! సరళా!

సరళ! (పూజ గది నుండి బయటికి వస్తూ) ఎవరూ? పెద్దక్కయ్యా! ఓ చిన్నక్కయ్య! ఎంతసేపయింది వచ్చి? పాపలు కులాసేనా?

"పె. కూతురు: ఇక్కడేమో మరిదిగారిని తలచుకొని సరళ వరుగై పోయింది, అక్కడాయన ఏ స్టీతిలో వున్నారో పాపం. బాబోయ్‌ ఈ మిలటరీ ఉద్యోగాన్ని తలచుకుంటేనే నాకు మహచెడ్డ భయం.

సరళ అదేం మాటక్కా! జవాన్లు లేనిదే మన జాతి వుండదు, సైనికులు వీరావేశంతో ముందుకు దూకందే స్వాతంత్యం నిలవదు. మాతృదేశ రక్షణకోసం ఆయన కూడా కంకణం కట్టుకొని వెల్లారు. అది నాకెంతో

పె కూతురు: నిజమే చెల్లీ! నికే కాదు, మాకందరికీ గర్వకారణం. ఇంతకూ మరిదిగారి దగ్గర్నించి ఉత్తరమేమన్నా వచ్చిందా?

సరళః వారు చాంబ్‌ సెక్టర్‌లో (ప్రవేశించిన తరువాత వెంటనే ఒక ఉత్తరం [వాశారు. అంతే. _

చిన్నచెల్లి: అక్కయ్యోయ్‌ అక్కయ్యోయ్‌! ఇదిగో ప[తికలో న్యూస్‌

273 దొసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం వచ్చింది. చాంబ్‌ సెక్టర్‌లో చనిపోయిన సిపాయిల శవాల ఫోటొలు గుర్తుపట్టరాకుండా మారిపోయాయట,

సరళ; ఆ (కెవ్వున కేకవేసి పడిపోతుంది.) ఇ. కూతుళ్ళు: అయ్యో సరళా! సరళా! అమ్మా సరళ పడిపోయిందే. చెల! అక్కయ్యా!

తల్లి! సరళా! సరళా! (పరుగెత్తుకొస్తుంది)

నౌకరు: (ఆ(తంగా తోసుకొనివస్తూ) సరళా! సరళా! ఇటుచూడు సరళా! ఇటు చూడు సరళా! నేను, నేను సరళా! నేనే

అందరు: ఎవరు నువ్వు, ఏమిటిది?

నౌకరు! సరళా! రెండు రోజులుగా నిన్ను చూడాలని, నీతో మాట్టాడాలని తహతహలాడిపోతున్నాను. ఒక్కసారి

కళ్ళువిష్టచూడు.

సరళః (నిరసంగా) ఎవరిదా గొంతు? వారి గొంతులాగే వుంది.

నౌకరు; సరళా! సరళా!

సరళ? ఎవరిదా పిలుప్తు? వారి పీలుప్పులాగే ఉంది.

నౌకరు; బొను 'సరళా! నేనే నేనే.

సరళ; (కళ్ళువిప్పి! వచ్చారా! వచ్చారా! ఈ పండగ రోజున

మీరు తప్పక వస్తారని, వాడిపోతున్న నా ఆశలను మళ్ళీ చిగురింపజేస్తారని [ప్రతీక్షణం ఎదురుచూస్తున్నాను. ఆ ఆశతోనే ఇన్నాళ్ళుగా జీవిస్తున్నాను. ఏమండీ! దగ్గరకు రండి. ఒక్కమాటు మీ గుండెలకు హత్తుకోండి. ఏమిటి? అలా ముఖం దాచుకుంటారే/

తల్లి; (ఆశ్చర్యంగా) ఆ€...నువ్వా నాయనా! నిన్నటి నుంచి

ఇక్కడే వున్నా నిన్ను గుర్తుపట్టలేకపోయాను. కన్నూకాలూ లేని కబోదిలే అనుకున్నాను. (ఏడుస్తుంది)

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 274

సరళ; (దుఃఖంతో) అమా 1 ఆయన కన్ను పోయిం దా? కాలు తెగ పోయిందా? ఏమండీ! ఎంతపని జరిగిందండీ,( వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తుంది..

నౌకరుః జౌను సరళా! ఈ స్లితిలో నేను నీకు కనిపిస్తేనే గుండె. పగలిపోతుందని తెలుసు. అసలు కనిపించకుండా ఉంటే పుట్టెడు శోకంతో కుంగిపోతావని తెలుసు, అందుకే ఈ 'రెణ్నాళ్ళూ నికు దూరదూరంగా వున్నాను. ఇప్పుడు నీ కేకవిని ఉండబట్టలేక పరు గెత్తుకొచ్చాను. సరళా! యింకా నాకళ్ళకు ఆ యుద్దవాతా వరణమే కనిపిస్తోంది, ఆ విమానాల దాడులు, ఆ పటాన్‌ టాంకులు, ఆ మిషన్‌గన్‌ల మోతలు, బాంబులు సేలిన చప్పుళ్ళు, అస్నివర్షం, క్షతగాత్రుల హాహాకారాలు, మార్చ్‌ హెచ్చ రికలు.....అదుగో......అచంచలదీక్షతో. పోరాడుతున్నాం. సేబర్‌ జెట్టుల్ని కూలుస్తున్నాం. శత్రువుల ఫటానన్‌ టాంకులు బద్దలయి. పోతున్నాయి. మారెండు పక్కలా తుపాకిగుండ్లు దూసుకొస్తున్నాయి, అయినా మేము వెనుకంజ వేయలేదు, హఠాత్తుగా సైనుంచి బాంబులవర్షం, అంతే- ఆ తరువాత ఏం జరిగిందో నాకు తెలియదు, కళ్ళు తెరచి చూసేసరికి ఆస్పత్రిలో ఉన్నాను, ఒక కన్నూ, ఒక కాలూ పోయిందన్నారు. అప్పుడు నువ్వు గుర్తుకు వచ్చావు సరళా! ఈ అనాకారితనంతో నీదగ్గరికి రావడానికి మనసొప్పలేదు. +అయిన్నా,,

సరళ: ఏమండీ! అంతమాట అనకండి, మీరు అవిటివారు కారు, దేశాన్ని చక్కదిద్దే విరసైనికులు, మీ కన్నుపోయింది, అయినా దేశం ఈనాడు రెండు కళ్ళతో

27ద్‌ డ్వ్యాసి.నారాయ ణరెడ్డ సమగ్ర సాహిత్యం చూడగలుగుతున్నది. మీ కాలు పోయింది, అయినా దేశం రెండుకాళ్ళతో అకుంఠితంగా నడవగలుగుతుంది. మీ రూపం మారిపోయింది. అయినా దేశచర్మితలో మ శౌర్య స్వరూపం సరికొత్తవన్నెలు దిద్దుకున్నది. నాకదే చాలు, తల్లి: అవునా నాయనా! నీవు తిరిగి వచ్చావు, మా.కదే పదివేలు, నౌకరు; అవునత్తయ్యా! సరళలాగా అందరు (స్రీలూ ఆత్మస్ట్రైర్యం కలిగివుంటే సమరరంగంలో దూకే వీరయోధులకు కొరత వుండదు. మనదేశం విజయలక్ష్మిని చేపట్టినందుకు ఎంతగా _ గర్విస్తున్నానో సరళ నా గృహలక్ష్మి అయినందుకు అంతగా ఉప్పాంగి పోతున్నాను, (విరగీతం వినిపిస్తుంది) ఇదే ఇదే సం[కాంతి విజయెందిర వి(క్రాంతి! అంకురించె ప్రతి నుదుటా అరుణారుణ నవకాంతి [| ఇదే!! "ఈ రణం-. స్వర్షవంగధ్యాతిలో ఇంటింటా పచ్చతోరణం ఈ రణం నవభారత చరి[తలో కలకాలం గర్వకారణం 119611

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 276. రఘుపతి రాఘవ రాజారాం నేపథ్యగీతం ఒక రాముడు పుట్టినరోజు ఒక రహేము పుట్టినరోజూ బాపూ! వ్యాఖ్యాత; ఈనాడు గాంధీజయంతి. మహాత్ముడు పుట్టినరోజున మానవ జాతి ఎత్తుతున్న వైజయంతి. గాంధీజీ ఒక విశిష్టవ్యక్తి, అంతేకాదు, మామూలు నూలుపోగుతో మత్తగజాన్ని బంధించిన మహత్రరశక్తి: మట్టిని మాణిక్యంగా తీర్చిదిద్ది హరిణాన్ని తురంగంగా కదను తొక్కించి, శప్తంగ్నా నిర్హిప్తంగా పడివున్న బానిసజాతిని నలరూపంలో దావానలరూపం౦లో (పజ్వలింపజేసిన జాజల్య మానమీూర్తిి, అది 1869 అక్టోబరు 2వ తేది. స్థలం గుజరాతు

ల్‌ డాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం ర్యాష్టంలో పోర్‌బందరు, దానికి మరోపేరు, “సుదామపురి" అక్కడ (ప్రభవించిన ఒక పసికందు, మోహన్‌దాస్‌ కరంచంద్‌ గాంధీ- దాస్యభారంతో తలవంచుకున్న స్వజాతికి. _ ఊతగా పడిత (పజానే తగా, భారతభాగ్యవిధాతగా రూపొందడం మన సుకృతం. ఆ మహాత్ముడు పుట్టిన నేలలో, ఆ మహనీయుడు పేల్చినగాలిలో జీవించడం సమస్త భారతీయుల సౌభాగ్యం, నేపధ్యగీతం: చావులేని పుట్టుకలేని దాస్యంలో విలవిలలాడే ధర్మం తొడగొట్టిన రోజు [1 బాపూ!!! (ఒక మసీదు ముందు హిందువుల పెండ్లి వూరేగింపు, మేళతాళాలు, నమాజు వినిపిస్తున్న వాతావరణం.) ఒకడు! ఆపండి! మి మేళతాళాలాపండి. రెండవవాడు: ఏ6 ఎందుకాపాలి? ఒకడు: మీరు వెళుతున్నది మసీదుముందునుంచని తెలియదూ? రెండవ; తెలుసు. మేము వెళుతున్నది నడిబజారని కూడా ఒకడు: ఒకవైపు నమాజు జరుగుతూంటే మేళతాళాలతో ఊరేగింపు జరపటం నమాజుకు భంగం కలిగిస్తుందని

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 2/రీ

రెండవి మాది 'పెళ్ళివూరేగింపు. మం౦గళవాద్యాలు ఆపడం మా ఉత్సవానికీ ఉత్సాహానికి భంగకరమని నికు తెలియదా!

ఒకడు: మాటలతో వినేట్టులేరు.

రెండవ: మంత్రాలతో చింతకాయలు రాలేటట్టులేవు.

ఒకడు: ఆపుతారా లేదా మీ వాద్యఘోష

రెండవ: చాలించు నీ కంరశోష

ఒకడు: మా మతానికే అడ్డాస్తున్నారు జ్మాగత్త,

రెండవ: మా అభిమతాన్ని ఎదిరిస్తున్నారు జ్మాగత్త

ఒకడు: ఖబర్జార్‌ కాచుకో,

రెండవ; ఖబర్గార్‌, చూసుకో. (బెదిరింపులు, హుంకరింపులు, పోట్టాటలు, కోలాహలం, విటిమధ్య ఒక వృద్దుడి కంరస్వరం,)

వృద్దుడు: ఆగండి ! ఆగండి! మీ పోట్లాట ఆపండి. మిరు చేస్తున్నదేమిటో ఒక్కసారి ఆలోచించండి. మసీదులో నమాజుచేసినా, మందిరంలో పూజలు చేసినా ఎందుకు చేస్తున్నారో, ఎవరిని ఉద్దేశించి చేస్తున్నారో ఒక్కసారి మననం చెసుకో,డి. దురహంకారాల పొరలు కమ్మిన దృష్టిని మానేసి జ్ఞాననేత్రం విష్టి చూడండి. గోవుల వన్నెలు వేరైనా పితికేపాలు ఒకటె. దెవుని పర్లు ఎన్నైనా దైవస్యరూపం ఒకటే. అల్హా అని పిలిచినా జీసస్‌ అని తలచినా, హరేరామ్‌ అని కొలిచినా అన్ని పిలుపులకూ, అన్ని తలపులకూ మూలం ఒకే ఒక్క దైవం. ఇది తెలియకే కదా మి కదనం. ఇది విస్మరించడంవల్లనే కదా మీ కల్గోలం. మంచితనం కోల్పోయిన మతం మతం కాదు. సహనంలేని మానవత మానవత కాదు. అప్పుడ మరచిపోయారా జాతిపిత సందేశాన్ని.

279 వస్‌. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర .సాహాత్యం (దూరాన వినిపస్తుంది) “రఘుప తి రాఘవ రాజారాం పతిత పావన సీతారాం ఈశ్వర్‌ అల్లా తేరేనాం సబ్‌కో సన్మతి దేభగవాన్‌.. నేపథ్యగీతం కుత్తితాల కులమతాల కోటలు పడగొట్టినరోజు చురకత్తుల గుండెల్లోన చిరునవ్వులు మెట్టినరోజు దొరలకు శిరసాగ్గనిరోజు మరలకు మనసివ్వనిరోజు చరఖాతో భారతమాతకు పరువును నిలబెట్టినరోజు బాపూ! ఒక వ్యక్తి: తెల్లదొరతనం నశించాలంటే. మిల్టుగుడ్డలను బహిష్కరించాలి. రెండవ వ్యక్తి: ఆశ్చర్యంగా వుందే! మిల్టుగుడ్డలకూ, తెల్లదొరతనానిక ఏమి సంబంధం? ఒక వ్యక్తి: _ అదే యిన్నాళ్ళుగా మనం తెలుసుకోని రహహ్యం, తెల్లదొరలు మనల్ని రాజకీయంగానేకాదు. ఆర్థికంగానూ బానిసలుగా మార్చేశారు. మరలు నడవందే మన బతుకులు నడవకుండా చెశారు యంతాల

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 080 ఉక్కుపంజరాలలో మన దేశీయతను బందీచేశారు. కట్టుకునేగుడ్డ కావాల న్నా వాళ్ళపై ఆధారపడిట్టు 'చేశారు, అందుక్తే మహాత్ముడు సందే శమందించాడు, స్వరాజ్య సాధనకు తొలిమెట్టు విదేశవస్తు బహీష్కారమని.

రెం.వ్య: బాగానేవుంది. మిల్టుగుడ్డలను బహిష్కరిస్తే ఏం కట్టుకొని జీవించాలి మనం?

ఒక వ్య; నేత బట్టలు. కట్టి, ఖద్దరు చేపట్టి.

రెం.వ్య; (వెటకారంగా) అయితే బూజుపట్టిన రాట్నాలను

బయటికి తీయమంటావు, మూలనున్న ముసలవ్వలకు

పని కల్పించమంటావు. అంతేనా!

ఒక వ్యః ముమ్మాటికీ అంతే. పదిహాస్తానిక్షి అన్నా పరమసత్యాన్ని (గహించావు. తరతరాలుగా యుగయుగాలుగా భరతజాతి పరువును నిలబెట్టింది, మనల్ని బతికించి బట్ట క్‌ ట్టించింది రాట్నామే ॥ రాట్నంమిద త్‌ే ఒక్కొక్క నూలుపోగుల్‌ పరమాత్ముని స్వరూపాన్ని దర్శించాడు మహాత్ముడు. మనం ఆ ర్రికంగా స్వయంపోషకంగా వుండాలంటే, తెల్లదొరల పెత్తనాన్ని దింసివేయాలంటే రాట్టుం చక్రాన్ని సుదర్శన చకంగా చేపట్టాలి. రాట్నం రముంకారంలో ఓంకారాన్ని పలికించాలి. కదురు కదలికత న్మిదితజాతిని మేల్కొల్పాలి. ఈ స్వదేశీ ఉద్యమంలో పన్నా పెద్దా, పడుచూ'! ముసలీ, ఆడామగా అనే తేడా లేకుండా అందరం పా ల్లొనాలి. అందరం నేతబట్టలు ధరించ్హి అందరం ఖద్దరు స్వీకరించి మానసత్వానికి పాదులువేయాలి. స్తౌహార్దానికి పునాదులు

ఒక కంఠం: విదేశవస్తువులను బహిష్కరి ంచంషి,

2851 డాసి: నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం: ర0,క0ఠం; మిల్టుగుడ్డలను తగలెయ్యండి, మూ. కంఠం! స్వదేశీ వస్తాలను ధరించండి. భారత్‌ మాతాకీ జై, (జనం కోలాహలం, స్వదాద్వా నినాదాలు) ఒక కంఠం: ఇక పరిపాలన భరించలేం. రెం, కంఠం: ఈ ఇనుప సంకెళ్ళను ఇంకా సహించలేం. మూ, కంఠం: క్విట్‌ ఇండియా: నినాదం మన తారకమం(త్రం, నా, కంఠం; ఇదే మహాతు గడందించిన సందేశం, ఒక క0: తెల్లదొ రల దురహంకారం పెచ్చుపెరిగిపోతున్నది. 'రె.కం:, పాశవికళక్తులకు పట్టపగ్గాలు లేకుండా పోతున్నాయి. మూ,కం; గాంధీజీని బంధించారు. నా. కం: నెహూజీని నిర్బంధించారు. ఐ,క౦0; ఎందరెందరో స్వాతం[త్యఎరులను జైల్లో వేశారు, ఒ. కం; కాళ్ళకు సంకెళ్ళు వేశారు, రం.క0; నోళ్ళకు. తాళాలు వేశారు, . మూ.కం! ఐనా భారతాత్మ ఏనాటికీ బందీకాదు. స్వాతంత్యకాంక్ష "రెం.కం.! ప్రభుత్వ నిషేధాజ్ఞలు (ప్రజావాహినిని అరికట్టలేవు. మూ.కం.! అహింసాత్మకశక్తులను దౌర్జన్యశక్తులు ప్రతిఘటించలేవు. పదండి! పదండి! ముందుకు సాగండి!

గీతం

స తం (త "భార త ల్సి రుల్డా రా

స్వరాజ్య సంగరధీరుల్లారా

వెల్లువలై మునుదూకండి

తెల్లదొరల తరిమేయండి.

వందేమాతరం వందేమాతరం

వందేమాతరం వందేమాతరం స్వతం[త! వీరశివాజీ సంకల్పంలో

వెల్తువదూకిన పౌరుషంలో

రూన్సీలక్ష్మి సము ద్యమంలో

సలసలకాగిన శౌర్యరసంలో

నరనరాలలో తరగలెత్తగా

స్వరాజ్య సమరం జరపండి

అహీంసయే వ[జాయుధమ్ముగా మహోద్యమమ్మును నడపండి స్వతం[త! సమస్తజగతికి దీపికయై

స్వజాతి వెలిగెను ఒకనాడు

విజాతీయ పరిపాలనలో

'వెలవెలబోయెను. ఈనాడు

వెలవెలబోయిన జాతివైభవం

వెలిగించడమే మనధర్మం

విలవిలలాడిన మాతృగౌరవం

నిలవడమే మన కర్తవ్యం ॥స్వతం(త!|

283 డొసి, నారాయణరెడ్డి 'సమ(గ్ర సాహిత్యం (అళ్ళద ళం డెక్కల చప్పుడు) అధికారి: డిస్పర్స్‌- (పాట వినబడుతూనే ఉంటుంది) అధికారి! డిస్పర్స్‌- (ఊరేగింపు సమీపిస్తుంది)

అధికారి! నిషధాజ్ఞలు అమల్లో వున్నాయని తెలియదా?

1 కంఠం: బాగా తెలుసు

అధికారి? చట్టాన్ని ధిక్కరిస్తే పర్యవసానం ఏమౌతుందో తేలుసా?

250; బాగా తెలుసు, పశుబలం విజ్బంభిస్తుందని తెలుసు. ఇనుపలారీలు తాండవిస్తాయని తెలుసు, మరతుపాకులు మంటలు గక్కుతాయని తెలుసు, అమాయకులైన సత్యాగ్రహుల _ రక్తధారలత్‌ పుడమితల్లి ఒడి తడిసిపోతుందని తెలుసు.

అధికారి! ఆ6..అయితే తెలిసి తెలిసి ఎందుకు ధిక్కరిస్తున్నారు

1 5కం.! అదే మా గమ్యం, అదే మా లక్ష్యం. అదే క్విట్‌ ఇండియా నినాదానికి మూలస్యూతం,

అధికారి! చివరినారిగా హెచ్చరిస్తున్నా ఉపన్వాసాలు కట్టిపెట్టి ఊరేగింపు చాలిస్తారా లేదా?

3 కం: చోలించం, మీ బెదిరింపులకు చలించం.

2 కం: కొనవూపిరితో గుంజుకుచస్తున్న (బిటిషు సామాజ్యాన్ని మా పాలిమేరలనుంచి తరిమికొట్టేదాకా వ్మిశమించం. =

2,3,4కం.: జై

150: భారత్‌ మాతాకీ

23,450: చై.

అన్న .కంఠాలు; మహాతా గాంధీకీ జై

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 284 కాళిదాసు పునరాగమనం వ్యాఖ్యాత: “గుత్తులుగ [వ్రేలాడు గోస్తనుల చందాన నింగి పందిరొపైన నీరదమ్ములు (వేల కాళిదాసు హఠాత్తుగా నాకు కనిపించు తిన్నగా మేఘసందేశమ్ము వినిపించు.” కాళిదాసు; “కళ్చిత్కాంతా విరహగురుణా స్వాధికారాత్రమత్తః శాపే నాస్తంగమిత మహిమా వర్షభోగ్యేణ భర్తుః, స్నిగ్రద్చాయాతరుషు వసతిం రామగిర్యాశమేషు.. వ్యాఖ్యా: ఏమిచిత్రం.”నిజంగానే ఎవరో మేఘసందేశం వినిపిస్తున్నారు. కాళిదాసు: “తస్మిన్నదౌ కతిచిదబలా విప్రయుక్తస్తకామీ నీత్యామాసాన్‌ కనకవలయ(భంశరిక్షపకోస్ట్రః ఆషాఢస్య ప్రథమదివసే మేఘమాత్తిష్టసానుం వప్ర[్రీడా పరిణతగజ ప్రేక్షణీయం దదర్శ." వ్యాఖ్యాః ఆ ఎవరిదా కంఠం, ఆ స్వరంలో ఎంత నిండుదనం, ఆ మధురస్వరం నాలోని అనుభూతులకు రెక్కలు తొడుగుతున్నది. నన్ను చిత్రకూటంవైపు నడిపిస్తున్నది,

285 డాసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం: కాదు అంబరచుంబి శిఖరాలమీదికి -- పృథ్వికి మానదండమైన హిమాచలర మీదికి. ఎవరాతడు? రత్నస్టగితమైన గిరిశ్చంగంపైన కూర్చున్నాడు. ఆ కనులలో నిశ్చలత్వం తపస్సుచేస్తున్నది. ఆ ముఖంలో (బహ్మతేజస్సు మందహాసం చేస్తున్నది. ఎవరాతడు? యక్షుడా? కాదేమో! కాళిదాసా? అవునవును, కాళిదాసే, ముమ్మాటికీ కాళిదాసే,

/ (ఉరుము, కాళిదాసు: “జాతం వంశే. భువనవిదితే పుష్కలావర్తకానాం.... ..... వ్యాఖ్యా! అహో! మహాకవి ఆషా ఢమేఘాన్ని ఎంత ఆపొ (యంగా

పలకరిస్తున్నాడు! మహాకవి మాటలు వినగానే మబ్బు

ఎంత వినయంగా ముడుచుకుపోయింది. తెల్లని శిఖరం మీద నిలిచిపోయిన ఆ మబ్బుతునక విరహిణి కపోలం మీది పుట్టుమచ్చులా ఉంది.

(మళ్ళీ ఉరుము) కాళి! “సంత సానాం త్వమసి శరణం... వ్యాఖ్యా; అదిగో! ఎవరా దంపతులు. దూరదూరాలలో నిల్ఫొని

వింటున్నారు, మహాకవి మాటలు విని ఆనందబాష్టాలు

రాలుస్తున్నారు, అలనాడు మహాకవి మబ్బుతో పంపిన సందేశం ఈ దంపతులదేనా? సందేహంలేదు. అలనాటి యక్షదంపతులే వీరు, ఏమో మాట్లాడుకుంటున్నారు, ఇక్కడ ఒదిగి వింటాను,

యక్షుడు: (ప్రియా! బీటలు వారిన మన హృదయాలలో జీవనాన్ని వర్షించిన మహాకవి కాళిదాసు, చూస్తున్నావా?

యక్షి: చూడడమే కాదు (ప్రియా! వింటున్నాను, మళ్ళి యిన్నాళ్ళకు మహాకవి. మబ్బును పలకరించాడు,

నారాయణరెడ్డి 'నాటీకలు 286 -ఈనాడాతడు ఏవరికి సందేశం పంపిస్తాడో? యక్షుడు: నిజమే చెలీ! ఈనాడు ఏ వియోగుల తపస్సు ఫలించనున్నదో? దివ్యభారతీ చరణాలకు ఏ సరికొత్త కావ్యం స్వర్షనూపురం కానున్నదో? మహాకవిని మళ్ళీ దర్శించుకోవడంమన మహాభాగ్యం, ఆయన నవసందే శాన్న మనసారా విందాం, (ఉరుము కాళి: "మేఘుడా! ఎంతకాలమైనదయ్యా నిన్ను పలకరించి, అలనాడు ఒకానొక వియోగి కన్నీటి సిరాతో నీ గుండెమీద అక్షరాలు. (వ్రాశాను, నాడు నీవొక [ప్రమలేఖ వయ్యావు, ఇన్నేళ్ళ తర్వాత నితో ఇంకొక సందేశం పంపించాలనుకుంటున్నాను. వింటావు కదూ, (ఉరుము సన్నగా కొంచెం దగ్గరగా కూరో, గీతం కాళి ౩ నవసందేశమ్మును వింటావా! నయనమ్ములు చెమ్మగిల్లిపోవ [!నవ!! చివికిన గుండెలవాలిటి నవజీవనదాతవు ప్రతిఫలమ్ము కోరకనే పయనించే. దూతవు !!నవ!! మధురబాధలను తెలిపే

287 డ్కాసి, నారాయణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం

(పణయవార్తలను. పంపే

దినములు కావయ్యా |! నవ!! తన నీడను గని తానే

తడబడేటి కాలమ్మది

తన హృదయమ్మును తానే

అనుమానించే యుగమిది!! నవ!

సుమపరీమళాలతోడ

ఘుమఘుమలాడే వాయువు

పసాగలతోడ "సగలతోడ

భుగభుగ మండినదయ్యూ !నవ!!

కత్తుల ఒడిలో లో కం

రూపు మార్చుకొంటున్నది |1నవ!!

ఇన్నినాళ్ళుగా పెరిగిన

ఈ విశాల భూగోళం

పరమాణువు పిడికిలిలో

బందియై పడియున్నది, !!నవ!!

జగమంతా శాంతిసుధలు,,..కురిసిపో

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 288 'స్నేహబీజమంకురించగా (ప్రమలు ఫలియించగా జసేదలు సుఖీియించగా (వర్షం కురుస్తుంది) వ్యాఖ్యా: ధన్యోస్మి, విజ్ఞానం వెరితలలు వేస్తున్న లోకానికి మహాకవి సందేశం వెన్నుచరుపు, అసూయలతో ఉడికిపోతున్న జగత్తుకు అమృతాభిషేకం, కవివాణి అనశ్శరం. అది. ప్రతియుగంలో ఒక కొత్తగొంతుకతొ వినిపిస్తుంది. అది ఎంత సనాతనమో, అంత వినూతనం, నింగిలో మేఘాలున్నంతకాలం కాళిదాసుంటాడు. "'మేఘమే కాళిదాసు, కాళిదాసే మేఘం,

2రీ9 చూసె న్నా రాయణరెడ్డ సమ్మగ 'సాహిత్యం ల లం కష ౧7 హరిచరణదాసి మరా బృందగీతం మీరా చరితమ్మును విన్నారా? |ప్రేమసుధా ధారలు హృదయాల జాలువార' !1మీరా!! పసితనమ్మునందే = లైరు "పైట వేయుముందే వెన్నుని తన పతిగా భా వించె వలపుమీర 1|మీరా!| రాచవారి వంగడాన రతనమ్ముల మేడలోన తా జనించి గోపాలుని తలచెను మనసార |మీరా]! (శోభన గృహం) వాసంతి; దేవిగారూ! మీరా; (మౌనం

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 290

వాసంతి; మీరాదేవిగారూ. ఏమిటో విచారంగా ఉన్నారు. శోభనగ్యహంలో గూడా ఈ ఆలోచనలేమిటమ్మా,

మీరా: వాసంతీ! శోభనగృహమూ, పూజామందిరమూ నాకు ఒకటిగానే కనిపిస్తున్నాయే,

వాసంతి! ఏమిటమ్మా యిది, తొలిసారిగా. మీరీ 'కేళలీిమందిరంలో కాలు మోపారు. ఈనాడు మీ జీవితంలో సరికొత్త వసంతం తొంగిచూస్తున్నది. సిగ్గు బరువుతో వలపు దొంతరలతో ఉక్కిరి బిక్కిరి కావాలిగాని ఊరికే దిక్కులు చూస్తూ కూర్చుంటారా?

మీరా; వాసంతీ! నేనెవరికోసం దిక్కులు చూస్తున్నానో నీకేమి తెలుసునే,

వాసంతి; 'ప్రభువుగారి కోసమేకదా?

మీరా; బానే. నా ప్రభువుకోసమేనే, సిగలో నెమలి ఫించంతో, చేతిలో చిన్నారి వేణువుతో, చిరునవ్వు వెన్నెల తోనా (ప్రభువు వస్తాడే వాసంతీ, నా నందకిశోరుడు వస్తాడే.

వాసంతి: చఛచాలునమ్మా చాలు, మీ (ప్రభువంటే అతనేనా? ఈ మాటలే రాజుగారు. వింటే ఎంత అఘాయిత్యం జరుగుతుందొ ఊహించావమ్మా? అమ్మా రాణాగారు రాగానే. వేలిముసుగు సవరించుకొని, అల్లనల్లన అడుగులు వేసి, వారికి. అత్తరుపూసి, ప న్నీరు చిలిక్తి వారి పాదాల చెంత ని ల్సోవాల మ్మా. అప్పుడూ ఇలాగే అన్నారా

కొాంపలంటుకుపోతాయి. రాణాగారసలే కోపిష్టి

మీరా; 'హు( మురళీలోలుని మధురగానంతో పరవశించే ఈ దాసికి ఒకరి కోపతాపాలతో (ప్రమేయమేమిటే?

వాసంతి! (భయంగా) అమ్మా, మీ మాటలు వింటుంటే నాకు భయం వేస్తున్నది, (తలుపు చప్పుడు) అడుగో -

201 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం రాణాగారు. వస్తున్నారు. జ్మాగత్త. నేను చెప్పినట్టు మెదులుకోండి. వస్తాను.

మీరా: (దీనంగా) వాసంతీ - వాసంతీ

(రాణా అడుగుల చప్పుడు)

రాణా; మీరా - ఇటు, ఊ( చూడవూ? ఈ చంద్రబింబం మబ్బుచాటున ఎంతసేపుంటుంది. ఇటు చూడు మిరా; ఏదీ - ఒక్కమాటు చూసి. పిండివెన్నెల కురిపించు.

మీరా; (చకితయై) ఆ మీరా? ఏడీ నా మురళీధరుడు, కృష్ణా! ఎక్కడున్నావయ్యాః అస్తమానమూ యమునాతీరంలోనే ఉంటావా? ఇసుకతిన్నెలు తపు ఇ ళ్ళంటే నీకిష్ట్ణంలేదా?

రాణా; మీరా - ఎవరితో మాట్లాడుతున్నావు? నేను నీ (ప్రభువును, రాణాను, తొలిరాతే నీకీ కలవరమేమిటి? ఇదిగో ఈ 'పాన్సుమీద అరమోడ్పు కనులతో మనవైపే చూస్తున్న ఆ మల్లెపూలను చూడు- అవేమనుకుంటున్నాయో: తెలుసా?

మీరా। జానౌను, ఆ మల్లెపూలు ఏమో. అనుకుంటున్నాయి, గోపకిశోరుని పాదాలకింద తమ తనువుల్ని పరచుకొని ధన్యమై పోవాలని అనుకుంటున్నాయి.

రాణా; మీరా - ఏమిటీ వెర్రిమొ[రి ఊహలు. నీ కృష్ణభక్తికి వేళాపాళా లేదా? శ్రీకృష్ణుడు నీ యిష్టదేవత కావచ్చు - అంతమా(తాన శయనమందిరంలో గూడా. అతన్న స్మరించాలా? (గంభీరంగా) మీరా - మల్లెపూవులాంట నీ తనువును మట్టిపాలు చేసు కుంటావా? పాలతరగలా మిసమిసలాడుతున్న నీ యౌవనాన్ని పారబోసుకుంటావా? ఇప్పటికైనా ఈ వ్మెరిచేష్టలు మానుకుని ఈ పాన్సుమిదికిరా...రా,

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 292

మీరా: కృష్ణా!ఈ 'ప్రభువుగారేమంటున్నారో వింటున్నావా? = నన్ను పరీక్షిస్తున్నావా స్వామి? నన్నిలా ఒంటరిగా విడిచి ప్రభూ, కృష్ణా - గోపకిశోరా,

రాణా; (కోపంగా) కృష్ణా - కృష్ణా, ఏడ్రీ నీ శ్రీకృష్ణుడు? ఇదంతా ని నాటకం, నన్ను మోసపుచ్చడానికే ఈ పన్నాగం. పడకగదిని భజనమందిరంగా మార్చేస్తున్నావు. మీరా! మరిగిపోతున్న నన్ను మరీ. ఉడీకించకు, మనసు స్వాధీనంలోకి -తెచ్చుకో, నీ వ్యక్తిత్వమేమిటో - హోదా ఏమిటో తెలుసుకో, కళ్లయెదుట [ప్రాణేశ్వరుడుండగా కనిపించనివాని కోసం అంగలార్భకు, రా - నా

బాహుపంజరంలో ఒదిగిపో (ప్రియా,

మీరా: నందకిశోరా! ఎన్ని మాటలు వినవలసివస్తుందయ్యా, కృష్ణా! నివు విహరించే బృందావనంలో నేనొక చెట్టునో - పుట్టనో అయిపోతే. ఎంత బాగుండేది. ఈ మానవజీవితాన్ని ఎన్నాళ్ళు మోస్తూ ఉండాలి ప్రభూ,

రాణా; (ఉదే కంతా) మిరా! నా సహనాన్ని 'పరీక్షిస్తున్నావా? హు( ఇంతింతకు ని వెరి ముదిరిపోతున్నది. జ్మాగత్త,

మీరా; కృష్ణా! బృందావిహారీ.

రాణా: మీరా -నన్ను రెచ్చగొడుతున్నావు సుమా,

మీరా: (గొంతెత్తి కృష్ణా కృష్ణా

రాణా; (కర్కశంగా) నోరుమూయ్‌. - (థెళ్ళున చెంపదేబ్బ కొడతాడు)

(హుటాహుటిగా నడిచిపోతాడు)

293 డాస్‌. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహీత్యం మీడా! (గద్గదస్వరంతో) కృష్ణా - ఎంత రాతిగుండె నీది, ఈ చరణదాసి హృదయం ముక్కచెక్కలవుతూ. ఉంటే చూస్తూ ఊరుకుంటావా? ఈ యెకాంతాన్ని భరించలేను స్వామీ, రావయ్యా రా. నీ అడుగుల సవ్వడి వినిపించకుండా ఉంటే ఏ విషమోత్రాగి చనిపోతాను. (వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తుంది- మురళీగానం వినిపిస్తుంది.) మరా? గీతం కృష్ణా! కృష్ణా! నాది మల్లెపూవువంటి నాణమైన మేనట రారా నీ చరణమ్ముల రాలిపోదు నేనిట [| కృష్ణా!! నీవులేని నాదు (బ్రతుకు. నిజముగనే పెనుయెడారి కరుణామృత మొలకబోసి కావుము నీ చరణదాసి కృష్ణా! ఉనికిలేనివాడవంట - కనిపించనివాడవంట కన్నులున్న వారికొరకు కలవుమింట కలవుయింట కృష్ణా! “కృష్ణా! (ఆశ్చర్యంగా) ఈనాటికి పాదదాసిమీద దయగల్తిగిందా? రా: స్వామీ. కూచో, యమునాతీరంలో ఇసుక రాపిడికి కసుగందిపోయిన నీ అరికాళ్ళను నిమురుతాను,.. ..ఆ( ఎంత చిక్కిపోయావు (ప్రభూ, నీ ముంజేతి కంకణం అలా జారిపోతున్నదే. 'నెమిలిపింఛం అలా వాలిపోయిందే. (రాణా అడుగుల చప్పుడు) మీరా; (ప్రాణపతీ! నిత్యమూ నీవిలాగే వస్తూవుండాలి, నిన్ను

నారాయణరెడ్డీ నాటికలు 29్వ

పన్నీట జలకమాడించి, కస్తూరినామం దిద్ది, నెమిలిపింఛం తురాయిగా. తురిమి జగన్మోహనమూర్తిగా అలంకరిస్తాను. ఆ6 అప్పుడే వెళుతావా? మళ్ళీ ఎప్పుడు వస్తావో (ప్రభూ: నీకోసం వెయ్యికళ్ళతో ఎదురుచూస్తుంటాను,

రాణా: (బయటినుంచి) ఆలఎవడే ఆ (ప్రాణపతి? కృష్ణభక్తి ముసుగులో ఇంతకు తెగించిందా' ఈ కులపాంసని? వీడెలా తప్పించుకుపోతాడో చూస్తాను. ఎవరక్కడ --ఈ గదిచుట్టూ కాపలా ఉండండి,

రాణా: ఒరే = మీరిద్దరూ ఇటురండి (భటులు వస్తారు)

రాణా: మీరా-మీరా-తలుపుతీయి, ఊ( తలుపుతీయి, (లోపలినుంచి కృష్టా అన్న ఆ లాపన ఉ చ్చ న్దా యిలో వినిపిస్తుంది. బయట తలుపులు బాదిన చప్పుడు)

రాణా! సంగీతానికి చింతకాయలు రాలవు. ఒరేయ్‌ -ఈ తలుపును బద్దలు కొట్టండి. ఊ6

(తలుపులు పగిలిన చప్పుడు)

మీరా! (ప్రభూ, ఏమిటిదంతా?

రాణా; నా అజ్ఞానానికి పరాకాష్ట ని అంతర్నాటకానికి భరతవాక 10.

మీరా; కృష్ణా. కృష్ణా. కత్తిపోటులైనా భరింపవచ్చుగాని కఠినవాక్యాలెలా సహింపను స్వామీ.

రాణా; ఛీఛీ పాతకీ. ఇంకా యేమెరుగనట్టు వేదాంతం పలుకుతున్నావా? పిల్లి కళ్లు మూసుకొని పాలు తాగుతూ లోకమంతా అలాగే అనుకుంటుందట, నీ బండారం బయటపడే కాలం వచ్చింది. ఎవడా ('ప్రాణపతి, ఊం వాట్లో ఎక్కడ దాచావు? చూపించు, లేకపోతే నీ [ప్రాణాలు

295 డాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం మీరా! హరిహరీ, ఇంతసేపు నాతో 'మాట్టాడింది నీవేనంటే ఈ లోకంనమ్ముతుందా కృష్ణా రాణా: మూర్భురాలా! ఇంతసేపు నీతో మాట్టాడింది కృష్ణుడా?హు6 ఎ౦త చిత్రంగా ఉంది నీ సమాధానం, అయితే చూపించు. ని కృష్ణుణ్ని. నీ సాధ్యీత్యమిప్పుడే బయటపడుతుంది.. మీరా; ఎంత వింతకోరిక. నా కృష్ణుడందరికీ కనిపిస్తాడా. ఇడుగో, నా మనోమందిరంలో (ప్రసన్నమూర్తియె వేణువు వాయిస్తున్నాడు. నా కళ్ళలోకి తాంగిచూడండి, మురళీధరుడు కనిపిస్తాడు, రాణా; అక్కరలేదు. నీ కళ్లలో ఏముందో తెలుసుకోలేని అజ్ఞానులం కాము. నీలో నిజంగా కృష్ణుడే నిండివుంటే నే వేసిన శిక్షను భరిస్తావా? మీరా; అవశ్యం. నా సార్వీత్యం నిరూపించడానికి నిప్పులో దూకమంటే దూకుతాను, రాణా; అంతదాకా యెందుకు? విషంతాగి బీర్లించుకో., ని పసబయట పడుతుంది. ఒరేయ్‌ పాతలొ విషం తీసుకురా, మీరా; నాలో కృష్ణతత్తమున్నంతవరకు విషం విషంకాదు, అమృతమై తీరుతుంది (ప్రభూ. రాణా; ఇదిగో --ఈ విషం తీసుకో, మీరా; మహాప్రసాదం -(గటగట తాగేస్తుంది) రాణా; (ఆశ్చర్యంగా) ఆ(మీరా - నికేమి కావడంలేదా? మీరా; ఏమవుతుంది (ప్రభూ హృదయం పవి(త్రంగా ఉంటే విషమేమి చేస్తుంది,

నారాయణరెడ్డి నాటికలు 296 రాణా: (పశ్చాత్తాపంతో) మీరా! ఇన్నాళ్ళు నిన్ను అపార్ధం చేసుకున్నాను. పరమపవి(తమైన నీ భక్తిభావాన్ని శంకించాను. నిన్ను నానాహింసలపాలు చేశాను మీరా. నీవు నిజంగా హరిచరణదాసివి, నేటినుండి నా భార్యవు కావు. "పరమభక్తురాలివిి మనస్సన్యాసీనివి. గీతం "మోవిచిగురుపై మురళిని మోపి మూగవైతివేలా కృష్ణా (మోగింపవదేలా కృష్ణై 1[మోవి!! ఈ. యమునానది ఈ బృందావని ని చిరుపాటకు వేచియు౦ండెరా తీయనైన సరళి - ఏదీ వాయించర మురళి |1[మోవి!! వేణువుపైనే విసుగు కలిగెనో బృంధావ నిపై (పేమ తొలగెనో ఈ నా గుండియ. వీణియపోలిక మలచుకొనుమురా కృష్ణా! పలికించుమురా కృష్ణా! 1[మోవి!!

అమరవీరుడు భగత్‌సింగ్‌ (బుర్రకథ)

ప్రథమ ముద్రణ: 1982 ద్వితీయ ముద్రణ: మార్చి 2001

299 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం

వినరా భారత వీరకుమారా విస్తవ నవగీతం

భరత జాతినే ఉప్పాంగించిన భగత్‌సింగ్‌ చరితం 1!తందా!!

అది. - 'ఆంగ్ర సా([మాజ్యమత్తేభం. తిరుగాడుతున్న కాలం

ఆ తొక్కిడిల్‌ మన భరతజాతి బిక్కుబిక్కుమన్న కాలం

|! వినరా!

అవి రౌలత్‌ చ ట్టాల రోజులు - సై

రక్కసి చటట్రాల రోజులు - ||

నోరెత్తితే నోటికి తాళం-' ||

చేయెత్తితే చేతికి సంకెల- ||

కాదంటే కత్తుల బోను- ||

కాకుంటే కాల్పుల హోరు-ఆ ||

వెరి హోరుల్‌ తెల్లదొరతనం వ్యిరవీగెనారా 1!వినరా భారత! వచనం: ఆ పరిస్థితుల్లో

ఎక్కడ చూసిన చర్చలు చర్చలు

ఎక్కడ నిలిచిన గుంపులు గుంపులు

ఉక్కు చ్మటాల ధిక్కరించుతూ.

జాతి పౌరుషం భుగభుగమంటూ' రగిలిందా

జలియన్‌వాలాబాగ్‌లోకి తరలిందా!! 1] జాతిపౌరుషం!!

అమరవీరుడు భగత్‌సింగ్‌ 300 వచనం: ఆ ప్రజా సమూహాన్ని చూసి కళ్ళుమండిన డయ్యర్‌! రెచ్చిపోయి తెగ ఉరిమాడయ్యో (తందానా తందాన తందన!! పిచ్చికుక్కలా అరిచాడయ్యో || చెక్కుచెదరకా నిలిచిన సభపై " || పిచ్చిగ కాల్పులు జరిపాడయ్యో || గుండ్లదెబ్బతో కూలినవాళ్ళు || గుండెలు రెండుగ చీలినవాళ్ళు | కాళ్ళు తెగి అల్హ్టాడినవాళ్ళు || తలలు పగిలి తల్లడిల్లిన వాళ్ళు || కొనవూపిరితో విలవిలలాడుతు. || కురిసిన నెత్తుట గిలగిల లాడుతు || భరతమాతకూ జేజేలంటూ (ప్రాణాలొదిలారా! ఆపిన ఆగని పోరాటానికి ఊపిరు లూదొరా! |! వినరా! జలియన్‌ వాలాబాగ్‌ ఉదంతం జాతిని ఊపింది - భళాభళి 1! వినరా భారత విరకుమారా భగత్‌సింగు చరితం! పల్లెపల్లెలో నగరి నగరిలో వెల్టువదూకింది - భళాభళి || స్వరాజ్య సిద్దికి సమస్త జాతి (ప్రతిజ్ఞ పట్టంది - భళాభళి ||

వచనం ఆ రోజుల్లో లాహోరులో ఉప్పాంగిపోతున్న ఊరేగింపును చూసి; రగిలింది నెలవంక ఎగిరింది పసిబీింక గాం(డించె పులిబిడ్డ గర్జించె కొదమసింగం ఎవరబ్బా ఆ బాలచంద్రుడు - ఎవ రెవరబ్బా ఆ ఉదయసూర్వుడు 1 ఎఐవరబ్యా ఆబాలచం[ద్రుడు!! వచనం; ఎవరు? ఎవరు? ఎవరోకాదు కొత్త ఉప్పెనల పొంగు ఆ పాంగే బాలవీరుడు భగత్‌సింగ్‌ సర్దారు తనయుడుగా. - భగత్‌సింగ్‌ సాందాలొ పుట్టాడయ్యా- || గదర్‌ విరుల త్యాగమార్గంలో || కర్తార్‌సింగ్‌ అడుగుజాడల్లో [| చిన్ననాడే స్వరాజ్యభావన మిన్నులంటీ మెరసిష్తోగా !మిన్నులంటీ మెరసీపోగా!] దొరతనంపై లేత హృదయం పొరలలో కసి అంటుకోగా కదిలాడు బాలవిరుడుగా = భగత్‌సెంగ్‌ కదం[తొక్కాకాంతి యోధుడుగా - భగత్‌సింగ్‌ |1కదిలాడు!! వచనం; సహాయ నిరాకరణోద్యమంలో స్వచ్చంద సేవకుడిగా చేసి మంత్రాలకు చింతకాయలు రాలవని మరీమరీ. తెలుసుకుని

అమరవీరుడు భగత్‌సింగ్‌ ఏ02

స్టాపించాడయ్యా భగత్‌సింగ్‌ - హిందుస్తాన్‌ సోషలిస్టు రిపబ్దిక్‌ సంఘాన్ను ౮ చంద్రశేఖర్‌ ' అజాద్‌ - రాజగురు సుఖదేవ్‌ - అజయ్‌ ఘోష్‌ - సన్హాలను తోడుగొని:

కత్తికికత్తే బదులని- సై

కక్షకు కక్షే తగునని- _ 1

బాంబులు తయారుచేసీ- |

బాకులు. గుప్పిట దూసీ-

తిరుగుబాటు: (ప్రకటించి- 11

దొరతనాన్ని వణికించి-. |

యువకుల సమిక్షరించాడా

నవతరాన్ని నడిపించాడా 1! భళానంటి భాయి తమ్ముడా!!

విష్ణవకారుల వీర చర్యలకు తందాన తందాన తందాన!

తెల్లదొరతనం వేళ్ళు కదలగా 11

కకోరి కుటకేసులో ||

కాకలు తీరిన ఉక్కు పిడుగులను |

రారప్రసాద్‌ను - రాజేర్మద్రున్ని |

రోషన్‌సింగ్‌ను - అస్బభ్‌ఉల్లాను 11

రాచరికం ఉరితిసిందా

రాక్షసకృత్యం జరిపిందా! 1! భళానంటి భాయి తము గడా

మేల్‌ భళానోయ్‌ దాదానా!!

"సైమన్‌ రాకకు నిరసనగా

జనసందోహం కదీలతెనుగా =

303 డొసి.. నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం

లజపతిరాయ్‌ తలపైనా - లా

రీల వర్షమే కురిసెనురా - 11 భళానంటిభాయి!

వ దెబ్బలతో పంజాబు కేసరి

అసువులు విడిన దుర్దశ కనుగొని

భగత్‌ భగ్గుమని మండాడా!

(ప్రతిన బూని గర్జించాడా || భళానంటిభాయి!! ఎక్కడ? ఎక్కడ? ఎక్కడ? ఎక్కడ?

ఎక్కడరా వాడెక్కడ. ఎక్కడ

ఆస్కాటెక్కడ? నాండర్సెక్కడ?

లజపతిరాయ్‌ని హతమార్శిన - సా

(మాజ్యవాదుల తాత్తులెక్కడ !లజపతిరాయ్‌ని॥ కుక్కచావు యుక తప్పదురా [భళానంటి భాయి! ఇక్కడ. దాక్కొని వున్నావుర ఓముష్కర సాండర్వూ)

అని; ఫటాఫటామని కాల్యాడూ! పౌరుషాన్ని కురిషించాడూ! [భళానంటి!!

అమరవీరుడు భగత్‌సింగ్‌ 304 వచనం: ఆ దెబ్బతో తెల్లదొరలు ఏమి జేశారు తందానతాన!! తెల్లబోయి చూడసాగారు. | పిల్లలను జెల్లలను సీమవైపు సాగనంపే- సీమవైపు సాగనంపి గుండెపగిలి లండన్‌కు గోడంతా విన్నవించి గోడంతా విన్నవించి దండునంతా కూడగట్టారా |! తందానచాన!! "మొండికేసి ముందుకురికారా 11 ఏడిఏడీ భగత్‌సింగూ ఏడీఏడీ చందశేఖర్‌ ఎక్కడెక్కడ రాజగురువని దిక్కుదిక్కుల ఉక్కులారీల్‌ తిప్పుకుంటూ తట్టుకుంటూ వెతికి వెతెకీ విసిగి విసిగీ కంటపడిన క్రాంతి శక్తులను |! తందానతాన!! ఫైదులోపల పడదోసి నారయ్యో (| వచనం: ఒక వైపు మీరబ్‌ కుట్ర కేసు సేరిట కమ్యూనిస్టులను - కార్మిక నాయకులను నిర్చంధిస్తూ! మరోవైపు పార్లమెంటులో కార్మిక హక్కులను నేలరాసే కటిక చట్టాన్ని (పవేశపెడుతూన్లు తెల్లదొరల దమననితికి తిరగబడిన ఒక మెరుపు చేయి పిడుగులాంటి బాంబు విసరగా;

30ద్‌ డ్వసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం ధణధణధణ ధణేల్‌ ధణేల్‌ దద్దరిల్లై భవనం [[సంగరరంగ విహారా ధీరాశాతవ సంహర॥! విలవిల లాడుతు గజగజ వణుకుతు చెలించె రాచరికం | అలజడి పుట్టి చమటలుపట్టి - ఆవురుమన్నారు || బల్లలకింద పిల్దులలాగ -- బావురుమన్నారు || కాస్త తేరుకుని కళ్ళు నులుముకొని కలయజుూసినారు | నిప్పులు గక్కే రౌదమూర్తిగని - నివ్వెరపోయారు || వచనం:: అప్పుడు యిలా పలికిందా వీర కంఠం: బెదురు టెందుకు పిరికిపందలారా తందాన! ఎదుట ఎవరున్నారో చూడలేరా | ఎవబ్జో నేను భగత్‌సింగ్‌ నేరా! || యీవైపున్నది కేశవదత్తేరా! |! చేతులు నాలుగు పిడికిలొక్కటేరా || చెవిటి వ్యవస్థకు చెబితే చాలదురా |! గుడ్డిపాలనకు చూపితె సాగదురా | చెవుల పారలు చీల్చెయ్యడానికి || "వేసిన బాంబు నాదేరా! అది. _ 1[వేసినబాంబు నాదెరా!! 'వేసినవాణ్ణీ నేనేరా వచనం: గళశంఖాలు (మోగిస్తూ - కరష్యత్రాలు విసిరస్తూ అగ్నిశిఖరాల్లా నిలిచిన ఆ విష్టవవీరులద్దర్నీ చుట్టుముట్టి పట్టివేసింది పొంచియున్న దొరతనం వీరయోధులకు సంకెళ్ళా

అమరవీరుడు. భగత్‌సింగ్‌, 306

త్యాగమూర్తులకు కడగళ్లా

భారతావని విష్త్రవకంఠం పై 'పరదేశీయుల తొక్కిళ్లా

వచనం! భగత్‌సింగ్‌: కేశవదత్త్‌ను నెలల తరబడి చిత్రహింసలకు గురిచెసి

కోర్టుకు రప్పించి యావజ్జీవ కారాగారశిక్ష విధించింది ఆంగ్లేయుల ప్రభుత్వం: అంతేకాకుండా లాహోరు కుట్రకెసు "పేరుతో రాజగురు, సుఖదేవ్‌ అజయ్‌ ఘోష్‌ సిన్హా మొదలైన విష్లవకారుల్ని బంధించి - భగత్‌సీంగ్‌ మొదలుకొని మొత్తం వీరుల్ని తుదముట్టించాలనే దుస్సంకల్పంతో కోర్టుల్‌ నిలబెట్టింది. అప్పుడిలా గర్జించింది భగత్‌సీంహం!

ఎవ్వరురా మిరెవరురా "సై

ఎందుకు మీకీ పొగరురా ||

వచ్చిన ముచ్చులుమీరురా ॥

మాయలెన్నో నేర్సారురా ||

మా దేశం దోచారురా. 11 భళానంటిభాయి తమ్ముడా!! సాగదురా మీ వంచన సై

ఆగదురా ఈ ఉప్పున ||

మిరు విధించే శిక్షలూ ||

అణచలేవు మా శక్తినీ |]

అనంత విప్లవ దీప్తిని _ || భళానంటిభాయి !!

అప్పుడు మీ సా[మాజ్యవాదమిక కుపష్పకూలుతుందీ ఎప్పటికైనా విప్లవధ్వజం ఎగిరితీరుతుందీ =

వినరా భారత వీంకుమారా!!

307 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం ఇంక్సిలాబ్‌ జిందాబాద్‌ విప్ణవం వర్షిల్హాలి. వచనం! గర్జించే ఆ సింహం నోరునొక్కి లాఠీలతో తల పగులగొట్టి న్యాయ స్థానంలో "పైశాచిక కృత్యం జరిపించి - చెర సాలలో బంధించింది ముష్కర ప్రభుత్వం, అంతటితో కసితీరక, భగత్‌సింగ్‌, రాజగురు, సుఖదేవ్‌లకు ఉరిశిక్ష విధించింది. -ఈ వార్త తెలిసి దేశం అట్టుడికి నట్టుడుకుతుంటే కొడుకుకు ఉరిశిక్ష విధించారని. తల్లడిల్లిన తంగడి కీషాన్‌సింగ్‌ క్షమాభిక్ష కోరుతూ కోర్టుకు అర్జీ పెట్టుకున్న వార్త తెలిసింది భగత్‌సింగ్‌కు. తన తండి బలహీనతను తలచుకొని అ(గ్రహోదగుడై: ఏమిటి తండ్రీ కడుపు తీపితో ఏమి చేసినావు? [తందానా తందానా దేవతందనానా!! "పేగు కదలగా వీర పుత్రుని పేరుదీసినావు 1[తందాన॥! పోటెత్తిన మా ఉద్యమానికే పోటుపొడిచినావా |! మండుతున్న మా విప్ణవాన్నిపై మట్టి జల్లినావా? | తుచ్చ పాలకుల కొలువులో క్షమాభిక్ష వేడినావా || బతికి వుండగా నన్ను నిలువునా పాతిపెట్టనావా! ఇప్పటికైనా తప్పుదిద్దుకొని విప్లవ వీరుని కన్నతండడ్రినని వి(కమించి గర్జించకపోతే కాదునువ్వు నా తండ్రివీ కాదు నేను నీ కొడుకునీ 11 భళానంటి భాయి!

అమరవీరుడు భగత్‌సింగ్‌ త౮8ి వచనం: ఉరిశిక్ష రద్దుచేయుమసి దొరతనానికి అర్జీ పెట్టుకోవద్దని తఈర్మడికైతే రాళాడుగానీ, దేశం నోరు. మూసె య్యగలుగుతాడా? దేశ నాయకులందరూ (ప్రభుజ్వాన్ని గద్దించి అడిగొరు శిక్ష రద్దు చేయమని, నిగ్రహం కోల్పోయి. అ(గ్రహిస్తున్న యువమ్మిత్రుల్ని ఉద్దెశించి ఇలా తన సందేశం పంపించాడు! వినండి నా [ప్రెయమ్మితుల్దారా తందాన తందన తందాన నిఫ్టవ వికమ శక్తుల్జారా || ఎప్ఫుడెప్పుడూ మనకు స్వరాజ్యం || ఏది ఏది అసలైన విషం 1 కుళ్ళిసోయిన నేటీ వ్యవస్థను || వెళ్ళతోనే పెరికేసినప్పుడే || చూర్య్యువేసిన పునాదులపైనా | మన వ్యవస్తను నిలిపినప్పుడే. 1 వినరా భారత వీర! పరదేశీయుల జండాదింపి || పండగ చేస్తే సరిపోదండి || మనదేశంలో దోపిడిదార్లను || అణచినప్పుడే విషమండీ 1 పై ప్లై వనరా సోదరా భగతసీంగు చరితంగీ వచనం£ అంతటితోనే అగిసోలేదు భగతీసీంగ్‌: నాటి గవర్నర్‌కు రాసిన లేఖలో ఇలా గర్జించాడు: మీ దొరతనం మీద (ప్రకటించాం యుద్దం అందుకు ఉరిశిక్షలకు మేం సిద్దం: లక్ష జెప్పినాగానీ - [పాణభిక్ష కోరబోను తనువురాలినాా గానీ కేసరి తృణము నేయబోదు

309 డ్వసి. నారాయణరెడ్డి సమగ సాహీత్యం వచనం; ఉరి ఉరీ | ఉరితీసారట

భగత్‌సీంగ్‌ను ఉరితీసారట ఏమిటీ దురంతం? ఎక్కడ విన్నా ఇవే చర్చలు ఆనాటి. సమస్తజాతి లక్ష్యం భగత్‌సింగ్‌ (పాణరక్షణం దేశం ఇలా సలసల కాగి పోతూవుంటే

చెరసాలలో భగత్‌సింగ్‌ పగిలే అస్నిపర్వతాన్ని

తనలో అణచుకొనీ:

కాళ్ళకు సంకెళ్ళితో [!తందానతాన!! చేతులకు సంకెళ్ళతో |

కూర్చున్న ఆ బెబ్బులీ - ఏం ||

చూస్తోంది తన కళ్ళతో ||

ఆ చేతిలో వున్నది |

ఆ చూపులో వున్నదీ |

తుది లేని ఆ (గ్రంథం [1

అదే లెనిన్‌ జీవితం [1

అది జీవితం కాదు ||

తాలి విప్లవం పాదు ||

ఆ పాదులోన నాతల్లినేల |

ఎదిగి పోతే ఎదురేలేదు తందానతాన తందాన

వచనం:,లెనిన్‌ జీవితచర్శితలో (ప్రశాంతంగా ప్రవహిస్తున్న భగత్‌సేంగ్‌ ఆలోచనలను చెదరగొట్టే ఒక పలకరింత; సర్దార్టీ! సమయం కావస్తోంది. ఉరిశిక్షకు సిద్దం కండి. భగత్‌సింగ్‌ పెదవిపైన మెరిసిందొక నవ్వు - భాయీ

ఆమరవీరుడు. భగతసీంగ్‌ ఏ10 విప్లవవీరుని చరితం నాలుగు పుటలు చదవనివ్వు [!వినరాభారత।!!

అక్ట్‌బరు విప్లవ నాయకుని అడుగు జాడలవిగో - భాయీ. వాటి వెలుగులో సాగి పోయే భగత్‌ నీడలివిగో 11వినరా!!

వచనం: అలా అన్న భగత్‌సీంగ్‌ అంతలోనే లేచాడు, ఉరికంబం వైపు అడుగులు సొగుతువున్నాయా పిడుగులు మింగుకొని వేస్తున్న ఆ (ప్రతి అడుగూ విప్లవం గురుతూ వస్తున్న అరుణోదయానికి రాస్తున్న షరతూ ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌ - ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌ అఖిల భారతం 'ఘోషిస్తోందా తందానతానా అమర పౌరుషం ప్రవహిస్తోందా | నేటికిరణంమరణిస్తున్నా 112 "రేపటి ఉదయం ఉదయిస్తుందీ || మనిష అరినా మనసు ఆరదు | తనువు ఆగినా తరం ఆగదు తందాన తానతందాన పిరికి దొరతనం భగత్‌సేంగ్‌ను ఉరితీసిందయ్యో కారుచీక్షటై ఆ సూర్యుణ్లీ కబళించిందయ్యో తందానా

వచనం: అంతేకాదు భగత్‌సేంగ్‌తోపాటు రాజగురున్సి సుఖదేద్‌ని

ఉరితీసింది ముష్కర (ప్రభుత్వం!

311 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం. అంతటి చీకటిలోన దేశం వింతగ మారిందీ చల్లగ పారే ఏరునెత్తురై వెలువ దూకింది !!1తందానా!! వీచ్రేగాలి ఊపీరి ఆగీ విలవిలలాడింది నీలాకాశం కుమిలికుమిలి కన్నీరై కురిసింది |! తందానా! దిక్కులన్నీ తెగనరెక్కలై ఒక్కుమ్మడిగా నేల తల్లీ ఊగిపోయింది. _ ॥తందాన!! భగత్‌సింగ్‌ మరణవార్త విని భగభగమండిందీ దేశం !॥!సంగర!! ఊరు ఊరునా వాడవాడలా ఉబికిందావేశం ఎటుచూస్తున్నా ఎత్తినపిడికిళ్ళు [[తందానతాన!! ఎటుచూస్తున్నా జరిపిన హర్తాళ్ళు ఎటువింటున్నా విషఫ్ణవనాదాలు ఇటు అటు అటు ఇటు అటు ఇటు ఇటు అటు ఇంక్విలాబ్‌ నినాదాలు ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌ విప్రవ౦ వర్రిల్టాలి సమస్త భారతదేశం ఒక శపథం పట్టింది - ఆ శపథంతో విప్టవ దీక్ష అంచులు ముట్టిందీ భగత్‌సింగ్‌ జిందాబాద్‌ భగత్‌సింగ్‌ అమర్‌ హై భగత్‌సింగ్‌ చిరంజీవి.

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్రం (జాతీయరూపకం) *ో

(ప్రథమ ముద్రణ: 1993 ద్వితీయ ముద్రణ: మార్చి 2001

3165 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం మొదటి భాగం పాట పల్లవి: జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం - అది దో ;తిగ వె ల్రిగే చైతన్యం = ఆ వైతన్యం నిలిచిన నాడే సమస్త జగతికి సౌభాగ్యం !!జాతికి!! చరణం: శిఖరంలా (ప్రతి మనిషీ శిరసెత్తిన నాడే జల నిధిలా |1పతి హృదయం అలలెత్తిననాడే మానవ జీవనగమనంలో మాయని వెలుగుల మహోదయం || జాతికి! అవును... స్వాతం(త్యం ఊపిరిగా, చైతన్యం చిరంతన జ్యోతిగా నాగరికత తాలి ఉషస్సుల నుంచి నిరంతరంగా విలసిల్లిన సంస్కృతి కోశం భారతదేశం. ఈ బంగరునేలను కొల్లగొట్టడానికి ఎన్నెన్ని దొంగ దాడులు! -ఈ పచ్చల 'కేీదారంలో తిష్ట్వేయడానికి ఎన్నెన్ని దురాక్రమ ణలు! యవనులు పహ్హవులు, అరబ్బులు, తురుష్కులు, మొగలులు ఎందరెందరని? కొందరు చేజిక్కింది మూటగట్టుకొని ని(ష్కమించారు, కొందరు

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 316 జాతిజీవన (స్రవంతిలో లినమై నివసించారు. భారలేతి హాసంలో మరో చిత్రమైన మలుపు తిరిగింది, ఈ దేశాన్ని దోచుకునే ఎత్తుగడలో మరో తరహా ఒడుపు ఎదురయ్యింది, వ్యాపార నిమిత్తం వచ్చి రేవు పట్టణాల్లో డేరాలు వేసుకున్నారు... పోర్చుగీసులూ, డచ్చులూ, పరాసులూ, ఆంగ్లేయుల్లూ, ఢిల్లీ సుల్తానుల పంచనజేరి కొల్లలు కొల్లలుగా నజరానాలతో పాటు సలాములు కుమ్మరించారు,

ఒక ఆంగ్రేయుడు: ఆలంపనాహ్‌! జిలుల్లాహ్‌! వియార్‌ ట్రేడర్స్‌. వ్యాపారు లం, సరుకులూ, దినుసులూ అమ్ముకునే సాదాసీదా బేహారులం, ఇళ్ళు విడిచీ, పెళ్ళాలను విడిచీ, సముద్రాలు దాటి మీ నేలకు వచ్చినాం. మీ శరణుచొచ్చినాం. ఆపైన మీ చిత్తం, మా (ప్రాప్తం.

చ(కవర్తి;:. _ అచ్చా! అచ్చా! అమ్ముకోండి సరుకులు. =

వ్యాఖ్యానం: వేలు పెట్టనిస్తై కాలుపెట్టి కపట తంత్ర ధురీణులు కదా

ఆంగ్రేయులు! జీ. హుజూర్‌ అంటూ నవాబుల అడుగులకు మడుగు లొత్తారు. మహారాజుల చుట్టూ అహరహం (ప్రదక్షిణాలు చేశారు.

ఒక' ఆంగ్రేయుడు: మహారాజావారు! యువరెక్ఫలెన్సి! కాపాడండి! కాపాడండి!

(పభువు: శరణన్నవారిని కరుణించడం మాజాతి సంప్రదాయం,

అర్హులూ, అర్జులూ మీరు, కోరుకోండి ఏం కావాలో?

ఆంగ్రేయుడు: (ప్రభూ! గుడారాల్గో దాచుకున్న సరుకులను ఉడాయిం చుకుపోతున్నారు బందిపోట్టు.. ఎన్నని “చెప్పను మా అగచాట్టు. ఏలినవారు జాలి తలిస్తే గుడారాలు వేసుకున్న చోట కోటలు కట్టుకుంటాం. చిన్న చిన్న కోటలు,

(ప్రభువు కోటలు కట్టుకుంటారా? హు. ఇంతకూ మీరు చేసేది

317 డ్వాసి: నారాయణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం సరుకుల వ్యాపారమా? సమర వ్యూహ నిర్మాణమా? ఆంగ్రేయుడు; ఓహ్‌ గాడ్‌! ఎంతమాట (ప్రభువుల నోట! వర్తకులం మెము.వంచకులం కాము. తాగిన రొము |. గుద్దుతామా? నో! నో! పెట్టిన చేయి నరుకుతామా? ఓ! ఓ! బేస్‌ ఇన్‌ (గ్రాటిట్యూడ్‌! గోవులం మహాప్రభూ! గుంటనక్కల (పభువుః హరీ హ/ం]హ( చాలు, చాలు, మీరు చూపుతున్న విధేయత పట్ట మాకు. విశ్వాసం ఏర్పడింది. కానీయండి. మీ కార్యక మం, వ్యాఖ్యానం: అలా అలా నక్కజిత్తులతో నానా రకాల కుయుక్తులతో గుడారాలు నాటిన చోట కోటలు కట్టుకున్నారు. దేశీయ (ప్రభువుల అంత్వ్య్భాత్వాలను, [ప్రయోజన రహిత పరస్పర కలహాలనూ పాచికలుగా చేసుకొని పబ్బం గడుపుకొని విక్రేతలు విజేతలై వికటాట్టహాసం చేశారు. (అది 1757వ సంవత్సరం, ఆనందోత్సాహాల కోలాహలం. సారా గ్జాసులు కలుసుకున్న చప్పుళ్ళు, బిగ్గరగా నవ్వులు) కైన: ఛీర్స్‌! మైడియర్‌ మీర్‌ జాఫర్‌! మీల్‌ జాఫర్‌: తీ ఛీర్స్‌ టు యూ! కల్నల్‌ క్షైవ్‌ సాహెబ్‌! న్హద్‌: అయిపోయింది ప్లాస్‌ యుద్దం, పడిపోయింది సిరాజుద్దౌలా దుర్గం.. ఇది (బిటిష్‌వారి. ఫస్ట్‌ విక్టరీ. తొలి విజయం, ఇకమీద బెంగాల్‌ మాచేతిలో బంగార్‌ బొమ్మ, జాఫర్‌: హుజూర్‌ మరి నా పదవి మాట? న్హైవ్‌: (బిగ్గరగా నవ్వుతూ) నీలాంటి కుక్క... మీర్‌ జాఫర్‌: (అదిరిపడి) నేనా కుక్కను! యుమిన్‌ డాగ్‌! కుత్తా....

జాతికి ఊపిరి స్వాతం(త్ర్యం 318 క్షన్‌: ఓ జాఫర్‌! యూడోన్ట్‌ అండర్‌స్టాండ్‌ మై పాయింట్‌. ఆ మూత్రం అర్ధం కాలేదా? కుక్క అంటే యజమాని మిద ఫత్‌- అంటే విశ్వాసం వున్న నీలాంటి నైస్‌ పూర్‌. (వ్రీచర్‌. జాఫర్‌: థాంక్యూ! థాంక్యూ! ష్ముక్రియా! షుక్రియా! క్షన్‌? ఇక నుంచీ బెంగాల్‌ నవాబువు నువ్వే జనాబ్‌ మీర్‌ జాఫర్‌! చెపడంమా వంతు. చెప్పింది తప్పకుండా చెయ్యడం నీ వంతు, జాఫర్‌? ఓ! తిప్పడం మీ వంతు. తిప్పింది తిప్పినట్టు తప్పకుండా తిరగడం మా వంతు, మంతి: భలే! భలే! భలే! జనాబ్‌ జాఫర్‌ సాహెబ్‌! బహు బాగా జాఫర్‌: ఏంతైనా దొరలంటే తెల్లదొరలే. మీరు ఏలికలు - మేము. జఅలుకలం.. క్సవ్‌: ఓ వాట్‌ ఎ ఫన్‌. వెల్‌సెడ్‌ వెల్‌ సెడ్‌, వ్యాఖ్యానం: క్మటలతో కుతం(త్రాల తో బంగారం పొంగే వం గదేశాన్ని గుప్పిట్లో పెట్టుకున్న ఆంగ్లదేశీయులు అంతటితొనె ఆగిపోలేదు, పెరిగింది ధనార్దన కాంక్ష పెచ్చు పెరిగింది ధరాకమణ నాంఛ్టకళ్ళముందు కదలాడుతున్నాయి. - బీహార్‌, పంజాబ్‌, అవధ్‌, ఒరిస్సా, మద్రాస్‌, మైసూర్‌ - ఇంకా ఇంకా మరాఠా రాజన్యులేలే వివిధ (ప్రాంతాలు, అవసరమైనప్పుడు ఆయుధ శ్రక్తిన్మీ అనువు కానప్పుడు కుటీల య్యుక్తినీ [ప్రయోగించి జాతీయ సమైక్యతా దృక్పథం లేకుండా 'ఎవరికి వారే యమునా తీరే గా సంచరించే చేశీయ (ప్రభువుల బలహీనతను ఆసరాగా తీసుకుని ఎన్నో భారత భూభాగాలను కబళించారు.

319 డ్వఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ సాహిత్యం ఈస్టిండియా కంపెనీ అధిపతులు, కొందరు (ప్రభువులకు పచ్చిక వేసి, మచ్చిక చేసి తమకనుసన్నల ముంగిట్లో పెంపుడు పశువులుగా. కట్టేసు కున్నారు. గద్దెమీద కూచోగానే బుద్ది మారిపోయింది, నెత్తురు పారల్గో అణగివున్న వర్ణాహంకారం నెత్తికక్కింది, తెల్లదొరల కుళ్ళు కళ్ళకు సంస్కృతి సంపన్నులైన సహన మూర్తులైన భారతీయులు అనాగరకులుగా, ఆటవికులుగా గుడ్డి నమ్మకాలతో కొట్టుమిట్టాడుతున్న మ్‌ర్ది మూర్భులుగా అగుపించారు.

(మసీదు నుంచి 'అల్లాహో అక్సర్‌ పిలుపు - ఆలయంలో

ఘంటానాదాలు, శంఖారావాలు, కౌసల్యా సుప్రజారామ! పూర్వాసంధ్యా

(ప్రవర్తతే - ఉత్తిష్ట నరశార్జూలా! క్షర్రవ్యం దైవమాహ్నికం అన్న శ్లోకం

వినిపిస్తుంది.

తెల్లదొరః వాట్‌ నాన్సెన్స్‌! ఏమిటా గోల? డిస్టర్‌బెన్స్‌! అన్‌ బేరబుల్‌

డీస్టర్‌బెన్స్‌! రాతి తీసుకున్న స్కాచ్‌ విస్క పేగుల్లో ఇంకా

ఇంకిపోలేదే. లొట్టలేసుకుంటూ తిన్న ఫోర్క్‌ సాసేజ్‌లూ, చికెన్‌ కట్‌లెట్‌లూ. ఇంకా పొట్టలో పొర్దాడుతున్నాయే. తియ్యని నిద తియ్యందే. భళ్ళున తెల్లవారందే ఏమిటా అరుపులు! ఎచ్చి అరుపులు.

భారతీయుడు 1: అరుపులు కావు దొరగారూ! అవి భగవంతునికి మెలుకొలుపులు,

తెల్పదొర” మైగాడ్‌! మీ గాడ్‌ అంత మొద్దు నిద్దరపోతుంటాడా?

భారతీయుడు 2: తెల్లదొరగారూ! క్షమించండి. మీ తెలివి తెల్టారి

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం చెపి( పోతున్నట్టే వుందే! . తెల్లదొరః తెల్లారిపోతుందా? యూ పూల్‌! ఇంకొ తెల్దారలేదనేగా నా బాధ. ఇంతకూ అంత గోలపెట్టి లేపితేగాని మీ దెవుడు లేవడా? . భారతీయుడు 3: మేము మేల్కొలుపుతున్నది దేవుని రూపంలో ఉన్న సమస్త జీవకోటిని. జీవులందరిలో దేవుణ్లి చూసే తెల్లదారూ ఓహ్‌! వెల్‌సెడ్‌! వెల్‌సెడ్‌! అందుకే మీ దేవుడు చేప, తాబేలు, కోతి పాము- కదూ? ఇది తెలిసే మా దేవుడు పంపించాడు మమ్మల్ని మీ వీపు మీదకెక్కడానికీ, అవసరమున్నప్పుడు తన్ని తగిన బుద్ది చెప్పడానికీ, వ్యాఖ్యానం; వ్యాపారానికి వ్యావారం అధికారానికి అధికారం, రెండంచులకూ పదును పెట్టుకుంది తెల్లదారతనం, మత, సాంఘిక, రాజకీయ రంగాల్లోనే కాద్కు ఆర్డిక క్షేత్రంలో కూడా దొంగగొడ్డులా దూరింది. సుస్టిర వ్యవస్థను అస్తవ్యస్తం చేసింది, కసిదీరా తొక్కింది, కడుపారా మెక్కింది, పండి ఒరిగిన ముక్కల వెన్టిముకలను ముక్కలుగా చేసింది. దేశమంతటా (బిటిష్‌ రాచరికం అవలంబిస్తున్న దమన కాండకు తట్టుకోలేక మింగలేకా కక్కలేకా వినిపిస్తున్నాయి. మూల్గుల్యూ కం ద నల్యూ హాహాకారాలు, ఒక వీది దృళ్ళం పౌరుడు 1: తండి తొాతలనాటి భూములు దున్నుకుని పండిన పంటతో తృప్తిపడి మహారాజుల్హా (బతుకుతున్నాం,

321 డ్వాసీ. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం ఎక్కడ దాపురించిం దయ్యా ఈ తెల్లదొరతనం! తలకు మించిన శిస్తులు వేసింది, మా మెడలను కుంగదీసింది, శిస్తులు చెల్లించలేకపోతే భూముల్ని జప్పు చేసి మమ్మల్ని దిక్కులేని కూలీలుగా మార్చేసింది.

పౌరుడు 2: అంతేకాదు. తమ అడుగులకు మడుగులొత్తే మిడిమేలపు దొరలకు జమీందారీ పదవులు సృష్టించి ఆ తొత్తుల ద్వారా తమ చిత్తం వచ్చినట్టుగా ఊ ళ్ళకూళ్ళే కొల్లగొడుతున్నారు.

పౌరుడు 3: _ కొల్లగొట్టిన కోట్టకోట్ట ధనరాసులను ఓడలకెక్కిస్తున్నారు, తమ సీమకు పంపిస్తున్నారు,

పౌరుడు 4? (గద్గద స్వరంతో) ఈ చేతులు చూడండి బాబూ! ఎలా నరికేశారో చేసిన నేరమేమిటో తెలుసా? చిన్న అగ్గిపెట్టెలో ఇమిడే సన్నచీరలు తయారుచేయడమే,

పౌరుడు 5: వాళ్ళ చదువే చదువట. వాళ్ళ తెలివే తెలివట. సంస్కృతం చచ్చుభాషట.

పౌరుడు 6: ఫారసీకం పనికి రాదట,

పౌరుడు 7: వందల ఏళ్ళుగా అందంగా ఎదుగుతున్న మన దేశ భాషలు వర్షాక్యులర్సట.

పౌరుడు &: వర్షాక్యుల ర్స్‌ అంటే వాళ్ళ దృష్టిలో బానిసల భాషలు.

పౌరుడు 9: ఎన్నని ఏకరువుపెట్టం బాబూ! (బిటిష్‌ పాలకులకు భారతీయులంటే ఏంత ద్వేషమో! ఎంత అసహ్యమో!

(రైళ్ళ దొరః ఏయ్‌! ఎవర్నువ్వు?

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్రం రే2ట

ఒక్‌ వ్యక్తీ: పేరు చెప్పమంటారా? .

దొర. ఏవరిక్కావాలి నీ పేరూ ఊరూ? ఇది ఫస్ట్‌క్లాస్‌ కంపార్ష్‌మెంట్‌ అని తెలియదా?

ఒకవ్యక్తి: టికెట్‌చూపమంటారా?

దొర: బ్లడీ టిక్కెట్‌. మ్యానర్‌లెస్‌ (బూట్‌. మొదటితరగతి. కంపార్ట్‌మెంట్‌లో కూచునే అర్హత నాస్ట్‌ ఇండియన్స్‌కు లేదని తెలియదా?

ఒక వ్యక్తి: తెలిసే కూచున్నానని తమరు తెలుసుకుంటే - మీకు రావలసిన బి.పి, రాకుండా వుంటుంది.

దొరః ఎ౦త అహంకారం?

ఒక వ్వక్తి: _ నాది అహంకారం కాదు, స్వాభిమానం. నీదే జాత్యహంకారం, వర్షదురహంకారం.

దొరః యూమీన్‌ రేషేయల్‌ సుప్రిమసీ? యస్‌[మీ భారతీయులు మాతోపాటు కూచోడానికి. అన్‌ఫిట్‌, దిగిపో

ఒక వ్యక్తీ: ఏమిటీ దౌర్జన్యం? ఈ దేశానికి వచ్చి, ఈ గడ్డలోని

దొర అవమానమా? కావాలా సన్మానం? ఇదుగో,

(రైలు పెట్టెలోంచి తోసేస్తాడు, ఆ వ్యక్తి ఆ[కరదన ధ్వని)

వ్యాఖ్యానం: అది ఏ ఒక్క భారతీయుని ఆర్తనాదమో కాదు. ఎందరెందరో అవమానితుల సమిష్టి ఆ[కందన. ఆ అవమానం రైలు 'పెట్టెల్లోనే కాదు, చివరికి హోటళ్ళలో, ఆటమైదానాల్ట్‌, పబ్లిక్‌పార్కుల్ల్‌,

దొర ఏయ్‌ యంగ్‌ కపుల్‌! ఓ పడుచు జంటా! గెటప్‌, లేవండి బెంచీలోంచి, మిమ్మల్నే,

అమ్మాయి: ఏ/4ఎందుకు?

దొరసాని: _ కళ్ళుకనిపించడం లేదా?

అబ్బాయి: కనిపించకేం? మీ ఇద్దరి తెల్తతోళ్ళూ తళతళా తళతళా

దొరసాని: ఓగ వంకరమాటలు = వంకర మాటలు,

అమ్మాయి: వ(క బుద్దులకంటే వంకర మాటలు నయం కదూ దొరసాని!

దొరః షటప్‌ యూ' సిల్లీ గర్ల్‌! ఈ పార్కు ఎవరిది?

అబ్మాయిః (పభుత్యానిది.

దొర మీరు కూచున్న బెంచీ ఎవరిది?

అబ్బాయి: (ప్రజ లది.

బొరః నో! నో! అసలు మీకు ఇంగీషు వచ్చా,

అమా శైయి: ఎప్పుడో ఎంగిలి చేశాం.

దొరసాని: అదుగో! అగైన్‌ వంకరమాటలు -' వంకరమాటలు,

దొర: ఆబెంచీ మీద చదువలేదా? “ఫర్‌ ఫారినర్స్‌ ఓన్లీ

అబ్బాయి: అద్భుతం. అమోఘం. తెల్లదొరలు ఎంత = దయామయులు. మీరు కూచున్న బెంచీమిద మేము కూచుంటే మీ గబ్బు మాకంటుతుందనే కదూ మి తపన?

దొరసాని; _ ఓ డియర్‌! మళ్ళి అవే వంకరమాటలు,

దొర తెలిసిపోయింది. మీ అతితెలిఏ. లేవండి, గెటప్‌ అండ్‌

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 324 గెటౌట్‌ ఏట్‌వన్స్‌. అబ్బాయి: ఈరోజు మమ్మల్ని బెంచి నుంచి లేపుతున్నారు. కాని ఆ రోజొస్తుంది మిమ్మల్ని ఈ గడ్డనుంచీ, ఎక్కిన గద్దెనుంచి ఈ+డ్చి సమ్ముద్రాల అవతలకు విసిరేసే రోజు. దొరః యూ స్కాండల్‌! హౌ డేర్‌ యూ టాక్స్‌, (పిస్తోలుతో కాలుస్తాడు, అమ్మాయి గావుకేక. “అయ్యా! అయ్యో! అని పార్కులోని ప్రజల కోలాహలం.) వ్యాఖ్యానం: భారతీయుల పట్ల ఆంగ్రేయ 'పాలకులు చూపుతున్న నిరసన ద్వేషాలు శుతిమించిపోతున్నాయి. భారతీయుల గుండెల్లో అన్ని పర్వతాలు కుతకుత ఉడుకుతున్నాయి. సామాన్య పౌరులు మొదలుకొని జమీందార్లదాకా, 'శామికులు మొదలుకొని సైనికుల దాకా, ఎదురుతిరిగే అదనుకోసం ఎదురుచూస్తున్నారు, సంకల్పాలను ఎక్కుపెట్టే సాహసాలకు పదునుపెట్టే సంగర రంగంలో లంఘించేది ఎప్పుడెప్పుడని పరవళ్ళు తొక్కుతున్నారు. సిపాయి 22 సిపాయీ' రామ్‌లాల్‌ ! మన పట్ట తెల్లదొరతనం చూపుతున్న జులుం, జబర్షస్తీ రోజురోజుకీ హద్దు మీరిపోతున్నాయి. _సీపాయి 2: జౌను ఖాసీం భాయ్‌! ఎంత తక్కువ జీతాలు మనవి. ఎంత నికృష్ణ జీవితాలు మనవి, . సిపాయి 3: మన సిపాయీలను పురుగుల్హా చూస్తున్నారు. "సువర్‌ అని దూబస్తున్నారు. సిపాయి 4:2 క్లాను రంజిత్‌ సింగ్‌! నిన్నూక మొన్న కన్నువిప్పిన పిల్ల

325 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహీత్యం దొరలు కూడా మనల్ని గడ్జిపరకల్లా చూస్తున్నారు.

సిపాయి 5: అంతేకాదు, మనం చుట్టుకునే తలపాగాలు కాదన్నారు. ఇరుకు టోపలుపెట్టుకొమ్మన్నారు.

సిపాయి 6? వాటికి చెక్కిన తురాయీలు ఆవుచర్మంతో చేసినవి.

నీపాయి 7? పంది చర గ్రంతో చేసినవి.

నీపాయి తి టోపీలకే కాదు. తూటాలకుచుట్టిన 'మైనం. కాగితాలు దేనితో తయారుచేసినవో తెలుసా?

సిపాయి 9? గోమాంసంతో

సివొయి 60? పంది కొవ్వుతో.

నీపాయి 1 ఎందుకో తెలుసా? తూటాలను ఉపయోగించే ముందు పైనున్న ఆ మైనం కాగితాలను మనం పంటితో కొరికి తాలగించాలని.

సిపాయి. 22: అన్యాయం, అన్యాయం. మనం (ప్రాణంలా చూసుకునే మతవిశ్యాసాలను కించపరచడానికి (భిటిష్‌ పాలకులు బుద్ది పూర్వకంగా పన్నిన పన్నాగమిది.

సిపాయి 13: -ఈ అవమానాన్ని భరించలేం.

సిపాయి 4:2 _బానిసల్హా పడి వుండలేం,

సిపాయి 5 పన్నాగానికి ప్రతీకారం చేసి తీరుతాం.

సవాయి శ62 మన జన్మభూమి నుంచి ఈ పంది కొక్కులను తరిమి తీరుతాం..

సిపాయి 17: పట్టండి రైఫిళ్ళు.

సిపాయి 18” నింపండి తూటాలు.

నీపాయి 192 పదండి. పదండి. (సామూహికంగా ) హరహర మహాదేవ!

అల్లాహో అక్సర్‌!

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 226 వచనం: అది 1857వ సంవత్సరం, మే నెల 10. మన దేశ చరిత్రనే మలుపు తిప్పిన తేదీ అది. 'కధ్రాగానం: మీరటులో సైనికులు చేసిన అమేయ (ప్రతిఘటనం - తందాన తానా భారత దాస్య విముక్తికి దిద్దిన వీర ర్తక్తతిలకం - తందాన తానా అది మన జాతి చరిత్రలోనే అభినవ ఘట్టంరా - _ తందాన తానా నిదురించే పులి ఎగిరిదూకి గాం[డ్రించిన దృశ్యంరా - తందాన తానా తా తకిట కిట తరికిట తొ వచనం: అంతేనా మరి కథాగానం. సైనికుల అండగా నిలిచి - తందాన తానా సాహసాన్నే గుండెగా మలిచి- తందాన తానా సామాన్యులు నడుం కట్టారా - తందాన తానా సై అంటూ బిబ్బ పెట్టారా - తందాన తానా కర్షకులు కదను తక్కారా = తందాన తానా కార్మికులు తొడలు గొట్టారా - తందాన తానా ఏల్లము గలు ఎక్కుపెట్టారా = తందాన తానా. బల్లాలు 'చెతపట్టారా-- తందాన తానా గొడ్డళ్ళు పదును పెట్టారా = తందాన తానా గురి చూస దెబ్బ కొట్టారా - తందాన తానా విరభ్యదుల్హా ఊగి భిమసేనుల్లా చ్రేగి రామ భ్మదుల్హా సాగి రణభూమి దూకారా భళిరాభారతపొరుషం - తందాన తానా

327 డ్వసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర. సాహిత్యం: బాపురే సంగ్రామ కౌశలం - తందాన తానా తందాన తానా, వచనం: ఆ తరువాత ఏం జరిగిందయ్యా? ఏం జరిగిందా? విను. ఢిల్లీ సైనికులు వృద్దులైన బహదూర్‌షాను గద్దెపైన నిలిపి భారత చ(కవర్తిగా ప్రకటించారు. ఒక్క అవధులో జరిగిన పోరాటంలోనే లక్షలమంది పౌరులు స్వదేశ రక్షణలో స్వధర్మ పాలనలో ఆత్మాహుతి చేసుకున్నారు. ఆ పోరాటంలో పాల్గొన్నవారు. ఇంకెవరయ్యా అంటే... | కథాగానం: అటు చూస్తే ఉత్తరాన రాజపుత్రులు సిక్కులు - ఏయ్‌ భళాభళి ఇటు చూస్తే పశ్చిమాన మహార్యాష్టులు - ఏయ్‌ భళాభళి మధ్యదేశంలో చూస్తే ఆదివాసులు - ఏయ్‌ భళాభళి దక్షిణాన చూశావంటే - ఏయ్‌ భళాభళి హైదరాబాదులో తుగర్రేబాజ్‌ఖాన్‌ నాయకత్వంలో కథాగానం: తెల్లదొరత్తనం గడగడలాడగ తిరుగుబాటు చేశారబ్బా- భళాభళి తమ్ముడా - మేల్‌ భళానోయి దాదానా. అమ్మా.........(ఆలాపన) ధన్యురాలివి భారతజనని ధన్యురాలివమ్మా - తర్వాత వీరప్యుతుల శౌర్యదీప్తి కనులార చూడవమ్మా నానా సాహెబ్‌ తాంతియ టోపే కన్యర్‌సింగూ, ఖాన్‌ బహద్దూర్‌ ఎలా వి[క్రమిస్తున్నారో , ఏమి ప్రజ్వలిస్తున్నారా భళా నంటి భళి తమ్ముడా - మెల్‌ భళానోయ్‌ దాదానా

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం చెదరి ఎవరది? ఎవరది? ఎవరది? ఎవరది? అదిగో - ఇదిగో - అదిగో -ఇదిగో అటు -ఇటు - అటు -ఇటు కథ్రాగానం: అరెరెరెరెరే ...కదన' భూమిలో ఉరిమిందొక్ష శ్రక్తి- సంగరరంగ విహారా థిరా శాత్రవసంహారా ఎవరా మహో[గమూర్తి అరే ఇంకెవరు రూన్సిలక్ష్మి- సంగరరంగ విహారా ధీరా శ్నాతవసంహారా = మెరుపులాంటి జవనాశ్యంపై మిరుమిట్టు కొలుపుతుందా,.,. సంగరరంగ విహారా ధీరా శాత్రవసంహారా పదును కత్తితో పగతుర' తలలను బద్దలు కొడుతుందా... సంగరరంగ విహారా. ధిరా శాాతవసంహారా (ఈ దరువు సాగుతుంటే యుద్ద వాతావరణం - రూన్సిలక్ష్మిని తుపాకీతో పేల్చిన చప్పుడు) . దొర లక్ష్మీబాయ్‌! నీ గుండెల్లోకి దూసుకుపోయింది తుపాకీ గుండు, నువ్వు బతికేది క్షణాలే, ఇంకా ఎందుకీ తెగువ? పనికిరాని పరుషంనీది. ఇప్పుడైనా ఎత్తిన కత్తిని దించేయ్‌, రయ్లూన్సీవ; ఛి! పిల్లుల్లా మా యిల్టు చొచ్చి పులుల్జా అరిచే పిరికి పందలకా మేము వెరచేది, ఇది వీరమాతలు పుట్టిన భూమిరా! తలలు తెగిపోయినా తలవంచని జాతిరా! స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో చిందిన (ప్రతి నెత్తుటిబొట్టూ సరికొత్త. విప్లవ శక్తులకు పురుడు సోస్తుందిరా! మా ఉచ్చ్యాస ని శ్వాసాలే "స్వేచ్చా (పభంజనాలై మీరు

౩29 డ్వఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం కట్టుకున్న దుర్గాలనూ, పెట్టుకున్న మకుటాలనూ, పేల్చే ఫెరంగులనూ: తుత్తునియలు చేసీ దూదిపి౦ంజ ల్లా ఊదేసి, మీ ముష్కం బర్భర (ప్రభుత్వాన్ని తుదముట్టించే రోజొస్తుందిరా! .

దొరః ఓహ్‌! స్టాపిట్‌! స్టాపిట్‌!

(తుపాకులు పేలిన చప్పుళ్ళు) రూన్సి: జై దుర్గా భవానీ! హర హర మహదేవ్‌! హరహర మహదేవ్‌!

వ్యాఖ్యానం: _ స్వాతంత్ర సమర యాత్రలో మొదటి మజిలీ తడబడినా, సాగిన మడమల్లో ఎన్ని రక్కసి ముళ్ళు దిగబడినా నడక కాస్త మందగించినాా ఒడలు కాస్త నీరసించినా తెగిపోని |ప్రవాహమిది. ఆగిపోని (ప్రస్థ్రానమిది.

పాట

చరణం! ఈ ఓటమి తుది విజయానికి తొలి అడుగు ఈ ఓరిమి నవ వి[శాంతికి తొలి తొడుగు ఎటు తోచక తనటో తానే గొణుగుకొనే ఈ ఊపిరి'రేపటి రయుంర్షుకు తొలి నుడుగు,

పల్లవి! జాతికి ఊపిరి స్వాతం[త్యం - అది

. జ్యోతిగ వెలిగే చైతన్యం - ఆ

చైతన్యం నిలిచిన నాడి సమస్త జగతికి సౌభాగ్యం | జాతికి!

జాతికి ఊపిరి స్యాతంత్ర్యం 330 రెండవ భాగం వ్యాఖ్యానం: 1857వ సంవత్సంలో దేశమంతటా పెల్టుబికిన (ప్రథమ కక స్యాతంత్య సంగ్రామ భిషణ ఘోషలతో కంపెబ

(ప్రభుత్వానికి కంపరం పుట్టింది, ఇక లాభం లేదని గమనించిన 'బిటిష్‌ సామాజ్యం భరతావని పరిషాలన తన 'కైవసంచేసుకుంది, చిల్లర రాజులను తమ కనుసన్నల్లో తిప్పుకుని,. పిల్ల జమిందారులను తమ గుప్పిట్లో పట్టుకుని (ప్రజానీకంలొ బహుముఖంగా (ప్రయత్నించింది. కానీ వేసిన పాచికలు పారలేదు, పన్నిన పన్నుగడలు ఫలించలేదు. యువతరంలో మేధావి వర్గంలో ఆలోచనా తరంగాలు సముద్గమించాయి.

వ్యక్తీ 1: చూశారా! తెల్లదొరతనం రంగు ఫిరాయింపు, పేరుకు

క ఈస్టిండియా కంపెనీ మూసేయించింది, "పెత్తనం తన

గుత్త సొత్తుగా పిడికిట్లో బిగించింది,

వ్యక్తి 2: ఐదుకోట్ల విలువచేసే పత్తిని ఇంగ్లండుకు చేరవేసి 55 కోట్ట విలువచేసే వ(స్తాలుగా మార్చివేసి మన దేశానికీ దిగుమతి చేస్తోంది. "

వ్యక్తి 3: పైగా వాటిపై భరించరాని పన్నులు విధించింది.

వ్యక్తి 4: మన మత సభఖ్యతను మంటగలపాలనీ, మన

ఏతే డాఃసిః నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం సహోదరత్యాన్ని చీళ్ళివేయాలనీ ఎన్నెన్నో దుష్ప యత్నాలు చేసేంది... " స. షి వ్వశ్త్‌ 25 ఐనా! ముచ్చునక్కల కుతం[తాలను మృగరాజు న్‌ గమనించకుంటి ఎలా? తెల్లదొరల కుళ్ళు బుద్దులను మన మేధావులే పెళ్ళగించకుంటే ఎలా? వ్యక్తీ 2: ఏనాడో ఈ అవసరం గుర్తించిన రాజారామ్‌ మోహన్‌రాయ్‌ సంస్కరణ రణం సాగించాడు, వ్యక్తి 3: ఎక్కడ స్వేచ్చా బీజం పాటమరిచిందో ఎక్కడ _ (ప్రజాస్వామ్య దృక్పథం పల్లవించిందో, ఎక్కడ జాతీయా భిమానం (ప్రస్తరించిందో అక్కడ నిలబడ్డాడు రాజారామ మోహన్‌రాయ్‌ చెక్కుచెదరని ఆశయాల వెండికొండగా, వ్వక్తి 4: 1866లోనే దాదాభాయి నౌరోజీ భారతీయుల సమస్యను క్ష తెల్లదొరల కళ్ళకు క్షట్టించడానికి వాళ్ళ గడ్డలోనే ఈస్టిండియా సొసైటీ స్తాపించాడు. భారతదేశంలోని ముఖ్యనగరాల్లో దాని శాఖలు విస్తరింపజేశాడు. అంలేహాదు అనంతర కాలంలో “స్వరాజ్‌ అనే నినాదాన్ని తొలిసారిగా ఎలుగెత్తి చాటిన నాయకాగ్రణి నౌరోజి. ఇండియన్‌ అసోసియేషన్‌ ఏర్నడింది. వ్యక్తీ.2: ఈ సంఘం సామాన్య ప్రజానీకాన్ని రాజకీయోద్యమం లోకి తీసుకురావడానికి (ప్రయత్నం చెసింది. వ్యక్తీ 3: విదేశీ తేయాకు తోటల యజమానులకు వృతిరేకంగా అలజడి చేసింది. . వ్యాఖ్యానం: భారతీయ మేధావుల్లో చెలరేగిన (బిటిషు (ప్రధాన క్ష వ్యతిరేకత [క్రమంగా వినూత్న పరిణామాలతో వివిధ "స్వేచ్చా శక్తుల సమన్వయంతో 1885లో భారత జాతీయ కాం[గైస్‌గా అవతరించింది.

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 332, వ్యక్తి 1: తలకు మించిన భూమి శిస్తుల బరువును తగ్గించాలి. వ్యక్తీ 2: బడుగు రైతులకు బుణ సౌకర్యాలు కలిగించాలి, వ్యక్తీ 3: భారతీయులకు ఉద్యోగావకాళాలు విసృతంగా కల్వించాలి. వ్యక్తి 4: ప్రజా ప్రతినిధుల సభ ఏర్పాటు చేసి వాక్‌ క స్వాతం(త్యానికి విలు కలిగించాలి. గణపతి ఉత్సవాల ఊరేగింపు పల్లవి! విఘ్నేశ్యరా విబుధేశ్వరా | విజయదాయకా. వినాయకా! కోరస్‌! రక్షరక్ష విఘ్నశ్వరా రక్షరక్ష విబుఠె శరా! విఘ్న! చరణం! శుక్షాంబరాధర శుభకరా దురిత పర్వతోన్మూలకా భరత వర్ష హర్గోదయకారక! |1విఘ్పే!! గజానన్‌ మహారాజ్‌కీ జై. గజానన్‌ మహరాజ్‌ (నినాదాలు) వ్యక్తి 1: (వృద్దుడు) నిలువెత్తు విఘ్నుశ్వరుని విగ్రహాన్ని చూస్తుంటె నా ఒళ్ళు పులకరించివోతూంది. . వ్యక్తీ 2: ఊరేగింపునకు నాయకత్వం వహిస్తున్న బిరకేసరి బాలగంగాధర తిలక్‌ను చూస్తుంటే ఆబాలగోపాలం

తేతేతె డ్వసి. నారాయణరెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం ఆలలెత్తి పొంగుతున్నది. వ్యక్తీ 3: మహానుభావుడు! త్యాగధనుడు ! తెల్లదొరతనం విధించిన 18 నెలల కఠిన కారాగారశిక్షను భరించి “స్యాతంత్యం నా జన్మహక్క"ని చాటిన లోకమాన్యుడు. (గజానన్‌ మహరాజ్‌కే జై - గజానన్‌ మహరాజ్‌కీ చై (నినాదాలు) వ్యక్తి 4: (వృద్ద [స్త్రీ అరుదైపోతున్న దైవభక్తిని తిరిగి ఉజ్జివింపజేసిన ఉదారచరితుడు తిలక్‌ మహాశయుడు, ఈ దైవ భక్తి వెనుక ఏముందోతెలుసా? దేశభక్తి. ఈ (ప్రార్థనల వెనక ఏమున్నాయో తెలుసా? భారతీయుల ఆర్తనాదాలు. ఈ ఊరేగింపుకేవలం జనం గుంపు కాదు. (పచ్చన్న జాతీయ శక్తుల మొహరింపు. కలకత్తాలో ఛ్మతపతి శివాజీ జయంతులూ, బొంబాయిలో జరుపుకుంటున్న -ఈ గణేశ్‌ ఉత్సవాల్లూ దాస్యవిముక్తి కోసం తహతహలాడే వేలగొంతుకల ఉద్దోషలు, వ్యాఖ్యానం: అది 1905వ సంవత్సరం, రంగం వంగ (ప్రదేశం. బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వం (ప్రారంభించింది మరో చదరంగం. జాతీయ భావాలకూ, స్వాతంత్య సమరాలకూ పురిటిల్లుగా ఉన్న బెంగాల్‌ను చూసి కన్నుకుట్టింది కర్టన్‌ ప్రభువుకు, దివాన్‌: లాంగ్‌ లివ్‌ బిటిష్‌ ఎంపైర్‌! లాంగ్‌ లివ్‌ లార్డ్‌ కర్టన్‌, కర్టన్‌: (నవ్వుతూ) థాంక్యూ దివాన్‌జీ! థాంక్యూ! దివాన్‌? (ప్రభూ! ఇప్పుడు తమరువెసిన ఎత్తు ఇక్కడి ప్రజలను

జాతికి ఊపీరి స్వాతంత్ర్యం 334 చీల దీయడానికి నాటిన విత్తు. కర్టన్‌: వెల్‌సెడ్‌! వెల్‌సెడ్‌! డివైడ్‌ అండ్‌ రూల్‌ - విభజించి షాలించు. దివాన్‌: అదీ తమ రాజనీతి, కర్ణన్‌: పెద్ద బెంగాల్‌ ప్రమాదం (ప్రమాదం, దివాన్‌: అదీ తమ సూక్ష్మనీతి, కర్టన్‌: వాందూ ముస్తింల యూనిటీ ఎపుటికైనా ముప, దివాన్‌: అదీ తమ దూరనీతి - ఫారొసైట్‌. కర్ణన్‌: నో! నో! ఫోర్‌సైట్‌. ఫోర్‌సైట్‌. పెద్ద బెంగాల్‌లో ముస్లింలకు స్థానం లేదనే సాకుతో చిన్న రా[ష్ట్రాలైతే పరిపాలన మిన్నగా సాగుతుందనే మిషతో వంగభూమిని 'రెండుగా చీలుస్తాం. దివాన్‌: అదీ తమరి కుటిల నీతి, కర్ణన్‌: కుటిల (కోపంతో) యూమీన్‌ [క్రూకెడ్‌? దివాన్‌: సారీ దారగారూ! పొరపాటు, పొరపాటు, కుటీలనితి కాదు. తమరిది కౌటిల్య తి. కర్ణన్‌, ఓ 1 అండర్‌స్టుడ్‌, అండర్‌స్టుడ్‌..చాణక్యనితి కదూ! (ప్రజల కోలాహల ధ్వనులు, . వ్యక్తీ 2: (బిటిష్‌ ప్రభుత్వం చీల్చింది బెంగాల్‌ను మ్యూతమే కాదు. భారతావని నిండు గుండెను, వ్యక్తీ 2: పరిపాలనా సౌకర్యం పేరుతో పర (ప్రభుత్వం పన్నిన కుట్ర ఇది. వ్యక్తి 3: హీందూ ముస్లింల మధ్య చిచ్చు రగల్బడానికి వేసిన వ్యక్తీ 4: బెంగాల్‌ జాతీయోద్యమాన్ని కుంగదీయడానికి తెల్లదొరతనం చెసిన వంచన ఇది. వ్యక్తి 1. - అన్యాయం, అక్రమం!

335 డాసి, నారాయణరెడ్డి 'సనుగ్ర సాహిత్యం వ్యక్తీ బై భరించలేం-ఈః దురంతం. వ్యక్తి 3: ఎదిరించాలి ఈ ముష్కర కృత్యం. వ్యాఖ్యానం: వంగరా[ష్టమంతటా హర్తాళ్ళు జరిగాయి. 1905 అ క్టోబర్‌ 16వ తేదిన జాతియ. సంతాపదినంగా పరిగణించింది. (ప్రజానీకం ఉపవాసాలున్నారు, గంగాస్నానాలు చేశారు, దెశభక్తి గీతాలు ఆలపించారు. హిందూ ముస్లింల అవిచ్చిన్న సఖ్యతకు చిహ్నంగా పరస్పరం రాఖీలను కట్టుకున్నారు. అదొక మహనీయ సన్నివేశం, అప్పుడు (ప్రవెశించాడు కవీంద్రుడు. రవీంద్రుడు. మహాకవి గళం నుంచి (ప్రసరించాయి మహోజ్యల జాతీయ గీతాలు, పోటెత్తి పాడుకున్నాయి కోటికోటి కంఠాలు, ఆ బృంద స్వరలహరులల్‌ ఉవ్వెత్తుగా _ పొంగిలేచింది బంకించందుడు. పూరించిన ఓంకారం వినూతన స్వరంగా వందేమాతరంగా! (వందేమాతరం -- వందేమాతరం-- నినాదాలు వందేమాతర గీతం) బంకించంద్ర ఛటర్జీ: వందేమాతరం ఒక గీతం మా(తమే కాదు. జాతీయ .. భావజలపాతం. ఆపాటలో వున్నవి కేవలం సమాసాలు కావు. మాతృదాస్వ్యవిమోచన మం(త ఘోషలు. భరతధ్యాతి విర సంతతిని కన్న జనయితిగా సంకళ్ళా? వీల్లేదు , ఉండడానికి ఎల్లేదు. స్వదే శాభిమానం ఉదయశిఖీలా. (పసరించాలి. విదేశవస్తు నిరసనం జ్యాలాముఖీలా (ప్రకోపించాలి, దృుళ్ళం వ్వక్తి 1 ఇక నుంచి స్వదేశీ వ(స్తాలనే ధరిస్తాం,

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 336 వ్యక్తి 2:2... విదేశీ సరుకులు ఏ రూపంలో వున్నా బహిష్కరిస్తాం. వ్యక్తి 3: బ్రిటన్‌ నుంచి దిగుమతైన కాగితంతో తయారుచేసిన పుస్తకాలు ముట్టం. పర్‌క్షల్ల్‌ ఆ కాగితాలిచ్చి సమాధానాలు రాయమంటి కలం పట్టం, (స్తీలు: విదేశీ చీరలే కాదు, ఆ గడ్డనుంచి వచ్చిపడ్డ గాజులనూ, గాజు పా[తలనూ తాకం, పూజారులు: విదేశీ కర్ఫూర ౦తో హారతులు వెలిగించం. వ్యక్తి 1: మిఠాయి కొట్టొకి విదేశీ చక్కెరను 'ఛస్తై రానివ్వం. వ్యశ్తి 2: ఎంత డబ్బిచ్చినా విదేశీ వస్త్రాలను ఇస్తే చెయ్యం, వ్వక్తి 3: రగ్గిలించండి మంటలు వ్యక్తి 4: తగలబెట్టండి విదేశీ వ(స్తాలు వ్యక్తి 2: వందేమాతరం - వందేమాతరం (నినాదాలు) (మంటల చిటపట ధ్వనులు = పోలీస్‌ విజిల్స్‌ హెచ్చరింపులు - లారీల వ్యాఖ్యానం: _ వంగభూమిలో తొలి జంగవేసిన స్వదేశీయోద్యమం ఇటు తెలుగు గడ్డదాకా 'పసరి ౦చి౦ది; . ఉద్యమంలో ఉధృతగతిలో పాల్లొన్న గాడిచర్ల హరిసర్యోత్తమరావును (ప్రభుత్వం నిర్బంధించింది. కృష్ణాపత్రిక ద్యారా జాతఆయ భావాలకు. అద్దంపడుతున్న ముట్నూరి కృష్ణారావుగారి ఆహ్వానాన్ని అందుకుని తెలుగునేలలో పర్యటిస్తున్నాడు బిపిన్‌ చంద్రపాల్‌, అదుగో ముట్నూరివారి చిరునవ్వులు అనువదిస్తున్న వారివురి సంభాషణ, ముట్టూరి; _ బిపిన్‌ బాబూ! మా ఆంధ్రప్రాంతంలో పర్యటించడానికి మీరు అంగీకరించినందుకు ఈహుగ్గీనదిలోని పడవలా బిపిన్‌: కృష్ణారావ్‌బీ 1 నన్ను పలిపించడానికి బందరు నుంచి

337 డాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం కలకత్తా వచ్చిన మిమ్మల్ని అభినందించకుండా ఎలా ఉంటాను,

ముట్టూరి: బిపిన్‌ బాబూ! ఈ సంధ్యాసమయంలో హుగ్షీనదిలోని

ఈ పడవలో కూచున్న నాకు పిల్లగాలిలో మురళీధరుని ల పిలుపులు వినిపిస్తున్నాయి.

బిపిన్‌: క్షమించు కృష్ణారావ్‌! ఇప్పుడు మనకు కావలసింది యమునా తీరంలో విహరించే మురళిధరుడు కాదు. కురుక్షేత్రంలో విజయస్తారథిగా నిలిచిన మురహరుడు.

ముట్టూరి: పాల్‌జీ! మీ (ప్రబోధం అద్భుతం. ఈ (ప్రబోధమే మీరు వినిపించాలి తెలుగు నేల నాలుగు చెరగుల్లో

వ్వాఖ్వానం: రాజమం కాకినాడ లాంటి తెలుగు నగరాల్లో బిపీన్‌

చం్మదపాల్‌ చేసిన (ప్రబోధ గర్జారావాలతో, పౌరుషం వారసత్వంగా పుణికిపుచ్చుకున్న ఆంధ్రజాతి పరవళ్ళు తొక్కింది. పిన్నా "పెద్దా, ముసలీ ముతకా అందరినోటా ఒకే నినాదం-ీవందేమాతరం-. మందే రాజ్యం ” - సంఘ సంస్కరణోద్యమంలో కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుకు 'సైదోడుగా ఉన్న చిలకమర్తి లక్ష్మనరసింహం పంతులుపై బిపిన్‌ చంద్రపాల్‌ [ప్రబొధం (ప్రబల ముదద్రవేసింది. అది ఆంగ్ల ప్రభుత్వ నిరసన కవితకు దారి తిసింది,

“భరత ఖండంబు - చక్కనిపాడియావు

హిందువులు లేగదూడలై ఏడ్చుచుండ

తెల్లవారను గడసరి గొల్లవారు.

పితుకుచున్నారు మూతులు బిగియబట్టి అంతటితో ఆగిపోలేదు చిలకమర్తివారి కవితావేశం, మహోా[గ్రమూర్తి లాలాలజప తిరాయ్‌ నిర్చంధంతో

జాతికీ ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 338 దేశమంతటా. సాగిన అరెస్టులతో, అలజడులత మరింతగా పొంగులువారింది. న

“చెరసాలల్‌, పృధు చంద్రశాలలె యగున్‌ చేదోయి గీలించున య్యర దండల్‌ విరిదండల య్యెడును హేయంబైన చోడంబలే పరమానంబగు మోటుకంబళులు దాల్సన్‌ పట్టు సెల్దాలగున్‌ స్టిరుడై ఏ నరుడాత క్రి దేశమును భక్తంగొల్సు న వ్యానికిన్‌. “భరతఖండంబె ఒక పెద్ద బందెఖాన అందులోనున్న ఖైదులు పొందు జనులు ఒక్కగది నుండి మార్చి వెరొక్క గదిని పెట్టుటే కాక చెరయంచు వేరగలదె. ' ఒక వైపు (బిటిష్‌ సామాజ్య దమననితికి నిరసనగా దేశమంతటా హర్తాళ్ళు, పికెటీంగ్‌లు, ఊరేగింపులు, బహిరంగ సభలు జరుపుతూ. ఉంటే మరొకవంక అరవింద ఘోష్‌ ఖుదీరామ్‌ బోన్‌, (ప్రపుల్ల చాఖీ, కన్హయ్యలాల్‌ దత్తాలాంటి ఉ(గ్రవాదులు బాంబులు తయారుచేస్తున్నారు. ఆయుధాలు. దిగుమతి చేసుకుంటున్నారు. మెరుపుదాడులు 'జరుపుతున్నారు. మదమెక్కిన అధికారులను తుదముట్షిస్తున్నారు. అదుగ్‌ పరప్రభుత్వాన్ని తరిమి కొట్టాలని ఉరుముతున్న సర్దార్‌ అజిత్‌ సింగ్‌... |

339 డ్వాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం అజిత్‌: భాయియో! బహెనో[! మన భారతీయుల సంఖ్య 29 కోట్టు , మరి బిటిష్‌ వాళ్లు ఒకటిన్నర కోట్లు మాతమే, వ్వక్తి 1: వాళ్ల చేతుల్లో తుపాకులున్నాయి. అబిత్‌: ఉంటేనేం? 29 కోట్ల భారతీయులంతా ఒక్కుమ్మడిగా ఉప్పని శ్వాస వదిల్తే అదే యంరూ ప్రభంజనమై ఆ తుపాకులను గడ్డ్జిపరకల్లా ఎగరగొడుతుంది, (జనం కరతాళ ధ్వనులు = ప్రశంసా నినాదాలు) వీరే్యద్ర ఉపాధ్యాయ, అమెరికాలో ఆంధ్ర యువకుడు దర్శి చెంచయ్య సారధ్యంలో జాతీయ సంఘాలు ఏర్పరచుకున్నారు. స్టాకొహూంలో “గదర్‌ పార్టీని స్టాపించుకున్నారు."గదర్‌ పత్రికను ప్రారంభించారు. భారతదేశంలో _ విష్ణవోద్యమాన్ని నిర్వహించడానికి వీరసైనికులు కావాలని ఒక అత్యద్భుత (ప్రకటన చేశారు. వ్వక్తి 2: వేతనం? వ్వక్తి బ్‌ మరణం వ్వశ్తి శై బహుమానం? వ్వక్తి లై? అమరత్యం

జాతికి ఊపిరి స్వాతం[త్యం 340

వ్యక్తీ 2: న్వాతంత్యం

వ్వక్తి 12 కార్యక్ష్మైతం?

వ్వక్తీ 2: భారతదేశం,

వ్యాఖ్యానం: గదర్‌ విరుల ఉ([గ్రచర్యలకు అదిరిపోయింది. దొరతనం, కర్తార్‌సింగ్‌: పింగళే జగత్‌సింగ్‌, హర్‌నామ్‌ సింగ్‌లకు ఉరిశిక్షలు. విధించింది, పృ్పథ్వీసింగ్‌లాంటి గదర్‌ విష్ణవకారుల్ని 'సంకెళ్ళలో బంధించి, ఓడలెక్కించి అండమాన్‌ దీవులకు పంపించి కిరాతక శిక్షలు విధించింది. అమానుషంగా హింసించింది, అది. 1915 నవంబర్‌ 16వ తేదీ: తెలతెలవారేవేళ, కర్తార్‌సింగ్‌ కంఠానికి ఉరితాడు కాన ఊపిరిలో దిక్కులు దద్దరిల్లే

సింగ్‌: ' “వందేమాతరం - వందేమాతరం - వందేమాతరం'. ఒకవేళ పు నర్జ న్మ అంటూ. ఉంటే ప్రతి జన్మలోనూ నాదేశం కోసం ఆహుతి జొతాను.

వ్యాఖ్యానం.

అది అమరయోధుడు కర్తార్‌ సింగ్‌ తుదిపలుకు అది. ఆసాటి యువకుల్లో ఆవేశం పొంగించిన మేలుకొలుపు,

వ్వక్తి 1: అదుగో! ఏమిటా. జనప్రవాహం?

వ్వక్తి 2: అమ్మో! ఎన్నెన్ని ఉత్సాహతరంగాలో!

వ్వక్తి 37 ఆ (ప్రవాహాన్ని నడిపిస్తున్న బక్కపల్చ్బటి మనిషి ఎవరు?

వ్యక్తి 4: ఆశళ్ళర్యంగా ఉందే! ఆ పాగ ఆ చొక్కా, ఆ ధోవతీీ,

చ్రశ్త1 డొఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం అచ్చం పల్లెటూరి పెద్దమనిషిలా ఉన్నాడు. వ్యక్తీ /గ్‌ పల్లె మనిషి కాదు -: (ప్రజల మనిషి వ్వక్త్‌ 2: ఇంతకూ ఆయనెవరంటావు? వ్యక్తీ 3; ఎవరా ! మోహన్‌దాస్‌ కరమ్‌ చంద్‌ గాంధీ. వ్వక్తి శ్తేః ఓ ఆయనేనా గాంధీ! దక్షిణాఫ్రకాలో ముష్కర పాలకుల రాక్షస కృత్యాలను అక్షిణబలంతో ఎదుర్కొన్న అపూర్వ సాహసమూర్తి, వ్వక్తి 1. బలమంటే ఆయుధ బలంకాదు అహింస, వ్వక్తి లః సత్యాగ్రహమే ఆయన ఆయుధం, వ్వక్తి 3: సహనమే ఆయన కవచం, వ్వక్తి 4: సత్యమే ఆయన శస్త్రం, వ్వక్తీ 2: స్వాతం(త్రోద్యమంలోకి గాంధీజీ రాక సమస్త భారతీయులకు సరికొత్త ఆశారేఖ, వ్యాఖ్యానం: గాంధీజీ ముఖ్యాశయాలు మూడు. హిందూ ముస్లిం సఖ్యం-అస్పుశ్య్వతా నిర్మూలనం. - మభాళలకు సమ (పాధాన్యం. ఈ. ఆశయాల [తిహలమెత్తి పర్యటించాడు గాంధీజీ, బీహారులోని “చాంపరాన్‌ లో, గుజరాత్‌లోని “ఫరా” లో, అహమదాబాద్‌లో, ఆ మహానాయకుని వెంట నగరాలు నడిచాయి. పట్టణాలు కదిలాయి. పల్లెలు లు టె గ్‌ గాంధీజీ నాయకత్వంలో అనుక్షణం కట్టలు . తెంచుకుపోతున్న స్వాతం[త్యస్రవంతుల ధాటికి తట్టుకోలేక (బిటిష్‌ దొరతనానికి మతి చెదిరింది. ప్మతికా స్వాతంత్ర్యాన్ని _ అరికట్టాలని, _ విప్ణవకారులను తొక్కిపెట్టాలని, ఏ వ్యక్తినైనా నిర్బంధించి విచారణ

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్రం ఏశీ2 జరపకుండానే జైళ్లలోకి నెట్టాలని ప్రవేశపెట్టింది “రౌలట్‌. చట్టాలను, కథాగానం; అవి రౌలట్‌ చట్టాల రోజులు సై రక్కసి చ్మట్రాల రోజులు పై నోరెత్తితే నోటికి తాళం సై చేయెత్తితే చేతికి సంకెల "సై కాదంటే కత్తుల బోను సై కాకుంటే కాల్పుల బోను సై వెరి హోరులో తెల్లదొరతనం వి(రవిగెనౌరా _ (వినరా భారత! వచనం౦; ఆప రిస్టితు ల్లో కథాగానం: ఎక్కడ చూసిన చర్చలు చర్చలు ఎక్కడ నిల్చిన గుంపులు గుంపులు ఉక్కు, చటాలు ధిక్కరించుతూ ఒక్కుమ్మడిగా ఊరేగింపులు జాతి పౌరుషం భుగ భుగమంటూ' రగిలిందా జలియన్‌ వాలాబాగ్‌లోకి తరలిందా 11జూతి పౌరుషం! ఆ (ప్రజా సమూహాన్ని 'చూసి కళ్లుమండిన డయ్యర్‌. కథాగానం: రెచ్చిపోయి తెగ ఉరిమాడయ్యో [తందాన తందాన తందన॥!! పిచ్చికుక్కలా అరిచాడయ్యో తందాన తందాన తందన॥ పచ్చి విషం కురిషించాడయ్యో తందాన తందాన తందన!! చెక్కు చెదరకా నిలిచిన సభపై తందాన తందాన తందన!!

43 డాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం పిచ్చిగ కాల్పులు జరిపాడయ్యో _ !!తందాన తందాన తందన!! గుండ్ల దెబ్బలతో కూలిన వాళ్లు _ !!తందాన తందాన తందన!! కాళ్లు తెగి అల్టాడిన వాళ్లు [తందాన తందాన తందన॥!। తలలు పగిలి తల్లడిల్లిన వాళ్లు 11తందాన తందాన తందన॥! కొనవూపిరితో విలవిలలాడుతు [తందాన తందాన తందన॥! కురిసిన నెత్తుట గిలగిలలాడుతు 1!1తందాన తందాన తందన!! భరతమాతకూ జేజేలంటూ (పాణాలొదిలారా

" _ శ1తందాన తందాన తందన।!! ఆపిన' ఆగని పోరాటానికి. ఊపీరులూదారా తందాన తందాన తందన!! [1 వినరా భారత!! ఒకరా ఇద్దరా? వెయ్యి. [ప్రాణాలను పొట్టబెట్టకున్నాడు డయ్యర్‌ హాంతకుడు. జలియన్‌ వాలాబాగ్‌లో జరిగిన ఆ దుర్భర -విషాద సంఘటనలత్‌ సమస్త జాతి రక్తా[శువులను కురిపించింది. రవీం[ద కవిం(ద్రుడు దొరతనం దురంతాలకు నిరసనగా తనకిచ్చిన 'సర్‌ బిరుదాన్ని పరిత్యజి ౦చాడు. పాట పల్లవి! జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్యం అది . జ్యోతిగ వెలిగే చైతన్యం ఆ చైతన్యం వెలిగిన నాడె సమస్త జగతికి సౌభాగ్యం

జాతికి ఊపిరి స్వాతం(త్యం ఏెడ్డర: మూడవ భాగం అది 1919వ సంవత్సరం - ఒక్క. భారతదేశంల్‌నే

కాదు] బిటిషు [ప్రభుత్వ దమననీతి ఖండ ఖఇండాతరాల్స్‌ అన్ని రంగాల్లో విష వీచికలా విస్తరించింది. అటు టర్కీలో ఇస్లాం మతాధికారాన్ని అస్తవ్యస్తం చేయడానికి కుయుక్తులు ఉపయోగించగా, ఇటు. భారతదేశంలో ఆ కలుష. నీతికి నిరసనగా కిలాఫత్‌ ఉద్యమం ఒక్కుమ్మడిగా ఉప్పాంగింది -ఈ ఉద్యమ సారథ్యంలో అలీ సోదరులకు కొండంత అండగా నిలిచాడు గాంధీజీ.

వ్యక్తి 2: విన్నావా ? కిలాఫత్‌ మహాసభక్సు అధ్యక్షుడుగా గాంధిబీని ఎన్నుకున్నారట,

వ్వక్తీ 2: జౌను! ఎందుకో తెలుసా? కిలాఫత్‌ ఉద్యమం హిందూ ముస్లిం ఐక్యతకు (ప్రాతిపదిక,

వ్వక్తి 3: స్వరాజ్యం కోసం పోరాడే సమస్త శక్తుల వేదిక,

(అల్లాహో అక్బర్‌ - హిందూ ముస్లిం భాయి భాయ్‌ నినాదాలు)

కలకత్తాలో, నాగపూర్‌లో జరిగిన జాతీయ కాంగ్రెస్‌

తెడ్మీర్‌ డాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం మహాసభల్లో సహాయ నిరాక రణోద్యమానికి బీజావాపనం జరిగింది, ఇది సంపూర్ష స్వరాజ్య. సాధనకు గాంధీజీ తిరిగిన మరో మలుపు, వ్యక్తి 1: (ప్రభుత్వ యం(త్రాంగానికి ఏ రకమైన సహకారమూ అందించం. వ్వక్తీ 2; (ప్రజల నోళ్ళుగొట్టి పరిపాలన చలాయిస్తున్న దొరతనానికి పన్నులు ససేమిరా చెల్లించం. వ్వక్తి+3: బానిసతనాన్ని నూరిపోసే పాఠశాలల్థొ కళాశాలల్మొ అడుగు పె ట్హం. వ్వక్తి 2: కరడుగట్టిన (బిటిష్‌ చట్టాలను మరింత పటిష్టం చేసే కోర్టుల్లో మేం వాదించం, వ్వక్తి 2: ప్రజా [ప్రాతినిధ్యాన్ని లక్ష్యం చేయకుండా పాక్షిక వైఖరితో ప్రభుత్వం జరిపే ఎన్నికల తతంగాన్ని బహిష్కరిస్తాం. వ్యాఖ్యానం: సహాయ. నిరాకరణోద్యమం సమస్త భరతావనిలో జ్యాలాతరంగాలుగా సాగిపోయింది, అటు గుజరాత్‌ ర్యాష్ట్రంలో బార్జోలీలో సత్యాగ్రహ మహాస్తం సంధించి విజృంభిస్తున్నాడు సర్దార్‌ వల్లభ్‌ భాయ్‌. పటేల్‌, ఇటు దక్షిణాన తెలుగునాట చీరాలలో పేరాలలో స్వ్యాతం(త్యోద్యమానికి ఊతగా రామదండు నడుపుతున్నాడు ఆంధ్ర రత్న దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ (1 పన్నులు చెల్లించడానికి నిరాకరించిన ప్రజలు. పల్లెలు

జాతికి. ఊపిర స్వాతంత్ర్యం చెశీర పరిత్యజించి అడవుల్ని ఆ[శ్రయి ౦చారు.. అడుగడుగునా దొరతనం సాగిస్తున్న జులుంను నిరసించారు. ఆ నిరసన స్వరాలకు: వాహికలుగా గరిమెళ్ల సత గనారాయ ణ ఎన్నెన్నో గీతికలు రచించాడు: పల్లవి: మా కొద్దీ తెల్లదొర తనము, దేవ మాకొద్దీ తెల్లదొరతనము _ మా (ప్రాణాలపై పొంచి మానాలు హరియించె. మా కొద్దీ!! చరణం1: 'పన్నెండు దేశాలు పండుచున్నవి గాని పట్టేడన్నము లొపమండి నోట మట్లిగొట్టి పోతాడండీ ఆడి కుక్కలతో పోరాడి కూడు తినమంటాడు మా కొద్ది! చరణం2; ధనమూ కోసం వాడు దారిచేసుకోని కల్టుసారాలమ్ముతాడు మాదు మూటముల్లెయు దోచినాడు, ఆలిమెళ్ళ పుస్తెలు (త్రెంపినాడు మా కళ్ళా దుమ్మోశాడు, కాటికి దరి చేశాడు (మా కొద్ది!! వ్యాఖ్యానం: చీరాల 'పేరాలలో పన్నుల నిరాకరణ - పలనాడులో, మించాలపాడులో _ కన్నెకంటి హనుమంతు నాయకత్వంలో పుల్లరి నిరాకరణ. (ఆవులు, గేదెలు, మేకల అరుపులు - అడవి వాతావరణం - కాపరుల అదలింపులు = అటవీ సంరక్షక దళాల దాడి) వ్యక్తి 22 బరే! ఒరేయ్‌! పోలీసోళ్లు పోలీసోళ్లు. వ్యక్తీ 2: అదుగో 1! అదుగో! మన గేదెల్ని మళ్లించుకు పోతున్నారు. వ్వక్త్‌ 3: మన అవుల్నీ, మేకల్నీ తోలుకుపోతున్నారు.

34 డ్వాసి.. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం వ్వక్తి 1: గ్మురాల మీదొచ్చి మన పశువుల్ని తీసుకుపోతున్నారు. స్రీ హనుమంతూ! ఓ కన్నెగంటి హనుమంతూ[! మా పశువుల్ని కాపాడు. బాబో! కాపాడు,

హనుమంతు: ఒరేయ్‌ పోలీసు మూకలూ! పరాయి ప్రభుత్వం కిరాయి తొత్తుల్లూ! ఆగండిరా ఆగండి!

పోలీన్‌: ఖబడ్డార్‌ హనుమంతూ! కాలు కదిపితే కాల్చేస్తాం.

హనుమంతు: ఏం ఎందుకు కాలుస్తావురా?

పోలీన్‌: ప్రభుత్వానికి చెల్లించవలసిన పుల్లరి ఎగ్గొట్టి మా అడవుల్లో మీ జంతువుల్ని మేపుతున్నందుకు.

హనుమంతు: (బిగ్గరగా నవ్వి) ఏరా! ఇవి మీ అడవులా? ఆ లండన్‌ నుండి. పెరికి తెచ్చి నాటారా? మీ అబ్బ సాత్రనుకుంటున్నారా? మా గడ్డలో పెరిగిన గడ్డిరా ఇది, మా పశువులు కాకుంటే మీరా మేసేది? మేయండిరా, మేయండి. మీకు కొత్తేంకాదుగా మెయ్యండి, పోలీస్‌? హనుమంతూ! నోర్ముయ్‌. ఏయ్‌ జవాన్నూ! అలా గుడ్డప్పగించి చూస్తున్నారేం? 101, 303, 420 - కమాన్‌ మొత్తం పశువుల్ని తోలుకుపాండి. అడ్డమొచ్చిన వాళ్ళను ఆడా మగా' తేడా లేకుండా కాల్ఫిపారేయండి,.

హనుమంతు: ఓరే! మీ దగ్గర గొట్టాలుంటే మాదగ్గర కరలున్నాయిరా! మీ దగ్గర తుపాకీ గుళ్ళుంటే మా దగ్గర రాళ్ళున్నాయిరా! చూస్తారేం? రామయ్యా! రంగయ్యా! మంగమ్మా! మల్లమ్మా! సీతమ్మా! సిద్దయ్యా! కర్రలు విసరండి. రాళ్ళు రువ్వండి.పదండి పదండి.

(పజల కోలాహలం - దాడికి తట్టుకోలేక పోలీసులు పరారీ)

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 348 ఇన్‌స్పెక్టర్‌: సర్‌! సర్‌! అర్హంట్‌గా అడిషనల్‌ జిల్లా కలెక్టర్‌ రూధర్‌ ఫర్డ్‌ ఒకరు: ఓకే! ఓకే! రూథర్‌ఫర్డ్‌: యస్‌ ఇన్‌స్పెక్టర్‌! ఎంతవరకొచ్చాయి కన్నెకంట హనుమంతు గంతులు? తోకకత్తిరించారా? ఇన్‌ స్పెక్టర్‌: ఎక్స్‌క్యూజ్‌మీ సర్‌! మన పోలీసు బలగం తలలు. పగిలే పరిస్థితి ఏర్పడింది. హనుమంతు నాయకత్వంలో పశుల కాపరులు తిరగబడి మమ్మల్ని తరిమితరిమి కొట్టారు. రూధర్‌ఫర్త్‌: వాట్‌! షేమ్‌! షేమ్‌! సిగ్గు సిగ్గు! చెప్పడానికి నికు నోరలా వచ్చింది? " ( ఇన్‌స్పెక్టర్‌: క్షమించండి దొరగారూ! పరిస్థితి చేయిదాటిపోయింది. రూధర్‌ఫర్త్‌: _ తెలిసిపోయింది. తెలిసిపోయింది. ఇప్పుడు కావలసింది శక్తి కాదు. యుక్తి యుక్తి! శాంతి! శాంతి! వల్లించు ఈ మంతం, సంప్రతింపులు! సంప్రతింపులు! కిలుచుకురా హనుమంతును. ఆ తర్వాత మేమే చూసుకుంటాం. హనుమంతు: ఏం ఇన్‌స్పెక్టరూ! ఇలా దయ చేశావ్‌? ఏదీ ని బలగం? ఇన్‌స్పెక్టర్‌: హనుమంతూ! జరిగినదానికి మా దొరతనం చింతిస్తోంది. దొరగారు మీతో మాట్టాడాలనుకుంటున్నారు, దయచేసి బయలుదేరండి. హనుమంతు: సంతోషం, మాకూ ఇష్టం లేదు రక్తపాతం, పదండి. (గుురం మీద స్వారీ చెస్తూ పోతుంటాడు, హఠాత్తుగా తుపాకీ పేలుతుంది. హాహాకారంచేస్తూ హనుమంతు

త్రెడ్త9 డ్యాసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం అంటాడు-,

హనుమంతు దగా! దగా! మోసం! మోసం! శాంతి మంతం జపించి, సం్గపతంపులకు ఆహ్వానించి దొంగచాటుగా కాల్ఫేస్తారా? దుర్మార్గులు. దుర్మార్గులు. ఈ పోరాటం నా చావుతో ఆగిపోదు, ఆగిపోదు. ఆగిపోదు.

వ్యాఖ్యానం: శ్వేతజాతి దమనీతికి (ప్రతిఘటనంగా దేశమంతటా తిరుగుబాట్లు చెలరేగుతున్నాయి. సమ్మెలూ,. హర్తాళ్ళు, జైళ్ళు నిండి పోతున్నాయి.- ఇనుప సంకెళ్ళు మరింత బిగుసుకుంటున్నాయి. రక్కసి లాఠీలు మరింత రక్తాన్ని చిందుతున్నాయ;, _ భరించలిని యువశక్తులు తిరగబడుతున్నాయి. పోలీస్‌ స్టేషన్ల పై మెరుపుదాడులు చేసి దహించి వేస్తున్నారు.

ఒక్‌ వ్యక్తి? అహింస సూ(తం ఏమైపోయింది? ఈ హింసా విజ్బంభణ ఎటు దార్రితిస్తుంది? పట్టుదప్పిపోతున్నదా? సహాయ, నిరాకరణో ద్యమం చెదిరిపోతున్నదా? నౌరోజీ, తిలక్‌లాంటి మహా నాయకులు కన్న సంపూర్ణ

వ్యాఖ్యానం: దేశభక్తుల అంతరంగాల్లో తెలియని కలవరం,

. పరిణామం గాంధీజీ సహాయ _ నిరాకరణోద్యమ విరయణం, 'పర్యవసానం జ్వలించిపోయే యువశక్తుల్లో సాయుధ (ప్రతిఘటనా సంరంభం,

వ్యక్తి 2: లాభం లేదు తమ్ముడూ! కత్తికి కత్తే సమాధానం. దెబ్బకు

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 350 దెబ్బే (ప్రతీకారం, వ్వక్తీ 2: మన అహింసను అశక్తత అంటున్నారు. వ్యక్తి 3: మన సహనాన్ని పిరికితనమనుకుంటున్నారు.. _, వ్యక్తి 4: ఎదురు తిరిగి దెబ్బతీస్తేగాని తెల్లవాళ్ళ గూబలు 'గుయ్‌ నవు. వ్యక్తి 1: జౌన్రా! అటు లాహోర్‌లో, ఇటు కాన్సూర్‌ల్‌ అటు న చిట్టగాంగ్‌లో ఉ(గవాదులు తెగబడీచేస్తున్నదదే. వ్యక్తీ .2: అందాకా ఎందుకు? ఇదుగో ఇటు ఇక్కడ తెలుగు గడ్డలో మన్యం ప్రాంతంలో అల్లూరి సతారామరాజు సాగిస్తున్న పోరాటం $ దోపిడీ మరిగిన [బిటిష్‌ (ప్రభుత్వానికి తగిన గుణపాఠం, పోలీన్‌ స్టేషన్‌ దృళ్వం (బరువుగ్శా లయబద్దంగా అడుగులు పడ్డున్న శబ్దాలు - కీచురాళ్ళ రొద- ఒక్కసారిగా ఉలిక్కిపడ్డ పోలీసుల కలవరం) ఎన్‌్‌ఐ” ఏయ్‌! హెడ్‌ కానిస్టేబుల్‌! అదుగో! అదుగో! వింటున్నావా ఆ చప్పుడు? కానిస్టేబుల్‌? చాను యస్‌,ఐ.గారూ! ఎవరో నడిచొస్తున్నట్టున్నారు. యన్‌.ఐ.? బాబ్బాబోయ్‌! నాకు భయంగా ఉంది.

(మూడు నాలుగు గొంతులు కవ్వుమన్న 'కేకలు) నీతారామరాజు: ఏయ్‌ సబ్‌ ఇన్‌స్పెక్టర్‌! ఒరేయ్‌ పోలీసులూ! గుర్తుపట్టలేదా పోలీసులు: బాబోయ్‌! బాబోయ్‌! అల్లూరి సీతారామరాజు, సీతారామరాజు: ఎందుకలా వణికిపోతున్నారు? కబురుపంపే

వచ్చానుగా? మొన్న కృష్ణదే విషేట పోలీసు స్టేషన్‌పై

తెరి! డ్కసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం దాడిచేసి ఆయుధాలు తీసుకుపోయింది నేనే. ఇప్పుడు ఈ చింతపల్లి. పోలిన్‌స్టేషన్‌ను ఆ[కమించి మీ ఆయుధాల్ని _ తీసుకుపోవడానికి వచ్చింది. నేనే, భయపడకండి, ఆయుధాలిచ్చెయండి, మా దేశం నెత్తిపైకెక్కి తొక్కుతున్న బిటిష్‌ రాచరికాన్ని తుత్తునియలు. చేయడానికి ఈ ఆయుధాలే మా ప్రబల నొధనాలు, అల్లూరి సీతారామరాజుకూ జై అల్లూరి సితారామరాజుకూ జై

(భయంకరంగా తుపాకులు పేలుతున్న శబ్దాలు, గాయపడ్డ

సీతారామరాజు - రూధర్‌ఫర్డ్‌ సంభాషణ)

సీతారామరాజు: ఒరేయ్‌! రూధర్‌ఫర్డ్‌! కన్నెకంటి హనుమంతును పొట్టన "పెట్టుకున్న కసాయివిరా నువ్వు, మా మన్యం ప్రజలను పరమహీనంగా హింసిస్తున్న కిరాతకుడివిరా నువ్వు మీ పశుబలానికి లొంగిపోయి కాదురా: నేనిక్కడికి వచ్చింది! నన్ను నిర్బంధించడం చేతకాక నా విప్టవ శక్తికితట్టుక్‌లేక నోరులేని నా [ప్రజలను దారుణ హింసలపాలు చేస్తావా? ఇదెక్కడి నీతిరా? మీదెక్కడి పైశాచిక జాతి!

రూథర్‌ఫర్డ్‌: రామరాజూ నింద! నింద!

సీతారామరాజు: ఛీ! నోర్ముయ్‌ పిరికిపంద.

రూధర్‌ఫర్డ్‌: ఓహ్‌ చింతచచ్చినా పులుపు చావలేదు. ఒళ్ళంతా తూటాలతో చిల్లులు చిల్టులైనా ఉ(దేకం తగ్గలేదు.

సీతారామరాజు: ఉదేకం నిలాంటి తొత్తులకుండదూ! అది మా స్వతంత్ర శక్తుల నాత్తురా,

దాతిక్షీ ఊపేరి స్వాతంత్ర్యం 352 రూధల్‌ఫక్డ్‌: ఫైర్‌! ఫైర్‌! కాల్బండి, సీతారామరాజు: రూధర్‌ఫర్డ్‌! నువ్వు కాలుస్తున్నది నా శరీరాన్ని. నువ్వు “పేల్చలేవురా నా ఊపిరిని. ఈ ఊపిరే ఉప్పెనగా మి స్మామా జ్యాన్న ముంచేస్తుందిరా. ఈ 'నెత్తురి. కత్తులుగా మి దుష్టవ్యవస్థ ను ముక్కలుముక్కలుగా నరికేస్తుందిరా! వందేమాతరం - వందేమాతరం - వందేమాతరం, వ్యాఖ్యానం: సత్యాగహం, సాయుధ సమరం రెండు చక్షాలుగా పురోగ మిస్తున్న స్వరాజ్య రథపరి[క్రాంతికి బెంబేలు పడిన బ్రిటిష్‌ _ (ప్రభుత్వం మరోసారి తల తడుముకుంది. పాట తలపెట్టిన కుతంత్రాలు తల్లకిందులౌతుంటి పన్నిన పన్నాగాలూ మన్నుగరిచిపోతుంటే తెల్ల (ప్రభుత్వం మరింత తెల్లబోయి చూసింది కుళ్ళిన కుహనాతత్వం కుక్కగొడు గులేసింది తెగిపోయే పగ్గాలను జిగురుపెట్టి అతకాలని పాతబడిన చట్టాలకు పైపూతలు పూయాలసె (ప్రబలుతున్న పరిపూర్ణ స్వరాజ్య సంరంభానికి పక్కదారులెన్నెన్నో తీయాలనీ మతం మతమనే పేరిట మత్తుమందు చల్లీ; భా రత జాతిని చీలి చీళ్ళి వేయాలని కదలివచ్చెరా సైమన్‌ కమీషన్‌ - ఎదురు తిరిగి నిలిచె నిఖిల భారతదేశం, బృందగానం: తిరిగిపో తిరిగి హో 'స్టైమన్‌ తిరిగిపో సైమన్‌

353 డాసి. నారాయణరెడ్డి సమ[గ సాహిత్యం అవిగో అవిగో అవి రుద్రవీణ రుంకారాలూ నర కంరీరవాల హుంకారాలు నడి వీధుల్లో సైమన్‌ దొరకూ న ల్లజిండాల వ గతాలూ విర జవహరుడు లక్నోలో బారసాచీ నుడుస్తుంటే పంజాబ్‌ కేసరి లాహూర్‌లో పంజా విప్పి లంఘిస్తుంటే చెన్నపట్టణంలో -- విచ్చిన్న పౌరుషంతో ఆం(ధ్రకేసరి టంగుటూరీ గుండుకెదురుగా గుండెను నిలిపి గర్జిస్తున్నాడూ - గర్జిస్తున్నాడూ

(పకాళం పంతులు: ఒరేయ్‌! ఎవడురా -ఈ "సైమన్‌? ఏ ముచ్చు పంపితే వచ్చాడురా? మా దెశాన్ని పరిపాలించుకునే సత్తామాకు ఉందో లేదో ఆరాతీయడానికి పంపించారా?

పోలీన్‌ అధికారి: మిస్టర్‌ (ప్రకాశం పంతులూ! ఇటిజ్‌ టూమచ్‌: చట్టాన్ని ధిక్కరిస్తున్నావు తప్పుకో. తప్పుకో! లేకుంటే...

(పకాళం: లేకుంటే _..ఏం చేస్తావురా? 'పేల్చేస్తావురా! పేల్చు తుపాకీ పేల్చురా! ఇదిగో నా. గుండె. [బహ్మనాయని 'పౌరుషం పాదు కున్న గుండెరా! కాకతీయరు[దమ్మ కత్తిపదును హత్తుకున్న గుండెరా! తాండడపాపని పౌరుషాగ్ని

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 3ర్‌త్తీ తీండ్రించిన గుండెరా! తెలుగుజాతి వీరత్వాన్ని, భరతజాతి వారసత్వాన్ని రంగరించుకున్న గుండెరా! పేల్చు! పేల్చు...:ేల్చరా పేల్చు. పోలీన్‌ అధికారి: ఓ మిస్టర్‌ పంతులూ! డోస్ట్‌ టెస్ట్‌ అవర్‌ పేషెన్స్‌, తొలగిపో! తాలగిపో! పక్కకు తొలగిపో! (పకాళం: తొలగనురా! అంగుళం కదలనురా! మీ పశుబలానికి లొంగనురా! నేను (ప్రకాశాన్నిరా! గాంధీజీ ప్రబోధించిన అహీంసలో పెరిగిన ఆవేశాన్నిరా! రండిరా! కాల్బండిరా! " (గుర్రపు డెక్కల చప్పుళ్లు. గ్యురాల సకిలింపులు. డిస్పర్స్‌. డిస్పర్స్‌. అనే పోలీసుల హెచ్చరికలు.) పోలీసు అధికారి? ఓపంతులూ! మొండి పంతులూ! గుండె పంతులూ! 'మేమే 'సోతాం. మేమే పోతాం. (ప్రజల హర్షద్యానాలు. ఆంధ్రకేసరి వరిల్లాలి. ఆంధ్రకేస రి వర్షిల్లాలి.) వ్యాఖ్యానం: గాంధీజీ ఆదేశించిన సాత్విక ప్రతిఘటనం, గదర్‌వీరులు ఉద్దేశించిన సాయుధ _విష్ణ్లవపథం సమాంతరంగా సాగిపోతున్న రోజులవి. బాలవీరుడుగా జలియన్‌ వాలాబాగ్‌ 'దురంతానికీ రగిలిపోయిన భగత్‌సింగ్‌ సైమన్‌ రాకకు నిరసనగా ఎదురొడ్డిన లాలాలజపతిరాయ్‌ని బలిగొన్న సాండర్స్‌ను మహ్నోగ మూర్తియై కాల్చేశాడు, అంతటితో ఆగిపోలేదు. చంద్రశేఖర్‌ ఆజాద్‌, రాజగురు, సుఖదేవ్‌ సహచరులుగా తెల్లదొరలు కొలువుదిరిన పార్లమెంటులో 'ఫెళ్లున బాంబు విసిరాడు, (బాంబు పేలుతుంది. ఆంగ్లేయుల అరుపులు) బెదిరిపడ్డ (ప్రభుత్యం ఏం చేస్తుంది? విష్ణవ వీరులను బంధిస్తుంది. ఇరుకు చెరసాలలో తోసేస్తుంది, అప్పటికీ కక్ష తీరకపోతే ఉరిశిక్ష వేస్తుంది. అదే. జరిగింది, సర్దార్‌

55 డ్వసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం భగత్‌సెంగ్‌కు ఆ ఉరిశిక్షే విధించింది, అది 1931 మార్చి

. 24, ర్మాతి ఏడుగంటల ముఫ్ట్రై మూడు నిమిషాలు, (చిరునవ్వుతొ ఉరికంబంవైపు నడుస్తున్నాడు వీర సింహుడు ఆ భగత్‌ సింహుడు)

అడుగులు సాగుతు. వున్నాయా పిడుగులు మింగుకొని

చూపులు కదులుతు వున్నాయా నిప్పులు పొదుగుకొని

వేస్తున్న ఆ(ప్రతి అడుగూ విష్లవ౦ గురుతూ

వస్తున్న అరుణోదయానికి రాస్తున్న షరతూ

ఇంక్స్తిలాబ్‌ జిందాబాద్‌ - ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌

అఖిల భారతం 'ఘోషిస్తుందా తందాన తానా

అమర పౌరుషం (ప్రవహిస్తోందా తందాన తానా

నేటి కిరణం మరణిస్తున్నా తందాన తానా

'రేపటి ఉదయం ఉదయిస్తుంటే తందాన తానా

మనిషి ఆరినా మనసు ఆరదు తందాన తానా

తనువు ఆగినా తరం ఆగదు తందాన తానా తందాన

పిరకిదొారతనం భగత్‌సింగ్‌ను ఉరితీసిందయ్యో

కారు: చీకటై ఆ సూరు ;్‌లే కబళించిందయ్యో | ((తందానా!!

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 356 నాలుగో భాగం వ్యాఖ్యానం: క్‌ భారత జాతీయోద్యమం రాజకీయ పరిధులు దాటి,

రచ్చపట్టులనుంచి రా జమహళ్ళవరకు, మారుమూల పల్లెల్లోంచి మహానగరాల వరకు విస్తరిస్తున్న ఘట్టమది. సమస్త భారత జాతి మహాత్ముని అడుగుజాడల్లో సాగిపోతున్న కాలమది. సిరుల వలలకు చిక్కక, దొరల చదువులతో కైపెక్కక భరతమాత్ప చరణ సేవకు తన (బతుకునే ముడుపుగట్టిన నాయక కిశోరుడు జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రా సమున్నతంగా ఎదిగిపోతున్న దృశ్యమది. అది రావీనదీ తీరం. లాహోరు. నగరం. అఖిలభారత కాంగెస్‌ మహాసభావరణం౦, కిక్కిరిసిపోతున్న జనసందోహం. మహాసభ అధ్యక్షపఠం నుంచి యువనాయక హర్యక్షం జవహర్‌లాల్‌ చేస్తున్న (ప్రసంగ గర్జన అలా. అలా అఖిల భరతావనిలో అలలెత్తి సాగిపోతున్నది, అది తెలుగు గుండెల్లో ఇలా

“ఎంతకాలమని దాస్య

ధ్యాంతముల్‌ చెర్జాడుట?

ఎన్నాళ్ళన ఆంగ్రైయు ల

పన్నుగడలు కొనసాగుట.

తర్‌ డాఃసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం సంపూర్ణ స్వరాజ్యమై సర్వభారత నినాధము అంచెలు అంచెలుగా అం దించుటమిధ్యావాదము, (పతిఘటింతునెపుడు రాజూ పదమత్తుల స్మమాట్టుల లెక్కించనెపుడు పరాన్న భుక్కుల పూంజీదారుల నేను సామ్యవాదిని చౌ నేను సౌమ్యవాదిని, గాం ధేయ మార్గగామి, నహిం సాయుధ వరపాణిని, పరతం(త్రం కడేహేోయం స్వరాజ్యమే మా ధ్యేయం. ఇంక్సిలాబ్‌ జిందాబాద్‌! ఇంక్తిలాబ్‌ జిందాబాద్‌! శ్‌ (ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌, ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌ అనే ల యబద్ద నినాదాలు వ్యాఖ్యానం: లాహోర్‌ కాంగ్రెస్‌ మహాసభలో చేసిన తీర్మానాల్లో

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 358 ప్రధానమైంది శాసనోల్లంఘనం: దొరతనం విధించిన ఉక్కుచట్టాలను నిరసిస్తూ గాంధీజీ సారథ్యంలో సాత్వికంగా [పారంభించి న మహోద్యమమది,

వ్వక్తి 3: ఒరేయ్‌! తెల్లదొరతనానికి ఉన్నకాస్త మతి...

వ్వక్తి 2: పోయిందంటావ్‌, అసలుంటే గదరా పోయేది!

వ్వక్తి 3: నిజమే . కాకపోతే సముద్రం వాళ్ళ సొత్తా? ఆ నిళ్ళతొ మనం ఉప్పు తయారుచేసుకుంటే వల్లమాలిన పన్నులా?

వ్యక్తి 4: నేలమీదే కాదు, నీళ్ళ మీద కూడా వీళ్ళ బోడి 'పెత్తనమా? వ్యక్తి 1: ఇలాంటి పెత్తనాలను మన జాతి భరించదు.

వ్యక్తి 2: మహాత్ముడు సహించడు,

వ్యక్తీ 3: మొదలైంది మరొ ఉద్యమం. ( ,

వ్యక్తీ 4: సబర్మతి నుంచి సాగరతీరంలోని దండి కి

వ్యక్తీ కః అదుగో అదుగో దండి యాత్ర.

మార్పింగ్‌ పాట

పల్లవి; దండియా(త్ర దండియా[(త గుండెలు నడిపించే ఉ దండ యా[(త - దండి యాత్ర

చరణం1: చండ దిక్షతో స్వరాజ్య దండం ధరియించి రాజు దండం నెదిరించి |పజా

3ర59 డసి, నారాయణరెడ్డి సమగ్ర. సాహిత్యం తండం నడిపించే కో దండ యత 1!దండి!! చరణం2: సబర్మతిని ఊటలూరి సాగర తీరము గై చేరి పొంగి పొంగి కర భ్ఫెత్త్‌ నింగిదాక స్వరాలొత్తి సాగుయాత్ర అదుగో సాధుయ్యాత అదుగో 1! దండి! (మహాత్మాగాంధీకి జై భారత్‌ మాతాకీ జై) చరణం 3 చుప్పనాతి దొరతనం గుప్పిట్లో చిక్కువడిన భారత స్వరాజ్యలక్ష్మ బంధాలను విడిపించగ ఉప్పే రామాస్త్రంగా నిప్పులు కురిపించిన ఉ దండ యాత || దండి!! (సత్యాగహులను చెదరగొట్టి పోలీసుల (ప్రయత్నం, విజిల్స్‌, హెచ్చరికలు, లారీల ప్రయోగం) వ్యక్తీ 1: మనవాళ్ళది ఏమి గుండెబలం! వ్వక్తీ 2: ఎంత సాహసం! వృక్తి3ః. ఎంత సహనం! వ్వక్తి 4: లాఠీ దెబ్బలకు తలలు చిట్టిపోతున్నా చలించడం లేదు,

జాతికీ ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 360 “చ్యక్తీ 1: అదే కదా మహాత్ముని ఉపదేశం. వ్యక్తీ 2: పరమ సాత్వికంగా జరిపే శావనోల్లంఘనమంటే అదే మరి. వ్యక్తి 3: అదుగో! అదుగో! ఎవరా మహిళా వ్వక్తి 4: _ కెరటంలాకదిలొస్తున్నది. వ్యక్తీ 1: ఏమి వర్చస్సు ఆమె ముఖంలో! వ్వక్తి 2: మూర్తీభవించిన కవిత్వంలా వుంది, వ్యక్తీ 3: ఉన్నమాట అ న్నావోయ్‌! ఆ విడే (ప్రసిద్ధ కవయి[త్రి భారత కోకిల ముత్యాల సరోజిని నాయుడు, " వ్యక్తి 4: పోలిసుల లారీలుతిప్పుతున్నా, వాచ్చరికలు చేస్తున్నా మడమ తిప్పని మహో(ద్రేకంతో నడిచొస్తున్నది ఆ పీరనారి,. (మహాత్మాగాంధీకీ జై -సరోజినీ నాయుడికీ జై - భారత్‌మాతాకీ టై) వ్యాఖ్యానం: అది 1939వ సంవత్సరం. ద్వితీయ ప్రపంచ సంగ్రామ దావాగ్నులు ఐరోపా ఖండాన్ని కబళిస్తున్న కాలమది. చిన చిన్న రాజ్యాలను కమ్ముకున్న జర్మన్‌ నియంత హిట్లర్‌. సా్మమాజ్య విస్తరణ కాంక్ష [బిటన్‌నూ, రష్యానూ ఆ[క్రమించాలని కదనుతొక్కింది, ముచ్చెమటలు. పోసిన బ్రిటిష్‌ దొరతనం యుద్ధంలో భారతీయుల తోడుకోరి బేరమాడింది. ఆ బేరంలోని సారం ఎరిగిన భారత జాతి ఆలోచనలో పడింది. యుద్దంలో పాల్లొనాలా ? వద్దా? (బాంబుల కురిసిన వాతావరణం) వ్వక్తి 1: (ఆత్రంగా) ఇదిగో ఈ రోజు పత్రిక చూశావా? లండన్‌ మీద హిట్లర్‌ బాంబుల వర్షం, వ్వక్తీ 2న రోగం కుదిరిందిరా,

361 డొఃసి: నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం.

వ్యక్తి న అందుకేగా చక్రవర్తులు కాళ్ళబేరాల కొస్తున్నారు.

వ్వక్త్‌ త్తం హు, అంతమా(తాన గాంధీ మెత్తబడతారా? ఆ దొారతనంతో సహకరిస్తాడా?

వ్వక్తీ ” ఆది సరే అనుకో, ఐనా ఓ. విషయం. ఇన్నేళ్ళుగా మనం కోరు. కుంటున్న స్వాతంత్యాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి ఇదేసరైనసమయం,

(బాంబులు కురిసిన శబ్దం)

వ్వక్తీ (1 ఇక పరపాలన భరించలేము:

వ్వక్తి 2: ఈ ఇనుష సంకెళ్ళను ఇంకా సహించలేము.

వ్వక్తి 3; క్విట్‌ ఇండియా నినాదం మన తారక మం(త్రం,

వ్యక్తి 4; ఇదే మహాత్ముడందించిన సందేశం,

వ్వక్తి 22... తెల్లదొరల దురహంకారం పెచ్చుపెరిగిపోతున్నది,

వ్వక్తి 2: పాశవిక శక్తులకు పట్టపగ్గాలు లేకుండా పోతున్నవి.

వ్యక్తీ తః గాంధీజీని బంధించారు.

వ్యక్త శః నెహూజీని బంధించారు. |

వ్వక్తి 1: ఎందరెందరో స్వాతం[త్య వీరులను జైల్హ్‌ వేశారు.

వ్వక్తీ 2: కాళ్ళకు సంకెళ్ళు వేశారు.

వ్యక్తి 3. నోళ్ళకు తాళాలు వేశారు,

వ్యక్తీ శః ఐనా భారతాత్మ ఏనాటికీ బందీ కాదు.

వ్వక్తి 1: _ స్వాతంత్ర కాంక్ష ఏనాటిక మొక్కవొదు. _

వ్యక్తీ 2: ప్రభుత్వ నిషేధాజ్ఞలు ప్రజావాహినిని అరికట్టలవు.

వ్వక్తి తః అహింసాత్మక శక్తులను దౌర్జన్యశక్తులు (ప్రతిఘటించ లేవు, పదండి! పదండి! ముందుకు సాగండి.

జాతికి ఊపీరి స్వాతంత్ర్యం 362 వాట స్వరాజ్య సంగర యోధుల్టారా వెల్లువలై ముందుకు దూకండి తెల్లదొరల తరిమేయండి. బృందగానం; వందెమాతరం. - వందేమాతరం వందేమాతరం - వందేమాతరం చరణం 1; వీరళివాజీ సంకల్పంతో వెల్లువ దూకిన పౌరుషం యూన్సీలక్ష్మి గుండెల్లో “సలసల కాగిన శౌర్యరసం నరనరాలలో తరగలెత్తగా స్వరాజ్య సమరం జరపండి 'అహింసయె వజాయు ధమ్ముగా మ హోద్యమమ్మును నడపండి, స్వత 0(త!! చరణం 2; సమస్త జగతికి దీపీకయెై విజాతీయుల పరిపాలనలో "వెలవెలబోయెను ఈనాడు వెలవెలబోయిన జాతి వైభవం వెలిగించడమే మన ధర్మం విలవిలలాడిన మాత్నృగారవం నిలపడమే మన కర్తవ్యం || స్వతంత్ర! (అశ్వికదళాలు - డెక్కల చప్పుడు) అధికారి; డిస్‌పర్స్‌ ! డిస్‌పర్స్‌!

863 డొఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం అధికారి: నిషేధాజ్ఞలు అమలులో ఉన్నాయని తెలియదా? అధికారి: _ చట్టాన్ని ధిక్కరిస్తే పర్యవసానం ఏమౌతుందో తెలుసా? వ్వక్త్‌ 2: ఇంకా బాగా తెలుసు, పశుబలం విజ్బంభిస్తుందని

తెలుసు, ఇనుప లాఠీలు తాండవిస్తాయని తెలుస్తు మర తుపాకులు మంటలు గక్కుతాయని తెలుసు, అమూయకులైన _ సత్యాగహుల _ రక్తధారలతో పుడమితల్రిఒడి తడిసిపోతుందని తెలుసు. అధికారి: ఆ.€...అయుతే తెలిసీ తెలిసి ఎందుకు ధిక్కరిస్తున్నారు చట్టాన్ని. వ్వక్తి 3: అదే మా గమ్యం, అదే మా లక్ష్యం. అదే క్విట్‌ ఇండియా నినాదానికి మూలసూ[తం, అధికారి? చివరిసారిగా హెచ్చరిస్తున్నాను. ఉపన్వాసాలు కట్టిపెట్టి ఊరేగింపు చాలిస్తారా లేదా!

వ్వక్తి 4: చాలించం, మి బెదిరింపులకు చలించం,

వక్తి 5: కొన వూపిరితో గుంజుకుఛస్తున్న [బిటిష్‌ సామాజ్యాన్ని మా పొలిమేరల నుంచి తరిమికొట్టేదాకా విశమించం, వ్వక్తి 2: భోలో స్వతంత్ర భారత్‌కీ

23త్తీర్‌ జై

వ్వక్తి 1: భారత్‌ మాతాకీ

వ్వ్తీ 1న మహాతా గాంధీకీ

జాతికి ఊపిరి స్వా తర్మత్యం ఫశ సాట

పొగమంచు ముసిరితే పొద్దు షాడవకుంటుందొ

స్వషార్నీ రగిలితే దేశయుంటుకుంటుందా

అదు లేదు +

ఓ చేశమూ - నా దేశమూ

అటు గంగానది ఇటు కొనేరి అదిలెత్తినంత కాలం

ఇటు వింధ్యారి అటు హీమాలయం తలభెత్తివంత కాలం

గౌతమ బుద్దుడు సాక్షిగా

గాంధి మహాచ్ముడు సొక్షిగా

(శ్రమజీవుల పఏమటల్ల్‌ మెదిసే

సహ్మస కిరణుడు సాక్షిగా

కవితసాక్షీగా గీతసా్షీగా

సమస్త బారటి జనత సాక్షిగా - సీఉనికిసుస్టరం. న శిరసు ఆంబర6 సి మనసు సాగకం

హోరు వందేమాతరం + వందేమాతరం! వందే! వందే! ఐక్యబారతం - సమ్లైక్వ భారతం వలదే! వందే! వంటే!

36ర్‌ డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమగ 'సాహిత్యం అయిదో భాగం

వ్యక్తీ 2: ఇదిగో ఈ ప(తిక చూశావా! ఈ రోజుదే, దొరతనం జరిపిన సమాలోచనలు ఫలించలేదు, యుద్దంలో పాల్గొంటే స్వతంత్ర భారత పౌరులుగానే పాల్గొంటాం. - అది గాంధీజీ పెట్టిన షరతు,

వ్వక్తి 2: అందుకు ఒప్పుకుందా (ప్రభుత్వం? .

వ్వక్తి 3: యుద్దంలో గెలిస్తే తప్పకుండా ఆలోచిద్దాంలే అంది.

వ్యక్తీ 1: ఆ! పబ్బం గడిస్తే మళ్ళీ షపాతపాటే,

వ్వక్తి 22 ఆ సంగతి తెలియదా గాంధీజీకి? అందుకే అన్నాడు క్విట్‌ ఇండియా అని

(కిట్‌. ఇండియా నినాదాలు) (హిందుస్తాన్‌ ఛోడ్‌దో - గాంధీజీకీ జై భారత్‌ మాతాకీ బై)

వ్యాఖ్యానం: క్విట్‌ ఇండియా తీర్మానంతో నెత్తి అదిరిన పెత్తనం వేసిన ఎత్తులే మళ్ళీ వేసింది. తీసిన గోతులే మళ్ళీ తిసింది, గుట్టుచప్పుడు కాకుండా అ(గ్రనాయకులందరిని అరెస్టు చేసింది. జన "సంచారం లేనిచోట, జైళ్ళు కాని జైళ్ళలో నిర్భంధించింది. ఈ దుర్వార్తలు తెలుసుకున్న యావద్చారత జాతి [కుద్ధ్దమ యింది. మరిన్ని త్యాగాలకు సంసిద్దమయింది. సము[ద్ర తరంగాలు కదలివచ్చినట్టు, హిమాద్రి శృంగాలు కదను తొక్కినట్లు హోరెత్తే

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం 366 జనసందోహాలు] బారులు తీరి ప్రజావ్యూహాలు, ఎటు చూసినా హర్తాళ్ళు, హర్తాళ్ళు. ఎటు విన్నా వందేమాతరం నినాదాలు. సమాజ జీవితంమంచులా స్తంభిం చింది. సమస్త దేశంమంటలా విజృంభించింది. మిల్లులూ, బళ్ళూ. మూతబడ్డాయి. 'పల్లెల్నూ పట్నాలూ తిరగబడ్డాయి. మళ్ళి నిరాయుధ (పజలను గురిపెట్టి చూశాయి కరుకు మరతుపాకులు. మళ్ళీ మళ్ళీ శాంతి కపోతాల రక్తాన్ని చవి చూశాయి ఇనుపమూతి కాకులు,

వ్వక్తీ 1:2 ఐనా మహోద్యమం ఆగిపోలేదు,

వ్వక్తి 2: అంతిమ సమరం వీగ్రిపోలేదు.

వ్వక్తి 2. వేళ్ళు నాటుకున్న గరికషోచ వెల్టువ నెదిరించి నిలవకుండా 'పోదు,

వ్వక్తి 2: క్విట్టిండియా ఉద్యమం ఒకపట్టాన చల్చారదని తెలుసుకు న్న (పభుత్వం అ[గనాయకులందరిని జైళ్ళనుండి విడుదల చేసింది.

వ్వక్తి 3: మంతనాల పేరిట తంతు జరపాలని మరో చిట్కా (ప్రయోగించింది.

వ్వక్తి 1: సివూలో అ(గనాయకు లతో శిఖరా[గ చర్చలు జరిపింది,

వ్వక్తి 2: ఎన్ని చర్చలు జరిపి లాభమేముంది?

వ్యక్తి 3: ఎక్కడ వేసిన గొంగళి అక్కడే వుంది.

వ్యాఖ్యానం: ఇది మహాత్ముని మార్గం, అహింసా పథంలో నడిచిన ఉద్యమ స్యరూపర. ఈ విధానంతో ఏకీభవించిన అతివాద నాయకుడు సుభాష్‌ -చం[ద్రబోస్‌ అప్పటికే తన

367 డొఃసి నారాయ రెడ్డి సమ్మగ సాహిత్యం మార్గం తాన్ను ఎంచు కున్నాడు. గాంధీజీ లక్ష్యం, తన లక్ష్యం ఒకటి ఐనా అది అందు. కునే సాధనం వేరన్మి పదే పదే ఉద్దోషించాడు. బిటీష్‌ (సమత్వ ౦ మన శత్రువు. ఆ శృతువుకు శతువు హిట్లర్‌ మిత్రుడు, ఇది లెండో (ప్రపంచ యుద్ద కాలంలొ నేతాజీ అనుసరించిన విలక్షణ వైఖరి, అదుగో.

బృంద స్త్వారాలు: జై హింద్‌ - జైహింద్‌ ఛలో ఢిల్లీ - ఛలో ఢిల్లీ

వ్వక్తి]: . _ఎవరిదానినాదం?

వ్యక్తి .2: నేతాజీ సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ స్థాపించిన ఆజాద్‌ హింద్‌ పౌజ్‌ది.

వ్యక్తీ 1: తెలుసా నికు? సుభాష్‌ బాబు కలకత్తాలో గృహ నిర్చ్ణంధంలోంచి భారత సరిహద్దులు దాటిపోయాడు.

వ్వ్తీ లై హిట్లర్‌: ను కలుసుకున్నాడు.

వ్యక్తీ 3: జపాన్‌తో చేతులు కలిపాడు.

వ్వక్తి 4: జపాన్‌ అండదండలతో భారతీయ యుద్ద ఖైదీలను సమీకరించి అజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ను స్తాపించాడు,

వ్వక్తి 1: మలయా, బర్మా సింగపూర్‌ లాంటి (బిటిష్‌ వలస (ప్రాంతాల్లోని భారతీయుల. ఆర్జిక సహకారంతో తన గమ్యాన్ని సాధించడానికి అహర్నిశలు ఉద్యమించాడు. (ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ మార్చింగ్‌ గీతం)

వ్యాఖ్యానంవ అ్మగనాయకులందరూ బైళ్ళపాలు కావడ ౦వల్ల స్వాతంత్రోద్యమ వాతావరణంలో ఏర్పడిన స్తబ్ధతను తన చైతన్య _సంఘటనస్పూర్తితో పటాపంచలు చేసిన

జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం ర68& నేతాజీ స్మృతి జాతీయోద్యమ రధంపైన వీరకేతనంగా రెపరెపలాడింది. ద్వితీయ (ప్రపంచ సంగామం ముగిసింది. దేశవిదేశాల్లో జరుగుతున్న పరిణామాల దృష్టా భారత దెశ స్వాతంత్ర్యాన్ని ఏ మ్మాతం జాప్యం చేయడానికి వీలులేదని (బిటిష్‌ దొరతనానికి తెలిసి వచ్చింది. ఒకవైపు భారతనౌకాదళాల్లో తిరుగుబాటు, మరోవైపు విమాన దళాల్లో అసంతృప్తి రోజురోజుకూ దేశమంతటా పెచ్చుపెరిగిపోతున్న సమ్మెలు, హర్తాళ్ళూ, (ప్రదర్శనలూ, దెశీయ సంస్తానాలకు కూడా కార్భిచ్చులా వ్యాపించిపోతున్నాయి. ఎట్టకేలకు (బిటిష్‌ (ప్రభుత్యం తన మొండిపట్టు వదులుకుంది. భారతదేశం 1947 ఆగస్సు 15న సంపూర్ష్మ స్వతంత దేశంగా రూపొందడానికి అంగీకరించి సముచిత చర్యలు తిసుకుంది. ఎళ్ళ తరబడి జరిపిన పోరాటాల పర్యవసానంగా, ఎందరెందరో న్యాతంత్య యోధుల త్యాగాల ఫలితంగా స్వాతం(త్యం సిద్ధించినా, దాన్ని వెన్నంటే వచ్చింది దేశ విభజనోత్సాతం, ఫలితంగా ఇటు పంజాబ్‌లో, ఢిల్రీలోో అటు బీహార్‌లో, బెంగాల్‌లో మత మౌఢ్యం పిశాచ నృత్యం చేసింది. భరతావని కళ్ళలో రక్తాశువులు స్వాతరత్య (ప్రదాత, జాతిఎత పరితప్త హృదయంలోని ఆర్తి [ప్రార్దనగా, మౌనొశకరదనగ్గా జాతి గుండెల్టొ ప్రతిధ్వనించింది.

( వైష్ణవ జినతో ,[ప్రార్ధనాగీతం)

((రకోటపై తివర్ల పతాకావిష్కరణ)

369 డాఃసి. నారాయణరెడ్డి సమ(గ్ర సాహిత్యం స్వతంత్ర భారత్‌కే జై మహాత్మా గాంధీకీ జై పాట పల్లవి: జాతికి ఊపిరి స్వ్యాతర్యత్యం - అది జ్యోతిగ వెలిగే చైతన్యం -ఆ వైతన్వం నిలిచిన నాడే సమస్త జగతికి సౌభాగ్యం |! జాతి!! నా.

61646121. (టం 00120000 80400. | 20120112 08111021) శ్ర 081111 1111060/01106