Telugu చదువుకున్న కమల_రంగనాయక - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| +శమువుషున్ష కమల /ి ల

యం స. ఆ

శ మనే టకలాం.. €. క్ష గ్య సర

అనని

శు న అ |

చదువుకున్న కమల రంగనాయకమ్మ స్వీట్‌ హోవ్‌ పబ్లికేషన్స్‌ హైదరాబాదు - 500 033

“చదువుకున్న కమల' పెజీలు : 72 (నవల) ధర ; 15 రూ.లు

రచనా కొలం : 1966

ఈ నవల

మొదట “జ్యోతి' మాసపత్రికలో

1966లో సీరియల్‌గా వచ్చింది.

పుస్తకంగా - న

మొదటి ముద్రణ : ............. య.

2వ ముద్రణ : 1969 ఆగస్పు - ౮ నలో

3వ ముద్రణ : 1974 జనవరి ౮ టో యగ

4వ ముద్రణ : 1975 నవంబర్‌ 7 లజ ] ౧౮౮

5వ ముద్రణ : 1986 ఆగస్ప ఆ ర్మ

రివ ముద్రణ : 1996 మే గ్రళ

౯వ ముద్రణ : 2004 మార్చి

ముఖచిత్రం : బాపు లో కంర నాంబై ను లి లాం. స

/వ ముద్రణకు గంగ త

కంపోజింగ్‌ ఉ ఫజ్‌ మేకప్‌ : | య ఈ వ౨1దొటి..) (

ఎన్‌.రఘురామయ్య |. ళ్ళ.

పై మ ర.

(ఫోన్‌: 040-2416 0318) స్వే నాద్‌ 0

ముద్రణ :

శ్రీ అరుణోదయ ప్రింటింగ్‌ (క్రైస్‌

సీతారామపురం

విజయవాడ - 520 002

ప్రతులకు:

అరుణా పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌ రంగనాయకమ్మ అడ్రసు:

ఏలూరు రోడ్డు 76, లేక్‌-సైడ్‌ కాలనీ

విజయవాడ - 520 002. జూబ్లీహిల్స్‌ పోస్టు

(ఫోన్‌: 0866 - 2431181) ప్పాదరాబాదు - 500 033

3 కొత్త ముందు మాట 4వ ముద్రణకు రాసినది

[ఈ చిన్న నవల 1966లో రాశాను. తర్వాత 4వ ముద్రణ సమయంలో చదివినప్పుడు, కధలో ప్రకటించిన భావాల్లో అక్కడక్కడా కొన్ని పొరపాట్లు ఉన్నాయని అర్ధమై, ఈ కొత్త ముందు మాటి రాశాను. మొదట, అసలు కధని చదవడం పూర్తి చేసి, ఆ తర్వాతే ఈ ముందు మాటని చదవండి! అప్పుడే దీన్ని సరిగా అర్ధం చేసుకోవచ్చు. |

కమల, వ్యక్తుల జీవితాల్లోనూ, సమాజ ధర్మాల్లోనూ అభివృద్ధిని కాంక్షించే పాత్రే. తన చుట్టూ ఉన్న వ్యక్తుల ప్రవర్తనల్త్లో, మూర్ధంగా బాధాకరంగా ఉన్న విషయాలు మారాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. నిత్య జీవితాన్ని ఇబ్బందికరంగా చేసే పరిస్థితులతో సతమత మవుతూ, కొన్ని విషయాల గురించి “అభివృద్దికరంగా' ఆలోచిస్తుంది. కొన్ని విషయాల్లా కొంత రాజీ ధోరణి కనబరుస్తుంది.

కమల కొంచెం పొరపాటుగా అర్థం చేసుకున్న విషయాల గురించి:

• కమల, స్నేహితురాలికి ఉత్తరం రాస్తూ -- “కష్టాలూ సుఖాలూ మనుషుల తత్వాల్ని బట్టి రక రకాలుగా ఉంటాయి. నేను సీరియస్‌గా తీసుకునే విషయం నువ్వు తేలిగ్గా కొట్టిపారయ్య వచ్చును. అలాగే నువ్వు లక్ష్యపెట్టిదాన్ని నేను నిర్లక్ష్యం చెయ్యవచ్చును -. అంటుంది.

కానీ, నిజమైన కష్టాలూ, సుఖాలూ మనిషికో రకంగా ఉండవు. అందరికీ ఒక రకంగానే ఉంటాయి. 'పేదతనంి అనేది ఎవరికైనా కష్టమే. దానిబాధ ఎవరికైనా ఒక రకంగానే ఉంటుంది. దానివల్ల ఒక వ్యక్తి బాధపడడం, ఇంకో వ్యక్తి దాన్ని నిర్లక్ష్యం చెయ్యడం జరగదు. అలాగే జబ్బుల బాధా, అప్పుల బాధా, ఇంకే ఇతర బాధలైనా.

సుఖాల సంగతి కూడా అంతే. సుఖపడే పరిస్థితుల్లో ఎవ్వరైనా ఆనందంగానే ఉండ గలుగుతారు.

కమలని ఇబ్బందిపెట్టే పరిస్థితులు, ఆమె పరిస్థితుల్లో ఉన్న ఇంకే వ్యక్తనైనా ఇబ్బంది పెడతాయి. ఒక వ్యక్తికి బాధ కలగడం అనేది, ఆ వ్యక్తి చుట్టూ ఉన్న పరిస్టితులవల్ల కలిగేది గాక, ఆ వ్యక్తి స్వభావం వల్లనే కలిగేది అయితే (ఒక వ్యక్తికి స్వభావం కూడా పరిస్థితుల నించే ఏర్పడేది అయినా), ఆ వ్యక్తి పట్ల సానుభూతి చూపవలసిన అవసరం ఏముంది? కమల పరిస్థితిలో ఉండే స్తీ లందరూ చాలా సంతోషంగా ఉండి, కమల ఒక్కతే అనవసరంగా తన సంకుచిత గుణంతో అశాంతి పడుతూందా? లేకపోతే అవి ఎ స్రీకైనా అశాంతి కలిగించే పరిస్థితులేనా?

కమలని ఇబ్బందిపెట్టే పరిస్థితులు ఎ స్రీనైనా ఇబ్బంది పెడతాయి. అందులో కొంచెం హెచ్చు తగ్గులేతప్ప ఆ మనిషిని బట్టి, మొత్తం కష్టమే సుఖంగా మారిపోదు. అందుచేత

టీ చదువుకున్న కమల “కష్ట సుఖాలు మనుషుల తత్వాల్నిబట్టి రక రకాలుగా ఉంటాయి' అనడం సరైంది కాదు.

• "పెళ్ళికి ముఖ్యం (పేమ ఒక్కటే అంటే ఇప్పుడు ఒప్పుకోబుద్ధి కావటం లేదు” అంటుంది కమల స్నేహితురాలికి రాసే ఉత్తరంలో.

కమల మధుమూర్తిని తన ఇష్టంతోనే (ప్రేమించి) పెళ్ళి చేసుకుంది. కానీ, మధుమూర్తి అభిప్రాయాలూ, అలవాట్లూ, ఇష్టాలూ, నమ్మకాలూ, మొత్తంగా అతని స్వభావం ఏమిటో కమలకేమీ తెలీదు. కమల గురించి కూడా మధుమూర్తి కేమీ తెలీదు. సంసార జీవితం ప్రారంభించిన తర్వాతే ఒకర్ని ఒకరు తెలుసుకుంటూ ఉంటారు. ఒకర్షి గురించి ఒకరికి ఎమీ తెలీకుండానే మొదట 'గ్రేమ' ఎలా కలిగింది?

బహుశా శారీరకమైన అంద చందాలు నచ్చడంవల్లనే అనుకోవాలి. (కమలకీ, మధు మూర్తికీ ఏ రకంగా పరిచయమూ గ్రేమా కలిగాయో “కథలో లేదు.)

“పెళ్ళికి ముఖ్యం (పేమ ఒక్కటే కాదు. ఇతర విషయాలు కూడా తెలుసుకోవాలి” అనే అభిప్రాయాన్ని పరిశీలిస్తే, ఆ “ఇతర విషయాలు' తెలుసుకోకుండానే ఒక వ్యక్తిమీద కలిగే ఇష్టం "ప్రమ అవుతుందా? దాన్ని “(పేమే' అనవచ్చునా? -- అనక తప్పదు. అది కూడా గ్రేమే. కానీ, దాని పరిధి చాలా సంకుచితం.

కమల మధుమూర్తిని (ప్రేమించిన నాటికి ఆమెకు, అతని అందచందాల మీద తప్ప ఇతర అభిప్రాయాల మీద దృష్టి లేదనే అనుకోవాలి. “ఇతని అభిప్రాయాలేమిటో, ఎ సందర్భంలో ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో' అని ఆలోచించలేదు.

కానీ, ఆ కమలే కొన్ని సంవత్సరాల సంసార జీవితం తర్వాత -- “పెళ్ళికి పేమ ఒక్కటే ముఖ్యం కాదు. ఇతర విషయాలు కూడా తెలుసుకోవాలి” అనే అభిప్రాయానికి వచ్చింది. అంటే కమలకు పెళ్ళి నాటికి లేని '“అనుభవం' కొంత కాలానికి కలిగింది. ఈ జ్ఞానం కమలకు పెళ్ళి నాటికే ఉంటే, కేవలం మధుమూర్తి అందచందాలు చూసి సంతో షించేది కాదు. అతని వ్యక్తిత్వం గురించీ, అతని స్వభావం గురించీ కూడా తెలుసు కోవటానికి ప్రయత్నించేది. అవి తెలిస్తేనే, అవి నచ్చితేనే, అతని మీద ఇష్టం కలిగేది. కొంత వివేకం కలిగిన కమలకు, తను మధుమూర్తిని “పేమించిని పూర్వ పరిస్థితుల్ని తల్చుకుంటే ఆ (ప్రేమ సరైన ఆలోచనగా కనపడదు.

కొందరు కేవలం అందచందాలు' చూసే ఇష్టపడతారు. కొందరు అంద చందాలతో పాటు, ఆ వ్యక్తికి మంచి ప్రవర్తన ఉంటేనే ఇష్టపడతారు. ఇంకా కొందరు -- అంద చందాలకన్నా అభ్యుదయ భావాలకే ఎక్కువ విలువ ఇస్తారు. అంటే (ప్రేమ కలగడం అనేది, వ్యక్తుల “చైతన్యాన్ని బట్టిఆధారపడి ఉంటుంది. (ఆ చైతన్యం, అనాటి సమాజ పరిస్థితుల్ని బట్టీ, ఆ వ్యక్తి పుట్టి పెరిగిన ప్రత్యేక పరిస్తితుల్ని బట్టీ, కలుగుతుంది.)

స్రీ -- పురుషుల మధ్య స్నేహానికీ, ఒకర్ని గురించి ఒకరు అన్ని విషయాలూ గ్రహించడానికీ విలయ్యే సమాజ పరిస్థితులే ఉంటేనూ, -- అసలు స్త్రీ -- పురుషుల మధ్య ఎక్కువ తక్కువలకు అవకాశం లెని విధంగా సమాజం ఉంటేనూ, “పెళ్ళికి ప్రేమ ఒక్కటే ముఖ్యం కాదు. ఇతరవిషయాలు కూడా తెలుసుకోవాలి” అనుకోవలసిన అవసరం రాదు.

చదువుకున్న కమల ర్‌

ఆ “ఇతర' విషయాలన్నీ గ్రహించడానికి అనుకూలమైన పరిస్థితులు సమాజంలో ఉన్నప్పుడు, అవన్నీ గ్రహించిన తర్వాత కలిగే ఇష్టమే “పేమ” అవుతుంది. కేవలం రూపు రేఖలు చూసి ఏర్పరచుకునే ఇష్టం కన్నా, ఆ వ్యక్తి గురించి ఇంకా ఎక్కువ విషయాలు తెలిసిన తర్వాత ఏర్పడే (పేమ, ఇంకా ఎక్కువ ఉత్తమంగా ఉంటుంది. అప్పుడు కేవలం శారీరకమైన రూపు రేఖలు చూసినంత మాత్రాన, ఇష్టం కలగనే కలగదు. కలిగినా, అది “ఢేమ' అవదు.

శ కమలని అత్తగారింట్లో అందరూ “ఏమే!” 'ఒసే' అని పిలుస్తారు. అది కమలక నచ్చదు -- *” 'ఏమే' అని పిలవ గలిగే అర్హత (హక్కు) భర్తకి తప్పితే ఎవ్వరికీ ఉండదు. అనుకుంటుంది కమల. “ఏమే” అని భర్త పిలిస్తే ఫర్వాలేదుగానీ, అత్త మామలూ, అడ బిడ్డలూ పిలవకూడదని కమల అభిప్రాయం.

కానీ, భార్యని భర్త మాత్రం “ఏమే” అని ఎందుకు పిలవాలి? భర్తని భార్య 'ఒరే, “ఏరా” అని పిలిస్తే అంగీకరిస్తాడా?

భర్త భార్యని “ఏమే' అని పిలవవచ్చునని ఎ సంప్రదాయం ప్రకారం కమల అంగికరిస్తుందో, ఆ సంప్రదాయం ప్రకారమే చూస్తే అత్త మామలు కూడా కోడల్ని “ఏమే” అని పిలవవచ్చును.

సమాజం దృష్టిలో, “భార్య' స్థానం, “కోడలి స్థానం, రెండూ హీనమైనవే. అందుకే అలాంటి పిలుపులు ఉంటాయి.

అత్త, కోడలి విషయంలో చులకన భావంతో ప్రవర్తించకూడదని భావించే కమల, భర్త కూడా భార్య విషయంలో అలా ప్రవర్తించకూడదని భావించాలి. “భర్తకి ప్రత్యేక మిన హాయింపు లేమీ ఇవ్వనవసరం లేదు. అలా ఇవ్వడం అంటే భార్యని (స్రీని) తక్కువ స్థితిలో ఉంచడమే. కాబట్టి, అత్తింట్లో అలాంటి పిలుపులన్నిటినీ వ్యతిరేకించాలి.

శ బియ్యంలో రాళ్ళు కలిపే వ్యాపారస్తుల గురించి కమల -- వ్యాపారస్తులు నిజాయితీగా ప్రవర్తించనందుకు చాలా బాధపడుతుంది. (వ్యాపారస్తులకు నిజాయితీ! “చదువుకున్న కమల అసలేం చదువుకుందో గానీ!)

“.. ప్రతి విషయానికీ రాజకీయాల మీద దండెత్తడం ఎందుకూ? ... అసలు, “నేరం ఎందుకు జరగాలి? ...... నీతి నిజాయితీలతో మనిషి మనిషిలా బ్రతికితే ఎ దండప్రమా ణాలూ అవసరం లేదుగా? అనుకుంటుంది.

(ఈ 'ముందు మాటిలో చూపించే ఎదైనా ఉదాహరణ అసలు కధలో లేకపోతే, దాన్ని కధలోంచి తీసివేసినట్టుగా అర్ధం చేసుకోవాలి, కానీ అలా తీసివేసిన వాటి గురించి ఇక్కడ చెప్పడం ఎందుకంటే, అవి పాత ముద్రణల్లో ఉంటాయి కాబట్టి.)

సాధారణంగా సమాజ పరిస్థితుల గురించి ఆలోచించే వాళ్ళందరూ ఇలాంటి ఆదర్శ వాదం'లో కొట్టుకుపోతూ ఉంటారు. ఎక్కడే తప్పు జరిగినా దానికి ఆ “వ్యక్తే కారణంగా కనపడతాడు. బియ్యంలో రాళ్ళు కలిపితే ఆ వ్యాపారస్తుడిదే తప్పు. దానికి ఇతర కారణా

లేమీ లేవు. ఎవరైనా దొంగతనం చేస్తే, ఆ చేసిన వాడిదే తప్పు. దానికీ ఇతర కారణాలేమీ లేవు. ఈ రకంగా, ఆదర్శవాదులు, ఎదురుగా కంటికి కనపడే విషయాలు మాత్రమే చూసి, తమకు తోచినట్టు అర్థం చేసుకుంటారు. అందులో సమాజానికి సంబంధించిన జ్ఞానం గాని, అనుభవం గానీ ఏమీ ఉండవు.

ట్ర చదువుకున్న కమల

మనుషులు నీతి నిజాయితీలతో ప్రవర్తించవలసిందే. కానీ, అలా ప్రవర్తించడానికి అనుకూలమైన పరిస్థితులు సమాజంలో ఉన్నాయో లేవో గమనించకుండా నీతులు వల్లించి ప్రయోజనం ఉండదు.

_ సమాజ ధర్మాలు అవినీతికే అవకాశాలు ఇస్తూ ఉంటే, వ్యక్తులు 'నీతి గా ఉండడం జరగదు.

కొందరు చేసే నేరాల్లో సమాజం తప్పూ, వ్యక్తి తప్పూ కూడా ఉంటాయి. కానీ, కొందరు చేసే నేరాల్లో వ్యక్తి తప్పు ఉండదు. గతి లేకపోవడంవల్లనే ఆ నేరాలు జరుగుతాయి.

• కమల తన గది సర్ది, గోడలకు రెండు చిత్రాలు తగిలించి అలంకారం చేస్తుంది. "ఆ రెండు చిత్రాలూ క్షణకాలం వాస్తవాన్ని మరిపించేసి నేత్రానందం కలిగించేంత రమ ణీయంగా ఉన్నాయి” అని వర్ణించడంలో “వాస్తవాన్ని మరిపించే” అనే మాటలు చాలా అప్రయత్నంగానే వాడినట్టు తోస్తోంది. కానీ, అది చాలా నిజం. ఈ సంగీతాలూ, సాహి త్యాలూ, చిత్రలేఖనాలూ, సమస్త కళలూ, ప్రజల్ని “వాస్తవ జీవితాల నించి మరిపించ టానికే ఉపయోగపడుతున్నాయి. సందేహం లేదు. ఈ కళలు సాధించే ప్రయోజనమే అది. ప్రజల్ని, సంతోషం ఇవ్వని జీవితాల నించి మరిపించి మభ్య పెట్టడమే ప్రస్తుత కళలు చేస్తున్నాయి.

౯ కమల మామగారి ప్రవర్తనని, “ఆడ తనం” అనే పేరుతో కొంత వర్ణించడం జరిగింది. మామగారి ప్రవర్తనవల్ల కమల మనసులో ఎలాంటి భావాలు కలిగాయో అవన్నీ తప్పుకాదు. ఈ సమాజంలో ఒక పురుషుడు అలా స్రవర్తించినప్పుడు అది “ఆడతనం'గానే కనపడుతుంది. ఎందుకంటే పురుషుడు "గంభీరంగా", వంటింటి ఛాయలకు రాకుండా ప్రవర్తించాలి. అలాగే స్త్రీ అతి వినయంగా వీధిగుమ్మం దరిదాపులకు పోకుండా ప్రవర్తిం చాలి. చేసే పనులేగాదు -- నడకా, మాటా, శరీర కదలికలూ, చూపులూ, నవ్వులూ అన్నీ స్తీ పురుషులకు వేరువేరుగా అలవాటై ఉన్నాయి.

నిటారుగా నడిచే స్త్రీలు 'మొగరాయుళ్ళ"వుతారు. అలాగే వయ్యారంగా చేతులు తిప్పుకుంటూ నడిచే పురుషులు 'ఆడంగి' వాళ్ళవుతారు. ఎవరు ప్రవర్తించవలసిన వఎధంగా వారు ప్రవర్తించకపోతే చూసే వాళ్ళకు చాలా దుర్భరంగా ఉంటుంది. స్త్రీ చేసే పనులు వేరూ, పురుషుడు చేసే పనులు వేరూ; స్తీ వాతావరణం వేరూ, పురుషుడి వాతావరణం వేరూ. ఇలా గాకుండా, ఇద్దరి దినచర్యలూ ఒకేరకం అయినప్తుడూ; ఇంటిపని గానీ, సమాజంలో ఇతర పనులు గానీ ఇద్దరూ ఒకేరకంగా చేస్తూ ఉన్నప్పుడూ; శారీరకమైన ప్రవర్తనలో భేదాలు తగ్గిపోతాయి.

కానీ ఇప్పుడు స్త్రీ -- పురుషుల ప్రవర్తనలు వేరు వేరుగానే ఉన్నాయి. అలా ఉంటేనే భరించగలిగే స్థితిలో, అలాంటి “అలవాటులో ఉన్నాం.

కమల తన మామగారు ఎలాంటి పనులుచేస్తే 'ఆడతనం' అని విసుక్కుంటుందో అలాంటి ప్రవర్తన స్రీలకు కూడా అందం ఇచ్చేది కాకూడదు. పురుషులు బుగ్గలు నొక్కుకుంటూ మాటాడితే '“ఆడతనంి అవుతుంది కదా? కానీ, అలా బుగ్గలు నొక్కు కుంటూ మాట్లాడడం స్త్రీలకు కూడా అందం కాకూడదు.

చదువుకున్న కమల 7 మనం (మానవజాతి) ఎన్నో ఆటవిక లక్షణాలూ అనాగరిక లక్షణాలూ వదిలేసి నట్టుగానే, ఈ “ఆడతనం'గా తోచే లక్షణాల్ని స్త్రీలంతా వదిలెయ్యాలి (వదిలేస్తారు వారికి కేవలం ఇళ్ళల్లోనే కాకుండా సమాజంలో ఇతర కార్యాలతో సంబంధాలు ఎర్పడినప్పుడు, వారి ప్రవర్తనల్లో, అలవాట్లలో, మార్పులు వస్తాయి. బాగా చదువుకుని ఉద్యోగాలు చేసే స్రీలు, బుగ్గలు నొక్కుకోడంలోగానీ, ఇంకే విషయాల్లోగానీ పల్లెటూళ్ళ స్రీలవలే ప్రవర్తించరు. ఈ మార్పు ఎలా వచ్చింది? ఆ స్త్రీల జీవిత విధానంలో విశాలత్వం వల్లనే. “ఆడతనం' అని మనం అనుకునే లక్షణాలు, పురుషుల్నే కాదు, స్త్రీలని కూడా చాలా వికృతపరుస్తాయి.

కమల మామగారు, 'ఆడతనం' అని తోచే విధంగా ప్రవర్తించటానికి కారణం

ఎమిటో పరిశీలిస్తే ఆ వయసులో తోచని తనం, చెయ్యడానికేమీ పని లేకపోవడం -- ముఖ్య కారణాలు. కాలక్షేపానికే ఆడవాళ్ళ కబుర్లలో కలుస్తూ ఉంటాడు. కాలక్షేపానికే వంటింట్లో తోచిన పనిచేస్తూ ఉంటాడు. అంతేగానీ, “ఇంటిపనులు స్రీలే చెయ్యడం న్యాయంగా లేదు. పురుషులు కూడా ఇంటి పనులు చెయ్యాలి. అలాగే స్రీలు కూడా బయటపనులు చెయ్యాలి అని ఆయన అభిప్రాయం కాదు. అలాంటి అభిప్రాయాలే ఆయనకుంటే, అవి కమలకు నచ్చి (కమల అభ్యుదయ భావాల్ని ఇష్టపడుతుంది కాబట్టి, వాటివల్ల ప్రభావితు రాలై, తన సంకుచిత ధోరణిని (యొగవాళ్ళు వంటపనులు చెయ్యరాదనే అభిప్రాయాన్ని) మార్చుకునేది. కానీ ఆయన కేవలం కాలక్షేపానికే వంటింట్లో పనులు చేస్తాడు. “ఈ పనులు మొగవాళ్ళు చెయ్యకూడదు. ఇవి ఆడవాళ్ళ పనులే అనే అభిప్రాయం ఆయనకే ఉంటుంది. అందుకే తన ప్రవర్తనలో ఆడతనం ప్రదర్శిస్తాడు (తనకు తెలీకుండానే).

“మొగవాళ్ళు వంటింటి పనులు చెయ్యకూడదు” అనే అభిప్రాయం ఉండడంవల్లనే కమలకు మామగారి ప్రవర్తన “ఆడతనం”గా కనపడుతుంది.

పెద్ద వయసు వచ్చిన స్తీ పురుషులందరికీ సోమరితనంగా గడపవలసిన అవసరం లేకుండా వారు చెయ్యదగ్గ పనులు ఎర్పాటు చెయ్యాలి సమాజం. లేకపోతే, వయస్సు మళ్ళుతోన్న దగ్గర్నుంచీ “ఇక పెద్ద వాళ్ళం అయిపోతున్నాం. ఇక మా వల్ల ఎవరికీ ఏ అవసరాలూ లేవు. మేం చెయ్యదగ్గ నిర్వాకం ఏమీలేదు. ఇంటా బయటా కూడా మా వల్ల ఎ ఉపయోగమూ లేదు"”అనే నిరాశతో కూరకుపోతారు. దానికి తగ్గట్టుగానే, పెద్ద వాళ్ళని చిన్నవాళ్ళు ఈసడింపుగా చూస్తారు.

సమాజంలో ఉన్న అనేక దుర్భర పరిస్థితుల ఫలితమే కమల మామగారి ప్రవర్తన -- వంటింట్లోగానీ, పిల్లలతోగానీ.

*౯ “మొగవాళ్ళు వెధవ పనులు చేస్తున్నారంటే కారణం ఎవరో కాదు, మనమే” అంటుంది కమల ఒకసారి. అత్తగారి మీద కోపంతో ఆ సందర్భంలో అలా అన్నదిగానీ, ఎంత కోపంలో అయినా కమల అంత అవకతవకగా మాట్టాడ్డం బాగాలేదు. మొగవాళ్ళు చేసే 'పధవ' పనులకు, ఆడవాళ్ళు ఎ రకంగానూ కారణం కాదు. ఎవరి 'వెధవ' పనులకు వాళ్ళే కారణం. ఆ పైన సమాజం కారణం!

రి చదువుకున్న కమల

• కూతురికి పేరు పెట్టే విషయం గురించి మధుమూర్తి హాస్య ధోరణిలో -- 'నా కూతురికి నా ఇష్టం వచ్చిన పేరు పెట్టుకుంటాను అంటాడు.

కమల సీరియస్‌గానే “మీ కూతురి విషయంలో నాకెలాంటి జోక్యమూ ఉండకూడదని మీరనేస్తే.. సరే... నేను కలుగజేసుకోను.... అంటుంది నిష్టూరంగా. అంటే “అవును. నీ కూతురే. నీ కూతురి మీద నాకెలా హక్కు ఉంటుంది? అని కమల కూడా ఒప్పుకోవటం అన్నమాట!

“నీ కూతురు మాత్రమేనా? నా కూతురు కూడా కాదా? అని నిష్టూరంగా మాట్లాడక పోయినా, మొగుడి హాస్యానికి చిరాకుపడి “చాల్లే, ఏవిటా మాటలు? నీ కూతురేవిటీ, నా కూతురేవిటి? ఆ పాడు హాస్యాలు అవతల పెట్టి అసలు సంగతి మాట్లాడు. అనరాదూ?

పిల్లల్ని, “తండ్రి పిల్లలు' గానే భావిస్తుంది సమాజం. తండ్రి ద్వారానే గుర్తిస్తుంది. తల్లికూడా, తను కన్నపిల్లల్ని, భర్త పిల్లలే అనుకుంటుంది. భర్త వంశస్తులే వాళ్ళు. అలాంటి పరిస్థితిని కమల అసహ్యంతో వ్యతిరేకించలేదు. కొంచెం నిష్టూరం ఆడి ఊరుకుంది.

శ పిల్లల స్వభావాల గురించి చెప్తూ కమల “పిల్లలు స్వతహాగా ధర్మబుద్దితోటీ, విశాల గుణంతోటీ ఉండరు. ఎవళ్ళకు అందింది వాళ్ళే తినెయ్యాలనే కోరికా, మంచివన్నీ తమకే కావాలనే స్వార్ధమూ అతిగా ఉంటాయి... అంటుంది.

కానీ, పిల్లలు పుట్టినప్పుడు వారికి సద్గుణాలూ ఉండవు, దుర్గుణాలూ ఉండవు. స్వార్థ్మమూ ఉండదు, త్యాగమూ ఉండదు. సహజ లక్షణాలు అనేవి ఏవీ ఉండవు. క్రమంగా పెరుగుతూ ఉన్నప్పుడే ఆలోచనలూ, మాటలూ, ప్రవర్తనా నేర్చుకుంటారు. పిల్లలు స్వార్ధంగా ప్రవర్తిస్తున్నారంటే పెద్దవాళ్ళ ప్రవర్తన నించే ఆ లక్షణం నేర్చు కుంటున్నారన్నమాట. స్వార్ధంగా ప్రవర్తిస్తోన్న పెద్దవాళ్ళను చూస్తున్నారన్న మాట. “స్వార్థం అనేది పిల్లలకు స్వతహాగా పుట్టుకతోనే వస్తుంది అనుకోవటం తప్పు. పెరుగుతూ ఉన్నప్పుడు నేర్చుకున్నదే అది.

• మనుషులు వృద్దాప్యం వచ్చింతర్వాత ఎలా ప్రవర్తిస్తే బాగుంటుందో కమల ఊహిస్తోంది. *.... పిల్లలు అల్లరిచేస్తే ఓర్చుకోలేక పోవడం... చీటికీ మాటికీ కోపం తెచ్చుకోవటం... నోటికి వచ్చిన తిట్లు తిట్టడం... పెద్ద వయసు వాళ్ళు చెయ్యరు. జీవితంలో చరమదశకి చేరిన వాళ్ళకి తాత్కాలికావేశాలు కలగవు. బలహీనత లకూ, కోపతాపాలకూ దూరంగా ఉంటారు. సంసార సమస్యలూ, బాదరబందీ అంతా చాలించుకుని ఆధ్యాత్మిక చింతన అధికం చేసుకుని... అనిర్వచనీయమైన ఆనందం పొందుతారు. '

తన తల్లిదండ్రులు అలా ఉన్నారని, అత్తమామలు అలా లేరనీ, అనుకుంటుంది కమల.

కమల తల్లిదండ్రుల ప్రవర్తనకీ, అత్తమామల ప్రవర్తనకీ చాలా తేడా ఉండవచ్చును. కమల తల్లిదండ్రులు, అత్తమామల కన్నా కొంత సంస్కారవంతంగా ప్రవర్తిస్తూ ఉండ వచ్చును. అంతమాత్రాన, కమల ఊహించేంత 'ఆదర్శనీయంగా ప్రవర్తించడం ప్రస్తుత సమాజంలో సాధ్యమయ్యే విషయం కాదు.

చదువుకున్న కమల 9 వృద్వృలైనంత మాత్రాన “సంసార సమస్యలు ఒదిలించుకుని పూర్తిగా విశ్రాంతిగా జీవించే అవకాశాలేమీ ఉండవు. పెద్ద వయస్సులో పోషణకోసం పిల్లల మీద ఆధార పడడం, ఆ పిల్లలు ఎక్కడ నిర్లక్ష్యం చేస్తారోననే భయం, జీవితంలో ఎన్నో తీరని కోరికలూ, మానసికంగా ఎన్నో నిరాశలూ, శారీరకంగా ఎన్నో అనారోగ్యాలూ, కూతురు సంసారమో కొడుకు సంసారమో బాగాలేదనే దిగుళ్ళూ. తాపత్రయాలూ, అన్నీ పెనవేసుకుని ఉంటాయి. ఇవన్నీ న్యాయమైన భయాలే. “పెద్దవాళ్ళయ్యారు గదా, శాంతిగా జీవించరాదా?” అనడానికి వీల్లేదు.

కమల అత్తమామల విషయం చూస్తే -- ఎప్పుడూ ఆ కొడుకుని అంటిపెట్టుకుని కొడుకు తమని నిర్లక్ష్యం చెయ్యకుండా చేసుకోవాలనే తాపత్రయం, కొడుకుచేత కూతురికి ఎప్పుడూ ఎదో ఇప్పిస్తూ ఉండాలనే ఆలోచనా, కొడుకునీ కొడుకు భార్యనీ అన్యోన్యంగా ఉండనివ్వకపోవటం, మగపిల్లల్నీ ఆడపిల్లల్నీ ఎక్కువ తక్కువ భావాలతో చూడటం -- ఇలాంటివన్నీ సమాజ పరిస్థితుల వల్ల వంటపట్టించుకున్న లక్షణాలే.

“ఇలాంటి లక్షణాలు కమల తల్లిదండ్రులకు లేవు” అనడంలో అర్ధం లేదు. కమల తల్లిదండ్రు లెటువంటివారో కమల చెప్పడం కాదు. వాళ్ళ "కోడలు చెప్పాలి. (కమల అత్త మామలూ, కమల తల్లిదండ్రులూ ఒకే రకం అనుకోవాలని దీని అర్ధం కాదు. మనుషుల సంస్కారాల్లోనూ, ప్రవర్తనల్లోనూ తప్పకుండా తేడాలు ఉంటాయి,

శ పిల్లల్ని పెంచే విషయం గురించీ, మధుమూర్తి అభిప్రాయాల గురించి ప్రస్తావిస్తూ కధలో ఒకచోట ఇలా ఉంటుంది: “... పిల్లల్ని తల్లిదండ్రుల దగ్గర్నించి లాక్కుని, పొట్ట కూటికి వనిచేసే ఉద్యోగస్తుల్ని వేసి, సంస్థలు స్థాపించి వాటిద్వారా పిల్లల్ని పెంచి ప్రయోజకుల్ని చేయాలని పథకాలు వేసే ప్రభుత్వాల్ని మధుమూర్తి ఆమోదించలేడు, ఆక్షేపించనూ లేడు అని! దేన్ని గురించి ఈ అభిప్రాయాలు? పిల్లల్ని తల్లిదండ్రుల దగ్గర్నుంచి లాగెయ్యడం, సంస్థల్లో పెట్టడం, అక్కడ పొట్టకూటికి పనిచేసే వాళ్ళు పిల్లల్ని పెంచడం -- ఇదంతా దేన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని చెప్పినట్టు?

బహుశా కమ్యూనిస్టు సమాజాన్న! అంటే, 'కమ్యూనిజం' గురించి ఎన్ని అపార్హాలో! ఎన్ని భయాలో!

ఎమీ తెలీని సమాజం గురించి ఎలా కలిగాయి ఈ భయాలన్నీ? ఇదంతా, కమ్యూ నిజానికి వ్యతిరేకంగా జరిగే ప్రచారాల ప్రభావమే. "కమ్యూనిజం భూతం. అది సంసా రాల్ని విచ్చిన్నం చేసేస్తుంది. తల్లిదండ్రుల దగ్గిర్నుంచి పిల్లల్ని లాగేసుకుంటుంది. నితి నియమాలు లేకుండా చేసేస్తుంది. ఈ రకం నీచమైన ప్రచారం సాగుతూ ఉంటే, దాని ప్రభావం జనంమీద కొంతవరకైనా పని చెయ్యక తప్పదు. ఇది, ఆ రకం ప్రభావంతో వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయమే!

కమ్యూనిస్పు సమాజం గురించి ఏమీ తెలీకుండా రాయటం -- అసలు ఏ విషయం గురింబైనా సరే సరిగా తెలీకుండా రాయకూడదనే కనీసపు జ్ఞానం లేకపోవటం --- ఎంత బుద్ధిలేనితనం!

10 చదువుకున్న కమల

కమలకూ, మధుమూర్తికీ కష్టం కలిగించిన ఇబ్బందుల కన్నిటికి పరిష్కారంగా ఆ మూర్ధపు తల్లిదండ్రుల నించి వేరుపడడం ఒక్కటే మార్గంగా కనపడింది. ఇది తాత్కాలిక మైన పరిష్కారం మాత్రమే. ఆ తల్లిదండ్రుల ఆరోగ్యాలు పాడైనా, ఇతర కష్టాలు కలిగినా, వారి కష్ట సుఖాలు చూడటంకోసం, కొడుకూ కోడలూ వారితో కలిసి జీవించక తప్పదు.

కమలకు అయిష్టం కలిగించిన పరిస్థితులన్నీ కేవలం అత్తమామల ప్రవర్తనకు సంబంధించినవి మాత్రమే కావు. ఉదాహరణకి -- మగపిల్లల్నీ ఆడపిల్లల్నీ సమాన దృష్టితో, (ఒకర్ని ఎక్కువగా, ఒకర్ని తక్కువగా చూడకుండా) పెంచాలనుకుంటుంది కమల. ఈ విషయంలో అత్తమామలు చాలా మూర్థంగా ఉన్నారని బాధపడుతుంది. వాళ్ళిద్దరూ చాలా మూర్జంగా ఉన్నమాట కూడా నిజమే. వాళ్ళ మూర్ధపు భావాల వల్ల పిల్లలు సంకుచితంగా తయారయ్యే అవకాశం లేకుండా చెయ్యాలని కమల ఆరాట పడుతుంది.

కొనీ, కమల తన పిల్లల్ని ఈ సమాజంనించి దూరంగా తీసుకుపోగలదా? వాళ్ళు నిత్యం తిరిగే వాతావరణం ఏమిటి? స్కూళ్ళల్లో చదివే పాఠాలూ, తోటి పిల్లల భావాలూ, ఇంటికి వచ్చిపోయే స్నేహితులూ, బంధువులూ, సినిమాలూ, రచనలూ, సమాజంలో అనేక ఇతర పరిస్థితులూ, ఇవన్నీ స్రీ పురుషుల మధ్య ఎక్కువ తక్కువలు నిర్దేశించేవే. ఇలాంటి స్థితిలో, ఒక తల్లి, తన పిల్లల మధ్య (మగ పిల్లలకూ, ఆడపిల్లలకూ మధ్యా) సమానత్వ భావాలు ఎలా కలుగబేయ కలుగుతుంది?

వేరు కాపరంవల్ల, ఇంట్లో రోజూఎదురయ్యే బాధలు తప్పుతాయి. కానీ, ఆ బాధలన్నీ కతర రకాలుగా రూడా కలుగుతాయి.

సమాజ ధర్మాలన్నీ (సంస్కృతి అంతా) మారినప్పుడే పిల్లల్ని సమానత్వ భావాలతో పెంచడం సాధ్యం అవుతుంది.

కమలా మధుమూర్తీ అతని తల్లిదండ్రుల నించి వేరుగా జీవించటానికి ప్రయత్నించడం “శుద్ద దండగ” అని దీని అర్ధం కాదు.

శాశ్వత పరిష్కారాలు జరిగే వరకూ తాత్కాలిక పరిష్కారాలు చేసు కోకుండా ఉంటామా? ఒక సమస్యని తక్షణం ఎలా అవసరమైతే అలా పరిష్కరించుకోవాలి. దానివల్ల కలిగే ఫలితం కొంచెమే అయినప్పటికీ అదే అప్పటి సమస్యని చక్కబరుస్తుంది. అది శాశ్వత పరిష్కారానికి కూడా దారితీస్తుంది. (వాటి గురించే ఇందులో రాశాను) “కధా వస్తువు'లోగానీ, ముగింపులో గానీ సమాజానికి హాని కలిగించే విషయాలేమి లేవు.

(ఇది 4వ ముద్రణకు రంగనాయకమ్మ

రాసిన ముందు మాట, 18-11-1975

“పియమైన పద్మా! కొన్ని ఆదర్శపూరితమైన అభిప్రాయాలు మాత్రం

ఇంతకాలానికి ఇలా అనుకోకుండా నా ఏర్పరచుకున్నాను. ఉన్నంతలోనే ఇంటిని ఉత్తరం చూసి చాలా ఆశ్చర్యపడతావేమో! నేను సుఖశాంతులకు ఆటపట్టు చేసుకోవా లని మాత్రం నాలుగైదు నెలలనుంచి నీకు కొంచెం ఆలోచనలు చేశాను. పెద్ద ఉత్తరం రాయాలనే ఆలోచిస్తున్నాను. మధుమూర్తిని నేను చాలా ఇష్టపడి పెళ్ళి ఎప్పుడో రెండేళ్ళ కిందట చంటివాడు పుట్టి చేసుకున్నానన్న సంగతి నీకు తెలుసు. నప్పుడు రాశాను నీకు. నీ సంతోషం వెల్లడిస్తూ కానీ పెళ్ళికి ముఖ్యం (పేమ ఒక్కటే అంటే జవాబు కూడా రాశావు. అప్పటికదే ఆఖరైంది. ఇప్పుడు ఒప్పుకోబుద్ధి కావటంలేదు. అది

మనం బొత్తిగా సంసారాల్లో మునిగి సమగ్రమైన ఆలోచన కాదని ఇప్పుడనిపిస్తోంది. మనస్సులు విప్పి కష్టం సుఖం చెప్పుకోగలిగే అంటే నేను మధూని పెళ్ళి చేసుకున్నందుకు అవకాశాన్ని కూడా విస్మరిస్తున్నాం. పశ్చాత్తాప పడుతున్నానని అనుకోకు! అనుభవ

“ఇప్పుడు నీ కొచ్చిపడ్డ కష్టం ఎమిటి?' పూర్వకంగా ఆలోచిస్తే కుటుంబ జీవితంలో అంటావేమో! చిన్నా పెద్దా తారతమ్యం తప్పితే సుఖశాంతులు పొందటానికి (ప్రేమ ఒక్కటీ సాధారణంగా ప్రతివ్యక్తికీ ఏవో చీకులూ చాలదన్నదేనా ఉద్దేశం. చింతలూ ఉంటూనే ఉంటాయేమో! అయినా, వధూవరులు జంటగా ఏ కొండలకో కప్పాలూ సుఖాలూ మనుషుల తత్వాల్నిబట్టి కోనలకో రెక్కలు కట్టుకుని ఎగిరిపోలేరు కదా? రకరకాలుగా ఉంటాయి. నేను సీరియస్‌గా కుటుంబంలో అందరి మధ్యా ఉంటూ, తీసుకుని బాధపడే విషయాన్ని నువ్వు చాలా అందరి అభిమానాలూ అధికారాలూ అనుభ లైట్‌గా కొట్టిపారయొ్యచ్చు. అలాగే నువ్వు విస్తూ, జీవితమంతా కొన్ని హద్దుల మధ్య లక్ష్య పెట్టేదొన్ని నేను నిర్లక్ష్యం చెయ్యచ్చు. ఉంటారు కదా?

కానీ నన్ను నువ్వు బాగా అర్ధం చేసు. _ ప్రేమ అంటూ ఒక వ్యక్తిని మాత్రం ఎన్ను కోగలవన్న విశ్వాసంతోనే నా విషయాలన్నీనీకు కుని, ఆ వ్యక్తిచుట్టూ ఉన్న నరకాన్ని నిర్లక్ష్యం రాయాలనుకున్నాను. నీకు రాయటంవల్ల నాకు చెయ్యటం అవివేకం కదా? అయితే నేను చాలా మనశ్శాంతిగా ఉంటుంది. నా అభి అంత అవివేకంగానూ ప్రవర్తించి పోరపాటే ప్రాయాల్ని నువ్వంత వరకూ సమర్థించగలవో చేశానని అనుకోవటంలేదు. కానీ, సాటి మను తెలుసుకోవాలన్న కోరిక నాకుంది. షులు కొంతవరకైనా కనీసపు బాధ్యతలతో

ఇలా ఉపోద్ధాతం రాస్తూ కూర్చుంటే నీకేం వ్యవహరిస్తారని విశ్వసిస్తాంగానీ, అందరి మనస్త అర్ధం కాదని నాకు తెలుసు. అయినా అసలు త్వాలూ వేటాడి తెలుసుకోవటం సాధ్యం కాదు విషయం చెప్పాలంటే, ఎం చెప్పాలో ఎలా కదా?

పద్మా! జీవితం గురించి -- ముఖ్యంగా ముగ్గురు బిడ్డల తల్లినయ్యాను. దాదాపు జీవి సంసార జీవితం గురించి -- నేనేం అందీ తంలో ముఖ్యఘట్టాలన్నీ గడిచిపోయినట్టే. పొందని పిచ్చి కలలు కనలేదు. కాలానికి తగిన కానీ ఈ గడిచిన కాలం నన్నొక అనామకు విధంగా, విద్య మనకు నేర్చిన విజ్ఞానంతో, రాల్ని చేసి కూర్చోబెట్టిందంటే అతిశయోక్తి కాదు.

12 చదువుకున్న కమల

సిగ్గులేకుండా నేనీమాట ఎలా చెస్తున్నానని పరిస్థితి అంతా అవగాహన అవుతుంది. వ్యక్తు

నువ్వు ఆశ్చర్యపడవచ్చు. కానీ నీ దగ్గర నా లందరూ అర్థమౌతారు. అందుకని...”

మనసు దాచుకుని నన్ను నేను వంచన చేసు కలం ఆగింది.

కునే భాగ్యానికి, ఈ ఉత్తరం ప్రారంభించటం ఆలోచనలో పడింది కమల.

ఎందుకు? స్నేహితురాలికి రాస్తోన్స్న ఉత్తరంలో తన ఒక ఇంటి కోడలిగా... ఇల్లాలిగా... సంసారాన్ని చిత్రించాలి. వ్యక్తులందర్నీ పాత్ర

భార్యగా.... తల్లిగా... స్త్రీ చెయ్యాల్సింది ఎంతో లుగా చేయాలి.

ఉంది. కానీ, ఈ ఇంట్లో మాత్రం నేను చేయ ఏడేళ్ళ తన కాపరాన్నీ సింహావలోకనం

గలిగిందేమీ లేకుండా పోతోంది! దానికి కార చేసుకుంటోన్న దానిలా కూర్చుంది, కమల.

ణాలు చాలా ఉన్నాయి. ఎన్ని ఉన్నా నేను పావుగంట గడిచిందో లేదో “అమ్మా!

చెప్పేది మాత్రం మధుమూర్తి గురించే. అన్నయ్యకొట్టాడే!' అంటూ ఏడుస్తూ వచ్చింది మధూ చదువుకున్నవాడూ. తెలివైనవాడూ. (పేమ. అప్రయత్నంగా కూతుర్ని దగ్గరకి తీసు

మంచి చెడ్డలు అర్ధం చేసుకోగలవాడని కుంటూ లేచింది కమల.

భావించాను. నా భావనలో... ఈ నాటికీ శ శే శే

పొరపాటు లేదనే అనిపిస్తోంది. కానీ మధు

చుట్టూ ఉన్న వాతావరణం చాలా సంకుచిత ఆత్రగారింటికి వచ్చిన కొత్తలో, కమల

మైనది. వ్యక్తులు బొత్తిగా హృదయ వికాసం మొట్ట మొదటగా గ్రహించిన విషయం ---

లేనివాళ్ళు. ఇంట్లో వాళ్ళంతా తనని పిల్చేతీరూ -- తనపై ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో మధూ నా అభి పెట్టుకున్న దృష్టినూ.

ప్రాయాలతో ఏకీభవించటం తప్పితే, వాటిని “ఒసే కమలా! ఏమే కమలా!" అని అత్త

ఆచరణలో పెట్టి, నా ఆశలు తీర్చలేని బలహీన గారూ, ఆడబిడ్డా, బొత్తిగా ఈసడింపుగా పిల్చి

తతో సతమతమౌతున్నాడు. ఆయన శక్తి సామ నట్టు పిలుస్తోంటే ఎబ్బెట్టుగా తోచేది, కమలకి.

ర్భ్యాలు ఎందుకూ పనికిరానంత పేలవమైపో అత్తగారేం తనకు మేనత్త కాదు. కనీసం దూరపు

తున్నాయి. చుట్టరికమన్నా కాదు -- తన మీద అంత కాని అలాంటి బలహీనతల్ని నేను చనువు ప్రదర్శించడానికి.

క్షమించలేను పద్మా! ఎంత కాలం ఇలాగ? పోనీ తను పల్లెటూళ్ళో పుట్టి పెరిగి, అందుకే, మధుని ఎంత అర్ధం చేసు చదువు సంధ్యల్లేక, పన్నెండేళ్ళకే అత్తారింటి

కుంటున్నా ఈ ఆవేదన నాకు తప్పటంలేదు. కొచ్చిన చిన్న పిల్ల కాదు. అప్పటికి కమలకి

ఎంతో సహజమయిన ఆశలతో అత్తవారింట్లో ఇరవై సంవత్సరాలు నిండాయి.

కాలుపెట్టిన నేను, ఏడాది తిరక్కుండానే చాలా మామగారు కూడా ఆడవాళ్ళలాగే కోడల్ని

విషయాలు తెలుసుకున్నాను. ఏడేళ్ళుగా నాకు “ఏమేవ్‌! ఒసే! నిన్న!' అంటూ పిలుస్తోంటే

సరిపడని పరిస్థితుల్లో రాజీపడలేక, విస్మ కమలకి చాలా జుగుప్స కలుగుతుంది ఈ

రించనూ లేక, నిరాశాపూరితంగా రోజులు నాటికీ! తన భర్త అయినా, ఎంతో చనువుగా

గడుపుతున్నాను. ఏకాంతంగా ఉన్నప్పుడు తప్పితే, అదైనా నోరు నా పెళ్ళిలో మా అత్తగారినీ, మామగారినీ, జారి పరాకుగా అయితే తప్ప, అలాంటి సంబో

ఆడబిడ్డనీ నువ్వు చూశావు. బాగానే గుర్తు ధన చెయ్యడు.

ఉండి ఉంటారు, అవునా? అలాంటిది. అత్తమామలూ ఆడబిడ్డా నీకు కొన్ని సంగతులు చెప్తే మా ఇంటి బొత్తిగా చొరవగా వ్యవహరిస్తోంటే కమల

చదువుకున్న కమల 13 ఓ రోజు తన ఉద్దేశ్యం కాస్తా చెప్పింది -- కాంతం ఎమీ జవాబు చెప్పలేదు. సమయం చూసి. ఆ రోజు ఏమైందంటే -- అప్పటికప్పుడు జవాబు రాబట్టాలని “అమ్మా! సూది కన్పించటంలేదే!” అంది. కమల కూడా అనుకోలేదు. ఆడబిడ్డ కాంతం వంటింటి గూట్లో వెతుకుతూ. కాంతం లేచి వెళ్ళిపోయింది. శేషమ్మ జవాబు --- “రాత్రి అది పూలు గుచ్చు కాస్సేపటికి శేషమ్మ గట్టిగానే అను కున్నట్టుంది. దొన్ని అడుగు.” కుంటోంటే కమలకి విన్పించింది. “వాళ్ళంతా కాంతం గదిలోకి వచ్చింది -- “ఒసే! నీ గొప్ప బస్తీవాళ్ళూ, చదువు సంధ్యలు ఎరిగిన దగ్గర సూది ఉందా?” అంటూ! వాళ్ళూనూ. మనకివన్నీ ఎలా తెలుస్తాయమ్మా? కమల సూది అందించింది-- “కూర్చోండి ఏదో ఎలా నోటికొస్తే అలా వాగుతాం.” వదినా!” అంది. తనూ పక్కన కూర్చుంది. కమలకి కొంచెం భయంవేసింది. దాని కాంతం మధుమూర్తి కన్నారెండు సంవత్సరాలు వెనకాల సిగ్గుకూడా ముంచుకొచ్చింది. తను పెద్దది. అప్పటికింకా పిల్లల్లెరు. అత్తింట్లో కన్నా అత్తగారితో దెబ్బలాడిందని మధుమూర్తి అను పుట్టింట్లోనే ఎక్కువ రోజులు ఉంటుంది. కుంటాడేమో! కాపరానికొచ్చి ఒక్క నెల కూడా “మిమ్మల్నోమాట అడగనా?” నవ్వుతూ కాలేదు. పోనీ తన మనసులో మాటకాస్తా చూసింది కమల. అడిగేసింది. తర్వాత వాళ్ళిష్టం. “ఏమిటేవ్‌ అది?” శేషమ్మ తన స్వగతం చివర మరో “ఎమీ అనుకోరుగా?” మాటకూడా అంది --- “ఒసే అసే అనకపోతే కుట్టటం ఆపి ఆశ్చర్యంగా చూసింది కోడల్త్టాన్ని ఇంకెలా పిలుస్తారూ, విడ్డూరం!” కాంతం. కమల అప్రయత్నంగానే మొహం చిట్లిం కమల నిబ్బరంగా ఆడబిడ్డ మొహంలోకి చుకుంది-- “కోడల్టి'! ఎంత కటువుగా ఉందా చూస్తూ అంది-- “అసే-- ఒసే-- అని కోడల్ని మాట! తను 'కోడట్టి' కాబట్టి వాళ్ళంత చుల పిలవటం పల్లెటూళ్ళలో.... పూర్వం ఉండే కనగా వ్యవహరిస్తారన్న మాట! - తనలో తను అలవాటనుకుంటాను. ఎమో! మా వాళ్ళల్లో తర్కించుకోవటం తప్ప అత్తగారి మాటల్లో అలా పిలవటం నేను వినలేదు. మా వదిన్ని జోక్యం కలిగించుకోలేదు. నిజానికి అప్పట్లో మా అమ్మగానీ, మేంగానీ అలా పిలవం.'" అలాంటి ధైర్యమూ లేదు. కాంతం తెల్లబోయింది. అంతలోనే నవ్వు మూర్తితో మాత్రం విషయమంతా మొహం పెట్టుకుని -- “ఎమని పిలుస్తారూ?” చెప్పింది. “నేను మంచి ఉద్దేశ్యంతోనే అడి అంది సాగదీస్తూ. గాను. అత్తయ్యకి కోపం వచ్చినట్స్బంది. “కోడల్లి” “ఎమమ్మా సరస్వతీ" అనో, లేకపోతే అంటూ ఈసడించి మరీ మాట్లాడారు” అంది. “అమ్మాయ్‌ సరస్వతీ! అనో అంటుంది మా కమల చిన్నబుచ్చుకోవడం మధుమూర్తి అమ్మ మా నాన్నయితే “అమ్మా సరస్వతీ! బాగా గ్రహించాడు. కమల భుజం మీద చెయ్యి అంటూ మమ్మల్నికూడా పిలవనంత మర్యా వేసి అనునయిస్తూ “నీ ఉద్దేశ్యం నా కర్థమైంది దగా పిలుస్తారు. కమల తేలిగ్గా నవ్వుతూనే కమలా! నువ్వుకూడా కొన్ని విషయాలు మాట్టాడింది --- “మామయ్య కూడా 'ఒసే గ్రహించి మసలుకోవాలి. మీ ప్రాంతాలకూ, కమలా అని పిలిస్తే నాకేమిటో బాగా అని మా ప్రాంతాలకూ ఆచార వ్యవహారాల్లో ఎన్నో పించడంలేదు....” అనేసింది. తేడాలున్నాయి. నువ్వు ఎంతో పెద్దదిగా చేసు కమలకి చిన్నతనంనుంచీ మనసులో కుని బాధపడే ఈ విషయం మాకు ఎంతో మాట సూటిగా మాట్లాడటం బాగా అలవాటే. చిన్నది. కోడల్ని 'ఎమమ్మా' అంటూ మన్నన

14 చదువుకున్న కమల చేయటం మా కుటుంబాల్లో చాలా అరుదు. పాటలు తెలీని అమాయకురాలు కాదు. పనులు అది తప్పా ఒప్పా అని విమర్శకు దిగకు. ఆ చెయ్యలేని అర్భకురాలూ కాదు. అమ్మ లాగా, మంచిచెడ్డలు వాళ్ళకి అర్ధం కావు. పైగా నీ అమ్మమ్మలాగా ఆరి తేరకపోయినా, నిత్యం గురించి తప్పుడభిప్రాయాలు కూడా ఏర్ప ఇంటిపనులూ వంటలూ వడ్డనలూ చక్కగానే రుచుకుంటారు. నా మాట విను. ఈ విషయం చెయ్యగలదు. చేతకానివి నేర్చు కోగలదు. నీకు అయిష్టంగా ఉన్నా సరే భరించక తప్పదు. పెళ్ళయిం తర్వాత చదువు మీదకీ సాహిత్యం అలవాటైపోతే నీకా పిలుపులు సామాన్యంగానే మీదకీ పరుగులెత్తే దృష్టిని మళ్ళిం చుకుని, ఉంటాయి. అయినా నీకు తెలిందేముంది మనసంతా అత్తగారింటి మీదే కేంద్రీక కమలా? మనసుల్లో అభిమానాలుండాలిగానీ రించుకుంది కూడానూ. నోటితో ఎలా పిలిస్తేనేం ? ఇలాంటి చిన్న అత్తగారు చల్లగా చేసే పెద్దరికంలో, విషయాలు మనసులో ఉంచుకోవచ్చుగా?” మంచి కోడలిగా, గృహిణిగా, తనని తను తీర్చి అన్నాడు. దిద్దుకోవాలని కుతూహలపడింది కమల. అది కేవలం ఓదార్పులాగే కాకుండా కానీ శేషమ్మ పెద్దరికంలో కమల అను కమలకి కొంచెం సమర్ధింపు దృష్టీ నేర్చింది. కున్నవి చాలా మట్టుకు అనుకోవటాలుగానే కోడలి అయిష్టం తెలిసికూడా అత్త ఉండిపోయాయి. అత్తాకోడళ్ళ మధ్య అందరికీ మామలు ఎప్పటిలాగే వ్యవహరించటాన్ని వచ్చే మనస్పర్థలు ఇక్కడా తప్పలేదు. “పోనీలే, అది వాళ్ళ అలవాటు' అని సమ తెల్లారి లేచిన దగ్గర్నుంచీ కమల ఏ పనిలో ర్ధించుకోగలిగింది. అయినా అత్తగారింట్లో వేలు పెట్టబోయినా అత్తగారు పదే వదే హెచ్చ తనని “ఎమే' అని పిలువగలిగే అర్హత భర్తకి రిస్తూ వంతపాడుతూ ఉంటుంది. తప్పితే ఎవరికీ ఉండదన్న అభిప్రాయాన్ని _ “ఉల్లి పాయలు తరుగుతున్నావా? చిన్న మాత్రం ఎనాటికీ మార్చుకోలేదు కమల. చిన్న ముక్కలు తరుగు సుమా!” అంటుంది. శ్‌ శ శే తీరా చిన్న ముక్కలు తరిగినరోజు --- ( “అయ్యో! అంత నలుసుల్త్లా తరిగావేం? కాస్త కో డల్దాని స్థానంలో కమలని అక్షరాలా పెద్దవి తరగలేక పోయావా? పచ్చడికి ఎలాగో, “కోడల్టానిలాగే ఉంచింది శేషమ్మ, కూరకి ఎలాగో, పులుసుకి ఎలాగో, ఇంకా తెలి శేషమ్మ స్వతహాగా దుర్మార్గురాలేంకాదు. యకపోతే ఎలాగే? ' అంటుంది. కోడల్ని నానా హింసలూ పెట్టి, కోడరికం చవి “పాలు పొంగకుండా చూడు! పర చూపించి, కాల్చుకుతిందామన్న ఆలోచనేం ధ్యాన్నంగా ఉండేవు సుమీ! జాగ్రత్త! చిట్‌కెలో ఆవిడకు లేదు. పాొంగిపోతాయి” అంటూ పాలు కాచి దించే అయితే ఆవిడ హోదా ఆవిడకి ఉంది. లోపు పదిసార్లయినా హెచ్చరిస్తుంది. ఆమె చేతికిందికి కోడలు వచ్చి, అమెకి కాఫీ పెట్టబోతే -- “గుండ వేసి నీళ్ళు అత్తగారుగా ప్రమోషన్‌ వచ్చింది. బాగా మరగనియ్యవే! తొందరగా దించేవు ముప్పై ఏళ్ళుగా ఇంటి ఇల్లాలి హోదాలో సుమా! బాగుండదు అంటూ నిత్యం రికార్డు కాపరం చేస్తోంది శేషమ్మ. లాగా అదే సంభాషణ వల్లెవేస్తూ ఉంటుంది. కోడలు వచ్చి సంవత్సరాలకు సంవత్సరాలే గదులు తుడుచుకొస్తోంటే “కాస్త పెట్టే జరుగుతోన్నా ఆవిడ అదే హోదా నిలబెట్టు బేడా సర్ది మరీ తుడవ్వే. మునుముందు తుడిచి కుంటోంది. ఊరుకుంటే బాగుండదు అంటుంది. కమల చదువుకున్నదే అయినా, పని అంట్లు తోముతోంటే -- “మసిగిన్నెలు

చదువుకున్న కమల 15 బుగ్గితోటీ, జిడ్డుగిన్నెలు తౌడు పిసరు వేసీ చూస్తాను. నేను చేస్తేనేగానీ మీ మామగారికి తోమాలి సుమీ! అన్నీ ఒక్కలా తోమితే నచ్చదు, వాడికీ నచ్చదు” అంటుంది. బాగుండవు. ' ఆ మాటలతో కమల మనసు చివుక్కు

రోజుకి ఇరవై ముప్పైసార్లు నిత్యపారా మంటుంది. నిజానికి కమలకి వంటలన్నీ యణంలాగా అలాంటి వెనక పాటలు వినీ వినీ రుచిగా, చక్కగా చేయటం నేర్చుకోవాలని కొన్నాళ్ళకి సహనం కోల్పోయింది కమల. ఎంతో కుతూహలంగా ఉంటుంది. పెళ్ళయి ఓ రోజు కాఫీ గ్లాసులు తోముతోంటే నెలలకు నెలలే అవుతోంటే తను ఒక్కపూటైనా అత్తగారు అననే అంది --- “ఒట్టి నీళ్ళతో కడి వంటచేసి భర్తకి పెట్టలేదు. గేవు సుమీ! పాలకంపు బాగుండదు. కాస్త బుగ్గి పాతిక సంవత్సరాలనుంచీ తల్లిచేస్తే చేతికి అంటించుకుని మరీ తోము... కొడుకు తింటూనే ఉన్నాడు. భార్యగా తను “అత్తయ్యా! రోజూ చెప్పినమాటే ఎందుకు చెయ్యగలుగుతున్న దేమిటి? చెప్పటం? ఏ పనెలా చెయ్యాలో నాకూ తెలుసు కదా? మీరు చెప్పకపోతే నేను చెయ్యనను ఓ రోజు మధుమూర్తి అన్నం తింటూ కుంటారా?' అంది. హాస్యంగా అన్నాడు --- “ఇవాళ కూరలన్నీ తెల్లబోయింది శేషమ్మ --- “అదేవిటే? చాలా రుచిగా ఉన్నాయి. కమల చేసిం కాస్త పెద్ద దాన్ని మంచీ చెడ్డా చెప్తున్నాను. అదీ దేమిటి?” తప్పే?” “అబ్బే! నేనే వండానురా! అదేం చేస్తుం కమల కాస్త నవ్వుతోనే అంది -- “తప్పో దిలే, కంగారేమొచ్చింది? పెద్దదాన్ని నే ఒప్పో ఆ ముక్క నేనేం అనలేదు. మీరు ఉన్నాగా? అంది శేషమ్మ, చెప్పకపోయినా నేను అన్నీ శుభంగానే చేస్తాను. ఆవిడ పెద్దరికంలో అభిమానం, మూర్తి నాకు మాత్రం తెలీదూ? నేను చెయ్యగలనన్న కేమైనా కనబడిందేమోగానీ కమలకి కాదు. నమ్మకం మాత్రం మీకు ఉండదు. అంతే అవిడ పైకి చెప్పే అభిప్రాయం నిజం కాదు. అంటూ -- కాఫీ గ్లాసులు పట్టుకుని వాకిట్లోకి వంటిల్లు అవిడ చేతిలోనే ఉండాలి. ఆవిడికి ఏళ్ళిపోయింది. పాయ్యిముందు కూర్చుని వండలేనంత కమల అన్నట్ట్బ ఒక మనిషి మీద కొంత వార్దక్యమేం వచ్చిపడలేదు. ముప్పై ఎళ్ళనుంచీ వరకైనా నమ్మకం ఉండాలి. కానీ ఏ అత్తగారూ తను చేస్తున్న ఈ సామ్రాజ్యాన్ని నిన్నగాక మొన్న కోడలి సామర్థ్యాన్ని నిరభ్యంతరంగా మెచ్చు వచ్చిన కోడలిపిల్లకెలా అప్పగించగలదు? కోదు. అందుకే అత్తా కోడళ్ళు, ఎన్నళ్ళు గడి అమ్మ కోడల్ని ఎక్కువ పనులు చెయ్య చినా అంతంత దూరంగానే ఉంటూ ఉంటారు. నివ్వకుండా ఉదారంగా చూస్తూందని సంతృప్తి పని మనిషి చేసినట్టు పైపైన చిల్లరమల్లర పడిన మధుమూర్తి భార్య ముఖకవళికలను పనులు చేయటానికి తప్పితే, బాధ్యతగల అర్ధం చేసుకోలేకపోయాడు. నవ్వుతూ తల్లి కేసి వంటలూ, వడ్డనలూ కోడల్ని కలగజేసుకో చూస్తూ అన్నాడు. “మంచిమాటన్నావు! నీ నివ్వదు శేషమ్మ. కోడలి వంటకి కంగారేంలేదులే, హాయిగా కోడలు అన్నీ అమర్చిపెడితే పొయ్యి తింటున్నాం. ఇలాగే సాగనీ! ముందు పీట వాల్చుకు కూర్చుని వంట మూర్తి వేళాకోళంగానే అంటున్నాడని తెలి చేస్తుంది. ఎప్పుడయినా సరదాపడి కమల గరిటె సినా కమలకి చిరాకే కలిగింది. చేతిలోకి తీసుకుంటే-- “నువ్వులేచి ఆ బట్టలు ఒక్క వండటమే కొదు, వడ్డనకూడా ఆరవేసుకునే పనేదో చేసుకో, ఆ వేపడం నేను ఏపూటా అత్తగారే చేస్తుంది.

16 చదువుకున్న కమల 'కమలా!' అని మూర్తి పిలిచినా “నే వస్తు వస్తువులూ తెచ్చుకుంది. అయినా అత్తగారు న్నారా! వడ్డిస్తాను” అంటూ పడుకున్న మనిషి వాటిని ఒక్కరోజూ వాడిన పాపానపోదు. ఆ అయినా లేచి వస్తుంది. విషయం ఇంట్లో తండ్రీకొడుకులు పట్టించు కమలకు---తను దగ్గరకూర్చుని సరదాగా కోరు. కోడలు ప్రయత్నించీ ప్రయోజనం మాట్లాడుకుంటూ --- నవ్వుకుంటూ --- భర్తకి లేకపోయింది. అన్నం పెట్టాలని, ఇద్దరూ కలిసి అన్నాలు “ఇదిగోనే గరిట తెచ్చాని అంటూ తినాలన్న కోరిక చాలా పాతబడి మాసి శేషమ్మ లేచివెళ్ళి స్పాండున వేలాడుతున్న గరిట పోయింది. ఏదో ఇంట్లో శేషమ్మ లేనప్పుడు తెచ్చి పచ్చడిలో ముంచి ఓ గరిటెడు తీసి కోడలి తప్పితే మూర్తికి అన్నం వడ్డించటం విషయంలో పళ్ళెంలో పయ్యబోయింది. కమల కేమీ జోక్యం ఉండదు. కమల పళ్ళెం వెనక్కి తీసుకుంటూ ఖచ్చి మరో చిత్రమేమంటే, తండ్రీ కొడుకులు తంగా అనేసింది -- “ఊహూ నాకా పచ్చడి కలిసికూర్చుంటే సరే, లేకపోతే ముసలాయన వద్దు. మరేం ఫర్వాలేదు. మజ్జిగ పోసు ఒక్కడే భోజనానికి వచ్చినప్పుడు కోడల్ని పుర కుంటాను.” మాయించి తను బద్ధకించి పడుకుంటుంది పైకి నీళ్ళు తేరుకునే మజ్జిగ కూడా శేషమ్మ. మామగారు అన్నం తింటున్నంత సేపూ ఎడంచేతి వేళ్ళతో కలపడం శేషమ్మకు అల ఎదురుగా కూర్చుని అన్నీ తనే వడ్డించటం వాటే. అయినా ఆ పూటకి మాత్రం పచ్చడిలో కమలకి నచ్చదు. కూరా పులుసూ మజ్జిగా అన్నీ గరిట తీసి మజ్జిగలో పెట్టి కలిపి కోడలికి గిన్నెల్లో పెడితే ఆయన వడ్డించుకోడు. దగ్గిరే ఇచ్చింది. కమల, బలవంతంగా మజ్జిగ తాగి కూర్చోవాలి. ఆ గొడవ పడలేక అసలు వడ్డనల లేచింది. విషయం పూర్తిగా విరమించేసుకుంది కమల. ఆ తర్వాత, వడ్డనల విషయంలో శేషమ్మ అత్తగారి వడ్డనలో మరో విచిత్రం కూడా అలవాట్లలో కాస్త మార్పు వచ్చిందీ అంటే అది కంటపడిందో రోజు. కోడలు తిండి తినదన్న భయంతోనే కానీ కుడిచేత్తో అన్నం పెట్టి, ఆ చేత్తోనే పచ్చడి మరొకటికాదు -- “ఆం సింగినాదం. పూర్వం వేసి, ఆ చేత్తోనే కూరవేసే అత్తగారి అలవాటు ఈ గరిటెలూ ఈ చెంచాలూ ఇవన్నీ ఉండేవా కమలకి బాగా తెలిసిందే. అయితే ఓ రోజు ఏమిటీ?” అనేస్తుంది తేలిగ్గా. శేషమ్మ అన్నం తింటూ ఎడంచేత్తో పచ్చడి మరి “అప్పుడయినా ఎ ఆల్చిప్పలో చిల్ల కొస్త వేసుకుని కోడలికి కూడా వెయ్య పెంకులో వాడివుంటారని ఎందుకనుకోకూ బోయింది! డదు” అంటుంది కమల. కెవ్వుమని కేక వేసింది కమల, తర్కం దారి తర్కందీ, అలవాట్ల దారి “అదేమిటి? ఎడం చెయ్యి పెట్టారు?” అలవాట్లదీనూ! అంది విపరీతమైన అసహ్యంతో, ఆశ్చర్యంతో. నే శే నే కోడలు అంత ఘాటుగా అడిగేసరికి శేషమ్మ కాస్త తడబడింది -- “అబ్బే! ఎమిటో క్రో ఉలికి నచ్చదని తెలిసినా అత్తగారి గరిట దగ్గర .... లేదనీ, ఫర్వాలేదులే అంటూ అలవాట్లు నిరాటంకంగా సాగుతున్నవి చాలా నసిగేసింది. ఉన్నాయి. ఇంట్లో నాలుగురకాల కూర కమలకి మాట పెగలనంత అసహ్యం గాయలు ఉంటే, హోటళ్ళలోలాగ రకరకాల కలిగింది. స్టాండునిండా గరిటెలూ చెంచాలూ వంటకాలు చేసేస్తుంది. అంట్ల గిన్నెల్లో కూరలు ఉన్నాయి. పుట్టింటి నుంచి కమల అన్ని మిగలని రోజు ఉండదు.

చదువుకున్న కమల 17 “అత్తయ్య! రోజూ కూరలు మిగిలిపోతూనే మర్నాడు చీకిటితోనే నూనె అయిపోయిన ఉన్నాయి. కొంచెం తక్కువ తక్కువ వండ మాట గుర్తు వచ్చింది శేషమ్మకి. “ఒసే కమలా! రాదూ అంటే -- “బాగుందే! వచ్చే ఇల్లూ సుబ్బాయమ్మగారింటికళ్ళి ఓ పావుశేరు నూనె పోయే ఇల్లూనూ, ఓ పిసరు మిగిలితే మాత్రం అడిగితెద్దూ! అంటూ కేక పెట్టింది, ఏం భాగ్యం?” అంటుంది. లేచి నిద్రకళ్ళతో బయటకు వచ్చింది కూరల దగ్గర్నుంచీ బియ్యంబస్తా వరకూ కమల. ఖర్చూ జమా అన్నీ ఆవిడ చేతులమీదుగానే “ఒకవేళ వాళ్ళింట్లో లేదంటే .... ఏమో, అవుతూ ఉంటాయి. పెద్దరికంతో ఆవిడ కష్ట నెలాఖరుకదా? ఉంటుందీ ఉండకపోతుందీ సుఖాలూ, బాధ్యతలూ ఎరిగిచేస్తే చిన్నవాళ్ళ _.. ప్రభావతిగారింటో అడుగు.” కింకేం కావాలి? కానీ అలాంటి సదుద్దేశం ఆవిడ విషయం అర్ధమయింది కమలకి. చుట్టుపట్లకీ కూడా రాదు. చిన్న తనంలో “ఓ ఘడియ తొందరగా వెళ్ళు! డబ్బా కన్నవారింట్లో కొస్త కలిమిలోనే పెరిగిందట. తీసుకువెళ్తావా? వాళ్ళింట్లో ఏదైనా గిన్ని అడిగి భర్తగారి హయాం కూడా బాగానే జరిగిందట. ఈ వ్రయించుకు వస్తావా?” నాటికీ కన్నకొడుకు దగ్గరకూడా తన దర్ష్దాకి కమల పళ్ళపాడి ఒంపుకుంటూ “నేను ఎలాంటి లోపమూ లేదనుకుంటుందావిడ. వెళ్ళను బాబూ!” అంది.

_ కొడుక్కి వచ్చిది నూటయాభై రూపాయల “అదేమిటే? వెళ్ళకపోవడం ఏమిటి? జీతం! ఆనాటికీ ఈ నాటికీ ఎదింతలు పెరిగి ్వంట్లో నూనెలేదు. ఎక్కడో అక్కడ తెచ్చుకోక ూర్చున్ను లు ఉు రం లూ పోతే ఎలా? నే నిమ్మన్నానని అడుగు!” ద్‌ ” న రాల్సిన కన ట్‌ చురుగ్గా చూసింది కమల --- “ఏం, మీ తెలిసినవ! అయినా అతగా 0 0 ్క

క్‌ రిమ్మన్సారని అడక్కపోతే నను నమ్మి అష దూబరా చేస్తూందో కమలకి అర్ధంకాదు. ఒకటో న్నా?" ౮ లై నలై అబ్బ తారీకున తెచ్చిన సరుకులు మళ్ళా తెచ్చుకునే *,. .__. ల వరకూ ఎన్నడూ రావు. అలా సర్దుబాటుచేసి వమన క మున లన్న అవిడ వాడదు. అనలా ఆలోచనే ఆవిడకు ఆ బు ర. గారో అ ఉన్నట్టు తోచదు. లాగ్‌ ఓలా అడిగి ఈ సుకురా! ఓసారి నెలాఖరున ఏదో పిండి వంట ఊహూ! నేను వెళ్ళనత్తయ్యా! నాకు ప్రయత్నం పెట్టింది. కమల ఉండబట్టలేక చీటికీ మాటికీ అప్పులు తెచ్చుకోటాలూ “నూనె ఎంతో లేదత్తయ్యా! పోనీ ఫస్టు వెళ్ళాక *వ్వటాలూ ఇష్టం ఉండదని మీకు తెలుసు. చేసుకుంటే కాదూ?” అంది. శేషమ్మ కా స్త ఆశ్చర్యపడింది ఖ్‌ ఇష్టం “ముసలాయన అడిగారని (ప్రారంభిం ఉండకపోవటం ఎమ్మాటే? బంగారు పళ్ళేనికైనా చానే! బతికినన్నాళ్ళు బతకబోతామా? ఏదో గోడచేరుపు ఉండాలి. అప్పూ సప్పూ లేకుండా అవుతుందిలే” అంది అత్తగారు. నూనెలేదని ఉండటానికి మనమేం లక్షాధికార్లమా?” సాధ్య ఆవిడ చెప్పే ఆయన ఊరుకునేవాడే. కానీ, ఈ మైనంత వెటకారంగానే అందావిడ. విడికే అది నచ్చదు. కమలకు చిరాకు వేసింది --- “లక్షాధి కమల నోరు మూసుకుంది. కార్లం కాకపోయినా భిక్షాధి కార్లం కాదు. చీటికీ చేసిన పిండివంట కాస్తా మధ్యాహ్నం మాటికీ అప్పులకోసం పరుగెత్తాల్సినంత ఖర్మేం టిఫిన్లక్సీ ఇరుగూ పొరుగూ పోరట్లకీ సరి లేదు.” పోయింది. నూనెడబ్బా మాత్రం ఖాళీ అత్తగారు కాస్త నోరు చేసింది -- “ఇంతకీ అయికూర్చుంది. నువ్వనేదేమిటి? నా చేతిలో బోలెడు పని ఉంది,

168 చదువుకున్న కమల నేనెలా వెళ్ళనూ? నూనెచుక్క లేకుండా పనెలా బియ్యం --- పప్పులు -- నూనె --పంచ అవుతుందీ?” దార -- కాఫీపొడి-- ఉల్లిపాయలు-- “ఎమో, నన్నడిగితే నేనేం చెప్పేది? ఏం సబ్బులు -- చాకలిసోడా -- వగైరాలన్నీ చేద్దామన్న ఉద్దేశంతో నిన్న నూనంతా వాడేశారో అప్పుల జాబితాలోని. నాకేం తెలుసూ?” బ్యాటరీలైటూ -- ధర్మామీటరూ --- కోడలి ఎదురు జవాబుకి అత్తగారికి ఒళ్ళు ప్లాస్కూ -- ఇస్త్రీ పెట్టీ -- వగైరాలన్నీ అరువుల మండింది --- “బుద్దిలేక చేశా. నువ్వేం తినటం జాబితా. మానేశావా? వండింది కాస్తా బద్దలు కొట అమృతాంజనం--- వంటలసోడా--- నీలి కున్నాంగానీ పారబోసుకున్నామా? అంటూ మందూ -- ఆస్ర్రోమాత్రలూ -- ఇత్యాదులు కేకలు వేసింది. దానధర్మాల పట్టిలోవి. మూర్తి గబగబా లేచి వచ్చాడు. “ఏమి “కూరలేమీ లేవు పిన్నిగారూ! ఏం టర్రాా ఇంత చీకటితోటే అత్తా కోడళ్ళు చెయ్యలో తోచకుండా ఉంది” అని ఎవరైనా ముచ్చట్ట్లాడుకుంటున్నారూ? అంటూ హాస్యా శేషమ్మదగ్గరికి పోతే -- తక్షణం ఆవిడ ఏదో నికి దిగాడు! సలహా ఇస్తుంది. సాయంచేస్తుంది -- “మా “ఆం నామొహంలా ఉంది ముచ్చట... ఇంట్లో ఓ అరవీశెడు వంకాయలున్నాయమ్మా! అంటూ శేషమ్మ అంతా చెప్పింది. ఆ చెప్ప నిన్ననే కొన్నాను. పోనీ తీసికెళ్ళు. నువ్వు టంలో చాలా వరకూ తను చేసిన పనిని సమ కొన్నప్పుడు ఇవ్వచ్చు” అని బుట్టలో నిగ నిగ ర్ధించుకుంటూ కొడుకుచేత అవునని పించా లాడుతోన్న వంకాయలు అవిడ ముందు లన్న ధోరణితో. "పెడుతుంది. నిజానికి మూర్తికి కూడా తల్లి చేసిన పని తిరిగి ఆవిడ వంకాయలు కొని ఇచ్చి నచ్చలేదు. నిత్యం టిఫిన్లు చేసినా చెల్లిపోతాయి. నప్పుడు అవి తూకానికి అరవీశెడూ ఉంటాయి. తింటాంగాని పారేసుకోం. అలా అని ఉన్నదీ సగం కూరకీ, సగం పెంటమీదికీ! అలాకాకపోతే లేనిదీ కొనకుండా చేసుకుతిని అప్పులకు అఆరణాలకి కొన్న కొబ్బరికాయకి పావలార్ధణా తిరగడం ఏమిటి? ఇచ్చి అప్పుతీరుస్తుందా ఇల్లాలు. “సరేలే! ఎదో అయిందిలే, నీ కిష్టమైనట్టే “శేషమ్మ పిన్నిగారు కష్టసుఖాలు తెలిసిన చేద్దూ అమ్మా!” అన్నాడు. వారు. అందరికీ తల్లోనాలికలాగే ఉంటారు” శేషమ్మ కొంచెం చల్లబడింది. “నీ లెకజ్టే అన్న ప్రశంసలు విన్నప్పుడు ఆవిడ మొహం మిటి! అన్నట్టు కోడలికేసి ఓ చూపు విసిరి ఎలా విప్పారుతుందో కమల చాలా సార్లు పొయ్యి దగ్గరికి పోయింది. చూసింది. అందుకే అవిణ్ణి మార్చాలన్న ఆ పూటకి నెయ్యితాలింపు వేసి కూరలు ప్రయత్నం విరమించుకుంది. చేసింది. మధ్యాన్నం నుంచి రెండు మూడిళ్ళు శే నే నే తిరిగి ఓ సీసా నూనె తెచ్చి డబ్బాలో ఒంచింది. అంతా చూస్తూనే ఉంది కమల. ఆత రోజు --- మధుమూర్తి అన్నం దగ్గర కూర్చుంటూనే చీటికీ మాటికీ అప్పులు తెచ్చుకునేవాళ్ళు, అన్నాడు -- “అన్నం ఇలా ముతగ్గా ఉందేం?” ఏ వేళప్పు డెవరు వచ్చినా అప్పులు ఇవ్వకా కమల మాట్టాడలేదు. తప్పదు. అడగని వాళ్ళదే పాపం లాగా ఇంట్లో శేషమ్మ అంది --- “బియ్యం కొంచెం సమస్తమూ అప్పులిస్తుంది శేషమ్మ, మారాయిలే, జూనికమ్మగారు అప్పు తీర్చింది.

చదువుకున్న కమల 19 మూర్తి గబగబా రెండు ముద్దలు మింగాడు “అయితే ఇక ఇది ఇలా సొగాల్ప్సిందేనా?' “కూర బొత్తిగా రుచి తెలీటం లేదమ్మా! “మరే౦ చెయ్యగలం? మరో ముద్ద మింగాడు. చెంప పట్టుకుని “ఎందుకు చెయ్యలేం? ఈ సంసారంలో ఉండిపోయాడు. ఆవిడకు తప్ప ఎవరికీ ఏమీ హక్కు లేదా?” కమల నవ్వుతూ “శివుడు తగిలాడా?” “పోనీ నువ్వేమయినా చెప్పి చూడలేక అంది. పోయావా? ' నిజంగా అన్నంనిండా శివుళ్ళే! మరి రెండు “నా వశం కాలేదు కొబట్టే, మీవరకూ ముద్దలు తిని, తినలేక లేచిపోయాడు మూర్తి. తెచ్చాను.” కమల తెల్లబోయింది. “నేను మాత్రం అవిణ్హేమని అడగను?” “అదేమిట్రా? ఏమైందీ?” అంది కంగా “ఆవిడతో దెబ్బలాడమని నేనేం చెప్పటం రుగా శేషమ్మ, లేదు. సందర్భాన్నిబట్టి కొంచెం ఖచ్చితంగా మీ “అబ్బ, రాళ్ళమ్మా! నేను తిన్లేను' అంటూ అభిప్రాయం చెప్పెయ్యాలి. మొన్న పుగాకు చెయ్యికడిగేసుకున్నాడు మూర్తి. కంపు వచ్చిందని కాఫీ మానేశారు. ఇవ్వాళ కమల మజ్జిగ గ్లాసు తీసుకుని గదిలోకి అన్నం మానేశారు. రేపు మరేదో అవుతుంది. వెళ్ళింది -- “ఆకలి తీరలేదుకదూ? అందుకే నేను చెప్పేదేమిటంటే, “అమ్మా! “ఆకలి తీరకపోతే వచ్చేనష్టమేమీ లేదు మనం మంచి వస్తువులు కొనుక్కుని ఇలాంటి గానీ ఆ రాళ్ళు మింగితే ఆపరేషన్‌ వరకూ తక్కువ రకం సరుకులు తినటం ఎమిటి? తిన వస్తుంది వ్యవహారం. లేక పోతున్నాం కదా? మనం అప్పులకు “అయితే ఎన్ని పూటలు ఆకలితో ఉండ వెళ్ళకపోతే వాళ్ళూ అప్పులకి రారు. ఇప్పట్నించే గలరు?” అప్పులకు వెళ్ళకండి' అని ఒకసారి మీరనేస్తే “అంటే?” బాగుండదూ? మీరు చెప్తే ఆవిడ వింటారు. “ఇంకో నాలుగు పూటలయినా వస్తాయి మధుమూర్తి అదోమాదిరిగా నవ్వాడు --- ఆ బియ్యం. ' “నువ్వు చెప్పటం చెప్పేశావు కమలా! నేను “అన్ని బియ్యం ఎందుకు అప్పు ఆవిడితో ఆ మాటలు నాలుగూ అనద్దూ? ఇవ్వాలి? విస్మయంగా చూసింది కమల. “ఎవరి అడుగుతున్నారు?” “ఇన్నేళ్ళుగా నేను పట్టించుకోని విష నిట్టూర్చి మౌనంగా కూర్చున్నాడు మూర్తి. యాలు ఇవ్వాళ అంత ఖచ్చితంగా అడిగితే, కమల అంది --“ఎంతో మంచి బియ్యం నువ్వే నాకలా చెప్పి పెట్టావని ఆవిడ అను ఇచ్చి బొత్తిగా ముతక బియ్యం, రాళ్ళ బియ్యం, కుంటుంది అన్నాడు. తీసుకున్నారు అత్తయ్య. బియ్యం ఒక్కటేనా? “అనుకుంటే అనుకోనివ్వండీ! ఎళ్ళతర గింజలు వేయించి దంపుకున్న కాఫీపొడి బడీ తెలుసుకోలేనివి ఎదో ఓరోజు తెలిసి కప్పులతో ఇచ్చేసి, కొట్టమీద కొన్న కల్తీపొడి వస్తాయికదా? ఆవిడేమనుకున్నా ఫర్వాలేదు. ఈ పుచ్చుకుంటారు. ఒకటేమిటి? సమస్తం అప్పే! పద్ధతులన్నీ మార్చుకుంటే చాలు! మనం కొనుక్కున్న సరుకులు ఎవరో తింటారు. “అది అసంభవం కమలా! ఈ పద్ధతులన్నీ ఎవరో కొనుక్కున్న సరుకులు మనం అవిడిలో జీర్ణించిపోయి ఉన్నాయి. ఇలాంటి తింటాం. విషయాల్లో నేనేం కలగబేసుకున్నా బాగుండదు. “అంఠలే, నాకు తెలుసు కమలా! ఇవ్వాళ నువ్వు చెప్తూనే ఉన్నావు కదా? వినాలంటే కొత్తగా నువ్వు చెప్తున్నదేమీ లేదు.” వినకూడదూ?”

20 చదువుకున్న కమల “అదంతా నాకు అనవసరం! ఈ విష కని ఏరుకోగలం?” కమల మళ్ళీ పుస్తకంలోకి యంలో మీరావిణ్ణి హెచ్చరిస్తారో లేదో చూపులు తిప్పుకొంది. చెప్పండి!” కోడలి నిర్లక్ష్యానికి శేషమ్మ ఒళ్ళు భగ “అలా కోపం తెచ్చుకోకు. అది మాత్రం భగలాడింది. మిర్రున చూస్తూ అంది -- “నాకు నావల్ల కాదు. చదువుకున్న కోడలివి కాబట్టి మీ తెలీకడుగుతానూ, ఈ రోజుల్లో నీళ్ళు కలవని అత్తగార్ని నువ్వే మార్చుకో!” పాలూ, రాళ్ళు కలవని బియ్యం, ఎవరికి కమలకి చాలా కోపం వచ్చింది. మాత్రం దొరుకుతున్నాయి? కాకపోతే కాసిన్ని అది తల్లి మీద అభిమానం అనటంకన్నా ఎక్కువా తక్కువానూ. మనమేం పొలాలు చేతగానితనం అంటే బాగుంటుందనిపించింది. దున్ని పండిస్తున్నామా? అయినా దొంగ కమలకి అంతకన్నా ఎక్కువేం ఆలోచించ చాటుగా సారా తయారుచేసినట్టే మిల్లులో బుద్ధికాలేదు. ఏవోపెట్టి _ రాళ్ళుకూడా తయారుచేసి సాయంత్రం శేషమ్మ అంది -- “ఒసే బియ్యంలో కలుపుతున్నారటగా! మొన్న అన కమలా! ఓ సేరు బియ్యం ఎరు. పొద్దున్న సూయా వాళ్ళింట్లో కూర్చుంటే ఏదో కబురు కూడా వాడు సరిగా తిండి తినకుండా వచ్చి చెప్పింది. వ్యాపారం చేసేవాళ్ళు పని పోయాడు.” కట్టుకుని కలుపుతోంటే మనం చచ్చినట కమల చదువుతున్న పుస్తకం ముయ్య ఏరుకోవాలిగానీ గింజుకుచావటం ఎందుకూ?” లేదు. అత్తగారి లోకజ్ఞానానికి ఆశ్చర్యపోయింది కమల. “ఎరటానికి అవేం కన్పిస్తూన్నాయా? శేషమ్మ మళ్ళీ అంది -- “బియ్యం తెల్లగా బియ్యంలో కలిసేపోయాయి తెల్లగా!” రావటానికే తెల్లరాళ్ళు కలుపుతున్నారని, మంత్రి నిజానికి మధుమూర్తి కోసం చెయ్యాలీ గారెవరో అన్నాడటగా? ఆ ముక్క నిజమనేమో! అంటే గింజ గింజ చొప్పున ఎంచి ఏరగలదు బియ్యం ఎర్రగా ఉంటే తినిచావలేంగా?” కమల. కానీ .... ఇష్టంలేదు. అత్తగారికి రాజకీయ పరిజ్ఞానం కూడా “అయ్యో! కళ్ళున్న పడుచుదానివి, కన్పిం ఉండటం చూచి కమల మూర్చబోయింది. చకపోవడం ఎమిటే? పోనీ నీళ్ళలో పోసి “బీయ్యంలో రాళ్ళు కలపటం మీకోసమే గాలించు, రాళ్ళు అడుక్కిపోతాయి.” ప్రజలారా! మీరు ఎర్రటి బియ్యం తినిచావ గాలించటం భలే సరదాగా ఉంటుంది. లేరు” అన్నారు మంత్రిగారు. మళ్ళీ మాటాడితే అయినా కూర్చున్న చోటునుంచి లేవకుండా --- “అది వ్యాపార లక్షణం. ఏ గూటి పిట్ట ఆ “నాకు గాలించటం రాదు బాబూ" అంది గూటి పలుకు పలికినట్టు ఎవరి ధర్మం వాళ్ళు కమల. నిర్వర్తించాలి పొమ్మన్నాడు. శేషమ్మ కోడలి జవాబులికి విసుక్కుంది. “బియ్యంలో రాళ్ళు కలిపినందుకు “నీకు అన్ని వనులూ వచ్చునంటావుగా?” మంత్రిగారే నోరు మూసుకు ఊరుకుంటే ఆ అంది వెటకారంగా. బియ్యం అప్పు తీరిస్తే తీసుకోవటం నా “వచ్చిన పనులన్నీ చేసినా ఫలితం తప్పా? అని తేల్చేసింది శేషమ్మ. ఉండాలి. రాళ్ళ బియ్యం ఈనెల మనకి కొత్త ఇంతకీ తప్పూ మంత్రిగారిదో అత్తగారిదో కాదుగా? బియ్యంతోపాటు రాళ్ళుకూడా అర్థంకాకుండా పోయింది కమలకి. మింగేసి జీర్ణించుకోవటం అలవాటు చేసు అయినా అత్తగారు, వాళ్ళ బియ్యం తీసు కుంటే ఎ ఇబ్బందీ ఉండదు. నెలనెలా ఎంత కుంది కాబట్టి ఎన్నయినా సమర్థించు

చదువుకున్న కమల 21 కుంటుంది. కానీ మంత్రిగారికేం లాలోచీ, వేసుకుంది కూడానూ! దాన్ని సాక్ష్యంపెట్టి వ్యాపార లక్షణం వెల్లడించటానికి?--- అదే చెప్పించనూ? అంటూ ఎగిరింది శేషమ్మ, బోధపళ్ళేదు కమలకి. శేషమ్మ ఇచ్చేశానంటుంది.

అత్త తన తప్పుల వ్యవహారానికి మంత్రి జానికమ్మ ఇవ్వలేదంటుంది. గొర్ని అడ్డం వేసుకోవటం నచ్చలేదు కమలకి. ఎవర్ని నమ్మాలో కమలకి అర్ధంకాలేదు. మాట్లాడకుండా పుస్తకం పట్టుకుని గదిలోకి దొందూ దొందే! ఎవరి నిజాయితీ మీదా కమ వెళ్ళిపోయింది. లకి నమ్మకం లేదు. నిజానిజాలు దేవుడికి తెలి “బాగుందేవ్‌ నీ వరస. గుడ్డొచ్చి పిల్లని యాలి. దేవుడు శేషమ్మ అప్పుసంగతి గమనించి వెక్కిరించినట్టుంది. ఈనాటికి నువ్వొచ్చావని నా ఉంటాడా? మంచి చెడ్డలన్నీ మానుకుంటాను కాబోలు “సాక్ష్యాలూ రుజువులూ ఎందుకు? ఎదో అంటూ శేషమ్మ కూడా లేచి చేటలో ఉన్న రాళ్ళ ఒకటి అయింది. ఓ గ్లాసుడు పంచదార మళ్ళీ బియ్యం ఓ చిల్లు తపాళాలో పోసి మూల ఇచ్చేసి ఇకముందు అలాంటి గొడవలు పడేసింది -- “ఏ కరివేపాకో కొంటాను. ఏం రాకుండా చూచుకుంటే సరి అంది కమల. చెయ్యను మరి? నాకేం కళ్ళున్నాయా ఎరి చావ “అదేం మాట? లొసుగు నాలోనే ఉన్నట్టు టానికి?” అని స్వగతం చెప్పుకుంది కోడలికి మళ్ళీ అప్పుతీర్చనా? నువ్వా నాకు చెప్పేది? వినిపించేలా. అంటూ విరుచుకు పడింది అత్తగారు. ౫ ౫ నే తరవాత శేషమ్మా జానికమ్మా మాటా మాటా అనుకున్నారు. రాకపోకలు బందు కోమల ఎందుకో జానికమ్మగారి చేసుకున్నారు. ఇంటికివ్లే ఆవిడ కమలను చూసీ చూడగానే నే శే నే అడిగేసింది -- “మీ అత్తగారు ఓ గ్లాసుడు పంచదార తీసికెళ్ళిందమ్మా నెల్లాళ్ళకిందట. కీమలకి నచ్చని మరో విషయం -- మర్చిపోయిందా ఏమిటి? ఓసారి చెప్పవూ?" ఇంటి శుభ్రం, ఇంట్లో వస్తువులు సర్దుకోడం --- అంది. లాంటివి. కమలకి చాలా సిగ్గు వేసింది. “అలాగే ఇల్లు, బొత్తిగా అంత చిన్నదేం కాదు. నండీ! వెళ్ళగానే చెప్తాను” అంది. రాగానే రెండు పెద్దగదులూ -- ఓ సామాను గదీ -- చెప్పింది కూడాను --- “జానికమ్మగారికి పంచ వరండా -- వరండాలోనే ఓ చివర వంట దార బదులు తీర్చలేదటగా? మీకు చెప్ప గదీ-- కాస్త విశాలంగానే పెరడూ. బస్తీలో ఆ మంది. ఇలాగే అప్పులకి వ్లో మర్చిపోవడమో మాత్రం ఇల్లు దొరకటం అదృష్టమే. ఏదో ఒకటి. అవుతుంది... అంటూ అయితే ఇల్లు ఇల్లులా కన్పించదు. ఊరుకుంది. గడపలో కాలుపెడితే మతిపోయినట్టు “మర్చిపోవటం ఏమిటి? వారం తిర ఉంటుంది. ఇంట్లో ఎ వస్తువుకీ ఓ స్థల క్కుండానే ఇచ్చేశాను. అప్పుతీర్చలేదందా? నిర్ణయం లేదు. ఇవ్వాళీ గదిలో ఉన్న వస్తువు నువ్వేమన్నావూ? రేపు ఆ చుట్బపట్ల కనిపించదు. “నాకేం తెలుసూ? అలాగే చెప్తానన్నాను.. గిన్నెలూ గ్లాసులూ పెట్టుకునే బల్ల జిడ్డో “నాకేం ఖర్మే అప్పు ఎగవెయ్యడానికి? ఆ డుతూ ఉంటుంది. రోజు వాళ్ళింట్లో ప్రభావతి కూడా ఉంది. నేను ముసలాయన వీధిలోకి తొడుక్కుపోయే పంచదార ఇవ్వటం చూసింది. కాస్త తీసి నోట్లో జోళ్ళు బట్టల పెట్టెల ఎనక ఉంటాయి. నిద్ర / ॥ ల్‌ ఖ్న న్‌

22 చదువుకున్న కమల పోయి లేచిన పక్కబట్టలు ఉండల్లాచుట్టి పెట్టెల డబ్బాలన్నీ శుభ్రంచేసి సర్దుకోవచ్చు. ఎప్పటి మీదకి విసిరేసి ఉంటాయి. కట్టి విప్పిన బట్టలకు కప్పుడు మాసిన బట్టలు చాకలి పెట్టెలో పడేస్తూ చాకలిపెట్టైె ఉండనే ఉంది. అయినా అవిడ ఉండవచ్చు. వీధులు తిరిగే చెప్పులు వరం చీరలూ, ఆయన చొక్కొాలూ పంచలూ, కిటికీ డాలో పెట్టకోవచ్చు. రెక్కల మీదా -- తలుపు గడియల్లోనూ --- కొబ్బరి నూనె సీసా ఎప్పుడూ గూట్లోనే--- మంచం కోళ్ళ మీదా రోజులకొద్దీ వేళ్ళాడుతూ సబ్బుపెట్టె ఎప్పుడూ బాత్‌రూంలోనే-- చేటలూ ఉంటాయి. ముసలాయన పడుకునే నవ్వారు బుట్టలూ సామాను గదిలో -- చీటికీ మాటికీ మంచం వదులైపోయి బద్దీలు దూర దూరంగా పడుకునే ముసలాయనకి కిటికీవార మంచం జరిగి పెద్ద పెద్ద ఖాళీలుపడి ఎప్పుడు చూసినా నిండా తెల్లటిపక్క లాంటిదేదో సాధ్యమైనంత అదే స్థితిలోనే ఉంటుంది. కొబ్బరి నూనె సీసా, వరకూ చేద్దామనుకుంది కమల. నిన్న గూట్లోనూ --- ఇవ్వాళ బల్ల మీదా--- రేపు ముసలాయన రోజూ స్నానం చేసి విడిచిన కిటికీలోనూ-- ఎల్లుండి మంచం కిందా-- ఆ అంగవస్త్రం వరండాలో కిటికీ రెక్కలమీదే మర్శాడు....? ఆరేస్తాడు. అది ఓ గంటవరకూ నీళ్ళోడుతూ ఎప్పుడూ చేటల్లోనో బుట్టల్లోనో రకరకాల ఉంటుంది. పిడచలా ఎండి కావిగుడ్డలా అస బియ్యాలు! ఆ బియ్యం చేటలు మంచం హ్యంగా కన్పిస్తూ ఉంటుంది. కిందకి గెంటటం! ఎవరెవరో అప్పులు తీర్చిన కమల ఓరోజు ఆ గుడ్డతీసి దొడ్లో దండెం బియ్యాలు అవన్నీ! మీద ఓవారగా ఆరేసింది. సామాను గదికి ఓ పద్దతీ పాడూ ఉండదు. ముసలాయన స్నానానికి వచ్చి -- “అంగ డబ్బాలన్నీ ఉప్పునూరి జిమ్మినట్ట మసిమసిగా వస్త్రం ఏదర్రా!” అన్నాడు. చేతులనిండా జిడ్డు అంటుకునేలా ఉంటాయి. “ఇదిగో, ఇక్కడే వేశాను మామయ్యా!” గోడల నిండా ఎన్ని కన్నాలో, ఎన్ని మేకులో, అంటూ ఆ గుడ్డ తెచ్చి ఇచ్చింది కమల. ఎన్ని ఫోటోలో, ఎన్ని సినిమా బొమ్మలో, వాటి స్నానానంతరం యధాతధంగా అంగోస్త్రం వెనకాల ఎన్ని బూజులో, ఎన్ని నల్లులో అంచనా కిటికీ మీదకే ఎక్కింది. తెలీదు. కమల మళ్ళీతీసి వాకిట్లో వెయ్య ఆ పరిస్థితంతా కమల అత్తగారింటికొచ్చిన బోయింది. “దాన్ని అక్కడే ఉండనీ! రోజూ నాటిది. ముసలాయన వెదుక్కోలేరు” అంది శేషమ్మ “గృహమేకదా స్వర్గసీమ!” అన్నటుగా “పోనీ నేను తీసియిస్తూ వుంటాలెండి, ఇంటిని అందంగా తీర్చి దిద్దుకోవాలన్న అభి ఎదురుగా కిటికీమీద ఉంటే ఏం బాగుంది?” లాష కమలకి స్వతహాగానే ఉంది. అంది కమల. పైగా అఆ ఇంటిని సరిదిద్దాల్సిన అవసరం కోడలు ఇంట్లో సరుకులన్నీ తిరగవేసి కూడా ఎంతో ఉంది. ఎందుకు సర్దుతోందో అప్పటికి అర్ధమైంది కాస్త కొత్త వదిలించుకొని ఆ తీర్చిదిద్ద శేషమ్మకి. ఇన్నాళ్ళుగా కాపరం చేస్తూన్న తననీ, టానికి ఉవగ్రమించింది కమల, మొదట్లో, తన ఇంటినీ కోడలు రకరకాలుగా విమ అత్తగారు ఉండగా తను ఎ వస్తువు ఎలా రించటం, ఏదో మార్చెయ్యాలని ప్రయ సర్దగలదు? ఏం చెయ్యబోయినా -- “అదే త్నించటం, ఆవిడకేమీ నచ్చలేదు. మిటే! అవన్నీ కదుపుతా వెందుకూ? అలా “అసలీ ఇంట్లో ఎవరికీ ఎలాంటిమార్పూ ఉండనీ!” అంటుంది శేషమ్మ, గిట్టదేమో అన్పించింది కమలకి. పెట్టెలన్నీ ఓ వరసలో పెట్టుకోవచ్చు. అత్తమామలు కలిసిరాలేదు బొత్తిగా. సరే!

చదువుకున్న కమల 23

ఆ సౌందర్య కాంక్ష కాస్తా తన గదివరకే పరి మితం “చూశాగా! ఆవుదూడలు ఎంత ముద్దుగా చేసుకోక తప్పలేదు --భర్తగారి సలహా మీద! ఉన్నాయో! కమలా! మనం ఓ అవుని

కమల చేస్తోన్న దంతా మధుమూర్తి కొందామా? ఈ పచ్చగడ్డి తిని పాలిస్తుంది. భయంతోటో, భక్తితోటో చూస్తూ ఊరుకోవటం “అబ్బే! మళ్ళీ ఆవుని కొనడం ఎందుకూ? చేత, కమల, పడగ్గది గోడలకు కిక్కిరిసి ఆ దూడలన్నీ పెద్దవై అ పచ్చగడ్డి తిని వేళ్ళాడుతోన్న చెదల ఫోటోలూ చింకిదొమ్మలూ పాలిస్తాయి.. పాత కేలండర్లూ ఊడదీసి ఓ పాత పెట్టెలో ఇద్దరూ నవ్వుకున్నారు. పడేసింది. మేకులన్నీ ఊడలాగి గోడలన్నీ పరి “ఐతే ఫోటోలన్నీ ఎంజేశావు? చిన్నప్పుడు శుభ్రంగా దులిపేసింది. నా న్కూలు ఫోటోలూ, మా అక్కయ్య పెళ్ళి

గుమ్మానికి ఎదురుగా మాత్రం రెండు కొత్త ఫోటో మా ఫెండ్స్‌ ఫోటోలూ చాలా చిత్రాలు తగిలించింది. ఉన్నాయే!”

కొండలమీద నుంచి పడుతోన్న జల “నేనేం మింగలేదు, అన్నీ లక్షణంగానే పాతమూ, కింద సరోవరంలో జలక్రీడలాడుతూ ఉంచాను. సాయంత్రం మీరో పనిచెయ్యండి. తామరతూళ్ళని ముక్కులతో పొడుస్తోన్న కాస్త పెద్ద అల్బమ్‌ కొనుక్కురండి. ఫోటోలన్నీ హంసల జంటలూ! సశ్యశ్యామలంగా విస్తరించి అద్దాలూ, (ఫేంలూ ఊడదీసి ఆల్బమలో ఉన్న పచ్చికలో ఛెంగు ఛెంగున గంతులేస్తూన్న పెడదాం. అవి ఎలాగూ చెదలు పట్టి, మరకలు తెల్లటి అవుదూడలూ!--- ఆ రెండు చిత్రాలూ పడి అసహ్యంగా ఉన్నాయి. ' క్షణకాలం వాస్తవాన్ని మరిపించేసి నేత్రానందం “మా ఆఫీసులో తీయించుకున్న గ్రూప్‌ కల్షించేంత రమణీయంగా ఉన్నాయి. ఫోటోలన్నీ చాలా పెద్దవిగా?

తర్వాత, గదిలో అల్మైరాలోంచి ఖాళీ “పెద్దవన్నీ లెదర్‌ కేస్‌లో పెడదాం. సీసాలూ డబ్బాలూ అన్నీ తీసేసి పుస్తకాలూ చిన్నవన్నీ ఆల్బమలో పెడదాం.. అంతేగానీ, కొన్నికొన్ని బట్టలూ సర్దింది. మన చిన్ననాటి ముచ్చట్లూ పెళ్ళిళ్ళూ పేరం

దోమతెరమంచం, టేబులూ, దానిమీద టాలూ, వ్రతాలూ నోములూ, మన పెద్దలనీ రేడియో, అలారం, గదిలో ఓ పక్కగా రెండు చిన్నలనీ, చుట్టాలనీ బంధువులనీ స్నేహితులని కుర్చీలూ, మంచానికి తలవైపుగా స్ట్రూలుమీద శత్రువులనీ, అలా జీవితం పొడుగునా వందల టేబుల్‌ ఫానూ, గుమ్మాలకూ కిటికీలకూ లేత కొద్దీ ఫోటోలు సంపాదించి గోడలకి తగిలించా రంగు తెరలూ, గడప దగ్గిర కాళ్ళు తుడుచు లంటే, మరో నాలుగిళ్ళు తీసుకోవాలి. కొనే మెత్తా-- పడకగది చాలా పొందిగ్గా కాస్త ఆలస్యంగానైనా కమలతో ఏకీభ తయారయింది. వించాడు మధుమూర్తి. ఎవరు చెప్పినా, ఎం

ఆ మంచం, పంకా అన్నీ పుట్టింటి నించి చెప్పినా, అందులో ఎమైనా కాస్త మంచి ఉంటే తెచ్చుకున్నవే. అంగీకరించటం, ఆచరించటం, తప్పేమీకాదు.

గదిలో అడుగుపెట్టిన మధుమూర్తి క్షణం అదే అనుకున్నాడు మధుమూర్తికూడా. విస్మయంగా చుట్టూ చూచి, ఆనందం వెల్ల శేషమ్మ కూడా వచ్చి కోడలి గది చూసింది డించాడు -- “చాలా బాగుంది కమలా! అబ్బ! ఎగాదిగా “బాగానే ఉంది. ఎమో! ఈ షోకులూ ఎంత సింపుల్‌గా, ఎంత నీట్‌గా తయారు అవీ నాకేం తెలుస్తాయూ చస్తాయా? అయితే చేశావు! అరే! గది చాలా పెద్దదిలావుంది మాత్రం ఆ ఫోటోలన్నీ ఊడదీసుకోవటం కదూ?” అని తెగ సంతోషించాడు. ఎందుకే? నిక్షేపంలా ఉండేవి” అంటూ వెళ్ళి

“ఆ చిత్రాలు చూడండీ!” పోయింది. కాస్సేపు తనలో తను సణు

24 చదువుకున్న కమల క్కొంటోనే ఉంది. ఆ మార్పు ఆవిడకేమంత మంచం, పక్కా ఉన్నాయి. అయినా రోజూ నచ్చినట్టులేదు. బొత్తిగా నచ్చకపోనూ లేదు. ఇక్కడ పడుకుంటూంటే మళ్ళా నాకీ పక్కమీద పడుకోవటానికి అసహ్యం వేస్తోంది. సేన్‌ ఆ మర్నాడు కమల పదకొండు గంటల తీసుకు వెళ్ళి అక్కడే పెట్టండి! అంతేగానీ వేళ అన్నంతిని తమ గదిలో కాలుపెట్టి విస ఆయన మంచంమీద పడుకుంటే మాత్రం యంతో ఆగిపోయింది. నేనిక కిందే పడుకుంటాను” అంది మొహం మామగారు తమ మంచం మీద దోమ చిట్లిస్తూ. తెరలో పరుపుమీద పడుకుని ఉన్నాడు! మధుమూర్తి, ముసలాయన అజ్ఞానానికి రేడియో అందీ పొందని స్టేషన్‌తో గోలగోలగా చింతించకపోలేదు. అయినా కమలని ఎలాగో పాడుతోంది. శాంతపర్చటానికి ప్రయత్నించాడు --- “నిజమే. కొడుకూ కోడలూ పడుకునే పక్కమీద అయితే మనమేం చెయ్యగలం చెప్పు? ప్రతీ ముపలాయన ఎంత ఇంగితం లేకుండా పడు చిన్న విషయాలన్నీ నువ్విలా మనసులో కున్నాడోగానీ, తను పడుకునే పక్కమీద మామ పెట్టుకుని బాధపడకు కమలా!” అన్నాడు. గారు పడుకోవటం చూస్తే కమల మనసంతా “ఇది చిన్న విషయమా? నేను మాత్రం కుతకుత లాడిపోయింది. ఆ చిరాకులో దీన్నీ పట్టించుకోకుండా ఉండలేను.” విసురుగా వెళ్ళి ఠక్కున రేడియో ఆపుజేసింది. “నీ తండ్రే అయితే నువ్వింత అస “అయ్యో! మీ మామగారు సరదాపడి హి్యిాంచుకుంటావా? ఇంత సీరియస్‌గా 'పెట్టుకున్నారే! కట్టిశావేం?” అంటూ రాగం అఆలోచిసావా?” తీసింది శేషమ్మ కమల విన్పించుకోలేదు. “నా తండ్రా! తండద్రేమిటి, తల్తేమిటి? ముసలాయన _ కళ్ళువిప్పి కోడల్ని భార్యాభర్తల పక్కని పరాయివాళ్ళు ఎవరైనాసరే, చూశాడు --- ఒసే! కొంచెం పంకా తిప్పు! నాకు చేతితో కూడా తాకకూడదు. వాళ్ల పిల్లలకైతేనే చేతకాలేదు. ఓ ఘడియ పడుకుని లేస్తాను” అదీ వాళ్ళు చిన్నవయసులో ఉన్నప్పుడు అంటూ మునగతీసుకున్నాడు. మాత్రం, అభ్యంతరం ఉండదు.” కమల పంకా స్విచ్చి వేసి ఇవతలికి “నిజమే, నీ అభిప్రాయం నాకు అర్థ్ధమవ వచ్చేసింది. లేదనుకోకు! అయినా మన అభిప్రాయాలన్నీ, వరండాలో చాపవేసుకొని పుస్తకం ఒళ్లో నూటికి నూరుపాళ్ళు ఆచరణలోకి రావు. అది పడేసుకుని, నెత్తిన చేతులెట్టుకుని కూర్చుంది. నువ్వు అర్ధం చేసుకోవాలి.” “ఏమో నాకలాంటి అర్జ్భాలూ, గమనికలూ మర్శ్హాడూ అదేవరస! అన్నం తినగానే సరిపడవు. ఆయన మన మంచం మీద పడుకో ముసలాయన కోడలి గదిలోకి వళ్ళి మంచం కూడదు. అంతే!” ఎక్కి పడుకున్నాడు --- దగ్గు వచ్చినప్పుడల్తా భార్యా భర్తల మధ్య వాదవివాదాలు కిటికీ ఊచల్లోంచి అవతలికి ఊస్తూ! తప్పితే ఎక్కడి సమస్య అక్కడే ఉంది. సరిగ్గా వారంరోజులు సాగిందా తంతు. కోడలి మంచం మీద పడుకోకూడదని కమల పూర్తిగా సహనం కోల్పోయింది. ఇలా ముసలాయనకి ఎవరు చెప్పాలి? ఎలా ఎంతకాలమైనా సాగుతుంది తను ఊరుకుంటే. చెప్పాలి? ఎం చెయ్యాలి? ఆరోజు పొద్దున్నే సరిగ్గా కాఫీల వేళ ఓ మధుమూర్తితో చెప్పింది. విషయ చుట్టం వచ్చాడు. మంతా-- “అవతల గదిలో ఆయనకు “ఒరే సుందరం! నువ్వట్రా? ఎన్నాళ్ళకీ!”

చదువుకున్న కమల 25 అంటూ శేషమ్మ హడావిడితో ఇల్లంతా ఓ కొలిక్కి బడింది. ఇలాంటి మనుషుల్ని తనెందుకు తెచ్చింది. అప్పటి కప్పుడు గుప్పెడు రవ్వ ఉప్మా ఉపేక్షిస్తోంది? ఈ మోమాటాలకూ భయ చేసి కాఫీ, ఫలహారా లిచ్చింది. భక్తులకూ అర్థం ఏమిటి? మనసులో మాట

మధుమూర్తి ఆఫీసుకి బయట్చేరే వరకూ చెప్పలేని తన చేతగాని తనానికి ఎవరిమీదో పడి సుందరం అందరితో మాట్లాడుతూనే కూర్చు ఏడవటం దేనికి? న్నాడు. “వెళ్తాను పెద్దమ్మా!" అంటూ లేచాడు ముసలాయన వెనక్కి వచ్చి అవతలి గది మధుమూర్తితో పాటు. లోకిపోయి, తన జోలి మంచంమీద నడ్డి “అదేమిట్రా వళ్ళటం ఏమిటి?' భోజనం వాల్చాడు. చెయ్యవూ?” అంటూ విస్తుపోయింది శేషమ్మ, అత్తగారు కోడలితో -- “లేదు పెద్దమ్మా! మరోసారి వస్తాలే, చిన్న “ఎమ! నువ్వు తినరాదూ? సుందరం పని ఉంది.” వస్తాడేమో వాడికి పెట్టి నేను తింటానూ” అంది. “చాల్సే, నోరు మూసుకో! తిండి తినకుండా కమల అత్తగారిమాటలు విన్పించు కదిలావంటే నన్ను చంపుకుతిన్నట్టే! ఇంటికి కోకుండా వాకిట్లో ఎండలో పడేసిన అత్తగారి వచ్చిన వాడికి ఓ ముద్ద పెట్టలేం అనుకున్నావా మంచం తీసుకొచ్చి వరండా మీద వాల్చింది. ఓ ఏమిటి?” అంటూ నిష్టూరాలు ప్రారంభించిం తలగడా, ఓ దుప్పటీ తెచ్చి పక్క వేసింది. దావిడ. యధాలాపంగా అడిగింది శేషమ్మ “భోజనం చేసి వెళువుగాని లేవోయ్‌! “ఎవరికే అదీ? అంటూ. కంగారేం? ఉండిపో! అన్నాడు మధుమూర్తి “ఆయనకే, సుందరంగారికి. వచ్చి కూడా, తల్సికి వంత పాడుతూ. భోంచేస్తే ఇక్కడ పడుకోమని చెప్పండి! సుందరం కాస్త సంశయంగానే ఒప్పు “అదేమిటే! వాడు లోపల పడుకుంటాడని కున్నాడు. “అబ్బే! ఎందుకూ? వెళ్ళిపోతాను మీ మామగారిని కూడా వద్దన్నాను. గదా?” అంటూనే ఉన్నాడు. “ఏమో! అలా నాకిష్టంలేదు. పరాయి మధుమూర్తి ఆఫీసుకు వెళ్ళిపోయాడు. వాళ్ళు మా పక్కమీద పడుకుంటే నాకు శేషమ్మ కాస్సేపు చుట్టంతో కబుర్గాడి వంటిం బాగుండదు.” ట్లోకి పోయింది. శేషమ్మ ఆశ్చర్యం క్షణ క్షణానికీ ఇనుమడి “పెద్దమ్మా!నేనలా బజార్లోకి వెళ్ళొస్తాను.”' స్తోనే ఉంది -- “పరాయి వాడెవరూ? సుంద “తప్పకుండా రా సుమీ!” అన్న హెచ్చ రమా? స్వయానా మా మేనత్త తోటికోడలి రికతో ఇల్లు దొటాడు చుట్టం. పింతల్లి మనవండు. ఎవరనుకున్నావూ? పదకొండు గంటల వేళకి వంట ముగి “అదంతా నా కనవసరం. నా మొగుడు సింది. ముసలాయన తిండి తిని తిన్నగా కోడలి తప్ప మరెవ్వరైనా నాకు పరాయివాళ్ళీ. తల్లిగా గదికేసి దారితియ్యబోయాడు. నీండీ తండ్రిగానీండీ, మొగుడూ. పెళ్ళాలు “ఇవ్వాల్టికి మీరు ఇవతల గదిలోనే పడు పడుకునే మంచం తాకటం కూడా మంచిపని కోండి!!! అంటూ వారించింది శేషమ్మ, కాదు ---' ఖచ్చితంగా ఆ మాటలు నాలుగూ “సుందరంవస్తే భోంచేసి అక్కడ పడు అనెయ్యక తప్పలేదు ఆరిందాలాగా. కుంటాడు. ఓ గంట శుభ్రంగా నిద్రపోతాడు శేషమ్మ ఓడిపోతూన్న దానిలాగా చేతులు అంది. రూడిస్తూ --- “అందుకేనా ఏమిటీ, రోజూ కమల అంతులేని ఆశ్చర్యంతో, కోపంతో, మామగారు వెళ్ళి పడుకుంటూంటే మొహం ఉక్కిరి బిక్కిరై ఓ ఘడియ నిళ్ళబ్దంగా నిల అలా ముడుచుకుంటున్నావూ? అంది.

26 చదువుకున్న కమల కమల తీక్షణంగా చూసింది -- “నేను నిద్రపట్టకుండా ఉంది ' అంటూ కోడలి గది కేసి మొహం ముడుచుకుంటున్నానని గ్రహించి నడవబోయాడు, కూడా మీరా ముక్క మామగారికి చెప్పలేక శేషమ్మ విరుచుకుపడింది --- “సిగ్గు లేక పోయారేం?” పోతేసరి! ఇందాకణ్లించీ అయిన భాగోతమంతా “ఐం? ఏం తప్పవుతోందనీ చెప్పటం? విన్నారా లేదా? మళ్ళీ ఏ మొహం పెట్టుకుని ఎదో పెద్ద వయసు. కాస్త గాలి వీస్తుందని అలా వెళ్తున్నారూ? ఇన్నాళ్ళూ మావగారనే అక్కడికి వెళ్ళి పడుకుంటున్నారు. ఆ మాత్రం మర్యాదైనా ఉంచింది. ఇక ఆ ముక్కలు భాగ్యానికే ఏం మించిపోతుందీ?” రెండూ మీ మొహాన్నే అంటుంది. చాలు చాలు “నేను చెప్పాల్సింది చెప్పాను” అనేసి గానీ మీ మంఛం మీద మీరు పడుకోండి! మాటలు పెంచటం ఇష్టంలేక గదిలోకి వెళ్ళి మీరేం పరుపులూ దోమతెరలూ కొన్నారా? పోయింది కమల. రేడియోలూ పంకాలూ కొన్నారా? దాని పుట్టింటి రెండు నిమిషాలు ఇటూ అటూగా నించి తెచ్చుకున్నవి అది జాగ్రత్త చేసుకోదూ?” సుందరం కూడా రావటంతో శేషమ్మ స్వగతం ముసలాయనకి విషయం డొంకతిరుగు కూడా కట్టిపోయింది. డుగా అర్ధమైంది -- “ఎం? ఏమైనా అందా సుందరం భోంచేసి ఒక్క పావుగంట ఏవిటీ?” అన్నాడు. మాత్రం కూర్చున్నాడు -- “వెళ్తాను పెద్దమ్మా! “అంటే అంటుంది. అసలు మన నీ బలవంతంమీద ఆగానేగానీ నాకు చాలా స్థానంలో మనం ఉండాలిగానీ, ఒకళ్ళన్నారని పని ఉంది” అంటూ లేచాడు. ఇదవ్వటం ఎందుకూ?” శేషమ్మ కూడా చాలా ముభావంగా --- కమల నిశ్శబ్దంగా కూర్చుంది, అంతా "సరే నాయనా! అందర్నీ అడిగానని చెప్పు. వింటూ. క్షేమంగా వెళ్ళిరా' అంటూ సాగనంపింది. బెడద వదిలిపోతే నిఘ్టారపడ్డా ఫర్వాలేదని తలుపు వేసి వస్తూ “వాడు ఉండనేలేదు. తల పించింది. వాచేలా చివాట్లు మాత్రం తిన్నాను. జాతక ముసలాయన వరండాలో వేసి ఉన్న వమ్మా జాతకం! ముందొచ్చిన చెవులకన్నా మంచంమీదే నడ్డి వాల్చాడు. వెనకొచ్చిన కొమ్ములు వాడౌతాయన్నది సాయంత్రం విషయమంతా మధుమూర్తికి అబద్ధమా ఏమిటి?...” చెప్పింది కమల --- “ఫేన్‌ తీసుకెళ్ళి ఆ గదిలో అత్తగారి సణుగుడంతా కోడలు వింటోనే పెట్టండి!” అంది. ఉంది. వినాలన్నదే అత్తగారి కోరిక కూడాను, “ఎంతైనా నువ్వు గడుసుదానివి కమలా!” తిండి తిని నడ్డి వాల్బగొనే ముసలాయనకి అన్నాడు తేలిగ్గా మధుమూర్తి. చిన్న కునుకు పట్టింది. అత్తాకోడళ్ళ “ఇది గడుసుతనమా?' అని కమలకి సంభొషణేం ఆయన చెవిన పడలేదు. బద్దీలు ఏడుపు వచ్చినంత పనైంది. వదు లొదులుగా వేళ్ళాడుతోన్న శే ళ్‌ న కుక్కిమంచంలో ఓ అరగంటకల్లా మెలుకువ క వచ్చింది. ముసలాయన ధోరణికి ఎప్పుడూ కమ “సుందరం వచ్చాడే? అన్నాడాయన లకు ఓ రకమైన చిరాకూ జుగుప్పా కలుగుతూ పెళ్ళాన్ని ఉద్దేశించి. ఉంటాయి. “ఆ6 రానూ వచ్చాడు, వెళ్ళనూ వెళ్ళాడు.” ఆయన మామగారూ, తను కోడలూ. ముసలాయన లేచి బయటికివస్తూ “సరిగ్గా ఆయన గౌరవం పొందాల్సిన పెద్దమనిషి.

చదువుకున్న కమల 27 తను పెద్దవాళ్ళని గౌరవించాల్సిన బాధ్యత కలది. “మామయ్యా, కొంచెం తప్పుకుంటారా? ఆయన ఎదుటపడి తిరగటానికే కమలకు నేనలా బీరువా దగ్గరికి వెళ్ళాలి. అత్తయ్య కొంచెం బిడియంగా ఉంటుంది. కానీ, కందిపప్పు తెమ్మన్నారు' అంటే, “ఆం ఆ ముసలాయనలో 'ఆడతనం' అడు గడుగునా వెళ్ళవే! ఏళ్ళు” అంటూ మనిషి తప్పుకుని తొంగిచూస్తూనే ఉంటుంది. అత్తా వెళ్ళగలిగేంత చోటు ఇస్తాడు ఒక్క పిసరు జరిగి. కోడళ్ళతోపాటు ఆయన కూడా వంటింట్లో ఎంత జాగ్రత్తగా నడిచినా పైట కొంగో, చేరతాడు. కోడలికి పనులు పురమాయిస్తూ చీర కుచ్చెళ్ళో ఆ మనిషికి తగులుతోనే ఉంటాడు. “మీ అత్తగారు రెండు ఉల్లి ఉంటాయి. మామగారి చెయ్యో కాలో పాయలు ఒలిచి ఇమ్మని చెప్తోందే!” అంటూ తగిలినప్పుడు కమల శరీరం జుగుప్పతో అటు మనిషి కబురు ఇటూ, ఇటు మనిషి జలదరిస్తుంది. కబురు అటూ, చేరవేస్తూంటాడు. శేషమ్మ ఇక మధుమూర్తి ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు, చెప్పటం, కమల విననే వింటుంది. “మధ్య ఈ కొడుకూ కోడలూ ఎ కథల గురించో సినిమాల మనిషి హెచ్చరిక లెందుకో?” అనుకుంటుంది గురించో ఏవో వొకటి, గదిలో కూర్చుని కమల. మాట్లాడు కొంటూంటే, ఎక్కడ ఉన్నా లేచి

“రెండుపాయ లిలాపడేయ్‌. నేనుకూడా దగ్గరికి వచ్చి కూర్చుని సంభాషణల్లో చేరతాడు. ఒలుస్తాను” అంటూ కత్తి పీట దగ్గిర పెట్టుకున్న విషయం ఏమిటో కొసా మొదలూ ఉల్లిపాయలు తీసి కోడలికి ఎదురుగా కూర్చుని తెలీనప్పుడు “ఏమిట్రా? ఏవి(టీ, ఆ కబురేవి( తనూ వలవటానికి ఉపక్రమిస్తాడు. అలాగే టీ?” అని జవాబు చెప్పేవరకూ ప్రాణాలు ఉడికిన దుంపలు కలిసి ఒలవటం, అలాగే తోడేసి విషయం తెలుసుకుని “అవును మరీ, కొబ్బరి చిప్పలవీ కోరిపెట్టటం. ఆడవాళ్ళకి నువ్వు చెప్పిందే నిజం. ఈ రోజుల్లో ధరలెలా సాయం చేస్తున్నానని ఆయన అనుకోవచ్చు మండిపోతున్నాయనీ! ఎవర్షంటే మాత్రం ఏం గౌనీీ ఆయన ప్రవర్తన కమలకి ఎబ్బెట్ట్బగా లాభం ఉందీ? అంటూ ఎమిటో అతక్కుండా తోస్తుంది. ఆయన సాయం చెయ్యనంత పొాతక్కుండా మాట్టాడేస్తాడు. మాత్రాన ఏ పనీ ఆగిపోదు. అసలా సాయం చేసే పద్ధతి కమలకి ఏ మాత్రం ఇష్టం కమల, ఓ రోజు మధుమూర్తితో -- ఉండదు. “వారం రోజుల్నుంచీ చెపుతున్నా వినటంలేదు

ముగ్గురు ఆడవాళ్ళు కలిసి మాట్లాడు మీరు. ఒక్క పుస్తకం తెచ్చి పెట్టటానికి అంత కుంటున్నట్టే మాటలో మాట కలపడం, అమ్మ నిర్లక్ష్యం ఎమిటి? అంది. లక్కల విషయాలన్నీ ముచ్చటించుకోవటం, మధుమూర్తి నవ్వేస్తూ-- “నిజమే, నాకు అప్పుడప్పుడూ కోడల్ని కలివిడిగా హాస్యా నిర్లక్ష్యమే. నీ అన్నకి ఉత్తరం రాయలేక లాడటం, చమత్కరించటం, చనువు ప్రద పోయావా? ఈ సరికి పంపించేవాడు అన్నాడు ర్శిస్తూ మందలించటం, సందర్భాన్ని బట్టి హాస్యంగా. జరుగుతోనే ఉంటాయి. “బాగా చెప్పావురా? అన్న కేం ఖర్మరా, మాట్లాడుతూ మాట్లాడుతూనే, ఏ గడప బాబుకే రాస్తే సరీ, ఎందుకు పంపించడూ?” మీదో, ఏ పీటమీదో, ఇదీ అదీ కాకపోతే, అంటూ ముసి ముసిగా నవ్వాడు మోచేయి తల కింద చేర్చుకునో, ఆడ ముసలాయన. వాళ్ళలాగా, నేలమీదే ముడుచుకు పడుకుని ఓ కమల విస్తుపోయింది. కొడుకూ కోడలూ కునుకు తీస్తూ ఉంటాడు. అడుకునే హాస్యాల్లో ముసలాయన కలగజేసు

28 చదువుకున్న కమల కుని కోడలితో వేళాకోళం ఆడటం భరించ భయంకూడా దాన్ని పన్నంటి ఉంటుంది. లేనంత రోత పుట్టించింది. ఓ రోజు కమల మధుమూర్తి వచ్చాక -- కానీ మధుమూర్తికి తండ్రి సంభాషణ వీస “ఏదైనా సినిమాకి వెళ్తావా? నా కేమీ తోచటం మెత్తుకూడా అసహజంగా తోచినట్టు కన్పించ లేదు” అంది. లేదు. “సరే” అన్నాడు మధుమూర్తి. వెంటనే గదిలోంచి బయటికి వెళ్ళి “అమ్మా! నువ్వూ మధుమూర్తి స్నేహితులెవరైనా ఇంటికి వస్తావా సినిమాకి?” అన్నాడు. వచ్చినప్పుడు కూడా వాళ్ళ దగ్గరే చేరతాడు “దేనికి బయలుదేరారు? అయినా ఇప్తు ముసలాయన. వాళ్ళ సంభాషణల మధ్య డెందుకూ?” అంది ఆవిడ మొదటి మెట్పగా తలదూరుస్తూ ఉంటాడు. అభ్యంతరం చెపుతూ. తర్వాత “నే చూశాగానీ మీ చూడగా చూడగా అదంతా ముసలాయన నాన్నని తీసికెళ్ళుు ఏమండోయ్‌! మీరూ పారబాటుగా మాత్రమే తోచలేదు. మధుమూర్తి _వెళ్ళరాదూ? వాళ్ళు సినిమా కెళుతున్నారూ)” కూడా తన వయసులోనూ తండ్రి వయసు అంటూ వంటింట్లోంచి కేకపెట్టింది. లోనూ భేదం లేనట్టు, ఎలాంటి అరమరికలూ అన్నదే తడవుగా లేచి వచ్చాడు ముస లేకుండా ప్రవర్తిసాడు. లాయన. తనకూ భార్యకూ మధ్య తండ్రి అనవస మధుమూర్తి, గదిలోకి వెళ్ళాడు -- రంగా కలుగజేసుకుంటున్నప్పుడు గానీ, తనకూ “కమలా! ఇంకా ఇలాగే కూర్చున్నా వేమిటి? స్నేహితులకూ మధ్య తలదూరుస్తున్నప్పుడు టైమెంత అనుకుంటున్నావు? మహా అయితే గౌనీ, అతను తెలివిగా కొన్ని కొన్ని సందర్భాలు ఇంకో అరగంట ఉంటుంది” అని కంగారు తప్పించవచ్చును. తండ్రి ప్రవర్తనకు అవ పడ్డాడు. కాశాలు లేకుండా చెయ్యవచ్చును. కానీ ఆ మధుమూర్తి కేసి చూస్తూ అడిగింది కమల దృష్టితో మధుమూర్తి ఆలోచించినట్టే కనపడదు. “అత్తయ్య ఏమిటో అంటున్నారు?” “ఎం లేదు. తనని రమ్మన్నాను. చూసిం మధ్యాహ్న వేళల్లో ఇంటికి ఆడవాళ్ళివరైనా దంట. మా నాన్నని వెళ్ళమంటోంది. లే మరీ! వచ్చికూర్చుంటే వాళ్ళ దగ్గరకూడా చేరతా ఎలాగూ వెళుతూ ఆలస్యం దేనికీ?” డాయన. పిల్లలు ఎడుస్తోంటే -- “అడ్డం వేసు కమల తీరిగ్గా కుర్చీలో కూర్చుంది --- కోండగర్రా! పాలియ్యరాదూ? వాళ్ళనలా ఎందు “నేను రాను. చాలా తల నొప్పిగా ఉంది.” కేడిపిస్తారు?” అంటూ మందలింపులతో సలహా “అదేమిటి? ఇప్పటికిప్పుడు ఏమైంది?” లిస్తాడు. “ఎమో! ఏమైందో! తలనొప్పి... చంపు పెద్ద వయసులో ఉండదగ్గ గాంభీర్యం తోంది.” ఆయనలో ఏ కోశానా కానరాదు, ఆయన్ని “నమ్మకమేనా? అన్నంత అనుమానంగా చూస్తే "తాతగారు" “పెద్దవారు' అన్న గౌరవ చూశాడు మధుమూర్తి “నిజమేనా? లేకపోతే భావం కలగదు. అలకలేమైనా సొగిస్తున్నారా అమ్మాయిగారు?” మామగార్ని చూస్తోంటే కమలకు అప్పు అంటూ దగ్గరికి వచ్చి భుజం మీద డప్పుడు జాలి కలుగుతూంటుంది. చెయ్యివేశాడు. త౦డ్రి ప్రవర్తన ఎ మాత్రమూ ఎబ్బెట్పగా కమల చిన్నగా నవ్వింది -- “ఆ మాత్రం తోచని మధుమూర్తి కూడా, పెద్ద వయసులో బుర్ర ఉంది అబ్బాయి గౌరికి. అయితే ఫరవా ఇలాగే ప్రవర్తించి నువ్వుల పాలౌతాడేమోనన్న లేదు. నాకే తలనొప్పీ లేదు. నేనుమాత్రం రాను.

చదువుకున్న కమల 29 తండ్రిగారూ, పుత్రుడు గారూ కలిసి వెళ్ళండి!” మధుమూర్తి కొంచెం నవ్వాడు -- “ఛ! “అరే! వెళ్ళాలంటే అందరం కలిసే పెద్దవాళ్ళు అలా కలిసి వెళతారా?” వెళ్ళొచ్చు. అసలు సంగతి చెప్పు! “సినిమాలు చూడ్డానికి లేని పెద్దతనం, కమల విసుగ్గా లేచి నిలబడింది. చిరా భార్యాభర్తలు కలిసి వెళ్ళటానికా? అందులో కులూ పరాకులూ ఉన్నవి ఉన్నట్టుగా ప్రకటిం కాని పనేమిటి? పెద్ద వయసులో కూడా అలాగే చేంత అన్యోన్నత ఉంది ఆ దంపతులమధ్య వెళ్ళాలి. “కారణం ఏముంది? నేను సరదాపడి సినిమా కమల మధుమూర్తితో అనలేదుగానీ, కెళదొ మన్నాను. అంటే మనం ఇద్దరం కలిసి తను అత్తగారి వయసులో ఉండి, తనకి మధు వెళదామని వేరే చెప్పాలా? మీకు బుద్దిలేక లాంటి కొడకూ, కోడలూ ఉంటే, వాళ్ళతోపాటు అమ్మగారి పిలిచారు. ఆవిడకు బుద్దిలేక నాన్న తనూ వెనుక . బయళ్లేరుతుందా, వాళ్ళు గారికి చెప్పారు. ఆయనకు బుద్ధిలేక మనతో రమ్మంటే మాత్రం? ప్రయాణమయ్యారు. నాకు మాత్రం బుద్ది “అయ్యో! నే నెందుకర్రా? మీరిద్దరూ ఉంది. మీ వెంట రానంటున్నాను. అదీ వెళ్ళిరండి! ఇల్లుకని పెట్టుకని ఉంటాను" విషయం. చాలు, ఇక వెళ్ళండి! అంది. అనదూ? మధుమూర్తి, బుర్ర గోక్కున్నాడు -- “అది కమల పెదవులమీద చిరునవ్వు చిందు కాదు కమలా! నేను అంత ఆలోచించలేదు. లాడింది. పోనీ అమ్మ వస్తుందికదాని అడిగాను. పాపం మధుమూర్తి ఇరుకునే పడ్డాడు --- అవిణ్ణీ మాత్రం ఎవరు తీసికెళతారు?. “అవును, నువ్వు చెప్పినట్టు అమ్మానాన్నా కలిసి కమల విస్మయంగా చూసింది. వో బాగుంటుంది. అయితే నన్నిప్పుడేం శేషమ్మది పెద్దవయసే అయినా దేనికీ చెయ్యమంటావు?” బద్ధకించకుండా అస్తమానూ పక్కింటి పిన్ని “గంతు లెయ్యమంటాను. గౌరితోనో, బామ్మగారితోనో, సినిమాలకూ “అబ్బ, చెబుదూ!” దేవుడి గుళ్ళకూ చిన్న చిన్న ప్రయాణాలకూ వెళ్ళి “తండ్రీ కొడుకులు వెళ్ళండి!” వస్తూనే ఉంటుంది. ఊళ్ళోకి ఓ ఎగ్జిబిషన్‌ “నువ్వు రాకుండానా? ఛస్తే వెళ్ళను. వచ్చినా, ఓ సర్కసు వచ్చినా, ఓ విశేషం “మామగారితో కలిసి నేను ఛస్తే రాను.” జరిగినా, ఆ వీధిలో ఆడవాళ్ళు వెళ్ళకుండా అది “పోనీ ఈ ఒక్కసారికీ ఒప్పేసుకో కమలా! ఊలళ్ళోంచి కదలదు. కదల నివ్వరు. అన్నీ మరో సారి ఇలాంటి క్షిష్ట పరిస్థితి సంభవించ తెలుసు మధుమూర్తికి. కుండా చూస్తాను. పట్టపట్టకీ, పర్చులోంచి ఒకటీ రెండూ మధుమూర్తి అభ్యర్థనలన్నీ తోసిపుచ్చింది తీసి అందించే మధుమూర్తికి ఆ భోగట్టా కమల. మొత్తంగా ప్రోగ్రాం కేన్సిలైంది. తెలియందేమీకాదు. అయినా తమతో పాటు “ఏవిరా, సినిమాకి వెళదాం అన్నావూ?” తల్లిని రమ్మని పిలిచి, 'ఆవిణ్తిమాత్రం ఎవరు అంటూ కర్టెన్‌ పక్కకి లాగి గదిలోకి వచ్చాడు తీసికెళతారు? అంటాడేమిటి? తల్లి మెచ్చు ముసలాయన. కోలు కొడుక్కి కావాలి. కమల మూర్తికి దూరంగాపోయి కమల మామూలుగా జవాబు చెప్పింది నించుంది. ఓ గడియ చూచి బయటికి -- “ఎవరో తీసికెళ్ళటం ఏమిటి? మీ అమ్మా వెళ్ళిపోయింది. నాన్నా ఓసారి పళ్ళ, మనం ఇద్దరం ఓసారి “కమలకి తలనొప్పిగా ఉందట అంటూ వెళ్ళకూడదూ?”' ఏదోసర్ది చెప్పాడు మూర్తి.

30 చదువుకున్న కమల

తండ్రి, కొడుకుతో కబుర్గాడుతూ సంగతు లేమైనా చెప్తే వినటానికి కూడా కూర్చున్నాడు. సుఖంగా ఉంటుంది కదా?

కానీ ఆ చిదంబర రహస్యం శేషమ్మ కేమీ

సాధారణంగా మధుమూర్తి ఇంట్లో తెలియంది కాదు. తను చెప్పే లోపల కోడలే ఉన్నంతసేపూ తల్లీ తండ్రీ కొడుకుని చీటికీ గదిలోదూరి చెప్పేస్తే...? తనే ముందు చెప్పె మాటికీ పలకరిస్తూ, కొడుకు కనుసన్నలలోనే య్యాలి! అయినా తన కొడుకు తనమీద మసులుతూ, కొడుకుని అంటిపెట్టకుని విసుక్కోడుగా? ఉన్నట్టే ప్రవర్తిస్తారు. అలాంటి విషయాలేమైనా కమల భర్తతో

కొడుకు ఆఫీసునించి వచ్చీరాగానే, ఇంట్లో అంటే --“నువ్వలా అపార్థం చేసుకోకూడదు జరిగిన విశేషాలన్నీ ఎకరువుపెట్టి చెప్పేస్తుంది కమలా! అమ్మకి అమాయకత్వం తప్పితే శేషమ్మ. “మీ అత్తారి ఊరునించి ఉత్తరం ఏమీలేదు. చిన్నప్పట్నుంచీ అక్కయ్య కన్నా వచ్చిందిరా! అంతా బాగానే ఉన్నారట. మీ నేనంటే వాళ్ళకెంతో ఇష్టం. వాళ్ళెలా ప్రవ బామ్మరిది రెండు లంఖణాలు చేసి లేచాడట... ర్తించినా సరే నేను విసుక్కోలేను. పెంచి పెద్ద అన్నట్ట సుభద్రమ్మ వచ్చి వెళ్ళిందిరా చేశారన్న కృతజ్ఞతైనా ఉండద్దా నాకు?” మధ్యాహ్నం! పెళ్ళయ్యాక, ఎంత మారిపోయిం అంటాడు. దనుకున్నావూ! పోల్చలేక పోయానంటే నమ్ము! మూర్తి అలా మాట్లాడ్డం వింటే కమలకి

నీ పెళ్ళాం గాజులు కొనుక్కుంది. అళశ్చర్యం కలుగుతుంది. దొంగవెధవ! రూపాయికి ఇరవై ఇమ్మంటే . ఏ తల్లి దండ్రులకు మాత్రం బిడ్డలంటే ఇచ్చాడుకాడు. ఒసే కమలా! ఆ గాజులు ఇష్టం ఉండదూ? కన్నారు కాబట్టి (ప్రేమతో చూపించవే వాడికి. బొత్తిగా లేతరంగు, నా పెంచుతారు. పెద్దచేస్తారు.. అది వాళ్ళ మట్టుకు నాకు బాగాలేవు సుమీ! చెప్తే విన్నది స్వార్ధ్థమూ, బాధ్యతానూ. అందులో ఎవరికో కాదు. ఎమో ఈ కాలం పిల్లల షోకులు నాకేం చేస్తోన్న నిర్వాకం ఏమిటి? తెలుస్తాయని ఊరుకున్నాను.” ఆ ధోరణితో అలాగే పిల్లలుకూడా ప్రయోజకులై, పూసగుచ్చినట్టు సంగతులన్నీ కొడుకు బుర్ర వయసు మళ్ళిన తల్లిదండ్రుల్ని ఆదరాభిమానా కెక్కించేస్తుంది. లతో గౌరవిస్తుంటారు. అంతకు మించిన

అటు తరువాత -- “ఒరేయ్‌ మూర్తీ! విశ్వాసాలకూ, కృతజ్ఞతలకూ అవసరం ఏమిటి? బియ్యం నిండుకున్నాయి. ఇప్పటికే అప్పు కమల అలా అంటుందని మధుకి తెచ్చాను. అన్నట్టు జ్ఞాపకం వచ్చింది. పిన్ని తెలుసు. గారికో రూపాయి అప్పుతీర్పాలి. మొన్న సినిమా “అవుననుకో! ఉత్త పెంచటం గురించి కెళతానంటే ఎక్కడైనా తీసుకుని వెళ్ళమన్నావు కాదు నేననటం. చిన్నతనం నించీ నన్నెంతో కొవూ? అంటూ అవసరాలన్నీ ఏకరవు గారంగా చూశారనీ” అంటూ ఉంటాడు. పెడుతుంది. “నిజానికి మీలో ఏ మాత్రం హృదయం

నిజంగా భర్తని చూస్తే కమల కెంతో జాలి ఉన్నా మీ అక్కగారికి దక్కని (ప్రేమ మీకు కలుగుతుంది. బయట నానా హైరానా పడి ఒక్కరికే దక్కినందుకు సిగ్గుపడాలిగానీ సంతోష ఇంటికి వస్తారు మొగవాళ్ళు. వచ్చీ రాగానే పడకూడదు. కన్నబిడ్డల్లో పక్తపాతాలు చూపించే ఇంటి సొదంతా ఏకరువు పెడితే ఎంత విసుగ్గా తల్లిదండ్రుల్ని ఏ విధంగా సమర్ధించాలి?” ఉంటుందో మరి! బట్టలు మార్చుకుని కాఫీ తాగి “ఎలాగైనా నీ బుర్రకి ఆలోచన లెక్కువ” ఓ ఘడియ తీరిగ్గా కూర్చున్న మీదట, చెప్పాల్సిన అనేస్తాడు మూర్తి,

చదువుకున్న కమల 31 నిజంగానే కమల బుర్రకి ఆలోచన లెక్కువే! లుతూ, తామిద్దరూ నిశ్చింతగా కూర్చునే అవ జరుగుతున్న విషయాల్ని దుర్భిణీ కాశాలు లేకుండా చెయ్యటం, దుర్భరంగానే యంత్రాల్లోంచి చూచి, మంచీ చెడ్డా విమ ఉంది, కమలకి. ర్థించుకునే తర్కం ఎక్కువ. చిన్నవాళ్ళని పెద్దవాళ్ళు మూర్ధంగా ఒరే మూర్తీ! బారెడు పొద్దెక్కింది లేవరా?” ప్రేమించినా, పెద్ద వాళ్ళని చిన్న వాళ్ళు గుడ్డిగా అంటూ చిమ్మ చీకటి నుంచీ చంటి బిడ్డని ఆరాధించినా, ఫలితం ఒకటే -- ఆశాంతి! లేపినట్టు, చెట్టంత కొడుక్కి తల్లి మేలు మనస్పర్ధ! కొలుపులు పాడటం కమలకి నచ్చదు. అలాగే కొడుకూ కోడలూ మాట్టాడు “కుటంబం కూతురి పెళ్ళట. శుభలేక కుంటోన్న కబుర్లలో ప్రతీసారీ అత్తగారు తల వచ్చిందిరా!" అన్నాడు ముసలాయన. తన దూర్చటం కూడా కమలకి నచ్చదు. ప్రయాణానికి డబ్బు అందించాలని అది ఇంకా అలాగే, రాత్రిళ్ళు భోజనాలయ్యాక హెచ్చరిక కావచ్చు. తనూ తనభర్తా, గదిలో పుస్తకాలు చదువు “ఊం, అలాగే వెళ్ళిరండీ”--- మధుమూర్తి కుంటూ కూర్చున్నప్పుడు -- “మూర్తీ! రేడియో ఊం కొట్టాడు. వెయ్యరా! అంటూ మామగారు గదిలోకి “చేతులూపుకుంటూ వెళ్ళిరావటం కాదు. రావటంకూడా కొడలికి బొత్తిగా నచ్చదు. పెళ్ళికూతురి చేతిలో పదో పరకో పెట్టాలి.” కమలకి నచ్చని ఎన్నో విషయాలు జరిగి అంది శేషమ్మ, నప్పుడల్లా కమల తెగ ఆలోచిస్తూంటుంది. “సరి! అది చెప్పాలా ఏవిటి? వాడికీ బిడ్డలు ఒక వయసుకు ఎదిగాక తల్లి తెలుసు -- ముసలాయన. దండ్రులతో మరీ అంతగా సంబంధం ఉంచు మూర్తి లేచి గదిలోకి వెళ్తాడు. తల కోవాల్సిన అవసరం ఉండదు. ఎవరి పని దువ్వుకుంటూ అద్దం ముందు చాలాసేపు పాటలు వారివే! ఎవరి దినచర్య వారిదే! ఎవరి నిలబడ్డాడు. కొలక్షేపం వారిదే! కమల భర్త దగ్గిరగా వెళ్ళి మృదువుగా పెద్దవాళ్ళకీ, చిన్నవాళ్ళకీ, అన్ని విషయా అడిగింది -- “ఏమిటి ఆలోచిస్తున్నారు?” ల్లోనూ పొత్తు బాగుండదు. తండ్రీ కొడుకులూ, ఆలోచనలోంచి తేరుకున్న వాడిలా కదిలి, తల్లీ కూతుళ్ళూ, వయసుల్లో చాలా భేదం ఉన్న దువ్వెన టేబుల్‌ మీద పెట్టి వెనక్కితిరగాడు -- వాళ్ళు, ఎంత ఆత్మీయులైనా సరే, అస్తమానూ “ఏం లేదు కమలా! నాన్నకి ప్రయాణానికి కలిసి సినిమాలు చూడ్డం, షికార్లు చెయ్యటం, నలభై రూపాయలు చూడాలి!” ఇష్టాగోష్టి జరపటం, ఎబ్బెట్టుగా ఉంటుంది--- ఈ నెలాఖర్లోనా? అప్పుడప్పుడూ అలా బాగుంటుంది గానీ, “బాగుంది, ముహూర్తాలకు నెలాఖ ఎప్పుడూ అదే వరసా? రేమిటి?” రోజుకో సారి ఏ భోజనాలవేళో, పడకల “పెళ్ళికి ఏళ్ళటం అంత ముఖ్యమా?” వేళ్ళో ఎప్పుడో అప్పుడు యోగక్షేమాలు పరా “వాళ్ళు పిల్పారుగా? బాగా దగ్గిరవాళ్ళు మర్శించుకుని మంచిచెడ్డలు మాట్లాడుకుని, కూడానూ.” మిగతా వేళల్లో ఎవరిదారిన వాళ్ళు ఉంటే, “అంత దగ్గిరవాళ్ళయితే అందరితోపాటే ఓ హాయిగా, అందరికీ తెరిపిగా ఉంటుంది. శుభలేఖ వేసి ఊరు కున్నారేం?” అలా కాకుండా తన అత్తమామలు, తన “అంత దూరంనించి స్వయంగావచ్చి భర్తతో, అస్తమానూ అంత సన్నిహితంగా మసు పిలువగలరా?”

౩౬ చదువుకున్న కమల

“పోనీ వేరే ఓ ఉత్తరం రాయవచ్చుగా?” ఎందుకో పెట్టారు. బాగానే ఉంది.

“పెళ్ళి హడావిడిలో ఎన్నని చూచు కొనీ, ఈనాడు వాటి అవసరాలు మారి, కుంటారు?” అర్ధాలు మారి, కాలం మారి జీవన ప్రమాణాలు

కమల నుదురు చఛిట్లిస్తూ అంది -- మారి, సమస్తం తల్లక్రిందులెతున్నా ఆ “పిలవటానికీ వాళ్ళకంత శ్రద్ధా, ప్రత్యేకతా నియమాలు మారవు. ఆచారాలు మారవు. లేనప్పుడు, డబ్బు ఖర్చు చేసుకుని ఇక్కణ్డుంచి మనస్తత్వాలు మారవు. బలహీనతలు మారవు. బయల్ట్లేరి వెళ్ళి బహుమతులు ఇచ్చి రావాల్సిన అసలు ఎవ్వరికీ ఎలాంటి మార్పూ గిట్టదు. అవసరం ఏమిటి? వాళ్ళ శుభలేఖకి బదులుగా కష్టమైనా, నిష్టూరమైనా భరిస్తూ, వాటినే బ్రహ్మా పెళ్ళి సమయానికి గ్రీటింగ్స్‌ పంపి ఊరు నందంగా స్వీకరిస్తూ, నిండు జీవితాల్ని రీతుల కోరాదూ? పూర్వంలాగా చీటికీ మాటికీ ఏవేవో కోసం, రివాజులకోసం అంకితం చేసుకునే బంధుత్వాలనీ, అదనీ ఇదనీ ప్రయాణాలు చేసి అభాగ్యుల్లో తన భర్తకూడా ఒకడంటే కమలకి డబ్బు ఖర్చుపెట్టటం ఈ రోజుల్లో సామాన్య పుట్టెడు జాలి కల్గింది. సంసార్లకి సాధ్యమయ్యే పనేనా?” అనవసరపు బెడదలేమీ లేకపోతే మధు

“నీకు తెలీదు కమలా! మావాళ్ళ పద్ధతు మూర్తి తనకొచ్చే జీతం రాళ్ళతో, తిండితిని, లన్నీ వేరు. ఇలాంటి మంచి చెడ్డల్లో తప్పుకుంటే బట్టకట్టి. ఎలాగో కాలం నిశ్చింతగానే వెళ్ళ చాలా. నిఘ్ధూరాలు వేస్తారు. అంతవరకూ మార్చగలడు. ఎందుకు? వెళ్ళద్దంటే మా నాన్నకే బాగుం అయితే శేషమ్మ దృష్టికి ఎదీ అనవసరం డదు.” అవదు. ప్రతీ సినిమా చూడ్డం, దారేపోయే

“ఆయనకి అర్థమయ్యేలాగ డబ్బు వాళ్ళకి వండి వార్చటం, నెలకి నాలుగు పరిస్తితి చెప్పండి! అయినా అర్ధం చేసుకోకపోతే, మొక్కులు మొక్కటం, పండగలూ పబ్బాలూ ఆయన అభిప్రాయం మనం పొటించి తీరాల్సిన మహాడంబరంగా చెయ్యటం, పేరంటాలూ అవసరం ఏమిటి? ఇప్పుడు అప్పుచేసి ఆయన్ని పెళ్ళిళ్ళూ ప్రయాణాలూ వాళ్ళకి -- బహు పంపిస్తారు. బాగానే ఉంటుంది. రేపు ఆ అప్పు మానాలూ అన్నీ అవసరమే! తీర్పాల్సించి ఎవరు? ఇది అనవసరం ఖర్చని పొదుపు, సర్దుకోడం, అనేవి అవిడ మీరనుకున్నప్పుడు ఎందుకు దాన్ని పాటిం నిఘంటువుల్లో లేవు. చాలి? “నాన్నా చేతిలో డబ్బు లేదు మీరు పెళ్ళ బస్తీలో కాపరం అంటే నిత్యం రకరకాల టానికి. నేను శుభాకాంక్షలేవో పంపించేస్తాను వ్యక్తులు, ఏదో విధంగా పరిచయమో లెండి' అని చెప్పరాదూ?” 'స్నేహమో చుట్టరికమో ఉన్న వాళ్ళు, సిని

అంతా విన్నాడు మధుమూర్తి. కొంచెం మాలకో ఆస్పత్రులకో కోర్టులకో షాపులకో నవ్వాడు. చివరికి అన్నాడు -- “వెళ్ళకపోతే రైళ్ళకో ఎందుకో అందుకు. వచ్చిపోతూనే బాగుండదు కమలా! ' ఉంటారు.

కమల భర్తకేసి చూసింది. ఆలోచించగల అవసరం కాస్తా గడిపేసుకుందామని, పోనీ మనుషులు ఎన్ని ఇబ్బందులు కోరి ఓ సారి చూసిపోదామనీ, ఎమాత్రం తెలిసిన తెచ్చుకుంటారు! వాళ్ళిళ్ళకైనా ఓసారి వచ్చి ఎళతారు.

బాగు--- బాగు-- బాగు! ఆ 'బాగు' కోసం అందులోనూ శేషమ్మ గారింటికి వచ్చే ఈ ఇంట్లో ఎన్ని అర్థంలేని పనులు, ఎన్ని వాళ్ళకి లోటేమిటి? ఎవరు వచ్చినా, ఎన్నిసార్లు అనవసరమైన పనులు సాగుతాయో లెక్క లేదు. వచ్చినా తమ ఇంటికి రావటం లేదని నిష్టూరా

నియమాలూ అచారాలూ ఏనాడో లాడుతూనే ఉంటుందావిడ -- "ఊళ్ళోకి వచ్చి

చదువుకున్న కమల 33 మా కంటికే కన్చించకూడదూ? ఎంత ఆస్పత్రి చెయ్యటం చాలాకష్టం. ఆ వివేకం వాళ్ళకే పనిమీద వస్తే మాత్రం ఎక్కడో సత్రంలో ఉండాలిగానీ...” అంటాడు. దిగటమేం ఖర్మ, రెండుపూటలు ముద్దపెట్టలేక “వివేకం నిజంగా లేకపోతే మనం నేర్పాలి. పోతామా?' అంటుంది. అన్నీ తెలిసి ఉండి కూడా అతి గడుసుతనంగా

“అబ్బే! అది కాదండీ!” అంటారు వాళ్ళు. పని జరుపుకు పోదామని వచ్చేవాళ్ళ ఆటలు “అదంతా నాకు చెప్పకు. లక్షణంగా కట్టించాలి. యాఖైలూ -- అరవై లూ తగలేసి, ఇక్కడ తిళ్ళుతిని వెళ్ళండి!” టౌనంతా తిరిగి. సినిమాలుచూసి షికార్లు “సరే, మీరంతగా బాధపడితే చేస్తారు. తిళ్ళకిమాత్రం మన ఇంటిమీదికి ఏమంటాం?” వచ్చిపడతారు. వాళ్ళకి లేని బాగు మనకెందు “ఎమంటానికి నే నూరుకుంటానా? ఒసే కుండాలి? నెలనెలా మనం అప్పులపాలై కమలా! కుంపటి అంటించి బంగాళా దుంపలు పోతుంటే ఏ చుట్టం వచ్చి రక్షిస్తాడు? ఆప్పుల పడెయ్యి! పాయ్యి అంటించి ఎసరు పెట్ట! మాటా కుటుంబంలో దగ్గిర బంధువుల మాటా అరగంట కల్లా వంట కొదూ?” నేను చెప్పటంలేదు. ఎమో! నాకు మాత్రం చుట్టాల ఎదట హుందాగా పనులు పుర ఇలాంటి మొహమాటాలూ, పిరికితనం మాయించే అత్తగార్ని చూస్తే కమలకి తగని ఉండవు. నేవైతే తప్పకుండా అలాగే చేస్తాను.” కోపం వస్తుంది. 'నేను పొయ్యి అంటించను, కమల కంఠ శోష గాలిలో కలిసిపోతుంది. వంటచెయ్యను. ఊళ్ళో వీధికో హోటలుంది. చివరికి అంటాడు మూర్తి -- “పోనిద్దూ? నీ వాళ్ళని మర్యాదగా వెళ్ళమనండి. కాఫీలు ఇచ్చి కెందుకా నిష్టూరం? పెద్దది అమ్మకి ఇష్టమైనట్టే జిడ్డు వదిలించుకున్నాం, చాలదూ?' అనగలిగే చేసుకోని.” కమల, ఆ మాట ఒక్కసారి కూడా అనలేదు. “నిజమే, సంసొరం మోసే మీకులేని బాధ కారణం, అత్తగారి అతిధి మర్యాదలకు భర్త నాకుమాత్రం ఎందుకు?” గారు చేసే సమర్థన. ఎవరో బలవంతంగా చేయిస్తున్నట్సు “ఇంటికి వచ్చినవాళ్ళని ఎలా పొమ్మంటాం పొయ్యి అంటించి కుంపటి వెలిగించి రెండేసి లెద్దూ!” అంటాడు మధుమూర్తి. పదార్దాల చొప్పున చకచకా వండి వార్చి వడ్డించి “పొామ్మనడం కాదు. భోజనాల ప్రసక్తి విస్తళ్ళుతీసి అతిధుల్ని సాగనంపి... సుదీర్చంగా లేకుండా ఉండవచ్చు గదా? చూసి చూసి వాళ్ళే నిట్టూరుస్తుంది కమల. కొడుకు తెచ్చిపోస్తాడు, టెళ్తారు. అసలు వాళ్ళు పాపం వెళ్ళిపోతామని అప్పుచేస్తాడో సప్పుచేస్తాడో శేషమ్మ కక్కర్రీదు. గోల పెడుతూ ఉంటారు?” కోడలు వండి పెడుతుంది. విసుక్కుం “వెళ్ళకపోతే? భోజనాల సమయంలో టుందో, తిట్టుకుంటుందో అసలే అక్కర్లేదు. అసలే హడావుడి పడాలి. అదిమాత్రం ఏం అతిధి మర్యాదలు జరిపి “శేషమ్మగారూ! బాగుంటుంది?” మీ గుణం... వెన్న పూసలెండి” అన్న మెప్పులు “హడావిడి ఎందుకూ? భోజనాలటైంకి పొందకుండా ఎలా ఉండటం? కూడా వాళ్ళు కదలనప్పుడు -- “మీరు “అబ్బాయ్‌! వచ్చే శుక్రవారం మీ నాన్న మాట్లాడుకుంటూ కూర్చోండి. మేము పుట్టినరోజురా! ఓ కట్టుపంచే, పై పంచే భోంచేసివస్తాం అని నిర్మొహమాటంగా అనేసి, తీసుకురా! ఎప్పుడూ కొత్తబట్టలు కట్టకోవటం భోంచేసి రావాలి. అలా ఒకటి రెండు సార్లు ఆయనకి అలవాటు. ఎంతకాలంగానో సాగు జరిగితే గానీ ఈ చుట్టాల బెడద తప్పదు.” తోందా రివాజు. ఈనాటి కెందుకు మాను “నువ్వు తేలిగ్గా చెప్పేశావుగానీ, అలా కోవాలి?” అందోసారి శేషమ్మ.

34 చదువుకున్న కమల

“అలాగేలే అమ్మా!” అన్నాడు మధు “ఏదో అడిగింది, పుట్టింటివాళ్ళం కాబట్టి మూర్తి. నాలుగోరోజు జీతం అందింది. శెట్టి పంపుతున్నాం. కొత్త చీరలో, కొత్త చెప్పులో, కొత్త దుకాణంలో కాస్తపద్దు వెనక్కి పెట్టి తండ్రికి గాజులో ఎవో కొంటుంది. ఆడవాళ్ళకి ఖర్చు బట్టలూ, శెనగపిండీ పంచదారా ఏవేవో తీసుకు లకేం తక్కువ? అందరూ నీలా మడికట్టుకు వచ్చాడు. కూర్చోలేరుగా?” అన్నాడు.

ఆ శుక్రవారం నలుగురైదుగురు పేరం “సంపాదించి పెడుతోన్న భర్త ఉండగా టాళ్ళని భోజనానికి పిలిచి మిఠాయిలూ పాయ పుట్టింటి వాళ్ళని దేబిరించటం ఎందుకో నాకేం సాలూ చేసి ఆర్భాటం చేసింది శేషమ్మ, అర్ధంకావటం లేదు? అంది కమల,

తిని లేచినవాళ్ళు, ముసలాయన్ని వందేళ్ళ “అదే మీ ఆడబుద్ధి!. అష్టయిశ్వర్యాలతో పాటు బతకమనీ శేషమ్మగారి తాడు గట్టిగా తులతూగుతోన్నా పుట్టింటి నుంచి అందినంత వేళ్ళాడాలనీ ప్రార్ధనచేసి రుణం తీర్చుకునే ఒడుక్కుపోదామనే చూస్తూంటారు.” వెళ్ళారు. “అవును. మాటలు అనుభవాల్లోంచి

మామూలు సాదా పంచెతో ముసలాయన వస్తాయి. నానాతిప్పల్లూ పడి కిక్కురుమన ఆ రోజు వెళ్ళనిస్తే ఒచ్చే నష్టం ఎమిటి? కుండా అక్కగారికి మనియార్డర్లు కడుతోన్న సాధారణంగా బిడ్డలు చిన్న వాళ్ళయినప్పుడు, మీరు ఆడ వాళ్ళని గురించి ఇంకెలా మాట్లాడ తల్లిదండ్రులు తమ ఆనందం కోసం, బిడ్డల్ని గలరు? పదిమంది చేతా ఆశీర్వదింప చెయ్యడం కోసం తనకంటే చిన్నవాడైనా తన తమ్ముడిమీద ఉన్నంతలో ఆఅ వేడుక జరుపుకుంటారు. అడబిడ్డ హోదా వెలగబెట్టి, కష్టార్దితంతో పొట్ట తాహతు లేనప్పుడు అవీ అనవసరం. పోసుకుంటోన్న తమ్ముడి పెట్టుపోతల కోసం

బిడ్డ కష్టార్డితంతో వేడుకలు చేసుకుని ఎేధించుకుతినే కాంతంలో మధుమూర్తికి ఆనందించే తల్లిదండ్రుల అనురాగాన్ని ఏ కోణం ఎలాంటి సోదరీ (ప్రేమా లభించలేదు. అందుకే నుంచి చూసినా సమర్ధించలేకపోయింది కమల. అతని మాటలు అంత కర్కశంగా ఉన్నాయని భర్త నిస్సహాయ స్థితికి మాత్రం నిట్టూర్చింది. (హించగల్లింది కమల,

అత్త గారింట్లో కాపరం చేసుకుంటున్న “తనకు మించిన ధర్మం ఎన్నడూ ఆడపడుచు దగ్గర్నించీ రెండు నెల్లకో ఉత్తర ఉండదు. కష్టసుఖాల్జో తప్పుకోమని నేనూ మైనా వస్తుంది, పదో పరకో కావాలని! అనను. పోయిన పొడుగునా అవిడ ముద్దు

“పిల్ల ఉత్తరం రౌసిందిరా! దానిపని ముచ్చటలు జరిపే శక్తి మనకీ లేదు. మన ముందు చూడు. అక్కడేం ఇబ్బంది పడు తోందో! సంసారం, మన భవిష్యత్తు మనం చూసు ఉన్నది ఒక్కతీ! ముద్దూ ముచ్చట్లు ఇంకెవరికి కోవాలి. నిన్న వచ్చిన ఉత్తరానికి ఆవిడకేం జరపాలీ?” అంటూ ఊదరకొట్టేసి, ముందర వపంపనవసరం లేదని నా అభిప్రాయం” కాళ్ళకు బంధం వేసేసి, మొతానికి పని అంటూ లేల్చి చెప్పేసింది కమల, ఒకసారి. జరిపించేస్తుంది శేషమ్మ. కూతురు దగ్గ ర్నుంచీ “అక్కయ్య మళ్ళా రాస్తుంది కమలా! తిరుగు ఉత్తరం వచ్చినప్పుడుగానీ నిజంగా అమ్మఊరుకోదు. = తమ్ముడు అప్పగారికి డబ్బు పంపొడూ అంటే "చేతిలో డబ్బు లేదమ్మా! ఇప్పుడు నేనేం నమ్మదు. పంపలేను -- అని ఖచ్చితంగా చెప్పేయండి!”

ఓ సారి కమల అడిగేసింది మూర్తిని “అస్త “ఛ! బాగుండదేమో కమలా! పోనీలే మానూ ఆవిడకు డబ్బు పంపటం ఎందుకూ?” పదిరూపాయలైనా పంపుతాను. అమ్మ బాధ అని. పడుతుంది ' అనేశాడు మూర్తి.

చదువుకున్న కమల 35 కమల తిరస్కారంగా మౌనం వహించింది. “ఎంత పెట్టీ కొన్నావూ? పదిహేనా? పన్నండా? రంధ్రంపడ్డ బుడగలో గాలికొట్టి ఊరిం చూడబోతే పై డాబేగానీ నాలుగు నెలలపాటు

చటం ఎంత సాధ్యమౌతుందో బలహీనతల మన్నేలా లేదు. సరేలే! తీసుకుంటాను. మావా వ్యక్తికి సుఖజీవితం నేర్పటం అంతే అవుతుంది. డొచ్చాక డబ్బడిగి నీకిచ్చేస్తాను. నీ చీర ఉత్తినే కాంతం, ఒక్క డబ్బు విషయాల్లోనే కొదు. నాకెందుకూ?” అంది. అన్నిట్లోనూ అలాంటి సంకుచితమైన కమల ఆశ్చర్యంతో తలమున్కలైంది. తన ధోరణితోనే ప్రవర్తిస్తుంది. మొగుడి డబ్బు తనకిచ్చి చీర కొంటుందా పెద్ద ఓ రోజు కమల కొత్త చీరతీసి పరుపుమీద మనిషి? పెట్టుకుని స్నానానికి వెళ్ళింది. కాంతం, మర కాంతం, తమ్ముడు రాగానే డబ్బు అడిగి దలు గదిలోకి వెళ్ళి కొత్తచీర మడతలన్నీ విప్పి తీరుతుంది. మూర్తి ఎలాగో తెచ్చి ఇస్తాడు. అవి తెగ చూసి చూసి -- ఉండలా చుట్టి అక్కడ ఒకటో రెండో మినహాయించేసుకుని కమల పడేసింది. కమల స్నానంచేసి వచ్చి చీర కట్టకో చేతిలో పెడుతుంది. కమల ఆ డబ్బు మళ్ళా బోతే --“ఒసే! ఈ చీర నాకు చాలా బాగుంది. మూర్తికి ఇచ్చేయొచ్చు. అయితే, కాంతం ఓ సారి కట్టుకుంటాను. ఇవాల్టికి నా చీర మాత్రం డబ్బు ఇచ్చి మరీ చీర కొనుక్కున్నట్ప ఇస్తాను, నువ్వు కట్టకో” అంది చొరవగా. అవుతుంది. ఆహా! ఐఎం చాతుర్యం! ఆడబిడ్డ ఉద్దేశ్యం కమలకి నచ్చలేదు. కమల ఖచ్చితంగానే అంది -- “అబ్బే! వదినగారి చీర కట్టుకొని భర్త దగ్గర ఎలా డబ్బు ప్రసక్తి తెచ్చేలా ఉంటే చీర తీసుకోవద్దు. తిరుగుతుంది? ఆయన డబ్బయితే ఏమిటి, నా డబ్బయితే “కావాలంటే ఈ చీర మీరే కట్టుకోండి. ఏమిటి?” నేను మరోటి కట్పకుంటాను అంటూ పెట్టెతీసి మరదలి మాటల్లో అంతరార్జాన్ని పట్టించు గులాబీ రంగు చీర తీసుకుంది కమల. కోకుండా చీర తీసుకుని తల్లి దగ్గరికి పోయింది “ఎం? నా చీర కట్పకోకూడదా?” కాంతం. “నా కలా బాగుండదు.” “అమ్మా! కమల నన్నీ చీర తీసుకో “అయితే నీ చీర నేనెందుకు కట్ట మందే! అంది సంబరంగా. కుంటానూ? ఓ రోజు ఇద్దరం మార్చుకుందా శేషమ్మ ఓ ఘడియ చీర విప్పిచూసి -- మని అడిగానుగానీ... “దానికేం భాగ్యంలే. ఒక్కగానొక్క ఆడబిడ్డవి. ఆ “ఆ చీర నేనసలు వాడనేలేదు. మీరు మాత్రం చెయ్యలేరూ? అంది గొంతు తగ్గించి. కట్టుకోడానికి తప్పేంలేదు. మీరే ఉంచేసు ప్రతీ దానికీ కూతురికి సమర్ధనే తల్లి! కోండి! అది నేనిక కట్పకోను. ఒకేచీర ఒకసారి చిన్నప్పట్నుంచీ ఘనంగా చూసి పెంచిన మీరూ ఒకసారి నేనూ కట్పకుంటే ఏం బాగుం కొడుకుని, కోడలిరాకతో ఒక్కసారిగా ఈస టుంది? మీరే తీసుకోండి!” డించుకోవటం ప్రారంభించి చివరికి కొడుకుని కాంతం బాగా ఆశ్చర్యపడింది. ఎరువు శత్రువులాగే చేసుకుంటుంది --తల్లి. కట్టుకుంటానని అడిగినంత మాత్రాన పూర్తిగా “ఆడముండవి. నువ్వెందుకు పుట్టావే నా తీసేసుకోమని ఇవ్వగలిగింది మరదలు. కడుపున?” అంటూ శాపనార్జాలతో పెంచిన “అబ్బే! నీ చీర నాకెందుకూ?” అంటూ కూతుర్నే ఆస్తురాల్ని చేసుకుని, ఎక్కడ లేని గునిసిందో క్షణం. ఆ ముక్కలు మూతి చివ అభిమానమూ ఒలకబోస్తూ, కష్టసుఖాలు ర్నించే ఊడిపడ్డాయని కమలకి తెలుసు. ఏకరువు పెట్టకుంటూ, కొడుకూ కోడలూ కాంతం మళ్ళీ చీర విప్పి పరీక్ష చేస్తూ -- సుఖపడిపోతారన్న భయంతో, వాళ్ళకి కంట్లో

36 చదువుకున్న కమల నలుసులాగా ఆడబిడ్డని తయారుచేస్తుంది-- మధ్యాన్నం ఒంటి గంట వేళ-- ఎవరో కూలి తల్లి. మనిషి కొత్త మేదర బుట్ట మోసు కొచ్చాడు. శేషమ్మ వంతపాట లేకపోతే కాంతం మరీ “మూర్తి గారిల్లెనా?” అంటూ ఇంటి ముందు అంత దిగజారిపోకపోయేదే -- ఎ విషయం వాకబు చేయటం ప్రారంభించాడా మనిషి. లోనైనా. శేషమ్మ హడావుడిగా అతన్ని లోపలికి కమల ఇస్త్రీ చీరకట్టుకుని తలదువ్వుకుని ఆహ్వానించింది. కమల లేచి వెళ్ళీసరికే బుట్ట వరండాలొకి వచ్చి నిలబడితే ఎగాదిగా చూడ్డం విప్పదీసి అన్నీ పరిచిపెట్టింది -- మిఠాయీ మొదలెట్టింది కాంతం. పంచదార జిలేబీ అమృతపాణి అరిటిపళ్ళూ --

"నువ్వుకూడా స్నానంచేసి ఆ కొత్తచీర ఓ అట్టపెట్టిలో ఎర్రటి టెర్లిన్‌ చీరా, నైలాన్‌ కట్టుకోవే అమ్మాయ్‌ అంది. శేషమ్మ జాకెట్టు గుడ్డా. కూతురితో. “ఎమిటివన్నీ?” అని కమల విస్తుబో

కాంతం వినిపించుకోకుండా ఆ చీరకాస్తా యింది. ఆ మనిషి, ఉత్తరం అందించాడు. పెట్లో దాచి వచ్చింది. ఉన్న నెల్హాళ్ళల్లోనూ ఆ ఆ బహుమానాలన్నీ స్వీకరించమనీ, ఆ చిర కట్టనేలేదు. పెట్టెనిండా బట్టలుంటాయి. పని కాస్త త్వరగా చేసిపెట్టమనీ, చేసిన అయినా ఏవో పాతచీరలు చుట్టుకుని కాల సాయానికి రుణం ఉంచుకోననీ -- ఎవరో క్షేపం చేసేస్తూ ఉంటుంది. అలాంటి మనిషి అప్పలాచారి, మధుమూర్తి పేర రాసిన ఉత్తరం అత్తారింట్లో మాత్రం శుభ్రంగా ఉంటుందంటే అది. నమ్మకం ఎమిటి? సర్రుమంటూ ఉత్తరం చించేసింది కమల.

వీధిలోకి సరుకులు అమ్మరావటం శరీరమంతా అసహ్యంతో, కోపంతో జలదరి ఆలస్యం! గాజులో పూసలో సవరాలో కుచ్చులో స్తోంటే-- “తీసుకెళ్ళవయ్యా! తీసుకెళ్ళు! ఇలాం చెంప పిన్నులో పిండిజల్లెడో అప్పడాలకరో టివి ఎన్నడూ పంపించ వద్దన్నారని చెప్పు!” జంతికల గిద్దలో ఎదో ఒకటి ఓ గంట బేరం అంది. చేసి, వాడితో జగడంవరకూ తెచ్చుకుని చివరికి “అదేమిటి? ఏమైంది?” శేషమ్మ తెల్ల కొంటుంది. తీరా వాడు వెళ్ళాక ఆఅ వస్తువు బోతూ అడిగింది. నచ్చనే నచ్చదు. అయిష్టంగానే దాన్ని బుట్టలో “ఇంకేమవాలి? లంచం తిని తప్పుడు కుక్కుతుంది. బయట్చేరేసరికి బుట్టని నిండిం పనులు చేసే ఖర్మ మనకేమిటి?” అంది కమల చుకుని మరీ వెళ్తుంది. కోపంగా.

ఓ సారి మరదలి గదిలోకివచ్చి కూర్చు “ఓస్‌ ఇదేనా? ఇంకేం ముంచుకు న్నప్పుడు డెస్క్‌లాగి ఉత్తరాలని తీసి చదువుతూ పోయిందో అనుకున్నాను. ఏం ఫర్వాలేదు. -- “ఓసే కమలా! మీ వదిన నీకు తేకారంగా ఈ రోజుల్లో అంతా చేస్తోన్నదే ఇది.” రాసిందే ఉత్తరం! నిజమేనా, పైపై మెహర్పా విస్తుపోయింది కమల -- “అంతా గడ్డి నీలేనా? ' అంది. తింటారు. మనం తినక్కర్లేదు. ఇలాంటి విష

చూడగా చూడగా ఆడబిడ్డ లేకితనానికి యాలు కాస్తా బయటపడితే కొడుకు ఉద్యోగం అసహ్యమూ, తెలివి తక్కువకి జాలీ కూడా ఊడుతుందో, జైల్లోకి వెళ్ళి కూర్చుంటారో మీ కల్గుతూంటాయి కమలకి. కేమన్నా తెలుసా?”

మట్టి తోడి కన్నాలుపెట్టే ఎలకలాగా, శేషమ్మ ముఖంలో ఏ మాత్రమూ ఆడబిడ్డ దాడి ఉండనే ఉంది ఆ ఇంటికి. సంశయం కన్పించలేదు --- “నీ చోద్యంగానీ

శ శ శ ఇలాంటి వాళ్ళని ఎంతోమందిని ఎరుగుదును

చదువుకున్న కమల 37 నేను. చేసిన పనులన్నీ చేసినట్టే కప్పెట్టు కమల ఆలోచనలు చాలా గాభరాగా కుంటున్నారు గానీ జయిళ్ళలోకి వెళ్ళి కూర్చుం నాగాయి. మధూ మారిపోతున్నాడా? డబ్బు టున్నారా? ఇన్నాళ్ళకి కొస్త బాగుపడే బుద్ది చిక్కుల్లోపడి ఇలాంటి పనులేమైనా ప్రారం పుట్టిందేమో వాడికి. వాడు చెప్పందే అవతల భించాలనుకున్నాడా? లేకపోతే అవతలివాడి మనిషెందుకు పంపుతాడూ? వాణ్ణి రానీ, కెంత సాహసం -- లంచం తినిపించటానికి! కనుక్కోవచ్చు.” సాయంత్రం ఐదు గంటల వేళ మధు

అదేం విన్నించుకునే విధంగా లేదు కమల. మూర్తి రానే వచ్చాడు. శేషమ్మ అంతా ఎకరువు “ఏమయ్యా, ఎందుకలా చూస్తావు? పెట్టింది --- “వాడు తీసుకు పోయేవరకూ తీసుకు వెళ్ళు! మూర్తిగారి భార్య చెప్పారని చెప్పు! ఊరుకుంది గాదు నీ పెళ్ళాం. అప్పటికీ నేను మరోసారి ఇలాంటి పని జరిగితే పోలీసులకి చెపుతూనే ఉన్నాను, వాణ్ళ రానివ్వవ అని. పట్టిస్తామన్నారని చెప్పు! వెళ్ళు వెళ్ళు!” అంటూ కి నా. అతన్ని ఊపిరి సలపనివ్వ కుండా జేసి ద ౦ద లది ఐర్రుబుంటూ యుస్కలా ఏెళ్ళగొట్టేసింది కమల. అప్పటికి గాని కమలకి బం టం. గుండెలు తేలిక పడలేదు కమలా!” అంటూ కేకపెట్టాడు మూర్తి-- క “ఉతరం చించటం ఏమిటి? నేను చూసే “వాణ్ళీ రానియ్యకూడదటే, వాడేం చేసు _ గం? కక స స! కం క వమన క్ట వాజణ్డిగా? అన్నాడు కోపంగానే. కునేవాడో అంటూ అరుస్తోనే ఉంది శేషమ్మ, “కమల తైలబోయినా. తమాయించు నాలుగు తిడితే నేను భరిస్తాను. అంతే క్ర్యట్రా __ “నాకా కోపంలో ఏమీ తోచలేదు. గానీ ఇలాంటి వెధవ పనులు చేస్తోంటే చూస్తూ వచ్చేశాను” అంది. ఆ ముక్కలన్నీ అతని ఊరుకుని .... రేపు మిన్ను విరిగి మీద పడ్డ ప్పుడు స్పందు పెట్టింది. అతను గబగబా అవన్నీ నెత్తీ నోరూ బాదుకుంటామా? అంది కమల. "పేర్చిచూశా డు. “అయినా నీ పిచ్చిగానీ, మొన్న పండక్కి _ “ఇదే ఉంటే దీన్ని కోర్టులో పెట్టి వాడికో వాయిదాల మీద టెర్లిన్‌ చీర కొనుక్కోమంటే వ్రార్హింగు ఇప్పించే వాణీ!” అన్నాడు. విన్నావు కొదు. పోనీ వాడెవడో దేవుళ్ళా పంపిం కమల మొహం వికసించింది. చాడు. నువ్వు తీసుకోకపోతే కాంతానికైనా “దొంగరాస్కెల్‌! పొద్దున్న ఆఫీసుకి ఉంచుదామనుకున్నాను. పాపం అది అలాంటి వచ్చాడు. ఏదేదో వాగాడు. ఆ పనేదో అయి చీర కావాలని తెగ దేవుళ్ళాడింది. వెనకా నప్పటికే అవుతుందని ఖచ్చితంగా చెప్పేశాను. ముందూ చూడకుండా వాణ్ణి వెళ్ళగొట్టావు!. ఇంటికి పోయి వాడు చేసిన పని ఇదన్నమాట. కమలకి ఒళ్ళు మండిపోయింది. మొగ అందితే జుట్టూ అందకపోతే కాళ్ళూనూ. ఎ వాళ్ళు వెధవ పనులు చేస్తున్నారంటే కారణం గుమాస్తా చేతో రాయించి ఉంటాడు ఉత్తరం. ఎవరోకాదు. మనమే! పండక్కి టెర్లిన్‌ చీర కోర్టుకు కూడా దొరకళ్ళీ.. కోసమని నేను కూర్చుంటే ఆయన గడ్డి కరపటం కమలకి ఆనందం పొంగుకొచ్చింది. తప్ప మరో దారేం ఉంటుంది? మీరు పెద్దవారు “అత్తయ్య తీసుకుందామని చాలా గొడవ కూడాను. మంచి చెడ్డలు తెలిసిన వాళ్ళు. చేశారు. నేనే వద్దన్నాను. ఉన్నంతలో నీతిగా నిజాయితీగా బత కాలని “మంచిపనిచేశావు! నిజంగా చాలా అల్లరి బిడలకి బోధించాలిగానీ ....” అక్కడికి ఆపేసి, పడిపోయే వాళ్ళం. కలా గంజొ తాగుదాంగానీ, ఈవిడతో వాదనేమిటన్సట్టు లోపలికి వెళ్ళి. £ పొపిపి సంపాదన మనకొద్దు. అలా మొదలు పోయింది కమల. పెడితే శాంతి ఉండదు.

38 చదువుకున్న కమల మధుమూర్తి మాటలు వింటోన్నకొద్దీ మధుమూర్తి మాట్లాడలేదు. కమల నోట్లోంచి మాటే రాలేదు. “మీకు పాఠాలు నేర్పుతున్నా ననుకోకండి! శేషమ్మ అ చుట్టుపట్ల లేదు! సంసారం అంటే ఒక పద్ధతీ పాడూ ఉండాలి. శో శ్‌ శ్‌ చేసే ఖర్చులకో లెక్కా పత్రం ఉండాలి. కరివే పొకు దగ్గరకూడా దూబరా జరక్కూడదు. ఒక్క చేబులోంచి నలభై రూపాయలు తీసి పైసా కూడా అనవసరంగా ఖర్చు పట్టకూడదు. తండ్రికి అందించాడు మధుమూర్తి, పెళ్ళికి మన స్థితి ఏమిటి, తాహతు ఏమిటి? ఏది వెళ్ళటానికీ, పెళ్ళికూతురు చేతిలో పెట్ట అవసరం, ఏది కాదు? -- అని ఆలోచించు డానికీనూ, కుంటూనే ఉండాలి. చేతులు కాలేక ఆకులు వచ్చి, చదువుకుంటోన్న కమల పక్కన పట్టుకుని, ఇతర్ల దయా ధర్మాలకోసం ఆర్థించే కూర్చున్నాడు. ఆ మొహంలో కొత్త రకం దైన్య పరిస్థితి తెచ్చుకోకూడదు. ఆర్థికంగా బలంగా మేదో కన్పించింది. ఉన్నప్పుడే నీతి నిజాయితీలు కూడా నిలుపుకో నెమ్మదిగా పుస్తకం తెరిచి తన చదువులో గ్రలుగుతాం. ఆర్థిక పతనమే నైతిక పతనానికి నిమగ్నం కాబోయింది కమల. దారితీస్తుంది -- అంటూంటాడు మా నాన్న, కమలా! ఆపదలో పిల్చినట్టే పిల్చాడు నంగా ఆయన ఎంతో పొదుపుగా ఖర్చుచేస్తూ నీరసంగా. ఆరుగురు పిల్లల్ని పెంచుకొచ్చారు. పెళ్ళిళ్ళు కమల విస్మయంగా తలెత్తింది. మధు కూడా చేశారు. అంటే నేను చెప్పే సూత్రాలన్నీ "ఎందుకలా ఉన్నారు?” అంది ఆప్యాయంగా. జషయన విషయం చెప్పాను.”

“నాలుగు రోజుల నుంచీ ప్రయత్నిస్తూంటే మధుమూర్తి దీనంగా అన్నాడు -- “నన్నేం ఇన్వాళి డబ్బు పుట్టించేసరికి తాతలు దిగొ ర్వ్యావ్రంటావు కమలా? నువ్వు చూస్తూనే చ్చారు. ఎలాగో అయింది గానీ, ఇలా ఇంకెంత ఉన్నావు. నా వల్ల ఒక్క కానీకూడా అనవసరం కాలం జరుగుతుందొ నాకేం అర్ధం కావటం ఖర్చు కావటంలేదు. సిగరెట్లు మానేశాను. లేదు అన్నాడు. . సినిమాలు కూడా బాగా తగ్గించేశాను. కక

కమల ఒక్క క్షణం భర్త కళ్ళల్లోకి చూసి ౯ అంది -- “ఈ ఇబ్బందులకు కారణం ఎవరో నేనేర చెయ్యగలను? చెప్పనా?” అలా అంటేనే నాకు చిరాకేస్తుంది.

“ఎవరు?” పెద్దవాళ్ళయి ఆలోచించగలిగే శక్తి వచ్చాక,

“ఇంకెవరు? మీరే” కొన్ని విషయాలు (గ్రహించి పాటించి తీరాలి. మీ

“అవునేమా[” సంసారం గురించి మీరు చెయ్యలేననుకోవటం

“మీరు మనస్ఫూర్తిగా అనటంలేదు. తెలు ని పదించిది ఒకరూ ఖర్చు పెట్టేది స్తూనే ఉంది. పరిస్థితులన్నీ అనుకూలంగా వసా అయి ల ఇలాంం ఇబ్బం ఉన్నప్పుడు మనం సుఖపడ్డామంటే అందులో = గాయి. బాధ్యతారహితంగా చేస్తే ఇలా కప్పల విశేషమేమీలేదు. అలా లేనప్పుడే సుఖపడ్డానికి అీక్కడలా?! ఉంటుంది. మీ వాళ్ళకి మీరు ప్రయత్నాలు చెయ్యాలి. ఏదీ పాటించకుండా సలు ఏం చెప్తున్నారు గనకా? వాపోయే వాళ్ళంటే, ఎంత ఆపదలో ఉన్నా చెప్తె ఎంటారా వాళ్ళు? . సానుభూతి చూపించ బుద్ధికాదు. 'డబ్బు దొరక ౨ఎందుకు వినరూ? అసలు చెప్పారా లేదు నాన్నా! ఈ పెళ్ళికి వెళ్ళొద్దులే' అంటే మీరు? . సరిపోదా?” కమల ఉద్దేశం మధుమూర్తికి అర్ధంకాక

చదువుకున్న కమల 39 పోలేదు. ఇంటి పెత్తనం తల్లి చేతుల్లోంచి నడిస్తే ఎంత ప్రశాంతంగా ఉంటుందో తప్పించమంటుంది. కమలా!” అన్నాడు.

“ఆ వివేకం ఆవిడకు ఉండాలిగానీ నేనేం “పయోజనం లేని మాటలెందుకు చెప్పగలను కమలా? కోడలి మాటలు విని చెప్పండి? ఇవ్వాళ మనం నలుగురమే ఉన్నాం. కొడుకు ఏదో అన్నాడని వాళ్ళు బాధపడతారు.” నాలుగేళ్ళు తిరిగేసరికి మరో నలుగురు

“నా మాటలు మీరు విన్నారని మీ అమ్మ ఉంటారు ఇంట్లో. ఈ సంసారం ఇలాగే సాగితే గారు అనుకుంటే మీకేం సిగ్గుచేటాా తల అఆ నాటికి పరిస్థితి ఎంత దిగజారుతుందో వొంపా?” ఆలోచించండి!” కమల సిగ్గుని వెనక్కు నెట్టి

“ఛ ఛ, అదికాదు. లేనిపోని నిందనీ మీద మనసులో మాట కాస్తా వల్లడించక తప్పలేదు! వడుతుంది." “నిజమే కమలా! ' అన్నాడు మధుమూర్తి

“ఎన్ని నిందలు పడ్డా, మీరు నన్ను భార్య గర్భం కేసిచూస్తూ,. అపార్థం చేసుకోనంతవరకూ నాకేం లక్ష్యం లేదు. మన సంసారాన్ని మనం తీర్చిదిద్దు కమలకి ఏడో నెల! తను తండ్రి కూడా కోవటంలో తప్పేంలేదు. పూర్వం వాళ్ళు కూడా అవుతున్నాడు. ఖర్చులూ, బాధ్యతలూ ఎక్కువ ఎదిగిన పిల్లలకి ఇళ్ళూ వాకిళ్ళు అప్పగించి, కావటం లేదూ? వానప్రస్థం పోయేవారని చదవలేదూ? పురా “నీ ఉద్దేశ్యాలన్నీ ఎంతో బాగుంటాయి ణాల్లో మిగతావన్ని ఆదర్శాలేగానీ, అది ఆదర్శం కమలా! కానీ ఆచరించాలంటే నా కేమిటో కాదూ? .... పోనీ, మీ కంత సాహసం లేనప్పుడు ధైర్యం చాలనట్టు ఉంటుంది. అమ్మ ఎమను కనీసం ఆవిడ చేస్తోన్న ఖర్చులన్నా కొన్ని కుంటుందో అనిపిస్తుంది. మాన్పించండి! మీ కెంత రాబడి వస్తోందో, ఎంత నిట్టూర్చింది కమల--- “అనుకుంటే అను ఖర్చు అవుతోందో, దానికి కారణం ఏమిటో, కోనివ్వండీ. [క్రమంగా ఆవిడే తెలుసు అవిడికి వివరంగా చెప్పండి! ఫస్టుకి తెచ్చిన కుంటుంది. సరుకులు మళ్ళా ఫస్టు వరకూ సరిపెట్ట తల్లికి లేని వివేకాన్ని కొడుకు నేర్చి అందరి మనండి. ఈ మధ్యలో అప్పులు ఇవ్వటంగానీ భవిష్యత్తూ బాగు చేసుకోవాలన్నది కమల అప్పులు తేవడంగానీ వల్ల కాదని చెప్పండి! వాదం!

నెలనెలా వాళ్ళిద్దరి ఖర్చుకీ పదో పదిహేనో అదే ఆ కొడుక్కి అసాధ్యం! ఇచ్చేస్తూ ఉండండి! ఏ సినిమాలు చూసినా, ఏ శే నే నే డ్రామాలు చూసినా, అన్నీ అందులోనే సర్దుకో ఆుత్తింట్లో కాలు పెట్టిన తర్వాత ఒక్క మని చెప్పండి! సంవత్సరంలోనే కమల ఒక నిర్ణయానికి వచ్చే

వదినకి డబ్బు పంపించటం మానె సింది -- మధుమూర్తికి బాధ్యతలు తెలిస్తే య్యండి! కొంత డబ్బు బ్యాంకులో వేస్తూ తప్ప ఇక తమ సంసారంలో మార్పు జరగదని, ఉండండి!.... అలా సందర్భాన్ని బట్టి అవన అడుగడుగునా అనుభవమౌతోన్న ఆ రాలూ, ఖర్చులూ తగ్గించుకుంటూపోతే మనకి మనఃశక్తశం మరో ఆరేళ్ళపాటు నిత్యనూత అప్పు ఎందుకవుతుంది? చికాకు లెందుకు నంగా, నిరాటంకంగా సాగింది. వస్తాయి?" అవే సమస్యలు! అవే ఇబ్బందులు! అవే

చికాకులు! అవే మనస్పర్ధలు! అంతా చర్విత కమల చెప్పిందంతా విస్మయంగా విన్నాడు చర్వణం. మధుమూర్తి -- “నిజంగా నీ చేతిలో సంసారం శే శీ న

40 చదువుకున్న కమల

ఆ60డో ఎట ఆ ఇంటి సభ్యుల్లో ఒక లని ఆలోచించటం అవివేకం, పసివాడు కలిశాడు. మీ తండ్రి పేరు మీ కొడుక్కీ, అలాగే మీ

అంతా తల్లిలా తెల్లని రంగూ! చక్కని పేరు మీ మనవడికీ! రూపం! అలాంటి బిడ్డని కన్న తల్లిదండ్రుల మళ్ళీ మీ కొడుకు పేరు, వాడి మనవడికీ! ఆనందం, కమలా మధుమూర్తీ బాగా అనుభ అంటే మీ తండ్రి పేరూ, మీ పేరూ, తరతరా వించారు. లకూ చాలు మీ వంశంలో!

మనవణ్ణి చూడ్డానికి వియ్యాల వారింటికి ప్రపంచంలోకి కొత్తగా కాలుపెట్టిన పసి వెళ్ళిన శేషమ్మ, పసివాణ్ణి -- “వెంకట్రా వాడికి ఓ ప్రత్యేకతేమీ ఉండటానికి వీల్లేదు. వుడూ? అంటూ పిలవనే పిల్చింది. “తాతయ్య వాడికోసం--- వాడి తాతపేరు-- అదే ముత్తాత పేరు పెట్టుకోడానికి పుట్టావుట్రా?' అంటూ పేరు -- అదే పూర్వీకుడి పేరు -- అదేదో ముద్దులాడింది. కొన్ని తరాలకు ముందే స్థిరపడిపోయి ఉంది.

నిజానికి అంత పాత పేరు కొడుక్కి అవునా? ఇంత హృదయంలేని సాంప్రదాయాల పెట్టడం కమలకి బొత్తిగా ఇష్టంలేదు. తన కోసం, మన ఇష్టాలెందుకు అణుచుకోవాలో ఉద్దేశ్యం మధుమూర్తి దగ్గిర వెల్లడించింది చెప్పండి!” స్పష్టంగా. “కమలా! నిస్సహాయంగా అన్నాడు

“నిజమే. నాకూ బాగా లేదు. కొత్త పేరే మూర్తి. “నీ ఉద్దేశ్యాలు నేను సమర్ధిస్తున్నాను. దైనా పెడితే బాబు అందానికి తగ్గట్టు అంతకుమించి ఏమీ చెయ్యలేను. నన్ను ఉంటుంది. కానీ ఎలా?” నువ్వెలా అర్ధం చేసుకున్నాసరే! తాతగారి పేరు

“ఎలా ఎమిటి? తల్లిదండ్రులం మనకి పెట్టలేదేమని నలుగురూ అడిగితే మా అమ్మా నచ్చని పేరు మన బిడ్డకి పెట్టి తీరాల్సిన నాన్నాచాలా సిగ్గు పడతారు. మనం ఆలోచించి అగత్యం ఏమిటి?” నంత వివేకంతో వాళ్ళు ఆలోచించరు కదా?

“అగత్యం అని కాదు. అమ్మా నాన్నా పోనీ, నా కోసం, నా తృప్తికోసం, ఈ విష ఎమైనా అనుకుంటారేమో!” యంలో అడ్డు చెప్పకు! బాబుని “రామం” అని

“అనుకోనివ్వండీ, వాళ్ళ ఉద్దేశాలూ, మన పిలుద్దాం.అలా పిలిస్తే మోటుగా కూడా లేదు.” అభిరుచులూ కలియనప్పుడేం చేస్తాం?” కమల ఊరుకుంది. బాబు విషయంలో

“అలా కాదు కమలా! నువ్వూ ఆలో చించు. హక్కులూ బాధ్యతలూ అన్నీ తన ఒక్కదానివే ఈ సాంప్రదాయం మనకి కొత్తగా వచ్చిందేం కావు. బాబు తండ్రిని అంతకన్నా ఎక్కువ కాదు. మనవడికి తన పేరు పెట్టుకో వాలని ప్రతీ అజ్ఞాపించలేదు తను. “సరే, మీ ఇష్టం!” అంది. తాతా ముచ్చటపడతాడు. తను చచ్చిపోయినా “నికు నచ్చిందా? నిజం చెప్పు!” మనవడి పేరుతో పదిమంది మధ్యా ఇంకా బతికే “నచ్చింది. బాగానే ఉంది. “వెంకట్రా ఉంటానని తృప్తి పడ తాడు. పెద్దవాళ్ళలా కోరు వుడూ!' అనకుండా “రామం అని పిలిస్తే కోవటంలో తప్పేం లేదుగా?” బాగుంది.”

“మీకు తప్పేం లేకపోవచ్చు. నాకు మాత్రం మధుమూర్తి గుండె తేలిక పడింది. కమల అఆ సొంప్రదాయంలో చాలా మూర్థత్వం ధోరణి చూసి తల్లిదండ్రులతో పెద్ద నిష్టూరం కన్పిస్తోంది. మనిషి, తను సంసాదించుకున్న కీర్తి వస్తుందనే అనుకున్నాడు. ప్రతిష్టలతోనో, మంచితనంతోనో చిరకాలం జీవించగలడు గానీ, తన పేరు ఓ వపసికందుకి రామం, తాతకీ, నాయనమ్మకీ బాగా అంటగట్టి ఆ విధంగా లోకంలో ఉండిపోవా ఇప్పుడే అయ్యాడు.

చదువుకున్న కమల 4]

వాడు కుయ్‌మని రాగం ప్రారంభించే సరికి గది తలుపులు వేసుకునే కూర్చుంటున్నాను. --“రావుండు ఏడుస్తున్నాడు. అడ్డం వేసుకొవే! అయినా బైటనుంచి -- “ఏడుస్తున్నాడు, అడ్డం ఒసే కమలా! పాలియ్యవే!” అంటూ వేసుకో అంటూ సలహాలివ్వటం మానరు. సలహాలిస్తూంటాడు మామగారు కోడలికి. మూర్తి చిరాగ్గా నుదురు రాసుకున్నాడు -

మనవడు కోడలి ఒళ్ళో పడుకుని పాలు “'మనఖర్మ! భరించాలి. అంతే. అన్నాడు. తాగుతూంటే ముసలాయన గదిలోకి వెళ్ళి, 'రామంపేరు పెట్టి తెచ్చుకున్న ఆపద ఇది' చిటికెలు వేసి పిలుస్తూ -- “ఒరే రావుడూ! అనుకుంది కమల. ఇలా చూడరా! కడుపు నిండిపోయిందా? నాతో వస్తావా? అలా తిప్పి తీసుకొస్తాను. రామ్మా, రా! రామానికి మూడో ఏడు జరుగుతూంటే రావాలి మరి” అంటూ కోడలికి ఓ గజం మరో ఆపద వచ్చిపడింది. దూరంలో నిలబడతాడు. కమలకి పండులాంటి అడపిల్ల పుట్టింది.

కమలకి శరీరం సిగ్గుతో ముడుచుకు “ఇంకేం? చిన్న శేషమ్మ పుట్టింది. పిన్నిగారి పోతుంది. పైట తీసి ఒంటి నిండా కప్పు కెంత సంబరమో!” అంటూ ప్రభావతీ, వనజాకీ కుంటుంది. చంటి వెధవ పైటలోంచి తల ఎత్తి వాళ్ళు హాస్యాలాడుతూంటే శేషమ్మ తెగ తాత గారికేసి ఓ బోసినవ్వు విసిరి, మళ్ళీ తల్లి మురిసిపోయింది. పైటలో దూరి కొళ్ళూ చేతులూ తన్నుకుంటూ “మా శేషు వస్తేగానీ ఇంటికి కళ లేదు. పాలకోసం తడుముళ్ళాడతాడు. బారసాల కెళ్ళి కోడల్ని వెంటబెట్టుకుని వచ్చే

“ఇంకా ఆకలి తీరలేదే పసి వెధవకి, అడ్డం స్తాను. శేషమ్మ ఎలా ఉందో చూడాలి వేగిరం. వేసుకో, తాగనియ్యి!” అంటూ ముసలాయన అని చాలాసార్లు తల్లి అనటం విన్నాడు నెమ్మదిగా గదిలోంచి కదులుతాడు. మధుమూర్తి.

అసహ్యం-- కోపం మిళితమై ఉక్రోషంగా కమల దగ్గిరికి వెళ్ళిం తర్వాత -- “పాపకి మారి -- కళ్ళమ్మట నీళ్ళు బొటబొటా కార్చే తన పేరు పెట్టుకోవాలని అమ్మ సరదా స్తుంది కమల. లేకి మనిషిలా భావించి తనని పడుతోంది కమలా!” అంటూ పాత సమస్య అవమానం చెయ్యటం కాదూ? తను గంభీ తెచ్చిపెట్టాడు. రంగా, మర్యాదగా మసలటం ముసలాయనకి కమల విస్తుబోయింది --- “శేషమ్మ అర్ధం కావటం లేదూ? అనా?

తనలో తను భరించలేని స్థితిలో మాటల “అదే, ఏదో శేషారత్నం ---శేషామణీ....” మధ్య ఆ ముక్క కాస్తా మధుమూర్తితో చెప్పే “రతాలూ మణులూ కన్నా శేషమ్మే సింది. “నేను పాలిస్తూవుంటే ఆయన నా బాగుందిగా? కోపం అణచుకొంది కమల. ముందు కూర్చోడం ఏమిటీ? అంది కళ్ళ “అవును కదూ? శేషమ్మే సింపుల్‌గా నీళ్ళతో. ఉంది” అన్నాడు నవ్వి.

మూర్తి తెల్లబోయాడు. “అమ్మతో చెప్పలేక “మీకేం మతి చలించలేదు కదా? పోయావా? అన్నాడు. సొధ్యమైనంత చిరాకుపడింది కమల ---

“అదీ అయింది. “అయ్యో! ఆయనికి “మొగపిల్లలకి ఆయన పేరూ, ఆడపిల్లలకి పసివాడి ధ్యాస తప్పితే మరేవీ తెలీదే! అంత ఆవిడ పేరూ పెట్టుకుంటూ పోవాలన్న మాట. పాటి బుర్ర ఉందని నువ్వు బాధపడ్డావా? కన్నపిల్లకి ఒక నచ్చిన పేరు పెట్టగలిగే స్వంత అంటూ బుగ్గలు నొక్కుకున్నారేగానీ, ఆయనకి అభిప్రాయం లేని మనం, పిల్లల్ని కన్నందుకు మాత్రం చెప్పలేదు. నాలుగు రోజుల్నుంచీ నేను సిగ్గుపడాలి" అంది.

42 చదువుకున్న కమల మధుమూర్తికి జవాబుచెప్పే సాహసం “నీకు నచ్చితే నాకూ నచ్చి తీరుతుంది. ఆ లేదు. కూతురికి శేషమ్మ అని పేరు పెట్టటానికి భయం నాకేం లేదు” మనస్ఫూర్తిగానే ఒప్పు కమల ఎందుకు తిరస్కరిస్తోందో అతనికి కున్నాడు మధుమూర్తి. తెలుసు. బారసాల అంటూ క్లుప్తంగా చేయించిన కాలంతోపాటు అభిరుచులు మారుతు తతంగంలో, 'పేమ' అంటూ కూతురికి పేరు న్నాయి. చదువు సంధ్యలతో పాటు నాగరికత నిర్ణయించింది కమల. పెరుగుతోంది. నచ్చని పాతను విస్మరించి, శేషమ్మ ముందు తెల్లబోయింది. తర్వాత నచ్చే కొత్తని ఆహ్వానించటం పెద్ద విశషమూ తేళ్ళూ జెర్రులూ పాకుతోన్న దానిలా చిరమర గాదు, సాహసమూ కాదు. కమల నూటికి తొంభై లాడింది. “ఏవిటా మూర్తీ ఈ అఘా వాళ్ళు అభ్యుదయవాది. ఆ సంగతి బాగా యిత్యం?” గుడ్డనీరు కుక్కుకుంటూ అంది. తెలుసు మూర్తికి. మూర్తి పేపరులో తల దూర్చుకున్నాడు ఖచ్చితంగా తేల్చి చెప్పేసింది కమల “నా --*“ఏమో! వాళ్ళమ్మ పాత పేర్లు బాగుండవని మనస్సునీ, నా ఆశనీ చంపుకుని ఇతర్ల మెప్పు కొత్తపేరు పెట్టకుంటానంది.” కోసం నటించే శక్తి నాకు లేదు. పాపకి శేషమ్మ “అది అంటే నువ్వు ఊరుకున్నావా? పేరు పెట్టటం నా కిష్టం లేదు” అని. అంతేనా? ఇక పెద్దా చిన్నా లేదా? ముద్దూ మధుమూర్తి కొంచెం నవ్వుతూ అన్నాడు. ముచ్చటా లేదా?” అంటూ ఏడుపు మొహం “నాకు బాగా ఇష్టం ఉంది. మా అమ్మ పేరే పెట్టింది శేషమ్మ. “ముద్దూ ముచ్చటా జర పెట్టుకుంటాను, నా కూతురికి” అన్నాడు. గాల్సింది మీకా, మీ మనవరాలికా?” అనేద్దా కమల చురుగ్గా చూసింది --- “మీ మనుకుంటూనే నిగ్రహించుకుంది కమల. కూతురి విషయంలో నా కెలాంటి జోక్యమూ నెలలోపునే పిల్లని ఎత్తుకుని భర్తవెంట ఉండకూడదని మీరనేస్తే సరే! నేను కలగ అత్తారింటికి వచ్చేసింది కమల. చేసుకోను” అంది. పిల్లని చూడ్డానికి వచ్చిన అమ్మలక్కలు “కమలా! ఎందుకంత కోపం తెచ్చేసు ముఖ్యంగా శేషమ్మ శ్రేయోభిలాషులు -- కుంటావు? గిర్రున ఇరవై ఏళ్ళు తిరిగి నీకో “అదేవింటీ! మనవరాలికి మీపేరు పెట్టుకో లేదేం మనవరాలు వుట్టి దానికి 'కమల' అని పేరు పిన్నిగారూ?' అనడం మొదలు పెట్టారు. పెడితే నీకు సంతోషంగా ఉండదూ?” అన్నాడు. “అయ్యో! ఇంట పుట్టిన పిల్లలకి పెద్దవాళ్ళ అశ్చర్యంగా చూసింది కమల --- “ఇదేనా పేర్లు పెట్టుకోరూ?” మీరు నన్ను అర్ధం చేసుకున్నది? ప్రపంచం “ఇదేం పూర్వంనుంచి వస్తోన్న ఆచారమా, పుట్టేక కమల పేరు కొన్ని లక్షల మందికి పెట్టి ఏమన్నానా!” అంటూ ఒక్కుమ్మడిగా సాను ఉంటారు. ఇకమీదట ఎంతో మందికి పెడ భూతి కురిపించేసి అసలే కుళ్ళిపోతున్న శేష తారు. ఆ పేరు నా ఒక్కదానికీ స్వంతం కొదని మ్మని కల్లుతాగిన కోతిలా చేసేశారు. తెలుసుకునేపాటి వివేకం లేదా నాకు? రెండు అంతా సర్దుమణిగాక శేషమ్మ పొయ్యి తరాల తర్వాత పసి ముండకి కమల పేరు ముందు కూర్చుని ముక్కు ఎగబీలుస్తూ -- పెడితే మురిసిపోతానా?” అంది. “నా మురిపెం ముక్కలైంది. పదిమందిలోనూ మధుమూర్తి పూర్తిగా ఓడిపోయాడు. ఎంత తలవాంపూ]! అయినా ఇంతోటి శేషమ్మ "సరే! నీ ఇష్టం కమలా! నీకు నచ్చినపేరు పేరు ఎలా పనికొస్తుందీ? శేషమ్మ కేం నగలు అలోచించి పెట్ట!” అన్నాడు. న్నాయా నాణ్యాలున్నాయా? ఆస్థులున్నాయా “మీ అంగీకారం అక్కర్లేదా?” పాస్టులున్నాయా? కట్టుకున్న మొగుడు నన్ను

చదువుకున్న కమల 43 గొప్ప చేశాడా, కన్నకొడుకు నన్ను గొప్ప రాలైంది. చంటివాడికి పాలు చాలని పరిస్థితిలో చేశాడా?” అంటూ ఎక్కడో మొదలుపెట్టి, ఎక్క పోతపాలు ప్రారంభించింది. డెక్కడికో మెలికలు తిప్పి ఎక్కడికో అంతంచేసి, చంటి వెధవ పెద్దపిల్లల్లా ఆరోగ్యంగా నీరసపడిపోయి ఊరుకుంది. "పెరగలేదు. ఎప్పుడూ విరోచనాలో, జ్వరమో,

అఆ రాత్రి పది గంటలవేళ వరకూ మధు కురుపులో! క్షణం తీరికలేకుండా వాడితో మూర్తి ఇంటికి రాలేదు. సతమతమవ్వసాగింది కమల. శ శ్‌ శే ఆడపిల్ల విషయంలో అత్తగారు బొత్తిగా మ కలిసిరాదు. రో జులు గడుస్తోన్నకొద్దీ అత్తగారి కమల కొంచెం ఆలోచించి ఓసారి పుట్టిం ప్రవర్తనలో మార్చు బాగా కనిపెట్టగలిగింది టికి ప్రయాణం పెట్టుకుని వెళ్ళి ప్రేమని తల్లి కమల. దగ్గర వదిలి వచ్చింది. కోడలు ఏదైనా పనిలో ఉన్నప్పుడు తెగుళ్ళతో కుమార్‌, తండ్రికి బాగా చేరు చంటిది ఎంత ఏడ్చినా ఆవిడ కన్నెత్తికూడా వయ్యాడు. చూడదు. ఎప్పుడూ ఎత్తుకోదు. అంటీ అంట నట్టే మసలుతుంది. ఓ రోజు కమల చంటివాడికి పౌడరు అద్ది, పేరు పెట్టనంత మాత్రాన మనవరాల్ని జుబ్బావేసి ముద్దు పెట్టుకుంటూ భర్తకేసి వెగటుచేసుకున్న అత్తగారి ధోరణి చూస్తోంటే కొంటెగా చూస్తూ ఇక మీరు డాక్టర్‌ దగ్గిరికి కమలకి ఆశ్చర్యం ముంచుకు వొస్తుంది. పరిగెత్తండి! అంది. “ఎందుకూ?” చంటివాడి కేమైందోనని ఓ ఏడాదిపాటు (పేమ పెద్దవాళ్ళ నీడ కంగారు పడ్డాడు మూర్తి. కూడా పడకుండా తల్లి ఒళ్ళోనే పెరిగింది. “మనకీ పిల్లలుచాలు' నవ్వింది కమల. మధుమూర్తి, చంటిపిల్లల విషయంలో కొంచెం “చంపేశావ్‌. గట్టిగా అనకు. మా అమ్మ దూరంగానే ఉంటాడు. అప్పటికి రామాన్ని వింటుంది అన్నాడు. మాత్రం కాస్త చేరిక చేసుకుంటున్నాడు. “ఏం వింటే?” రెట్టించింది కమల -- "ఈ ఏడాదిన్నర దాటకుండానే (ప్రేమకి విషయంలో కూడా మీ అమ్మ సలహా, అంగీ తమ్ముడు పుట్టాడు. కారం కావాలా మీకు?” నుదురు చిట్లిస్తూ చంటివాడు నూటికి నూరుపాళ్ళూ తండ్రి అడిగింది. పోలిక చామన ఛాయ. పొడుగుచేతులూ “అబ్బే. అది కాదు..... పొడుగు కాళ్ళూ, ఉంగరాల జుత్తూ, ఒత్తుగా “ఏది కాదు? ఇది నూటికి నూరుపాళ్ళూ కనుబొమ్మలూ. మన ఇద్దరికీ సంబంధించిన విషయం, మధుమూర్తిలో నిద్రాణమై ఉన్న పితృ ఇందులో మరొకరి జోక్యం అనవసరం. హృదయం చంటివాణ్ణి చూచినప్పుడు మాత్రమే “నిజమే. కానీ .... వేసక్టమీ అయితే .... చలించి గంతులేసింది. “కమలా! వీడు నా ఏవో కంప్లయింట్స్‌ వస్తున్నాయని అను కొడుకు” అన్నాడు. ఆనందంగా ముద్దులు కుంటున్నారే....' పెట్టుకొంటూ “కుమార్‌ అంటూ పిల్చాడు “అవన్నీ డాక్టర్నీ స్పెషలిష్ట్‌న, అడగండి. ప్రేమగా. .... పుస్తకాలు చదవండి. బాగా ఆలోచించు ఆ పేరే వాడికి ఖాయమైంది. కున్న మీదటే ఓ నిర్ణయానికి వద్దాం. అంతే మూడో పురిటితో కమల కొంచెం అస్వస్ను గానీ....” అంటూ దేశంలో దారిద్ర్యం గురించీ,

టీడీ చదువుకున్న కమల కుటుంబ నియంత్రణ గురించీ, పిల్లల భవి పెన్నుతీసి బరకటం, పుస్తకాలు చించటం, ఎన్ని ష్యత్తు గురించి, పెద్ద ఉపన్యాసం ప్రారంభించ చెయ్యాలో అన్నీ చేశాడు” అంటుంది. బోతోన్న కమల నోరు మూసేశాడు మూర్తి -- నిజానికి ఎప్పుడైనా రామం తల్లితో వ్లో తల్లి అడుగుల చప్పుడు విని. గీచిన గీటు దాటకుండా నించుంటాడు. నాయ శే కే శే నమ్మతో వెళ్ళినప్పుడే భాగోతం చేస్తాడు. ల ఓసారి రామం, ఇంటికి వస్తూ ఎవరిదో 9అ౨ల్లలు కాస్త ఎదిగాక కొత్త చికాకులు చందనం బొమ్మ తీసుకు వచ్చాడు. వచ్చిపడ్డాయి కమలకి. కమల అడగకుండానే శేషమ్మ సంజా కమల ఎన్నో పుస్తకాలు చదువుతూ యిషీ చెప్పింది -- “అది పట్టుకుని వదలనని ఉంటుంది. ఉత్త చదవటం కాదు, పుస్తకాల పేచీ పెట్టాడే! పోనీలే తర్వాత పంపిస్తానని చెప్పి నించి ఎన్నో విషయాలు తెలుసుకుంటుంది. తచ్చుకోమన్నాను ' అంది. పుస్తకాల విజ్ఞానాన్ని జీవితానికి అన్వయించు కమలకి పుట్టెడు కోపం వచ్చింది. కోవాలని ప్రయత్నిస్తుంది. అలాంటి ప్రయ “వాడిని అదిలించగలిగే శక్తి లేదు మీకు. త్నాల్లో ఒకటి --- పిల్లల పెంపకం కూడా, ఎక్కడికీ తీసికెళ్ళొద్దని లక్షసార్లు చెప్పాను. పిల్లల్ని క్రమశిక్షణతోనూ. మంచి అల పిల్లలకి మంచి అలవాట్లు రావాలంటే ఇంట్లో వాట్లతోనూ పెంచాలన్నది కమల తపస్సు. పెద్దవాళ్ళంతా ఒక్క మాటమీద ఉండాలి--” స్వతహాగా పిల్లలు తల్లిదండ్రుల్ని విశ్వ అంటూ కొడుకు చేతిలో బొమ్మ ఊడ సిస్తారు. గౌరవిస్తారు. ఎం చెప్పినా వింటారు. లాగుకుంది --- "పరాయివాళ్ళ వస్తువులు కాస్త శిక్షణతో చెప్తే భయంతోనైనా వింటారు. కానీ ఇంటికి తీసుకురావటం ఏమిటి?” అంటూ అలాంటి భయాలతో, ఆజ్ఞలతో, లొంగ దీసే కొడుకుని కళ్ళెగరేసి చూసింది. అవసరం రానివ్వనేకూడదు. “నాయనమ్మ తెచ్చుకోమంది” అన్నాడు కమల 'నిరంకుశత్వం' పాటించకుండా రామం. సామరస్యంగా ఆ ఇంట్లో ఏదీ జరగదు. వీధి “ఓరి కోతి వెధవా! నువ్వు చేత్తో పట్టుకుని లోకి ఎ చిరుతిళ్ళైనా అమ్మొస్తే బియ్యంపోసి గునుస్తోంటే పోనీ తెచ్చుకోమన్నాను” - శేషమ్మ కొంటుంది శేషమ్మ --- “పిల్లాడి చేతిలో కొంచెం విరుచుకు పడింది. కొసరు పెట్టవయ్యా!” అంటూ వాడితో నానా “ఎ పని చెయ్యాలో ఏ పని చెయ్య ప్టారానా పడి నాలుగు మరమరాలో శనగబద్దలో గూడదో తెలిసే వయసు కాదు వాడిది. తెలిసిన కొసర్లు పెట్టిస్తుంది. నాయనమ్మ ఓ వైపు బేరం వాళ్ళం మనం ఖచ్చితంగా చెప్పాలి. ఆ బొమ్మ చేస్తోండగా, రామం అమ్ము కునేవాళ్ళ తేవటానికి వీల్లేదని మీరంటే వాడెలా తేగలడు? బుట్టలమీదికి ఎగబడ్డం, చాలాసార్లు చూసింది “వద్దమ్మా, వాళ్ళ బొమ్మవాళ్ళ కిచ్చెయ్యి' అని కమల. ఆ విషయంలో కొడుకునీ, అత్తగార్నీ చెప్పారా?” కూడా అనేకసార్లు హెచ్చరించింది కూడానూ. “చివరకి తప్పంతా నా మీదికేగా వెయ్యిళ్ళ పూజారిలాగా ఇళ్ళట్సకు తిరిగే తోస్తావు?” అంటూ జగడానికి దిగింది శేషమ్మ, శేషమ్మ తనొక్కతే తిరగక అప్పుడప్పుడూ “నువ్వీసారి ఆవిడతో ఇళ్ళట్పుకు తిరిగితే మనవణ్జి వెంటేసుకుపోతుంది. తిరిగి తిరిగి ఊరుకోను” అంటూ వార్షింగు ఇచ్చి కొడుకుని వచ్చి తెగ విసుక్కుంటుంది -- “బుద్ది గడ్డితిని భయపెట్టింది కమల. తీసుకు వెళ్ళాను. కోతి వెధవ! వాళ్ళ కుర్చీలూ ముసలాయన కాఫీ తాగినా మజ్జిగ మంచాలూ తొక్కటం, రేడియో తిప్పటం, తాగినా, ఆఖరికి మంచినీళ్ళు తాగినా, గ్లాసులో

చదువుకున్న కమల (ఉర్‌ కాసిన్ని మిగిల్చి --- “ఒరే రావుడూ! ఇంద విషయంలో నిశ్చింతగా ఉండవచ్చు నను అంటూ మనవడికి అందిస్తూంటాడు. ఖంగు కుంటున్నాను అంటూ తన కృతజ్ఞతలు ఖంగున దగ్గుతోన్నప్పుడు కూడా ఆ ఇవ్వటం తెలుపుకుంది. మానడు. చీటికీ మాటికీ మనవడికి చిల్లర డబ్బు “చిన్న పిల్లాడప్పుడేదో అయింది. పిల్లలు లిస్తూంటాడు ముసలాయన. అలా ఇవ్వకూడ పెద్దవాళ్ళవుతోన్న కొద్దీ ఎంగిళ్ళు తినటం దని కోడలు చెప్పింది కాబట్టే ఆయన ఇవ్వటం మాన్పించెయ్యాలి ' అందోసారి కమల. మానడు. రామం ఎన్నోసార్లు డబ్బులుపెట్టి శేషమ్మ బుగ్గలు నొక్కుకుంటూ “తాతకీ నొనాగడ్డీ కొనుక్కుతిన్న ఉదంతాలు కమలకి మనవడికీ ఎంగిలేవిటే చోద్యం? గిట్టకపోతే తెలియనే తెలియవు. మనవడు తల్లిమాట విని ఎన్నయినా అంటావు అంది. తల్లికి చేరికై పోతాడేమోనన్నదే ముసలాయన అత్తగారి నిష్టారాలకేం జడవలేదు కమల. బెంగ. చాటు చాటుగా రామానికి చాలావిధాలచెప్పి *" ఓ రోజు మధ్యాహ్నం వేళ అనసూయ చూసింది. తల్లి చెప్పిన గుణపాఠమంతా మర్చి రెండేళ్ళ కూతుర్ని వెంటబెట్టుకుని వచ్చింది పోయి తీరా తాతగారు అందించే ఎంగిలి కాఫీ కాలక్షేపానికి. మాటల మధ్య శేషమ్మ మనవడికి చుక్కలకోసం ఎగబడే కొడుకుని చూస్తే అనసూయ కూతుర్ని చూపిస్తూ -- “దాన్ని పెళ్ళి మాత్రం కమలకి కోపం వస్తుంది. అంతా ఒక్క చేసుకుంటావుట్రా? ఎంచక్కా బొద్దుగా ఉంది. మాట మీద ఉండి, “నువ్వు ఎంగిలి తాగ అంటూ అడగటం మొదలెట్టింది. కూడదు బాబూ!” అని తాతగారు కూడా అంటే, రామం పెళ్ళంటే ఎమిటో తెలిసిపోయిన రామం ఏనాడో ఆ మంచి అలవాటు ఒంట వాడిలాగా సిగ్గుతో మెలికలు తిరిగిపోయాడు. పట్టించుకునే వాడు కదా? ఎవరింటికి తీసికెళ్ళినా, ఏ ఆడపిల్ల కని ఓ రోజు వాడు హళాత్తుగా తాతగారు పించినా, ఆఖరికి సినిమా బొమ్మల్ని చూపించి అందించిన ఎంగిలి మజ్జిగ వాకిట్లో పారబోసి కూడా-- “దీన్ని పెళ్ళాడతావుట్రా? దాన్ని పెళ్ళా నవ్వటం మొదలు పెట్టాడు -- “ఎంగిలి తాగితే డతావుట్రా?' అని నాయనమ్మ అడగటం, జబ్బు చేస్తుందట. మా మేష్టారు చెప్పారు రామం సిగ్గుపడిపోవటం పరిపాటే. తాతయ్యా! నువ్వు దగ్గుతూ తాగి నాకు ఎంగిలి “ఎందుకురా అలా సిగ్గుపడిపోతావు? నీ ఇచ్చావు కదూ? ళీ! అంటూ "మొహం పెళ్ళాం ఏ సిగ్గూ లేకుండా ఎలా కూర్చుందో చిట్లించుకున్నాడు. చూడు! ఎంచక్కా మీ అత్తగారు పదివేల రూపా కమల సంభమంగా చూసింది, తను చెప్పి యలు కట్నం ఇస్తుంది. మోటారు సైకిలు నమ్మించలేని విషయం బళ్ళో మాష్టారు చెప్తే కొనిపెడుతుంది. వాచీ, రేడియో.... సరే సరి! నమ్మి ఆచరించాడు రామం. ఎక్కడో అక్కడ మంచి ఉద్యోగం కూడా “చూశావా? ఎలాగో వాడికి నూరిపోసింది. ఇప్పిస్తుంది. మీ మామగారు అన్ని తెలిసిన లేకపోతే చిన్న వెధవకి ఎంగిలి సంగతి ఏం వాడులే” అంటూ శేషమ్మ సాగిస్తోన్న ధోరణికి తెలుస్తుంది?” అంటోన్న మామగారి మాటలు అనసూయ నవ్వటం -- కమలకి చెడ్డ విని కూడా పట్టించుకోకుండా కమల గబగబా అసహ్యం కల్గించింది. రామం మాష్పారికో చీటీ రాసింది --- “మా “రామం! ఇటురా!” అంటూ కొడుకుని రామం మీ శిక్షణలవల్ల చాలామంచి అలవాట్లు తన దగ్గరికి పిల్చింది. నేర్చుకున్నాడు మాష్టారూ! మా వాడికి మీరు “ఆ పాప నీకు చెల్లిఅవుతుంది తెలుసా? గురువుగా ఉన్నారన్న ధైర్యంతో ఇక నేను వాడి పెళ్ళాం అనకూడదు. వెళ్ళు! చెల్లీ అని పిలు.

46 చదువుకున్న కమల చక్కగా ఆడుకోండి ' అంటూ అనునయంగా సాయంత్రం అన్నాలవేళ రామం పేచీ చెప్పింది. పెట్టాడు, అప్పడం కొవాలని. అనసూయకి మహావమానం జరిగిపో “ఇంట్లో అప్పడాలు లేవురా” అంది యింది. ముహం ముడుచుకుని, వచ్చి రాని కమల. నవ్వు నవ్వుతూ “నీ కంత అయిష్టం ఎందుకులే “ఊహు! నాకు అప్పడం కావాలి, లేకపోతే కమలా! పిన్నిగారేదో హాస్యానికి అన్నారు. అన్నం తినను” అన్నాడు, అప్పుడే నీ కొడుక్కి నా కూతుర్ని అంటగట్ట బోయానా? అది బతికి బట్టకట్టాలిగానీ, దానికి కమలకి నవ్వొచ్చింది -- “బాగుంది నీ ఆ మాత్రం మొగుడు రాకపోడు' అనేసింది పేచీ! మేమంతా తినటం లేదూ? నువ్వూ హాస్య ధోరణితోనే. అలాగే తినాలిగానీ లేని వస్తువు తెమ్మంటే కమల తెల్లబోయింది -- “అదేమిటి అన ఇప్పటి కిప్పుడెలా వస్తుంది?” అంది. సూయా? నువ్వంత కష్టపెట్టుకుని మాట్లాడు “పోనీ. నేనలా శెట్టి దుకాణం మీదకి తున్నావేమిటి? అత్తయ్య అస్తమానూ మా వెళ్ళీతెస్తా. వేయించి ఇద్దువు గాని, వాడికప్పుడే వాడికి పెళ్ళిళ్ళ కబుర్లూ పెళ్ళాల కబుర్లూ భోజనం పెట్టకు” అంటూ లేచాడు తాతగారు. చెబుతూ ఉంటారు. ఈ వయసులో వాడికి కమల వారించింది -- “మీ వరస ఇంకా ఆడపిల్ల కంటపడేసరికి అది పెళ్ళి చేసుకోటా బాగుంది. వాడెంత అంటే అంతేనా? ఇవ్వాళ నికి పనికి వస్తుందని అనిపించవచ్చునా? అప్పడం అడిగాడు. రేవు అర్ధరాత్రి లేచికూర్చుని కట్నాలూ కానుకలూ హోదాలూ ఉద్యో మరేదో అడుగుతాడు. అన్నీ తెచ్చి ఇస్తామా? గాలూ అంటూ ఇంత పసితనం నుంచే వాళ్ళ మీరు వెళ్ళడానికి వీల్లేదు” అంది గట్టిగా. బుర్రలకెక్కిస్తే వాళ్ళకిక నీతి నిజాయితీలెలా “ఎదో చంటివెధవ! అడిగాడు ....” అని అలవడతాయి? అయాచితంగా ఎవరైనా ఇచ్చే గొణుక్కున్నాడు తాతగారు. వాటిని పోగుచేసుకోవాలన్న మనస్తత్వం పెంచు కమల రామానికి నచ్చచెప్పి అప్పడంలేని కుంటారు. కష్టపడి సంపాదించుకో గలనన్న పప్పుచారుతో అన్నం తినిపించింది. ఆత్మవిశ్వాసం ఉండనే ఉండదు. ఈ మాట వే నే నే లన్నీ మా అత్తయ్యతో అంటూనే ఉంటాను. కా కావాలంటే అడిగిచూడు! అంతేగానీ నీ కూతుర్ని (_9౨మ రెండేళ్ళపాటు అమ్మమ్మ గారిం నా కొడుక్కి చేసుకోవటానికి నా ఇష్టం ఏమిటి ట్లోనే ఉండిపోయింది. మధ్య? వాళ్ళకా వయసులు రావాలి. దానికి కమల తల్లిదండ్రులు స్వంతబిడ్డల విష నచ్చాలి, వాడికి నచ్చాలి. ఇప్పుడు మనం వాళ్ళ యంలో ఎన్ని పద్ధతులు పాటించి పెంచినా, పెళ్ళి గురించి దెబ్బలాడుకోడం ఏమిటి?” మనవరాలి విషయం వచ్చేసరికి మాత్రం ఏ అంటూ నవ్వింది కమల. నిబంధనలూ విధించలేని పరిస్థితికి వచ్చారు. ఆ మాటలన్నీ అనసూయకి నమ్మదగ్గవిగా (పేమ ఆడింది ఆటా, పాడింది పాటా! తోచలేదు -- “మన వాళ్ళు చిన్నప్పుడు ఎన్నెన్నో అమ్మమ్మ దగ్గిరా తాతయ్య దగ్గిరా ముద్దు అనుకునే వాళ్ళు. మనం పాడైపోయామా?” ఎక్కువైంది. గారాం ఎక్కువైంది. నాలుగు సంవ అంటూ రాగంతీసింది, మహా బాగువడిపోయిన త్సరాల పిల్లకి అలవడాల్సిన శిక్షణ (ప్రేమకు దానిలా. అలవడలేదు. అస్తమానం మారాం పెట్టి ఏడ కమల ఊరుకుంది. మాటలు పెంచ వటం, చెప్పిన మాట వినకపోవడం! కూతురి లేదు. లక్షణాలు కమలకి నచ్చలేదు.

చదువుకున్న కమల త పుట్టింటికి వెళ్ళిన కమల, పరిస్థితి అంతా “అది. చూడండి! ఎంత దీనంగా అర్ధం చేసుకుని తల్లిదండ్రులు చేస్తోన్న గారానికి కూర్చుందో!” విసుక్కుని, కూతుర్ని తనతో తీసుకు వచ్చేసింది. “మరేం జెయ్యను, చంటి వెధవ ఏడు ప్రేమ రాక ఇంట్లో కొత్త చికాకులు తెచ్చి స్తోంటే?” పెట్టింది. అమ్మమ్మ దగ్గిరికి వళ్ళే అలవాటువల్ల -వాణ్ణీ నేను ఎత్తుకునేదాన్నిగా? ఊహ నాయనమ్మ దగ్గిరికి వెళ్ళబోతే శేషమ్మ చిన్న తెలిసిన పిల్లల్ని అలా నిరసన చేసి వాళ్ళ పిల్లని దగ్గిరికైనా తియ్యకుండా --- “ఏఎవుం కళ్ళెదుటే మరొకళ్ళని గొప్ప చేస్తే ఆ అవమానం దమ్మా నా దగ్గిర? నగలా నాణ్యాలా? ఈ వాళ్ళు భరించలేరు. (ప్రేమని కూడా దగ్గరికి శేషమ్మ దగ్గిర ఏవుందని వచ్చావూ? ' అనటం పిల్చి బుజ్జగించండి! సాగించింది. "పెద్ద సైకాలజిస్పులా మాట్లాడతావు” చంటీపిల్ల నగలకోసం నాణ్యాలకోసం అంటాడు మూర్తి హాస్యంగా. వస్తుందా? ఆ మాటలు దాన్ని ఉద్దేశించి కమల ఎంత ప్రయత్నించినా (ప్రేమని అన్నవేనా? ఇంట్లో అందరితోటీ కలివిడిగా కలపాలన్న ' బిక్క మొహంతో నించునే పిల్లని తాత ఆలోచన వ్యర్థమై పోసాగింది. గారైనా దగ్గిరికి పిలవటం చూడలేదు కమల. ఓ సారి ఆఫీసునుంచి ఇంటికి వస్తూ ఆయన అభిమానమంతా ఒక్క రామం మీదనే. మిఠాయి పొట్లాం తెచ్చాడు మూర్తి. ఎదురు “ఒరే రావుండూ! నువ్విలా నా దగ్గిర కూర్చో! ఓ వచ్చిన రామం చేతిలో పెట్టేశాడు. కబురు చెప్తాను అంటూ వాణ్ణి పిల్చి కూర్చో “నాన్నా! నాకూ ఇయ్యవా?” అంది ప్రేమ. బెట్టకుంటాడు. “ఒరే రామూ! దానికీ పెట్టు! ఒక్కడివే పేమ పిలవని పేరంటంలాగా వాళ్ళ తినెయ్యకు సుమా! అనేసి బట్టలు మార్చుకో దగ్గిరికి వెళ్ళి -- “తాతయ్యా! నన్నూ మంచం టానికి గదిలోకి వెళ్ళబోయాడు మూర్తి, ఎక్కించవూ? ' అంటే--- “నువ్వెందుకే ఇక్కడ? “ఒరే మూర్తీ!” పిల్చింది శేషమ్మ నవ్వుతూ. వెళ్ళు అని కసిరేస్తాడు ముసలాయన. ప్రేమ “ఎందుకమ్మా?” ఎక్కి వెక్కి ఎడుస్తూ తల్లి దగ్గిరికి వచ్చేస్తుంది. “చంటివెధవ మధ్యాన్నం ఎన్ని కబుర్లు "అమ్మా... నన్ను... తాతయ్య తిట్టాడే. అని చెప్పాడనుకున్నావ్‌? 'నాన్నేలీ, నాన్నేలీ' అంటూ బావురుమంటుంది. వాళ్ళమ్మ ప్రాణాలు తోడేశాడనుకో. కాసేపు "ఛ! నిన్ను తిట్టడం ఏమిటి! ఊరుకో, కూనిరాగాలు తీశాడు, కాసేపు గంతులేస్తూ నేనడుగుతాలే" అంటూ ఊరుకోబెడుతుంది డాన్సు చేశాడు. నవ్వలేక చచ్చాం” అంటూ కమల. సంబరంగా సమాచారమంతా కొడుకు చెవిన (పేమకి తండ్రి దగ్గిర కూడా చనువులేదు. వేసేసింది మెప్పుకోసం! తండ్రి ఎప్పుడైనా కూతుర్ని ఎత్తుకుంటే చంటి రామం తండ్రి ఇచ్చిన మిఠాయిపొట్లాం వెధవ ఊరుకోడు. కాళ్ళకు చుట్టుకుపోయి. అంతా తన చేతిలో ఉంచుకుని రెండు కిందపడి దొర్లి ఎడుస్తాడు. వాడేడిస్తే మధు పలుకులు మాత్రం (ప్రేమ చేతిలో పెట్టాడు. మూర్తి సహించలేడు. అక్కడితో (ప్రేమని అది కోపం వచ్చి వాటిని విసిరేసి ఘాల్లు దించేసి చంటివాణ్ణి ఎత్తుకుంటాడు. మంటూ రాగం మొదలు పెట్టింది. తండ్రి చేతుల్లోంచి దిగిపోయిన డ్రేమ కమల గబాగబా వెళ్ళి సంగతంతా సామ్రాజ్యాన్ని కోల్పోయినట బక్క యొహం తెలుసుకొంది. మామగారి వక్కలోకెళ్ళి వేసుకుని ఓ మూల కూర్చుంటుంది. కూర్చున్న కొడుకుని “రామూ! ఇలారా!

48 చదువుకున్న కమల అదంతా నీ కొక్కడికే అనుకున్నావా?” అంటూ కమల ఊరుకోలేదు --- “పేరు పెట్టటానికీ, కోపంగా పిల్చింది. పిలవటానికీ సంబంధం ఏమిటి? నాకన్న బిడ్డని ముసలాయన కలుగజేసుకుని -- “దానికీ నేను మన్నించుకోవాల్సిన ఖర్మేవిటి? పరాయి పెట్టాడు కదుటే? వాడితో దానికి వంతా అమ్మ కన్నదాన్నే మీరంతా 'అసే, ఒసే ఏమిటి?” అన్నాడు. అంటోంటే లేని తప్పు నా పిల్తాణ్ణి నేను పిల్చు. కమల ఆయనకేసి చూడనైనా చూడ కుంటే నేనా మీకు దారికింది? అయినా వాడి కుండా కొడుకు చేతిలో పొట్లం ఊడలాక్కుని పేరు మీ భర్తగారి పేరేగా? మీరేమాత్రం రెండు కాయితాల్లో పోసి పిల్లలిద్దరికీ ఇచ్చింది. మన్నిస్తున్నారో నాకు తెలీదూ? అని నాలుగు “నాన్న ఏం తెచ్చినా మీరిద్దరూ కలిసి తీసు ముక్కలూ అడిగేసింది. కోవాలి. శ్రేమ ఎవరోకాదు. నీ చెల్లెలే. మధుమూర్తి తనకేం పట్టనట్ట పేపర్‌లో తెలిసిందా? చెల్లీ నువ్వూ (ప్రేమగా ఉండాలి” మొహం దూర్చేసుకున్నాడు. కమల చెప్పిన అంటూ అనునయంగా చెప్పింది కొడుక్కి. జవాబుకి నిజంగా లోలోపల నవ్వుకున్నాడు చెల్లెలు రాకముందు ఇంట్లో ఏకచ్చత్రాధి కూడానూ. పత్యం చేసేవాడు రామం. ముఖ్యంగా చెల్లెలికి ఓ సారి రామం బళ్ళోంచి వస్తూనే, మూడు తిండిలో వాటా పెట్టటం వాడికేమంత నచ్చ చక్రాల సైకిలు మీద (పేమ కూర్చుని ఉండటం లేదు. కానీ తల్లి భయంతో కిక్కురు మనకుండా చూసి చేతిలో పలక కాస్తా విసిరేసి, సైకిలు ఊరుకోవటం తప్ప చేయగలిగిందేమీ లేదు. మీదనుంచి (ప్రేమని తోసేసి సైకిల్‌ని తన పిల్లలు స్వతహాగా ధర్మబుద్ధితోటీ, విశాల స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కింద పడ్డ ఢశేమ గుణంతోటీ ఉండరు. ఎవళ్ళకి అందింది వాళ్ళే బావురుమని ఏడుస్తూ లేచి నించుంది. తినెయ్యాలన్న కోరికా, మంచివన్నీ తమకే కమల గబాగబా వచ్చింది. రామం కావాలన్న స్వార్ధం, ఉంటాయి. వాళ్ళ వయసు దురుసుతనానికి కోపం వచ్చినా అణుచు కది అపరాధం కాదు. ఏది మంచో, ఏది చెడో కుంటూ -- “ఎందుకు దాన్నలా తోసేశావు?. తెలుసుకోగలిగే శక్తి వాళ్ళకి ఉండదు. అన్నీ అంది. ఆలోచించగలిగే పెద్దవాళ్ళు నయాన్నో భయాన్నో రామం తొణకలేదు - “నా సైకిల్‌ మీద చెప్పి పిల్లల్లో చెడ్డతనాన్ని క్రమంగా తగ్గిస్తూ ఎందు కెక్కిందేమిటి? అన్నాడు. ఉండాలి. “మూ బాగా అడిగావురా!” అంటూ మున ఆ ఇంట్లో పెద్దవాళ్ళకి ఆ ఆలోచనే లాయన పళ్ళికిలించి నవ్వటం సాగించాడు. తోచదు. కమలకు ఒళ్ళు మండింది. కొడుకు కేసి రామాయణంలో పిడకల వేటలాగా తీక్షణంగా చూస్తూ అంది “పిచ్చి పిచ్చి వేషా శేషమ్మ చిన్న తగవు తెచ్చి పెట్టింది --“మామ లెయ్యకు! నీకే అర్ధమౌతుంది గదా అని ఊరు గౌరి పేరు పెట్టి పిల్లాణ్సీ అరే ఒరే అని పిలు కుంటున్నాను. నీ ఆగడం శుతిమించి రాగాన స్తావేం? అలా కూడదని నేను చెపుతున్నాను పడుతోంది. సైకిల్‌మీద కూర్చోబెట్టుకుని చెల్లిని కానూ? అంత మాత్రం మన్ననలేని భాగ్యానికి ఆడించాల్సింది పోయి దాన్ని కింద పడేలా పెద్దాయన. పేరు పెట్టుకోవటం దేనికి?” తోసేస్తావా వెధవా!” అంటూ కేకలేసింది. అంటూ పాత పాయింటే ఎత్తింది. శేషమ్మ “వాడేం చెయ్యలేదే! నీకు భయపడి అలా చాలాసార్లు ఆ విషయంలో కోడల్ని విమర్శిస్తూ అంటున్నాడు కానీ, అదే దిగబోయి పడింది. గొణుక్కుంటూనే ఉంటుంది. పైగా ఏడుస్తోంది” అంటూ మనవడికి సపోర్టు అత్తగారు అలా నిలదీసి అడిగే సరికి పలికాడు ముసలాయన.

చదువుకున్న కమల 49

కమలకి అసహ్యం వేసింది “వాడు ఒప్పు కింద కూర్చోబెట్టాడు. వాడు కూర్చోనని మొరా కుంటూనే ఉన్నాడు. మీ అబద్ధపు సాక్ష్యం యిస్తోంటే ఓ బిస్కట్టు ఇచ్చాడు. ఎందుకూ?” అంది మొహం చిట్లించుకుంటూ. తమ్ముడి చేతిలో బిస్కట్టు చూసిన (పేమ

“అయినా మొగరాయుళ్ళాగా దానికి నిర్భయంగా అది కాస్తా ఊడలాక్కుంది. సైకిల్‌ మీద ఆట లేమిటీ?” అంటూ అందు చంటి వెధవ కెవ్వుమన్నాడు. కొంది శేషమ్మ, “అదిగో, అదిగో! పసి వెధవని పడదోసి

కమల అశ్చర్యపడింది “చిన్న పిల్లలకి బిస్కట్టు లాక్కుందిరా దొంగముండ! అంటూ మొగేవిటి, ఆడేవిటి? పిల్లల్ని కలిసీ మెలసీ కొంప ముంచుకు పోతున్నట్టు అరిచాడు ఆడుకోమని చెప్పాలిగానీ పెద్దవాళ్ళ కజ్ఞులు ముసలాయన. పెడుతోంటే వాళ్ళేం బాగుపడతారు? అన్నా చంటివాడు గుక్కపట్టి ఎడుస్తోంటే చెల్లెళ్ళం అన్న అభిమానాలేమన్నా వాళ్ళకి కూతురిమీద కోపం వచ్చేసింది మధుమూర్తికి. ఉంటాయా? అంది. “ఇంకా చూస్తావేంరా, రెండు అంటించక?

“ఏమోనమ్మా! ఈ చోద్యాలన్నీ మాకు తగలనియ్‌!” అంటూ మిర్రున చూస్తూ కొడుక్కి తెలీవు. కర్తవ్యం బోధించాడు ముసలాయన.

“తలీకపోతే తెలీనట్టు ఉండండి!” అనేసి వెనకా ముందూ ఆలోచించకుండా వెళ్ళిపోయింది కమల. వెళ్తూ వెళ్తూ తాతగారి క్రూతురి గౌను గుప్పిటతో పట్టుకుని ఛెళ్ళు సపోర్టుతో మొరాయించి నించున్న కొడుకు ఛెళ్ళున చెంపలమీద అంటించాడు మధు వైఖరి గమనించి మరీ వెళ్ళింది. మూర్తి.

కమల మనసు చాలా చిరాకై పోయింది. భయంతో బెదిరిపోయి గొల్లుమంది (ప్రేమ. తన ప్రయత్నాలన్నీ వ్యర్ధమై పోతోంటే ఈ అన్నా ముసలాయన కేకలతో వరండాలోకి వచ్చిన చెల్లెళ్ళని ఎలా కలపగలదు? కమల క్షణాలమీద జరిగిపోయిన ఆ సంఘటన

పిల్లల్లో ఎంత చెడ్డ౬తనం ఉంటుందో అంత క్రూసి అచేతనంగా నిలబడి పోయింది. మంచితనం కూడా ఉంటుంది. పెద్ద వాళ్ళు ఆ తండ్రి గౌను వదలగానే తల్లి దగ్గిరకి పోయి మంచితనాన్ని ప్రోత్సహించి వాళ్ళలో వాళ్ళకి కాళ్ళకు చుట్టేసుకుంది ప్రేమ. కూతురి తల సామరస్యం కల్గించాలి. ఇంట్లో ఉన్న పెద్ద ఆదరంగా నిమురుతూ ఒక్కసారి భర్తకేసి చూసి వాళ్ళకి బొత్తిగా ఏకాభిప్రాయం లేకుండా ఒకళ్ళు క్రూత్రుర్ని గదిలోకి తీసుకుపోయింది కమల. ఏటికీ, మరొకళ్ళు కోటికీ లాగితే, మంచి జరగదు ఆ గందరగోళంతో, చంటివాడు నోరు సరిగదా చెడ్డ తయారై కూర్చుంటుంది. పిల్లల్లా కట్టేశాడు. ఆవేశం తగ్గిపోయిన మధుమూర్తి, నిర్లక్ష్యం _ పెరుగుతుంది. మొండితనం చ్రేసిన పనికి సిగ్గుపడి పోయాడు. భార్య కళ్ళల్లో అలవడుతుంది. భయ భక్తులు నశిస్తాయి. కన్నీళ్ళు స్పష్టంగా చూసి, పశ్చాత్తాపంతో నిరంకుశంగా ప్రవర్తించాలని విశ్వ ప్రయత్నాలు సతమతమైపోయాడు. చేస్తారు. ఏడ్చి ఏడ్చి తల్లి ఒళ్ళోనే నిద్రపోయింది

సరిగ్గా కమల ఎదుర్కొంటూన్న సమస్య శ్రేమ. దాన్ని పరుపుమీద పడుకోబెట్టి లేచింది అదే. రామం (ప్రేమల మధ్య స్నేహం పంపొంద కమల. మూర్తి లోపలికి వచ్చి పరుపుమీద చేయటంలో అత్త మామల సహకారం బొత్తిగౌ క్రూర్చుని నిద్రపోతున్న కూతురి కేసి తదేకంగా కొరవడింది. చూశాడు.

ఓ సారి మధుమూర్తి కుమార్‌ని కాస్సేపు “పేమ బాగా ఏడ్చిందా?” నేరం చేసిన ఎత్తుకు తిరిగి పేపరు చదువుకోవాలని వాణ్సీ వ్రాడిలా అడిగాడు.

50 చదువుకున్న కమల కమల కాస్సేపు ఊరుకుని అంది --- వాళ్ళకి కావలసింది (పేమ. అది లోపిస్తే వాళ్ళ “లేదు.” మనస్తత్వాలు దారుణంగా మారవచ్చు." భార్య ముభావంగా ఉండటాన్ని మూర్తి కమల 'సైకాలజిస్పులా మాట్టాడుతోందని సహించలేకపోయాడు. మధుమూర్తి హాస్యం చెయ్యలేదు. ఆ సైకాలజీ “చాలా తొందర పడ్డాను కమలా!” గురించి తను కూడా కొంచెం ఆలోచించాడు. అన్నాడు. “పేమని గురించి నువ్వేం బాధపడకు కమలా! కమల వెటకారంగా అంది - “మనం తల్లిదండ్రులం మనం ఉండగా దానికెప్పుడూ ఎంత తొందరపడ్డా పర్వాలేదు. పిల్లలు ఎడ్పి ల్‌టు రాదు రా. చూసింది. బిడ్డ ఊరుకుంటారుగానీ మనల్సి అడగరు కదా?” మల సంభ్రమంగా చూసింది. బిడ్డల మూర్తి సగ్గుపడిపోయాడు. విషయంలో తండ్రి అలాంటి శ్రద్ధ వహిస్తానంటే తనలాగే కమల కూడా తొందరపడితే ఎ తల్లయినా సంతోషిస్తుంది, తృప్తిపడుతుంది. బాగా తెలిసిందా క్షణం. ద్‌ వ్‌ + నిజమే. కమల ఎన్నోసార్లు అంటుంది. ల మధుమూర్తి క్‌ డకని వల. బుజ్జి తలం వివేకంతో వాళ్ళని సరిదిద్దాలి. అంగాని ఉంటుందిగానీ ఎక్కడికి పోతుంది చెప్పు? అవశాలూ, కోపాలూ తెచుకుని పిచుకమీద | క్షే బ్రహ్మాస్త్రం లాగా పిల్లల్ని పట్టుకు చావబాదితే కంగా మురిద్ధరూ న అడుకవాల్ని షా వాళ్ళేమైపోతారు? ఎవరికి చెప్పుకుంటారు? నటన ల పంట ట్ల - క్‌ క గ్‌ నిద్ర లేచిన కూతుర్ని ప్రేమగా ఎత్తుకుని ఉం లగ లలు ఎ త... తిప్పాడు మధుమూర్తి. న! బురిద్దదా జట్బ కూతురు తండ్రికి చేరువైంది. అంటూ నవ్వుతూ అన్నా చెల్లెళ్ళ చిన్నారి చేతులు వ్‌ కలిపి ఇద్దరికీ స్నేహం కుదిర్పాడు. . ల తండ్రి ప్రతీ విషయానికీ కలగ జేసుకోడు. మ క ట్ర నికి వీల్లేదు. ఆ సంగతి రామానికి తెలుసు. నని వ న గ! ఎమిటి?” “రావే చెల్లీ! అడుకుందాం” అంటూ ల. ౮. / ప్రేమని తీసుకుపోయాడు రామం. తండ్రి దానికి పెద్దవాళ్ళ దగ్గిరే బాగా అలవాటు, చూస్తుండగా దాన్ని సైకిల్‌ తొట్టిలో కూర్చోబెట్టి ఇక్కడ నాయనమ్మా తాతగారూ దాన్ని చేర లల్లంత్రా ఉత్సాహంగా తిప్పాడు. దియ్యటం లేదు. రామం కూడా దాన్ని దగ్గిరకి “న కమల హృదయం చల్లబడింది. చేరనివ్వటం లేదు. ఏం చేసినా ముసలాయన కానీ ముసలాయన కాదృశ్యం కంట కసరటం, అది ఎడుస్తూ పడుకోవటం అలవాటై కింపైంది. “ఒరే రావుడూ! నీకో కథ చెప్తాను పోయింది. ఇలారా:” అంటూ మనవణ్ణి అదరంగా “పోనీ కమలా! ఆయన తత్వం అలాం పిల్పాడు. టిది. ఏం చేస్తాం చెప్పు?” “ఊహూ! నేను రాను. చెల్లీ నేనూ అడు “అవును, ఆ సంగతి మీకు తెలుస్తుంది, కుంటున్నాం. మా నాన్న ఆడుకోమన్నాడు” నాకు తెలుస్తుంది, పిల్లల కెలా తెలుస్తుంది? అంటూ సైకిలు విసురుగా తొక్కుకుంటూ వాళ్ళ మధ్య సామరస్యం ఎలా ఉంటుంది? నయాడు రామం.

చదువుకున్న కమల ర5్‌1 పిల్లల దృష్టిలో తండ్రికి ఎంత విలువ నాలుగ్గంటలూ వాళ్ళని బుద్దిగా కూర్చో మంటే ఉంటుందో తెలుసుకోగలిగాడు మధుమూర్తి. ఏమైపోతారు?” కమల వేదాంతినిలా అంది “కొంత కాలా ““కేకలెయ్యకండర్రా అని చెప్పాను. అంత నికి మనం ఇద్దరం ఉండం. అప్పుడు పిల్లలు మాత్రానికే వాళ్ళని నే నేదో మింగేసినట్టు అంత వాళ్ళలో వాళ్ళ అప్తులై, ఆ లోటు భర్తీ చేసు గింజుకు పోతావెందుకు? వాడేం చేస్తున్నాడో కుంటూ ఉంటారు. అందుకే తోడబుట్టిన చూశావా అసలు? తలుపుల మీదికీ, కిటికీల వాళ్ళు అభిమానాలతో ఉండాలంటారు.” మీదికీ ఎగబాకుతున్నాడు! అక్కణ్ణుంచి దభీ భార్య మొహంలో చిత్రమైన తృప్తి దభీమని ఉరుకుతున్నాడు!” చూశాడు మధుమూర్తి, “అవును. అలా గంతులెయ్యకపోతే వాళ్ళకి తిన్నదెలా అరుగుతుంది? ఆరోగ్యం ఒక్క (ఢేమ విషయంలోనే కాదు, రామం ఎలా బాగుంటుంది? ఎంత అల్లరిచేస్తూ ఆడు విషయంలోనైనా మామగారికి ఉన్న అనురాగం కుంటే అంత చురుగ్గా ఉత్సాహంగా బ కోవకి చెందిందో కమలకి అర్థంకాదు. ఉంటారు.” పిల్లల సహజమైన లక్షణాలన్నీ ఆయనకి “ఉంటారు, ఉంటారు, అక్కణ్డుంచి ఊడి చౌలా విరుద్ధంగా కన్పిస్తాయి. వాళ్ళు తుళ్ళుతూ కిందపడితే మా బాగా ఉంటారు!” గెంతుతూ, అల్లరి చేస్తూ ఆడుకుంటోంటే “మరేం ముంచుకుపోదు. తగిలితే ఓ దెబ్బ ఆయన బొత్తిగా సహించలేడు. మొహమంతా తగులుతుంది. '“పడిపోతావ్‌ -- పడి పోతావొ నోరుచేసుకుని "కోతి వెధవల్హారా! వెధవ అల్లరీ అంటూ మనం అరవడం కంటే ఓ సారి పడిలేస్తే మీరూనూ ఓ మూల కూర్చుంటారా లేదా?” వాళ్ళకే తెలిసివస్తుంది.” అంటూ మంచం మీదనించి లేచి పిల్లల్ని “సింగినాదం తెలిసివస్తుంది. అఖరికి ఆడ ఇల్లంతా తరుముతారు. అందిన వాళ్ళని ఒక్కో ముండ కూడా వాడితో సమంగా గంతు చరుపు చరుస్తాడు. అక్కడితో వాళ్ళ ఉత్సాహం లేస్తూంది. ఏ కాలో చెయ్యో ఫటుక్కున విరిగితే నీళ్ళు కారిపోయి ఘొల్లుమని ఏడుస్తూంటే కమల అవుతుంది ముండ పని.” కలుగజేసుకోఠ తప్పదు. “ఆడ ముండకే కాదు, మొగ వెధవకైనా “పిల్లలు ఆడుకుంటూంటే మీ కెందుకా కాలూ చెయ్యి విరిగితే కష్టమ! గంతులేస్తూ కోపం? అంటుంది. ఆడుకున్నంత మాత్రాన కాళ్ళూ చేతులూ “కోపం ఎమిటి? చెవులు గళ్ళు పడేలా ఫటుక్కుమంటూ మీకు సంబరం కలిగేలా అరుస్తుంటే ఎంతకని భరించటం? నిక్షేపంలా విరిగిపోవు. అలా అయితే పిల్ల వెధవలంతా ఓ మూల కూర్చోరాదూ?” పెద్ద వెధవలు కాకుండానే కుంటి వెధవలై "పిల్లలు మూల కూర్చుంటే సపెద్దవాళ్ళా ఉండేవాళ్ళు.” ఆడుకునేది?” కోడలి తర్కానికి, అంతులేని కోపం వచ్చే “ఏమిటా వెధవాట? కోతుల్తా గెంతట సింది ముసలాయనకి--- “నువ్వు మాటలు మేనా?” నేర్చావే! నీతో నేనేం నెగ్గగలనూ? కట్టుకున్నవాడే “గంతులెయ్యకుండా, కిక్కురుమనకుండా నోరుమూసుకుని ఊరుకున్నాడు.” ఇంకెలా ఆడుకుంటారు? మన పిల్లలు మన నిర్భాంత పోయింది కమల. ఇంట్లో ఆడుకోకపోతే ఎక్కడికి పోతారు? పోనీ మామగారు... పెద్దమనిషి “...:..' కోడలితో మీరే నిద్రయినా పోతున్నప్పుడు అల్లరి చెయ్యొ అంత చౌకబారుగా మాట్టాడటం..... అత్తగారు ద్దన్నా బాగుంటుందిగానీ, నిత్యం, ఇరవై తనతో ఎలా దెబ్బలొడినా.::. సహించవచ్చు.'.

52 చదువుకున్న కమల

కోడలు కొడుకుని అప్రయోజకుణ్ణీ చేసే సిందనా ముండా! అన్నగారి ప్రతాపం చూసి ఇకిలిస్తున్నా

ఆయన అభిప్రాయం? వుటే? పదహారుపళ్ళూ రాలగొడతాను అంటూ కమల, గదిలోకి పోవటంతో తాత్కాలి పిల్లల్ని తిట్లతో చిత్రవధ చేస్తూ లైటు అంద

కంగా ఆ దెబ్బలాట ఆగింది. కానీ, పిల్లల్ని కుండా పై బల్లమీద పెట్టేశాడు.

పెద్దవాళ్ళు చీటికీ మాటికీ కసిరి కొడుతోన్నంత “తాతయ్యా! ఒక్కసారి చూపించవ్‌?

కొలం ఇంట్లో ఎ దెబ్బలాటా రేగకుండా ఎలా ఒక్కసారి చూపించవ్‌?'' అంటూ ఎగబాకుతోన్న

ఉంటుంది? రామాన్ని దూరంగా తోసేశాడు.

“అమ్మా! బఠాణీల వాడొచ్చాడు! కొనవే ఆ గోలంతా భరించలేక మధుమూర్తి -- అమ్మా! కొనవే!” అంటూ మారాం సాగించింది “ఒరేయ్‌ రామూ! నువ్విలారా అంటూ కేక గుమ. పెట్టాడు.

అప్పటికే శేషమ్మ వాణ్ణి పిల్చింది. అడుగులో అడుగు వేసుకుంటూ పిల్లిలాగ

రామం వెనకే ప్రమకూడా పరిగెత్తింది. వచ్చాడు రామం. అన్నగారికేం శికపడుతుందో

“ఎందుకర్రా వెధవ బఠాణీలూ మీరూనూ? అన్న భయంతో (పేమ కూడా వచ్చి బిక్కు బిక్కు కటుకూ కటుకూ మంటూ పళ్ళన్నీ నొప్పులూ మంటూ చూస్తూ నించుంది. అంటూ కసురుకున్నాడు ముసలాయన. “ఏమిట్రా ఆ గోల? ఆయన లైటు

“పిల్లల కోసమా మీ కోసమా, బఠాణీలు నువ్వెందుకు ముట్టుకున్నావు? అంటూ కొంటోంది? ఎందుకా అనవసరపు కేకలూ?” కోపంతో గద్దించాడు తండ్రి. అంటూ విసుక్కుంది శేషమ్మ, “చూద్దామని నాన్నా!

“అవునవును, ఎవరికోసం కొంటున్నావో “ఏం చూస్తావా... ఇంకెప్పుడూ ముట్బ అంత శ్రమపడి నాకూ తెలుసు. పిల్ల వెధవల కోకు. తెలిసిందా? కళ్ళెర్రబేసి చూశాడు మీద వొంకెందుకూ?” అన్నాడు ముసలాయన. మధుమూర్తి.

వాళ్ళిద్దరి జగడం వింటూ కూర్చోకుండా “అలా అడుగు వెధవని! గడ్డిపెట్ప! ఆ అత్తగారు బియ్యం పోసే లోపల ఓ బేడ ఇచ్చి ముండ ఒకతీ వాడికి సాయం” అంటూ బఠాణీల వాణ్ణి పంపించేసింది కమల. వచ్చాడు ముసలాయన.

“పిల్లలంటే మీరెందుకంత గిట్టనివ్వరు?”

ఓ సారి తాతగారి పక్కలోంచి నెమ్మదిగా అని మధుమూర్తి అడిగేస్తే ఎంత బాగుండను! బ్యాటరీ లైటు తీసి ఒళ్ళో పెట్టుకుని చాటుగానే అది చేతగాని మధుమూర్తి పిల్లల్నే మరోసారి వెలిగించాడు రామం. అఆ ఎలుగు కాస్తా అంద హెచ్చరించాడు. రికీ కన్పించేలా గోడమీద పడింది. తండ్రి మాటలకి తల తాటించి ఒప్పేసు

ప్రేమ పక పకా నవ్వుతూ చప్పట్లు కున్నాడు రామం. కొట్టింది. కానీ కొడుకు మనసు కమలకు తెలుసు.

“ఒరేయ్‌ కోతి వెధవా! ఆ లైటు తీశా ఆ బ్యాటరీ లైటు ఎలా వెలుగుతుందో వుట్రా!” గావుకేక పెట్టాడు ముసలాయన. గబ చూడాలని వాడి కోరిక. ఎన్నోసార్లు తాతగార్ని గబా వచ్చి మనవడి చేతిలో లైటుకాస్తా గుంజి అడిగాడు. ఆయన కసిరి కొట్టటంతో దొంగ లాక్కుని -- “రవుడీ వెధవా! ఈ సారి తీశావంటే తనంగానైనా తీసి చూడాలని అలా ప్రయత్నిం వీపు చిట్లకొడతాను నెత్తురు చిమ్మేలాగ. చాడు. అదీ వీలుకాలేదు. వాడి అభిలాష డొక్కలో ఒక్క పోటు పొడుస్తాను. గిలగిలా ఏమిటో అర్ధం చేసుకోకుండానే వార్నింగు ఇచ్చి తన్నుకుని కిందపడతావు. ఒసేయ్‌ వెధవ ఊరుకున్నాడు మధుమూర్తి.

కమల అంది “ఆ లైటు ఒక్కసారి విప్ప దీసి ఖర్చులు "పెరిగే కాలంగానీ, తరిగే కాలంకాదు. ఆ బ్యాటరీలూ బల్చ్బూ గొట్టం, అన్నీ చూపించేస్తే ఎప్పటికి తనీ సంసారాన్ని సరిదిద్దగలడు? వాడి కుతూహలం ఎప్పుడో తీరి పోయేది. అది అయోమయం! ఎలా వెలుగుతుందో అందులో ఎం రహస్యం ఉదయం వేళ! శేషమ్మ వంటచేస్తోంది; ఉందో తెలుసుకోవాలని వాడికి ఎన్నాళ్ళ నుంచో కమల గదిలో పక్కలు సర్దుతోంది. ఉంది. వంటగదిలో నాయనమ్మ వెంట వెంటే మధుమూర్తి జవాబేం చెప్పలేదు. నిజానికి తిరుగుతున్న డ్రేమ కెవ్వుమంటూ ఎడవటం అప్పుడే ఊహ తెలుస్తున్న పిల్లలకి ప్రవంచ వినిపించింది అందరికీ. చేతిలో దుప్పటి మంతొ ఇంద్రజాలంలా కన్పిస్తుంది. ప్రతి వదిలేసి గబగబా వెళ్ళింది కమల, “ఎమైంది? వస్తువూ అమితాశ్చర్యాన్ని కల్గిస్తుంది. అగ్గి అంటూ. పుల్లలు మండటం, అగరొత్తుల్లోంచి కమ్మటి “దగ్గిరికి వచ్చిచూడు. నీకే తెలుస్తుంది. పాగ రావడం, కాయితం ముక్క కాలి నలబడి ఉల్సిపాయల బుట్ట ఎలా గుమ్మరించిందో పోవడంలాంటి సామాన్యమైన విషయాలన్నీ చూడు!” తనతప్పేం లేదని చిందర వందరగా వాళ్ళుకి కుతూహలంగా _ కనిపెడతారు. పడ్డ ఉల్లి పాయల కేసి చూపించింది శేషమ్మ, విమానం కాకిలాగే ఎగురుతోంటే ఆశ్చర్యంతో నిజమే, గ్రేమ ఇటూ అటూ తిరుగుతూ చప్పట్లు కొడతారు. అందరి లాగా రేడియో ఉల్లిపాయల బుట్ట తిరగదోసింది. మాట్టాడుతోంటే ఆనందంతో గంతు లేస్తారు. “అయితే కొట్టటం ఎందుకూ? అంది “అదేమిటీ? అదెందుకూ?'” అంటూ లక్షా కమల. తొంభై ప్రశ్నలు వేస్తారు. “కొట్టక ముద్దెట్టుకుంటారుటే? అది ఆ అభిలాషే వాళ్ళ భవిష్యత్‌ సౌధానికి పాఠరబోసినవన్నీ ఎత్తి పెట్టుకుంటూ కూర్చుంటే మెట్లు కడుతుంది. ఆ అభిరుచే ఆ సౌధానికి ఇవతల నా పనేంగానూ?. గమ్యం ఏర్పరుస్తుంది. “మీరు పని మాని. సర్దుతూ “రామం ఇంజనీరౌతాడేమో[!” అనుకుంది కూర్చోనక్కరలేదు. దాన్నే ఎత్తమంటే లక్షణంగా కమల. ఎత్తుతుంది. (ప్రేమా! ఉల్లిపాయలన్నీ ఎరి బ్యాటరీ లైటు తెచ్చి కొడుక్కి చూపించే బుట్టలో వేసెయ్యమ్మా! నాయనమ్మకి పని ప్రయత్సమేమీ చెయ్యలేదు మధుమూర్తి. ఉంది. నువ్వే ఒంపేశావుకదా? అంది కమల. నిరిప్తంగా ఇంటి కప్పుకేసి చూస్తూ మడత శేమ ఏడవటం మానేసి పడిపోయిన కుర్చీలో వెనక్కి వాలి పడుకుని ఉన్నాడు. బుట్ట తిన్నగా పెట్టి, చిన్ని చిన్ని చేతులతో అంతవరకూ భర్త వైఖరి గమనించని ఉల్లిపాయలన్నీ ఏరి బుట్టలో వేసేసింది. కమల కొస్త కంగారుపడింది. శేషమ్మ మూతీ ముక్కూ తిప్పుకుంటూ మధుమూర్తి బొత్తిగా డబ్బు ఇబ్బందుల్లో “ఉల్లిపాయలు కాబట్టి ఏరించావు, బాగానే మతి పాడుచేసుకుంటున్నాడు. ఎటు చూసినా ఉంది. ఏ నెయ్యో ఒంచేస్తే ఏం చేస్తావూ? అప్ప్వులూ వడ్డీలూ తప్పితే కనుచూపుమేరలో అంటూ సాగదీసింది. ఆస్తి అన్నది కనిపించటం లేదు, కమల మెడలో “ఏంచేస్తానా? నాలుగు రోజులు అన్నంలో రెండు వరసల గొలుసు తప్ప. నెయ్యి వెయ్యటం మానేస్తాను. నువ్వు నెయ్యి రెండేళ్ళ కిందట గాజులు అమ్మనే పారబోసేశావు కదా, నీకు నెయ్యిలేదు --- అని అమ్మాడు. అప్పుడు కాస్త మెరుగైన పరిస్థితి చెప్తాను. చేసిన తప్పు తెలుసు కుంటుంది. మళ్ళీ యధాస్థితి అయింది. ముందు ముందు అయినా పిల్లలు చేసే ప్రతీ పనికీ శిక్టలు

రడీ చదువుకున్న కమల వేస్తామా? కొన్నిసార్లు మందలించి “చూశావట్రా మూర్తీ! విన్నావట్రా? వూరుకుంటాం. మాటకు మాట ఎలా అన్నాడో!” అంటూ నిన్న రామం జోళ్ళనిండా బురద ఉక్రోషంతో ఫిర్యాదు చేసుకున్నాడు కొడుక్కి, పట్టించుకువస్తే ఎం చేశానో చూశారుగా? తండ్రి. రెండు అంటించమని తాతగారు హెచ్చరిస్తూనే -మధుమూర్తి అంతా విన్నాడు. తన ఉన్నారు. సబ్బు ఇచ్చి వాణ్ణి బాత్‌రూమ్‌లో కొడుకుని తాతగారు తిట్లు తిట్టటం నచ్చలేదు. కూర్చోబెట్టి, జోళ్ళు తెల్లగా కడుక్కోమని చెప్పాను. తను బిడ్డల తండ్రి అయినా తనమీద తన కష్టపడి జోళ్ళు కడుక్కున్నప్పుడు అవి తిరిగి తండ్రికి ఠేమ ఉంది కదా? తనకు మాత్రం మాపుకో కూడదన్న వివేకం వస్తుంది.” తన పసి బిడ్డలమీద పేమ ఉండదూ? ఆ “ఎమోతల్లీ! నీలాగ చదువుకున్నామా, విషయం తండ్రి కెందుకు అర్ధం కాదు? తగల బడ్డామా? మాకేం తెలుస్తుంది?” “మహా మంచి మంచి అలవాట్లు 'తెలీనప్పుడు చెప్పింది అర్థం చేసుకుంటే నేర్చేస్తున్నానని అంటూందిగా వాళ్ళమ్మ? పెద్దా బాగుండి. పోయేది. నన్ను ఆక్షేపణలు చిన్నా లేకుండా వాడలా ముసలాయన్ని తిట్టి చెయ్యటం తప్పితే ఎమీ తెలీదు మీకు” వెళ్లోంటే తనకేం పట్టనట్ప్స ఊరుకుందేం?” అంటూ వెళ్ళిపోయింది కమల. అంది శేషమ్మ కలగచేసుకుంటూ. తండ్రి చెప్పుల్లో కాళ్ళు పెట్టి వాటిని _ నిజానికి కమల మనస్సు కుత కుత ఈడ్చుకుంటూ సరదాగా పచార్లు చేస్తున్నాడు ఉడుకుతోంది. ముసలాయన _ చేష్టలకి. రామం. మధుమూర్తి ఊరుకుంటే తను “ఒరేయ్‌ మూర్తీ నీ చెప్పులు కలగజేసుకోవటం ఎందుకులే అని ఊరుకుంది. తగలేస్తున్నాడురా! ఇలారా! ఒక్కటి తగలనియ్యి! తాతకీ మనవడికీ ఎంత సామరస్యం ఉందో మట్టి కరుస్తాడు వెధవ! చెప్తే వినటం లేదు” కమలకి తెలియంది కాదు. ఇంట్లో ఎవరేపని అంటూ తెగ అరుస్తున్నాడు ముసలాయన. చెప్పినా చేస్తాడుగానీ, ముసలాయన చెప్పినపని “పిల్లలతో మీకా పంతం ఏమిటి? చెప్పుల్లో చస్తే. చెయ్యడు రామం. విసనకర్ర కాళ్ళుపెట్టి నడిచినంత మాత్రాన ఏం అందించమంటే వినడు. మంచినీళ్ళు తగలబడిపోతాయి? ఏ పనీ చెయ్యకుండా తెచ్చిపెట్టముంటే వినడు. వాడికి ఊహ కట్టకట్టుకుని మూల కూర్ప్చొమంటే పిల్లలు తెలుస్తున్న కొద్దీ వాళ్ళిద్దరి మధ్యా దూరం కూర్చుంటారా? అని మధుమూర్తి అడిగేస్తే పెరుగుతోంది. ఎంత బాగుండును! కమల అంది-- “పిల్లల్ని కొట్టీ తిట్టీ ఊహు! అది చేతకాదు సరికదా “ఓరేయ్‌ బలవంతాలు చేసీ గ్రేమలు, పుట్టించగలమా? రామం. అంటూ ఒక్కగావుకేక పెట్టాడు. వాళ్ళని ఆదరించిన వాళ్ళనే వాళ్ళూ ప్రేమిస్తారు. రామం భయంతో నించుండి పోయాడు. పిల్లల్ని చేరిక చేసుకోలేక పోయినందుకు చెప్పులు తీసుకెళ్ళి తలుపువార పెట్టేశాడు. పెద్దవాళ్ళు సిగ్గుపడాలిగానీ, వాళ్ళు మాటకి “అయిందా అబ్బాయిగారి పని? మాట అప్పగించారని కాదు.” ఆ మాట ఇందాకట్నుంచి నే చెప్తే విన్నావా? కోతి ఎప్పుడూ అంటూనే ఉంటుంది కమల. వెధవా! ' అని పళ్ళికిలించాడు ముసలాయన, “అవున్లే ఎవరెలాపోతే తనకెందుకని “నువ్వే కోతి వధవ్వి, గాడిద వెధవ్వి, ముసలాయన ఊరుకోకూడదూ!” అంటూ నువ్వే, నువ్వే! ' అంటూ వీధిలోకి పరిగెత్తాడు సణుక్కోసాగింది శేషమ్మ, రామం. కమల చాలా విచారించింది. పెద్ద

చదువుకున్న కమల 5్‌ర్‌ వయసుల్లో ఉండాల్సిన గుణాలు పోయింది. తర్వాత మూర్తితో అంది -- “మీకు అత్తమామలకు ఏ కోశానాలేవు. అదే తన తల్లీ పితృభక్తి అంత అపారంగా ఉంటే ఆయన తండ్రీ అయితే? పాదాలకి రోజూ రెండు పూటలా పువ్వులుపోసి అసలు పిల్లలు ఏ తప్పు చేసినా, ఎంత పాద పూజ చేయండి! అంతేగానీ, ఆయన అల్లరి చేసినా, ఎంత చిలిపి తనం చేసినా, మెహర్పానీ కోసం అన్యాయంగా పసివాళ్ళ పెద్దవాళ్ళు పట్టించుకోనే పట్టించుకోరు. పైగా జీవితాలు నాశనం చేయకండి!” నవ్వుకుంటారు. మురిసిపోతూ వాళ్ళ చేష్టల్ని “అబ్బబ్బ! ఎప్పటికప్పుడు నీ లెక్బర్లు చెప్పుకుంటారు. బొత్తిగా ఓర్చుకో లేకపోవటం, వినలేక చస్తున్నాను” అంటూ కోపంగా చీటికీ మాటికీ కోపం తెచ్చుకోవటం, నోటికి విసుక్కున్నాడు మధుమూర్తి. ఈ మధ్య మూర్తికి వచ్చిన బండ తిట్లు తిట్టిపాయ్యటం, పెద్దవాళ్ళు కోపం, చిరాకూ అతిగా వస్తున్నాయి. “ఇంటికి చెయ్యనేలేరు. వస్తే శాంతిలేకుండా చేస్తున్నారు. ఎలాగో అలా జీవితంలో చరమ దశకి చేరిన వాళ్ళకి ఇల్లు కాస్త ప్రశాంతంగా ఉంటే చాలని పిల్తాణ్డి తాత్కాలికావేశాలు కలగవు. అనుభవాలతో కేక లెయ్యటం గొనీ...” అన్నాడు నసంజాయిష్‌ తలలు పండి ఉంటాయి. వయసులో లాగ. ఉన్నవాళ్ళ బలహీనతలకూ, కోపతాపాలకూ, “ఇల్లు ప్రశాంతంగా ఉండాలంటే కేక వయసు మళ్ళినవాళ్ళు దూరంగా ఉంటారు. లెయ్యాల్సింది పిల్లల్ని కాదు --సాధ్య మైనంత సంసార సమస్యలూ, బాదరబందీ అంతా కటువుగానే అంది కమల. చాలించుకుని ఆధ్యాత్మిక చింతన అధికం మూర్తికి కోపం ఎక్కువౌతున్నట్టే కమలలో చేసుకుని విరిసిన పుష్పాల్లా కళ్ళముందు మృదుత్వం బాగా సన్నగిల్లుతోంది -ా “చెప్పా కదలాడే. పిల్లల్ని ముద్దుచేస్తూ ఆనందం ల్సిన వాళ్ళకి చెప్పటం చేతకానప్పుడు ఆ బాధ పొందుతారు. భరించండి! ఈ ఇంట్లో ప్రశాంతత ఉండదు. ఇక అలాంటి తత్వాన్ని అ సహజత్వాన్ని తన ఇలాగే ఉంటుంది. తల్లిదండ్రుల్లో చూసింది కమల. “అవును, ఇలాగే ఉంటుంది. నీరసంగా ఏ వయసుకి తగ్గ లక్షణాలు అ కూర్చుండిపోయాడు మూర్తి. వయసులో ఉండకపోతే, అలాంటి వ్యక్తులు కమలని మాత్రం తనేం అనగలడు? ఎలా ఎదుటివారికి జుగుప్స కలిగిస్తారు. అనగలడు? మొగుడి మీద కోపం వచ్చినా, రాము బిక్కుబిక్కు మంటూ లోపలికి అత్తమీద కోపం వచ్చినా, చివరికి పనిమనిషి వచ్చాడు. మీద కోపం వచ్చినా, పిల్లల్ని చావబాదుకునే “ఒరేయ్‌ మూర్తీ! దొంగవెధవ వచ్చాడ్రా! తల్గుల్ని ఎరిగి ఉన్న మూర్తి, కమల నెలా ఇందాక తిట్టిపోయాడు కనుక్కో! అంటూ విమర్శించగలడు? తన విజ్ఞానాన్నంతా రంగ బిత్తర చూపులు చూచుకొంటూ వస్తోన్న రించి బిడ్డల్ని పెంచుకుంటోన్న తల్లిని ఎలా మనవడి. గుట్టు బయట. పెట్టేశాడు తప్పుపట్టగలడు? ముసలాయన. ఈ ఇంట్లో అనర్భాల కన్నింటికీ కారణం మధుమూర్తి. సగం _ అయిష్టంగానే తనే! కమల, సంవత్సరం తిరక్కుండానే కొడుకుని నిలదీశాడు -- “తాతయ్యని గ్రహించి బయట పెట్టిందా నిజం! తిట్టచ్చా? తప్పుకదూ? అంటూ ఒకటి ఈ సంసారాన్ని భరించక తప్పదు! అంటించాడు ఆయన సంతృప్తి కోసం. ఇరవై నాలుగ్గంటలూ కోడలు పోరుతూనే జరిగిందానికి కమల సహించలేక ఉంటుంది. దాని మాటలు కాస్తా బుర్రకెక్కి ఎ

ఘడియలో కొడుకు మారిపోతాడోనని కొడుకు దగ్గర పడుకో బెట్బకోవటం చాలానాళ్ళుగా బైఖరిని ఓ కంట కనిపెడుతూనే ఉంటుంది సాగుతూనే ఉన్నా కమల ఆ విషయాన్ని శేషమ్మ, అంతగా పట్టించుకో లేదు.

“ఈ మధ్య మూర్తి చాలా ముభావంగా కొనీ ఓ రోజు తల్లిపక్కలోనే నిద్రబోయిన ఉంటున్నాడు సుమీ! ' అంది ముసలాయనతో ప్రేమ అర్ధరాత్రి లేచి “తాతయ్య దగ్గర వెచ్చగా రూడా. ఉంటుందే! అక్కడే పడుకుంటానే” అంటూ

ఆ రోజు కొడుకు ఆఫీసు నించి రాగానే ఏడవటం మొదలెట్టింది. ఏడుపుతో గౌను తాతగారు పిల్లల్ని “ఒసే అమ్మడూ! నువ్విలా విప్పేసుకుంది. తాతయ్య దగ్గరికి పోతానని రా! రావుడూ! నువ్వుకూడా రారా! కాస్సేపు నా మొరాయించి కూర్చుంది. దగ్గర కూర్చోండి అంటూ లాలనగా పిల్పాడు. (ప్రేమ పరిస్థితి ఎమిటో కమల ఊహించ

కమల విస్తుపోయింది. గల్గింది. దాన్ని అంటకుండా విడిగా పడుకో

పిల్లలు కూడా అళశ్చర్యంగానే తాతగారి బెడితే నిద్రపోలేని స్థితికి వచ్చింది. తాతయ్య, దగ్గరికి చేరారు. దాన్ని దగ్గిరిగా పడుకోబెట్టుకోవటం వల్ల దాని

“ఇలా కూర్చోండర్రా! కథ చెబుతాను, ఊ కేదో సుఖం దొరుకుతోంది రోజూ. దానివల్ల కొట్టండి! ఒరే, దాన్ని తోసెయ్యకు” అంటూ ముసలాయనకు కూడా ఏదైనా సుఖానుభూతి ఇద్దర్నీ సర్ది కూర్చోబెట్టాడు -- “అనగనగా ఒక కల్గుతుందేమో! లేకపోతే దాన్ని అంత ఆప్యా రాజుగారున్నారు... కథ కూడా మొదలు యంగా పిల్చి పక్కలో జేర్చుకోవటం ఏమిటి? పెట్టాడు, కమల చాలా సిగ్గుపడి పోయింది తన

పిల్లలు చక్కగా బుద్ధిగా కూర్చున్నారు బుద్ధితక్కువకి. పిల్లల పడక విషయం తను “ఎడు చేపల కథ” విని చప్పట్లు కొట్టారు. చాలా నిర్లక్ష్యం చేసింది.

ఆనందంతో కమల కళ్ళు చెమర్చినంత పిల్లల్ని పెద్దవాళ్ళ దగ్గిర పడుకో బెట్ట పనైంది. కూడదు. పిల్లల్నీ పిల్లల్నీ కలిపి కూడా పడుకో

ఆ రౌత్రి, (ప్రేమని తాతగారు దగ్గరకుపిల్చి పెట్ట కూడదు. వాళ్ళ శరీరాల్లో నిద్రాణమై అపరి మరీ పక్కలోపడుకో బెట్టకున్నాడు. పక్వంగా ఉన్న వాంఛలు వికారంగా రేకెత్తు

క్రమంగా ఆయన ప్రవర్తనలో విశేషాన్ని తాయి. వాటికి పసితనంలోనే లొంగిపోయిన కనిపెట్టిన కమల చాలా ఆఅశ్చర్యపడింది. పిల్లలు బతుకంతా బుగ్గి చేసుకుంటారు. కొడుకు ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు పిల్లల మీద “అలాగేలే, రేపు తాతయ్యదగ్గిరే పడు చూపించే శ్రద్ధ, కొడుకు లేనప్పుడు కనపడదు. కుందువులే” అంటూ బుజ్జగించి ఎలాగో నిద్ర కోపాలూ చికాకులూ యధాప్రకారంగానే పుచ్చింది ప్రేమని ఆ రాత్రి. ఉంటాయి. పిల్లలు తాతయ్యని నమ్మాలో భోజనాలు చేసి తీరిగ్గా కూర్చున్న వేళ మానాలో తెలీని స్థితిలో సతమతమౌతున్నారు. మిట్టమధ్యాన్నం దిగబడ్డారు. అతిధులు

“ఛ! ఎం మనుషులో! కన్నబిడ్డ మెప్పు ముగ్గురు! తిధీ-- నియమాలు లేక వచ్చు వారే కోసం తల్లిదండ్రులూ, తల్లిదండ్రుల మెచ్చు అతిధులు మరి! చిత్రం ఏమిటంటే వాళ్ళని కోలు కోసం కన్నకొడుకూ మనసుల్లో లేని చూచి శేషమ్మ కూడా గమ్మున గుర్తు తెచ్చుకో అభిమానాలు నటించటం... అనుకుంది లేక కాస్త సందిగ్ధంలో పడింది. కమల. “నేను వదినా మంగమ్మని. ఈవిడ మా

(పేమ పగలు దగ్గరికి చేరి నించున్నావిసు వియ్యపు రాలేగా! ఇదేమో మా పెద్దమ్మాయి. క్కునే తాతగారు, దాన్ని రాత్రిళ్ళు పిల్చి మరీ మొన్ననే అత్తారింటి నుంచి వచ్చింది. నెల

చదువుకున్న కమల రి/ తప్పిందని పెద్దాసుపత్రిలో ఓ సారి పరీక్ష చేయిస్తే నిజానికి కమల పెత్తనమే అయితే వంటా బాగుంటుందన్నారని... బొత్తిగా తిండి ఇమడటం గింటా చెయ్యదు. హోటల్‌ నుంచి కారియర్లు లేదు. అదీగాక... ఈ నెల్లో సముద్ర స్నానాలు తెప్పించి బిల్లు మంగమ్మగారి చేతికిస్తుంది. చేస్తే. ముక్తి వస్తుందంటారు... మా “హోటల్‌ కుర్రాడు నించున్నాడు పిన్నిగారూ! వియ్యపురాలు కొంచెం స్టీలు సామానదీ కొనా వాణ్ణి తొందరగా పంపించెయ్యండి అంటుంది. లను కుంటోంది. అన్ని పనులూ కలిసి కానీ... శేషమ్మ...? వస్తాయనీ, మిమ్మల్నందర్నీ ఓ సారి చూసినట్టూ భోజనాలు అయ్యాయి. ఉంటుందనీ...” ఒక కునుకు తీయటం అయింది. “అయ్యో! ఎంత మాట! పదేళ్ళపైగానే “మూగ మనసులు బాగుందట” అంది అయింది నిన్నుచూసి. ఆ మాత్రం అభిమానం మంగమ్మ, ఉండబట్టి గుమ్మంలోకి వచ్చావు. లేకపోతే నీకేం “బాగానే ఉంది. నేను రెండు సార్షు ఖర్మ మా ఇల్లు తొక్కటానికి? రా మంగ చ్రూశాను. 'తేనె మనసులు" ఇంకా బావుంద మ్మొదినా! కూర్చోండి. ఒసే కమలా! పొయ్యి మైయ్‌. అంతా లవ్వూ (పేమానూ. చూసి అంటించు” అంటూ ఉత్సాహంతో కేక పెట్టింది శ్ర్రర్రాలి” అంది శేషమ్మ శేషమ్మ అందరూ గబగబా స్నానాలు చేసి పెట్టెల్లో కమల పుస్తకం మూసి లేచింది. కొత్తచీరలు కట్టుకుని బయట్టేరే హడావుడిలో “మీ కోడలు చదువుకున్న పిల్లటా?” ఆ పృడ్దారు. న్‌ అడగటంలో 'ఆ పిల్ల నీమాట వింటుందా? “అమ్మా! నేనూ. వెళతానే!”” అన్నాడు అన్న అర్ధం ధ్వనించింది. రామం. “చవదవుకుందిగానీ పిసరంత గర్వం లేదు “ఒద్దమ్మా! మనం ఇంకోసారి. వెళ్టాం. సుమి! ఎంతే చెప్ప అంత! అత్తయ్యా అత్తయ్యా నాన్నా నువ్వూ నేనూ చెల్లీ తమ్ముడూ అందరం అంటూ నేను చెప్పందే ఒక్క పని కూడా స్వత౦ స్స స్తర్రద్రాగా వెళ్దాం. ఎవరు వస్తే వాళ్ళతో త్రించి చెయ్యదు. పెళ్ళయి. ఇన్నేళ్ళయిందా, వెళతాననటం బాగుంటుందా?” అంది కమల. మొగుడికి కూడా తన చేతి మీదుగా అన్నం " ట్రై అయిషంగానే ఊరుకునాడు. కానీ పెట్టుకోదు. 'అత్తయ్యా! మీరు వెళ్ళి మీ అబ్బా కంప టకు -పటండి ఆ _* నాయనమ్మ కూడా కొత్త సిల్కు చీర కట్టుకుని యికి అన్నం పెట్టండి అంటుంది. వాడు తల దువ్శకుని చుట్తాలతో ప్రయాణమై తే మాత్రం చదువుకున్న పెళ్ళాం దొరికిందని య ఏ టు ఈ మ్‌ మిడిసివడి పోతాడనుకున్నావా? అబ్బే! నేను గౌడు ఉీర్చుక్‌లకపోయాడు. వ. ఎంత చెపితే అంత...” ఆ మధ్య మా కాంతం వచ్చినప్పొడు “అదృష్ట వంతురాలివమ్మా! ఏనాడో పెట్టి దానిక బాగుండలేదని ఈ చీర నాకిచ్చిపోయింది పుట్టావు అంటూ నిట్టూర్చింది మంగమ్మ, నా! అయ్యో, న కెందుకే సిల్కుచిర అత్తగారి మాటతో వెంటనే లేచి కిక్కురు అన్నాను. విన్నది కాదు. అంటూ జారిపోతున్న మనకుండా వంట చేస్తూన్న కమలని చూస్తే కొంగు బొడ్లో దోపుకుంది శేషమ్మ: వాళ్ళందరికీ కాస్త అసూయ కలిగింది కూడా. “అమ్మా నాయనమ్మతో వెళ్తానే! అని “నా కోడలైతే... ఏం చెప్పమంటావ్‌? రామం మళ్ళీ అడిగాడు. కడుపు చించుకుంటే కాళ్ళమీద పడుతుంది... ఒక __ "పోనీ, రానివ్వమ్మాయ్‌! పిల్లలు మనం మంచిలేదు... మన్నన లేదు...” చెప్పినట్టు వింటారా? వాళ్ళ కెంత తోస్తే అంతే” ఇష్టాగోష్టి హెచ్చు స్థాయిలో సాగిపోతోంది. అంది మంగమ్మ అద్దంలో షోకు పావుగంటలా గడిచి పోయిందాగంట. చూసుకుంటూ.

58 చదువుకున్న కమల అవిడి మాటలకి కమలేం జవాబు కమల రామానికి పాఠం చెప్పలేదు. చెప్పలేదు. “అలా క్కాదులే మంగమ్మొదినా! మోచేతులు తలగడలో ఆన్ని మౌనంగా మా కోడలు పిల్లల్ని అదేదో పుస్తకాల్లోలాగా కూర్చంది చాలాసేపు. పెంచుతొంది అంది శేషమ్మ, రామం తెరిచి పెట్టుకున్న పుస్తకంలో ఒక్క శేషమ్మ మాటలకి తెల్ల బోయారు. అక్షరం కూడా చదవలేదు. “ఛీ అమ్మ మంచిది చుట్టాలు. అత్తగారి వ్యంగ్యం చాలా చిరాకు కాదు” అనుకున్నాడు చాలాసార్లు. పెట్టింది కమల్ని. ముసలాయన రాకతో వాతావరణం కాస్త “రామం! రా! ఇవ్వాళ పాఠం చెప్పనే కదిలింది. లేదు. తను లేచి వెళ్తు కొడుకుని పిల్చింది. “తాతయ్యా! అమ్మ నన్ను కొట్టింది!” రామం కదల్లేదు. వాడికా క్షణంలో హిత నెమ్మదిగా లేచి వెళ్ళి బిక్క మొహంతో చెప్పు బోధలూ గుణపాఠాలూ. నీతి శళకాలూ కున్నాడు రామం. వగ్రైరాలేవీ బొత్తిగా గుర్తురాలేదు. “గట్టిగా కొట్టిందా, నెమ్మదిగా కొట్టిందా?” “నేను పాఠం చదవను, నాయనమ్మతో మనవణ్ణి వెటకారం చేస్తూ అడిగాడు సినిమా కెళ్తాను. అన్నాడు మొరాయించి. ముసలాయన. కమల దగ్గరికి వస్తూ గట్టిగా అడిగింది. “గట్టిగానే కొట్టింది తాతయ్యా!” “సినిమాకి వెళ్తావా?” అయితే సరే! నాన్నని రానీ, అమ్మని “ఎం? వ్వో నీకేం?” కొట్టిద్దాం.” రామం చెంప చెళ్ళుమంది. తూలిపడ్డాడు. రామం ఆశ్చర్యంతో కళ్ళు పెద్దవి "వెళ్ళు! గదిలో కూర్చుని పాఠం చదువు!” _ చేశాడు-- “నాన్న అమ్మని కొడతాడా?” అని ఆజ్ఞాపించింది కమల. రామం అయిష్టంగా “ఎందుక్కొట్టడూ? చితగ్గాడతాడు. వాడికి కాళ్ళీడ్చుకుంటూ గదిలోకి పోయాడు. సరిగ్గా కోపం రావాలి గానీ, అసలే వెర్రికోపం “అదేమిటే? పిల్లల్ని కొట్టకూడ వాడికి... దంటావుగా” కమల ఓ నిట్టూర్పు విడిచి వంట “పిడుక్కీ బియ్యానికీ ఒకటే మంత్రం ప్రయత్నంలో పడింది. కాదు. వాడు నన్ను ధిక్కరించి అవమానం జేసి రాత్రి పదకొండు గంటలవేళ తిళ్ళు తిని, నప్పుడు ఏం చెయ్యాలో, ఏం చెయ్యకూడదో మంగమ్మ డబ్బులు లెక్క చూడ్డం మొద నాకు తెలుసు” అనేసి తను కూడా గదిలోకి లెట్టింది. సినిమాలో బఠాణీలు కొనుక్కున్నా వెళ్ళిపోయింది కమల. రట! ఒక్కో సోడా తాగారట! ఒక్కో కిళ్ళీ వేసు కోడలు అత్తగార్ని ఎందుకలా ఈసడిం కున్నారట! చిందో చుట్టాల కర్థ్ణంకాలేదు. వాళ్ళ సానుభూతి టిక్కట్టు తీసేప్పుడు శేషమ్మ ఇచ్చిన అర్థ చూపులకి తట్టుకోలేకపోయింది శేషమ్మ. రాని రూపాయిగాక, మరో ముప్పై పైసలు ఇవ్వ నవ్వు తెచ్చుకుని “అబ్బే, మా కోడలికి కొంచెం దేలింది --*"ఒసే కమలా! నీ దగ్గర చిల్లరేమైనా కోపం ఎక్కువ. కుర్ర వెధవ చెప్పిన మాట ఉంటే ఇవ్వవే. మూర్తి నిద్రపోతున్నాడల్తే విన్నాడు కాదనీ...” అంటూ మసిపూసి మారేడు ఉంది” అంది శేషమ్మ, కాయ చేసినట్టు వాళ్ళందర్నీ మరిపించేసింది. కమల చిల్లర తెచ్చి ఇచ్చింది. సాయంత్రం వంటల గురించి కోడలికి రెండో రోజు సముద్రస్నానానికి చుట్టాలతో పురమాయించి అందర్నీ తీసుకుని బయటికి కలిసి వెళ్తూ మూర్తిని ఓ రూపాయి అడిగింది పోయంది శేషమ్మ, శేషమ్మ మూడో రోజు ఆస్పత్రికి, వాళ్ళకి

చదువుకున్న కరమల 59 సాయంగా వెళ్ళింది. ప్రభావతి దగ్గర రహ స్యంగా కమలకి అసహ్యం ముంచుకొచ్చింది. ఓ అర్ధరూపాయి అప్పుజేసి. ముసలాయన, చూసిన వాళ్ళందరికీ “శేషమ్ముదినా! నువ్వు మా ఇంటికి పేర్లెట్టడం చాలాసార్లు వింది. అదీగాక... పిల్లల ఎప్పుడూ రానే రావూ. బస్తీ వొదిలి ఎందు ఎదట వాళ్ల మేష్టర్లని వెటకారాలు చెయ్యటం కొస్తావులే” అంటూ రిక్షా లెక్కారు చుట్టాలు. మంచిపని కాదు. వాళ్ళకొ మేష్టర్లమీద ఇంకేం కమల జబ్బుపడి లేచిన మనిషిలా అయి. గౌరవం ఉంటుంది? పోయింది. “అయినా వాణ్ణీ ఎ వేళకి బడికి పంపిం కమలని ఓదార్చటానిక్కుూడా మొహం చాలో నాకు తెలుసు. అదంతా నేను చూసు చెల్లలేదు మూర్తికి. కోగలను. మీకు అనవసరం అనేసింది కమల చుట్టాల బెడదతో పిల్లలకి చదువు కోపంగానే. చెప్పటం పడనే లేదు మూడు రోజులనుంచి. శేషమ్మ చప్పున చేతులు రూడిస్తూ నాలుగోనాడు పొద్దుటే, పిల్లల్ని కూర్చోబెట్టి, “అయిందా మీ పెద్దరికం? ఎందుకొచ్చిన ప్రేమకి కొత్త అక్షరాలు రాసి ఇచ్చి, రామానికి కొత్త తంపటం అంటా మీకు? గుడ్డు పెట్టుకుని పాఠం చెప్పి లేచింది కమల. చూస్తూ కూర్చోలేరూ?. అంటూ భర్తగార్ని “పొత పాఠాలన్నీ ఓ సారి చదిఎెయ్‌' అంది. చివాట్లు పెట్టింది. రామం ఉత్సాహంగా గొంతు చించు కమల మళ్ళీ అంది -- “మొన్ననో రోజూ కుంటూ పాఠాలు చదవటంలో మునిగి ఇలాగే చేశారు. వాడు రాసుకుంటూంటే ఎదో పోయాడు. పొట్లం తెచ్చి పలకమీద పెట్టారు, ఇక వాడి రాత “చాలుగానీ లేచిపోదూ! ఇంకా ఒళ్ళు ఛస్తే సాగలేదు. ఇవన్నీ చూస్తూ ఎలా కడుక్కోడం ఎప్పుడూ? తిండి తినడం ఎప్పుడూ? ఊరుకోను?” లేలే” అంటూ వెనక పాట మొదలు పెట్టాడు దానికికూడా శేషమ్మ మొగుణ్జే చివాట్లు తాతగారు. పెట్టింది -- “ఆయన పిచ్చిగానీ అదికాస్తా రామానికి ఉత్సాహంపోయి బద్ధకం వేసింది నోట్లో పడేసుకుంటే పోదూ? ఏదో మనసు -- “అమ్మా! లేచిపోనా?'' అంటూ అరిచాడు. ఆగక... పిల్లల మీద ప్రేమచేత కదా ఏం “వెధవ్వేషం వెయ్యక నే చెప్పేవరకూ చ్రేసినా...” కూర్చుని పాఠాలు చదువు! అని కమల ఆజ్ఞా “వివేకం లేని శ్రేమ ఎవ్వరికీ అక్కర్లేదు.” పించింది. “కమలా!” అంతా వింటోన్న మూర్తి “ఇంకొ ఎంతసేపు చదువుతాడే? గుంట విస్సుగ్గా అన్నాడు “ఏమిటా దురుసుతనం? వెధవని పట్టుకు చంపేస్తున్నావు. ఒక్క రోజు లోనే సామరస్యంగా మాట్లాడు కోరాదూ?” అన్నాడు. పండితుడై పోతాడా ఏవిటి? కమల మండిపడింది-- “ఇక కొత్తగా మామగారి చమత్కారానికి కమల కోపం నేర్చుకుంటాను “సామరస్యం. “పిల్లాడి చదువు అణుచుకోవాలని ప్రయత్నించింది --- “నేను విషయం వాళ్ళమ్మ చూచుకో గలదు గదా, చదవమంటున్నాను. మీరు లేచి పొమ్మంటు మీకెందుకు మధ్య?" అని ఆయన్ని అడగటం న్నారు. ఇక వాడి ధ్యాస చదువుమీద పోయి, నాది దురుసు తనం అంటున్నారా? ఉంటుందా? అంది. అంది నిర్మాగమాటంగా. వేళై పోవటం లేదూ? ఇంకా ఎప్పుడు మూర్తి నోరు విప్పలేదు. బడికి వెళతాడు? ఆ బొండాం పంతులమ్మ సినిమాకి వెళ్ళనివ్వని రోజునించి రామం ఆలస్యంగా వ్లో బాగానే వడ్డిస్తుంది వాణ్ణీ.. తల్లి బోధనలకు విరుద్ధ ంగానే ఉన్నాడు.

60 చదువుకున్న కమల

సాయంత్రం అన్నం వేళ, బాదంకాయ స్టీలు చేస్తున్న కమల -- తన ప్రయత్నాలన్నీ వ్యర్థమై పళ్ళింకోసం దెబ్బలాట పెట్టుకున్నారు పిల్లలు. గాలిలో కలిసిపోయి, తన కళ్ళముందే పతనమై ఆ పళ్ళిం రామం చిన్నప్పుడు కొంది కమల. పోతున్న బిడ్డని చూసి విలవిల్హాడిపోయింది. తరచూ వాడే తింటాడు అందులో. తమాయించుకుని కొడుకుకేసి సూటిగా

“అమ్మా! ఆ పళ్ళెంలో నేను తింటానే!” చూసింది -- “నేను చెప్తున్నాను రామం! పళ్ళెం అంది (ప్రేమ. ఎందుకో ఆ రోజు దానికా చెల్లికిచ్చెయ్యి! నీకంటే చిన్నది అడిగినప్పుడు బుద్ధిపుట్టింది. దాని కోరిక తీర్పాల్సిందే.”

“ఒద్దమ్మా! ఎవరి పళ్ళెంలో వాళ్ళే తినాలి” హఠాత్తుగా తల్లి మొహంలో గాంభీర్యం అందా మనుకుంది కమల. కానీ, బొత్తిగా అన్నా చూసి బెదిరిన రామం చేతిలో స్టీలుపళ్ళెం చెల్లెళ్ళకి... ఇంత పసి వయసులో... ఇంత విసురుగా గిరవాటు పెట్టాడు. అది స్తంభానికి అతకని పరిస్థితుల్లో, అలాంటి విభేదాలు తగిలి భళ్ళున శబ్దం చేసుకుంటూ కిందపడి కల్పించటం మంచిది కొదని తోచింది. “రామం! గిరగిరా తిరిగింది.

ఆ పళ్ళెం ఇవ్వాల్టికి చెల్లికిద్దూ! నీ చెల్లే కదా?” పళ్ళెం ఆగీ ఆగకుండానే ప్రేమ పరు అంటూ వాణ్ణీ సముదాయించ బోయింది -- గెత్తుకు ఏళ్ళి పళ్ళెం తెచ్చుకుంది. శేషమ్మ “చిన్నపిల్ల, ఒక్కసారే కదా అడుగుతోంది నీ వడ్డనకి ఉపక్రమించింది.

పళ్ళెం” అంది.. కమల కళ్ళల్లో గిర్రున నీళ్ళు తిరిగాయి.

“పేలు పళ్ళింలో మొగపిల్లలే తినాలని గదిలోకిపోయి కూర్చుంది. నాయనమ్మ చెప్పలేదేమిటి? దానికి పింగాణీ (పేమ ప్రవర్తనలో ఆడబిడ్డ కొంతం తత్వం పళ్ళెం వుందిగా?” కొట్టవచ్చినట్స కన్పించింది.

నిర్భాంతపడి నోటమాటరాని పరిస్థితి _ ఈ అత్తమామల చేతుల్లో పెరిగిన కాంతం అయింది కమలకి, ఎ౦దుకంత సంకుచితమైన మనస్సుతోనూ,

“ఆడముండవి, నీకా పరుగు లెందుకే? ఎదటివాళ్ళని దేవిరించేదిగానూ తయారైందో ఏమిటా పక పకలూ? ఆడముండవి కావూ? అప్పుడు బాగా అర్ధమైంది. వాడితో సమానంగా నీకు పంతమా? ఆడదానికి పిల్లలు, తామంతా ఒక్కటే అనుకుంటారు చెల్లేనా?. అంటూ ఎప్పటికప్పుడు మనవరాల్ని స్వతహాగా. వాళ్ళల్లో ఆడా మగా భేదాల్సి ఎంచి, శేషమ్మ చివాట్లు పెడుతోంటే వింటోనే వున్న హెచ్చుతగ్గులు చూపిస్తే, దాని ప్రభావం చాలా కమల--- “ఎదో పెద్దవాళ్ళు చాదస్తంగా అలాగే అమానుషంగా ఉంటుంది. వాగుతారు. వాళ్ళని మార్చటం నా వశం కాదు” మగపిల్లలు, అహంకారం చూపిస్తూ, ఆడ అనుకుని తనని తను సమర్థించుకుని వూరు పిల్లల్ని చులకనగా చూడ్డం నేర్చుకుంటారు. కుంది చాలాసార్లు. అలాగే ఆడపిల్లలు, మొగపిల్లల అధికారా

తను నిర్లక్ష్యం చేసినదాని ప్రభావం ఇంత లకు తలలు దించి -- తమని తాము చిన్న తీవంగా పనిచేసి రామం పసిహృదయంలో బుచ్చుకుంటూ ఎదటివాళ్ళకి ఒదిగి ఒదిగి బతికే విషబీజం నాటింది. ఆడపిల్లలు స్టీలు పళ్ళేల్లో బలహీనమైన వ్యక్తిత్వాల్ని అలవర్చుకుంటారు. తినకూడదన్న మాట రామం నోటినుంచి తల్లిదండ్రులు, గొప్పవాడిగా చూసే అన్న వచ్చింది! ఇంకా ఈ విషయాల్లో తను నిర్లక్ష్యం మీద గానీ, తమ్ముడిమీద గానీ, ఆడపిల్లకి చేయవచ్చునా? నిజమైన అనురాగం ఉండదు.

పిల్లల్ని విశాలమైన ఊహలతో, సమానత్వ అందుకే కాంతం మధుమూర్తిని (్రేమిం భావాలతో, పెంచి పెద్ద చేయాలని తపస్సు చదు. అతని కష్టం గమనించదు. అతని ఇబ్బం

చదువుకున్న కమల 61 దులు లక్ష్యపెట్టదు. అతను సుఖపడటం ఇష్టం కమల కూతుర్ని గదిలోంచి తీసుకుపోయింది. లేక జలగలా పీక్కుతింటూ ఉంటుంది. రామం మజ్జిగన్నంలోకి అరిటి పండు ఒల్చి

మధుమూర్తి కూడా తను ఎన్ని సమస్యల్లో పెట్టుకున్నాడు. కొట్ట్బకుంటున్నా 'ఆడపిల్ల అడిగింది అన్న “రామం! ఎక్కడిది నీ కా పండు? అంది సానుభూతితోనూ, “దాన్ని ఉద్ధరించాల్సిన కమల. బాధ్యత మొగాణ్ణీ కాబట్టి నాకే ఉంది అన్న “తాతయ్య ఇచ్చాడు. అహంతోనూ, పదో పరకో ఇచ్చి తక్కువ వాళ్ళకి “చెల్లికి కూడా కొంచెం పెట్టాలని తెలీదూ? సాయం చేసినప్పుడు దొరికే తృప్తి పొందుతాడు. దానికి కొంచెం పెట్ట! మజ్జిగన్నంలో నంజు రామం అలా పళ్ళెం గిరవాటు పెట్టి కుంటుంది.” నప్పుడు, (పేమ దాన్ని కన్నెత్తి కూడా చూడ “త్రాతయ్య నాకే ఇచ్చాడు రామం కూడదు. “అన్నయ్య ఇష్టంతో ఇవ్వలేదు. అలా మాటల్లో స్టీలుపళ్ళిం కోపం దాగివుంది -- విసిరికొడితే నేనెందుకు తీసుకుంటాను?” అన్న “కావాలంటే తాతయ్య నే అడుగు. ఆలోచన దానికి లేకపోయింది. కమల ఇంక ఆ విషయాన్నంత తేలిగ్గా ఆత్మాభిమానం, పసితనం నుంచే అల పోనివ్వదల్బుకోలేదు. మామగారితో అంది -- వడుతుంది. కానీ... (్రేమ... కాంతంలా “ఇద్దరూ కలిసి తిళ్ళు తింటోన్నప్పుడు ఒక్కడికే తయారౌతుందా? ఎలా ఇచ్చారు? ఇదేమైపోతుందనుకున్నారు?. ఏమిటో మనసంతా వేదనతో నిండి “ఏం, దానికేం దొబ్బుడాయి! ఏ పచ్చడి పోయింది కమలకి. ముక్కో నంజుకు తినలేదా? వాడు బళ్లోకి పోయి మరే చిన్న సంఘటనకీ ఈ మనస్సిక చదువుకు వస్తున్నాడు. ఇది ఇంట్లో తిని తట్టుకోలేదేమో! ఈ గుండెల్లో బాధంతా ఎవరి తిరగటమేగా? ఆడముండ వాడితో వంతు కైనా చెప్పేస్తే...? అర్థం చేసుకునే వాళ్ళకి... వేసుకుంటుందేమిటే? బాగా అర్ధం చేసుకునే వాళ్ళకి...! కమలకి తల గిర్రున తిరిగింది. ఛీ? వీళ్ళు ఎవరున్నారు? మనుషులా! బిడ్డల్ని కనిపెంచిన తల్లి ఎవరున్నారు?.... ఇంకెవరు?... పద్మ! దండ్రులా? పసిబిడ్డల హృదయాలకు విషం అవును... పద్మ! పద్మకి... ఉత్తరం రాస్తే...? నూరిపోసే రాక్షసులు గానీ గ్రేమానురాగాల్ని పంచి పెట్టే అఆత్మీయులా? “అమ్మా!” కమల శరీరం ఆవేశంతో కంపించిపో కమల గబగబా కళ్ళు ఒత్తుకుంది. సాగింది. కళ్ళు ఎర్రబారాయి “మీరిద్దరూ దాన్ని “నాకు అరిటి పండు పెట్టమనవే!” మజ్జిగ పట్టుకుని అస్తమానమూ “ఆడముండవి, చుక్కలు చేతి వెంట కారుతోంటే ఏడుస్తూ ఆడముండవి' అని తిట్టిపోస్తూంటే ఇంత కాలం నించుంది ధ్రేమ. ఊరుకున్నాను. నోరెరగని పసివాళ్ళకి తిండి “ఏమిటమ్మా! అరిటి పండేమిటి? చూడు దగ్గిర కూడా ఇంత వ్యత్యాసం చూపించే ఎంగిలి ఎలా పడుతోందో ఇంట్లో? మీలాంటి పెద్దవాళ్ళని నేనెక్కడా చూడలేదు. అదేం వినిపించుకోలేదు గ్రేమ -- ఏమీ ఎరగని పసిపిల్లలకి ఆడా మగా అని “తాతయ్య అన్నయ్యకి అరిటి పండిచ్చాడు! ఆలోచనలు పుట్టించటం మీకు ధర్మమేనా?” నాకూ ఇమ్మని చెప్పు” అంటూ బిక్కమొహం అంది గబగబా. వేసింది అది. కోడలి మాటలు పూర్తికాకుండానే శేషమ్మ “ముందు నువ్వు బయటికి పద” అంటూ బుగ్గలు నొక్కుకుంటూ -- “ఇదేం విడ్డూరమే!

62 చదువుకున్న కమల ఆడా మగొ అని ఆలోచన మనం పుట్టించటం నిద్రపోతూన్న చంటివాణ్జి భుజంమీద వేసుకుని ఏమిటి? దేవుడే చేశాడు. వాళ్ళకి మాత్రం లేచి గదిలోకి వెళ్ళాడు. తెలీదూ?” అంది. తలగడలో మొహం పెట్టుకుని వెక్కి వెక్కి “అవును, దేవుడే చేశాడు! ఎందుకు? ఎడుస్తోంది కమల. సృష్టికోసం! సృష్టికి అవసరం కాబట్టే చేశాడు. స్థాణువులా నుంచున్నాడు మూర్తి. మొగాళ్ళు అక్కర్లకుండానే సృష్టి పెరిగే మార్గం కమలని ఓదార్చే శక్తి అతనికి ఎక్కడిది? ఉంటే, ఒక్క ఆడవాళ్ళనే సృష్టించి ఊరుకునే నే కే నే వాడు! దేవుడి సృష్టిలో పూచిక పుల్లకూడా ల అప్రయోజకంగా మొలకెత్తదు. ఏది అవసరమో (ల యమైన వద్మా! అదే చేస్తాడు. స్త్రీ పురుషుల్ని దేవుడు సృష్టిస్తే ఇంతకాలానికి ఇలా అనుకోకుండా నా హెచ్చుతగ్గులు మనం సృష్టించుకున్నాం. మొగ ఉత్తరం చూసి ఆశ్చర్యపడతావేమో! నీకు వాడంటే గొప్పలూ హోదాలూ దేవుడు సృష్టించి ఉత్తరం రాయాలని....................౮ నవి కావు. మగాణ్ణి పెత్తనం వెలగబెట్టమని దేవు ఓ పావుగంట సేపు ఉత్తరం రాస్తూ డెవరికీ ఉపదేశించలేదు. మొగవాడికి కాకాలు కూర్చుంది కమల. తన ఆవేదనంతా చెప్పు పట్టి వంతపాడమని దేవుడు ఆడదానికి కుంది ఎందుకు? సానుభూతి కోనమా? ఏం బోధించలేదు. బుగ్గలు నొక్కుకుంటూ అంత లాభం? కమల సమస్యలు పరిష్కార విస్తుపొమ్మని కూడా మీకు దేవుడు చెప్పలేదు. మౌతాయా? కావు. కావని తెలుసు. పద్మ మాటిమాటికీ దేవుల్ణెందుకు అడ్డం వేసు చూపించే సానుభూతి తనకి అక్కరెదు. కానీ తను కుంటారూ?” ఎంత కరెక్టో పద్మ చెప్పంది. తన డోలాం దోళన కమల ఆవేశం మూర్తికి కూడా చాలా ఆగిపోతుంది. తన వివేకం, విజ్ఞానం ఎందుకు ఆశ్చర్యం కల్గించింది. అందులో తనని ఉద్దే కొరగాకుండా పోతున్నాయో తెలిస్‌ వస్తుంది. శించి ఎంత మాట్టాడిందో కూడా బాగా అవును. పద్మకి మనస్సు విప్పి అంతా అర్థమైంది. రాయాలి. ఇంకా రాయాలి. “అమ్మా! అన్నయ్య... కొట్టాడే” అంటూ ముసలాయనకో ధర్మ సందేహం! “మొగ ప్రేమరావడంతో కాయితాలు మూసి లేచిపో మహారాజుని మొగ మహారాజనక, ఆడ యింది. ఆ రోజు ఉత్తరం రాయటం పడనే ముండని ఆడముండనక, ఏవంటారూ?” అని! లేదు.

పిల్లలు హడలిపోయి పెద్దవాళ్ళ దెబ్బలాట శ్‌ శ్‌ శ వింటూ తిళ్ళు మానేసి కూర్చున్నారు.

కమల, కొడుకు పళ్ళెంలో అరిటిపండు ఆరోజు రాత్రివేళ -- తీసి పెరటిలోకి విసిరేసింది -- “ఈ పాపిష్టి భారంగా తిండి తిని బయట వాకిట్లో తిండి నువ్వు తినొద్దు! హాయిగా అన్నాలు తిని పడుకున్నాడు ముసలాయన. లేవండి!” అంటూ విసురుగా గదిలోకి వెళ్ళి "తాతయ్యా! కథ చెప్పవా? అంటూ పోయింది. దగ్గరికి చేరాడు రామం.

'ఇద్దరూ పసి పిల్లలేగదా! తిండిదగ్గర అంత వాడి వెనకే ప్రేమకూడా వెళ్ళింది. రామం పక్షపాతం బాగుంటుందా? మనం కన్న పిల్లల్ని తాతగారి పక్కలో పడుకున్నాడు. (పమ మనమే సమాన దృష్టితో చూసుకోలేమా!' అని కాళ్ళవేపున కూర్చుంది. తండ్రిని అడగలేకపోయాడు మధుమూర్తి, ఒళ్ళో తాతగారు కథకూడా (ప్రారంభించాడు. “ఆ

చదువుకున్న కమల 63 రాజుగారేమో ఓ మొగ పిల్లాడు కావాలని దేవుడి “నువ్వూ వస్తావా తాతయ్యా?” కోసం తవస్సు చేశాడు. “ఆసిముండా! ఎంత శిఖండివే! అందరినీ “మొగ పిల్హాడెందుకు తాతయ్యా?” కదిలించిగానీ నువ్వు కదలవు. ఎలా అడిగిందో “అదేం ప్రశ్నరా పిచ్చి వెధవా? పుత్రుడు విన్నావుటే?” అంటూ రాని నవ్వు తెచ్చి పెట్ట లేందే గతుల్సేవు! ఎంత మంది ఆడ పిల్లలున్నా కుంటూ పెళ్ళాన్ని పలకరించాడు. మొగ బిడ్డ లేనప్పుడు వాళ్ళు గొడ్డువాళ్ళతోటే కమలకంతా అయోమయమైపోయింది. సమానం. అందుకని రాజుగారు.... దేవుణ్ణి... ఇంత దారుణమైన హాస్యం ఏ పెద్ద మనిషైనా అలా ప్రార్ధించారు. చంటి పిల్లతో ఆడగలడా? అసలీ విషయాన్ని “దేవుడెక్కడుంటాడు తాతయ్యా?” --- ఎవరైనా వింటే నమ్ముతారా? పేమ. కమల ఒళ్ళంతా కోపంతో కంపించిపో “ఆకాశంలో.” సాగింది. గుండెలు దడదడా కొట్పకుంటు “అక్కడేనా?” ప్రేమ తలెత్తి ఆకాశంకేసి న్నాయి. ఎదో అదృశ్య హస్తం మెదడుని విస్మయంగా చూడసాగింది. కర్కశంగా నలిపేస్తున్నంత బాధ కలిగింది. ఆకాశం నిర్మలంగా, ప్రశాంతంగా, ఉంది. భరించలేని దుఃఖంతో ఆవేశం కట్టలు తెంచు చుక్కలు మిలమిలా మెరిసిపోతున్నాయి. కొంది. వాటిని చూస్తోన్న కొద్దీ (ప్రేమకి ఉత్సాహం భర్తకేసి తీక్షణంగా చూసింది. పొంగివచ్చింది -- “దేవుడు కన్పించటంలేదేం “విన్నారా ఆయన మాటలు?" తాతయ్యా?” తెల్లబోయాడు మూర్తి -- “ఎమిటి? “దేవుడు అలా కనపడడు. ఆకాశంలో “ఏమిటా!” అంతకన్నా తెల్లబోయింది బాగా పైన పెద్ద మేడ ఉంటుంది. అక్కడికి కమల. వో కనబడతాడు. నువ్వు వెళ్ళిపోతావుటే?' “ఏ ప్రపంచంలో ఉన్నారు మీరు! ' అదిరిపడింది కమల! “అబ్బ! చెప్పరాదూ? తన చెవులు తనని భ్రమింపచేయ “ఏం చెప్పాలి? ఎలా చెప్పాలి? ఎంత లేదుకదా? ముసలాయన మాత్రం అంతమాట కాలం చెప్పాలి? ఆడపిల్లలంటే ఆయనకి అంటారా? ఎందుకంత వెగటైపోయింది? అది మన “దేవుడిదగ్గిరి కెందుకూ?” (ప్రమ కడుపున పుట్టలేదూ? దానికీ తల్లిదండ్రులు సందేహం. లేరూ? దాని బరువు ఆయనేం మోస్తున్నారు? “ఎందుకేవి6టి? ఎంచక్కా అక్కడ ఎన్నో పుట్టిన దగ్గిర్నించీ దాన్ని ఎక వరుసగా కాల్చుకు అప్పచ్చులూ అవీ ఉంటాయి! మిఠళాయిలూ తింటోంటే భరించాను. ఇక అది ఈ నరకంలో మామిడిపళ్ళూ ఉంటాయి. అన్నీ తినొచ్చు. బతకలేదు. ఏ అనాధాశ్రమంలోనో చేర్పిం చక్కగా నిన్ను దేవుడు ఎత్తుకు తిరుగుతాడు.” చెయ్యండి! అది ఎక్కడైనాసరే బతికుంటే నేను “అయితే నేనూ వెళ్తాను తాతయ్యా?” సంతోషిస్తాను. రామం. “ఛ, వెర్రి వెధవా! నీకేం ఖర్మరా? మొగ కోడలి కోపానికి శేషమ్మ కాస్త తెల్ల మహారాజువి! దానైైతే ఓ పదివేలు ముడుపు బోయింది. చెల్లిస్తేగానీ తద్దినం వదలదు.” అంతలోనే “అదేవిటే కమలా, ముసలాయనేదో హాస్య ధోరణీ --- “వెళ్ళిపోవే తల్లీ, వెళ్ళిపో! హాస్యానికి అన్నదాన్ని పట్బకుని... దేవుడిదగ్గిరికి వెళ్ళిపో!” “ఛీ! మీరు కూడా పిల్లల్ని కన్నారు. మీకు

64 చదువుకున్న కమల కడుపుతీపి తెలీదూ? చచ్చిపొమ్మన్నది హాస్యమా? సృష్ట్యాదినుంచి నిర్విరామంగా, నిరాటం నాలుగేళ్ళు నిండని పసిదానితోనా హాస్యం? కంగా, జరుగుతోంది బిడ్డలు పుట్టడం. తరాలు కాటికి కాళ్ళు చాచుకున్న _ వాళ్ళకే పెరగటం. 'చేపలు మొప్పలతో గాలి పీలుస్తా' పదికాలాలపాటు బతికి ప్రపంచంలో వింత యని చెప్పిన మాష్టారు, తన శరీరం ఎలా లన్నీ చూసెయ్యాలన్న సంబరం ఉందికానీ, నిర్మాణమైందో, దానివల్ల సృష్టి ఎలా జరుగు కళ్ళయినా తెరవని పసిబిడ్డ దేవుడి దగ్గిరికి తుందో, తరాలు ఎలా గడుస్తున్నాయో, మాట వెళ్ళిపోవాలా? | _ మాత్రమైనా చెప్పలేదు. అన్ని విషయాల్లోనూ ఎవిటా వెధవ్వాగుడు? చెయ్యి ఎత్త విజ్ఞానవంతుణ్లిచేసి పంపిన విద్యాసంస్థలు, బోయి నిగ్రహించుకున్నాడు మధుమూర్తి” ల అతనికి భర్తగానూ, తండ్రిగానూ శిక్షణ ఇవ్వ కమల తిరస్మ్కారంగా చూసింది --- “ దు పనితన ౧ క అనేసి గిర్రున తిరిగి గదిలోకి వెళ్ళిపోయింది. కృషిని బీరు రం లాడ్‌ అటు మధుమూర్తి ఎ విషయాన్నీ అంతగా పట్టిం వాని క - రాక్‌ క వ య్య చుకోడు. ఏ సంగతీ లోతుగా ఆలోచించడు. ర ది పండు మధుమూర్తి బిడ్డల గురించి అయినా న ల డబ్బు ఠాడా జీవితాలు, నాగ ఆలోచించకపోతే. కమల _ భరించలేదు. “ఎ” సమస్యలు పరిష్కారం కానప్పుడు, అలాంటి మధుమూర్తిని కమల క్షమించలేదు. బాధ్యతలు ,రిపోనప్పుడు, కక న పిల్లలు పుడితే బాధ్యతలు నిర్వర్తించాలని ట్ల . గ్‌ ౧౦ తెలీని వ్యక్తికి అసలు పిల్లల్ని కనే హక్కులేదు. మధుమారి తగలని తీరికా ఓపికా లేవు కన్నబిడ్డల్ని గాలికి వదిలి, బాధ్యతలు విస్మరించే _ (ల కుడా లదే రకు సూ €లొ తల్లిదండ్రులు సిగ్గుతో చచ్చిపోవాలి. 7౪ రల కూడా అద ౧50 బ్కూళ్ళిల్హా, " అలోచిస్తే అది. మధు మూర్తి నేరం అదే రకం పుస్తకాలు చదివింది కదా? క్లాసు కాదేమో! అతను మొగవుటక పుట్టి తల్లిదండ్రు వీసకొల్లో లేని సంగతులేవేవో ఇతర పుస్తకాల్లో లకు గర్వం కల్గించాడు. ఆ బె న్నత్యాన్ని అంత నర్చుకుంది కదా? రంగంలో పదిలపర్చుకున్నాడు. తల్లిదండ్రుల _ _ సంగతులన్నీ మధుమూర్తికి కమల లోకం విడిచి విద్యార్దనలో వేలుపెట్టినప్పుడైనా విడమర్చి చెపుతోనే ఉంది కదా? అదీ చెవిన స్కూలుగానీ, కాలేజీగానీ, యూనివర్శిటీగొనీ పెట్టలేడా? అతనికి ఆలోచించటం నేర్చలేదు. అతను నిళ్శబ్దంగా ఓ పావుగంట గడిచింది. పెరిగి పెద్దవాడై 'భర్త అవుతాడనీ, “తండ్రి మూర్తి, తల్లి పిలుపుతో లేచి వెళ్ళి అవుతాడనీ, ఏ విద్యాసంస్థా గ్రహించలేదు. యూంత్రికంగాతిండితిన్నాడు. జీవితంలో అతడు ఏ సమస్యని ఎలా పరిష్క కమల అడిగినట్టు తను తల్లిదండ్రుల్ని రించుకోవాలో, ఏ బాధ్యతని ఎలా నిర్వహించు అడగలేడు సరిగదా, కమల తప్పేం ఉందని కోవాలో, ఏ కర్తవ్యం ఎలా పాటించాలో కొట్టబోయాడు? ఎంత మూర్చుడు! -- తిండి బోధపర్చలేదు. తిన్నంత సేపూ మధన వడుతోనే ఉన్నాడు.

చదువుకున్న కమల 65 కొడుకు భోజనం అయ్యాక కోడల్ని బతుకుతారు. అందర్నీ చూసుకునే శక్తి నాకు పిల్చింది శేషమ్మ, అన్నాలు వడ్డిస్తూ. మాత్రం ఎక్కడిది? ఆ శక్తి వస్తే వాళ్ళనీ తీసు “మీరు భోంచెయ్యండి. నాకు ఆకలి లేదు” కెళ్తొాను. ముందు నా ఎర్పాటు నేను అంటూ వాకిట్లో నిద్రపోతున్న పిల్లల్ని గదిలో చూసుకోవాలి. పడుకోబెట్టింది కమల. “కమలా!” మూర్తి కోపం చాలావరకు దిగ మూర్తి అనునయంగా అన్నాడు -- జారిపోయింది. కమల చేతిని గట్టిగా పట్ట “అన్నం తినిరా కమలా! వెళ్ళు!” కున్నాడు. “ఎందుకంత బాధపడుతున్నావు “తింటాను, ముందు మీతో నేను కొంచెం కమలా? మాట్లాడాలి!” “బాధ కాకపోతే ఏముంది? ఈ సంసా ఆశ్చర్యంగా చూశాడు మధుమూర్తి. రాన్ని చూసుకుని బాధపడకుండా ఎలా “ఏమిటి?” ఉంటాను? నా బిడ్డల్ని ద్వేషించే వ్యక్తుల్ని నేనెలా “ఇక్కడకాదు. అలా బయటికి వెళ్లాం, ప్రేమిస్తాను? ఏళ్ళ తరబడీ ఇలా స్పర్ధలతో వస్తారా?" వాళ్ళమధ్య ఎంతకాలం బతుకు తాను? రోజూ కమలలో ఎన్నడూ చూడని కొత్తదనం ఉండే చికాకులకు ఓ రోజు అంతం ఉండాలిగా? కన్పిస్తోంది. “సరే, పద!” అది రేపే అయితే సంతోషమేకదూ?” కమల వెళ్ళి వీధి గుమ్మంలో నించుంది. మూర్తి మౌనం వహించాడు. మూర్తి జోళ్ళు వేసుకుని వెళ్తూంటే “ఒక్కటి చెప్పండి! మీరలా ముభావంగా తెల్లబోయి చూసింది శేషమ్మ. ఉంటే కాదు. ఇవ్వాళైనా మనసులు విప్పి శ్‌ శ శ మాట్లాడుకుందాం. ఈ ఇంట్లో నేను లేకపోతే జరిగే లోటేమిటి?” ఇద్దరూ ముభావంగా నడిచారు, “కమలా!” హ్తైన్కూలు పిల్లలు ఆటలాడుకునే గ్రౌండు “మనకి యౌవనంలో సగ భాగం గడిచి వరకూ. గగ్రౌండు నిర్మానుష్యంగా ఉంది. పోయింది. శరీరాల్లో కోరికలు కూడా మనో రోడ్డుకి దూరంగా సిమెంటు దిమ్మమీద వేదనలో పడి నలిగి నాశనమైపోయే స్థితిలో కూర్చున్నారు. ఉన్నాము. మన ఇద్దరి మధ్యా మిగిలివున్న ఆ రెండు నిమిషాలు నిశ్శబ్దంగా గడిచాయి. ఒక్క బంధం ఇవ్వాళ తెగిపోతే వచ్చే నష్టమేమీ కమల అంది “నేను గ్రేమని తీసుకుని లేదు. ఒకర్ని ఒకరు అభిమానించుకోని, వెళ్ళిపోతాను. గౌరవించుకోని వ్యక్తులు, మొగుడూ పెళ్ళాం “ఎక్కడికి?” అంటూ ఒక్క ఇంట్లో ఒక్కగదిలో మసలటం “ప్రస్తుతం మా వాళ్ళింటికే. తర్వాత ఎక్కడ చాలా సిగ్గుచేటు! ఉద్యోగం దొరికితే అక్కడికి! మధుమూర్తి తెల్లబోయినట్టు చూశాడు “కమలా!” విస్తుబోయాడు మధుమూర్తి. “కమలా! చాలా చిత్రంగా మాట్టాడు తున్నావు. కమల చాలా సీరియస్‌గా అంటోందని గ్రహిం నిన్ను నేను అభిమానించటంలేదని ఇలానా చాడు -- “గఢేమ మాత్రం ఎందుకూ?” మొహం చూసి చెప్పు. కోపంగా అన్నాడు. “కానీ నేను కోరుకునేది పిచ్చి పిచ్చి ఊహా “అది ఆడ పిల్ల, ఆడ పిల్లని ద్వేషించేవాళ్ళ లోకం కాదు. (పేమకోసం, అనురాగాలకోసం దగ్గిర దాన్ని విడిచి పెట్టలేను. మొగ పిల్ల తపించే కన్నెపిల్లని కాదు నేను ఇప్పుడు! లిద్దరూ ఎలాగో పెరుగుతారు. ప్రాణాలతోనవైనా మనసులో ఎక్కడో దాగిఉండే అభిమానాలూ,

66 చదువుకున్న కమల గౌరవాలూ, సమస్యల్ని పరిష్కరించలేవు. ఈ చింతా టబేకుండా జీవితాలు సొధ్యమైనంత సంసారాన్ని భరించటం ఇక నా వశంలో లేదు.” ప్రశాంతంగా గడుపుదామనుకున్నాను. మూర్తి మౌనం! కానీ, ఒక్క ఎడాది తిరక్కుండానే నా వెర్రి “ఒక్కటి అడుగుతాను చెప్పండి! ఈ ఇల్లూ నాకు తెలిసివచ్చింది. నేను అనుకున్నవన్నీ సంసారం ఎవరివి? ' తల్లకిందులై, నా శక్తి సామర్థ్యాల్ని అపహాస్యం “ఇంకెవరివీ? మనవే?” చేశాయి! గడిచిన కాలం నన్నాక అనామకురాల్ని “అంటే” చేసి కూర్చోబెట్టింది. సంసారాన్ని సుఖమయం “నీదీ, నాదీ” చేసుకోవాలన్న కోరిక భార్యాభర్తల్లో ఒక్కరికి “ఇంటి బరువు బాధ్యత లెవరివి?” ఉన్నంతమాత్రాన జరిగేది కాదని తెలుసుకోగలి “ఇంకెవరివి కమలా? మనవి కాదని ఎలా గాను. ఇవ్వాల్టితో నా ఆశ పూర్తిగా నాశనమై అంటాను? బయటి వ్యవహారాలు నేనూ, లోపలి పోయింది.” వ్యవహారాలు నువ్వూ చూసుకోవాలి. “కమలా! మధుమూర్తి నిష్టూరంగా “అయితే జరుగుతోందేమిటి? మన అన్నాడు -- “ఇలా మాట్టాడ్డం నీకు ధర్మం బాధ్యతలు మనం ఎందుకు పొటించలేక కాదు. నీ ఉద్దేశాల్ని నేనెప్పుడూ ఆక్షేపించలేదు. పోతున్నాం? మన వ్యవహారాలు మనం మన సంసారం మన చేతుల మీదుగా నడిస్తే ఎందుకు చక్కబెట్బకోలేకపోతున్నాం? ఈ సమ వ్రశాంతంగా ఉంటుందని నాకూ తెలుసు. స్యలూ ఇబ్బందులూ ఈ చికాకులూ ఈ మన కానీ... ఆచరణకు వస్తే నేనేం చెయ్యాలో స్పర్థలూ ఇవన్నీ ఎందుకు? వీటికి కారణా తోచదు! నువ్వు చెప్పే సలహాలు పాటించ లేమిటి? పరిష్కారం ఎప్పుడు? ఎలాగ? టానికి ధైర్యం చాలదు. ఈ బలహీనత నన్నె పాపంలా పెరిగిపోతున్నాయి అప్పులు. ప్పుడు వదులుతుందో అర్ధం కావటంలేదు. చింతలతో సన్నగిల్లిపోతున్నాయి ఆరోగ్యాలు, కమల నిరాశగా నవ్వింది -- “నా ఇల్సు, చదువుల కెదిగివస్తున్నారు పిల్లలు. అంధకార నా సంసారం, నా పిల్లలు --- అన్న తపన మయంగా కన్పిస్తోంది వాళ్ళ భవిష్యత్తు. అబ్బ! లేనంతకాలం ఏ బలహీనతా వదలదు. అదంతా తల్చుకుంటోంటే మీకు మతిపోవటం ఆలోచించగలిగే వ్యక్తి అన్ని బలహీనతలూ వది లేదూ? భయం వెయ్యటం లేదూ? పిచ్చి లించుకుంటాడు” అంది. ఎక్కటం లేదూ?” కమల మాటలు విస్మయంగా విన్నాడు మధుమూర్తి నిజంగా మతిపోయినవాడి మధుమూుూర్తి. కమల మొహం కేసి తదేకంగా లాగే రెండు చేతుల మధ్యా తల పట్పకు చూస్తూ ఉండిపోయాడు. కూర్చున్నాడు. మధుమూర్తికి కమల కన్నా పొడుగు “మిమ్మల్ని ఇష్టపడి పెళ్ళీ చేసుకున్న డిగ్రీయే ఉంది. అయినా కమల విజ్ఞానం, రోజు, సంసార జీవితాన్ని ఎంతో రమణీయంగా కమల ఆలోచనలూ అతనికి లేవు, ఊహించుకున్నాను. ఏదేదో చేద్దామన్న ఉద్దే అడది, తన విజ్ఞానాన్ని మస్తిష్కంలో దాచి శాలతో మీ ఇంట్లో కాలు పెట్టాను. కలిగి ఉంచుకోదు. దాని అవసరాన్ని ప్రతీ అనుభవం నంతలో సంతృప్తిగా సంసారాన్ని సాగించాలను లోనూ రంగరించుకుంటుంది. దాని ప్రభావాన్ని కున్నాను. నన్నొక బిడ్డలా భావించి అత్త జీవితం మీద ్రతిఫలింప జేసుకుంటుంది. మామలు ఆదరిస్తారనుకున్నాను. పిల్లల్ని, నేను వెలిగించిన దీపంలా పరిసరాలకు కాంతి తెలుసుకోగలిగిన మంచితో పెంచి ప్రయోజ ప్రసాదిస్తుంది. కుల్ని చేసుకుందా మనుకున్నాను. ఏ చీకూ మగవాడు అలాకాదు. విద్యని జీవితానికి

చదువుకున్న కమల 67 అన్వయించుకోడు. దాని బె న్నత్యాన్ని ఆచర ణకి ఎనాడు లేకుండా చేశారో ఆనాడే నేను అత్త తెచ్చుకోడు. దాన్ని జీతం రాళ్ళకీ, పొట్ట కూటికీ మామలకు చులకనైపోయాను. అన్ని విషయా పరిమితం చేసుకుంటాడు. విజ్ఞానం మీద ఆసక్తి ల్లోనూ చెడ్డదాన్నే అయ్యాను తప్పితే మరో ఉన్నవాడు అతని విజ్ఞానాన్నుంచి అతనే శాంతి మర్యాదేమి నాకుదక్కలేదు. ఆఖరికి నా పిల్లలు పొందుతాడు. అందులో మరో వ్యక్తి ప్రమేయం కూడా నన్ను నిర్లక్ష్యం చేసేంత దుస్థితి అనుభ ఉండదు. జోక్యం ఉండదు. విజ్ఞానపరంగా విస్తూ నేను ఉండలేను. ఒక రోజు కాదు. ఏడేళ్ళు అతనికి ఎవరూ సన్నిహితం కానవసరంలేదు. భరించా ని క్షోభ! నా ఆశలన్నీ వ్యర్థం అని అందుకే మహా విజ్ఞానవంతు డైన మగవాడు తెలిసిపోయింది. “పసి పిల్లని దేవుడి దగ్గిరికి కూడా నిరక్తర కుక్షిని భార్యగా స్వీకరించి, పొమ్మని ఎలా అనగలిగావు నాన్నా! అని అడగ నిశ్చింతగా కాలం వెళ్ళబుచ్చగలడు. లేని మీరు, ఇక మమ్మల్ని ఉద్దరిస్తారన్న భ్రమ

మధుమూర్తి సర్వసామాన్యుడైన మొగ పూర్తిగా వదిలిపోయింది. అందుకనే నేను వాడే! కానీ కమల... అతనితో -- తన విజ్ఞా వెళ్ళిపోదామనుకుంటున్నాను. కన్నీళ్ళు కారు నానికి సన్నిహితంగా రాని భర్తతో --- నిశ్చింతగా తోంటే, దుఃఖం ఆపుకోవటానికి శతవిధాల కాలం గడపలేని స్థితికి వచ్చింది. ప్రయత్నిస్తూ ప్రయోజనం లేక తలదించుకొంది “కమలా!” అప్రయత్నంగా అన్నాడు ఈ .. మధుమూర్తి. “ఇన్నేళ్ళూ నీ సాహచర్యాన్ని వ్యర్థం _ మభుమూర్తి స్థాణువులా కూర్చున్నాడు. చేసుకున్నానేమో అన్పిస్తోంది నాకు.” కొంత సేపటికి కమల లేచింది. ఇక వెళ్దాం “నేను ఇంటి పెత్తనం కోసం తహతహ పదండి! చంటివాడు లేస్తాడేమో! / లాడుతున్నానని అనుకోవద్దు. కానీ ఇల్లాలిగా _ వినయంగా చూశాడు మూర్తి. ₹పు ప నా చోటు నాకు లభించలేదన్న బాధమాత్రం లేసి పళ్ళాలనుకున్న దానికి చంటివాడిబుద ఉంది నాకు. మన ఇంట్లో ఏ వ్యవహారమూ “"్‌్‌ మమకారం ,)౧దుక నటు. బాతిా మన ఇద్దరకీ ముడిపెట్టిలేదు! మీకూ మీ లంత తల్లిదండ్రులకీ తప్ప, మికూ మీ భార్యకీ, మీకూ శేషమ్మ వీధి తలుపులు తీసింది. గదికేసి మీ బిడ్డలకీ, ఏమీ లేదు. ఎవరి స్థానాల్లో వారిని స్య క్రకలి ఉధేశంచి _ “అనం తిన ఉంచనప్పుడు ఎవరి జీవితమూ రాణించదు” (జ దలంచి -= అన్నం అంది కమల. వుట? అంది. ల “కమలా! నీ ఉద్దేశాలన్నీ నాకు తెలిశాయి. “జ్ర నయనరా 2 డు పట్టుకుని నువ్వు ఎన్నో విధాల అమ్మనీ నాన్ననీ మార్పా "క్రముల వంటింట్లోకి వెళ్ళి పిడికెడు మజ్జి లని ప్రయత్నించావు. ప్రయోజనం ఎం గన్నం కలుపుకుని తిని వచ్చింది. కన్పించింది? ఓ దాని ముషూప.... ౯౯ భక భర్తల మధ్య మాటలు జః కాదన్న దాన్ని ముష్టివా జరగలేదు. కూడా కాదంటాడన్న సామెత మనందరి రెండోవ్యక్తి నిద్రపోవటం లేదన్న సంగతి తలల్లోనూ ఉంది. ఈ సంసారాన్ని నాకు అప్ప ఇద్దరూ గ్రహించారు. గించే ప్రయత్నం మీరు చేశారా? ఎ వ్యవహారం శే శ శ లోనైనా నా సలహాలు అడిగారా? నాకై నేనే చెప్పినప్పుడు నా అభిప్రాయాల్ని పాటించారా? వూొమూలుగానే తెల్లవారింది. నా ఇష్టా ఇష్టాలు ఒక్కనాడైన గమనించారా? మధుమూర్తి బయటికళ్ళి మధ్యాహ్నం వేళకి నా స్థానం నాకివ్వకుండా, నా విలువ క్రూడ్రా ఇంటికి రాలేదు.

68 చదువుకున్న కమల

కమల పెట్టె సర్దుకుని సిద్ధంగా ఉంది. “నా పెళ్ళాం ఒక్కతీకాదు. నేనూ, నా మాటిమాటికీ కళ్ళల్లో నీళ్ళు ఊరుతున్నాయి, పిల్లలూ కూడా వెళ్తున్నాం. అవతల వీధిలో ఎ౦త ప్రయత్నించినా మనసుని నిగ్రహించు ఇల్లు చూశానమ్మా! మేము వేరే ఉంటాం.” కోవటం సాధ్యం కావటంలేదు... ముఖ్యంగా కమలకి ఆనందం--- దుఃఖం పొంగి చంటివాడు... అల్లారుముద్దుగా పెరుగుతోన్న వచ్చాయి. మాన్పడిపోయిన స్థితిలో గుమ్మాన్ని చంటివాడు... రామం మాత్రం? అప్పుడే తల్లి కరుచుకుని ఉండిపోయింది. అవసరం లేని ప్రయోజకుడై పోయాడా? శేషమ్మా ముసలాయనా తెల్లబోయారు. చెవిలో పాట పాడుతూ లేపి --చదివించి -- “వేరే ఏమిట్రా” శేషమ్మ గుండె, దడదడా కొట్టు నిళ్ళుపోసి -- అన్నం పెట్టి -- బట్టలు తొడిగి కుని రెట్టింపు స్పీడుతో పనిచెయ్యసాగింది. “ా బడికి పంపి -- అయ్యో! అవన్నీ రామం “ఉన్నవాడివి ఒక్కడివి. నీకూ మాకూ వేరే చేసుకుంటాడా? బళ్ళో నుంచి వచ్చి అమ్మ మిట్రా?” ఆవిడ బుర్ర చురుగ్గా ఆలోచించింది. కోసం వెతుక్కోడా? తాతగారు కసిరితే ఎవరితో “*వ్లదంతా ఎవరు చెప్పి పెట్టారా నీకు?” చెప్పుకుంటాడు? “అమ్మా! నానలు చిట్లిస్తూ తీక్షణంగా

ఈ ఇంట్లి పిల్లల్ని ఎవరు శ్రద్ధగా చ్రూశాడు మూర్తి -- “అనవసరంగా ఎవర్నో చూస్తారు? వాళ్ళకి చదువులు అబ్బుతాయా? ్రన్సక్తు, ఇది నిక్షేపంలా నీ కొడుకు బుర్రకు పుట్టిన మంచి లక్షణాలు అలవడతాయా? = బుద్ధే. ఒకళ్ళు చెప్పింది వింటే నా పరిస్థితి ఈ

తల్లి... తను ఉండి ఎమీ చెయ్యలేదా? ప్ప్య్వాక ఛాలా మెరుగ్గా ఉండేది.” భగవంతుడా! నాకు బిడ్డల్నెందుకిచ్చావు తండ్రీ? కొడుకు ధోరణి ముసలాయనకి చిరచిర

ఎదన్నా ఉద్యోగం చూసుకుని వీళ్ళని ్చంది __ “పరిస్థితి కేమైందోయ్‌? కని కూడా తీసుకుపోవాలి-- అనుకున్న తర్వాతే పెంచినవాళ్ళు అంత వెగటయ్యారా?” అన్నాడు కమల మనసు శాంతించింది.

౨ ఎటరకారంగా.

చంటివాణ్ణి ముద్దు పెట్టుకుంటోంటే వాడి ఆ బుగ్గలమీద తల్లి కన్నీళ్ళు జల జలా రాలాయి. కనిపెంచిన వాళ్ళ కూడా

కోడలి ధోరణి అర్థంకాని శేషమ్మ -- అఆ బిడ్డల జీవితాలు నాశనం చేయటం ప్రయాణం ఎక్కడికో తెలీక గుంజాటం వీకే చైలింది. కొడుకు పెద్దవాడ వడుతోంది. ల

మధుమూర్తి హడావిడిగా వచ్చాడు -- య్యాడు. కోడలు వచ్చింది. బిడ్డలు “కమలా! బండి తీసుకొస్తాను, లే!” పుడుతున్నారు. వాళ్ళ సంసారం

నివ్వారపోయింది కమల. ఒక్క క్షణం నిశ్చ వాళ్ళు చేసుకుంటారు _ అన్న లంగా నించుంది. తనని పంపటానికే నిశ్చ వివేకం మీకు లేక పోయింది. యించాడా తన భర్త? కమల గబగబా కళ్ళు న్‌. తుడుచుకొంది. కమల ఆవేదనంతా తుడిచి మీ రోజులు మీ ఇట్బ(ఆఅకా రం పెట్టుకుపోయింది. ఈ యింట్లో తనకి స్థానం నడిచాయి. మా రోజులు మా ఇష్ట లేదనే నిర్ణయించాడు భర్త! ల ప్రకారం నడుస్తాయి. అది అర్థం “అమా ఎరండాలా కి వెళ్ళాడు. శస్పృక్రోల్రేని మిమ్మల్ని నేను భరించ

“ఏమిట్రా? ఏమిటి? నీ పెళ్ళాం ఎక్కడి లేనంటే ఆ తప్పు నాదా? తల్లి కైనా వెల్తోందా? దండ్రుల్ని ఆదరించటం ధర్మం

చదువుకున్న కమల 69 కావచ్చు గానీ, ఆ ఆదరాన్ని నిలుపు చూశాడు -- ఒక సమస్యని పరిష్క కోటానికి కూడా వాళ్ళు కొన్ని రించేపాటి తెలివితటలు నాకు బాధ్యతలు నెరవేర్పాలి. ఉండకూడదనుకున్నావా? భార్యా

నా బిడ్డలు రెక్కలురాని పసి బిడ్డలూ, సంసార సుఖం అక్కరైని వాళ్ళు. వాళ్ళని పెంచి ప్రయోజ మూర్చుణ్ణనుకున్నావా? సరే! సరే! కుల్ని చేయాల్సిన ధర్మం అన్నిటి మాటలు తర్వాత! ముందు కన్నా గొప్పది నాకు. సామాన్లు సర్దుదాం పట! మన

నిత్యం కమల మొత్తుకుంటోనే ఇల్లు-- మన సంసారం -- మనం ఉంది. ఇవ్వాళ నేను కొత్తగా చెప్పే ఎర్పర్చుకుందాం. ఇందులో కాని దేముంది? అయినా ఇప్పుడు పనేం లేదు. అంతవరకూ నా జరిగిపోతున్న అఘాయిత్యం అంతరాత్మ నన్ను ఊరుకోనివ్వదు. మాత్రం ఏమిటి? ఎవరిదారిన కొన్ని సామాన్లు చాలు. కొన్ని వది వాళ్ళుంటే ఏ చికాకులూ లేకుండా లేద్దాం. నేను వెళ్తున్నాను. బండి ప్రశాంతంగా గడుస్తుంది కాలం. తీసుకొస్తాను. నన్ను కనిపెంచారన్న వివేకంలేని మధుమూర్తి విసురుగా విధిలో మూర్చుణ్జి కాను. నా శక్తికి తగిన కెళ్ళిపోయాడు. విధంగా మీ పోషణకి ఇస్తూ మొగవాడి వ్యక్తిత్వంలో ఆడ ఉంటాను... దాని ప్రభావం ఉంటుందా?

మరి నిలబడలేదు మూర్తి. శేషమ్మ కొడుకు -- కమల గదిలోకిపోయి కమలని చూస్తూ -- మొగుడైపోయాడా? “ఇంకా అలా నిలబడ్డా వెందుకు? కాదు, కాదు. మధుమూర్తి నీ ప్రయాణం ఆపేసి మన సామా మధు మూర్త! అతడు ఎవరిమాటా నులు సర్దు! అన్నాడు. వినకుండా బండికోసం వెళ్ళాడు!

కమల బిత్తరపోయింది. వరండాలో ముసలాయనా-- భయంగా అంది -- “మనం వేరు వంటింటి గడపలో శేషమ్మా -- గది పోదామని నే నెప్పుడయినా గుమ్మంలో కమలా -- ఎక్కడి అన్నానా? వాళ్ళక్కడే దిగాలుపడి నించు

“నువ్వు చెప్పిందేచేసి, చెప్పంది న్నారు! మానటానికి నేనేం నీ పని మని చంటివాడు వాకిట్లో తప్పటడు షినా?” -- మధుమూర్తి తీక్షణంగా గులు వేస్తున్నాడు! శో

7/0 రంగనాయకమ్మ రచనలు [3 ఈ గుర్తుకి అర్ధం, కాపీలు లేవు” అని. నవలలు ---12 రూ.లు

1. కృష్ణవేణి (ప్రచురణ ఆపేశాం)..........౨ డా
2. పేకమేడలు ....౦౦౨4౦440060600000000400002002000020006080462. గప
3. బలిపీఠం .......౦౦౦౦౦౦౬౦6000000000000002000000000000000400000... బీర్‌ టీ కూలిన గోడలు లి 0 ర 0600600066 బ బల రి లద రం లలల 60 ఏ 60 ల6లిర లలల లలల 6 చిలి లఛలచి దళ 669 30 హన
4. ఇదే, నాన్యాయం! ....౨౨౦౦౦౦444446000600200200000042422... 30
5. చదువుకున్న కమల ...............220020000000600000000400022. కేర్‌

• 9. కళ ఎందుకు? .......400244006000600000000006000060060620660006

10. స్వీట్‌ హోమ్‌ (3 భాగాలు) ...........444004 ర0
11. అంధకారంలో... ......౨౨444444240646666502024606026044440444 ఉీ0 నవలా పరిచయాలు ---3
12. స్పార్టకస్‌ (హోవర్డ్‌ ఫాస్ట్‌ నవల)... 5
13. టామ్‌ మామ ఇల్లు (హారియట్‌ బీషర్‌స్తోవే నవల)... 22
14. స్వేచ్చాపథం (హోవర్డ్‌ ఫాస్ట్‌ నవల) .................౨.. 4 పెద్ద కథలు ---5
15. పల్లెటూరు _ [ (ఒకే సంపుటంగా) .....౨ 16
16. ఆండాళమ్మగారు

గ్‌ *18. నా డైరీలో ఒక పేబీ.............000000000000ంంం డా 20. పేమకన్నామధురమైనది!....................004.. కేక్‌ కథా సంపుటాలు ---5 *21. పెళ్లానికి పేమలేఖ (8 *) *శ22. గ్రేమ గ్రేమను గ్రేమిస్తుంది!............(5 ౫) = *23. తెరవెనక్‌.............440000606062220020066060004 (3 3౫) = 25. అమ్మకి అదివారం లేదా? .................(3 *) 5 పెద్ద వ్యానాలు ---17 26. నాస్తికత్వం -- ఒక పరిశీలన .........౨౨౨౨ 0 *27. నిశిత పరిశీలనా, దగాకోరు పరిశీలనా? ............. 29. నాస్తికవాదం, హేతువాదం, నవ్య మానవవాదం ...... 10 30. నీడతో యుద్ధం! ....౨౨౨౨౨౨౦౨౦౦౦౦౦౦౦ ౦౦00 లంలలలల44 0 31. చలం సాహిత్య౦ ...........44424442266600202065002224444402.. 20 32. 'యజ్ఞం' కథ మీద 2 వ్యాసాలు ....................... 10 33. తులసిదళం కొదు, గంజాయిదమ్మ్ను!.................. 12 *34. తీగలాగారు, డొంకంతా కదిలింది!.................. - 36. జల్లెడకి ఎన్ని చిల్లులో అన్ని చిల్లులు! (ఈ పుస్తకం ఇప్పుడు “చైనాలో ఏం జరుగుతోంది?”లోనే కలిసి ఉంది) 36. 'అసమానత్వం'లోనించి 'అసమానత్వం'లోకి! ........ 15 37. వాడుక భాషేరాస్తున్నామా? ..................౨ 22 38. తెలుగు నేర్పడం ఎలా? .......౨౨౦౨౨౦౦౦౨.. 3క్‌ *39. కొండను తవ్వి ఎలకను కూడా పట్టనట్టు!........... -- 40. ఇంటిపనీ -బైటిపనీ .................000.004044000004442224... 5 41. దళిత సమస్య పరిష్కారానికి... ........................ 55

72 42. ఇంగ్లీషు కీకారణ్యంలోకి ప్రవేశించండి! (తెలుగు విద్యార్థులకు ఇంగ్లీషు గ్రామరు పాఠాలు) ...............44444440044. రి0 వ్వాస సంపుటాలు ---4 43. స్త్రీ స్వేచ్చ... (10 వ్యాసాలు) 16 44. కట్నం హత్యల్ని అఆపలేమా?...........(23 ౫*) 8 45. పనిమనుషులు కూడా మనుషులే!...(20 = ) 22 46. 'మార్క్చిజం' అంటే ఎమిటి?..........(3 ౫౩) 7 ప్రశ్నలూ, జవాబులూ ---2 47. శాస్త్రీయ దృక్పథం... లలల. గోడ 48. వాఠకుల ప్రశ్నలూ, రంగనాయకమ్మ జవాబులూ .............000440. 22 అనువాదాలు ---2 49. చైనాలో ఎం జరుగుతోంది? .................. 40 50. చైనాలో సాంస్కృతిక విప్లవమూ, పరిశ్రమల నిర్వహణా! ............౨౨.. 30 ఇతర రచనలు ---2 51. రామాయణ విషవృక్షం .................. (3 భాగాలు) 2055 52. మార్క్స్‌ “కొపిటల్‌” పరిచయం......... (6 భాగాలు) 265 అరుణా పబ్లిషంగ్‌ హౌస్‌ ఏలూరు రోడ్డు, విజయవాడ - 500 002 (ఫోన్‌: 0866 - 2431181)

7

• చుట్టాలు

1..* స్వీట్‌హోమ్‌

' ఇ అంధకొరంలో

_ + బానకి విముక్తి

' ఉ ఇదే, నాన్యాయం!

|; +* అమ్మకి ఆదివారం లేదా?

ం అట్‌

౪ శ్రేమకన్నా మధురమైనది!

4 స్త్రీ స్వేచ్చ .

• కట్నం హత్యల్స్ని ఆపలేమా? : |
• పని మనుషులు కూడా మనుషులే! .