Telugu కావ్యపరీమళము - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

65౪1641016 *0%- 4 వునుచరిి తము . _ ఉంకము(జేరి శ లతనయా స్తన దుగ్గములాను వేళ బా " ల్యాంక విచేష్ట తొండమున నవ్వలిచన్గబళింప(టోయి యా వంక కుచంబు(గాన క పొవల్ల భహారముగాంచి వె మృథ్ణా - య ళాంకుర శంకనంటెడి గజాస్యునింగొల్తు నఖీన్టసిద్ధికై . ఇది వి ఘ్నేశ్వర (పార్థన, ఇది మను చర్మితములోనిది. మను చర్మితము వాసినది అల్పసాని పెద్దన, ఈ [గంధము థ్రీ కృష్ణదేవరాయల వారికి నంకిత | మీయబడినది. వ. పెద్దన్నగారికి అంధ కవితాపితామహుడని బిరుదు. పెద్దన్నకంట | పూర్వులు తెలుగులో చాలామంది కలఠు. కవ్మితయము, నాచన సోమన్న, శ్రీనాధుడు, పోతన్న మొదలై న మహానుభావులు చాలా మంది కలరు. కవ్నిత యములో నొకడెన ఎక్టా పగ్గడకు [ప్రబంధ పర మెళ ఏరు(ండన్న బీరుదు కలదు. ఇట్టి విషయములో పెద్దన్న గారికి ఆంధ కవితా పితామహుడన్న బిరుద మెట్టు . / . వచ్చినదో, ఎట్లు చెల్లుంబడియైనదో, విచారించ నలసిన విషయము, " శ్రీకృష్ణదేవరాయలు _చకవర్తి గనుక తన కభిమానుడైన కవికి. న వను మ వం లామున షాసగవు. వ్మిపతిపత్తు లెన్నియైన చెప్ప వచ్చును . . గొప్పసార స్వతము కి లదియెనచో నా _ సారస్వ'. -:...కే లక్షణ రో క"న్ని.దశలుండును. [పథమ దశ పురాణ . ౧ వ: కొావ్యద. =: వితయము, నాచనసోమన్న, మాదన్న, పోతన్న మొ.” నాపని పురాణ: థ్రీనాధుడు పురాణ దళకు - చివరి వాడు.

లే, కావ్యపరమళ ము కొని యాయన [వాసిన శృంగార నెషథము దిని యంతటనది కావ్యము, అది యనువాదము కాని స్వతంత్ర _గంధయి కాది

ఇట్టుండగా అల్లనాని పెద్దన్న ఆం ధభాషలో తొట్టథొలుత స్వతంత కావ్యమును (వాసినవాడు(గా క సిపించును.

మనుచరిత మనువాదము కాదు. ఆంధీకరణముకాదు. మార్క 9డేయ పురాణములోని యొక కథ తీసికొని దానిని స్వతంత కావ్యముగా నిర్మించినాడు,

ఈ [గంధము పేరు “స్తారోచిష మనుసంభవము*; కానీ “*మను చర్మితమ ని యలవాట్రెనది. ఆ పేరే చెల్లుబడి యగుచున్నది. నిజానికీ [గంధము మరు స్వారోచిష మవస:ంభవసబు, నేను రచించిన “అల్లసాని వావి యల్లిక జిగి బిగి” యన్న విమర్శ గంధము చదివినచో స్వారోచిష మను సంభవమన్న పెర్టీగంధమున కెల్టన్వర్థ మో తలియగ ఎదొ,

ఓక మహా విషయక మము స్తాపించుఓ కొళక్తు తొట్టతొలుత వాయ బడెన కావ మదీయ యుసి చెప్పప.ి, ము. ఆందులో స్వతంతిముగా కథా నిర్మాణము చేసి కథాంశముం.ను లానే వవుకూర్ము కొని చేయబడిన మొదటి (గంధ మాం ధసారస-తములో సిడియే | తలాయొక శెలియు నుండును, పురాణ 3వుల 7ఎలు పుంా+ః కవులవి, కొవ్యక వుల ళెలులు కావ్యకి వులవి, ఆ రండు ౭ మ ఎకు పెన" భఖచదముండును,

పురాణ కవులు (ప్రధానముగా కథస్న చెప్ట్పికెొన పోవుట మెద దృష్టి సలుపుదురు. కావ్యకవులు వర్ణన మీద దృష్టిని నిఎపుదురు. పురాణ కవులు పద్యరచన చక్కగా చేయవలయునన్న (_పయత్నము నెక్కువ చేయరు. కొవ్యకవు ల్నాపయత్ననును మిక్కిలింగా జేయుదురు. -వురాణ కవులు (,వాయుచుండ్‌గా దాని సందర్భమును(బట్టి యొ మంచి రచన గల పద్యము రావచ్చును. కావ్యకవులలో నట్టి _(పయత్న మధిక ము, నట్టి పద్యముల సంఖ్య యమ్మ్యూవ,

మనుచరి తము వ్‌

పుంణములు చదువుమున్నపుడు పాఠకుని బుద్ధి కథ్రా గమనము భిన్నాలశములు మొదలై నవానిమీద నుండును, కావ్యములు చదువునప్పటి పాఠకునిబుద్ధి పతి పద్యగత చమతాారము పతి పద్యమునందు చేయబడిన సూక్ష్యక ల్పన, పద్యరచనా సౌందర్యము ---ఏని షీదనుండును.

వారిని పీరిని పోల్చిచూడ కూడదు. సామాన్య సంసార ములున్నవి. సంపన్నమెన సంసారములు కలవ, రెండు సంసాఠరములకు (పా ధాన్యము [బతుకుటయె సొమాన్య సంసారములో నశిథులు వచ్చినచో చాపవెనీ కూర్చుండబెట్టుదురు, మర్యాదచేసి మాటాడి పంపింతురు. గొప్ప సంపతుగల సంసారములో నతిథులు రాగా పరుపులు, తివాసీలు, పట్టు దుప్పటులతో కుట్ట బడిన యాసనములు, వీవనలు, అగరువతులు---ఈ మొదలయిన భోగము లుండును. పురాణ కవులకు కావ్గక వులకు భిదమిది.

మరియు తొలుత రాజులువజు. తరివాతి వచ్చిన రాజులు చేయి. థ్రీకృష్ణరాయల నాటికి వార థసా మాజ్య మెర డిన వెం మదయ పెగ చి నమో జ్యము స్టర పడీ ఎది, విజంఎనగరయి నొటి 'ఫపపవచ$ ములలో ఎెత మహానగ్‌ రము, అనంతమైన యొకభోగభూమి, భోగములలో సూక్ష్మ విషయముల ననుభవించుటకు వలసిన సంప త్రికలదు. పాలు (తావినవో వట్టి వెండిగన్నెలో (తాగరు. పెడిగిన్నెగాని, వ జపు గిన్నె గాని కావలెను. ఆ గిన్నె చుట్టు నది పట్టుకొను పిడి శిల్పములచేత నిండియుండును. ఇదియొక భోగలక్షణము,. ఈ భోగలక్షణము ఆనాటి సర్వశిల్బ విద్యలయందును భాసించెను, అదియ క విత్వములోనికిని వచ్చెను,

అందుచేత పెద్దన్న గారి పద్యరచన మాధుర? గుణములకు నిధాన మయ్యెను. (కొత (తత సలుకుబళ్ళకు, రమ్యబమున సమాస [గధనమునకు కాణయాచి యయ్యెను,

పర మెశ్ళరుడు పరమ మధు= సరస్వతీ రూప ముగా చిక్కని భారదా రూపముగా పెద్దన్నగారి వాక్కు-నందు వచ్చికూర్చుండెను.

పెద్దన్నవలె చక్కని మధురమెన పద్యరచన చేయగల కివి యాం సారస్వతమున మజియొక డుండడు.

| కావ్యపరీమళము

మన సారస్వతములోనున్న మజవో కవులందిజీ విషయములో వారి వారి శైలి వారి వారి (పత్యేకత అని చెప్పవచ్చును, కాని పెద్దన్నగారి విషయములో నీ పత్యేకత యందొక వై లక్షణ్యమున్నది. ఆ విజయనగర స్నామాజ్య సూక్మభోగ సరమ పూధుర్యలషణ మా శలి యందున్నది. ఇది యనుభవై క వేద్యము.

(శ్రీనాథుడు దీనికి మార్గదర్శిగా కనుపీించును. కోనీ యీ లక్షణము (శ్రీనాధుసియందు పరాకొష్ట హొందలెదు. పెద్దన్న గారియందు పొందినది. అందుచేత నతడాంధ కపితాపితామహుడు. పితామహుడనగా తాతకాదు

[బహ్మకు పూర్వము సృష్టి లేదా? 1బహ్మనెవరు సృష్టించినారు? ఈ దృశ్యమానమగుచున్న సృట్టిని (బహ్మ చేసినాడు. ఆ రీతిగా సాం థాషయందు పథమ ,పబంధ నిర్మాత, (ప్రబంధ సర్వలక్ష ౫ములు కలిగిన (గంధ సిర్మాత యాణునయిసి యర్థము.

ఆంధ సారస్వతమున కదియొ ,కొత్రభోగపఒు. ఆ భోగము నారం భించినది యాయన,

అంకము, జేరి. తొడనెక్కి , అల్తితీసి తొడమీద నక్కి ంచుకొనలేదు. ఇతడే యెక్కినాడు,.

కెల తన యాస్తవ దుగ్గములు--తల్లియైన పార్యంయొక్కు చమ బాలు. ఆమె కొండకూతురు. ఆమెయందు స్తన్మసమ్మద్ధి యెంతయుండునో తెలియదు,

బొల్యాంక విచేష్టన్‌ అజా బాల్యమునకు చిహ్నాబున విశషమెన చెష్టతో; ఇ శవముకాదు బాల్యము. అనగా మకురుసాలు తాగుచున్నాడు కాబోలు |

తొండమున నవ్వలిచన్గనృళింప బోయి -- పిల్లలు పాలు((దావుచు ఏడిగానున్న చేతితో తలియొక్క రెండవ ఉమ్మును స్పృశించుదురు. పుణుకుదురు, ఈ చెష్ట సరియే।! ఈ విఘ్నశ్వరుడు తల్లి యుక్కం ఆవ్వలి చన్ను తొండముతో (గహింపబోపుచున్నాడు. తనకు చేయి - యున్నది

మనుచరి తము ర్‌ కదా! ఇది బాల్యాంక వీచేష్ట కాదు. ఏనుగు మొగము కలిగి వున్నవాని లచ ణము,

అవ్వలిచస్థబశిఎపంటోయి __ కబళించుట యనగా తినుట. కబళము -- ముద్ద; మాధవ కబళము--- చన్నును కబళింపటోవుటయేమి-న రే

ఆవంక కుచంబు(గాన కహివల్లభ హారము గాంచి- వెదకినాడు కుచము కనిపించలేదు. హారముగానున్న పాము కనిపించెను. ఆహివల్లభుడే హారము. దానిని చూచినాడు. చూచినాడనగా తెలిసికొన్నాడని యర్థము. కాంచి యన గూడదు. అతడది యహివల్లభ హారముగా తెలిసికొన లేదు, అచట నహివల్లథ హారముండుటచేత నడి మృణాళాంకుర మ షకొన్నాడు,మృణాళాంకుర మంథతాంర

అహివల్ల భుడనగా వాసుకి, వాసుకి సర్పములకు రాజు, ఆతడు శివునికి భూషణము. అతనిని మృణాళాంకుర మని యనుకొనుట యెొట్టు! ఆ వా సుకి శరీరము మహాదీర్హము మహాస్థూలమై యుండవలయును,

ఇది అర్థ నారీశ్వర మూరి యొక్క వర్తన, ఇతడు గజ్రాస్యుడు వీచుగు మొగము గలవాడు,

అభీష్ట సిద్ధిక్రై ఇతనిని కొలుచుటలో నతని యందభీష్టములు సడుకూర్చు లక్షణములు లేవు. అట్టి లక్షణములు వర్చితములు కాలేద్కు

వుత్చ తిచేత గజకబ్దమున కర్ణము మదముకలదియని. అనగా యధార్థ పరిశీలన చేయనిది. ఇది లోకము యొక్క స్వభావము. ఈ లోకమే ఆ విఘ్నశ.-రుని ముఖము, ఈ లోకము వట్టి భాంతిమయము తెలిసిహడ

ఖి

చనిపోవుదుమని యెవరికి తెలియదు? లోకము యొక్క (పవ ర్తనకు ఈ తెలియటకు నేమి సంబంధము. ఇది భాంతి అర్థనారీశ్వరుడనగా లోక ముయొక్క మహాత తంము పుంజీభూతమై దేవతారూపను. కట్టినవాడు.

హైర్వతి, దుర్గ, పకృత, పంచభూతముల సమాహారము. పక మేళ్యరుడు ఈ ప.చభూతముల యందభివ్శా పమమయును చైెతసంముం “ంఖ్య వాజసుం విజాశనమయ బహ్మ మొదలై నవి కావచ్చును,

గ్ర కావ్యపరీమళ ము వారికి ముఖము మదముతో నిండిన కొడుకు పుట్టి నాడు. మదమును మినహాయించినచో వీడు పరమ చైతన్యస్వరూపము, అతనిని గూడ మనము దేవతగా కన్పించి _ మన మదము మనకు తగ్గరాదు, మన పనులు మనకు కావలయును--అట్టి విఘ్నెశ్వరునీ స్తోతము చేయుచున్నాము, కొవ్యక వులు సామాన్యముగా వెదాంతార్థముల నుద్దేశించి (వా యరు. వారికి కావలసినది వాకృమత్కృతి, పాఠకుని మనస్సునకు చక్కిలిగింత పెట్టుట, లోకములోనున్న లీలలు చితించుట, మరియు లోనికి పోయి చూడ రాదు, ఈ కావ్యకవుల యూహలో కవితయనగా చల్పని గాలి తగిలినట్లు, వెన్నె లలో విహరించినట్లు, పచ్చ కర్పూరపుపొడి చల్లుకున్నట్లు-అంతే. మను చరితము వరణానదియని యొక నదియున్నది, కాశీకి వారణాసి యని పేరు. వరణానది _ ఆఅసీనది అన్న రెండు నదులకు మధ్య నుండుట వలన వారణాసి యన్న పేరు వచ్చినదందురు. ఈ వరణానది యొడ్డున యరుణాస్పదమన్న పురమున్న ది, అచటి వ్విపులు మెచ్చ రభిలవిద్యా పౌఢి ముదిమదితప్పిన మొదటి వేల్పు అచటి రాజులు బంటునంపి భార్గవునై న బింకాశ పీలిపింతు రంకమునకు అచటిమెటి కిరాటు లలకాధిపతినై న మును సంచిమొదలిచ్చి మనుప దము లచటి నాలవజాత్రి హలముథాత విభూతి నాడిభిక్షువు భి క్ష్యమైనమాన్ను అచటి వెలయాం6(డు రంభాదులె న నొరయ కా సె కొంగుశవారించి కడప శలకు నాట్య రేథా “భాధురంధర నిరూడి నచటపుట్టిన చిగురుకొమ్మైన చేవ,

[మొదటి వేల్పు బబ్యా; _ బింకానన్‌ - పట్టుదలతో, ఆంకమునకు - సమీపమునకు, మేటబికిరాటులు = గొప్ప వైశ్యులు, వ ర్తకులు, ఆలకాధ్‌ పతీ _ కువేుటి (ఆయశనపిద్ద నవనిధులున్నవట) నాలవజాతి - హూూడులు, కృషికులు, హలముఖా త్తవిభూతి -- నాగటి కొరునుండి వచ్చిన సంపదతో, ఆది భిక్షువు - వుడు, భై త్యము - బిచ్చపుంయనము. వెలయాంర్మడు = వారకాంతలు, ఒరయన్‌ = స్పర్ధవహించినచ్నో కాసెకొంగు వపికకుందోపికొను చీరచిషర+ నాట్యరేఖ ఆగు కళావిద్ధయందుకల ధురంధర = అధికమైన, నిరూఢిన = సామర్హ్శముతో. ]

చిగుకుకొమ్మ - థ్రీకష్టచేవరాయల చారు విజయనగరము నుండి పొలిం చుచు [పధాశముగా పెశుగొండ యందుండెడి వారు. పెచుగొండలో కోటయుక్న ది. ఈ కొండమీద చిగురుచెటని కొన్ని కలవు. ఆ చెట్టు పేరు చిగురుచెట్టు, ఆ చెట్టు ఛాలా పెళసు. ములగ చెట్టువంటిది. చిగురుకొ మ్మ యనగా లేత కొమ్మయని యర్ధంకాదు. ఆచటి చిగురు చెట్టయినను మంచిచేవ గలది. వితిచినచో వలు*డద్‌ని యర్థము. పెద్దన్నగారు పెనుగొండలోని తానెజీగిన యీచెట్టును అరుణాస్పద ముటో నున్నట్లు వర్చించెను,

మన వూర్వ [పబంధములలో నేకావ్యము చూచినను ఈ రీతిగా వర్ణన ములు వర్ధింప బడును. వారకొరతలు: వర్తింప బడుదురు. ఆనాటి నాగరికతయు సంపత్యవస్థయు నాలుగు వర్ణముల పీదను నాధార పడి యు౦డెడిది+ రాజ్యముల యొక్క రక్షణ దుర్గ్షముల మీద నాధార పడి యుండెడిది. అందుచేత నగ డలు (పాకారములు కూడ వర్రింప బడును. మదీయ నానాటి శిల్పములలో భరత నాట్సము పథాన మెనది, చేవాలయములలో వార కాంతలు నాట్యము చేసెడ, వారు. దేవాల మములలో న న్న స్వా ములకు ననేక భోగములు జరిగెడివి, నేడు తిషపతి మొవలె న మే తములలో జరుగుట లేదొ? ఆ భోగములలో (ప్రధానమైనది వార కాంతలు చేయు నాట్యము. అందుచేశనే వారికీ భోగమువాగని పేరు వ చ్చినధి వాకు భరత శాస్త్రములో చాల సమర్థులు.

అనాడు పూవులమ్మట కూడ నొ* గొప్పవృతి. పుకుషులు కూడ సాయంకాలము అందు పువ్వములు, ధరించెడి వారు. పురుషులకు(గూడ జుట్టు

గ్ర: కావ్య పరీమళ ము ముష్ట, గిరజాలు = వానికి పూవులు సపెట్టుకొనుట యిదియెక భోగము. కనుక మన పూర్య కావ్యములలో నీ వర్ణనలు చేయ బడినవనగా - కావ్యము జీవిత మనకు (పకివింబమని యాధునికు లనుచున్నారుక దా-ఆనాటి సం పదాయమున కీకావ్యములు [పతిబింబములు,

ఇది యిట్లుండగా సి కథలో [(పారంభించుచు పెద్దన వెలయాండను వర్షించెను, ఆయూరి వెలయాం౦ డు, మహా భరతళాస్త్ర కళానిస్తాతలు,. ఎందుకు చేసెననగా నొకటి జీవిత (పతిబింబయు, రెండవది యీ కావ్యములో కథానాయ కుడు [పవరాఖ్యుడు. ఆతనికి హిమాలయ పర్వతము మీద వరూధినియన్న యప్ప రస కన్పించును. ఆమె దేవతా వార కాంత, వార కాంతలు, వారి హేలలు, వారి యొయ్యార ములు, వారి సౌందర్యములు (పవరాఖ్యునకు [కొతలు కావు. ఈ సంగతిని సూచించుటకు గూడ [వాసెను.

ఆ వూరిలో (పవరాఖ్యుడన్న (బాహ్మణ యువకుడు కలడు. ఆతడు పండితుడు. యజ్ఞములు చేసిన వాడు. చాలా యందగాడు, పలుమందడికి చేద మును నేర్పెడి వాడు. మరియు వైరాగ్యవంతుడు. ఆందుచేత వానిని పర స్త్రీలు కోరినచో లాభము లేదు. ఈ మాట కూడ భవిష్యత్కథకు సూచనగానే చెప్ప, బడేను,

అతనిక్తి త ల్రి దండులు( గలరు. ఆతడు (పొద్దుననే లేచి వరణానదిలో స్నానముచేసి వచ్చి తన నిత్యకర్మానుషస్టానము చేసికొనును, ఎవరు దానముచేయ వచ్చినను స్వీకరింపడు. అతడు అప్రతి గ్రహీత. ఎవరై న దానము చేసినచో దానము చేసిన వాని పాపము కొంత (పత్మిగహీతకు వచ్చును. దొనము పుచ్చు కొన్న (బాహ్మణుడు త్యత్చాయశ్చి తము కొజకు తగిన౦త గాయత్రీ మంతమును జపించ వలెను. రాజు లితనీకి సాల [గామము నిత్తుమందురు. సాల [గామము, భాణమః, నీవి రండు రాళ్ళు, సాల (గ్రామము నందు విష్ణు మూరి యుండుకు,. బాణిులు, శివ లింగనులు, ఎది బాణమో' ఏది సాల [గామమోః తెలిసికొన ట ఆ విద్యయందు పండితులైన వారికి సాధ్యము. అతడు సాల [గామముసు గూడ దొానపు పుచ్చుకొవడు,

మనుచరి[తము ర్ట ఆతనికి భార్య కలదు. ఆమె అన్నపూర్ణ వంటిది. అతిథులు నడికీ రేయి వచ్చినను భోజనము పెట్టును, ( నడికి రేయి యనగా నర్థ ర్మాతమని యర్థము ) నడిరేయి నడురేయి సామాన్య రూపములు, నడికీ రేయి విశేష రూపము. ) ఇతనికి తీర్థయ్యాతలు చేయవలెనన్నచో మిక్కిలి యిష్టము. తీర్థ సంవాసు లేతెంచినచో నాదరించి భోజనము పెట్టి దూరములడుగును. ఎంతో యాదరించును. ఇట్లుండగా నొకనాడు కుతప కాలము ( కుతప కాలమనగా మధ్యా వ్నాము దాటిన కాలము ) నందు ఒక కౌషధ సిద్ధుడు వచ్చెను. (పవరు డతనికి మర్యాద చేసెను. అతని నెంతయా గౌర వించెను, షీ మాటలు మం[తమ్ములు మీ మెట్టినయెడ ్కపయాగ, మీ పాదపవి (తామలతో యము లలఘు దో్యోమార్ష రురాంబు పొనరు క్యము. లుర్విన్‌* మన దేశములో నతిథులను గౌరవించుట అతిథుల కన్నము పెట్టుట మన మతములో [పధానమైన భాగము, దానము చేయుట మిక్కిలి గొప్ప విషయము. _ భ్రీ శంకరాచార్యులవారు. భాష్యములో నొక చోట దానేన ఉపనమంతే యని (వాసినారు. దానము చేత [పాణులు ఉప-- సమీపము నందు, ఎవరి సమీప మందు? పర మేళ్వరుని సమీపము నందు, నమంతే-వంగుచున్నారు. సదా నమస్కరించు. చున్నారు. అనగా దానముచేత జీవులు పరమేశ్వర సన్నిధానము నందు వ ర్రిల్లుదురని యర్హము. అతిథి పూజ కూడ ఇట్టిది. 'అభ్యా గతస్స్వయం విష్ణుః అభ్యాగతుడనగా అతిథి. అతడు స్వయముగా విష్తువు* అందు చేతనే మీ పాద పవ్శితానుల తోయమాలు- మీ పొదములు కడుగగా వచ్చిన స్వచ్చమెన సీర్రు; అలఘు- తక్కువ కాని, ద్యోమార్గజలము = ఆకాళ గంగ మందాకిని లేదా భాగీరథి? ( ఆకాశము నందలి గంగ మందాకిని, భూలోకము నందలిది భాగీరథి. పాతాళ లోకము నందలివి భోగవతి ఆ గంగ యొక్క అంబు-- నీళ కు, ( ఆయక$ వాదములు కడిగిన నీరు ) పొనరు క్య ముల్లు - పునరుక్తి యనగా చెప్పిన మాట చెప్పుట, దాని మీద తద్ధిశ రూపము

10 వావ్యపరీమళము పౌనరు క్రము-అర్థ మొకిటియే. గంగ విష్తువాదోదృవి గనుక ఆభ్యాగతుడు స్వయంవిస్తువు కనుక నిట్టనుట, (పవరాఖ్యు డిబ్దైివనయో పొగడగా అ యొషద సిదృడు గృహస్థ కెలకులనున్న తంగెటి జున్ను గృహమేధి యజమాను? డంక స్థితార్థ సేటి పండిన పెరటి కి ల్ప్చకము వా సవ్యుండు దొడ్డి బెట్టిన వేల్చు గిడ్డి కాపు కడలేని యమృత:౭పు నడబావి సంసార సవిధ మెరు నగంబు భవన భర్త మరు దేశ పథ మధ్యమ పప కులపతి యాకటి కొదవు సస్యము కుటుంబి బధిర పంగ్వంధ భిక్షుక [బహ్మచారి జటిపరీ వాజ కాతిథీ క్షపణ కావ ధూత కాపొలికా ద్యనాధులకు( గాన భూసురో త్తమ గార్హ స్మ్యృమునకు సరియె, గృహ యొట్తివాడనగా ఇట్టి వాడు; గృహ మేధి, యజమానుడు, వాసవ్యుడు, కాపు, సంసారి: భవనభర్త, కులపతి, కుటుంబి, యివి కెలకు-- (పకగ; ( కెలను -- కెలకు ఈ రెండు రూపములు కలవు కొలను - కొలకు చెజువని యర్థము ౧ =-తంగెటి జున్ను = తంగేటి చెట్టునకు పట్టిన తేనెపట్టు వంటిది. తంగేటిచెట్టు పరమౌషధము. తంగేటిచెట్టు సమూల ముగా పెటికి తెచ్చి యెండ పెట్టి పొడిచేసి దానిని పంచదారతోనో తేనెతోనో నలుబది రోజులు సేవించినచో సర్వవ్యాధులు శమించును. అందుచేత తంగేటి జున్ను అనుట --- అంక స్థితార్థ పేటి ఆ అంక _-- ఒడియందు; స్థిత --- ఉన్న, అర్థ పేటి _.. డబ్బుగల పెట; ( హస్తామలకము లందురు. చేతిలో నున్న యుసిరికాయ యని యర్థము ) అట్టిది, వల్పుగిడ్డి .... కామధేషవు; నడబావి- దిగుడు బావి ( నడచి వెళ్ళుటకు వీలైన బావియని యక్థము. కాని నడపీనుగు

మనుచరి తము క్షే] నడచుచున్న పీనుగనియర్థము. నడదివ్వియ---నడచుచున్న దివిటీ. (నడదివ్వి యలు చేసె నగరికి మాణిక్యమకుటముల్‌ . గలిగిన మనుజపతుల--అని తిక్కన గారు విరాటరాజుతో తాము పా-డవులమని చెప్పికొన్నప్పుడు ధర్మరాజును గూర్చి చెప్పిన పద్యములోనిది.)

సవిథ మేరునగంబు - సమీపమునందున్న మేరు పర్వతము,

మరుదేశ పథమధ్యను (పప - మరుదేశమనగా ఎడారి. చవిటి పల్ల దేశము. పథము -_ మార్షము, (పప = చలివేంద (తప = సిగ్గు, కప -_ దయ) బదిరులు - చెవిటివారు; పంగులు - కుంటివారు; ఆంధుబభు - (గుడ్డి వాం్యడు; జటి - జడలు కలవారు, పరివాజకులు - స్య్యూసులు; క్షపణ కులు - బౌద్దభిములు; అవధూతలు = సన్యాసము వుచ్చుకోని పరమ విరాగులు; కాపాలికులు - ఇది యొక మతము. వారు నిత్యము కపాలములను చేబూని తీరుగుచుందురు,

ఈ పద్యము మకిలి ముఖ్యమైనది ---

అప్పుడు [ప్రవరుడు

ఏ యే దేశములన్‌ జరించితిరి మీరే యే గిరుల్‌ చూచినా

రేయే తీర్ధములందు | కుంకిడితి రేయే ద్వీపముల్‌ మెట్టి నా

రేయే పుజణ్యవనాళి దిమ్మరితి రేయే తోయధుల్‌ డాసీినా

రా యా చోటులగల్లు వింతలు మహాత్మా నా కెజ్‌ంగింపవే ఆనీ యడిగినాడు, గిరులు = కొండలు, తీర్ణములు జ పుణ్యనదులు; కుంకి డుట -- స్నానముచేయుట; తిమ్మరుట -- తిరుగుట; తోయధి -_ సము_దము (తోయమనగా నీరు. సంస్కృతములో నీరు అన్న యర్ధముగల శద్ధిములకు 'ధి' "నిధి రెండును కలిపినచో సముదమన్న యర్థము వచ్చును. తోయరథ్మి తోయనిధి; జలధి, జలనిధి; వారిది; వారినిధి; పయోధి, = పయోనిధి; పాథోధి, పాథోనిధి; నీరధి, నీరనిధి; వార్థి వారినిధి; = మరియును ఈ నిటి యర్థమిచ్చు శబ్దములకు, జ, జాత్య రుహ యివి కల్పినచో తామర పువ్వన్న యర్థము వచ్చును. జలజము, జలజాతము, జలరుహము, ఇట్లే ఆ మరియు ద, వాహ యన్న యక్షరములు కలిపినచో మేఘమగును, వారిద,; వారి వాహము, జలద ము, జలవాహము = ఇట్లు)

కేమి కావ్యపరీమళ ము

ఈ పద్యములో నెక్కువ యేమియును లేదు, కాని పద్యరచన పరమ సుఖముగా నున్నద్వి అడుగుటలో నున్న సౌఖ్యమంతయు కనిపించు చున్నది, నోటికి వచ్చుటకు పరమ సుఖముగా నున్నది.

అప్పు డి షధసిద్ధు డిట్లన్నాడు,

ఓ చ తురాస్య వంశకలశోదధి పూర్ణళ శాంక తీర యౌ

(తాచణ శీలినై జనపదమ్ములు పుణ్యనదినదమ్ములున్‌

జూచితినందు నందుగల చోద్యములన్‌ గనుగొంటి నా పటీ

రాచల పశ్చిమాచల హిమాచల పూర్వదిశాచలమ్ములన్‌

చతురాస్యుడు నాలుగు మొగములు కలవాడు ,బహ్య; చతురాస్య వంశము = [బొహ్మణవంళము; అదియే, కలశోదధి .. పాల సము దము; దాని యందు పుట్టిన పూర్ణశళాంకుడు.నిండు చందురుడు అని సంబోధన,

ఓ మిహిరాంళు వంశకల శోదధి పూర్త శళాంక అని పూర్యము (భీనాథుడు [వాసినాడు. మ్‌హిరా౭శుడనగా చల్లని కిరణములు కలవాడు చందుడు. శృంగార నై షధములో నల మహారాజు నొకాయన యిట్లు వీలిచినాడు.

శ్రీకృష్ణరాయల యాస్థానములో నున్న కవులు (శ్రీకృష్ణ రాయలతో సవా (ఫీనాధుని శబ్దములు శ్రునాధుని పోకడలు వందఅ కొలది [గహించి నారు. పెద్దన్న గారు తక్కువ వాడు కాదు. కాని ఆ పిలుపుకన్న నీ పిలుపు వి శేషార్థము క లది. కచట నాషధసిద్ధుడు దిచ్చగానివంటి వాడు, వాని (బతుకు గృహస్థుల మీద నాధారపడి యున్నది. అందుచేత నతడు గృహస్థులను పొగ డును. మరియు నతడు తన గొప్ప దనము తాను చెప్పికొకుచుండును, చివరి చరణములో ఆచ లమన్న శబ్దము నాల్లుసార్హు వాడి చరణము పరుగెత్తునట్టు చేసీనాడు. ఈ రచనయంతయు తన యొక్క బహుదేశ పర?టనము యొక గాప్పదనము వ్యంగ్యమగుట కే. ఇది యంత యందమైన పద్యము 1 మనము సంగీతము పాడుకొనుచున్న ట్రై యుండును, అని జొషధసిద్దుడు పెద్ద వచన మును చెప్పెను. ఆ వచనములో తాను చూచిన ,పదేశముల నన్నింటిని పెద్ధ పెద్ద సమాసములతో చెప్పెను ఆ నమాసము లన్ని-టి యందు ఆతని: గొప్ప ధనము వ్యంగ్యమగుట కే,

మనుచరి, తము (లీ

కాని ప్రవరుడు 'యాజ్జీకడు, కర్మశీలి, పరమసాధువు. కాని చాలా గడుసువాడు. అతిథిని ఆగౌరవించడ్రు. కాని యతని మాటల నితడు నమ్మ లేదు. అందుచేత నిట్రన్నాడు ;

వెఅవక మీ. కొనరు నొక విన్నప మిట్టివి యెల్లంజూవిరా

నెఅక్‌ లు( గట్టుకొన్న మథఠి యేండును బూండును(బటు [బాయపుం

బిలయుత తనంబు మీ మొగము సెప్పక చెప్పెడు నద్దిరయ్య మా

'కెజటు(గ6 దరంబె మీ మపామ లీర యెజుంగుదు రేమి చెప్పుదున్‌. వెటువక-- వెనుకకు దీయక; ఒక విన్నపము చేయుదును; ఎజకలు-టెక్కాలు,

ఈ పద్యమున ఎండ్లును పూండ్తును పట్లు; మీ మొగము చెప్పక చెప్పెడు, ఈలోకోకులు వాడబడిగవి. గౌరవము సడలినదని యర్థము, ఆతనిని తన తోటివాడుగా చూచుచున్నాడని యర్థము, మీ మహిమలు మీకే తెలియును = మే మెటుగుట సాధ్యమా? మరి యెమి చెప్పుమందురు *

ఈ నూటఐలో నొక సన్నన్‌ యాక్షేపణ, ఒక దాగియున్న లెక్క లేని

ఆ జొషధ సిద్ధుడు పదియూండ్డు వాపరాజు. దే దేశములు తిరిగి గడుసు తేలిన వాడు. వాడు 1గహింఛినాడు, వానికి (పవరాఖ్యు నేడిపించవలెనని పుట్టనది.

అందులకాత డేమిచే సెననగా-ఇట్రన్నాడు. “ఆధి కాదయ్యాః మా వర్ద నొక దివ్యౌాషధ మున్నది. తద్భూరి _పభావమ్మునన్‌ = దాని యధికమైన [పభావముచేత; పవమాన మానస తిర స్కారిత్వరా హంకృతిన్‌ -= వాయు వును మనస్సును తిరస్య-రించునటువంటి గొప్ప వేగముతో; నేనెపుడు తిరుగ. చుందును. ఇది చాలా రహస్యము. ఆకాశమున సూర్యుని గుజ్టము లెంత త్వరగా పోవునో భూమి యందునే నంత త్వరగా పోవ్పదును.' అన్నాడు. ఈ (పవరాఖ్యుండు తీర్థ యాతలు చేయుట యందు మిక్కిలి మక్కువ క. వాడు గావునను ఎంత తెలివిగల వాడె నను తరుణాగ్నిహోతి గనుక *, ఆనగా కుజ్ణతన మగుటచేతన్సు చప్పున లోంబడి “స్వామీ! నేనేదో పొరవా:. మాటాడినాగు.. నేను మీ శిష్యుడను నాచేత తీర్థ యా్మాతలు చేయింపు _”

్షేకీ కావ్యపరీమళము యడిగెను. ఆ సిద్ధుడు వెంటనే మిుతని పాదముల కొకపనరు పూసెను. పూయుట యేమిః వెళ్టుట యేమి! ఒక్కసారియే చేసెను ఈ [పవరాఖ్య డెగురుట మొదలు పెటైను. ఆకాశములోనికి పోయెను. ఇదివజకే యితడు పోయి హీమాలయ పర్వతములు, బదరీ నారాయణము మొదలెన విషయము లన్నియ వినియున్నాడు, ఇతని కాళ్ళాక్క-డికి దారి తిసినవి.

“ఆట జని కాంచె భూమిసురు డంబర చుంబి శిరస్సరర్హు రీ

పటలముహుర్ము హుర్లుఠద భంగ తరంగ మృదంగ నిస్వన

సుట నటనానురూప పరిపుల్ల కలాప కలాపి జాలమనన్‌

కటక చరత్క.-_రేణు కరకంపిత సాలము శీత కె లమున్‌.”

అపి యన్నియు దేవతాభూములు, ఇతడు భూదేవత, అందుచేత నితడు భూమి సురుడని చెప్పుట. కొంత దఫప్యు దిగెను, అచ్చటి నుండి చూడగా ఆకా శమును ముద్దుపెట్టుకొనుచున్న శిరస్సులు కలిగిన చెజువుల్తు సెల యళ్ళు వీని యొక్క సమూహము యొక్క మాటిమాటికి లేచుచున్న తరంగములను మద్దెళ్ళ యొక్క ధ్వనులకు స్పుటముగా నాట్యమున కనుకూలముగా విక సించిన పింఛములు కలిగిన నమళ్ళ సమూహమును చూచెను,

మరి నేలమీదికి దిగను. ఆసానువుల ( కొండ [పక్కల ) యందు అడ యెనుగులు చెట్టను కదిలించు చున్నవి. అట్టి హిమవత్పర్వతమును చూచెను,

ఈ పదేశములను గూర్చి యతడు విన్నదే. ఇట్టిట్టుండునని విన్నదే: అందుచేత అతని కన్నియు పరిచిత ములుగా కనిపించు చుండెను.

అక్కడ రేగుచెట్ల పరుస యున్నది, దానినడుమ ఒక [తోవ యున్నది. ఆ [తోవ వెంట పూర్వము నరనారాయణులు నడచిరి. ( కృష్ణుండు అధ్దను డున్నూ )*- అత డిదియంతము చూచెను. అక్కడ అఆలకానది కలదు, దాని గాలులు ఏీచుచుండెను. అతడు చూచిన [పదేశములను మనము చదివి తీరవలెను.

అతడెన్నో యందములు చూచెను. ఇత డెన్నియో చూడవలి నసు కొనెను, అన్నిటిని చూచెచు, అతడు చూచిన వేవనగా :

మనుచర్నితము 16 “నిడుద్‌ 'పెన్నె జీగుంపు జడగట్ట సగరు ము జర థ కచ్చపకులెశ్వరు వెన్నుగానరా జగతికి మిన్నేలు దిగినచోటు పుచ్చడీక తనంబు వో బెట్టి గిరికన్య పతింగొల్వ నాయాసపడిన చోటు వలరాచ రాచవా రలికామ కనువెచ్చ( గర 6గిన యల కనికర పు(జోటు తపసి యిల్తార్యడ చెలువయు. దల(చి తలచి మున్ను ముచ్చిచ్చును విరాళం గొన్నచోటు కనుపపులు. వేల్పు(బడవాలు( గన్నచోటు హర్షమున జూచి పవరాఖ్యు( డాత్మలోన. ఇవి యేమి స్థలములు ! భగిరథుడు తపము చేసినచోటు, ఆకాశగంగ భూమికి దిగినచోటు, పార్వతీదేవి శివునికొనము తపముచేసివచోటు, శివుడు మన్మధుని దహించినచోటు, కుమారస్తామ్‌ జన్మించిన చోటు. ఆళ్చర్యముకదా ! ఈ పద సములోని మాటలెటువంటివి ) భగీరధునకు సగరుముమ్మనుమడు = భగీరధుడు సగరచకవ ర్తికి మను మని కొడుకు. 'పెన్నెటిగుంపు -- పెద్దవెరటుకల గుంపు. అది జడ కట్టినదట. మిన్నెయి అ ఆఅకాళగంగ; పైనుండి గంగానది గభేలున దూకం౮గా భూమియంతయు బొత్త్పడి పాతాళ ముదాక చొచ్చుకొనిపోయి భూమిని మోయు చున్న అదికూర్మముయొకగ వీపుడిప్ప కన్చించినదట : ఆ పతనమెంత వేగము కలదో చెప్పుటకు జరఠకచ్చపకులేశ్వరు వెన్నుకానరాన్‌ అని వాడినాడు. కచ్చ పము _ తాబేలు; జరఠము - ముసలిది; బాగుగా బలిసినది, యుగాలుగా కూర్చున్నది యని యర్థము. గిరికన్య - పార్వతిదేవి; ఆమె భ ర్రకొలసు తపస్సుచేసినది. సేవచేసినది. ఎవరైనను మగవాం్యడ్రు శ్తీకోస మారాటపడి. దురు. ఈమె మగనికోన మారాటపడెను, తపస్సుచే సెను. దీనినే కాళిదాసు కుమారసంభవములో “'నరత్న మన్విష్యతి మృగ్యతేహితత్‌ ” అన్నాహ

16 కావ్యపరీమళ ము రత్నముపోయి యెవ్వరిని వెదుకదు. దానినేపోయి. యందఅునుు వెదకుదురు. అట్టి పార్వతి శివుని భర్తగా సంపాదించుటకు చాల యిక్కట్టులు పడినది. శ్రీ యట్లుచేయుటకు సిగ్గును వదలిపెట్టవలెను. పుచ్చడీకతనమనగా సిగ్గు; సిగ్గు అనుటలో గొప్ప యేమున్నది. ఆమె పరమేశ్వరి. చకవర్రి కూతురు. ఆందు కోసము వట్టి సిగ్గు అన్నమాట చాలదని పుచ్చడీకతన మన్న మాట తెచ్చినాడు, దానిని పోంబెట్టి.వదలిపెట్టి . ఓరి, మీ నాయనిగా రింట్లో నున్నారా? మీయయ్య యింట్లోనున్నాడా।ః మీ బాబున్నాడా? మీయమ్మ మొగుడున్నాడా? షి నాయనమ్మ కొడుకింట్లో నున్నాడా నా అన్నియు నొకటియా ! కవులు వాడెడి శబ్దములలో నాకమర్యాద యొక యొడుపు నొక యొయ్యారము నుండును. పుచ్చడీకతన మట్టిమాట.

వలరాచ రాచవా(ండు --- మన్మధుడు, అలి కాతుడు - శివు(ండు; కను వెచ్చన్‌ _- కంబజి వెచ్చం(నదముచేత. ఆగ్నికాదు వట్టి సెగ. అబ్బో! అసలు అగ్ని తగిలినచో లోకములే మండిపోవును -. ఆ వెచ్చదనముచేత వాడు కజగిపోయినాడట :ః కాళిదాసు బూడిద యొనాడని చెప్పినాడు. పెద్దన్న గార మన్మధుడు కడు మె త్తనివాడు. వెన్నపూస వంటివాడు. వీడు కరిగి పోయినాడు, కొళిదాసు యొక్క మన్మధుడు కరినుడు, వాడు జామి అందుచేత బూడిదయె నాడు, ఆ స్థలమట క నికర పు స్థలమట అయ్యో పాపమని మన మనుకొన వలయును. కావ్య క వులలోనుండెడి మార్దవ మిటువంటిది,

పూర్వ మగ్ని హోతు9డు తపస్వుల భార్యలను జూచి మోహము గొన్నాడు. ఆదియు నచ్చటనే చిట్టచివరకు కుమారస్వామి జన్మము చెప్పుచున్నాడు. కుమార స్వామి యెక్కడ పుట్టినాడు 1 టెల్లుగడ్డిలో పుట్టి నాడు. వేల్పు పడవాలు -_ వేల్పులనగా దేవతలు. పడవాలనగా సేనాపతి. కనుపపులు .-_ టెల్జుగడ్డి, పులు = గడ్డి. (పులుమేసి గడ్డితిన్సి తెల్లు కనుపులుగా నుండును, చెఅకు గడకున్న కనుపులవంటివి గావు. గజుకు గటుకుగా నుండును. అందుచేత కనుపపులు అన్నారు.

చూడవలసిన వన్నియు చూచినాడు. చూచీనవాని నన్నీంటినిజూచి యాశ్చర్య పోయినాడు, ఏమి పొమవత్పర్వతము అనుకొన్నాడు, ఒక్‌ గా సారి వామవత్సర్వత మును గు ఆశించి యూపొంచినొడు,.

మనుచరితము క్షే” పసుపునిగ్గులు దేజు పొ6పజన్నిద మొప్ప' [బ్రమధాధిపతి యింటిపలిజింగ శచి కత గజపుచు(జదలేట సురరాజు జలకేళి సవరించు చెలువెజింగె నదనుతో(జేపి చన్నవిసి యోషధుల మ న్మాదవు కొండల కెల్ల ( విదుక నెజి(గ వేల్చుటింతులలోన విజ్ఞవీగుచు మేన నవరత్న రచనల రవణమెథతి/౧. బరిపరి విధంపు( జన్నంపు బరిక రంపపు సొంపుసంపద నిఖిలనిలింపసభయు నప్పటప్పటికిని జిహ, తుప్పుడుల్ల నామెత లెజింగె నీతుషార్శాడికతన,

ఈ మంచుకొండమీద నెన్ని యెన్ని చమత్కార్గములు జరిగినవి. శివు డిచ్చట పెంద్రియాడెను. ఇందుడిచ్చట విహరించెను. ఇచ్చటనే భూదేవి పర్వత ముల కెల్ల నోషధులను( బిదికెను. ఇచ్చటనే పామపర్వత రాజు భార్యయైన ' నమేన* దేవతా స్రీలంవరిక ంటె నెక్కువ నగలు, రత్నములు దరించి బెక్కు పోయెను,

శివుండిచ్చట పెంద్రయాడెననుటకు ఇంటిప ట్టైతింగనని | వాసినాడు. ఇప్పటికి/గూడ టోకనులో వాడొక యింటివాడై నాడందురు. పొంప జన్నిదము-= పాము -+- జన్నిదము, (ముకారాంతములి న యిట్టి శబ్దముల చివరనున్న “ము” సమాసములో *పాంపి యగును, రెండవ, ప కారము వెనుక నరసున్నవచ్చును. పాంప జన్నిదము - పాము జం దెము; వేముచెట్టు -_ వేంపచెట్లు;ు నాము _( చేను = నాంపచేను.) [(పమథాధిపతి = శివుడు.

తన భార్యయైన శచిదేవికి నిరదుడు ఈత నేర్పినాడట ।

ఇట్టు చూచిచూచి విసిగి మధ్యాహ్నము కాగా ఇవ్వాళటికి ఇంటికి పోదమ., మరల రేవువచ్చి చూతములే అనుకొన్నాడు.

(2)

108 కావ్యపరీమళము అతని యమాయికత్వ మిక్క_డనన్నది. తీరయాాతలుపోయి.. సేవించ వలయునన్న యాదుర్దాలో తక్కిన విషయములు మటిచిపోయినాడు. లోక ములో చాలమంది యింతె,. అన్ని విషయములందు చాల గడుసువారుగా నుందురు. ఏదో యొకానొకయాశ యుండును. దానియందు వారిని సులభముగా మోసముచేయవచ్చును. జౌషధసిద్ధుడు దీనిని (గపాంచినాడు, తన కోపమిచ్చట తీర్చుకున్నాడు, తీరా చూచునప్పటికి కాలికి పసరుకటిగి పోయినది. దుఃఖపడి నాడు, కొంత యేడ్చినాడని చెప్పవచ్చును. చివరకిట్టను కున్నాడు : “అకలం కోషధ స త్త్వ్యమున్‌ దెలియ మాయాద్వారకావంతి కా శికురు ేత గయా పయాగములు నే సేవింప కుద్దండ్‌ గం డక చెదండ వరాహవాహరిపు ఖడ్గ వ్యాఘ మీమ్మంచుకొం డకు రా(జెల్లునె, బుద్ధిజాడ్య జనితోన్మాదుల్‌ గదా _శ్యోతియుల్‌ " తానయట !' ఈ అకి లంక మైన బైొషధము యొక్క స తత్వమును తెలిసీ కొనుటకు వచ్చినాడట 8 ఇది యబద్ధ షు, లెదా దాని సత్త్యము తలియగా వచ్చి నాడనవచ్చు. ఇట్లు రా(గా దాని సత్రము తెలిసినదన్న మాట తెలియిన్‌ = తలి యగా, తెలియుటకు; రెండర్థములు చెప్పవచ్చును కాని యితడు దాని సత్యము తెలియుటకురాలదు. అందుకును వచ్చియుండవచ్చును. మాయ, ద్వారక, అవంతి, కాళి,కురుష్నెతము, గయ, [పయాగము, ఇవి యన్నియును త్తరహిందూస్థానము నందున్న మన పుణ్యమే తములు. ఆ [పదేశములకు బోయి, పితరులకు పీండ ములు వేసినచో వారు తమ లోకములకు పోవుదురు, నే నచ్చటికిపో(క యీ మంచుకొండకు వచ్చితినమో! ఈ మంచు కొండ యెట్టిది ? ఉద్దండమైన గండమృగములు, వేదండములు _ ఏనుగులు; వరాహ ములు _ ఆడవిపందులు, వాహరిపులు అడవిదున్నలు; ఖడ్గమృగ ములు వ్యా ఘములు ఎ ఇవియన్నియు కలది. ఉద్దండ, *, న్యా ఘము = కఇదియుక సమాసము, ఇందు మృగముల పెరు చెప్పబడినవి. మనమేమని యర్శము చెప్పి కొనవలయును. ఈ సమాసమంతయు మంచుకొండకు విశేషణ మని చెప్పుకొన వలయును, ఇవియన్నియు కలదియని చెప్పికొనరాదు. వీనిచేత నివసీంపబడు చున్నట్టిదని చెప్పికొనవలయును,

మనుచరి తము [ల

చూవితిరా! ఇంతకు ముందు హిమవత్చర్వతము నేమి పొగిడినాడు. ఇప్పుడు మంచుకొండి వట్ట దౌర్భాగ్యపు కొండయని చెప్పుచున్నాడు. ఇంతకు ముందు ఏమి సీసపద్యములు, ఏమి చమత్కారము! ఇప్పుడట, వట్టి పులులు, పందులు నుండెడి స్టలమట! ఇది మానవ స్వభావము, సుఖము లనుభవించు నపుడు భోగ వస్తువులను తత్‌ హేతువు లయిన మనుష్యులను పొగడుదురు. దుఃఖములు పా పించి నప్పుడు వానిని తెగడుదురు. మానవులు జీవితము ననుభవించుచు సుఖదుఃఖము లనుభవించు భిన్న వళలందు వారు పలి కెడి భిన్నమైన పలుకులు వారి సుఖ దుఃఖములకు న్యంజక ములే గాని యదార్థములుగావు, ఎందుకనగా వెంటనే ; పవరాఖ్యు డిట్రను చున్నాడు, బుద్ధి జాడ్యజనితో న్మాదుల్‌ కదాః కో తియుల్‌, కర్మానుష్టాన పరులు, బుద్ధి యొక్క జొడ్యము - మాంద్యము చేత, జనిత = పుట్టిన, ఉన్మాదము కలవారు అని, ఇంతకు ముందు మంచు కొండను తిట్టి నట్రే తన్ను తాను తిట్టునుకొను చున్నాడు. లోకములో జనులే మందురు ? నాకు బుద్ధి చేదు క్రనుక నికు సాహాయ్యము చేసి తిసిరా యనును. తనకు బుద్ది లదని యక్థృమా। వాడు సావాయ్యము పొందుట కనర్హుడని యర్ధ్హము. అఆట్లై యిచ్చట [పవరాఖ్యుడు తన్ను నిందించుకొను చున్నాడు, ఇంత కంటె నిక్కుడ నెక్కువ యర్థము కాదు,

ఇట్టు తాను దుఃఖపడుచు, తన సంసారమును తలచుకొనుచు తప్పని సరిగా నడచుచు ఒక కోనను చూచెను.

ఆ కోన యొక్క వ్లన సరిగా పెనుగొండ కొండ మీద నొక చోట నున్నదట । పెద్దన్న దానినే వర్ణించినాడు. వెనుకటి చిగురు కొమ్మవలి, దానికి [తోవయున్నది. ఏషి యందమైన దారి. అచ్చట నొక మెడ యున్నది. ఆడి యంత యందమెన మెడ్‌.

ఈ దారి గాని, ఈ మడ గాని వర్ణించుట-సౌగసు సౌగసుగా వర్టించుట- కావ్యక వుల లక్షణము.

అప్పుడతనికొక సన్నని సువాసన, గాలితో వచ్చినది తగిలెను.

మృగమద సౌరభ విభవ ద్విగుణిత ఘనసారసాం[ద విత్రిగంధ

వ్య కావ్య పరీమళ ము ప తేకర పరికుళమయమిు మగువ పొలుపు. దెబుపు నొక్కమారుత మొల సెన్‌,

మృగమదము - కస్తూరి, ఘనసారము . పచ్చకర్పూరము; కస్తూరిచేత గుమ్ముమను వాసనిచేత రెట్టింపైన పచ్చకర్ప్బూరము కలిసిన తాంబూలపు గంధ ముతో కూడిన గాలి వచ్చినది. ఆ గాలిలో ఆ తాంబూలము కంటి నితరమెన వాసన కూడ వచ్చుచున్నది. ఆ యితరమెన వాసన యేమి? ఆత్తరులు, పును గులు, జవ్వాదులు కూడ నున్నట్టున్నది. ఇట్టి వాసన యచటి నుండి వచ్చును? మహాభోగవతియైన యొక స్రీ యున్నచో వచ్చును. ఆ మారుతము మగువ పొలుపు( దెలుపు మారుతము,

ఆతడు వట్టి శ్నోతియుడు కాడు, భోగి. స్త్రీల యొయ్యారములు, భోగ సములు తెలిసీనవాడు. ఈ పద్యములోని రహస్యమిది.

మరియెనచో త్రానాచోటును పరిహరింప వలయును. రెండు కారణముల చేత నతడు పరిహరించ లెదు. ఒకటింతనకు దారిచెప్పెడి దిక్కు మరియొకటి లేదు. రెండు-అతడిట్టి సౌందర్యములం, భోగములు, సంగతములు నన్నియు నెజీగిన వా(డు, అజెసికి వాంమోహ ము దేడద్డు. అవదుచేచ వెళ్లి వాడు, వెళ్ళి యామెను చూచినాడు, ఆమె మెజుపుతిగవలె నున్నది. పెద్ద కిన్నులు కలది, నల్లని ముంగురులు కలది. చం దుసివంటి మొగము కలది. మంచి యొవనములో నున్నది. చాల భాగ్య కాలిని, చూచిన వెంటనే యామె దేవతా స్త్రీయని యితడు [గహించెను, అచ్చట మానవన్రి లెవరుందురు ?

ఆమె తవయింటి ముందజనున్న యొక మామిడి చెబ్టు మొదట వేయించు కొన్న యరుగు మీద కూర్చులక వీణ వాయించు చున్నది. ఆమె యొక _రతిపార వశ్య వి భమముల నున్నది. ఏణ వాయించు చున్నది. అపుడామెను ముతడు పలకరించు స్టితలో లడు, కానీ యీమెయె ముతనిని చూచినది. ఇతడు నల కూబర సన్ని భుడు.

నలకూబరు డనగా కుబేరుని కుమారుడు. జయంతుడు, మన్మథుడు, నలమహారాజు, నకుల, సహదేవులు, వీరందరు మన పురాణములలో గొప్ప సౌందర్శివంతులేన పుషుషులు,

ఇచ్చటి అబ్బుర పాటుతోడ చూచి రుళ ంయుళత్కృటక = మునుమున్‌ బురైడు కొంకు _ పంకజమ.ఖి కప్పుడు తొంగిలి జెప్పలన్‌ దొలగ - ఈ పద్యము అన్నియు చదివి తీరవలెను. అప్పుడు

'““అనిమేపస్థితిమాన్నె బిత్తర పు(జూ ప స్వేద తావృ తి మా

నె నవస్వేద సమ్మడద్ధి బోధకిళ మాన్నెన్‌ మోహవ్నిభాంతి తో

డనె గీర్వాణ వధూటికిన్‌ |భమరకీట న్యాయ మొప్పన్‌ మను

ష్యుని భావించుట మానవత్వము మెయిన్‌ జూ పెట్టినా న తజిన్‌,”

ఆమె దేవతా స్రీ. దేవతలు వెప్పవాల్బరు. అందుకే వారిని అనిమేషులని; అనిమీషులని యందురు. నిమేషమ.- నిమిషము- కెవుపొటు: వారికి స్వేదము. చెమట, యుండదు. వాకకి మోహముండదు, ఆమె 1పవరుని చూచుచు కను టెప్పలు వాల్చినది- (ఇది శృంగార భావలక్షణము) ఆమెకు చెమట పోసీచది, ( ధీనిని సాత్విక స్వేదమందురు) మోహముసరే, ఆమె గీర్యాణవధూటి. డెవతా స్రీ; గీర్వాణులః _ దేవతలు. వరూటి - ఒకటి ఏ (సామాన్యముగా వాడుదురు) రెండు పెండ్రాడిన స్రీ; మూడుకోడలు; ఇచ్చట నే యర్థము చెప్పవలెనని పశ్న, కవి యొక కావ్యమును |వాయునప్పుడు వర్ణనలు చేయును, కొన్ని వర్ణనలు కవి స్యంతముగా. చేయును. కొన్నింటిని కథాను బంధిగా చేయును. కథాను బంధిగా చేసిన వర్హనలు త తత్వాతథఅ మనో లక్షణములసు. చెప్తుచుండును, స్వంత ముగా చేసినవి వాని సొంత మే. అయినను వానిలో నొకొ్కొాకగచోట కవి యభి పాయ ముండవచ్చును, ప్య్శాత యభి పాయ ముండవచ్చును. వధూటికిన్‌ ఆనుటచేత సామాన్యన్రీ వాచకముగా పెద్దన్న వాడియండ వచ్చును. కాని (పవరాఖ్యుని మనస్సులో నామె యెవ్వునికో పెండ్త మన్న యూహ కూడ నుండ వచ్చును. ఇది వధూటి థబ్ద మంలో నున్న స్వార సము.

ఆమరములో వధూః ఆన్న శబ్దము మ్యాతమె యున్న ది, వధూ టి బ్దము బాలా చోట వాడబడినది, గోవవధూటి మొదలై కది

లేదా రుచ్యుట |పవముని చూవి శంతన వర్తూధ్రెని,తానతమి శ్రైగా భాఎంచి నది. ఆమెను పూరమొక గంధికు.ండు. వ్యాచించెము. అమె తిరన'-రించెఫ, ఆమె యింత వణకు కను దేవతావార్‌ కాంత రనుక్‌ నామెష పలు మందితోడ

29 కావ్యపరీమళ ము సంపర్కము కలదనుకొనుట కథాగత లక్షణములకు వ్యతి రేకము. అది న్యాయము గాదు. ఆమె తన్ను దాను (పవరునకు సమర్పించు కొన్నది. వెంటనే వధూటియెనది,. పెద్దన్నగారి యర్థమిడియె యుండవలయును,

పెద్దన్న గారు జ్మాగ తగా నాలోచించి ళబ్దిమును వేసెడి వారు.

ఇప్పుడు అమె దేవతాస్త్ర. ఇతడు మనుష్యుడు. ఆమె యందు దేవతా లక్షణములు పోయి మసుష్య లక్షణములు వచ్చినవి. కనుజిప్ప వేయుట, చెమట పోయుట, మోహము కలుగుట, _

కవి యిచ్చట నాప వలయును. ఇది ధ్యని యగును. తరువాత చెప్పినది వాచ్యమగు చున్నది. ఒక న్యాయమును కుదిర్చినాడు. ఆ న్యాయము [(భమర కీట న్యాయము. (భమరము . తుమ్మెద యొక పురుగును పట్టుకొని జు౭జుమ్మని తిరిగి దానిని తుమ్మెదను జేయునని లోకములో వాడుక. ఇది [భమరకీట న్యాయము. దాని (పకారము వరూధిని పవరాఖ్యుని భావించుట చేత తానుకూడ మనుష్య త్రి యైనది అన్నట్టుగా నున్నది.

ఇప్పుడేమైనది, వ్యంగ్యముపోయి వాచ్య మైనది, వ్యంగ్య మధిక రమణీయమెనది. మరి యెందుకు చేసివాడని (ప్రశ్న. పెద్దన్న తక్కువ కివి కొడే' దీనికి రెండు మూడు కారణములు కలవు, 1, కావ్యకవులకు పద్యము సుఖముగా పూర్తి చేయుట అధిక వాంఛనీయము, ౨. ఇచ్చట నిది వాచ్యము చేయకుండ వదలి పెట్టినచో వ్యంగ్యమును (గ్రహించుట చాల కష్టము. ఈ వ్యంగ్య మొక న్యాయము మీద నాధార పడి యున్నది. ఆ న్యాయమును వదలి 'పెట్టినను వ్యంగ్యము వ్యంగ్యముగానే యుండును. కాని న్యాయమును సమ కూర్చుట చేశ నాక చిన్న చమత్కారము కలుగు చున్నది ఫ్‌, పెదన్న యిచ్చట వ్యంగ్యముక న్న వాచ్య మె అధిక సుందరముగా భావించు చునట్టు న్నది, ఆ మాట నచ్చముగా కాదనుటకును విలులేదు,

అని అతని సౌందర్యమును చాల చొచ్చుకొని హఠాతుగా వచ్చి దాలి గజ్జెల _మాయునట్టుగా వచ్చి యతని దారి కడ్డ ముగా నిలచెను. అతడు నివ్వెజ పోయెను. కాని యతడిట్టి లక్షణములు మున్నె యిగును. ఇత డన్నాడు కదా!

మనుచర్మితము బలి

“ఎవ్వతవీవు ఫీశవారిబేక్షణ ! యొంటి జరించె దోట లే

కివ్వనభూమి భూసురుడ నే, [బవరాఖ్యుడ [తోవ తప్పితిన్‌

(కొవ్వున సిన్నిగ్యాగమునకుం జనుదెంచితి నిల్దుసేర నిం

'5వి-ధిగాంతు తెల్పగద వే తెరు వెద్ది కుభంబునీకగున్‌”

ఈ మాటలామెకు నొకవిధముగా నర్థమైనవి. వఏీమియులేదు, 'భీతహరి శేక్షణ' ౨ భయపడిన లెడికన్ను లవంటి క మ్నలుక లదానా ః ( లేడికన్నుల వంటి కన్నులుకలదొనా యని బహువీహీ సమాసము చెప్పవలెను. లేడివంటి కన్నులు కలదానా యనకూడదు. ఆమె కన్నులు లేడి కన్నులవలె నున్నవి గాని అడివతె లేవు )

ఒంటిచరించె దోటలేక--భయములేక యొక్క_తెవు తిరుగుచున్నావు.

ఈ మాటలామె కాళగొలిపినవి. తనకన్ను లెట్టి వెనచో నతని కేమి? తనకన్నులు మెచ్చుకొను చున్నాడు గనుకనే యట్లు పిలిచినాడు అని యామె యుద్దేశ్యము.

(టు

కొని యతడు సౌందర్యము నెజిగినవాడు. దానిని నోటితో ననెడు వాడు. భయములేకుండ నిచ్చట లిరుగుచుంటి వనగా నతడిచ్చట దిరి తన్ను లేక భయపడుచున్నాడు. ఆది యడవి యనుకొనుచున్నాడు. అట్టి స్థలములో నామెను చూచుటచేత నిటన్నాడు,. మరియు “శుభంబు నసీకగున్‌* అని [బాహ్మ ణాశీర్వాద మిచ్చినాడు, ఈ యాశీర్యాదములో శృంగార రసము యొక్క భఛాయకూడ లేదు,

తరువాత పద్యపు మొదట 'ఆని తనకథ నెజిగించిని యని యున్నది. అనగా తన కథయంతయు చెప్పెనని యర్ధ ము-సిద్ధుడువచ్చుట, కాళ్ళకు పసరు రాచుట మొద లై నదంతయు,

అప్పటికి వరూధినికి అతడు తన చేతిలో చిక్కిన పిట్టయని తెలిసినది, ఈమాట యనుటచేత నామె యతనిని వల వేసి పట్టుకొనవలెననిగాని మరి యే మరూహలుగాని లేవు, అతడిప్పుడు నిస్సహాయుడు. అట్టి స్థితిలో తా నతనిని వలచినదిగ పక తనిచలపు చెప్పినచో నచటనుండి పోపవుటకత డంగీకరింప వచ్చును. నిజాని కామెకమ్మాతము ధారి చుమెతెలియును? ఆ పర్వతములు ఆ

లి శీ కావ్యపరీమళము మార్గములు నామె యెజుగునా? ఒక ఆటవికుడో యొక ఆటవికురాలో యైనచో దారి చెప్పగలుగుదురేమో |

ఇంకనామె తన్మప్రేమను బయటపెట్టుట మొదలు పెట్టినది.

“ఇంతలు కన్నులుండ తరువెవ్వరి వేడెదు భూసురేం[ ద! యే

కొంతమునందునున్న జవరాండ నెపంబిడీ పల్కరించులా

గింతియకాక నీ వెలుంగవే మునువన్నిన [తోవచొప్తు వై

కింతభయన్ములే కడుగనెల్రిదమెతిమి మాట లెటికిన్‌ "

(పసిద్ధమైన పద్యము. ఆతనికన్నులు విశాలమైనవని, అతడు తెలిసియే మిషపెట్టి పలుకరించుచున్నాడని తాకు వానికి లోకువైనదని=-యిట్టి మాటల చేత నామె తన్మపేమ వెల్లడించినది.

ఎజు(గవే మునువచ్చిన తోవచొప్పు, అనగా *అని తనకథనెతింగించిన' యన్న మాటకు వ్యాఖ్యానము వేటే యేమియులేదు, *“ఎవ్వతె వీవు అన్న పద్యములో నెంత యర మున్న దో యంతియే యర్ధమని సామాన్యముగా నందతఆు ననుకొందురు, అందుకనియే 'యెజుగవె మునువచ్చిన్న తోవచొప్ఫు' అని యీమె యనుట తటస్థించినదనికూడ చెప్పవచ్చును.

కాని యిందులో వి శషార్థ ముత్పన్నమగును “స్పివ్పు వెళ్పుట యసంభవ' మని, ఇచ్చుటనుండి యెవ్వరువళ్ళరు. ని విచ్చటనుండి హపోవలసిందేః! యని కూడ నర్థ్ధ ముచెప్పవచ్చును.

ఈ మాటలు (పవరున కర్టముకాలేదు,. అర్థమైకూడ అతడు పట్టించుకోడు. తనవంశము గొప్పచెప్పినడి.

చిన్ని వెన్నెల కందువెన్నుదన్ని సుధాబ్ధి నహివుట్ట ఇంతగా తముల రాల్లరగించు విమణ గాంధర్వమ్ము విద్య మాకు పని వెన్నతోగం బెట్టికది మాకు హయ మేధ రాజసూయములన; బేర్చడ్డ సవన తం తంబు లుంకువలు మాకు (

మనుచరితము లర్‌ గనకన గ సీమ గల్పవృక్షముల సీ్‌డ( బచ్చరాచట్టు గవి రచ్చపట్టు మాకు. బద్మసంభవ వైకుంఠ భర్గసభలు సాముగరిడిలు మాకు గ్కోతామరేం ద. ఇది చాల మంచి పద్యము, చిన్ని వెన్నె లకందు-అంద మైన వెన్నెల పసివాడు, అనగా చందమామ; అతని వెన్ను(దన్ని - అతని వెంటనే; సుధాల్బిన్‌ అమృతసము[దములో, పొడమిన చెలువ = లక్ష్మీదేవి; మాకు తోబుట్టువు, లక్ష్యీదేవి పేరు చెప్పలేదు కదా! అందుచేత నామె తమకు చరుసకప్పగారుకాదు. నిజముగా నప్పగారు. అనగా తమరుగూడ పాలసమ్ముదములో పుట్టిరని యర్ధము. వచ్చరాచట్టుగమి” పచ్చని మణి వేదికలు | బహ్మవిమ్షుమ హేశ్వరుల సభలు వారికి సాముగరిడీలు* సాముగరిడీలు పురుషులు చేయుదురు. కాని భరతళాస్తము నేర్చికొను స్త్రీల యొక్క విద్యకూడనట్టిదే ॥ ఆమె యిట్టి మాపలనగా |పవరుడు. ఆమె స్వరూపమును సంపూర్ణముగా తెలిసికొనెను, తాను అరుణాస్పదపురములో పలుచోట్తకుపోవుట వారితనిని గౌర వించుట యితడు సాల[|గామము మున్ను గొ గొననివాడు(. గనుక నిర్ణి పుడ. గనుక నతడనెడిమాటలు కొన్ని గలవు వానినన్నాడు. కాని “అండజయాన! యని సంబోధించుట తప్పుచేసీనాడు. వట్టి స్రీ పర్యాయపద ముగా వాడినాడు, అతని హృదయములో వస్తుసౌందర్యదృష్టి నెలకొనియున్నది. ఆ దృష్టికి నతని వాంఛకు సంబంధములేదు. సీవుచేసిన మర్యాదలు మాకు వచ్చినవి. నేను మీయిం టికి వచ్చినచో నొకటియు రానిచో నొకటియునా ? నేనింటికి పోయి. కీయాకలా పము చేసికొనవలెను. నన్ను దయచూచి వదలిపెట్రవలయును. నీవు దేవతాన్తీవి. నన్ను తేలికగా మా యింటికి పంప(గల్నుదువు అనగా వరూధినికి _పవరుడు తన్ను మించిపో లేడని తెలిసినది, ఇంక నతని కెన్ని మేనెరలు పెట్టినది, అక్కడనున్న సొందర్యములన్నియు. చెప్పినది. ఎంతో శృంగారరసమును వెడల గక్కినడి, తన్ను (గూడి రమింపునున్న ది. ఆకే పించినది,

బ్రర్రీ కావ్యపరీమళ ము చివరకు నిట్టన్నది : ““ఎందేడెందము కందళించు రహిచే నేకా గతన్‌ నిర్రుతిన్‌ జెందున్‌ గుంభగత పదీపకళికా శీదో(ప నెం దెందు( టో కెందే నిరదియముల్‌ సుఖంబు(గను నా యింపే పర ్బహ్మమా నందో[, బహ్మ యటన్న [పాంజదువు నంతర్చుద్ధి నూహింపుకూ [౯ అమె ఆనందో బహ్మ యన్న వాక్యమునకీ దుర్వ్యాఖ్యానమ. చేసినది, ఇతడు సర్వశాస్త్రవే త, అధ్యయనపరుడు,. అట్టివారు మరి దెనినై న నోరురుగాని వేదోపనిషచ్చాస్త్రగత పం కులకు దుర్వ్యాఖ్యాన మోర్యరు ఇంత వఅ కామెయందు జాలికలదు. జీవులయొక్కు కామ (పవృ త్రి యిట్లుండు నన్న యొకయూహ కలడు, ఇప్పుడదియు పోయినది, ఆనందో బహ్మ యట న్న ది మహావిషయము. స్త్రి పురుష రతిసంబంధమైనదిగా వ్యాఖ్యానము చేయుట పాపముకూడ,. దానికిత డిట్టనెను; “ఈ పాండిత్యము నీకు, దక్క మరియెందేగంటిమే కామళా స్తోంపాధ్యాయినినా వచించెదవు మే లోహో తయీ ధర్మముల్‌ పాపంబుల్‌ రతివుణ్యమంచు నికనేలాతర్క్మముల్‌ మోక్షల శ్మీ పథ్యాగమసూ[తపం క్రి కివె పో మీ సం పదాయార్థముల్‌”' ఇది మీ వాఖ్యానము, ఇక్కడ తరము కూడనా! ఆనందో బహ్మ మొదలయినవి మోక్షలశ్ష్మీ పథ్యాగమసూ[త పం క్రిలోనిది. మోక్ష లక్ష్మీ జా మో క్మేందిరయొక్కా; పథి - మార్గమునందున; ఆగమ = శాస్తములయొక్క; సూ తపం క్రి = సూతముల వరుస, సంస్కృతములో కొన్ని శబ్దములు సమాసాంతము లైనచో అకారాంతము లగును. ఆందుచేత లఖ్ష్మ్మీ పథాగమములు కావలయును, కొసి ఆ సూ తము వీకల్పము, వచ్చినచో వచ్చును రానిచోరాదు. అందుచేత పథ్యాగమ అని యణాదేశ సంధియేయెనది, సం్రపదాయము = దీనిని లోకములో సాం పదాయమని వాడుదురు. ఆది తప్పు, సమర్థించవచ్చును,

మనుచరిితము. వ్ర అతడిట్టి వానిని తుచ్చసుఖము లను. ఆమె కాళ తునిగిపోయెను ఆమె యతనిమీదపడి కౌగలించుకొనెనా.

పాంచద్చూషణ బాహుమూలరుచితో పాలిండ్డుపొంగార పె

యంచుల్‌ మోకగ కౌగలించి మధరంబాసీంప హా శ్రీహరీ!

యంచున్‌ (బాహ్మణు శచోరమోమిడి తదియాంస దచ్వయంబంటి పొ

మ్మంచుందోచె కలంచునే సతులమాయల్‌ దీఠరచి త్తమ్ముల న్‌,"

ఇందులో పక్కా రసాభాసమున్నడి. ఈ పద్యవఐ జనమందజికి వచ్చును, అప్పుడామె యేమి చేయును? ఒక హేలను చూపించెకు.

““పాటునకీంచులో ర్లురె కృపారహితాత్మక నీవు తోవ ని

చ్చోట భవన్న థాంకురముసో కి కనుంగొనుమంచుజూపి య

ప్పాటల గంథధె వేదననెపంబీడి యేడ్చె క లస్వనమ్ము తో

మీటినవిచ్చుగుబ్బ చనుమిట్టల నృశులు చిందువందగన్‌ ."'

సీ గోటికొన చికర యిచ్చట గుచ్చికొనెనని చూపినది ఎచ్చట నో మనకు తెలియదు, పాపమామె యంత లజ్జి విడిచినది. ఆ గిచ్చువలన బాధకలిగి నట్లు మొదలు. పెట్టినది.

ఈ పద్య మొక అంద మైన పద్యము. దీనినింబిట్టి ముక్కు-తిమ్మన్న తన పారిజాతాపహరణములో నొక పద్యము, భట్టుమూర్తి తన వసుచరి తములో నొక పదమును [వాసికొనిరి,

చివరకామె నీవు నన్ను పొందుటచేత నీ గొప్పదన మేమియుపోదు. పూర్వము నీకంటె గొప్ప మహర్షులే యప్పర సీి౦లను పొందినారు అని వారి కథలు తడవమొదలు పెట్టెను.

““వెలిపెట్టిరే జొడబులు పరాశరుంబట్టి దాళశకన్యా కే?( దప్పుజేసి కులములో వన్నెతక్కువ యయ్యెనే గాధి పట్టికి మేనక చుట్టజికము

2. కావ్యపరీమళము ననుపుకాడై వేల్పు నాగవాసము(గూడి మహిమగోల్చ్బడియెనే మాందక రి స్వారాజ్య మెలంగ నీరె రె సుర లహ ల్యాజారు(డైన జంభాసురాది వారికంటెను నీ మహ త్యంబు ఘనమె పవన పర్ణాంబు భమలె నవసీ యినుప క చ్చడాల్‌ గట్లుకొను ముని ముచ్చు లెల్ల ( ల్‌ ల రా దామరస నేతలిండ్ల బందాలుగా ర.” జాడబులు = [బాహ్మణుల ; గాధెపట్టి = వీశ్వామితుడు; ననుపుకాడు = మింతకాడు; వేల్పు నాగవాసము ._ ఆతప్పర స్పీ?లు. స్వారాజ్యము = స్వర్శము; (స్వః = రాజము -- స్వారాజ్యము) శబ్దము స్వః = సగుకారాంతము “స్వన్‌”' అన్నమాట. ఈ విసర్లపైన *ర” ఆన్న అక్షరము రాగా 'స్వ'కు దీర్చ మువచ్చును. అందుచేత స్వరాజ్యము వేలు, స్వారాజ్యము వేరు. మన దేశములో చాలామంది పలుళబ్దములను తప్పుగా వాడుదురు. అందులోనిడి యుకటి. ఇరువది యేండ్ల [కింద అహింసావాదులు చాలమంది స్వరాజ్యము బదులు స్వారాజ్య శబ్దమునువాడి [బిటిషువారి పోలీసుల చేతిలో స్వారాజ్యమును పొందిరి. కచ్చడాలు - గోచులు. కచ్చడాలన్న శబ్దమిచ్చట వాడుట వరూధినిచేసిన యాక్షేపణకు లక్షణము, చివదికా [ప్రవరుడు తాను నిత్యము వేల్చుచున్న మహాగ్నిహో(తుని (సార్థించి మింటికెగిరి తనయూరు తాను బోయెను. మనము పూర్వము వరూధిని నెరుకము, ఆమె సంగతీ మనకు తెలియదు. అయినను అతడు వెడలిపోయిన తరువాత మన మనస్సు వానిమీద కంటె నీమె మీద నెక్కువ నిలచును. ఆమె యెవ్వరు? అన్న (పళ్నకంటె ఆమ యేమెపోయి నది? ఏమి చేసిన ఏ? ఇట్టి [పళ్నలు మనలను బాధించును, ఆతడు వళ్శపోయిన తర్వాత నామె యతనిని గురంచి చాల దుఃభించినది, ఆమె దేవతా స్తీ. వాకికి చావలేదు. ఆమె యకకొన్నది కదా నాకంటె మనుష్య శ్ర్రీలే యెకు్య వ

యదృష్టవతులు. వారు తాము, శ్పీమించిన పుకుషుడు నిరాకరించినచో చనిపో గలుగుదురు. నేను చావలీనని దుఃలించినది ఇంతలో పొద్దు కుంకినది. సంధ్యా కాంతులు [కమ్మినఏి, _పపంచమంతయు నెట్టిగానై నది. ఉరుదరీ కుహరసుప్తోత్త శార్దూలముల్‌ రురవారి శోణిత శంక (దావ వనకుంజ మధ్యళాద్యల చరన్మ ఎగపం క్రి దావపావక భీతి దల్రడిల్ల న్యాశమాంతర భూరువోగముల్‌ మునికోటి బద్ద కాషాయ వ భాంతి(జూడ ఘనసాను కృంగ శృంగాటకంబుల(గాంచి గా సె౦టెశలరుచిం గింశుక పవాళ ఘసృృణకిసలయ క ంేళి కుసుముగుచ్చ బంధుజీవ జపొరాగ బాంధవలబు. లన్న గంబున జరఠారుణాతపములు. పెద్ద గుహాగర్భములయందు సుప = నిద్దరపోయి; ఉత్త - లేచిన; శారూలముల్‌ =పెద్దపులులు; రురవాగిన్‌- సెలయళ్ళలోని సీటిని కోణితశంకన్‌ నెత్తురన్న యూహతో : (తావన్‌ -. (తాగగా; పెద్దపులులు పవలెల్ల నిదపోయి ఆ మగత సరిగా తీరకముందు సంధ్యాకాలపు ెల్టదనముచేత న్నెరవడిన సెల యేటి నీళ్ళను నెత్తురనుకొని ,తావినవట ! ఆడవిలో అగ్ని ఐయలుదేరినదని లేళ్లగుంపు భయపడినది, మునులు చెట్టకొమ్మల మీదనున్న యెజ్జదనమునుజూచి (పొద్దుట నెండ ఎసిన తమ కావి బట్టలు శిష్ములు విప్పలేదని చూచిరి. వట్టికొండల చరియలుచూచి దేవతలు వారి నివాసభూమియైన బంగారు పర్వత మనుకొని పత్తి కొండమీద (వాలిరి. ఇది సంధ్యాకాంతుల వర్ష్హన్మ మన కవులయొక్క వర్ణనలిట్టుండును. కంత రమ్యముగా నుండున్ను మదియు నీపద్యముయొక్క మొదటి చరణము దాని

క్ర కావ్యపరీమళ ము కదియేసొటి. ఆ యక్షర ములకూర్చు పరమ రమణీయము. అవి జరఠారుణాతప ములు, ముదిరిన యెొజ్దిని యండలు, ఆ సమాస మంద మైనది. చీక టిపడ్డది, తెల్లవార్లు గడచినది. మరల తెల్లవాజినది. ఇచ్చట నెన్నియో పద్యము లందమైనవి కలవు, అంతట వరూధిని దుఃఖపడుచున్నది. ఇంటిలో తోచక యుద్యానవనము లోనికి పోయినది. ఇట్టుండగా మన కావ్యములలో నొక యంగమున్నది. తొమ్మిది రసములు కలవు. వానిటో శృంగారరసము (పధానమెనది,. రస ముదయించుటకు విభావము లుండవలయును,. విభావములు రెండు విధములు, ఆలంబన విభావము, ఉద్దీపన వీిభావము, శృంగార రసమునకు నాయికా నాయకులుందురు 5దా 1 వారాలంబన విభావములు. వారు లేచిచో రసమేలేము. రెండపది ఉద్లీపన విభావము. ఆ భర్త దగ్గర లేనప్పుడు ఆ నాయిక చాల బాధపడుట సహజమేకదా! చల్లనిగాలి, వెన్నెల, చందమామ, మన్మథుడు మొదలై నవి ఉద్దీపన విభావములు. ఆ నాయిక యీ యుద్దిపన విభావములను తిట్టుట మన కావ్యములలో నొక సొగసు. కవులు చమత్కారముగా తిట్టింతురు; వరూధిని చందదుని తిట్టచున్నది : (తిపుర సంవార మొనరించునపుడు హరుడు బండిక ల్తుగ సీమేను గండిచే సె నదియు 'సెలవాటి తెగటారవె తి చం[ద అకట రోహిజణియెడ నపథ్యమునంజేసి. శివుడు [తిపుర సహారము చేసినపుడు ఆయనకు భూమి రిథము, సూర్య చందులు రథ చ[కములు. చ్మకమైన చందునిలో నిరుసు పెట్టుటకు చందునిలో గండిచే సెనట. అది పెద్దగాయము. మందులు వెసి మాన్చించుకొన్నను [వాత పుండు సెలవేయట యున్నదికదా! నీవదైన చచ్చితివికాదు. దానికన్న నంద మైన మాటయిది. “రోపాణియెడ నపథ్యమున( జేసి” యన్నది. చం[దునకు రోహిణి పెద్దభార్య. ఆమె యన్నచో నతినిికెక్కు వ పేమ. అతని

మనుచరి తము ల కిరువది యడు మంచి భార్యలు; గురు భార్యయైన తారతో నతడు చేసిన జొర త్వము _పసిద్ధము. ఆతడు గొప్ప కాముకుడు, స్త్రి లోలుడు. పుండు సెలవారినపుడ్తు జ్వర ము పచ్చును. ఆ జ్వరములో స్రీ సంయోగము చేసినచో దోష గుణము కలుగును, దోషగుణము చాలా చెడ్డది. చాలా మంది చత్తురు.

ఇది చిన్న పద్యమైనను మిక్కి-లి భావము కలిగిన పద్యము. చక్కని యూహకలిగిన పద్యము. వరూధిని చందుని కాముకత్వమును నిందించు చున్నది. వరూధిని శీలవతి యని తెలియుచున్నది.

మన కావ్యములలో నిట్లు (ప్రబంధము లన్నింటిలో మన్మధ చంద మలయా నిలాదుల దూషణలు శృంగారరస కావ్యములలో పతి విర హావస్థ యందు కవులు నాయికల చేత చేయింతురు. జనము బంధు వియోగము జరిగి నపుడు భోగము లషభ వించుట కిష్టపడరు కదా ! ఇష్ట పడక పోవుటమే కాదు తిరసరింతురు. వానిఎ* దూషింతురు. ఇది మానవ స్వభావము. దీని నాధారముగా చేసికొని మన కవులీ కల్పనలు చేసిశారు,

ఓర్‌ ప్రీ ౬కి పురుషుని "పేమించుటయు ఆ పేమ కొనసాగక పోయి నచో పాణములు కూడ పరిత్యజించుటయు లోకములో నున్నది. అదియే నిజమైన [పెమయని యాధునికులు మిక్కిలి _పళశంసించుట కలదు. ఆ త్రి ఎందుకు చస్‌పోవును ? తాను [ పెమించిన వానిని వదలి (బతుక లేదు. ఈ శృంగార నాయికల లక్షణము కూడ నించుమించుగా నట్టిదేః అందు చేత కవులు తమ కొవ్యముల యందిట్లు (వాసిరి, దీని వెనుక సీ పరమగాఢథాను రాగమున్నది,

ఇవి (పతి కఏయు చేసినాడని యాధునీకు లాన్నేప్‌ించుట యారంధించిరి. తిర స్కరించుట యారంభించిరి. చిలవలు పలవలు మొలిపీంచిరి, వారిది సరియైన యూహ కాదు, మరియు కావ్యములు కల్పనల కోసము [వాయ బడుచున్నవని తొలుత చెప్పబడినది. ఆ వెకుకనున్న గాఢానురాగమును పాఠకుడు వదలి పెట్టకుండ కవి చేసిన కల్పనలలోని చమతాారము చూడ వలయువు. మన పాళ్చాత్య విద్యా [ప్రభావము వలన తదమయాయులై న కొందు విద్వ్యాధికుల వలన మన కావ్యమును మనమట్లు చదువు కొన వలయునో మరచిపోయినాము.

ట్ర కావ్యపరీమళ ము

ఈ కి ల్పనలు చదివినచో నేటి పారకులకు మవ సంపదాయములు మన పురాణ కథలు వానిలోని చమత్కారములు మొదలె నవి చక్కగా తెలిసీ అందటబును పండితులు కావచ్చును,

(పొద్దు [కుంకినది. చీకటి పడినది. వరూధిని తన యుత్సాహ మే పోగొట్టు కొన్నది, ఆమె చెలిక తె యామెను మందిలించు చున్నది.

వొలారుం గొనగోళ్ల నీ వలసతన్‌ వాయించుచో నాటకున్‌

మేళంబైన విపంచి నిన్న మొదలున్‌ నీవంటమింజేసి యా

యాలాపంబి యవెళ(/ బల్కెడు | పభాతాయాత వాతాహతా

లోల త్తంర్యతులు మేళవింప గదవే లోలాక్ష్‌ దేళాక్షికిన్‌.

వదూధిని వెనుకటి దినమున వీణ వాయించి తీగలను నాటరాగమునకు (శుతిచేసినది. ఈ (పవరుడు వెశ్లి పోయినాడన్న దుఃఖముతో మరల వీణవంకనే చూడలేదు. ర్మాతి గడిచినది, తెల్పవాజినది. గాలిచేత కొట్టవిడి యా తంతులు వేళ కాని చేళ నటరాగ సంబంధి స్వరములు వెలువరుచు చున్నవి, (పాతఃకాలము నందు దేశాశ్షీరాగము పాడవలయును, దానికి తం తులను మేళవించు మని వెప్పుచున్నది. ఆమె మేళవించినచో కొంత దుఃఖము మరచి పోయి నట్టగును కదా, అందుకని,

ఇచ్చట మన కవులు, వారి పాండిత్యము; వారీ నాగరికత, వారి బహుకాస్త్ర జ్ఞానము, ఆనాటి నాగరికత .__- ఎన్ని తెలియు చున్నవి. ఈ పద్యము చదివి తెలిసికొన్న చో సంగీత కాస్రములోని యొక మహా పరమ రహస్యము తెలియును గదా । అన్ని రాగములు నన్ని సమయములందు పాడరాదు, కొన్ని బుతువుల యళఆదు కొన్ని రాగములు పాడరాదు. అది సంపూర్ణముగా తెలిసి సంగీతము నానందించెడి నాగరికత మన దేశములో నేనాడో పోయినది. అన్ని విద్యల యందలి యన్ని సూక్ష్మములు నశించి హోయినవి.

' ఇది తృతీయాళ్వాసము, ఆమె వియోగ దుఃఖమంతయు నరువది ఏడు పద్యములలో వర్పితమెనది.

ఇప్వుడీమె యెవ్వరన్న (పళశ్న పుట్టక తస్పదు కదా |

పూర్వ మొక గంధర్వు 6మెను | పేమించెను. ఈమె యంగీకరించలేదు,. అతని కీకథ తెలిసెమ. వారు దేవతలు, కామరూపులు, అనగా నిష్టము వచ్చిన రూపమును ధరింప గలరు ఆతడు _(పవరాఖ్యుడుగా మారి ఈమెను పొంద వలయునని తలచెకు. అన్నియు వర్టనలెే £ మలయపవను గురించి యొక చరణ మున్నది. ఆ గాలిలో నుండి సవాసన వచ్చు చున్నది,

“'ఉరగపూతా, ర ధూమ్మోగ గంధము బాసి పొలయు(టో యీ తావి మలయ పవనుడు.”

ఈ చరణములోని మొదటి సగము తెనాలి రామక్పష్ణునిది వలె నున్నది, సంస్థ్బ్రాతము నసహ్యింతు కొనువాడు తానీ యనుభ వానందమునకు చెడును. ఎవపరిక్సి నష్టము ఇ

ఈనాటి వాఠకులు రసవే తలు వారు. వారికి తెలిసినది నుంత భావము, ఆ భావము కూడ _ సాంఘిక వ్యవస్థ రాజకీయవులు, సామ్యవాదము మొదలైన వానికి సంబంధించినదివలె నున్నది.

ఊహ యొక్క, భావన యొక్క రామణీయకము తెలిసినచో నీ కావ్యము లర్థమగును,

మొదట బుద్ధిని దనికి నమవుగా చేసికొని కావ్య పాఠము కడకు పోవలయును,

కొంత 'సేపటికి ఆ గంధర్వుడు-_పవరునివఠలె వేషము వేసికొనిన వాడు. ఆమెకు గనిపించెను. వరూథిని యితడే యతడను కొనెను. వరూరిని వచ్చి మరల పలుక రించెను. ఈ గంధర్వుడు నటించ వలయును, అప్పు డక్కువానా భూసురుడు (కపట (బాహ్మణుడు) ఎట్టు (పవ రించ వలయును ? బట్టి ఘట్టములలో క్‌వి యొక్క శకి తలియును, ఏవియో కన్ని లక్షణములు (ప్రతి కవియు చెప్పును. సామాన్య కవులు చెప్ప లేనివి మహాకవులు చెప్పుదురు. ఇక్కడ పెద్దన్నగా దొక సీస పద్యమును [నాసిరి, ఆందులోని మొదటి చరణమును చూడవలయును.

(ల్సి

ల్రిశ్వ చావ్యపరీమ ళము కొనసాగి కామినీ గోష్టి పౌఢమలె న ఉదుటు చూపులు అప్పతుదల నాపీ

పద్య మంతయు పాఠకుడు చదువుకొన వలయును. ఈ చరణములోని యందము చూపింతును. కొనసాగి-రాటు తేలి; కామినీ గోష్టిన్‌-నిత్య శ్రీ సంపర్కముచేత; [(పొఢములై న-బిగిసిన; తద్విపయిక మైన సామర్థ్యము నందు పరాకాష్ట పొందిన; ఉదుటు చూపులు..ఉదుటు అన్న మాటకు నిఘంటువులలో నర్హముండును. ఉదుటు చూపులన్న ఘాట దాని యంతట నదియే. దానియర్ధము దానిదె. స్రీ సంపర్క (పొఢుడె న వాడు తన వాంఛ యెదురుగా నున్న స్రీలకు తెలియునట్టు కొన్ని చూపులు చూచును. ఉదుటు చూపులనగా నవియే, దాని కదియే యర్థము, అట్టి చూపులను జెప్పల యొక్క తుదల యందు అచి పట్టుకొననట.

ఇట్లు వాయుట కాని ఉదుటు చూపులన్న శబ్దమును తెచ్చుట గాని చాల గడుసరియన కవి చేయ గలడు అల్బులు చేయలేరు మరియు నీ సీస పద్యపు చరణము యొక్క- నడక ఒక గొప్ప లయమీద నున్నది, అవి [పతి వాడును తనకుదాను చదువుకొని తెలిసికొన వలసినదే

నేనీ వ్యాఖ్యానములు వాయుటలో పొళపుల యొుకా పునస్సులు మన సాహిత్యములోని రామణీయకము తెలిసికొనుటకు _పయత్నము చేయుచున్నాను.

చివరకు నామె యితడు (పవరుడే యనుకొనినది. అతడు దొంగ కదా; ఒక నియమము పెట్టను, రతిసమయము నందామె క్రమ్నులు మూసికొన వలయునట ।; ఇంత కంటి రతిసమయ గత పరమ దుష్టమైన ని యమముండదు. నిజమునకు రతి లేక పోయినను సరే ! ఈ నియమమున కంగీకరించు స్రాయందు స్రీత్వము కంటె నెదో,. మహా గుణమున్నది. ఆమె స్త్రి కాదు. ఒక కారణ జన్ము రాలు. ఆ రహస్య మీ నియమములో నిమిడి యున్నది. ఆమె గర్భమున నొక మహానుభావుడు పుట్టవలెను. వాని గర్భమున స్వారోచిషమనువు జనింప వలెను. అందుకొజకామె జన్మించినది. అందుచేత నామె యంగీక రించినది. ఒక దానివంక నొకటి చూచుకొనుట లేకున్నను పపవులు కూడ రతి సమయవ,. నంద కన్నులు మూసికొనవు.

మనుచరి_ తము లేల భారతము నందు వ్యానదేవర న్యాయ కాలమున అంబాలిక కనులు మూసికొన్నది (గుడ్డి వొడెన ధృతరాష్ట్రుడు పుట్టనాడు. వరూథినికీ సంతతి కలిగినచో (గుడ్డి వాడు కలుగ 3లెను. కలుగలేదేః ఇది యాశ్చర్యము, దేవతలు రాక్షసులు శాము కామ రూపములు ధరించినచో రతి వేళ మృళి వేళ వారి సవాజ రూపములు పొందుదురు, ఆందుచేత నా గలిధర్వుడీ నియమమును బెద్ధిను. ఇచ్చట కొన్ని యందములై 3 పద్యము లున్నవి. ఆఅతడన్నాడు కదా! సీ చనుదోయి సంకునుద నిర్భర వాసన మేననూన న య్యో చిర సౌఖ్యమల్‌ కనుట యొండె తపంబొనరించి పాపముల్‌ రాచుట యొండె గొ కిహపరమ్ములకూఅక దూరమై వయ _శ్మీచన రెంటికిన్‌ జెడిన రేవడ నౌదునె నీర జేక్షణా ! 0 రి ర అకట నిర్ణయ బుద్ధివని దూజెటడు రంభ యాహా వివేకి వాదనియె హదిణి చేదు [మిఐగెద వంచుం జిలికి నవ్వె ఘృతాచి మ'దులాండని తిట్పె మంజు ఘోష న్యాయనిన్థుర ముల, (బార్జించె నూర్వశి జంకీంచె రమ్మంచు. జం దరేఖ చెలినేవితని సంతులు గొట్దె మేనక విడువు మాయలటంచు నొడివె హేమ గొంటవనియి( దిలోత్రమ గూర్మి(. గొసరె ధాన్యమాలి* పుంబిక స్ట యదల్చి దివిజ కామిన; లీరీతి( దిరుగువాటీ గువ్వకోల్గొంచు( దమలోన నవ్వుకొంచు. పీరు పదకొండుగురు వరూధిని చెళక తెలు, ఒక్కొాక్యాతె యుక్కొాక్క వాట యన్నది. ఈ పద్భము నున్న చమత్కార మేమనగా వారొక్కొాక్క రన్నది యొక్కొాక్క్ల మాటయెనను ఆ మాటలలోని వెలక్షణ్యముచేత

లగ శావ్యపరీమళ ము ఆ మాటలను చున్నప్పుడు వారు నిలచున భంగిమలు వారి యాకార విశేషములు వారి స్వభావములు భిన్న భిన్నములుగా గడుసుగా శాంతముగా సావ్మేపముగా మృదు తిరస్కారముగా పదునోొకండు విధములుగా కనిపించు చున్నవి. లోక జ్ఞుడు భావజ్జుడు రసజ్జుడువై న మహాశిల్పి [వాయదగిన బొమ్మలు.

ఈ పద్యము చివర గుంపు కూడుచు నన్న యర్థము కల శబ్దము “గువ్వ కోటలొాంచు” వాడబడినది. పెద్దన్న గారి థబ్ది జారిములో కొన్న మాటలు కలవు పుచ్చడీకతనము, కచ్చడాలు, గువ్వకోల్కొ ౦చు-ఇంకను కలవు, ఆయన కవి త్వము నందు భావుకులకు గల యాకర్షణలో వీని వాలు కూడ కొంత యెష్కీవ

ం ౦ రి

వారిద్దరు పలుచోట విహరించిరి. ఒక సీస పద్యమున్నది. ఆ పద్య మాచోట ఆచోటనని చెప్పును. ఆ పద్యపు మొదట “*మృగళాభి నికకంపు తయగబుగలట్‌ కలచోటోొో అని యున్నద్‌. ఆయన సమాస్మగంధన మట్టిది.

పెద్దన్న గాధి పద్యముబకు వాం పుంద్‌ కవులు ఎకిబ్ళీది-పిరకి ఇయ యొక్క ఆంధ కవిత యందలి యుపజ యటిచి, ఆమన మాటలె వీజణని

హో ర్న (వాసితిని గదా 1'' వావురము లార జమ్ములు పలుకు చోటి ( ఆరజము 6నగా నవ్యక్త మధుర మైన స్వర ములు. ్సి అర్థములోనే మున్నది ౩? ఆరజమ్ములు. పలుకుచోట యన్న కూర్పులో నున్నదిగాని

వారిద్దఅకు నొక కుమారుడు కలిగెను ఆ గంధర్వుడు వరూరీనిసి వదలి వెళ్ళిపోయెను,

ఆ బిడ్డ పేరు స్వరోచి. (ఇది సకారాంత ళబ్దము) “స్వరోచిస్‌ అని పేరు. తెలుగులో స్వరోచి యగును. రోచిన్‌ అన్న శబ్దము తెలుగులో రోచి' యగను లేజస్‌ _- తేజము; యశన్‌ _- యశము; అర్చిన్‌ - ఆర్చి; ఇట్లు, అతడు పెద్దవాడై గొప్పు రాజయ్యను, అతడొకప్పుడు వేటకు వెళ్ళాను. ఈ వేటను చదివి తీరవలయును. ఎన్నో వేట కుక్కలు, వానికి పేర్షు ఆ యడవిలో నున్న

రా యెకలములు ( ఆడివీ్‌ పందులు )

మనుచరి తము న్‌ కలడూతికై రాయు కర్క్మశంబగుతుంటి పీట పెట్టిన [మాను పెల్లగిలంగ వాని వెఎక భాగములయొక్క_ కండూతికి (దురదకు) పీటపెట్టిన మాను లకు వేసికొనిరాయగా ఆ [మాములు పెల్లగిల్లునట | “చప్పరించు వెమళ్లు సటలుబ్బ దంష్టా9గ్ని చొంగ పెబడి చుంయిచుంయి మనగ” ఆ పందులు వెదుళ్ళము నమలుచుండును నమలుచుండగా నిప్పుపుట్టును, వ్‌ నిపు వాటి నోటిచొంగ పైబడి తంముచుంయి మనుచుండును. ఆయన వర్డన లిట్టుండును, వేట చాలవరకు వర్ణిత మయ్యెను. అడవిలో దావాగ్ని పుట్టినది, ఆది యెట్టున్నది? “చకితె ణాహతి దావమావలిత పుచ్చస్వల్ప గచ్చ తర కుక మద్మిగహయాళు భల్లుకము వకోభాగనిక్షి ప డిం భక వల్లత్త్రవగీ కదంబము [హదాంభః _పోద్దిత కోడ నొ యక మాఖీలముఖ ద్విపిస్టపుటితంబయ్యెన్‌ వనంబ తరిన్‌ ! భయపడి లేళ్లు పారిపోవుచున్నవి. తోకముడుచుకొని సివంగులు వళ్టున్నవి. ఎలుగుగొడ్డు కౌండల కెగ, పాకినవి, పిల్లలను ఉమ్ముల నెతకొని ఆడకోతులు దూకుచున్నవి. చెటువులలోనుండి అడవిపందులు లేచి పోఖచున్నవి. పెద్దపులులు మహాభయంకరమైన మొగములతో నున్నవి అడవి యఫన్నది. ఈ పద్యముయొక్క రచన సమాసభూయిష్టము, కాని చిక్కనిరచన. పద్యము నోటికి రావలయును. అతడు బాలాసేపు దేటాడెను, అరనికప్పుడు ఒక శకునము తోచెను, అశకుసమువలన నతని కొకలాభము కిలుగవలయును, అప్పుడాయడవిలో నొక మొల్ల వినిపించెను. అప్పుడొక శ్రీ ఆర్తురాలై దుఃభించుచు రాజుదగ్గ అస వచ్ని యిట్టనెను. “ఓరాజక్యమ హేఐ ద యో కుజశి్శగణ పోతాసీవాకారన (పారజ్యత్య్భాటిచ క యో మ.ఖర కార్డ। కూర బాహార్గ ళా

ఫ్రీద్రి కావ్యపరీమళ ము యో రుక్కాచలకల్ప యో క వచిత ప్యూఢాంగ కావంగదే

యో రావత శిరోమణీ నిరవధ్శిపోద్య_త్పతాపారణీ |

ఇది మిక్కిలి యంద మైన పద్యము, ఆ సంటోధనలు మిక్కిలి రమ జీయముగానున్నవి. మొదటి చరణము మరియు నందమెనది.

ఓ మహారాజా ।; మణీగణములచేత చెక్కబడిన పామువంటి ఖడ్గమచేత (పకాళశించుచున్న మొలకలవాడా ః ముఖర-మోగుచున్న; ధనుస్సుచేత భయంక రమైన బాహువులు కలవాడాః ఓ మెరుపర్యతము వంటివాడా। ఓ కవకము ధరించినవాడా | గుజ్జపుస్వారి చేయువారిలో ను తముడా ః ఓ దివిబీవంటి ప్రతొ పము కలవాడా :

ఇంతలో నామె తనకథ నిటుచెప్పెను.

“విసుమాసములుగాగ వసతోడ పెనబెట్టి నెద్దిమ్ముగో (పేగు జుట్టినాడు

విసుమాసములనగా అడ్డిదిడ్డముగా; ,పేవులతో తలపాగ చుట్టినడు, ఎన్నో లవ ణములున్నవి,.

ఇట్టి రాక్షసుడు తన్ను తజుముకొని వచ్చుచుండెను. ఆమెసేరు మనోరమ, ఆమెతండీ పేరు ఇందీవరాక్షుడు. చిన్నప్పుడు చాల గాగెబ ముగా పెరిగినది. ఆమె యొకప్పుడు చెలిక తెలతో విహారముపోగా ఒక ములి మునిని చూచినది. ఆతనిచుట్ట పుట్టవలె లేచినది. ఆతని ముక్కుముగము లి యక యీమె యతనిముక్కును మొగమును తడిమినది. ఆతనికి మెలకువవ్చి అతని చేతిలోనున్న నాగబె త్తముతో చచ్చునట్లు బాదెను. బాది నిన్నాక రాక్ష సుడు వెంటబడి తయమును. నీవు వానికి పట్టుబడుదువని శపించెను. ఈటె చెలిక త్తిలు బుషిని తిట్టిరి, బెదరించిరి.

“ఓయి దియావిహీనమతి యూరక యీపసిబిడ్డ గొట్టగా

చేయెటులాడె నీకు నిది చేసినదేమి? వృథా శపీంతురే

బోయనె ఆడుతోడునను బుట్టవె శాపనిమి త్తమే తపల

వీయడనున్న కాంతిపరు తేమను వారిక నీ చరితకున్‌.”'

వారా ముసలిమునిని మిక్కిలి నిందించిరి. అతడు వారినిగూడ శపించెను వఛారంద జకు వయవ్యాధి వచ్చునట్లు కపీంచెను,

మనుచరి[తము 1)

ఆ మనోరమ యిట్లుచెప్పి రాజుతో నిట్టనెను, నా దగ్గజణ నగ్రహ ౩ మను విద్య కలదు, ఆ విద్యను మున్నుశివుడు స్వాయంభువ మనవు ష్‌ ఆ ఏనువు వళిష్టన కిచ్చెను. ఆ వశిష్టుడు చితాయుధు డన్నవానికిచ్చెను. ఆ చ్నితాయుధుడు నూమాతామహుడు. ఆయన మా తండి కిచ్చెను. నా తరం్కడ్రి నాకిశ్చిను. నేము నీకిత్తును. దానిని నీవు గహించి యీ రాక్షసుని సంహరింపు మనెఏ, ఆంతలో రాక్షసుడు వచ్చెను. కిరాతు లందలు పారిపోయిరి. రాజు ధై ర్యముతో నిలచెను. ఇద్దరకును యుద్దయు జరిగెను. రాజు ఆ రాక్షనుని సంహరించెకు, ఆఅఐతనారాక్షనసుడు తానొక దేవతా రూపముకు తాల్చెను. పూవుల

తరువాత నాదేవతామూ ర్రిగానె న రాక్షసుడు .. ఆశడొక గంధద్వుడు- భూఏకి దిగివచ్చి తన కథ నిట్టు చెప్పెను ; “నేను నలనాభుడన్న యొక గం/ర్వుని కొడుకును. [బహ్మమ్మితుడనువాడు శిష్యుల కాయుర్వేదము పాఠము చెపచుండగా నేను పోయి నాకు గూడ చెప్పుమని యడిగితిని. ఆయన చెప్పను ఫొవ్మనెను, అని నేను దానికనర్హుడననెమ. నేకమును అతనినెదిరించి మాటాడితిని. కొనికృ। తిమముగా నతని శిష్యులలో కలిసీ యీ విద్య నంతయు నేర్చితిని, నేర్మిన వాడను తిరిగి రావచ్చును గదా! చివజకతనిని నీవు చెప్పకున్న నేమి ? నేన దొంగగా నీ దగ్గఅనే చదివితినని వెక్కి రించితిని.

“తండడీ! నాకు నను గహింప!గదె వె ద్యంబంచు | బార్థించినన్‌

గం డల్‌గా నటులాడీి ధిక్కతుల. టోకాల్మంటి వోహో మదిన్‌

దీండల్‌ గల్గినవారి కే కరణినేనిన్‌ విద్యరాకుండునే

గుం డొడాంచిన( బెండ్రి యేమిటికిం జిక్కుంగష్టముష్టింపచా

ఇట్లు తిబ్టితిని.. ఈ పద్యము _పసిద్ధమైనది. చివర చరణమును సామాన్య మగా లోకమునందు వాడుకొందురు. అది లోకో క్రి-ముష్షింపచుడనగా బిచ్చగాడు . వన్టియె త్రిన బియ్యమును వండుకొను వాడు-

ఆంతట నా (బహ్మమి తుండు వోపించీ నన్ను రాక్షసు(డవుక మ్మని శుంచెను. నేనాయన కాళ్ళ వేళ్ళపకితిని. ఓవరి కతడు నన్ను కరుణించి చివర కక మహానుభావునిచేక చంపంజడి భదధముష పొందుడువనెను. అంత నేకు

4ీ0 కావ్యపరీమళ ము ఆభమండలి మోచునందాక నూరక పేరి/గినట్టై మేను నరవరేణ్య యవధిభూధర సానువందా/క నూరక పజచినట్లా మెను పార్థి వేంద యబ్ద్బభూభువనంబు నందాశ నూరక యెగసినట్టా మేను జగదధీశ యపాలోక తలమటునందాక నూరక పడినయట్లా మెను |పభువత౦ంస యభఖిలజగములు [మింగునం తాకలియును నబ్ధులేడును జెడగ్య్గగోలునంత తృషయు నచలచాలనచణమెన యదటు(గలిగె నసుర భావంబు నను(జెందు నవసరమున; ఠాక్షసుడై నప్పుడి ద్రినాడట! ఇవియొక యాశ్చర్య మెన పద్యము, రాసు డగుట యేమిటో యెట్టిదో? వాని యనుభూతి యొట్టుండునో వాని లక్షణ మేమో దీనిని విచ్చితముగా నూహించి పెద్దన్నగా రీ పద్యమును (వాసిరి. ఇట్టీ సమయ ములలో చేసిన యఖండమెైశయూవా యొక మహా కపినిచేయును, ఏయూహరు లేక ఏ యువా తమెన కల్పనయు లేక, ఊరక కవుఐగుముండి, మహాక॥ల యొక్క కల్పనలు చదువుటయందు కూడ నశదధ్ధ వహించి వారిని తి ద్దెడివాకి నివి తెలియవు. ఆతడూళ్ళమీద పడి తీన నారంభించెను. తన యీ కథ యంతయడు రాజుతో చెప్పెను. ఈ మనోరమ నా కన్నకూతురు, దానిని తినుటకే నేరు ఇం వెడలితిని. అని యాంగధర్యుడు మనోరమను స్వరోచి కిచ్చి పెండ్రి చేసె వారికీ పెండ్రి యైనది. వారిద్దజికి స్వారోదిషు డన్న మనవు పుట్టైగు. అతడు పెద్ద తపన్ము చేసెను. చివరి కతడు మనువయెను. ఈ మనుచర్నితలో చివర దశావతారస్తోత ముండెనుు. ఆ పద్యమ లన్నియు బాగ తగా చదువవలయును,

మనుచరి తము

అందులోని యొక పద్య మీది ;

*““కొల్పతు( దాదృగ్భృవద్చ్బాహుకు కులిశ యష్షి నెడ్ది గిరివోలె. గడుపులో వృద్ధి;బొంద. బగిలి రాకాసిదేహంబు మొగపు ముత్య మయ్య ముంగామురారి రంగెమరారి.”

(శ్రీకృష్ణుడు కేశయకు రావ్షసునిచంపెను. వానినోటిలో తన చేయి దూరి కడ్రుపులొనికి పోనిచ్చి యాచేతిని తగయుబ్బించెను. వాని పొట్ట పగిలెను. వాడు చచ్చిపోయెను. అట్టి నీ చేతిని సేవింతును ముారిః ఓ కృష్ణమూర్తి! అటువంటి సీ చేయియ ము వ జాయుధమును కొలుతును, ఏచేయి వాని కడుపులో వృద్ధి పొందగా ఆరాకాసి దేహముపగిలి నీ ముంజేతికా శరీరము క ౦0కణమై మొగప్పు-- రత్నము మొదలై నవాని ముందటి భాగము = “మొగపూసి ఆన్నశబ్లములో మిగిలినది. మొగపుముత్యము = రత్నము ముందున్న ముత్యము. రాకాసిదేహ మి ట్రైనది. ఈయన చేయి వజాయుధమువఠె నున్నది వజాయుధము రత్నము' దాని ముందున్న ముత్యముగా రాకాసి దేహ మెనది.

ముంగామురారి _ ముంజేతి కంకణము _ ఆనగా స్వామియొక్కా చేయి [బహ్మాండముగా పెరిగి ఆ కేశియిన్న రాక్షసుని శరీరము మిక్కిలి స్వ్పామై యీచేయి వ జాయుధమువలి నుండి వాని శరీరము ముత్యమై యొప్పెనని యర్హము. 'ముంగామురారి"* యనగా ముంజేతికంకణముకదాః ఆ శబ్దమునకు “రంగైె " 'మ్సృ్సరారి _ ఈ రెండుశ బ్ద్రములను కలిపీ మురారిని సంబోధనచేసెను.

పాండురంగ వూహాత్చ్యము కోళింగదేశాభరణమైన పీఠికాపురమను పట్టణమునందు సభాపతియన్న యొక యగ్నిహో తి యండెను, అతడు గొప్ప పండితుడు. అతనికొక కుమా రుడు కలిగెను, ఆ కుమారుని పెరు నిగమశర్మ. ఆతడు గొప్ప యందగాడు. అతనికీ నూనూగు మీసాల వయసువచ్చినది. అతడు మిక్కిలి చదువు కొన్నవాడు. అతడు స్త్రిలోలు డయ్యెను. జందెమును లెక్కచేయడు. తెల్ల జట్ట బే కట్టుకొనును.. ఎప్పుడును తాంబూలము నమలుచుండును. వారు ధనవంతులు. ఈ నిగమళర్మ సఖులును, పరిహాసకులును వెంటరా నూరి వెంట విహారము చేయును, అతనికి పెండ్రియెనది. విర హజ్వరా ర్పుడై వెచ్చనూర్చు సంధ [కు( (వార్థ నాంజలి ఘటింపడు(గాని యెర(గు సీర్దాకషాయితల కర్థి నాగమవాదంబుకా(గా దనండుగాని విటవాదములుతీర్చు వేగిలేచి క ౧బుభృత్చాదోదకంబు (గోలండు(గాని యౌవతాధరసీథు వానిచొాక్కు బుణ$ిదిహ్న ౦బు లపఘనంబున ఘటింప సిగ్గుపడు(గాని కరనఖ శిఖరలిఖిత జాతనూత్న క్షతాంకముల్‌ సమ్మతించు నారజముమీరి యాదుర్వివోరవోర, హోమాగ్ని _ హోమముచే సెకు వహ్నిః విరహజ్వరము: లు | సేమించిన శ్రీని యెడబాసి యుండలేక పడెడుబాధ; సంధ్యకు _పార్ధనాంజలి - సంధ్యా నందనమ ; ఈర్గ్యా కషామిత ౬ కోపమువచ్చిన భార్య; ఆగమ వాదములు +

పొండురంగ మాహాత్మ్యము తరి వేద వాదములు; కంబుభృతీ పాదడోదకములు . పూజచేసిన తరువాత శంఖము లోనీ తీర్ధము; యౌవతాధర సీధువు _- యొౌవతము _ యువతుల సమూహము; సీధువు కల్లు; ఆపఘనము - శరీరము; కర...కతాంకముల్‌ - చేతి గోళ్ళ యొక్క కొనలచేత [వామయ(జడిన నొక్కుల యొకగ గుర్తులు, ఆర జము - ఇష్టము.

నిగమములనగా వేదములు వానిసేరు నిగమశర్మ. వాని జీళ నేతిలీర కాయవలతె నయెను

తాత తం్యడు లార్డించిన యా స్తియంతయు భోగముపేటలో వ్యయ పెట్టుచుండెను, తన మేని సొమ్ములు తాకట్టుపెట్టును. తల్లి నేడ్పించి యామె నగలు తీసికొనును. తం్యడియొక్క- ప తములు దొంగిలించును, దుష్ట పు వడ్తీలకు పష్యతములు |వాయును. చివరకు బుణదొతలు బాధ పెట్టజొచ్చిరి. అతనికి [గామ ములో మర్యాద పోయెను.

ఇతనివార యతని యక్క-గారికి తెలిసి తమ్ముని దిద్దుకొందమని యచ్చ టికి వచ్చెను. ఆమె హఠాత్తుగా వచ్చిన తమ్ముని కతని భార్యచేత సేవచేయించి తలంటిపో మించి మంచిబట్టలు కట్టించి, తమ్ముని కూర్చుండ బెట్టి యిట్టుచె ప్పెను వ్‌

[ప్రారంభించిన వేదపాఠములకున్‌ [పత్యూహమౌనంచునో

యేరా తమ్ముడః నన్నుంజూడచనుదే వెన్నాళ్ళునాయుండి చ

మయూరాజీవయుగమ్ము వాచినది నిస్సనోకున్కి మీిబావయున్‌

సీరాకల్‌ మదిగోరు చం దుపొడుపున్‌ సీరాకరంబుంబలెన్‌ .

ఇది (పసిద్ధమైన పద్యము. [పత్యూహము లా విఘ్నము; చతుః =ఎరాజీవ యుగము; - చకూ రాబీవయుగము; (ఇది సంసగ్ట్రాత విసర్గ సంధి. పాస నిట్రదుకుట పద్య మున కొక యందము.) చకూరాబీవయుగము - తామర పూవులవంటి రెండుకనులు; నిన్ను చూచుటకు నా కనులు వాచిపోయినవని యర్థము. చం దుపొడుపు యు చం దోదయము; సీరాకరము = సము దము; చం[దోదయముకు సము[దమువలె మీబావ నీరాకను గోరును,. “రాకకు రెండర్ణములు - ఒకటి వచ్చుట; రెండు పున్నమి; ఈ శ్లేషచేత ఉపమానోప మేయములు కథెంటికిని సరిపోవుచున్నది,

తీత కావ్యపరీమళ ము, పర మేష్టిన.ండి సీతరముదాంక విపుద్ధ తరమెన వంశంబు( దలంచవెతి దటీగ్యదొక్కి యున్న యీతల్చి తండుల. జొల పజఅచవె. సంతోషపరచవె తి నిల్లాలితాకార నొల్పవెతి ధర్మళాస్తార్ధ వితముల వి త్త్రములచే నలరించి విఖ్యాతినంద వైతి స్సీల మభిలంబు నిదిపిల్లి శీలమనుచు. జదువులివియెల్లం జిల్మల చదువులనుచు దోడివారలు నవ్వ నాతోడ! యేల బేలవె తివి యీ గుణంబేల నీకు,

పర మెస్టి ఎ. [బహ్మ; పజచ - ఎందుకు పనికిరానివాడు; ఇల్లాలితాకార అం ఈ అందమైన ఆకారము కలది, పిల్లిశీలము _- దొంగతనముగా నదియు నిదియు నె తికొనిపోవుట; నాతోడ! _నా తమ్ముడ.

ఈ పద్యములో తరముదా(క విశుద్ధతరమైన; పఅచవై సంతోష పఆ చవు; ఇల్లాలి ఇల్లాలితాకార; వి శముల వి తములచే; మొదలయిన యమకము చేత పద్యమునకెంతో యందము వచ్చినది. ఆ యమకము భిన్న చరణములలో భిన్న స్టలముల యందుంచుటచేత యమకమువలె కాకుండ పద్యముయొక్క ఛమ త్కారమువలి నున్నది,

“నాదు సహోదరుండు సుజన స్రవనీయ నయ్మపస కిం (ఐ

హ్మాదుల మెచ్చండే నతనియజ్ఞమునం గడు! బూజ్యురాలనై

వేది యలంకరింతునని వేవురలోపల నాడుకొందు సీ

వేదియులేక సర్వగుణహీను(డవౌట యెజురంగ దమ్ముడా!

ఒకడు. యజ్ఞము చేసినచో నతని యప్పగారిని ఒక పెర్ట పీటమీద కూర్చుండ,బెట్టి పూజ. చేయుదురన్న యొక వెదికాచారము దీనివలన తెలియు చున్నదీ. అది యీ పద్యములోని సొగసు,

వాండురంగ మహాత్మ్యము తీర్‌

ఈ రీతిగా నక్క-గారు చేసిన హితమును వాడు మన్ని ంచినద్రు(గ్లో మన్నించెను,

ఈ ' గంథ ములో [పసిద్ధములై న రెండు మూడ కథలలో సిగమ శర్మో పాఖ్యానమొకటి. అక్కగారు వచ్చి తమ్మునికి హితోపదేశము చేయుట సామాన్య సంసారములలోనే యొక యాచారము, సామాన్య జ్రీవితములోని యొక ఘట్టమునకు ప్రాధాన్య మిచ్చినట్టు మన్నింతురు. తమ్ముని కామె హితోప దేశము చేయకముందు నామె కూర్చున్న పద్దతి నితడు వా సెను,

“కృుడివలన నింతయోర గా కొమరుమెజసి వీడ చన్నుదావ నిట్లను బిసరుహాక్షి' ఉ ( "నో

ఆమె తమ్మునికి తల [దువ్వుచు తలలోని యీరు ఈరుపెనతో లాగి చిట్టించుచు తన మరదలు తనకు తమలపాకు లందించుచుండగా [పకన బిడ్డ పాలు [తాగుచుండగో తమ్ముని కీమాటలు చె ప్పెనని యున్నది. ఇది సామాన్య నంసారములలోనిి శోభ. డీనికొఅకు నీ ఘట్రమును భావుకులు సుచ్చుకొనుటి క లదు.

అతడు కొన్నాళ్ళు సరిగానే యుండెను. తరువాత నొకనాటి రాత్రి యింటిలో నున్న సంపదనంతయు దొంగిలించి తల్లి నగలు భార్య నగలు మూట గట్టి అర్ధర్మాతమున నడవినపడి పారిపోయెను, ఇంటిలో నందటు మరునాటి (పొద్దున లబాయిలు దిబొయిలు,

కానీ యా రాతిపూట దొంగలు వానిని వాణములతో కొల్టిరి. వాని యొడ్‌ లంతయు పెద్ద పెద్ద గాయములయ్యెను. వాని 1పాణములు మ్మాతము మిగిలెను* దొంగలు వానిని దోచికొని పారిపోయిరి.

మరునాడు వానినొక కాపుకొడుకు చూచెను. వాని నింటికి తీసికొనిపోయి రశ్ష్నీంచెను. వానికి వై ద్యము చేయించెను. ఈ నిగమళర్మ తన దుష్ట చరి త్ర మును దాచి తానొక సత్చురుషునివలె తాను దొంగల పాలబడ్డట్లు ఆ కాపు కొడుకుతో చెప్పెను, ఆకాపు కొడుకు నమ్మెను,

ఉగ్ర కావ్యపరీమళము వారిద్దరికి స్నేహమయ్యెన.. ఇతనికి నెమ్మదించెను. వారి యింటిలో నొక కోడలున్నది. ఆమె కొన్ని వికారచేష్టలు కలది. వీరిద్దికి సంబంధము కుదిరెను. తలపుండ్తు గడిగించి తను [బతికించెగా నడవి చోరాహతుండై న(దెచ్చి; మొదలై న భావములు లేక నామె నంట కాగెను. అమె మగని సజ్జ పండుకొని యుండి యితనిని గూర్చియే యాలోచించును. పొన్నాకుపై చేనె సన్న చందిక మోవి మాధుర్య్మమనక వేమాజు(టొగడీ యామని బుగబుగలంగ చంపక దామ గంధంబనక పెక్కూగతులనెన్ని యిది యింకొక పద్యము. అతడామెము గూర్చి చేసిన వలపోత, మొదటి చరణములోని పలుకుబడి గొప్పది. మోవి మాధుర్యము, పొన్నాకుపె తేనెవంటిదట, నిలువదు. సామానణముగా నాంధ సౌళసంతమున । పసిదములెన పద్యముల థీ (టు వ్‌ (1 గణా కులు (పసిద్ధియంతయు నొక పలుకుబడిమీద, ఒకమాట మెలపుమీద, ఏవదోయొక విలక్షణమైన సాహిత్య ([పకియ మీద నాధారిపడి యుండును, ఈ పద్యము యొక్క (ప్రసిద్ధి చరణము మీద నాధారపడి యున్నది. నిగమశర్మ యాకాపు పడుచును లేవదీసికొని పోవలయునని యెడరు, వేచియుండెను. ఆ యూరిలో నొక జాతర చేసీరి, చీకటి పడినది. వాడామెను లేవదీసికొనిపోయెను. ఆ కాపు కోడలు కంచెయంత కాపురమును పాలవంటి కులమును పాడుచేసికొని లేచిపోయిను. వారిద్దజును నొక పల్లె చేరి బోయవారిలో కలిసిపోయిరి, వారు కల్పు [తావుట, వేటాడుట, అడవులలో తిరుగుట, వారది యొక మో సరయిన కాపురమును సాగింపజొచ్చిరి

వొండురకుఎగ మహాత్మ్యము త్త/

కొన్నాళ్ళకీ కాపు కోడలు చనిపోయొసు. అంత నిగమశర్మ యొక మాల శ్రీని పెండ్తాడెను. ఆమె యందు వారి కొక కూమారుడు కూడ పుట్టైను. ఈ సంసారము కొన్నాళ్లు సాగెను,

ఒకనా డతడు కుక్కలు వెంటరా నడవి లోసికి వేటకు వెళ్లెను పవ లెల్ల వేటాడి రాతీరికి తిరిగి వచ్చు వేళకు వాని యిల్లు దగ్గమై యుండెను, 'పెండ్తాము, కొడుకు పరిజనము నందలు నింటిలో తగులబడి పోయిరి, వాడు మూర్చపోయి మరల మేల్కా-ంచి యిట్లు దుఃభించెను.

“ఎల్పరు నెల్లచో ధనములిచ్చి మృగాక్షుల గొండుగాని యా

పల్లవపాణి । యే(బరమ పావన వంశ మునిచ్చి కొంటి ని

నల్లని రూపు నిక్కమనినమ్మి (ధువంబదిగాక నేండు వి

ద్యుల్లతి కాధి కాభిన యధూర్వహమౌట యెొజుంగ నింత యున్‌.””

ఇత(డు తన (బాహ్మణ్యమును కామమునకు వెలక ట్రైను, తన వంశము నిచ్చి దాని సౌందర్యమును కొన్నాడట 1 నిక్కమని నమ్మినాడట ; ఈ మాటలో నెంతయో యర్టమున్నది, ఎది నిక్కుమని నమ్మినాడు ? అమ సౌందర్శము విక్కమని నమ్మునాడ ? ఓలము కంది యౌవనము కామ భోగము నిక్కమని నమ్మినాడ ? కామ పవృ త్రియే |పధానము గాని తక్కిన వానికి (పాధాన్యము లేదని నమ్మినాడు కాబోలు: ఈ యొక్క మాటయు పలు మంది బీవుల పెడతల యూహలను వ్యాఖ్యానము _ చేయుచున్నది. దీనిని సరిగా [గహించినవచో పలుమంది యాధునికులు బాగుపడ వచ్చును. ఆమె నల్పని రూవు చివరకు విద్యుల్వతి కాధి కాభిన యధూర్వహ _ మైనదట మెజుపు తీగ కంటె నెక్కూవైెన యభినయ భారమును వపొంచిన దని యర్థము. ఒకటి : నిమిషములో నంతరించి పోయినదని ; రెండవది ; మెజుపు తీగ వచ్చి నంతనే కనులు మిఅు మిట్టుగొని వెంటనే చీకట్టు గొనును. దాని శరీరము యొక్క- నల్చదన మట్టున్నదని-_

“” ఈ కడజాతినాతికీపాహీ ।; మహా దేవుడు చిక్కెనంచు నన్‌

రాకకు(బోకకున్‌ జవపర౦పర కెంపగుచూడిా- జూచి యం

బూకృత మాచరించుటకు బుద్ధిదలంక కలంక మ. క్త చం

_దాకృతింబొల్చ్బు సీముఖమునం దమృతస్థితి(గాంచి మించుటన్‌ ,*'"

ఈ పద్యముగూడ్‌ చాల (పసిద్ధమైనది. ఈ పద్య ముయొక్క్ల సౌందర్యము కూడ విలక్షణమైన యమకము మీదనే యాధారపడి యున్నది. ఇపాహీ- మహాదేవుడు. రాకకు-పోకకు, పర౦పర_౩ెంపగు; తలంక = కలక;

ఆఅంబూక్చత మాచరించుట =: ఉమ్మి వేయుట; తలంకన్‌ _- భయ పడును; కలంకముక్త చఎదాకృతి మచ్చచేత వదలి పెట్ట బడిన చందుని యాకారము,

ఖతడి ్రేడ్చి యా పెండ్రము బిడ్డలను చూడ కుండ తినలేను [తొవలేనని యడవిలో బడిపోవును. నడువ లేక [కిందపడి పోవుచు మరల లేచుచు, అస్లే పెక్కు. దినమ్ము లనేక యోజనమ్ములు పోయి చిట్ట చివరకు వుండరీక ్షేేతమును చేరెను ఆక్కడ వేతముతో తీరములో స్నాన మాడెను. స్వామిని చూచు చుండెను. వానికి రెప్ప మూతపడుట లేదు.

ఒక యింత టెప్ప వేయక చూచు బెజవారి దలగొట్టుకొని దుఃఖ జలదీమునుగు బిలము తెజవు మంచు! బృథీవిలో. జొరబాయి సమధిక్ష స్తంభోదృవము గమ్‌ంచు తీరియువా(డును(బోలె దెసలకు( జెయిచాచు దొర(గు న సాంబుధి. దొప్పందోగు హాః పోయితేే యనియజచు భార్యగుజించి, బహువిధాస కి వి భాంతి(బొందు( జరగారాని దర్శనస్థితి వహించు; బాడబస్సూ ర్తి లో గాన్న పగిదినుండు దాసివారాతి కా(బూని తదవతార దశకమును మున్నెతాల్బె నా ధరణిసురుడు,

ఇతడు పూర్వపుణ్య వళముచేత నెన్ని పాపములు చేసినను వికుంఠ పురమునకు పోటోవు చున్నాడు.

భకులు సారూప్యమును పొందుదురం భగవంతుని కేరూప మున్నదో ఆ రూపమును పొందుట సౌరూప్యమని పేరు. ఈ పద్యములో విష్ణుమూర్తి యొక్క దశావతారములు వాని చుఃఖము యొక్క స్థితిలో నైషగా చెప్ప(

పొండుర౯గ మహాత్మ్యము బడినవి. మొవటివి మత్స్యావతారము. పెజూరిన్‌ టిప్పవేయక చూ 'పణలు పెజలుగావచ్చు సీతియందు చేపజప్ప వేయక చూచును. ఇతడు ఇతరు లను టెప్ప వేయక చూచును. ఇడి మత్స్యావతార ము, తలకొట్టుకొని దుఃఖజలధి మునుగును. కూర్మావతారము. తాబీలు తలను లోపలకు లాగుకొని కఠినమైన సముదములో మునుగును. ఇటే తక్కిన యవతార ములుగూడ్‌, తిరియువాడు-బిచ్చగొడు; అ([సాంబుధి- కే సము దము వంటి కన్నీళ్ళు, 2. పరశురామావతారము, ' చేరగారాని దర్శనస్థితి వహించు.” వానియూహ యొవడును పొందలేడన్నట్టున్నాడు. దర్శ్గనములారు. షడ్డ ర్మనములు, ఆందులో బౌద్దదర్శనమొక టి. ఆదీ చేరగారానిది, ఆనగా శూన్యమనియర్థ ము. దానవారాతి = విష్ణువు వ ఇట్లు వాడు చనిపోయెను. వానిని తీసికొనిపోవుటకు యమభటులు పచ్చిరి. వాడు పెద్ద మొళల్దవెట్టైను. అదవజకే యమభటులు వానిని పాశము లతో బంధించిరి.. ఆ మహాపవితశ్షేతమున పూర్వము భగవంతుడు తన చ(కాయుధమును రక్షగానుంచెను, ఆ చ కాయుధమువాని మొజ్టవిని వాని బంధ ములను తెంచెనుు. యమభటులు పారిపోయిరి, అప్పుడు విష్ణళ కులువచ్చిరి. వారు వీనిని గరుత్మరిత నిమీద నెక్కీంచి అల్లదీవికి తీసికొనిపోనారంభించిరి. అప్పుడు ; ఉతాలఫణి భుగ్గరుతాల వృంతాని లా కాంత ఘర్మాంబువయ్య మేను (పత్య్యగము కా తప త్ర్రీభవ చ్చేష వారితా తపమయ్యె. జారుమౌళి సూతవతీసదోర్వే.త దత్తావ కా శామరంబయ్యె( గటాక్ష విహృతి భృగుభర ద్వాజ (పభృతికృత స్వసి వొ గృర ముఖర ములయ్యు( వార్శ్య్వ్వతలము (4)

ల్‌ కావ్య పరీమళ ము లరుణకిరణ సహ్మసాభ మ్యభగంబు నగు విమానంబుపై నెకిి- నిగమళర్మ తీర్యడ(బుజ్జెంవు కోద౦ండు తండి(బోలి పరమధామంటబునకు.( బటోవుపథమునందు. ఆజానుదీర్చంబు లై హరిన్మణిమయ సంభంబులకు కులస్వాములగుచు దివ్యగంధ ముల ను దేకించి విద్యుదం కుర రేఖలకు జోడు కోడెలగుచు( దలచుట్ల్టు(దిరిగి రాంగలిగి పాండుర పద్మ ప్మృతఠంబులకు( (బాణబంధులగుచు సక లంబు వెలిగింపంజాలి బాలార్క బీం బములకు ననుబింబపం కులగుచు నాల్గుచేతులు గాంచన నలిన మాటి కలు వెడ(ద క్‌స్చిలాస్య వభ లుచెలంగ, గుముదు( డను పేర ( బర మేశు(గొలిచి నిలిచి యున్నవా( డాత.డిప్పడు నో మునీంద ।; ఆంధ సారస్వకములో ని పద్యముం కివెయేశాటి. ఇట్లే యితర మహాకవులలో కూడ కొన్ని పద్యములుండును వానికవియే సాటియని చెప్ప దగిన పద్యములు, అనగా నా సంవర్భముల" నట్లు మరియొక డ&. [వాయలెడని యర్ధిము. మరల ఆ కవియే అల్లింకొక చోట [వాయలేడని చెప్పవచ్చును. నిగమశర్మ సారూపష్యమును పొందెను. శ్రీమన్నారాయణునితో సమాన మైన రూపమున పొందెను." + ఆరని మేను (శరీరము) క్‌ ఉత్రాల-ఉన్నతమైన, ఫణిభుక్‌ _ గరుత్మ ంతునియొక్క_, గరుత్‌ అొక్కలనడి. తాలవృంత బా విసనక జ్ఞలవలని; అనిల-గాలిచెత, ఆకాంత = చక్కగా చల్పబడిన; ఘర్మాంబువు - చెమటనీరుకి లది అయ్యెను.

పాండురంగ మహాత్మ్యము ర్‌

(పత్మగ-కొ తదైవ; ముక్రాతప త్రిభవత్‌ - ముత్యాల గొడుగువలె చేయంబడిన; శేష - ఆదిశేషుని చేత; వారిక _ అడ్రగింపబడిన; ఆతపము -ఎండ కలది; చారుమౌళి . అతనీ ఆందమైన శిరస్సు; అమయ్యున్‌ _ ఆయెను,

సూతవతీశుండు - విష్వక్సేనుడు: దోః .- చేయము; కటాడ్షవిహృతి - కడగంటిచూపుయుక్క_ విహారము,

ఈ పద్యములో మొదటి చరణమున ఉత్రాలగరుతాల-అన్న శబ్దములచేత చేయబడిన యమకము లోకో త్తరముగమున్నది. సమాసముల కూర్చును ఇతరులు చేయలేనిది.

ఇత (డు పర మశ్వరునివద్ద కుముదుడకు పేరుతో పార్శ్యచరు(డుగా నుండెను. అతనికి నాల్లువేతులు. ఆవి ఆజానుదీర్శమ్ములై హరిన్మణిమయ సంభ ములకు కులస్వాములుగా నున్నవట ! నాలుగుచేశతులు బంగారు తామర పూమాలలు, వెడదకన్నులు, మొగమునందలి కాంతులు - ఇందు [కమాలం కొర ము.

_ఇ త డు భగవంతునివద్దనున్న పార్శ్వచరులలో ్రీమన్నాఠాణునకు మిక్కిలి [పియుడయ్యిను.

ఇచి యొకకథ, ఈకథ యింత యందముగా [వాయబడినది.

ఒక కథ ఆందముగో (వాయబడుట వేణు, ఆ కథ యొక్క యౌచిత్యము యొక్క- స్వరూపమువేణు మన పురాణములయందు నిట్టికథలు చాలగలవు. ఒక డనేక పాపములుచేయిను. చివరికాలములో భ కుడగును. వాడు మోక్షమునకు పోవును. ఈకథ అంతకం టెచెడ్డది. వీడు భ కుండుకూడ కాలేదు. ఆ క్షేత్రము నందు చనిపోవుటవలన వీడు వె కుంఠమునకు పోయెను.

మతమిట్లయినచో సృష్టికి చాలనషము ఎవడును మంచి పపవరనతో నుండవలసిన యవసరముళేదు, ఇట్టి సిద్ధాంత ములు సంఘములోని భాంలికి చాల యపాయమును గలిగించుషు. వాడు వేసీనన్ని పాపములు చేయుకు. చివరకు థభగవంతు(డా ।; నన్న రక్షించుమనును. ఆ భగచంతుడూ రక్షించునా ? (బతికి

ర్‌లీ కావ్యపరీమళ ము నన్నాప్త సాధువుగా బతికి సత్కార ములుచేసి బతికినవాడు మోక్షగామికాడు, వీడగును, ఇది న్యాయముగాలేమ అందుచేత నిచ్చట నొక పద్యమున్నది.

చేరువచేరు వై క డుంబచేళిమమె తనుడయుపూర్వు సం

స్కారతపః ఫల౦బున థ జద్వ్భటినావళి నాశ కృన్నృ క్‌ం

ఠీరవ దేవనిత్య సదనీకృత సంగమ తీర్ధరాజ వా

ర్థారలనాడి తత్పరమధామపతిన్‌ బలుపూఅు( జూచుచున్‌,

ఈ నిగమశర్మ పూర్వజన్మ లయందు జహం తపస్సు చేసినవాడు. ఆ తపస్సు పచేశిమమై .. పక్వమె; వానికి మిక్కిలి దశ్యరగా వచ్చినది. ఎట్లు పరి

మొల ఈ... ల్‌ లా

పక్వమెనది *? ఈ జన్మలో కాలెదు. అనగా వాడుచేసిన తపస్సు ఫలానా అప్ప టికి ఫలించునని [(వాయబడి యున్నఏ కాటోలు £ ఇది యొక లాటరీ వంటిదో |! ఆనాటివర కు వీచ్చగాడు, ఆనాడు వాసికి రెండు లక్షలువచ్చెను,

భగవంతుని లక్షణమె ముట్టుండగా ర్యాజములు లాటరీమీద నాధారపడు టటో తప్పేమి యనిపించు" .

కఇంతకుమించి యొకియూహ్‌ా నయపిచు ల సలి సిగ పశ ర్మ ఎహమాలె తను పెండ్రియాశు వరకు దుష్టుడే ఏక్మాగత లేనివాడు, మాలెతను సెండ్డి యాడిన తరువాత వానికే క్నాగత వచ్చినట్టున్నది. ఏక్నాగత యనగా మానవజన్మ యె తిన తరువాత పర మార్డ భూత మైన లక్షణము. వాడు ఆ పెండ్హము బిడ్ణలు కనిపించకుండ నేను _తావను తిననని కూర్చుండెను. అట్టిస్థితి పర ఎయోగి లక్ష ణము, వాొనికదియే కావలయుగు, ఇంకొకటి యక్క్కల లదు. దీపినే భాగపతమున “కామోత్క్మంరత గోపికల్‌'" మొదలై న పద్యములలో చెప్పిరి.

ఇందులో నింకొక విషయమున్నది. ఈ నిగమశర్మకు ఎక్నాగత కుదిగ్ర నది కొని, ఆ యేక్శాగత భగవంతునిమీద కుదరలేదు. ఆ యేకా గత విషయము వాని భార్యయు, పిల్లలును, వారిని తీసి వేసి భగవంతు నచ్చట నిల్పినచో వాడు సుక్తుడగును, మన పురాణముల యందలి పలుక థలిట్టివి.

ఇట్టుండగా మరి వీనికి వై కుంఠమున చేరుట ఎట్లు సంభవించేను?

పాండంరఎగ మహాత్మ్యము ర్‌

ఇది పాండంరం/ మాహాత్యము, పుండరీక త్నేతము యొక్క మహి త్యము,

ఒక కాలమ ఒక దేశము పవితములె యున్నవి. ఎకాదశి, శివ ర్మాత్హి మొదలయిన దినములు వవి తములు కదాః అ దినములలో చనిపోయిన వాడు ఉ త్రమగతులకు పోవుశని మన వారు చెప్పుదురు. అపి కొలము,

రె-డవచి దేశము ఆ దేశము నందే న్నే తములని నికూపింప బడినవి, తిరుపతి మహా క్షేతమున్నడి. అక్కడ నన్నది నారాయుణుని యొక్క యవతార ము. ఎన్ని చోట్ల విష్ణ్వైలయములు లేపు? ఆ దేవతలు "పేద వారేమి? ఈ వెంక టెశ్వర స్వామి ఇంత ధవవ:ఐతుడేమి? ఇది దేళమహిమ యనగా మ్నైత మహిమ. అనగా, ఆ క్షేతము యొక్క మహాత్మ మటువంటిది ఇది (పత్య క్షముగా కనిపీంచు చున్నది. మోక్షము వచ్చుట ఆ _పత్యక్ష మెన విషయము, కొందటిీ పత్యక్షమున చూచి అ పత్యక్షమ. నంగీకరింతురు. కొందయి (పత్య క్షము నంగీకరింతురు. ఆ_పత్యక్షము నంగీక8ింపరు. ఎవరి కర్మ వారిద్హి నిగమశర్మ కర్మ నిగమ శర్మది. అతడు పూర్వ సంస్కార తపఃఫలంబున కుముదుడయ్యెను.

అయుత నియుతోపాఖ్యానము

పూర్వము వింధ్య పర్వతము మేరు పర్వతముతో స్పర్ణవహించి. పెరుగ మొదలు పెట్రిను, నక్ష తములు మొలపూసలుగ పెరిగెను. ఆంతకు పూర్వమే కాశీ మహా నగిరము నందు విగ స; మహ వేయి మంది శిష్యులతో కాపుర ముండెను. ఆయన వద్ద ఆ వేయి మందలో నిద్దజబు +*ష్యులు కలరు. ఒకని పేళయుతుడు, రెండద వాని పేరు నియుతుడు. ఆ శిష్కులన్నచో నగ న్య మహర్షికి చాం (చేమ వారిని గూర్చి తగ న్య మహర్షి యిట్టనుకొనను.

వాసోని గహ మెన్న రా కలియు సీర్వట్టు ంగణీంపర్‌ తలల్‌

మాసెంగాయన రంగముల్‌ బడలినన్‌ బాటింప రట్లుండ వీ

యాసాయమ్ముగ నానిశాతయముగా సామ్నూయముల్‌ (గోల్చుచో

నాసీన [(పవలాయితంబయమిన ₹దావో |! వితర్కింపగన్‌ _

వాసోని గహము - వాసస్సు - వస్త్రము, నిగహము .. అడ్డగిందయట; అనగా కట్టిన గుడ్డషు గూర్చి విచారా-చరు; నిర్వట్టు - దప్పిక; అసాయ

ర్‌శ్వీ కావ్యపరీమళము మ్మ్‌(గ = సొయంకాలము పర్యంతము; ఆనిశాత్యయము(గా = తెలవాతు వరకు నిశయొక్క అత్యయము = నిశయొక్క నాశనము ఆనగా తెల్లవాణయుట; అఆమ్నాయములు _ వేదములు; [కోల్చుచోన్‌ శ వగించుచో; అసీన |పచలాముతము _ కూర్చున్న చోటినుండి కదలుట. కదియొక గొష్ప పద్యము, శబ్దముల కూర్చు చేశ రామకృష్ణుని రీవిని వెలార్చు చుండ.ను. అగస్వుడు వాజీద్దర కు పెండ్తి చేయవలెనని నిశ్చయించి (బబహ్మ దేవుని క్త్‌డ్ర నిద్దరు కూతుండు గలరని విని యూయన దగరకు పోయెను, ఆ [బవ్మా దేవుడు అగస్యుడిట్టు షచ్చుటకు సంతసించి అగస్యుని సోతము చేసెను. “హుంకారములులేవె యుపపురందర హఠో త్వాటనంబునకు ( బాల్పడవు గార్‌ [భూభంగములులేవె యాఖీల వింధ్యగ ర్య సంభనమునకు రావుగాక ; చులుకాకృతులు లేవె జలరాశీ నిశ్శేష శోషణ కీడకు( జొరవు గాక | జాఠరాగ్నులులేవె జటతాపి వాతాపి తనుదాహమున నెదుర్కొనవుగాక ; నిష్ట నీమాడ్కి- లోక _పతిష్ర గుటిచి దుష్టన్నిగహ శిష్టసంతుష్టి హేతు రోషనీషణ రేఠానిరూఢ గాడ లీల((గీడించు [పోడలు లేరుగాక్‌. ఇదియు నొక యాశ్చర్య కర మెన పద్యము, అందలును హొంంఅందురు, ఏమి లాభము? ఆగస్వుడు హుం అనగా ఉపపురందరుడు నహుషుడు పెల్రగింపబడెను. [భూభంగ ములు ఎ కీంటివబొమ ముడులు; అనగా కోపచిహ్న ములు చుశుకము = పుకిసిరి జకరమ్ము = పొట్ట; జాఠరాగ్ని = కుధాగ్ని

పౌండుర౦ంగ మహాత్మ్యము ర్‌5్‌ వ యిద్దజు కూతుం డ పేర్తు _ ఓక మె కరు గాయతి, రెండవయామె జేరు సౌవ్మితి. ఆగస్తుడు వారిద్దజిని తనవెంట తెచ్చెను... తన శిష్యుల కిదరకును చూపించెను, ఆయుతుడు పెండ్రి కొప్పకొనలేదు. నియుతు డొప్పుకొనెను. అగస్యు డొయిద్ద అు బాలికలయమ కయుతునకే ముని పెంద్తి చేసెరు, అగస్తున కయుతునిమీద కోపమువచ్చెను. వానిని వెడలనడచెను, ఆఅఆయుతుడు గురు గృహమును ండి వెడలిపోయి తాను దుఃఖభింప నారంభించెను. ఉర్వీధరము లెక్సి_యులుకనే ' కుచకుంధ యుగమొల్లింగాక తానటలుకుమనిన వా(డీకై దువుల పై 'వాలనే । నిడుచూపు వాలొల్ట(గాక తా (వాలుమనిన మున్నీట సుడివడి మును(గనే నతనాభి. గననొల్లిగాక తా మునుగుమనిన జెడ౧గారు కాలాపొ(దొడుకనే ।; నూగారు తొడుసౌల్లగాక తా(దొడుకుమంన/, జెప్పిగురు(డేమి పనిచిన( జేయలేనె కావె తనసౌమ్ము మామక కాయకర్మ గదిసి మొత్హాయనంగ లింగంబుగట్టు జంగమన నంగనల(గూర్చు జనదుగాక్‌ . వాండికె దువులు-పదుషగల కత్తులు, ఈ పద్యములో ఉఊక్రివై చిత్యము కలదు. న్రీఆయొక్క కుచములు కొండలతో, చూపులు కత్తులతో, బొడ్డు సుడి గుండముతో, నూగారు పొముతో కవులు పోల్పురు. దాని నీ పద్యములో చమ త్రారముగా :తిప్పిచెప్పినాడు. లేదా ఉపమాలంకారము దినియందు ధ్వనిత మగుచున్నదని చెప్పినను చెప్పవచ్చును. ఈరీతిగా నయుతుడు మిక్ష్కి-లి విరకు డె తపస్సుచేయ నారంభించెను. మహో గతపము చేసే... అత చపసుు సము మిస్టు ఇండి నిప్పులుకురి సెము, అట్టి తపస్సు చూచినచో సిం దుడం విలవకడ. ఆతనికి నిష్టు తొకిగ-నట్ల

ర్‌ి కావ్యపరీమళము గును, మాడు పట్టున తేలుకుట్టినట్లగును. ఆవ | శౌగినట్టగును, ఆ యిందుడు వృద్ధ [బాహ్మణవేషము వేసికొని నలుగురు శిష్యుఅను వెంటబెట్టుకొని దూడ తోడి యొక యావును నడిపించుకొనుచు నయుతునివద్దకు వచ్చెను. వచ్చి యతని యాాళశమములో కూర్చుండి వ్మిశమించి యచ్చట స్నానాదులు చేసి యయుతునివద్దకు వెళ్ళిను. అయుతుడు అతిధిపూజచేసి “సామీ! మీ రెచ్చటి వార ని యడుగగా ఆ దొంగయిందు డిట్లనెను. “నా యా[శమము హిమవత్స ర్వతము మీదనున్నది. అన్ని యాశమములలో గార్హస్థ ము తమమెనది, నేను దాని నాదరించుచు ననేక తీర్థములు సేవించితిని, కంచి, శేష్మాద్కి శ్రీరంగము, (ప్రయాగ, గయ, జగన్నాథము, పుండరీకమునన్నియు సేవించితిని*' నీ వెవరని యడుగగా నయుతుడు కథ యంతయు జెప్పెను. దానికి వృద్ధ బాహ్మ ణుడు కోపించి "““ఓయీ। జ్ఞానమను అమృతపుజల్లును మన్మథాగ్ని సోకకుండ చేయుట కష్టము, గృహస్థధర్మము మీక్కిలిమంచిది లాం “కీలారముననుండి పాలింటికే తేర బహ. ధాన్యముల చేలబండి యొరుగ” _ కీలారము- ఆవులమంద; మొదలుగా గృహస్థధర్మముల నెంతో పొగడెను. అపుడయుతుడు స్రీ సంగమమృను చాల దూషించెను. వృద్ధ బాహ్మ ణునకు కోపమువచ్చెను. లాభము లేకపోయెను. ఇం[దుడు ఇంక తన పని సాగదని వెంటదెచ్చిన కామధేనువు నచ్చట వదలిపెట్టి తనదారిన తానుపోయెనా. ఆ కామధేనువు పుండ్లుపడి యెత్తుపడినదానివలె నుండెకు. అయుతునకు దానిని చూడగా జాలివచ్చి దానిని పోషింపశారంభించెను, ఆ ధేనుపరిచర్భలో ధ్యానము, పూజాదవ్యములః తెచ్చుట, రుదాక్షలు (తిప్పుట మంతమునన్నియు మూల పడెను. [క్రమముగా నాయావు బలిసెను. గుండువలె బలిసెను. బలిసి యేడాది కేడాది కీనుచుండెను. ఆ యడవిలో నామె యధేస్టముగా (దిమ్మరు చుండెను. ఆ యావుచేతలు దుర్భరములయ్యెకు, దానిని చూచీ. అయుతు డిట్లనుకొనెను. “వత్సనాలీ గంధవహమయ్యైు నీయావు బెగాలి నీవార పొక ములకు౮ గఠినకుద్దాల వ క్రళములయ్యః స్‌ జన్నె మునుడెక్క. లక్కందమూలములకు(,

పాండురంగ మహాత్మ్యము ర్‌? జటుల దవాన లచ్చటయయె నీ గెడ్డి కటు బిహూ బర్హిర్ని కాయములకు, నారణోచ్చార ణోదృతులయ్యె సీ తలు కంఠహృంకృతు లేణ గర్భిణులకు నాకు మొగమోడీయో! గాదనరు తపస్వు లేల * యీ మైఅపూయక దూల దీని వత్నయుతముగ నీవనీ వాటమునకు లాడీ గావింతునంత( దొలంగు దూయజు,.

ఈ యావుపె మండి వచ్చెడిగాలి నివ్వరిపంటలకు వసవాభి గాలివంటి దై నది. దీనిడెక్క లు కందమూలములకు [(తవ్వుగోలలై నవి, దర్భలకు దిని నాలుక దావాగ్నియెనది. ఇ దిబలిసీ సర్వమును నాశనము చేయుచున్నది, నా మొగమోటమిచేత బుషులేమియు ననుటలేదు. దీవికి లాడి వేయుదునని దాని మెడలో నొకక జ్ఞకట్టి లంకె వేసీ వదలి పెట్టినాడు. దినిని చాలా బాధ పెట్టినాడు. ఆ కామధేశువునకు కోపమువచ్చినది. ఆమె వీనిని శిక్షీంచవలయు ననుకొనెను. అక్కడికి కొంతదవ్వున వాధూలుడను ముని తపస్సుచేసుకొను చుండెను. అతడు మహాజ్ఞాని, అరనిచుట్టును పుట్టలేచెను. ఈ కామధేనువు పోయి యా పుట్టను మట్టంచెను.

“మట్టినబిట్టు మండిపడి మౌనిసముద్ధతుడయ్యె మేనిపై

పెట్టిన పుట్ట నెట్టవిసిబవీటలువాజ శవళ్శకుంతముల్‌

చట్టుపలె తి ముందికి సా/గ6దలంప జటాచ్చటాచ్చవిన్‌

1దుటైలు గట్టినిదిలు మరుద్భుగధీశ కులమ్ము మేల్కొానన్‌.”

ఈ పద్యము ఆ మొౌనియొక్క తపస్సునంత యు చెణిచినట్లుండెను. ఆవు కోళ్ళ మట్టగింపు ఘోరముగాననిపించును.

ద్విరు కటకారము, [శవళ్ళకుంతములు, జటాచ్చటాచ్చవి, మరు ద్భృుగధీళ కులము, పద్యమునంతయు కుక్కినట్లు చేసినవి,

చట్టుపలు- టెక్కలు: ఘరుద్భుక్‌ _పాము; ఆ బుషి లేచి (పక్కనున్న యయృతునిచూచి వానిని సీనాక కప్ఫవుకిమ్మని ళఫించెను,

అఆయుతుడు కాళ్ళ వేళ్ళపడెను. తనకధ చెప్పికొనెను. వాధూలముని ఉఇాలివహపించెకు. గృహస్థధర్మ మెందుకు వదలి పెట్టి తివిరా పిచ్చివాడా శ నేనింత వాడనన్న గర్వ మెవ్యకెకిని వనికిరాదు. నీవు కప్పవై నరసింహదేవుని 'సేవించుము నీ కొక పె:డ్డము దొరకును. ఆమెయందు సంతానముకు కనుము. అప్పుకు నీకు భగవత్కరుణ కలుగును. అని చెప్పి యామన తన దారిని తాను వెళ్ళిపోయెను, అయుతుడు ఆనేక తీర్ణయా తలుచేసి పుండరీక క్షేత్రము నందు నృసింహస్వామ్‌నిచేరి యక్కడ కప్పయయ్యెను. ఒకా డచ్చటికి కాన్య కుబ్బనగరపు రాజుకూతురు తన చెలులతో వచ్చి స్వామిని సేవించి యీ రత్నాలు బంగారము మూటగట్టినట్టున్న కప్పన జూది దానిని బట్టుకొని దానితో నాడుచు ఆటకొజకు నచ్చటనున్న యొకమునిపెన నీ కప్పనువిసర, ఆ బివి కోపించి వీరునందటను కష్పలుగా€ శపించెను. వీరందరు కప్పలే రి. వానికి భార్యలె రి. కప్పగానున్న ఆయుతునకు వారియందు నంతానము కలిగెను,

ఈ చరితము అద్భుతము. అద్భుతర సెకపా తము.

తినాలి రామకృష్ణయ్య (వాసీన _పతిపద్మము గడుసుదనమునకు నిలుకడగా నుండును. పలుకుబడి [కొ త్ర, కల్పన (కొత, అంతయు నొక యద్చ్బుతరసము. తన కవిళలయంతయు నద్భుతమని చెప్పుటకేమో చివరి కథ యిది, వాసీ ఆ ఆయుతుని కధ అద్భుతర సెక పొాతమని కవ్యము నించు మించుగా ముగించెను,

నిగమళర్మకథలో కొంతయుండెను. ఈ కథలో నదికూడ లేమ, ఆతని రచనయా ! సర్వ త అద్భుతముగా నుండును. ఈ కథ యెందుకు[ వా సెనో తెలియదు. గృహస్థధర్మము గొప్పదియని చెప్పుటకు |వాసెనా ?

పాండురంగ క్షే. త మాహాత్మ్య మిదియా ? కవిత్వమనేక దశలలో నుండును.

మొనటిీది కవియెనవావికి సాంతమైనమయొ కశ లి యుండవలయును.

రెండవది వాని. పలుకుబడియందు (పత్యేకమైన వె లక్షణ్య ముండ వలయును,

పాండురఠఅగ మహాత్మ్యము ర్‌రి

ఇవ్‌ రెండును తెనాలి రామకృష్ణ్టయ్యకు సమృద్ధిగా కలవ.

మూడవది కథ నడువుచున్నప్పుడు భిన్నభిన్నాంళశములను స్వకల్పనలతో నిండించగలిగ్‌ యుండవలయును, ఆలంకార ములు, లోకో క్తులు, [పౌఢమెన భాషాాపయోగములు మొద లే నవానితో రచన యాళ్చర్యముగా నుండునట్లు చేయ వలెను. ఇదియు తెశాలి రామకృష్ణయ్యకు సష్బుద్ధిగా కలదు,

లి = ఛి

నాల్గు - కవి తాను తీసికొన్నకథలో తగినంత పువి లేనిచో క థాంశములు కల్పించుటయందు, రసమును మలచుటమయఐ౨ఎదు, దానికి పున్టిని సమకూర్చువల యును. పొఠళకుని హృదయమును నిత్యవ్య్యగముగా చేయవలయును,

అమిదు = కథ నెన్నుకొనుటలో నిజముగానున్నది మహాకవియొకగా యదార్థ మైన శక్తి,

కథలనేక విధములు. కొన్నింటియందు రసము [పధానము, రసములు తొమ్మిది. కొన్నింటియందు భగవద్భ కి |పధానము, క్రొన్నింటియందొక మహా పురుషుని చర్మిత (ప్రధానము. క్రొన్నింటియందు సృష్టిలోని కన్ని మహారహస్య ములు (పధానము. ఇంకననేక విధములుగా కథలుండును.

ఇన్ని విధములెన కథలను తీరృవలయును కదా ! కవులలో రండు రక ములున్నారు ఒకడు వట్టికవి. వాడు కథను చెప్పికొనిపోవును. రెండవవాడు శిల్చియెనకవి- వాడు కథను చెప్పుటలో చ్వితచితములెన శిల్పములు

ఇట్లు పోనుపోను మహాకవులలోకూడ తారతమ్యములుండును.

ఇదియొక యగాథమెన విషయము.

కొని మొదటి రెండు గుణములుక లవారే చాలమంది కవులు..

తెనాలి రామకృష్ణయ్య ఆఅక్యాడ్‌ మేటి,

ఆగ్మి ఖై |

ఆ ఇ పారిజాతాపహరణవు

ఈ్ళగంధము [వాసినా యన నంది తిమ్మన్న ఈయనకు ముక్కు తిమ్మన్న యనికూడ సేరు.

“ముక్కు తిమ్మనార్యు ముద్దుపల.కు ర్స్‌ (పశసి ఈ మన పలుకు ముద్దుగానుండునని యర్థ ము.

శ్రీకృష్ణుడు స్వర్గమునకు బోయి. పారిజాత వృక్షమును పెకలించికొని తెచ్చిన కథ యిందలి యుతివృ తము.

శ్రీకృష్ణున కనేకులు భార్యలు. వానితో రుక్కి బీ, సత్యభామయు; వెక్కువ [పేమాస్పదలు, ఇద్దజణును కులమును రూపమున్‌ మగని కూరిమియున్‌ గలవారే

గ

ఇద్దరు నా గర్వము కలవారే. అందుచేత వారిలో రవరవలు పుల్చెను.

ఒకనాడు శ్రీకృష్ణుడు రుక్మిణి యింటనుండి రుక్క్మిణితో జూదమాడు చుండెను. ఆప్పుడాకాశమునుండి నారదుడు వచ్చెను. ఆరివేరము - కయ్యము ఆయన ఆరివేరంపు తపసి. వచ్చిన నారదునివారు పూజచేసిరి. ఆ నారదుడు (శ్రీకృష్ణుని పొగడెన్సు అ నారదుడు వచ్చునప్పుడు పారిజాత పువ్వులను తన్చెను. దానిని స్వర్గమునండి తెచ్చెను. శ్రీకృష్ణుడా పువ్చమును రుక్కిణిదెవి కిచ్చెను. కాని యిచ్చుటకు మున్ను మనసులో దీనివలన సత్యభామకు కోపమువచ్చునేమో యనుకొనెను. కాని యచ్చటనున్న రుక్మిణికీయనిచో నామెశు పరిహాసము చేసి నట్టగును, ఆమెయు సంశయపడెను. కాని నారదుడు తీసికొమ్మని కనుసన్న చేసెను. ఆమె తీసికొన్నది. ఆమె ఆ పువ్వును తలలో పెట్టుకొనునప్ప టికి.

““వలిగుబ్బలి ముద్దుపట్లి లేతనెల ధరించిన(ట్టమరెశుు. వలిగుబ్బలి - స+మవతృర్వతము = ఆయన ముద్దుపట్టి పార్వతీదేవి.

ఖలీ ౧ ఖ

పారిజాతాపపారణము ర [ అంత నారదు డిట్రనెను, “పరిమళ ము సెడదు వాడదు పరువము తప్పదు పరాగభర భరితంబె నిరతము జగదేకమనో హరమగు నీ కుసుమరాజ మంబుజ వదనా.” “ఆలి నీలాలక నీవు నీపతి రహస్య క్రీడ వ రించువె ళ ఆతాంతాయుధు సంగరంబునకు నుల్లాసమ్ము( గల్పించును జల దీపాంకుర మై రతి శమతనూ సంజాత ధారాళశ ఘ ర్మ లవంబుల్‌ తొలగింపగా సురటియె ర ంజిల్టు నిచ్చాగతిన్‌.. లతాంతాయుధు సంగరంబునకు = మన్మధ యుద్దమునకు = సంగమమున కుత్సాహము క ల్చించునని యరము. నురటి _. విసవకఆ, శ్ర ట్‌ అయన భగవంతుడు. ఆమె భగవతి. నారదు డిట్టనవచ్చునా 7 యని కొందఆతి సందేహము. నారదుడు తాతగారి వంటివాడు. వీరు పసి పిల్లలు: వొందలు వృద్దులు యౌవనములోనున్న పడుచువాండతో దగ్గిర బంధుత్వము నున్నవో ముఖ్యముగా | పేమయిు చనవు నధికముగా నున్నచో నింత స్వాతం త్య మును తీసికొందురు. ఇది లోకసహజము, నిజమునకు చ్చీ పురుష సంగమము సృష్టి హేతువు. ఆది ధర్మబద్ధ మైనప్పుడు దోషములేదు. అది సృష్టి హేతువని ధర్మ బద్ధమెై యుండవలయునని లోకము తుచ్చ కొమ (పవృద్ధబుద్ధియై దాని యందసభ్యబుద్ధి కల్పించుకొనెను. తల్లి తం్యడుల సంగమములేక పుతోత్పత్తి లేదు. చెల్రైలి నెవరికోయిచ్చి పెళ్ళిచేయుట సంతానము కొజకే, నారదు డింతటితో నూరకుండక “ఓయమ్మ రుక్మిణీ ] సీవీ పుష్పమును తలలో తాల్చుటవలన సవతులందరువచ్చి సీ పొదములమీద (వాలుదురు. ఇన్నా ళ్దును కృష్ణుడు సత్యాభామకు వళంవముడని విందును. ఇప్పుడు తెలిసినది, ఆ సత్యభామ చక్కని దాననంచు నెలజవ్వనీ వంచు జగంబులోన సే రిక్కిన దాననంచు పతియెంతయు నా కనుర క్తుడంచు దొ

రిల కావ్యపరీమళ ము నిక్కు చు విజ్ఞ విగుచు గణీంపదు కాంతలసత్య ముంతకున్‌

(సుక్కాకయున్నె నీ మహిమసూచిన బోటులువిన్న వించినన్‌. ”

అనికూడ ఆనెను, అతడు సత్యభామ పేరెల్తి యుట్రనుట న్యాయముగా లేదు. కాని యాయనకు భయము, తాను పెట్ట(దలచ్చుకొన్న పోట్లాట యూర కే పూవిచ్చి వెళ్ళినచో సరిగా కలుగదేమో ! యని,

ఓక్‌ రాజాఆతఃపురములో(.గూడ రాజకీయము లుండును. ఒక రాజునకు పదిమంది భార్యలున్నచో వారి వారి [పతినిధులు పదిచోట్ల రహస్యముగా నుందురు. ఆ భార్యవద్ద నేమి జరిగినది? యీ భార్యవద్ద నేమి జరిగినది? అన్న వార్తలు [పతి భార్యయు తెలిసికొనుచుండును.

ఈ రుక్మిణి యొక్క యంతఃపురములో న్రే తక్కినఏడుగురు భార్మల (పతిసధులును కలరు. వారు వారు తమ తమ రాఖలవద్దకు పోయి ఈ కథ యంతయు చెప్పిరి,

తక్కిన యందరును సర్దుకొని యూరకుండదిరి, మరియు నచ్చట నార దుడు _పధానముగా సత్యభామ పేరెత్రినాడు గాని తమ పేరు లెతలేదు కదా!

సత్యభామ తన చెలిక త రుక్మిణి యంతఃపురమునకుపోయి. రాలేదని (పొద్ధుబోయెనని యెదురు చూచుచుండెను. అప్పటికే _పొద్దుపోయెను. అప్పుడు

క శృంగార వనంబులోన గిరిపొంతం, జక్క-(గాదిద్ది ల్రీ

ర్చిన పూదేనియ యేటికాలువదరిం, జెంగల్వపుప్పాళ్లు నిం

చిన చందోపలవేదిపె సరసగోన్షిన్‌ టోటియుందాను న

వ్వనజాతాయతన్నేత కౌరిగుణముల్‌ వ్యాకుచ్చి వరించుచున్‌ .”

| ఖు ఇది యాయన ముద్దుపలుకు,

చం దోపలవేది య చం దకాంతపు రాతితో వేసిన యరుగు; ఆ సమ యములో నామె శ్రీకృష్ణ దేవునీ గుణములు పొగడుచున్న ది. ఈ మాటలో నందమున్నది. తానాస్వామి గుణములనిచ్చట వొగడుచుండును. ఆ సమ

వారీజాతొాపహరణము క్‌ యములో కూడ పొగడు చుండెను, సరిగా నప్పుడే యీ వార్త వచ్చు. ఆమె కక్కువ కోపము వచ్చుటకు విలైన సమయమని సూచించు చున్నది. అప్పు డోమె కుడిబుజము, చూచుకము, కన్ని కంపించినవి. స్రేలకు కుడి వెపు నందలి యవయవము లదరినచో శుభము కాదు. అంతటి త్తీలకు వచ్చెడి యాపద ఏమి? తమ భర్త మరియొక న్ర్రీయందనుర కుడగుట. అప్పడే రుక్మిణి వద్ద నండీ రావలసిన చెలివచ్చినది,

ఆమె మంచి కోపముతో వచ్చినది. ఆమె యిట్లన్నది - అనుచుండగొ “కనుగవ నెజసంజ నొడమగా' .. ఆమె కన్నుల యందెట్టని సంధ్యాకాల ముద యించగా .. ఎట్టదనము కోపమునకు లక్షణము. ఎజ్జ్టసంజ - ఎజసంజ; తెలు? గులో సామాన్యముగా ద్విత్వాక్షరములు ద్విత్యములేకుండగూడ వాడబడును. సన్నమాట = సనమాట,

లోకములో ఆశితులు తమ క్నాశయమిచ్చిన వారితో నభేద ,పతిపత్రిగా నుందురు. వారి దుఃఖములు తమవి. వారి సుఖములు ,ళమవి, వారి కోప ములు తమవిగా నుందురు.

“ఆమ్మా ఎమని చెప్ప్తుదుగు' అచ్చటికి నారదుడు వచ్చెను. ఆ మురా రికి పారిజాత పుష్పమునిచ్చెను. ఆయన

“మిన్నంది వేగ కయికొని

కన్న్వల నొ తికొన్నిమొక్కి గారవమొసగన వెన్నుడు రుక్మిణి కొస(గను;

అన్నె ల6తయు. గొప్పులోన నవ్విరిదాల్నెన్‌.”

ఆ కృష్ణుండు మన్నంది (ఎక్కువ సంతోషించియని తాత్పర్యము) ఆకాశ మంటినాడు. అన్నట్లు = కొసి యీ మిన్నందియన్న + మాటలో కృష్ణు(ండ తరువాత స్వర్గమునకు వెళ్ళి పారిజాతమును తెచ్చునన్న శయర్థము దూరముగా నున్నది,

అక్కడ జరిగినది వేయు. ఇది చెప్పినది వేయి. కృష్ణుండు సంశ యించుటకుగాని రుక్మిణి సంశయించుటకుగాని యిది చెప్పలేదు. ఆ పుష్పమామె ధరించినంతనే రాజబింబాన్య రుక్మిణి లేజరిల్ల, సానబట్టిన మకరాంకు శస్త్ర మనగ,

మకరాంకు శస్త్రమనగా మన్మథ ఖవాణము; ఈ మాటనిది కల్పించి చెప్పినది. ఈ చెలిక త్తె మనస్సులో సత్యభామ యొక్కర్తుకయే కృష్ణునకు తగినది, రుక్మిణి తగనిదిి యని యభిప్రాయము.

అంతియేకాదు. ఆ రుక్మిణియట తలలో నా పువ్వుదాల్చి మూడు లోక

లం

ఆ కుసుమమ్ము, దాల్చిన మహా మహిమమ్మున. దోడి కామినీ

లోకము మచ్చరంబు మదిలోన దొజంగి థజించుచుండ, న

సోక నిజ్బృపభావములు సూ పెడు గద్దియమీద నెక్కి ము

ల్లోకముదాన యేలుగతి లోలవిలోచన యమి సెప్పుదున్‌.

ఈ పద్యములో కియలేదు. ఏలుగతి - ఆని యాపిశది. ఉన్నదియని గర్వపడుచున్నది యు యా మొదలై న విషయములేదు. అక్కడికి అపివేసీ నది. ఇది లోకసహజము. ఓక్‌ కోపముతో నున్నవారు వాక్యమును పూరి చేయరు. ఆది యవతలివారికి కోపమెక్కిచుటలో నొకమార్గము.

“ఎంతకు లేడు నారదమునీం[దు(డు శౌరి వినంగ రుక్కిణీ

కొంతవినంగ, నేను వినంగా బలికెం; బతింగూర్చుదాన నా

యంతటి వారులేరని యహంక్పతి నెప్పుడు వీరవీగుచున్‌

వంతునవచ్చు సత్యగరువంబి, క ,జెలదటంచు, మానీ నీకో

ఈ పద్యములోనున్న విశేషమేమనగా *“నేను వినగా” ననుట-తానెవ్వతె? తానొక చెలిక త్త. ఒక పరిచారకురాలు. తనక్రేమంత ప్రాధాన్యము? తన [ప్రాధాన్యము తనకు ఉన్నచో సత్యభామకుకూడ నుండవచ్చు. పరిచారకుల యొక్క యహంకారము విచ్శితముగా నుండును.

ఈ మాటలన్నది యేవరు? నారదుడు. అఆతనికేమి లెక్కా ? కాని యిది య౭ంతయుపోయి కృష్ణునిమీద పడవలయును, ఇంత గొప్పచెలిక త్తి యచ్చట నున్నదని నారదున కేమితెలియును?ః ఎంతదో యంతది యొక చెలికత్తె యున్న దని ఆలియవచ్చును.

పొరిజాతాపహర ణము రీల్‌ ఆని చెలిక త్తె చెప్పంగా ఎబ్బతిన్న _తాచువామువలె సత్యభామ మంకీ పడెషు.. సత్యభామ తన కోపము. వెల్టడించెనము.. పుష్పమును రుక్కిణి కిచ్చినచో నిచ్చీకోనిమ్ము, ఆ నారదుడు మా పేరెందుకెత్తుకో వలయును ? సరే ! ఆ నారదునకు పోట్టాటలు పెట్టటయేపని. నాభర్త ఆ నారదుని వారింపవలదా? కృష్ణుడిచ్చినచో నిచ్చు(గా(క్క రుక్మిణియే మొగము పెట్టి తీసి కొన్నది. ఇన్నాచ్శ నేనే సవతులందటలో గొప్పదానివలె నుండి నేడేమొళము.. పెట్టుకొని తిరుగుదును ? నేనెట్లు వారితో మాటాడెదను, ఓసీ! [పాణములెంతతీపి. అవగా నామె తన _పాణములు వెంటనే పోళభలెనని వాంఛించినదన్నమాట. ఓసి, ఇట్టిమాటలు పినికూడ నేను బతికి యన్నాను, ఇంకనెట్టివి చూతునోః ఆ కృష్ణుండు రుక్కిణిమిద తనకున్న | పేమ టొంతయెంత దొచి నాచగ్గజి [పేమ చూపుచున్నాడు, సరే ః కృష్ణుండచ్చట నన్నాడు, భర్త అచ్చట నున్నాడుగ మక్‌ నామెకిన్చినాడు. ఈ సవతుళలందతు అమె”). సేవించు కొందలు లోకములో మేలువచ్చినను. కీడుకచ్చింలు తలయొస్టుధురు, అది నాచేతకాడు. ఓసి; ఆశని "పెమ లెమిచెప్పుదు:? నామాట జవదాటడే । నా చెలులకు లంచములిచ్చును. కృతకా దె కందరా కేళనిగూహన వెళ్లా పరస్పరాన్వెషణములు పోషిత మాధవీ పున్నా గపరిణయో త్చవ కల్పితానేక సం భమములు చాతురీనిర్సిత ద్యూత పణాదాన కలిత చేలాంచ లాకర్షణములు సాయం సమారంభ చ[క వాక ద్వంద్వ విరపజ్టలోకన వ్మిభమములు సాంద్రతర చందికాకేశి చంకమములు విధుశలామయ వేదికా వ్మిశమములు ఫలకిచి తిత సిజరూప భావనములు మటిచెనో కొక్క రుక్మిణి మాయందగిలి. (5,

ర్‌ర కావ్యపరీమళ ము కృతకారద్‌ = కల్పించిన కొండ. ద్యారకాపుం సము దవుటొడ్డున మున్నది. అచ్చట కొండలుండవు కొండలలో పిహరించవలయిననగానెట్టు +? వారు మహా శకనవంతులు గనుక అవీయివీ పెర్చి కొండవలె చేయునురు. అందులో గుహలు మొక్కలు మొదలె నవి 'పెంచి చేయుదురు. కందరా - గుహ్య కేశిఆట; సిగూహనము - దాగికొనుట; దాగుడు మూతలాడుదుర న్న ఆమాట, ఆ సమయములో ఒకరినొకరు అన్వేషణము లు - వెదుఫటలు, ఫరస్పరావెల్లనములని మరియొక వాఠము. ఆది అన్వేషణములకంటె మంచిపాఠషు, ఎందుక నగా వారొకరినొకరు వెదకికొని యొకరనాకరు చూచి నంతనే కౌగలిచుకొని చుట్ట వేసికొందురని యర్ణము, మాధవీ - బ.డిగురివెంద; పు్నాగము -- వానిరెంటికి 'పెండ్రిచేయు నప్పటి తొందర పాట్ని ఫ్ర చాతుర్యముచేత గలిచిస జూపపుపందెము ని మిని చేలాంచలాక ర్షణములు చీరలుపట్టికౌని లాగికొనముటలు, సాయంకాలములయంము చ కవాకి దంపతులు ఎరిహమనుభివించు చుండగా ఏీరుచూచి విభాంతిపొందుటలు. అయ్యో, మనకు వియోగము వచ్చి నచో నిట్టుండును కదాయని; మనమున నొర్వంగవచ్చు; మగండింతులకు న్‌ జన విచ్చిపుచ్చుకొన్నను మనవచ్చునె ? యింక నేటిమాటకు చెలియా ? అని యామె కోపగృహమునకు. బోయెను ఆచటనెంతయో బాధపడు చుండెను. చీశటింటికడ మంచముమిద మబ్బుచివరనున్న చం దరేఖవలె నుండెను. మాసినచీర, నగలు లేకపోవుట, వాసెనకట్టు; మాత్సర్యమను విషమామెకిక్కైను, మసకపు పాము కాటు వేసినట్టు. ఆ లక్షణములన్నియు కన్‌పిఎప నారంభించెను.

పారిజాతాపహార ణము గ్ర

మదించిన యెపగు యొక తొండమునందలి తామరపువు-వలతె నామె తిరుగుచుం డెను,

ఈమె ముచ్చటనిట్టుండ గా కృష్ణునకు లోపలంహడ్‌లు. ఆ చెలికతె వెళ్ళి చెప్పియుండును. అది దుర్మార్గరాలు, ఏవోయేవోకల్పించి చెప్పును. అని శ్రీకృష్ణుండు తనకొడుతై న (పద్యుమ్నుని మౌనికప్పగించి తాను సతు యొక్క యంతఃపురమునకు బయలుదేళను. తన కొడుకెన (పద్యున్న్నుని ఖో కప్పజెప్పి యనగా _పచ్యుమ్ను డప్పటికి పెదవాడె నాడని యర్థము, ఇత లొలి చెప్పు ఆతని కాలికి సరిపోవుచున్న దన్న మాట, ్రీకృమ్తుండు తశయీా శృంగార రసములో _పద్యుమ్నునికి పనిచెప్పుట ఆ కొడుకున కెంత తెలియక పోయినను న్యాయముగాలేదు. కాని దీనివెనుక నొాకరహన్య మున్నది. వమ్ముమ్నుండు మన్మథుడు సర్వుజగత్‌ స్త్రీ పురుష సంగమ వ్యవహాకనిర్దేత. వాకు వారిద్దరు జగ న్నాధులు. ఇద్దరికిని లోకము లోకమే, తాము తామ, ఇళియొక లీల,

“" అరదమునెక్క్సి- కేతన పటాంచలచంచలమెశ తొల్మితో(

దుర్‌ గజవంబు మున్గడివగణదోచి ర్‌ డింగెడు త తరమ్ముతో.

దిరిగెడుబండి కండ్రఎగి ఏన్‌ _భమియించు మనంబుతోడ ఫ్రీ

హరి సమదెంచె సతృ్మసముదంచిత కాంచనసౌధ వీధికిన్‌.'*

ఇదియొక యాళ్చర్యమెైన పద్యము. ఆయన రథము నెక్కానాడు. ఆయన తాల్మి = ఓర్పు - జెండాకుకట్టివ గుడ్డ చివరివతి చంచలముగా నున్నది, ఆయన తత్రరము _- తొందరపాటు రథమునకుకట్టిన గుజ్జములకంటె ముందు పోవలె ననిపించుచున్నది. అతనిమనస్సు బండి యాకులవలె తిరుగుచున్నది, ఆయన సత్యభామ యొక్క (ప్రకాశించుచున్న బంగార పు మెడదగ్గటికి చనుదె౨చెను,

చనుదెంచేననగా వచ్చెను. చనెన్‌ ఆనగా వెళ్ళెను. చన. _( తెంచు __ ఇవి ర౮0డు ధాతువులు అట్టివానిని శబ్ద పకర్పవములందురు. ఈ చనుదెంచు ఆన్న ధాతువువాడుట మూలముగా శ్రుకృమ్దన కచ్చటకు చేరిన తృ పి వ్యజ్యమానమ* చున్నది అమ్మయ్యా, వచ్చినాము జా ఆస్నట్టు. పద్య 1బులో నున్న తెవట యంతయు చరితాక్థ మెనట్టు.

ర5 కోవ్యపరీమళ ము

ఇచ్చటనొక కౌంచెయి భేవమున్నవి. సల్మ భామది కాంచనసౌధము రుక్కిణిది మణిసౌధము. చెలికత్తె చెప్పినది తదా రుక్మిణీసతి మణిసొౌధషన మండగానని. ఆమె పట్టమహిషి, ఆమెది మణిసౌాఛము, ఈమె తక్కిసయేడుగురు భార్యలలో నొకతే, తక్కినభార్యలవి కాంచనసౌధ ఎలు. లేదా తక్కిన యారు వ్లరవ కాంచనసౌధములుకూడ కాచపెమో

ఇక్కడ సత్యసముదంచిత కాంచనసాధ విథి, సత్యాసముదంచిత కాదు. సత్యామా సముదంచితకాదు, సత్యిసమ దంచిత, శ్రీకృష్ణుడామెను 'సత్య' అనును. అది |పియమైనపేరు. సత్య ఇంటికివచ్చితిని. సత్య నాకొజ కెదురుచూదు చుండును. సత్య ఏమనునో ! సత్య ఎట్టున్నదో ! ఈ , పేమలో నున సత్య

ఖీ ఈ పు ప ం అన్న శబ్ద్బమునే వాడినాడు, అచ్చటి కూర్పులో సూక్ష్మముగా ధార కోలచెము లొ ఖా క ఠా ట్‌ 1 ణా ఇ విరిగిన లక్షణమున్నది దానిచెత న్నీ ఐమ వ్యంజితమగు చున్నది.

బ్రీక్కష్ణుండు సత్సుభామ సౌధయిలోనకి వ శ్యెు. నెధమంతయు చిన్న బోయియున్న చ. అచ్చట నెవ-రుము చిలుకి లకు మాటలు నేడ్పుట చేదు. నెమళ్ళ నాడించుటలదు. వీణలు వా-ఎంచుపిపకు హాఐసఎమ గడిపించుటలడది పారిజాత పుష్పవృతాంత మెవురో చెప్టియి=దునీ * బ్రీకృట్ణుడె ఎమాని. పడినాడు. కోప గృహమును దేరినాడు. తాషువచ్చిః సంగతి యామెకు తెలియకుంవ చెలిక త్రెలకు సెగలుచేసి ముసుగు పెట్టుకొని యుల , యామెపజ్జచెఎ తానా విసనఏల్ఞంబూని యామెకు విససుమండెం. ఆ వసడజట యెట్లున్నా ద స(౫ '“తద్దాపుః కిళతి పంచ నాయ: శఖిన్‌ దరికొల్పుచు సిన్న క వవబ.'' అమ శరీర మునిందయు త” ల్కోన్‌న న్దో ఇ త క ప ఆ?టీ నే మన్మథాగ్నిని మంటల గా ంప్పుచుల్నట్ట్నది.

ఆ ఘుసుగులోనున్న సత్యభామకు పారిజాశపు [కొత వాసనలు వచ్చి నవి, ఆమ ముసుగులిసి చూచెను. పతి విసనకజ్జపుచ్చుకొని విసరుచుండెను, ఆయనను చూంలసంతన యామె కన్ను లయందు స్‌ళ్ళు గి రునతిరిగెను. ఆమె మరల పుసుగిడుకొనెను. ఆ నుసుగుకళో కూడ ఆమె కస్నిళ్ళు జూర్చుచుండెను, ఆముసుగులో జార్చుచున్న కిన్నీష్ళకూడ వర్ణింపబడెను. ఆది చాల యనవ నరము, ఆమె మనసు,సందున యగి,ని చల్లార్పుటకు మఘమువంటిీ

౧౪ శ ః॥ రం

పారిజాతాపహరణము గ్రీ0 యీయన వచ్చెనని, యో 4! యగ్ని నీవింకవెళ్టకని యగ్నిని బయటికి పంపించు వాని మితుడైన వాయువువలె నామె నిట్టూర్చు విడిచెను. ఎంత పెద్దనట్టూర్చు విశచ్రాచగా వామ రి ప్పికొనిన దుష్పటియుక్క చివళ్లు ల్‌పెను ”కసిత కుచదంయ మ్యుపయి వాసీన కుంకవమప తభంగము ద నీత నితాంతఘర్‌ 3జిదొ.మిచేత గరంగి మెల మె ర్త ల లన వెలిపట పయెంద కేఎంకలజాజుట యొుపె* మానసం రా ౬ ల జీ బున నెలకొన్న [(కోధరన మున్వడ! బెట్టుచునున్న నే వడిన్‌ ఆమె సశములమీవ వాసిన కుంకుమముతోడి యళలంకారములు, జియి చెమటచేత కజగి తల్లనిపట్టుపయ్యెద చివళ్ళయందు జారెను అడి తూమెలో నున్న కోధరసము బరుటికి వచ్చినట్ల్టుండెను. అపుడు శ్రీకృన్లుండా మెను చొలబతిమాలెను, బతిమాల్‌ ముసుగురు, లాగెను... చేతలోనున్న తామరపువ్వుతో నామె కొట్టటోయెన, చివరకు కృష్ణుడు దిక్కులక యామె పొదములమీద (వాలెను, “జఇలజాతాసన వాసవాది సురపూజాభాజనంబే తన య్చు అతాంతాయుదు కన్నతర్నడి శిరమతల్వో వామపాదమ్మునం దొలగందోంచె లతాంగి యట్లయగు నాథుల్‌ నేరముల్‌ సేచు పే రలుకల జేందినయట్టి కాంత లుచఛితి వ్యాపార ముల్‌ నేర్తుర” జలజాతాననుడు . బహ్మ, అతడు లతాంతాయుధుని కన్నతండి* మన్మధుడు శ్రీకృష్ణుని కుమారుడుకదా ।; లోకమునందలి సర్వస్ర్రిల | పేమలను కం చ గం! జ్‌ పాలించువాడు మన్మథుడు ఇతడు వానితం డి. ఆతనితలను కాలితో అతడు మిక్కిలి కోపము పొందవలయును కొని యామెకాలిస్రరృచేత తాన. పుఎక్‌దించిన శరీర. రలవాడె తన్నకు ఒన్మధ సాహాజ్యపట్టాభి షక ము ఎదిగినట కఇపటీనా డు, లం 23 ధా

“ననుభవదీయ దాసుని మనంబున నెయ్యపు(గిన్య-(బూని తొ

చినయది నాకు మన్ననయ; చెల్వగు స్‌పద పల్రవంబు మ

త్రనుపులకాగక ౦టక వితా నము దా(కీన లిచ్చునంచు నే

ననియెద; నల్కమానవుగదా యి(కనె న నరాళకుంతలా !"

నేను నీ దాసుడను. నన్నుతన్నుటలో తప్పులేదు పైగా నిది నన్ను గౌళవింనుట. నా యొడలు పులకరించి ముళ్ళముళ్ళవలెనున్నది. నీ కాలికి గ్రుచ్చికొని నొప్పి పెట్టలేదుగదా ! ఇంకన్సె న కోపము మానుము. ఓసి ఆరాళ కుట్ళల్రా | అన్నాడు, ఆనగా వంకరలైన ముంగురులుకలదానా ' తల [దువ్వు కొనల కనుక ముంగురులు రేగి చున్నవి అందుచేత నరాళ కుంతలా యన్నాడ్‌ ! అసలామె కుంతలము లరాళయలో ః నిజముగా శృంగారసములో నిది యొక్‌ క్లిష్ట ఇట్టము. కోపముతో భార్య తన్నినచో లోకములో నిద్దరుభ ర్తిలే యూరకుందురు. ఒకండు కృష్ణునివంటి మహి రసికుడు. రె.డవవాడు వట్టి అసమర్థ్హుండు.

సత్యభామ సిజనుగా బాల తప్పు చేసినది. కృమ్ణుండుకోపించి వెడలి పోయినచో కథయలేదు. ఆమె జీవితాంతము భృతినితినుచు [బతుకవలసీనదే. అట్టిస్థితి నామె కల్పించికొన్నది. కాని శ్రీకృష్ణుడు పరమరసికుడు, ఆయన మానవస్వభావము తెలిసిన వాడి పర మేళ్వరుండు, ఆయన చిత్సంరూపుండు. అన్నియుతెలిసి [సప ర్రించువాడు. ఆయన మూ కధను సాగించిాడు. ఇది లోకమునందు శృ0గారర సమునకు లక్ష్యభూత మెన ది,

ఈ తన్నుట రతి వేళ కాదు, అప్పటిస్థితి వేణు. ఇది వట్టికో పము నభిన యించుసమయమునందు. ఆమెయు | పేవచేతనే యిట్టుచేసినది. ఎంత పేమ యున్నను [పవ రనలో నొక హద్దుండ వలయును.

ఆమె చాల విచితమైన (పకృతిక లది ఇట్టే న్రీలుండరు. ఆమె యట్లు చేయగా నతడట్ట్లనగా శ్రియైనది వెంటనే మెత్రపడి భర్తమొక్క కవుగింటికిదూడుచు, అపుడతడామెను లాలించును. నిజముగా నట్టు జరుగ వలయును,

కక్క డ సింకొకరీతిగా జరిగి*ది. అమె లెచికూర్చుండి మరల శృంగార రసమే యారంభించినది. ఓయి ఫువులకాపరి ! గీకు భావజ మర్మ కర్మ

పారిజాతాపహరిణము ల! ములు తెలియునా? నీకు దమూయందు (పేమ లేదు. ఈ దొంగ వేషములు నీతో పుట్టినవి ఈ మాయలు నీకు వెన్నతో పెట్టినవి, నేను నిన్ను నమ్మి మోసపోయి తిని నీవిచ్చటి కెందుకు వచ్చితివి? పారిజాత వాసనలు మాకు చూపించి మమ్మెకసక్కెము చేయుటకు వచ్చితివి. మానంబె తొడవు సతులకు మానమె , పాణాదీ కంబు; మావ మభిల స మ్మానములకు మూల:బగు, మానర హితదుయిన బతుకు మానినికేలా | ఇన వనక చూపించబడిన యనొఒత్య మంతయు సీ పద్యములో గ, భావము చేత పగిహరింపబడినది. ఈ భావమే ముందు కూడ వి నరించంజును, సత్యభామ [పధానముగా నభిమానవతీ. ఆమె కాలితో తన్ని నప్పుడు/ కోపము వచ్చి కృష్ణుండు వెడలి పోయినచో నామె భరణము మీద తిక త్రీ కొరు, ఆమె విషము తావియో, యురి పొసికొనిచూ తప్పకుండ గణీంచెడు త్త. ఈ రవాస్యము _ ్రీళృష్ణునకు తెలియును, అందుచేత నాయన యట్లు [పవ ర్రించె మ ఉవిదయెవంతె నోచియున్నదో యీశళ 0 తకరత్న మింక నౌెదల ధవిణు! నీరై వతకశెల చారుకూట విటణీ కేల కిం కెవ్యతె వాల్చాాడునో, యవంతె కబ్బునో యీ భుంకారామ కర్వూర కదళికాగార వసతి లీల నీ మణిసౌధ జాలక్‌ంబుల నిన్ను గూడి యెన్వచే వార్ధింజూడ(గలదొ యకట ! నేయటెపం బెఎంగిన శుకవయూక కారిక బ్భాంవ మెవళె( జేరునాక్కౌా నన్సు నాతోడి సవతుల నగక 2న సంత మలర (య గసమ్ను మెప్పింతు(గాను,

౯72 కావ్యపరీమళ ము

అమె చనిపోవుటకు సిద్దముగా నున్నది. ఆమె భగవంతునితో కడపిన [పతి నిమిషము జీవితముతో కడపినది. ఆమె బంగరు మెడ యొక్క గవాక్ష ములు మణులతో చేయబడినవి. అందుండి తాను పెంమితో కలసి సము దము ఛాచుచుండునట |

నను నెవ్వతెంగా( జూచితివి ? యని మాట్లాడ లేక పోయినది. తన్ను సవతులు నవ్వక ముందు టఅనత్‌న్సిని మెప్పింకునన్నది. ఆనగా మరజణీంచునని మయరము,

థి

ఇది యొక న్రీ సృక్షి. పరమ సుకుమారముగా చేయంబడిన సృష్టి, ముక్కు శ్వ్చ్మన్న యొక్క (పతిభ యంతయు నిందున్నది. అప్పుడామె ఏడి నది.

'_ఈసుబ్బట్రి డెందమిున హెచ్చిన కోపదవానలమ్ముచే

గొసిలియేజ్య 'బాణవిభుక బైదురన్లలితాంగి పంక జ

భీ సఖమైనమ్న పము చేల చేఅంగెడి భాలపల్పవ

(గాసకషాయ కఠ కలకంఠ వధూకల కాక లీధ్యనిన్‌ .”

ఈ పద్యము చాల [బృద్రమెనది.

పిద్ధమై

అప్పుడు శ్రీకృష్ణుండామెనుకాగలించుకొని కన్నీరు తుడిచి యిట్లన్నాడు

కేల? లతాంతమ్మాతమునకే గలు; ౩ నింను నీకు దేవతా

కేలివనంబుసొచ్చి, యనికిన్సృలసూద న,డ్రె తి వచ్చినన్‌

దీలుపడంగ.దోలి యిట!దెచ్చెద్‌ నిచ్చెద పారిజాతమున్‌,

ఈ పద్యములోని మొదటి సంభోధనము పరమ రమ్యమైన నమాసము,

ఒక్క పువ్వుకోస మింత యె౭దులకు ? నేను స్వర్గలోక మునకు (బోయి యింటదుని తొటలోని పాఠజాతముమొక్క పెల్తగించి నీ తోటలో నాటుమను,

పారిజాతాపహర జము 73 అప్పుడై నను నత్యభామ స్వామిని తిరిగి కౌగలించలేదు.. ఆనునయ మాడలేదు. క్షమాపణ యడుగలేదు,. అని పలుకు నంబుదళ్యా ముసి గర్జితమధుర వాక్యముల సత్యామా నిని నీపలతిక వోలెం గనుపట్ది నభీమయూరికలు సెలరేంగన్‌. ఆయన మేఘములవలె నల్పనివాడు. ఆ మేఘముయొక్క. గర్జితమే యీ తియ్యని మాటలు. *పలతిక కడిమితీగ. ఆమె యట్లున్నది. అనగా చివృరించి నట్టున్నది చెలిక త్తెలన్న నెమళ్లు చెలంరేగి రారు. చెలంరేగెనది. చెలికత్తెలు వె ఆమె భావములో కృష్ణుశకు తానొక్కతెయే భార్య. ఇంతకు నుందటి సీఫపద్య ముళో ఈ శమంతకరత్న మెవ్వతె ధరించును ? మొదలె నమాటలలో తాను చనిపోగా కృష్ణుడు మరి యొక ర్తును పెండియాడు నన్నట్టున్నది ఆమన కిక నేడుగురు భార్యలు కలరు మశఠియేమి? సంఖ్యా పూరణము చేయవలయునా?ః ఆ సత్యభామయొక్క రీవి, యభిమానము, ఆమె గర్వము ఫిలక్షణమైనవి. ఎంత సుకుమారమెన సృవ్టిచేసి నాడు ముక్కూతిమ్మన్న । ఎంత విలక్షణమైన సృష్టిచేసి నాడు ముష్కతిమ్మన్న !' ఎంత రహస్యమైన సృష్షి,చేసినాడు ముక్కు తిమ్నన్న ...

ఆవురవూలఃద అణాల జ ఈళ్ళగంధ మాంధభాషలోమహా పొఢమైన ,పబంధము కర్త శ్రీ కృష్ణ దేవ _ రాయలవారు. ఆయన విజయనగర స్మామాజ్య చకవర్రి కవిత్వములో

కూడ నంతటివాడే. ఈ [గంధము నైష్టవ మతమును సమర్థించుటకు ।_పచారము చేయుటకు [వాయబడినగి, విజయనగర చ కవర్తలు మొదట శెవులు, లేదా స్మారులు ఈ గంధ ముయొక్క్ల అవతారిక లో కృష్ణరాయల వంశం చెప్పబడి క్పృూన్నది, ద్ర పద్యములన్నియు పెద్దన్న మనుచరి తములో నున్నవి, మరది నాలగ్లె దెక్కువ కూడ నున్నవి.

ది (ప్రౌఢ పబ:ధము. అనగా వ్యాఖ్యానము లేకుండ నర్ధముకాదు. ఇది యెన్నో ట్పునలు కలిగిన [గంధము వర్ణనలలో దీనినిమించిన [గంధముండదు. ఇట్టు కల్పించిట యెవ్యరికి సాధ్యము కాదన్నను ననవచ్చును. ఈ [గంధము (పధానముగా నవర్జనాళ క్రి చేతనే నిలచియున్నది.

కాని యిందుళో కథ యున్నది. ఒకటి విమ్షుచిత్తుని కథ రెండవది క్రేశ్థి ధ్వజ థాండిక్య సంవాదము, మూడు గోదాదేవి కధ, నాల్గు మూలదాసరి కథ, ఈ మాలదాసరి కధవంటికధ అనగా నట్టిరచన సృష్టి లో నెవ్వడును చేయలేడు. ఆం; ధథాషలో నాము క్తమాల్యదలో తప్ప మది యేసారస్వతము నందుండదు, అట్టు [వాయుట యసంభవము.

విలుబుత్తూరని యొక (గామమున్నది. అదీ ఆరవదేశము. ఆ పట్టణమును వర్చించినాడు ఫ్రీ క్ష రాయలు, (పతి పద్యము నొక యద్భుతమైన కల్పన, అందులో నొకపద్యము మరియు (పసిద్ధము.

త లబక్షచ్చట్న గుచ్చి బాతువుల శేదారంపు. గుల్యాంతర

స్టలి ని దింపంంజూచి యారెకు లుషన్స్యాత పేయోతద్విజా

వలి పిండీకృత కాటులన్న విదదావాస ఎబు జేర్పుంగ 'రే

వుల డీగ్గన్వెస( బాలు వాని(గని నవ్వు ర్యాలిగో ప్యోఘముల్‌

(బాహ్మణులు (పొద్దుట సా, ముచేసి తెలని తడిబటలుపిడీ యొడున య వ్‌ న, టె (4 పెట్టుదురుకదా ! బాతులు మెడ వెకుకకుతిప్పి రెక్కలలో (గుచ్చికొని చలి! పండుకొని యున్నవి. అవి | బాహ్మణుల బట్టలనుకొని రాజభథటు తదృృహస్టుల కప్పజిప్తుటకనిపోగా నవి యెగిరిపోయినవి, ళం థి ఆవిల్లి పుతూరునందు విష్తుచిత్తుండను వెష్టవ భక్తు(డు కలడు, పండితుడు, కాని మహా తపస్వి, గొప్ప విస్తుభకుండు గొప్ప అన్నదాత. వక మూ యీ న్వాయారిత వి తముతో ఆసేతుశీతాచలము నుండి వచ్చిన వెషవుల కన్నము ఓ ౫ అన్‌ ఒ-- £ఏ 04 'పెటును, వి “అనిష్టా నిధి గేహసీమనడురే యాలించినన్‌ (మోయు నెం ధానధ్యానము నాసి కాకబపహుతా నాసుుష్ట శ్రా నాస్తపూ పోనాస్తోదన సౌష్టవంచ కృపయాభో క్తవ్య' మన్‌ బల్కు_లున్‌,” అతనీ యింటిలో నర్జ ర్మాతమునందుకూడ సీమాటలు వినివీంచునట. ఒకటి విమ్టవుయొక్క- పుణ్య కధలు; రెండు డివ్య పబంధముల యుక్క పఠ నము దివ్య (పబంధములనగా తిరువాయిముళి, మొదలయిన యాళారులు [వాసిన పసిద్ధ దావిడ (గంధములు. మూడు అయా కూర అయిపోయినది. పదార్దములు చల్తబడినవి. పప్పు అయిపోయినది. భోజన సొష్టవములేదు దయ చేసి భోజనము చేయవలయును అన్ని ఈ మాటలు సంస్కృతములో నున్నవి. అతడిక్కడ నిట్టుండ గా, మధురా నగరమున్నది. ఆ నగరము యొక్క వర్షనమ.న్నది. ఆ యూరునకు రాజున్నాడు ఆయన పేరు మత్స్యధ్వజుడు" అతడు రాజ్యము చేయుచుండగా నొకప్పుడు (గీష్మరువు వచ్చినది. ఇవి యన్నియు వర్షనలే. అందులో నాక పద్యము. జీ లి “రారుణాాతిగచూత నూత, ఫలము కైలాభిఘార సన లి రోం [డాను ళు ద్రారాధూపిత శుష్యదంబుహృత మాత్స్యచ్చేద పాకోద్గతో ధ్ధార౦పుం గనరార్చ్భు ఖభోగులకు సంధ్యా వేళ లం గేళికాం ఛారాభ్యంతర వాలుకాస్థిత హిమాం౭ర్నారి కేళాంబువుల్‌,

"గ కావ్యపరీమళ ము

దోరమామిడి కాయలలో నూనెపోసి చేపలుచేసి వండి తిన్నారట, భోగులు తిన్నారు. ఆవేడి తట్టుకొనలెక సాయంకాలము లయందు లెత కొట్బరి బటొండముల నీర్ర |[తాగుచున్నారట.,

ఈ [గంధము పెద్దన్నవారు వాసి కృష్ణదేవరాయల పెరు పెట్టినాడని కొందరు చెప్పుదురు. ఇట్టి పద్యములెన్నో ఆ మాట నిజము వాదనటకు సాక్ష్య ములు. మరియు పెద్దన్నగారిళైలి వేయు, (శ్రీకృష్ణరాయలవారి తెలి వేజు. ఇంత విస్పష్టమైన రెండు ఇలులు (వాయగలిగిన కివి యుండడని చెప్పవచ్చును.

ఈ మధురానగరమునకు దగ్గరనే వృషపర్వతమని యున్నది. ఆ పర్వ త ముమీద విస్వాలయ మున్నది. ఆ స్వామికి తెప్పతిగునాళ్సు జరుగు చున్నవి, శయుత్సవము చూచుటకొక పరదెశ బాహ్మణుడువచ్చి (పక్కనున్న మధురా నగరమును దర్శించుటకు వచ్చెను. మధుర (పక్కనే వై ఘయినది కలదు. అందుళో స్నానముచేసి ఆ రాజపురోహితుని యింటిలో భోజనముచేసి తనతోడి యితర | బాహ్మణులుకూడ తోడుగా పండుకొని డుదో యేదో చదువుకొను చుండగా రాజుగారు తానుంచుకొన్న భోగినీకాంత యింటికి నలంకరించుకొని పోవుచుండెను. అప్పుడు ఈ పరదేశి బాహ్మణు(డొక సుభాషితమును చదువు చుండెను దానిలోని తాత్పర్య మేమనగె' వయస్సునందే మాక్ష [ప్రయత్నము చేయవలయును. ఆని, ఈ మొట విన్నంతనే రాజునకు తల తిరిగెను. అతడు లిరిగి యింటికివచ్చెను. మరియు చాలవిచారించి చివరకు నిర్ణయించెను. ఏ దేవత మోక్షదాతయో వానిని సేవించుదునని నిశ్చయించికొనెను. ఆ .బాహ్మణునకు కొంత ముడుపు పంపెను. తనవద్దకువచ్చెడి పలుమంది పండితులను పిలిపించి క్సీ శాసా9లలో ఏ దేవుడు మోక్షమిచ్చునో నిర్ణయింపుడనెను. ఎవడు గెలుచునో వానికి వీర పూవులవోని బంగారు నాఇెములు జాలరులో గట్టి వేలాడదిసి దాని నిత్తుననెను,

సభలో పండితులు చరృలు చేయుచుండిరి,

ఆ సమయములో విల్లి బుతూరుతో విస్తుచిత్తు (డు తులసి లండ కట్టి స్వామీ మెడలో చేయబోవుచున్నాడు. ఆప్పుడు భగవంతు డిట్రనెము “ఓమూ మధురలో నిట్లు జరుగు చున్నద్మి నీవుపోయి నా మహిమను పకటించి ఆ

ఆము క మాల్యడ “('/ వీరపూనానెిముఐలవము. సంపానంపుము., ఆ రాజు ఇహమును రోసిన వెష్షవుని చేయుము, అకగా విమ్ణువిత్తుండు భయపడినాడు. ఇతడు ఇతనికి వాదన ఏమిటి ? పండితులితనిని చీల్సి ముకగ్రాలు చెయుదు

స్వామీ ! నన్నునితఃపురా పఠితళాస్త్ర [గంథ జాత్యంధు,

రామష్మాఖనన కీయాఖర ఖని త గాహి తోద్యత్కాణ

సోమాస్నిగ్గ కరున్సృవదృవనదాసు న్వాదిగా( ఖంపుచో

భూమీభృత్సభ నోటమైన నయ్యశంబు ల్మీకు/గాకుండునే,

స్వామీ నేదు పూర్వము కొస్త్ర గంధములేమి చదువలేదు. అందుచేత జాత్యంధుడను,. ఎప్పుడును సీతోటలో నేల 'తవ్వుట చేత _తవ్వుగోలవలన నా చేతులు బొప్పలు కల్టనవి. నేను నీతోటలో పనివాడమ, నన్ను పంపినచో రాజ సభలో మీకు తలవంపులుకదా ః ఇచ్చఓ భూమీభృతృభయన్న శబ్దమున్నది. దాజళబ్దము తరవాక సభా శబ్దము వచ్చినచో శపుంసక లింగసముగుకు, రాజసభ మగును. ఇచ్చుట పర్యాయశ బ్ఞమైన భూమి ధృచ్చబ్దమును రాయలవారు గాడిది,

“గృహ సమ్మాా నమో, జలాహరణమో, శృంగారి పల్యంకికొ

వహనంటో, వవమాలికాకరణమా, వాల భ్యలభ్యధ్వజ

[(గహణంటబో, వ్యజనాతప తధృతియో, | పాగ్లీపికారోవమో

నృహరీవాదముళిల? అరె యితరుల్నీ లీలకున్‌ బాత ముల్‌.”

స్వామీ: స్‌ యల్తు ఊడ్చుటయా? సీ పల్లకీని [(మోాయుటయా? పువ్వులు (గుచ్చుటయా? ఓ నృహరి' నాకు వాదములెందుకు? ఇది నీ లీలయైనవో దానికి పాతులై నవారు ఇతరులులరా?

అనగా విష్ణువు లక్ష్మివంక(జూచి నవ్వి నేను వీనిచేతనె గెలిపించెదను చూడు అన్నాడు, అసి విష్ణుచిత్తునితో “ర్సీయీ। ఇచ్చట సీ యిష్టమా? పద నీచేత గెలిపింతును. వెనుక నేనున్నాను గదరా” అని. అంత విక్షుంచిత్తుడు మాటాడ కుండ మధురకు బయలుదేరెను,

మధురకుచేరి రాజసభకు వెళ్ళెను. లోనికి బవేశించెను. రాజతని ప్రతిభ కొలదిమాటలలోననే [గహించి యితడు వాదించుట కనుమతి యిచ్చెను. ఆతడ్‌ కని తరువాత నొకనిగా వాదుల నోడించెను, అందటి నోడించెను. ఇతడు

'/6 కావ్యపరీమళ ము వాదించుచుండ(గా రాజు వేలాడకట్టిన వీరపూవుల వంటి నాణెముల జాలెముతెగి [కిందపడెను. ఆకాశమునందు దేవదుందుభులు మొజసెను. పూలవాన కురిసెను. అప్పుడిట్రయ్యను.

“అఆద్ధావాగ్విబుధం బహోవచన కవ్యాహార మాహా వచ

స్సిద్ధం, బాఃకృత తాంగత:ః క5లిరితి శ్రీసూ క్రివిధ్యాధరం

బిద్ధార్ధత్యమగాల్లయంహి కుధియా మిళ్హంవదత్కి.న్నర౦

బరద్ధీ ర్నాగణిగల్చుటుత్సవము నంద య్యెన్న భంబంతయున్‌.”'

అద్ధా - [పళాంసొవాక ము. అద్దాయన్న మాటమయాడిన విబుధము = దెవతలు కలదియు; కవ్యము; -పితృ దేవత లకిచ్చు నన్న ము; క వ్యాహా రులు _ పితృదేవతలు; వారు అహో అన్నారు. ఆం = ఈయక్షరము సంస్కృ తములో కోపము మొదలైన వానిని చెప్పును, కలికృతతాంగతః - కలికృత యుగ లక్షణమును పొందెను అని విద్యాధరులన్నారు. కిన్నరులు, కుధియా- దుష్ట బుద్ధులయొక్క, యౌద్ధత్యం _- పొగరుబోతు తనము, లయం. అగ్గాత్‌-లయమును పొందెను అన్నారు. ఆ ధాత్రీసురుని గెల్బటుత్సవమునందు ఆకాళమిట్టయ్యొను తరువాత నెవరిదారిన వారుపోయిరి, రాజతని నూరేగొంపించెను. ఆ సమయ ములో విమ్హ్టమూ రర్తి గరుత్యంతుని మూపునందుండి విష్ణుచిత్తునకు కన్నించెను.

*ఇంగీలికంబునం దడిపియెతుకసీసపు రెంటిమో యన

న్నింగి గరుత్చరంపరల నిగునలేందొగరె క్కె; నంత వీ

చెం గలళాబ్ది మీ/గడల జిడ్దైలి/గించెడు కమ్మగాడ్పు; నిం

డెం గడు మోత; పెన్టిరువడింగని రాఖగరాజు మూంపునన్‌,""

గరుత్మంతునియొక్క- అక్కల కాంతిచేత నాకాశము తొగరు వన్నె వహించెను. వచ్చినగాలి పాలసమ్ముదముమీడి మీగడల బెడ్డువాసన వేసెను, ఆట్టాకాశమున తోచిన భగవంతుని విష్ణుచిత్తుడు స్తోతముచేసెను, దశావతార ములను వర్జించెను. శ్రీరామావతారము నిట్లు వర్టించెను,

క్షు షు క్రమాల్యద లే పవిధా్య(పతనంబు గ్లైక్‌నం యప్పొలస్యుమై సపధా

తువులం దూ పరి శమంబునకు నుద్యోగించెశా! స పనా

ల విభేదంటొనరించి నీల్యుక సలీలన్‌ జన్న యుష్మన్మరు

జైవనాస్త్రంబొసంగు న్సిరుల్‌ రఘుకులస్వామి రమావల్ల భా.

ఇం[దు(డు వజియుధము పెల్టికొట్టగా వొలస్వుడు ( అనగా రుడు) వాని కేమియు దెబ్బతగుల లేదు. అట్టి వానిని చంపుటకు వాని శరీరము లోనున్న ధాతువులను భేదించ వలెను. ఆ ధాతువుల సంఖ్య యేడు. సప్తధాతు వులు, రాము(డు స పసాల విభేదనము చేసెను, ఏడు తాడి చెట్లను నణకెము. ఆ సపధాతు విభేదినము కొజకు ఈ పరిశమముచేసెనా! యన్నట్టున్నదట అటువంటి రాముని బాణము సిరులొసనుగా(త ।

ఈ పద్యము మకువరి తములో గూడ నుసది, ఆంత విష్ణుచిత్తుఃడు మరల విల్రిపుత్తూరు పోయెను, అచ్చట సుఖము(గో నుండెను. అచట నుండు చుండగా నెకచాడు తన తోటలో తాషర పూలు పూచిన దిగుడు బావి పక్క నున్న తులసి తోటలో వళనికొక చిన్న పిల్హ కనిపించెను. అతనికి పిల్లలు లేరు ణా పిల్లను తీసికొని పోయి భార్యకి చ్చెను, కద్ద ఆు నాపిల్లను 'పెంచిరి. అమెకు కమముగా యౌవనము వచ్చెను, ఆ ముంటిలో నెప్పుడును హరికథలు విష్ణు సంగీతమును, విష్ణుగాథలు, భజనలు, ఆమెకు (కమముగా విష్తుభ క్రి హెచ్చెను, విన్తుభ క్రియే కాదు. విష్ణువు నుందు _పేమకలిగెను, ఆమె మనస్సులో భగవంతుని పెండ్రియాడుదమని నిశ్చయించెను.

వారు మహాదనవంతులు ఆమెకు ముగ్గురు చెలికి త్తెలు కలరు. ఒకొమె పీరు మరాశి. ఇంకొకామె పేరు హరిణి. మూడవయామె పేరు _సగ్విణి. వారీమె రహస్యమును తెలిసీకొనిరి. అమ యొకనాడు కృిష్ణక థలుచ్చరించుచు వ

నాయడు మనమున్న నెట్లా వూ(బో(డులార ” యనిన వారలు మగుడ నాయమకు ననిరి “యింతి నాండుండ కెందుంటోమికివినీ”ొ వ టన్న నచ్చెరుపడి వారి కతవ పలికె,

ర్‌0 కావ్యపరీమళ ము “సకియలార్‌; త్త్రకాలిక జ్ఞానవంతు లిన బుఘలపట్ల పలి3ద, రంతయెజుక యెద. గలిగెనెని యజి(గింపు(డేను మొదల నెవ్వతె నటన్న; మథి వారలిట్టలనిరి,

**దివిజ [దుృుపసవంబు(గాంచిన సపత్నింజూచి, చూపోప కిం

తవు జిల్లుంబని యంత సేసి మది సీర్ష్యా కోధ ముల్పందడిం

ప వీరింబోక్కదుమంబు( గ కొని, పతి న్మందన్న మానెల్ల. దే

నవధింబెట్టిన సత్యవీ వహహ, కావాభామినీ” నావుడున్‌.

మన మా దినములలోనున్న నెట్టుండెడిదోయిన్నది గోదాదేవి. ఆమె పేద గోద, ఈ పేరు పసిద్ధమైనదే. గోదావరీనది యున్నదికదాః గౌడా అన్న పేరును శబరి యన్న పేరును గలిపి గోదావరి యైనదందురు,

అప్పుడు చెలిక తెల “అప్పుడు నీవున్నావుః' అన్నారు. గోద తానప్పు డెవ్వతెః నన్నటి, వారు నీవు సత్యఖామవన్నారు. అమెకు పూర్వజన్మజ్ఞాన మంతయు వచ్చెను,

అమె ముట్టు గా నెంతయో భగవద్భక్షురాలై కృశించి పోయి చాల బాధ పడుచుండగా విస్ట్రచితుడుచూచి విల్తీ పుతూరులోని స్వామితో చెప్పగా ఆయన యామె శ్రీరంగమునకు దీసికొనిపొమ్మనెను. అతడు దీసికొని పోయెను. ఆమె యచ్చట రంగనాథుని సేవించుచుండెను. తాను పూలదండ కట్టి ముందాదండ తానుతాల్చి తరువాత స్వామికి వేయుచుండెను, అందుచేత నామెకు “ఆముక ' మాల్యద" యన్న పేరు వచ్చెను, చివరకు వారిద్దరకు విల్లిపుత్తూరులో వివాహము జరిగెను,

ఖది యాము క్త్రమాల్యద మె తముమీది కథ, ఈ | గంథ మేడాళ్వాస ములు, ఈ కధ ఈ ఏడాళశ్వాసములమీద పఆజచ(బడినది,

ఈ [గంథములో [పధానమైనవి బుతువర్ణ నములు, ఆ వర్ణనముల కవధి లేదు, ఆ కల్పనలకంతులేదు. ర0డవ యాళ్యాసములో [గీష్మ బుతు వర్ణనము. నాల్లవయాళశ్వాసమున వరరు శరద్భతు వరనములు.

శ ఖై మరియు విశస్తాద్వెతమతము టహువిధములుగా వర్ణింప(బడీనది,.

ఆము కిమాల్యద మధ్య మూడవ యాళ్వాస ములో ఖొండిక్య కేశి ధ్వజ సంవాదము "౧ యక కదకలదు. నాల్గవ యాస్వాస ములో యామునాచార్య చరిత కరప. చరి టు యాశ్వాసములో మాలదాసరి కథ కలదు. ఎడవ యాశాంనములో (బాహ్మణు(డు [బహ్మరాక్షను డెట్లచ్యునో ఆ కథ కలదు. కాస్‌ యామునాచార్య మాలదాసకి కథలుమాతమే యిందు [(వాయ' బడును. యామునొచార్య కధ ఈ కథ భ్రీవిష్టమూ ర్తి తనభార్యతో చెప్పినట్టున్నది. విష్ణుచిత్తుడు గెలిచి నప్పుడు స్వామ్‌ యిట్టన్నాడు ; “ఈ ప్టుచిత్తుండును యామునా చార్యుండును వీరిద్దరు నా దర్శనము నుద్దరించినవారు ” అని, దర్శనమనగా షడ్డర్శనములలో నొవటి, షడ్డర్శన ములని యున్నవి. ఆయా మతముల యొక్క సిద్దాంతములను సిరూపించు [(గంధముల పేరు దర్శనములు. బౌద్ధ దర్శనము, సాంఖ్యమత దర్శ నము, ద్వైతదర్శనము, ఆ వ్వైత దర్శనము మొదలుగ. ఈ యామునాచార్యుండు విశిషాదెొత దరనమును సముదరించెనని యర్షము. బఒ-ఐ ఖీ (౮ 9 ఈ యామునాచారుండు చిన్నప్పుడు వెదళాస్త ములు చదువుకొను చుండగా నప్పుడు పాండ్య దేశము నొకరాజు పాలించుచుండను. ఆ రాజు వెట్టి ఇ వమ్ము ముడిరి హరుడె పరత త్ప్రమనును. అతిడు జంగమార్చన చేయును, పీరభ్యద పశ్లైరములుపట్టును. కై వమఠములు కట్టించును. విర ౭ైవమునుబూని జందెమును( (దెంఛి వేయును, లింగము దాల్బ్చినవా రేపాపముచేసినను లక్క చేయడు. జనులు గంజాయి | తావుదురు. కల్లు తావుమురు. వారు శివలింగమును ధరించినచోచాలును. కాని యతనిభార్య వెష్టవురాలు. ““వింగడంబై నట్టి ముంగిట నెలకొన్న బృ౧దావనికి (ముగ్గువెట్టుందాన; ర్తి దీశమినా(డేక భు క్రముసేసి, యవలి నా డోర్చి జాగరముతో నుండుని టు; (6)

రల కావ్యపరీమళ ము బారసిపో సిక? పెస దణబాజబుట క్క్లలుపాడు మత్కుణ్యక థల. [దోయు; నేమంపు మూనాళ్లు కామింప దధినాథు మలు నాయడు కన్నును మనసు(ద నియ నార జపువన్నె, (బియు సెజ్జకరుగు. గూర్మి నరుగుచో నాభి(దుకిచి కప్పురపు నాభి. బెటు, నిటులు మద్భ కి పుటియునసుని ళ్లు (రి అవానీ న జేశునెడ భ కిచెడదు మదిష్ట మగుట.”

(వింగడము లా విసారము; సుందిర ము)

అనిచెప్పి భగవంతుడిట్రనును. “బహ్మాయు శివుండును నా శరీరిములే వారిపూజ నాపూజయ. అయినను తారతమ్యము కలదు.

ఆ వాజు తామస పవృ తతో పవ రిచుచుండెను, అందుచేతనాభథ కులను నిరాక్‌రించుటశప్పు. ఆ రాజు?ార్యి నా భకులకు రహస్యముగా దానములు చేయు చుండెము. విస్తుభ కులు రాజగ్భహ యొక _ వషేమిటి ద్వారమున చేరి మామ పలన దానములు మొదలై నవ (గపాఠలతురు, వప్పుడీ మామునాచా ర్యు (డు రాణీ వద్దకుపోయి యామెతో తాను వాదముచేసీ శె వులను గెలిచెదననెను. ఆమె సంతోషించి యా రాతిపూట రాజుతో చెప్పెను,

“భూవల్హభు '“ డె బ్టైెట్లూ!

తావాదము సేసి శివమతంబు జయింపం

గా వచ్చనొ? చూతముగా,

రావింపు” మటన్న నా(టిర్మాత్‌ చనంగన్‌”

మరునాడు యామునాచార్యుడు రాజదర్శనమునకు పోయెను, ఆతడు వాకిటనున్న రావిచెట్టును సాక్షిగాచేసి లోనికిపోయెను. అతనిని చూచి రాజిట్ట సనియను.

“సంగతియె యోమి యిసుమంత ఠింగణావు త త్రనిర్ణయవాదంబు దరమె సీక్షుః

తము క్రమాల్యద వే వొడితేనియుంబట్టి మొళ్లోయనంగ లింగమును గట్టకుడుగ, మెథింగనొడుపు, సంగతియవనగా నొక పయోజనముండి రాజవర్శనమును వా ఠరింగణా .-- అనగా పొట్టిగుజ్బము. అఆ వాచములకు నియమములు మూమునా చార్యుండోడినచో రాణియు నతండును లింగములు ధరించవలయును. అతడు గెలిచినచో తాను చక్రాఎకితములు వెసికొనును. వైష్టవులు చకాంకితములు వేసికొందురు. అవగా సన్నని లోహచక మును రాల్చి భుజములమీద నంకితము వేసికొందురు, తంత యామునాచార్యుండు శె వుఎనందటను గెలిచెను. “సీ వమంటివి రమ్మం చ్రావలీవానికిని మగిడీ యట్రనె వొని9 గావించి, యొక(డొక(డు రా నా విపుండు వాదసరణి నందజ(గెలిచెన్‌ .” విష్ణుచిత్తుడు వాదంచువప్పుడు కూడ ని పద్యమునే రాయలవారు (వాసికి శనీ వేమన్నావు? రా” అని వాదములో నాడుట గడుసుదనమని రాయలవారి అప్పుడు యామునాచార్యుండు విస్టుదేవుండె పరత త్తమనియు, విశిష్టా ద్వైతంబ మతంబగుటయున్‌ (బతిష్టించినన్‌ - ఆ యెడను కొక్క పలు "కెదు ర యుండెడు పిష్పలమున నాయెను విని నో పో 1! యిది నిక్కము నృప నా రాయణు(డె పరంబు, కొల్వుమతని” నటంచున్‌ , ఆ రావిచెట్టుమీద నిట వినిపించెను కెవు టోడీపోమురి. రాజు వెష్టవు డయ్యెను. పొండ్యవేశ మునకు నెప్పుడును మెనల్లుడు రాజ్యాధీకారియగును, ఆందు చేత రాజు తన చెల్లైలిని యామునాచార్యున కిచ్చి పెండ్లిచేసెను అరణముగ నతని

ర్ర్తీ కావ్యపరీమళ ము కర్ణరాజ్యుమిచ్చెను యామువాచార్యుండు రాజై దిగ్యజయము చేయుటకు బయలు దేఅ6గా వర్షాకాలము వచ్చినద్‌. ఊగి శర్‌ త్కాలమున బయలుదేలుమని మంతులు చెప్పగా రాడాగెుు. ఇచటశోక పెద పరాకాల వర్తమున్నది. ద "షష ణ్‌ ఇల్రిల్లుదిరుగ నొక్కింతబ్బు ళిథి;ి యబ్బ నే నింటిలో( బూరిబిడి విసరక రా-జదు; రాంబీన రవులు కోల్వాసాల( గాని క్‌ల్గ్లదు; గూడు దాన(గలిగె నేనికూరగుట మంద్ర న్‌( బెన్పొగ, సుఖ భు కిసెకూర; దాభు కక్రికిడిన( [బాగ్భో క్తలకె రీలు బహుజవాన్నము; దీజ నారుల కొదవ్వ( బున పయత్న మాజ్యపట మొఖ్టిలయమెన్న ; రాలయాం౦గి దారులయమెన్న రంతిక కొారజనిక, పచన నాంధోన్సహిణి రామింబడక మరుండు ఎడవెడనె యార్వ కౌగిలి రిజ్జడిస్‌ గృహులు,?! (శిఖి = నీష్పు ) శ్రీకృష్ణ రాయలవారి వర్హనలు పరమసహజములుగానుండును, కాని కొన్ని కొన్ని మాటలు జాగ త్తాదఎవి తెలిసికొనవలయును. తెలిసికొన్న చో నెంతయెన యానందము కలుగును, తయువాత మరలనంతటి శరద్భతు వర్ణనమున్నది. అప్పుడా యమునా చార్యుడు దండయా[త బయలు దేజీ సర్యరాజులను గలిచి యి౦టికివ చ్చి యజ్ఞములుచేసి భోగము లనుభవించుచు కూర్చుండెను. ఇత(డు జన్మచే రాజుగొదు. నిజముగా నత(డుపొందవలసినది యోగ సామాజ్యము, ఇది వ్యతి కమము. ఇతనితాత ఎంతో నైన్టికండు. ఇతని రాజ్య వ్యసనము నెవరు మాన్చింతురు *౭ఆఅఆనీి శ్రీరామమి శుడన్న పండితు (డు భావిం చెని, అతడు యామునాచార్ముని పితామహుడె న నాథ మునికి

అముక్త మాల్యద శిష్యుడైన పుండరీకాక్షునకు శిష్యుడు. ఆయన యీ యామునాచార్యుప లాలసమ గురించి భయపడి యామునాచార్యునకు అలర్మ్ల థధాకగ చేయించెను. ఆలర్న-మన6గా ముళ్ళయుచ్చింత కూర, అది యొక నుండును. దానిని తిన్నచో విజ్ఞాననాశంబగును.

ముల్లు దలకొనవి నవకపు,

బల్రవములతోడ ము కిభావ. చెవులకుం

బల్రేరు( బువ్వులగు పువు

లులసిలు నలర్య్థాశాక మొమగుగ గొనుచున్‌,

మోక్షలక్ష్మీ చెవులకు ఈ ముళ్ళ యుళ్ళింత పువ్వులు పల్లరుపువ్లులవలె నుండుట,

ఈ రామమిశుడు (పతిదిన మాకూర తెచ్చియిచ్చును. రాజైన యాము నాచార్యునకది బాల రుచిగానుండెనము. రాజునకు _పతిదనము నొక [బాహ్మ ఖుండు తెచ్చియిచ్చుచుండెనని తెలిసెక, యామునాచార్యు. డతని పిలిపించి నీ కేమి కావలయును? అని అడిగెను. అతండు “మీ పెద్దలుకూర్చిన నిక్షేప మొకటీ కావేరీనదియొక్క లంకలోనున్నది. దానిని నీకు చూపవచ్చితి'" నని చెప్పి రాజునచ్చటికి దీసీకొనీపోయి శ్రీరంగపతిని చూపించెను.

అంతట యామునాచార్యునకు వె రాగ్యము కలిగెను, అతడు తన కొడుకు నకు రా జ్యమిచ్చి తాను సన్యసించి వెడలి చోయును,

మాలదానరి కథ

ఈ కథ యొక యాళ్చర్యమైన కథ శ్రీ రాయలవారి యనేక పద్య ములు ఇతర కవుల పద్యములవలె నోటికి వచ్చునంట్టుండవు, అద్ధగాంభీర్యము కొజకు నెమ్మదిగా చదువుకొనవలయుసు. మాటలకూర్పులో గడుసుదన ముండును. వలుకుబడిలో కుదింపు ఉండును, నడుమనడుమ నిఘంటువులలోని

మాటలుండును. పాఠకు(డీ శమకోర్చినచో బహ్మానందను నందును, ఒక పేర్కొనరాన్‌ కుళమునందు విష్టళకుడొకండు కలండు, థ్రీ మహి పష్టువు వామనావతారము వహంచి పు భూమికి మూశవామడ దూరమున

86 కావ్యపరీమళము నొక పల్లెటూర నతడు నివసించును. అతడు (వాహ్మవేశ చనుదెంచి యా స్వామిని మంగళ కై శికిరాగముతో పాడి సేవించును, ఇచ్చుట సీతని యాకారము వర్తింపబడినది, అతడు తన చెక్కి ళ్ళయం దానందా శువులుబుకగా పాడి తన బరువులను డించికొని తాండవమాడును. ఆతని చేతిలో వీణయుండును. అద్ది కిన్నరవీణ. దాని పేష చాండాలిక. ఆది చిన్నది. దాని కొక్కటియే తంతి యుండును. ఆతడు _పొద్దెక్కూవణకు పొడుగు, “అట్లు దడవుగంగొలి సాష్టాంగ మెతి(గి గర్భిమంటపి( గడిగిన కలం జలము లోనిరా తొట్టినిండి కాలువగ6 జాంి గుడి వెడలివచ్చునది ళ్యూదుండిడ(గ । గోలి.” ఇట్లు దినములు గడుచుచుండగా నొకనాటి యర్ధరాతమున కోళ్ళగుడి సెలో నొక పిల్లి దూరగా కోళ్ళజచెను, ఆతండు వేళయెనదని బయలుదేరెను. దారిలో మరులతీగె (తొక్కను. మరులతీగె తొక్కి.నచో మనుష్యులకు దారి తెలియదు. అడవిలో నూరక తికుసచు9దురు అతండీట్టు తిరిగి తిరిగి చివరకు తెల్లవారునప్పటికి నిర్జనమైన యొక యడవిలోనికి చొచ్చి వెళ్ళుచుండెను, ఆ సీమ నానా ఘోరముగ౦ంయండెను. ప్మాటేను ఉతరేణు, కసింద కోరింతపొదలు పూర్వమెప్పటివో వడ్దగరి సెల్కకింద లాగలు (తవ్విన యొలుకలు.. చీమలు బియ్య మునులాగగా అవియెండి యేవో లేచి; మొక్క_లు. తిండిలేక మీసాలాడించు బక్క-పిల్తులు, పూర్వమవి యూరుకావలయును , పాడై పోయిన యేతాలు, అత (డు కాళ్ళలో (గుచ్చుకొనిన ముళ్ళను, పల్లేరుకాయలను జాగ తగా రీసీ కొనుచు పోవుచుండెను. పోయముఫోయి యిత.డొక పెద్ద మజ్జిచెట్టును చూచెను. ఆచ్చట నొక సన్నని కాల్నితోవ చూచి దానివెంటట పోయెక్సు. ఆ [తోవ మరియు కళశ్మలముగానుండెను. ఆ దారిలో మెదడుజుజఖ్లీ వెచిన మనుజుల పుజ్జెలు, తంతములతో మాంనముసపే గీరి బొమికెలు, మాశవశరీరములలోని బొమిశెం కోసము పోరాడుచున్న కుకాలు -ఇట్లు కన్‌పీంచెఎ,. మరియు నాడకుక్కలు ముంగాళ్ళమీద సాగి పెకి దొంగచూపులు చూచుచూ బొమికెలెత్తుకొని పారిపోవు చుండెను, అనగా చెట్టుమీ దనెవరోయు న్నారు, వారుచంప్తదుర నిభయము: మాంసపు

అము క్తమాల్యద గ ముక్కలు తోరణమ.గా నెండకట్ట్ల(బడినవి. వానినితన్ని రాపులుగులెత్త. ౫ పోవుచుండెను. ఎవరోకొట్టంగా దెబ్బతిని రొండిన చేతులు పెట్టుకొని సోరులు పాతి పోవుచుండెను. దొనిని చూచి మాలదాసరి వైన నెవండోయున్నాడు, వడు మనుష్కుండు కొడని నిర్ణయించుకొనెను. అప్పుడు వానికి వా(డు కనిపి ను, వా(డు చచ్చినమన ష్యుని శవమును గోచిగా పెట్టుకొనెను. తల్పకిందులు! " వన్గుతలకాయలవ లెనున్నది వానిమొగము, పాయగా తీసిన పెద్ద గ [| కోరలతో వాని మొగమెట్టు క న్వించుచుండెను వా(డు [(పవులమ జ ౮ వేసికొనెను. ఆ జ దెము జారుచుండగా దానిని కిసరి నర్హుకొను వానికింత పెద్దిపొట్ట, భేతాళిక లను ఒండలిట్రు తిట్టుచుండెను, కుంభజానువు. వా(డొక 'బహ్మరాక్షసుండు

మాల దాసరివానిని చూచి తపుకొందమన కొనెను.

౨ వా(డుకు( గంటి(బటోకుమని ,వాలె మహా న్విటపాళి నుగ్గుగా

వీండును మున్ను రేవగటివేళకు మానిసి యాట టోరిలో

వా(డీమి(. గొంతకాలమిల [వాలుట, లావరియాట, నిల్నియా

వా(డిశరంబుచే నడువ, వా(డది [దుంపుడువీండు నుద్ధతిన్‌

కి నపడినావులే పారిపోకుము, అని వాడు చెట్టు దూకివచ్చెను. మాల దాసరి పూర్వము యుద్ధభటుడు. బలవ తు(డు, బాణముతో కొట్టెను, వా(డొా బాణమును |తుంచెను. వాండుచొచ్చినప్పు డిత(యడు దూఠకైెను. వా(డు కొట్టినచో తప్పుకొనెను. వాండు పైెనణబడం” పిడికిళ్ళు బలిమిలో. బడక నిలిచెను వాడు చంపుటకురా(గా పీండు గుద్దెను. చివరకు మాలదాసరి తప్పించుకొని పారిపోవ యత్నింవగో వాడు తన రాక్షసీచయమును పిలిచెచు- అడరాక్షసులు వచ్చిరి. వారును వచ్చిరి। ఆంద ఆలు పట్టుకొనిరి. మాలదాసరి 'పెనగుచునేయుండెను చివరకు దాసరిని మజ్ఞచెట్టు వద్దకు లాగిరి. వానిని కట్టి వేసిరి. ఆ రాక్షసుడిట్టనెను. “నన్ని 6౯త బాధ పెట్టిన నిన్ను న్యాయముగా చంపకురా” ఆని దాసరని కోయకొ క్క అగా పడ( దో సెగు. కోలుకొ కె ట యగ(గా నెడ్తకు లాఢములు వెయుటకు పగ్గ ఎల వేసి పడ(దోయుపర్ధతి ( ఈమాట బహు గ-థ-౨౨యందు బహు నెధలు అ(గా నున్నది, ఒక్‌ గంధ

౧8 కావ్యపరీమళము ములో 'గోలగగ్లేర' యనియున్నది.) వానినింజంపుటకు వానినెత్తుకో డ్చుటకు కత్తిని, ప్మాతను తే(బంచెను, ఆపుడు దాసరి దైన్యము లేకుండ ధర్మమును చె ప్పెడువానివలె నిట్టుచె ప్పెను క వినుమొకమాట రాతీచర వేగిర మేటికి 7 నిన్‌ జయింతు ర యనిమిషులై న ౩ భాజనగతాన్నమ నే నిక నెందు(బోయెదన్‌ ? బెన(గక [పాణరక్షణ ముపేక్షయొనర్చుట పాప మిందుతైె కనలకు, నాకు మేనియెడ( గాంక్షయులే దిడివోవు టేయురున్‌ . రమీయి రాతిచరా ' రాక్షసుడా ' అనిమిషులై న( దేవతలె న, స్‌్మ్ను జముంతురా ? నేను భాజవగతాన్నమను. అనగా కంచములో వడ్డించుకొన్న ఆఅన్నమువంటి వాడను. నేను నీతో పెనగితిని. [పాణరక్షణ చేసికొనక పోవుట పాపము, అది అత్మహత్య [క్రిందికివచ్చును. కోపపడకు నా కీ శరీరము మీద పెద్దకాంక్ష లేదు. హీనజన్మ మజుట ఎవ్వడే నొక పాణి సంతసిలుట ముక్తి పొంత గనుట మేలెకాదె; శిబియ మెల్చంతిగా౧డె న్‌ శ్వర పు దేహమమ్మి పరము గొనుట, నాది హీనజన్మము. చండాలజన్మము. అది పోవుచున్నది. ఎవరో ఒక [పాణి ! నీవు సంతోషించునమున్నావు నేు మోక్షముపొంతకు. బోవుదును, శిబిచ కవనర్తి నశించిపోవు శరీరమునమ్మి మోక్షము పొందినాడు అది మేలు కదా । మనుజునకు మృత్యువనేక విధములుగా వచ్చును. ఈ శరీర మూరే పోకుండ ఆకలిచే బాధపడు వాని నొక్క-ని రక్షించుట న్యాయముక దా 1 నీవు దేవయోనివి. జంతువులలో మానవులకంటె మీకు శ కి ఎక్కువ. మీకు జ్ఞానముకూడ నెక్కువ. మమష్యమాంసము తినుట దురాహారము. చని పోయిన తరువాత ను తమలోక ములు చెడురు(గదా! నేడుగాకున్న రేపైనకు మీరె నను చచ్చెకుదే ! మీమరు డేవత లన్నరమ్ములు. _ వారు సాధువులె యుండగా మీరసాధువులై యుండుటచేకనేకదా, వారికి పరము కలుగుట, మీకు ఫపరముచెడుట జరుగుచున్నది. అకగా | బహ్మరాక్షనుడిట్లనెను ;

ఆము క మాల్యద ర్రి' “పంపకు చదువుల, మెముప ఠింపని కాస్త్రములె ? మా పకింపని శుతులే ? యింపవవి నమ్మ వే(” | బధథమాం పిబతేవహ్ని” యనెడు మాటవుగాదే ! ఓయి 1! అగ్నిహోతు.డు సర్వాశికదా ! ఆయన దేవతయే కదా! దేగ) పడిన దానిని తినునుగదా । గరుత్మంతుడు హరికి ్రీ విష్ణమూర్తికి హిత కదా । అతడు పొములను చంపి తిశుచుండునుగదా । మాకు మీరు జాత్యన్నము+* నిదురయు.( గూడు(బో. జరివి, నేనిట గన్నదియేమి 7 యెవ్యండీ చదువుల యర్థవాదపు మృషల్వినిబేర్వడు, నీవు మాయెడం జదువుల మాటలాడి కన(జాల వొకానొక మెన్చు, నొకగ్థాల డీ చదివిన కూరవింతచవి చాలంగ/దె” మ్మను మెచ్చుతక్కా(గన్‌, ఓయి ! నేను [బహ్మరాక్షను-డము. అనగా పూర్వము _బాహ్మణు:డను. నేను నిదాహారములు లేక చదివి యేమి బాగుపడ్డాను? మా దగ్గ చదువుల మాట చెప్పి సీవ్ప (ప్రశంస పొందలేవు. ఇంతకుగు నీవు చచివినహరవు ఇది యెక్కువ రుచి, ఆనగా దాసకి నీవు సర (జ్జు(డవు. శాస్త్రములు చదివిన వా(డవు. నీతో నేను వాదించంగలనా ? నాదొక పార్ణన యున్నది. వినుము. ఈ సమిపమున కురుగుడిలో వెైకుంఠు(డున్నాడు. నేను [పతి దినము నతనిని పొడి వత్తురు. అది శాకు | వతము, నేండు చివరిరోజు. నన్ను వదలుమనెను. ఆఅంచునతండు వల్క దరహాసత. జెక్కిలి-గొట్టి లెస్స షం డీంచితివోయి దాసరి ! వనిందెర వాటులు గొట్టి కొట్టి మే న్వెంచి విర క్రి దాసరివి నిన్న(గదా యమునాండ వీమమున్‌ గొందచెము(జేసి తాడ్గొజికి కోందలపో సెకు మెన్చితిన్నిమన్‌ . ఏ రాజ్యంబు నతుండునోరి కడివో నీబోధ మాలించు ? నిం క్రేరాజ్యంబు నరుండు బాసకయిమే నీందాన యేతెంచు ?/ి

ర్ట కావ్యపరీమళము

పార్‌ న్నే (జననీమియున్మగిడి నీవారామియుందెల్ల ; మే

లారంతు ల్పలు పల్కు లంత్యకుల! యేలాచింత లేలావగటల్‌,

తెరవాటులు - దారిదోపీళ్ల ;

తాడ్తాతికికోందలపో సెదు ఎవి రాజ్యపు మానిసీరా చీ మాటలు నవి్మాను* ఎ రాజ్యపు మానిసిరా మాట నిలబెట్టుకొన. ఓకు మేయగా తానే వచ్చును? నేను నిన్ను వదలను, నీవు మర్‌ లరావు

ఇందులో ఏ రాజ్యపు మానిసివనుట (కొత్త పలుకుంపడి, అనాండు కొంతమఆఅ విజయనగర రాజ్యము, కొంత మేజ గజపతల రాజ్యుమ _షఇంట్లుండెడిది కది యానాటి మాట

అనగా మాలదాసరి చెవులు మూసికోని హరిహర యని నేను రాణ పోయినచో విష్ణువుతో సింకొక వేల్చును సరిగా లెక్కించిన వాతకినౌదును ! అని ఒట్బ వేసికొనెను *

[బహ్మ రాక్షసుడు వానినినమ్మి వదలెను. వాండుపోయి చాండాలిక మీద స్వామిని గూర్చు పొడి తిరిగివచ్చి రాక్షసునితో నిట్రనెను.

సి చెజ/(ాసీ పోయి రజసీచర చ కిభజింప ముకి పొం

దే చెర, యే చెజందవులనే, నిక నుండగ(జూడు; పంచుచో

నేచరణంబు లేయుదర మేయు ర మేశిర మెకరంబు లీ

వాచరజణంబు లాయుదర మాయు ర మాశిర మా కరఠరంబులున్‌, యొక్క. కూడిక ఏచెర . వృద్ధిపొందినదయ్యా ః, నేను వెళ్ళునప్పుడు నా యవ యవము లెట్లున్నవో మరలనట్లున్నవో లేవో చూచికో అనగా రాక్షసు(డు వాని సిజానికి నబ్బుర పడీ యొడలుపులకరించగా మధ్యాహ్నపు టెండకు వాని బట్టతల మాడుచుండగా పిచ్చి యెక్కిన యేనుగువలె వాని చుట్టు ,పదకిణించి వాని పాదముల మీద పడి దాసరి యొక్క యొక్కొక్క్ల పాదము. తన దంతముల మీద నె త్రిపట్టుకొని “ఓయీ ః నీకు సొటియెవ్వరు ? నీ ఢై ర్యమును నీ నిజమును చెప్పరానివి పవీనియెందు కుకుంగుడి ఎంబి కృ వావలంబివై న సికు నెవ్వరును సరి హోలరు,

అము క్రమాల్యద .

అన(గా - దాసరి రాక్షసుని కౌగలించుకొని :

“ర్టీయ్లూ ! నీ దయవలన నీ నాండు న్శావతము చెల్లి నది.”

“బాసలు జండిక ండ్డు మళజి పాణభయంబున లక్షసేసి నం

[గానము కృ చృలబ్దముడు గన్వసమే ఇ యిది నీక చెల్లె నో |

భూసుర వంశపుణ్యజన పుణజ నాంకము దావకీనమే

పో సమకూ రెడి9 గులముపొత్తున దె త్యులకెల్ల నం కతన్‌.

బాసలు = వాగ్దానములు ; బండీ కండ్లు-బండీ చ|కపుటాకులు; [గాసము = తిండి; కృఇచ్చలబ్ధము -- కష్టముమీదగాని దొరకదు. ఉడుగన్‌ వసమే -_ భోజనము మానివేయుట సాధ్యమా ? పుణ్యజనా । - ఓ రాక్షసుడా :; రాక్ష సులకు పుణ్యజనులని పేరు, రాక్షసు లందలు నీ మూలముగా పుణ్యజనులె నారు,

[శబ్దమునకు రెండర్ద ములుండును. ఓఒరటి యౌగికార్ధ ము. రెండు రూఢ] రము యౌగికార్థమనగా వ్యుత్చ త్యర్హము. రూఢ్యర్థమనగా వాడుకలోనున్న యర్హము,. పంక జము-రూఢ్యర్థ ము తామరపువుం, యోగార్ధము = బురదయందు పుట్టినదియని స భావన - యోగార్థము, గౌరవము. (ర్యూఢర్ధము) యాచన; ఆర్రై పుణ్యజను(డు, రూఢ్యర్థము రాక్షసు(డు. యోగొక్థము పు ణి ముక ల మనుష్యుడని. ]

ఆని మరల దాసరి యిట్లనెను. “క జృపాకలితో నకనకలాడ(గా నన్ను వడలిపెట్టితివి. మేము మీజాతికి అన్నము. నామీదనొట్టు. నన్ను భక్షింపుము. అనగా రాక్షసు(డు “ఏమయ్యా ఇట్రనుట న్యాయమా ? ఈ మమష్యమాంస ముతో నీ శరీరము నెన్నాళ్ళు పోషించితిు ? ఎవడో మహనుభావు,డు రాడా నన్ను రక్షించండా ? అని యెదురు చూచుచుండగా మహానభావు,/డవగు నీవు వచ్చి యిబ్లనుట న్యాయమటయ్యా ! నా శరీరము తినుమనుట దయయా నన్ను ధక్షించుమనట దయగాని, నీవు దయతో సీ వీనాడు స్వామినిగూర్చి పొడినవాట

రల కావ్యపరీమళ ము యొక్క ఫలితమిమ్ము. నేనీ దుష్ట జన్మ(బాసెవననెను, అంత దాసరి యిట్ల నెను 2: “ఓయీ । ఒకనాటి సంగీతఫలమే ॥; ఒక్క నిముసము పాడినఫలము గూడ సీయను, దేనికీయవలయును ? ఈ శరీరముకోసమా ? దిక్పాల తనువె తి తిరిపంపుంద(నుదోన గేసరి తనునెతి కీటంపు( దను(దోన యెన్ని మార్తె త్త మీయేను నీవుణ? మాతంగ తనువె తి మళశకంపు(దను(దోన యున్ని మార్లె త మీయేను నీవు ? ధరణీశ తనువెతి దాస్యంపు(దను( దోన యెన్నిమార్లెత మీయేను నీవు ? సోమయాజుల యెన్ని మార్లాము, ళ్వ్యపచ టై. ఖగకులుల మెన్నిమాజులు గాము; పొము గా ములమ యెన్ని మాణులు గాము వెండి క ంసరిపు భ కుల మొకండె కాముగాని ఎన్ని జన్మలె త్రితిమి కాము ? విష్టభక్తులము కాముగొని ఈళరీరము కోసము పుణ్యమమ్ముట పచ్చకర్ప్చూరమిచ్చి యుప్పు తీసికొన్నట్టు” అనగా రాక్షసు(డు, సంగీశ ఫలంబున గో సంగీ సగ మైన దయపొనసంగ నీవే; మీన్‌ [మింగిన (గుక్క న్వారిధి కిం గొణంతయె $ః కొదయె విష్ణుకీ ర్తిన కసీనన్‌,"*

అము కోమాల్యద ట్ర

గోసంగీ _ మాలవాడు; చేఎ సముదములో నొక గుక్కెడు నీళ్ళు [తాగినచో సము దమునకు లోటా ? నాకు( గొంత యివ్చినచో న్‌ విషు క్రీ ర్రనకు కొద్దువయగువా ?

అనగా దాసరి యిట్టనె ;

"” ఏలా నొంచెన దేహ మిట్లడిగి యెంతే బాసమేనం బలం

టో, లీలావటు గీత కీర్రన ఫలంబో, నీయెడ న్మున్నుపా (బే

తాళ పశ్నలు మాని మేన్గ్లొనుము; బేతాళచ్చలో కిన్‌ రుషం

దూలింపం దలః తేని; పుట్లుమతి నూతుల్ద్రవ్వ బేతాళ ముల్‌,

ల ౮

ఓయీః అదేహము -_ దేహముకాని దానిని; అడిగ ఎందుకు బాధించెదవు? మన యిద్ద తినడియి యొప్పంద మెమిటి? నా శరీరములోని మాంసమా ? కీరన ఫలమా +? పాతాళ _పళ్నలు మానుము. చిక్కు _పశ్నలని యర్థము, రాక్షసులు పెబ్టెడు మిపమాటలు పెట్టి నన్ను ఢింకాకొట్టింప( దలంతేని నూతులు (తవ్వగా బేతాళములు పుట్టును. (ఈ మాట లోకములోని సొమెత.)

ఆనగా సాంకటంకటేయు.డు అనగా రాక్షసుడు. సాలకటంకట = అన్నది | పజాపతి సృష్టిలో నొకానొకత రాకసస్తీ పేకు. దాని సంతానము సాలకటంక చేయుడు. వాడు సాలకటకటంబడి యిట్టన్నా (డు "అయ్యా | విషు భ కులకు దయవలదా ? పూర్వము రామానుజాచార్యుడు గురువు చెప్పిన మంత మును శ్రీరంగమునందలి గోపుర మెక్కి యందరకు చెప్పంగా గురువు కోపించగా నేమనెను. '“స్వామీ! నే నాక్క(డను రౌరవనరకమున!( బడుదును. విన్న (పజ లందజు మోక్షములకు పోడురుకదా'” అనగా గురువు సంతోషించెను. ఇట్లు రాక్షసుండెన్నోచెప్పి దాసరి పాదమ్ములమీద పడి ఆపాట ఫలములో సగమువద్దు పాతిక యిమ్మనెను.

దాసరి యాయననెను, అప్పుడు రాక్షసుడు “కానిమ్ము నీవు నేడు స్వైమినింగూర్చి యనేక కీర్తనలు పొడియుందువు. చివరికీర్తన ఫలమైన నిమ్ము

ణ్రీశ్వ కావ్యపరిమళ ము ఈయనిచో నెను నీకాళ్ళు వదలను,” అని మొండిపట్టు వట్టంగా చివర దాసరి గుండెలో జాలి యుదయించెను, జాలికలిగి యిట్రనెన్ను ఓయీ । స్వామియొక్క_ కై ౧ంశర్యమునకు ఫలితమింతయని నేనెట్టు చెప్పంగలను ? కొంత తీసికొమ్మను టకు నేనెవ్వ(డను, నిన్ను భగవంతుడే రక్షించును, ఊటిడిల్టు మనగా మాల దొసరి నోటిమాట వానినోటనేయుండను. [బహ్మరాక్షసు(డు వాని రాక్షస త్వము పోయి - పూర్వమత(డు సోమళల్మయన్న [దాహ్మబు,ండు -ఆ సోమ శర్మయై నిలచెను. ఆతడు మహాభాగవత్రీ పొందెను. మాలదాసరికి _పదక్షీణము చేసెను. వానిని సోతము చేసెను. అతండు మరల పెండ్డాడలేదు, తీర్య య్మాతలు సేవించెను. కనుక విష్ణుక్రీ రనవంటిది మరియొకటి లేదు.

వసుచరి.త

ఈశ (గంథము తెలు(గు భాషలో శున్నదని చెప్పంబడు పంచ కావ్యములలో

నొకటి. ఈ గంధమును వాసిన యాయన పేరు రామరాజ భూష ణు(డు. భట్టుమూర్తి యని యాయన కింకొక పేరు. ఇది మహా శ్రషకావ్య మని చెప్పుదురు. రండర్థములు గల కొవ్యములు వేటే యున్నవి, రాఘవ పాండవీయము, నల హరిశ్చం దోపాథా$నము, రావణ దమ్మియము మొదలెన (గంథము లున్నవి, అవి రండు కథల జోడింపులు, ఇందున్నది ఒక్క టియే కథ, కాని యిందనేకములె న శ్రషలున్నవి. ఇంచుమించుగా (పతి పద్యము నందు శ్లేషలు కొల్లలు కొల్లలుగా నుండును ఈయన పెద్ద పండితుడు. ఈ కథ చమత్కార మెనది.

చేవ దేశము కలచు వింధ్యకు దక్షిణమున చేది, చేర, పాండా[ది దేశ ములు పూవృ్యముండెషి వి, ఆందుటోనిదీ యీ చేఏఎదేశము. ఆ దేశమునకు రాజధా ౫ ఆధిస్టానపురము, నామాన్యముగా మన పూర్వకావ్యము లందొక పట్టణ మును జెప్పెడరు. ఆ పట్టణము నందలి నాల్గు వర్ణములళూరిని, కోటను, ఆగడితను, పూవులమ్మెడు వారిని మిక్కిలి వర్పింతురు. ఇందు నత్త కలదు ఆ యూరి పక్క శు క్రిమతి యన్న నది (పవహించుచున్నది.

చెన్నగు నన్నదీ పులినసీమల దాగిలిమూ/(త లాడుచున్‌

ఎన్నెల రేలు కప్పురపు విష్తుటనంటుల నీడ సీంగు రా

కన్నెల జఉయునన్ను లకు( గన్నులు మూయు దదీయ వాసనల్‌

మన్నన. గాంచి క్యపపు దుమవూరము రేంచు సమీర డింభముల్‌.

ఆ నదియొక్క యినుకలయందు రాచకూతుండు వెన్నెల జేలయందు దా(గుడుమూ(త లాడుదురు. ఆచటనున్న గాలి కుజ్జివాండ్రు కప్రురంపు పొడి వారి కన్నులలో చల్రి వారికి సహాయపడుదురు.

ఆ రాజధానికి రొజు వను నృపాలుండు. ఆయన కరు వసువు. పెద్దన్న గొరు మను చరి తమును వాసిరి. ఈమిన వసుచరితమును వాసెను,

ర్రిక్రీ వొవ్యపరీమళ ము సామ్యము వట్టి పేరుగందే । మనుచర్నితలో నున్నది మనువుయొక్క కథ కాది. మనువుయొక్క పుట్టుక కధ, ఈ పుస్తకము హా తము నిజముగా వసువన్నరాజు కథ,

దేవతలలో వసువులని కౌందయున్నారు. వారెనిమిదిమంది. వారిలో నొక్క-(డే భారతమునందు భీష్మండై పుట్టినాండందురు. ఈయన కూడ వారిలో నొక్క (డేఎయిచ్చట రాజె పుట్టినాండు.

హిమవత్పర్వతము కుమారు(డైన కోలాహలమన్న పర్వతము శుక్తి మతీనది కడ్డముగా వచ్చి నిలువగా నీ వసురాజు తన కాలిబొటన(వేలితో వానిని గవ్వను మీటినట్టు మీటెను. అప్పుడు దేవేందుండితనితో స్నేహము చేసెను,

ఆ కోలాబాల పర్వతము పాపము ! ఆ రాజుయొక్క కాలిదగ్గజ [ప్రాణాబారము పడియుండ(గా రాజు దాసమీద దయపూని దానిని కేశ శై లముగా మన్నించెను"

అత( డీరీతిగా మహా శార్యవంతు(డై యుండంగా వసంత బుతువు వచ్చెను,

లలనాజనాపాంగ వలనావసదనంగ తుల నాభికాభంగ దోకపసంగ మలసానిలవిలోల దళ సాసవ రసాల ఫలసాదర శుకాలపన విశాల మలి నీ గరుదనీక మలినీకృతథుని క మలినీ సుభితకోక కఘులవధూక మతికాంత సలతాంత లతికాంతర నితాంత రత్సికాంతర ణతాంత సుతనుకాంత మకృత కొమోదకురవ కావిక లవకుల ముకుల సకల వనాంత [ప్రమోదచలిత కలిత కలకంఠ కులకంఠకాకలీ వి భాసురము వొల్చు మథుమాస వాసరంబు.

వసుచరి త భగ పద్యము యొక్క యర్థ మట్టుంచి తాత్సర్యమెమనగా వసంత కాలపు దివసము వచ్చెను అని.

చ్‌ భట్టుమూ రి గొప్ప సంగీత విద్వాంసు,డు ఇట్లు పద్యము [వాయుట మరయొక్కనికి సాధ్యము కాదు.

ఆట్టుండ నుద్యానవాలురు వచ్చి రాజుతో పూందోటలలోని సౌందర్యమును గూర్చి చెప్పుచుండిరి. ఈ మీ పూందోటతో చైైత రధమును సాటి చెప్పుటకు వీలులేదు. కుబేరుని పూందోటకు చై [తరథమని పేరు. ఇకగ్రాడ నున్న యొక్కొా- క్క-చెక్టు చైతరథము. తమరు వచ్చి పూందోటను( జూడ వలయునని _పార్థిం చిరి, అంత రాజునకు పూ(దోటను జూడవలయుననిపించెను. దాని కోసము రథ మును దెప్పించెను, దాని మీద నెక్కి పుష్పోద్యానమునకు వెళ్లేను. వెండి బెతాల వారు “సాంగు భళా, యవ తేరు. దిగి తోటలోనికి పోయి తోటలోని సొంద ర్యమంత యు, జూచుచుండెను.

ఆ పూదోటలో ననేక దోహదకియలు జరుగుచుండెను. దోహదము లన(గా వేళకాని వేళ వృక్షములను పూయించుటకు, వఫలింపజేయుటకు జేయు [పయత్నములు,

ఆప్పుడా కొండమీద నున్న ఒక్‌ కిన్నర దంపతులు “రీ రాజా $ సీకు కొద్దిలో అన్యదురాసవమైన యొక కుభము కలుగబోవుచున్నది” అని చెప్పి వెళ్ళిరి.

అంతట నా రాజు తనకు కలుగ;టోవు శుభము కొజకెదురుచూచు చుండెను.

రాజులకు నర్మసగిపు లుందురు. అఆనంగా వారు రాజున కెప్పుడును సంతోషము కలిగించుచుందురు.

అప్పుడొక నర్మసచివుండు రాజుతో నిటనెను : “రాజా 1 నాచే చాయన చూడుము, ఆ యాకాళములో నల్లని మబ్బులో కొన్ని చెట్లు గలవు. ఆవ నందన వనములోని వృక్షములు” అని అనంగా రాజు నవ్వి *ఓయీః అది

(7

06 కావ్యపరీమళము మన [కీడాపర్వతము, అది యిర్య దనీలమణులతో గట్టిశ (పదెశము, అవి నందనవనములోని చెట్టుకావు.”

ఆ నర్మసచివు(డు చాల సేపా కొండను పొగిడెను, వారిద్దఆణును నా కొండ నెక్కి విశమించుచుండగా వాది కొక్క క లస్వనము వీన వచ్చెను.

“ఏనులవిందై , యమృతపు సోనల పొందె , యమంద సుమచలదళిసీ ఆ గానము (కంద్ర, యాస్వన మానంద బహ్మమెన నధిపతి వల్కెన్‌ .'' అప్పుడు రాజు

“=నానాగాయన గాయసీమణుల గానం బురి నాలింపమో

నానాంటన్‌ నగఖేది వీటంగల గిన్సర్వాప్సరొ గీత వి

ద్యా నపుణ్యము లెన్నియస వినమో। యందైని నిందైన ఎం

దె నాదం బెనగూర్నునే మదకి సట్టానంద సంవోహమున్‌.*'

అనగా నర్మసచివుం డిట్టనెను ; ““ఓ రాజా! ఎవరో వీణతో కలిపి పాడుచున్నారు. ఆ స-గీరమునక శ్రోకిలలబన. నషష్ముసు పతిధ్వనులిబ్బు, ఉన్న ఆసనంగా లి జూంవ *ంనుఎలే నొక యంవాగము ౯ కిగెన్సు కలిగి నర్మ శఖుపిలో ఏల డెప్ర వారవ్వరో (హూచి రమ్ము. ఎబువయిల. గూడ నచ్చుటికి పోదముి ౨ వాని. పలఎసము ఆ నిర్మవఖుంవా. వెళ్ళి శుకశారికల "మోష ఘువుముపి ల టిచ “న శె=చాసిని గనె, ఆచ్చుట నొక దినృ్మమందిరమును బూచెము, ఆంమలో ప్రులుండేం. ఇత (షు చెట్టచాటున నుండి చూడి(గా

లరువు. పొంత పొంచి వసుధావరమి తుండు గాంచె నచ్చటం

దరుణి. వమోపినీలకరచ6 దామర సోదర సోదర (ప్రభం

దరళ విలోచనం దతనితంబః దటిన్నిభగా తవల్లరిం

దరుణ శళాంకఫాల నొక తన్వి( దరంగవళం దలోదరిన్‌,

వసుచరి త రి

ఆమె వీణావాచనము చేయుచున్న 3. అంతట నర్మసఖు( డామెను జూచి యామె సౌందర్య మున కాళ్చర్యపడి రాజును దిసికొనివత్తునని వెళ్ళెను. వెళ్ళి రాజుతో చెప్పెను. “అయ్యా। అక్కడ వీణ వాయించు నొక్క యలివేణిని( గంటిసి..

అని యామెను చాల పద్యములమీవి పర్షించెను. అందులో నిది యొక పద్యము,

నానా సూనవితాన వాసనల నానందించు సొరంగ మే

లా నన్నాలదటంచు గంధవఫలి బల్కాకన్‌ దపంబంది యో

షా నాసాకృతి. బూసి సర్వసుమనస్వార భ్య సంవాసి య

పూనెన్‌ బేక్షణమాలికా మధుకరి పుంజంబు నిర్వంక లన్‌ ,

ఇది _పసిద్ధమైన పద్యము. త్రియు:( అనేకావయిములు. వర్ణించుటలో నామె ముక్కును6 గూడ వన్ర్రఎచెను, దీనీ కొక కథ యున్నది. ఈ పద్యమును పారిజాతాపరణ [గంథక రయైన నంది తిమ్మన్న వాసెననియు, అందుచెతనే యాయనకు ముక్కు తిమున్న యని పేరు వచ్చినదనియు, ఆయనవద్ధ ని భట్టు మూర్తియీ పద్యమును టఉబ్బిచ్చి కొన్నాడనియు, కొని యీ పద్యమును తన [గంథములో పెట్టుకొన్నాడు. ఇది కథ

కిథ నిజమో కాదో పద్యముయొక్క గొప్పదనమును మ్మాతము చెప్పు చున్నది, సారంగము -తుమ్మెద; గంధఫలి-సం పెంగ పువ్వు. ముక్క్రూను సంపెంగ పువ్వుతో పోలురు. గ్రీలయొక్యా కంటి కాంతులను తుమ్మెదల వరుసగా చెప్పు దురు, తుమ్మెద యనగా, తేటి యనగా తేనెటీగ, అన్ని పువ్వులమీద (వాలును గాని సంపెంగపువ్వుమీద (వాలదు. పువ్వులు ద్రీలు, తుమ్మెద పురుషుండు,

ఇట్టవానిని కవి సమయము లంమరు, మన కావ్యములలో చాల భాగము కలిగెడి శోభ యిట్టి కివి సముయముల సపలంబించియే. పుట్టుచున్నది. అన్ని పుప్వులమిద (వాలెకి తుమ్మెద నామిద నేల _వాలదని సం పెంగపువ్వు తపన్ను

100 కావ్యపరీమళ ము చేసి ఆ స్రియొక్క ముక్కుగా. జన్మించినది ఈ సంపెంగియెన ముక్కునకు రండు వైపులను చూపులను తుమ్మెదల బారులు వెలసెను.

“ఓయి రాజా: నేను వారి యుదుటికి పోలేదని వారిని. జూచి నీకు చెప్పు టకు వచ్చితిని**

అన(గా రాజున కతని మాటలు తాను విన్న సంగీతము కంటి మధుర ముగా నున్నవి, ఆ రాజునకు వెంటనే యామెమీద (పేమకలిగెను, విరహబాధ యుదయించెను. ఇంతకు ముందేకదా కిన్నర దంపతులు నీకు ళుభమగు నని చెప్పిరి, రాజునకు తొందర యక్కుువయ్యను. ఇద్ధయిను కలసీ పోయిరి. రాజు వెళ్ళి అచట బంగారపు మేడ6౯ జూచి తీగల చాటుననుండి చివురుటాకుల సందుగా నామెను చూచెను.

క్రను(గవ పూర్ణకామమగు, గన్గవకన్నను బూర్జకామ మై

మనమతి చితవృి తి యగు మూానసవృ తికి మున్న చితమై

తనువు రసో త్ర ంగమగు. ద త౬ వె ఖ5కిన్న సం భమం

బెనసి రసో త్తరంగమ ఓ ఎప్పిళిమానగ మా నభదికిన్‌

కన్నులు పరిత్ళ పిపొంచనవి స: పూర్ణమైన తృ పిపొందివి, ఆంత కంటె కూడ మనస్సు తృ పమెనది. ఆయి చితమెన వృత్తి కలిగియుండెను. మనస్సుకంటెి కూడ అతని శరీఠతము రసో త్తరఎగ మయ్యును, ఆ రాజు యొక్క కోరిక ఆ శరీరగరు కంటె సో త్తర ౨గమయ్యును. ఇం యాశ్చర్భ కర మెన పద్మము ;

నాన త.) డె.తి జూడ న :మషత్వం౬ం6 ఎ దున

మనని జు వ తంట "ఎత కొంతే ముఖి చిందాసేవ నా ఎదవా

సస _బాపి-చన( గోరునప్పు డనిమెష స్పామిభావం౬.6 గ

న్లొన నెందున్‌ నృపు లుతరో తర పదానూనస్పృప: చంచలుల్‌,

అనిమషులు = దేనతలు; నిమేషము _ వెప్పపాటు; దేవతలు కన.టెప్పలు మూయనవట; అందుచేత ననిమేషు లనగా దవతలు, ఆనిమేష న్వామి-ఇం దుడు; నృపులు - రాజులు; ఉతరోతర పదానూన స్పృహా చంచలుల్‌ - ఎప్పుటి మవ్చుడు పైపికి వోదమన్న్య ౨ళటెత స్థిరత్విములని వారు ఈ లక్షణయబి రాజు

వసుచరీ త 101 నకు ఆమె పాదముచండి మొగముపటణకు వ్యాపిఐచిన దృష్టిలో కూడ నున్నట్లు తరువాత చెప్పబడినది. చివలకు రాజు ఇంకొక యూహయి లేని వాండ య్యెను ఆప్పుడు నర సనఖు(% దగ్గఅకు వెళ్ళి ఆత (డు రాజుతో మాటాడువలణుకు రాజుశకు స్కృతి లేదు. నర్మసఖు. డిట్లనెను: “నేనొక సన్యాసి వేషము. చెసికౌని, మహా రాకాః ఆమెవద్దప హోము ఆమె పుట్టపూరో-త్తగ ములు ఇెలిసికొని వచ్చెదను, నన్ను పః౭పుము" ఆనెఎ. రాజనె* గదాః "చాల దాతతగా వళ్ళ రావలఅలయుకు, నీ తెలివి చూతును గదా, వెళ్ళు” మనెష, ఇతడు యతి వేపవ-రు ఖూని వెళ్ళెసుు. అప్పు డామె చెలిక తెలలో నొకతె. ““జంధగబయానగీతి పబంధకలన నలరి యతి వియ్యమై వచ్చు నరిది మగువ లార। కను(గొంటిరే యను నాళి హాక్య మొకటి విననెన నిదె వేళ యొదవె ననుచు" అతివియ్యము = ఈ అతిలోనున్న “ఆఅ' కారము తెలు(గులో సంధివలన 'య' అగును. అప్పుడు యతి వియ్యమగును అందుచేత యతి వచ్చుచున్నాడని సీకెట్టు దెలియును? అనీ శ్రేషమిద చమతాారము చేసెను. తరువాత యతి వెళ్ళగా నా నస్ర్రీలందలు లేచి గౌరవించిరి. మీరెవ్వరని యడిగిరి. ఈ దొంగయతి తన పేరు గౌతము(డని చెప్పెను అని “ఓ వలమాన మీన మిథునోపమ లోలవిళోచనాంత కాంతాః'" అని పిలిచెను, రెండు చెపలతో సమానమెన కన్నులుగల యాడదానాః యని యర్థము, కాని కూర్చు. బాగుగా నున్నది కదా! తెలు(గులో చాలమంది కవులు పదడాములయందు ఒక్కొక గ్రా చరణము రమజియముగా చేయుదురు తక్కిన పద.ము దా%కి లినీవోవుకు దాసికోనరూ పద్యమండయు నేర్ము కొనవలయును, “బృం! ౧౬) ఆంగ నా యాగి తాగు పనురాజు ఆశతశను నా! దొజును ఉద్యానవన లుం మాము కు వచ్చితి ఎసి, వచ. దవా పిల్పు చూ వితము

| గల్లీ కావ్యపరీమళము యామెను చూడ6గా తనకును రాజునకును వాత్సల్య మును, జాలియు, నాశ్చర్య మును గలిగినవనిచెప్పి “యీమెను జూడ(గా లక్షియో, పార్యతియో యన్న ట్లున్నది. ఈ యమ్మాయి యెవ్వరో చెప్పుడు,

అట్లన టలో లక్ష్మి యసటకు సింధునందన యని, పార్వతి యనుటకు అచలేందనందన యని వాడెను. సింధువనగా సము'దము. అచలేం దమనగా కొండ, అప్పు డొ చెలిక త్తెలు ఈమె సింధు నలిదన, అచలేం[ద నందన ఇర్డ్‌ యిను, అనగా నీమె సింధువనగా నడి = నదికి పుట్టినది. కొండకును పుట్టినది యని యర్థము,

అసలు విషయమేమనగా శు క్రిమతి నదిని మొట్టమొదట కోలాహల పర్వ తము అడ్డగించగా నీ పిల్ల పుట్టినది. ఇకగైడి చమత్కారమో యేమో యేమః నగా నది న్రీ పర్వతము పురుఘండు. వా డామెను బలాత్కారముగా( పొందెను. అప్పుడు పుట్టిన బిడ్డ యీమె. ఈమె బలాత్కార సంయోగ సంతానము, అప్పుడుకూడ మంచి పిల్లలే పుట్టుదురు కాబోలు! ఆ చేలిక త్తెలు ఆమె యీ జన్మ వృతాంతమును చెప్పిరి, కాని వర్ణించ వలయును, గదాః ఈ శుక్రి మతి నర్మదా బహుదా వెతవతీ సరస్వతీ మ.ఖ్యు నదులు బచెలిక తెలుగా ,పతిదినము | బహ్మను 'సీవించి వచ్చుచుండును, ఒక నాడు తిరిగి వచ్చుచుండ (గా కోలాహలు(డను పర్వతు(డు శు క్రిమతి కెదురయైను. వాండు బాల అందగాండు, ఇచట నొక సీస పద్యము క లదు. ఆతడు తక్కువవా(డు కాడు. అత (డు

ఆనుపమ భాగ్యశాలి కచలాధిపమౌళికి( బుత్తు?(డై జగ

ట్జనని కనుంగు దమ్ముండయి, శంకరు ముద్ధమఆంది కుజ్దయె

మనుతన భాగధేయ మహిమంబున మిన్నులు ముల్టివచ్చు ధ

న్యుని నతనిన్‌ భబించి నదియున్‌ వినయంబున నోరయెచనన్‌

అతడు హిమగంతుని కుమూరుండు. పారండదేవికి తమ్ముండు. పరమే శ్వరు(డైన శివునకు మఅది,. బతనని చూచి శు క్రిమం తప్పికొనటోయి నది. ఆమెను జూచి యా కోలాహాలుండు ౨మపవవశుడయె ను, అతడు తన రైర్య మును? గోల్పోయెను, ఆ నాఃటిగుండి కోలాహలు(డు షు క్రిమతి మప మన

నసుచరి త 1 గలి స్చుంచి బాధపడుచుండను, ఆఅప్పటిసె డి శు కిమతకూడ నతొయలచనరాగవతి

ఆ కోలాహలు(డ. తన కోరికను పట్టకొనలేక ఒకనాడు ఖుక్రిమతి దగ్గ రకు వచ్చెను. శు క్రిమతి యతనిని బూజ్రి-చెను. మిక్కిలి గౌరవముగా మాట్లా డెను. *తమ రిచ టికి వచ్చుట నాయందు _పేమచేత కదా '' యనెను, అతడు నవ్వి “నీవు మంచి కలివి కిలదానవు నా రహన్యముక వెంటనే కనిపెట్టితివి, నేను నిన్నెప్పుడ.ను షునస్తుళ భావింతును,

“ఆ పద్మోదృవు నోలగంబునకు దివ్యద్విపిను ల్నిచ్చరా

రో, పోరో, మతటియెందటేనియును వారున్‌ మేము సంధింపమో

యే పద్మాననంజూచినం జెలియ ॥ నిన్నీ క్షించినట్టుండదె

లా పల్మాటలు పూర్యజన్మ కృతముల్గా(టోలు కి నెయ్యముల్‌ .

&ఓలగము - సభ; ద్వీపినులు = నమలు;

ఈ పద్యము చాల సుకుమారమైన పద్యము నీవు నాకపుడెదురు పడి నను తొలగి పోయెదవు గాని నిన్నెట్లు సొందుదునని నెనెపుడును దుఃఖపడు చునే యుందును. నీ దయకోసము వచ్చితి ననెను, నన్ను రక్షించుమనను.

అప్పుడు శు కిమతి భయపడి. వినయముతో తన తక్కువ(దనమును చెప్పుకొనెను.

ఈ పద్యము లన్నియు శేపము, సామాన్యము (గా చదివినచో తెలియును. చదువవలయును,

ఆపుడు కోలాహలు(డు చిన్న టోమి మడియి దీశముగా మాటాడెను శుక్తిమతి యిట్రనెను : “అయ్యా ః నన్ను పొందినచో నీవు లేలికవాడగుదువు. పోయి తీర్థయా తలు చేయుము. నీవు కోరకచో రంభాదుప్పర శ్రీలు వత్తురు” అనగా కోలాహలుప. పీకిాలి డీఎం డై రాగాంధుడై చూమెలి పట్టక వెరు.

$ే0క్తీ కావ్యపరీమళ ము వేజి చలింప( గంపితనవీన మృణాళ భుజా గ కంకణ

[శేణీ నటింప, లోల శఫరీనిబిరీస కటాక్షకాంతి వి

న్నాణము చూప, హంసక గణక్వణనంబులు మ్సీళ్య? సెకత

శోణి వివర్తి కాబ్బ ముఖశోభితయై కడు సం్యభమించినన్‌,

వేణి. 1. జడ, £. నీటిపాయ; మృణాళము - తామరకాడ; కంక ణము = 1. గాజు ల్లి నీటిబొట్టు; శఫరీనిదీరీస కటాక్షకాంతి _- శఫరీ _ అడు చేప,

'సెకత [శోణి; వివర్తి తాబ్బముఖ శోభిత వీనియందు వ్మిగహ వాక్య ములు చెప్పుటచేత శ్రేషలు సిద్ధించును. చేపలే కన్నులు = లేదా చేపలవంటి కన్నులు, సెకతమే [శోణీ భాగము లేది సెక తముపంటి శోణి భాగము కలది. అబ్దమే ముఖము లేదా అబ్ద్బము వంటి ముఖము, '

“ఈ రీతిగా నాగద్దటి యమ్ముద్దరాలి బెద్దయుం [బొద్దు నిరోధిచు సమ యంబున.”

ఆపుడు శు_కిమతి వసురాజును రక్షింపుమని యటజచెను, ఆమె యొక్క శోకార్త నినాదములు వీరును వారును పోయి వసురాజుతో చెప్పిం. “ఆయ్యా | మహారాజూ ।; ఎవడో యొక పర్యతుండు శు క్రిమతి నడ్డగించెను, [గామములు చెడిపోయెను, ఇండ్హు పడిపోయెను. జంతువులు తిరుగుటకు వీలులేకుండెను. ”*

ఈ రీతిగా చెప్పిరి. ఇందులో నున్న చమత్కార మేమనంగా = ఓక్‌ నదికి కొండ యడ్డము(గా వచ్చినచో నేమగును? నది పొంగిపోయి యూళ్ల మీద పడును. దీనిని కవి యొకానాక పురుషుడెక గ్రీని మానభంగము చేసినచో కలి గడి ధర్మము యొక్క యుప్రదవముగా జెప్పెను.

ఆంత రాజు అభయమిచ్చెను, ఆయన పెద్ద సెన్యముతో బయలు దేరెను.

ఆ రాజు వచ్చుచున్నాడని యా పర్వతము కూడ భయపడ సాగెను. ఆ రాజు వచ్చి యా పర్వతమును తన కాలీ గోటితో మీట. ఆ పర్వత మెగిరి దూరాన పడెను,

వసుచరి త 105

ఈ దొంగ యతి ఆ రాజు చెలూడు. వాని కీ కథ యంతయు దెలి యును. వీ-డు మొదటనే తాను వసురాజు కృపచేత [బతుకుచుంటినని చెప్పెను ఆ పిల ఈ సందర్భములో పుట్టినదని వారు చెప్పంబోవుచున్నారు. ఒక్క-ని కధ యొుక్కారికి పూర్వమే తెలిసినట్టున్నది. మది యెందుక యా యింత రగడ పెంచుట యనగా

పర్వతము, నది. దీని కది యడ్డము వచ్చుట, ఇద అీ యందు ప్రీ పురుష లక్షణము. లోకములో నదికడ్డమెనచో జరిగెడి భూతముల వికారము, ఈ రెంట నడుమ నభేద పతిప త్రిగా శేష సాహాయ్యముతో విలక్షణమైన యొక కి పతా పద్ధతిని వెలయించుటకు.

ఓక కొండ యడ్డ ము వచ్చుట = నది పొంగుట పాయలు వాజుట తరంగములు లేచుట -_ గ ద్రైెగవాజుట, పక్షులు లేచిపోవుట = జనమిబ్బంది పడుట-ఇట్టి పరిస్థితులలో నదులు వరదలమీద నున్నప్పుడు చూచుటొక సరదా. మనమందులో కొట్టుకొని పోకపోయినచో దూరమునుండి చూచుట యొక యాళ్ళ్చర్యము. ఒక యానందము.

ఒక చమత్కారపు మాట యున్నది, స్వామీ! నక్క కుడివై పునుండి యెడమ వై పునను తీర్చుట మంచిదా యెడమవై పున నుండి కుడివైపునకు తీర్చునా యని యడిగెనట.

ఒక చమక్కారియైన కళాన్ర్రిగారు చెప్పిన సమాధానమేమనగా "నెట్టు సపోయిననేమి మనలను కగవకుండ పోమునచో చాల మంచిది. అది ఆ రీతిగా పాంచభౌతికములైన విప్త్రవములు [దష్టల కాశ్చర్యజనకములు. సంతోష దాయకములు,. చనిపోమున వారికి కాదు. [బతికియున్నవారికి. ఈ కథలోని రమ్యత సగమచ్చట నున్నది,

అప్పుడు పుష్పవర్షము కురిసెను. ఇందుండు తదితర దేవనాథులతో రాజును చూచుటకు వచ్చెను. రాజేం దునకు నమస్కారము చేసెను, ఇం దుండు రాజును మిక్కిలి మెచ్చుకొనను, ఇ౨(చు(డు వసురాజున కొక వ్లిమానమును బహుమానము చేసెను. ఆ విమానము (పఠతి దినమును బోలె

106 కావ్యపరీమళ ము బంగారు నాజెములను కురియును. ఈ విమానము ముందు పుష్పక విమానము కూడ సరికాదట. ఆంత నిం[దుండు వెడలిపోయెను.

అంతట నా రాజునకు శు క్తిమతి తాను విహరిఐచు దిగుడ.బావి, కోలా హలము [కీడా పర్వతముగా నుండెకు,

ఆప్పుడు శు కిమతి గర్భవతి యయెను అమె యొక కుపూ ర్తిను నొక కుమారుని గనెను. కోలాహలు(డు తన కామెయందు బిడ్డలు కలిగిందుకు చాల సంతోషించెను.

అచటి మౌను లాపిల్ల పేరు “గర్రిక'* యని పెట్టిరి. ఆఅమెుు కాంతార దేవతలు [పోచుచుండిరి.

ఆ కోలాహలుండు తన కూ(తునకు సంగీతము నేర్పెను, ఈ రీతిగా నా చెలిక త్తె దొంగ యోగికి ఆ పిల్రయొక్కు. పేరును దాని పుట్టుకయును చెప్పగా చాల సంతోషించెను.

ఈ కధయంతయు రాజు చాటునుండి వినుచుండెను కదా ! ఆ రాజీకథ యంతయు విని యీ పిల తన సౌమ్మనుకొనెను,.

దొంగమౌని యిట్టనెను. “మేము దివ్యదృష్టితో చూచితిమి. ఈ పిలను వసురాజేర్యదుండు పెండ్రియాడును.” అని జోస్యము చెప్పెను. అప్పుడా చెలిక తె “అయ్యా 1 ఆ రాజెప్పుడు వచ్చును, ఎట్లు వచ్చును. ఈమె నెన్నడు పెంగ్రియాడును. ” అని యాదుర్దా పడగా నా యోగి యిట్లనెను, 'సీకంత భయముగా నున్నచో మా మం[తళ కిచే నా రాజు నిప్పుడే రప్పింతు'నని “మజ్డా' యని యఆచెను, రాజు "'ఇదేవేళీ*ీ యని యెదుటికి నచ్చెను. ఆ రాజును చూచి చెలిక తెలందరు చకితలె లేచి నిల్చుం డిరి. రాజు వారి దగ్గర కురాగా దొంగమౌని యాశీర్వదించేను. అచట నొక బంగారు పీటమీద కూర్చుండెను, ఆయనను జూచి గిరిక తానెంతయాో కుతుక మూని యిద్ద టు నొకరినొకరు చూచుకొనుచుండిరి. వాదిలో నొక చెలిక ల్తె "పీరు మంజువాణి. ఆమె రాజును పొగడెను. గిరికను పొగడెను. మీ యిద్దరి సమాగమము చాల గొప్పగా నుండువనెుు. రాజు తన సర్మసఖుడైన యా దొంగవౌనిని పొగడెనుు. ఆ దొంగమౌని చాటునకు వెళ్ళి తన వషమును

వసుచరిత 107 మార్చి మరల నచటికి వచ్చేను. ఆ చెలిక త్రెలు ఈ రాజు యొక్క స్నేహితుని జూచి వాడే వీడనుకొనిరి అంత గిరిక సిగ్గుపడి చాటునకు జోయెను. రాజామె చాటునకు పోవుటకు సంతోషపడలేదు. 2 చెలిక త్రెలు వెళ్ళి యామెను దీసుకొని వచ్చిరి. బలవంతముగా కీసికొని వచ్చిరి. అయిన నామె మరల వెడలి పోయెను. రాజామెయొక్క- వెడలి పోవుట కోరంలేక యామె పోయిన జాడనే పోయెను,

అంతట రాజు తన నర్మసఖునితో తన కామె మీదగల | పేమయంతయు దాని మీద దీని మీద పెట్టి యొలుకబోసికొను చుండెను. చివరికి రొజు ,తన యూరునకు వెళ్లెను. రాజూమెను గూర్చి మికి/-లి దుఃఖపడు చుండెను,

ఈత డిట్లుండెను. ఎందుచేత ? మన్మథుడట్టు చేసెను. ఆ మన్మ థుడూర కుండెనా ? అమె గూడ నట్రిచేసెను. అక్క-డ నామె ముబ్బంది పడుచుండెను.. ఆమె చెలిక త్తలు ఆమెకు కొంత యోర్చు తెమృటకు వనవిహారము జలవిహారము చేయించిరి,

ఈ లక్ష్షణములో విరహ వర్తనలలో మన్మథుని, వాయువును, చందుని, తిట్టుట కావ్యములయందొక లక్షణము,

కొండటవిల్లు వేదలల కుండలి రాజట నారి యమ్మ నం

తుండట బైటిపల్సియలు దుస్మినవాడట యొండు రండు థ్‌

ర్లుండిది నిండు పొరుషమొకో యని గెల్బవె ముజ్జగంబు లు

దండత నొక్కతుంట విలు(దాలిచి యంటిన కందుతూపులన్‌.”

ఇది మన్మథుని పాగడిన పద్యము, గివుని [తిపురాసుర సంహారము వర్తింపబడ్డ ది. విల్లుకొండయట | నారి ఆదిశేషవట, బాణము ఆనంతుడు విష్లు మూ రియట. మూడుపల్లియలు [తుంచినాడట ఇది గొప్పయాయని యోయి | మన్మ థుడో నీవ తుంటవపిలు గెకొని మూడు లోకములు గెలువవా ?

లోక తయీ జయోత్సేకమ్ము. దెలుపు నీ పడగ నారాయణ పథమ మూరి"

108 కావ్యపరీమళము మన్మథుని బావుటా మీద చేపయుండును. అతడు మత్స్య కేతనుండు, దశావతారములలో మొదటిది మత్స్యావతార ము, ఆంద చేత సిట్టు [వాయుట వాగ్గతమైన గొప్ప చమత్కారము. ఇట్లు వసుచరిత కవిత్వములో వంద లుండును, ఆ గిరిక చివరకు మూర్చపోయెన . ఇచ్చట నాక పవంమున్నది. ఇది మహా, పసిద్ధమెన పద్యము. మోహాపదేశత మోము[దితములైే న కనుదమ్ముల హిమాంబు లునుపరాదు (శమబిందు తారకాగమఖిన్న కుచ కోక ముల( జందనామంబు( దల(పరాదు శీర్యదాళావృంత శ8ిధిలితాసుల తాంత మసియాడ వీవన న్విసర రాదు పటుతాప పుటపాక పరిహీనతను హేమ మింక( బల్లవపు టార్చిడ(గరాదు లలన కానంగ కీలికీలా కలాప సంత తాలీఢ హృదయ పా తాంతరాళ పూరిత స్నేహపూరంబు పొంగి పొఠరల( జల్లని పటీర సలిలంబు జల్లరాదు,. మోహమను చీకటిచేత మ్నుదితమలైన కన్నులను తామరపూవులందు మంచునీరు చల్లరాదు తామరపూవులు రాతిపూట ముకుళించును. వానిమీద మంచు కురిసినచో నింకను ముడుచుకొని పోవును. ఇచ్చట నామె విరహిణిగనుక విరహదాధ తగ్గుటకు విరహజ్వరము తగ్గుటకు మంచు సీళ్టుపయోగింపరాదని ఇర్రే పద్మ మంతయు. ఈ పద్యము యొక్క గొప్పదనము ఈ నేషలలో లేదు. ఒక లోకోత్త్రరమైన శబ్ద చారుత్యములో నున్నది. ఈ పద్యములో భట్టు మూర్తి యొక్క లి పొందిన యొక యనిర్వచనీయమైన మాధుర్య సౌొకు మార్యములు శబ్దశ్లిషత కలసిన యొక గుణము మరి యొక చోట ఇెదని చెప్ప వచ్చు, మరియు సీ మొదటి రెండు చరణములలోని సౌందర్యము దాని కదేసాట్సి

వసుచర్మిత 10౪ ఏ మంద మేమి సేయుద మే మందని మందలింత మే మందమొ యుం దే మందయాన నడుగుద మేమందజ మనుచు( దరళ హృదయాంబుజలెే . ఇదియుక రచన, అంత నా చెలికత్తె లామెను విహార భవనమునకు. దీసికొని వెళ్ళిరి, అంత సూర్యోదయమయ్యెను. దాని వర్ణనయుండెను. మరల _పొద్దుకుంకెను. చందుండు వచ్చెను. అంతలో నామె చెలిక తె = దానిపేరు మంజువాణి. ఆమె వసుధాజును పవిలిచికొనివత్తునని వళ్ళిను. ఇన్చట చం దదూషణము క లదు. “రా జీవాక్షులనేచు పాతకివి చందా ః రాజవానీవు నీ రాజత్యంబున( జక ముల్మనియెనో, ర ంజిల్లి సత్సంతతుల్‌ తేజంబందెనొ, డిందెనో యహిభ యో దేకంబు, తా(జెల్ప రే రాజై పుట్టట రశ్మిమాతఫలమే, రాజొట దోషార్థ మె.” ఓయి ! చం,దుడా ! నీవు రాజీవాకులను బాధించెడి పాతకివి- రాజీ వము _- తామరపువ్వు, చందు(డు రాజీవములకు విరోధి - ఆ విరోధము వాని కంళదూరము పోయినది ? ఆ రాజీవములవంటి కన్నులుగల స్రీలను గూడ బాధించుచున్నాడు చ కము . 1. భూమి, లి. చ| కవాకపక్షి; సత్సంతతులు జా 4. సత్పురుషులు, ఎ. నక్ష ఎముల సమూహములు, అహిభయము - 1, శతు భయము; ల. రాహుభయము, రశ్మి - 1, కిరణము. £. ధనము. టోషార్థమే,

1. దోషములకొజకా ? 2, దోషమనగా ర్మాతికూడ. ఇంతులనేచు పాతకమదింతట నంతటటోదు పాంథలో కాంతక ; నిన్ను 'ఘోరతమమై, ఘనమెై యజహత్క-ళ ౦క మై పంతలంబెట్టి యాజుపది వక్కలు సేయక పూర్వ్యపక్ష పుం గంతుల కేమి చూచెదవుగా తుది నీ బహుళా ర్తి ఖదముల్‌,

110 కావ్యపరీమళ ము పాంథ లోకాంతక | పొంథులన(గా బాటసారులు, వారు భార్యలను వదలి పెట్టి యుందురు కనుక విరహులని చెప్పబడ.దురు. వారికి యమున వంటివాడా! అజహత్‌ కళంక మై-జహత్‌ వదలుచున్న, అజపహత్‌ = వదలని, వదలని కళం కమై అనగా నిత్యము మచ్చకలవాడవైె యని యర్థము. ఆరుపది | వక్కలు - పదునాలు కళలు; పూర్వపక్ష పుంగంతులకేమి .. కళ్ల పక్షమునాటి దర్హ్ణాలకేమి ! బహుళా ర్తి ఖదముల్‌ _- బహుళ .. అనేకములైన; లేదా బహుళ పక్షమునాటి ఆ ర్రిఖేదములు. పండితులు వాదన చేయునప్పుడు పూర్వపక్షము సిద్ధాంతము నని రండుం డును. చెప్పినది సరిగా లేదని దోషములు చూపించుట పూర్వపక్షము. దోష ములు నిరాకరించి విషయమును స్థాపించుట సిద్ధాంతము. ఈ శ్రేషలో ఆ చర్చా అక్షణము స్ఫురించు చున్నది. కమలించెగాక యింగజవిరోఛ శిరోధి, దలకెక్క (జాలెనే హలహలంబు ? (కాచె(గాక పభయోధికాండ (పకాండంబు? బెకీ( బొంగించెనే బాడబంబు తూరె(గాక ముకుందతుంద [పఘాణంబు వెడలెనే యెద. గాలి విపిన కీలి ? యడం(చెంగాక శిలోచ్చయచ్చదా హంకృతు ల్లర(చెనే నీరుగా సురపహేతి నీ కరణి నట్టు దయలేక లోక మేర్చు నీ కరుణియెన యలయతత్రి న్మేతమునకు ఖర కరాలోక గాఢ నిష్టరత పోగ్ని( బెటిలిపడ కున్కి ఖభరమె? కృపిట జన్మ 1 కృపీటజన్ముండు - నీటియందు పుట్టినవాడు. కృపీటము - జలము; చందు డు ఆతిమహర్షికన్నునందుపుట్టినాడని యెకపథ, అంగజవిరోధి.శివుడు,

వసుచరి త (111 9రోధి _ మెడ హాలాహలము. శివునిమెడను కమలించినవగాని తలమీదికెక్కి నదా? బాడబము సముద్రమును పొంగించినదా? ముకుందు(డు - థ్రీకృష్ణుండు; తుందము = కడుపు, ।[సఘాణము ముంగిలి;

ఇదియుక విలక్షణమైన యూహ _ చాల గడుసుగా చెప్పబడినది. ఇట్లు కొంత సేపు మన్మథుని తిట్టి మరికొంత సేపు చల్లగాలిని తిట్టైను. చివరకు

ఆ జాబిల్లి వెలుంగు వెల్లిక లడాయన్‌లేక , రాకానిళా

రాజశీ సఖమైనమోమున( బటాగంబొ త్రి యెళ్లి తి యా

రాజీవానన యేడ్చె( గిన్న రవధూ రాజత్క రాంభోజ కాం

థోజీ మళవిపంచికారవసుధాపూరంబు తోరంబుగాన్‌”

జాబిల్టి = చందు(ండు; రాకానిళా రాజ శీ సఖము = పున్నమనాటి చంద లక్ష్మీకి చెలియైన మొగము; పట్లాగము = చీరయంచు; కిన్నరవధువు యొక్క పకాశించుచున్న చేతియందున్న కాంభోజీరాగమునకు మేళవించిన ఏణాధ్యని వంటి ధంనియొక్క యమ్మ త పవాహముతోరమ్ముగాన్‌ నిండుగా నామె యేడ్పెను,

ఈయన గొప్ప సంగీత విద్వాంసుడు. ఏ రాగమునం దేభావముండునో యత ఫక్‌ చక్కాంగా తలియుసు, అందుచేత నీ దుఃఖము కాంభోజీకాగములో నుండునని నిరూపించినటున* ది,

0 6

మనుచరి అలో “పాటున కింతులో ర్తురె కృషారహితాత్మక'' యన్న పద్యము; పారజచాతాపహరణములో -ఈసువబ ట్రై డఉందమున పాచ్చినో యన్న పద్యము, ఇందులో నీ పద్యము:

కథానాయికి లేడ్చుచున్నట్టు చెప్పబడినవి, దీనిమీద తెనాలి రామకృష్ణయ్య చమతా్యారముగా నొకమాట యన్నాడని చెప్పుకొందురు.

పెదన పియముగా నెడ్చెను.

ఎ 069 ౪- ముక్కుతిమ్మన్న ముద్దుముద్దుగా నేడ్నెను,.

115 కావ్యపరీమళ ము

భట్టుమూ ర్రి బావురుషుని యడ్చ్బెనన్నా డట,

ఏది ఎట్టున్నను వసుచరితలోని యనేక పద్యములు పెద్దన్నగారి యనేక పద్యముల ననుసరించి | వాయంబడినవి.

అట్టుండ/గా వారియెదుట యొజ్లనికాంతి కనిపించెను. ఏమిటయ్యా ఆ యెజ్ఞనికాంతియనగా మంజువాణి రాజుయొక్క యెజ్ఞని యుంగరమును దీసికొని వచ్చెను. అఆ యుంగరమును జూపీంచి యా మంజువాణి యిట్టనెను, “నేక్స చాల తొందఆఅగా పోమితిని. రాజసౌధమును చేరితిని, అ రాజనే'ధమును చూచితిని. ఆచట రాజుగారి కేఠిసదనమును జూచితిని, అచట నెందజో యందగ తెలను జూచితిని. ఆ స్రీలు రాజునకు న్నిదలేదని చెప్పుకొనుచున్నారు. ఆ మాటలు విని నేను సంతోషించితిని, ఆచట నొకి గొప్ప మంచమున్నది. ఆ మంచముమీద పూవులపొడియొక్కు పరుపుమీదనొ త్రిగిల్లి యొక చితఫలకమును వీక్షించు రాజును చూచితిని, ఆ పటములో నున్న ది మన చెలిక త్రియో యింకొక స్ర్రేయో యని నేనచట దాటునదాగి చూచితిని ఆ రాజు మిక్కిలి బాధపడుచున్నాడు. ఆ బొమ్మతో మాట్టాడుచున్నాడు, ఓసి! |పియురాలా! సీ కాఠిన్యము వదిలి పెట్టుమను చున్నాడు, నా కాబొౌమ్మ మన చెలిక త్రెదియేయని తెలిసెను. నేను _బవ్మానంద మందితిని. ఆ రాజు మంచ మువద్ధ యంతపు. తికామండలి యున్నది. అనగా యర్యతములతో చేసిన బొమ్మల సమూహము. ఆ బొమ్మలు (పమాణము చేత సౌందర్య ముచేత న్రీఆవలెనే యున్నవి. నేనందులో నొక్క ర్రెగా నిలుచుండి పక పకనవ్వి యిట్టంటిని: “ఓయి! రాజాః ఆ బాలికనెందుకు తిటైదవు. ఇంతులు తమంతతాము వరింతురా? మగ వారిని నమ్మవచ్చునాః అందులో రాజులనాళ ఆన్నంతలో రాజు “ఇది య దేవతాన్త్రీయో।ః అఆ వ క్రిమతి యొకగ్యా చెలికత్తె యెన మంజువాణియో।”" యని యూహించి మంచముమీద నొజగిను, నేను మన చెలిక తె గురుగానిచ్చినది నేను తీసికొనివెళ్ళినది యెన మణిహారము నాతసి కంఠ మునందు వేసితిని,

ఆ రాజు హారములను(జూచి యీహారమును నేనెచ్చటనో చూచితిని, ఈ హారమును బొమ్మలోనున్న కన్య మెడలోని హారము నొక్కటియే"”" అని యా హారమును సంటోధిం" యిట్టనెను ॥

వసుచరి త 118 “కమనీయ ద్యుతిధామమా 1! వమల ముక్రాదామమా సేమమా 1” అంచు నేదేదయో చెప్పి నన్ను రత్నపు ఈక యకషకొనుచున్నాడు గదా అందు చేత నన్నుజూచి నీవు సేమమా ? యని నన్నడిగెను. అప్పుడు నేను రాయి యెష యహ +, స్రీ యైనట్టు నే నేనై కీ 3థయంతయు జెప్పితిని, అంత రాజు చిన్నగా నవ్వి “ఓసి; నీ చెలికత్తెయుదు నా [ప్రేమను నీవే చూచితివి కదా? మీ గెరక గురుజనాధీసురాలు తండి మూవతె నేను [గహించవలెః ఇం దుడు నా హృదయము నెఖీిగ నాబమలు తాను వెళ్ళి మీ గిరకకు నాకొఅకు కోలాహలు నడుగునట, అందుచేత నేమూరకున్నాను. ఈ సంగతి మీ చెలిక త్తెతో చెప్పుమని రాజీ యుంగరమును కిచ్చెను. ఆ గిరికకు ఆ యుంగరము మీద రాజుగారి పేరు చూచుటతోడనే రాజును చూచినట్లే సిగ్గుకలిగెను. అంతట ఆ రాత్రి వర్ణ నసాగెను. ఠది నాల్గాశ్వాసముల కథ, తక్కిన ఇండాశ్వాసములలో ఆ యిందుండు వచ్చుట సంబంధము కుమర్చుట, చివరకు పెండ్ర్తి యగుట జరుగును, కథ తక్కువ. వర్ణకలెక్కువ. ఈ గంధముయొక్క గొప్పదన మంతయు వర్ణ నలచేత శ్రేషల చెత మ)౫ భాషాగత మైన యితర అక్షణముళచేత కొన్ని పద్యముల గడుసు రచనచేత (ప్రకాశించుచున్నది, ఆంధ సాహిత్య ములో మరియు _పబంధవఎలలో పదృరచన యొక్కటి మిక్కిలి గొప్ప విష యము. కృష్ణకాయలనాటి కవులలో నెక్కువమంది కవుల కీ రి పతిష్టలు వారి పద్యరచనమిద నాధారపడియున్నవి. సీసపద్యముల మీద నాధారపడియున్నవి, ఈ (గంథములోని కొన్ని సీసపద్యముల మొదళ్ళు చూడుడు, 1, ఇమ్ముల్తె మరు హజారమ్ములై పొదలుండ పూజలికెలు వేటి పూనవలదు 2, ఒకచాయ నవపాయపీక గేయ సముదాయ మొకస్నీమ నానా మయూర నినదము 8, తనకొప్పు నెజికొప్పుననె పూని గౌరీ న మాఖ్య మించ జనింఛినట్టి యార్య | (శ్చ

కేకే శీ కొవ్యపరిమళ ము 4. ఈ తజాలపోరాదు హేూళము జవావె ఈ రాఐనడు చకి-నేల వలయు ర్‌, అతులశై వలవతీశతము లీనెడు నీకు నా యిచ్చు వమలార్భ తోయమెంత ? 6. తలిరు [వాయము వాని నల రాజు వలరాజు నలరాజు తెగడు సోయగము వాని. ఇరెన్నైనను ఉజూపించవచ్చును, మరియు తక్కువ వృ త్తములలో గూడ పద్యపు చెత్తుగడలు దింపుగడలు చి తచితములుగా నుండును కావ్యము మొ తముమీద న్దేష లెంతయెక్కు వో వృ తను పాసములు యమకములంత యెక్కువ, పృ తకు పాసమనగా వచ్చిన యషక్షరమే మరల మరల వచ్చుచుండును యబుకిబునగా రెండకత్షరములు”"ాని ర60టికన్న నెక్కుూవ యక్షరములుగాని మాటిమాటికి వచ్చుచుండును,. కవి నెర్పుకొలది యిట్టర చన సౌందర్యమును, మాధుర్యమును పండించు చుండును. కవి యపతిభుడైనచో విసుగు పుట్టించును, భావసమృద్ధి కలిగ్ని చేసిన పద్మరచనలో ని శ ద్రాలంకార ములు కవియొక్క _పతిభకొలది రామణీయ కముక పండించిపోయును.

కాశీ ఖండము

ఈ [గంథ రచయిత శ్రీనాథుడు ఆం ధభాషలో బహు. గంథములు (వాసినవాండు, అందుకో కొన్న యగంథ ముకు నిత్యముశనాంధులు చమవుచుందురు. శ్చంగార నైషధము, హరవిలాసము, భీముుఖండము, కాశీఖం డము- ఈ [గంథములు చదువని సాహిత్యవే త్తయుండడు. శ్రీనాథుండు తెలుంగు కవిత్వములో గొప్ప ధారాశుద్ది యమగుణమును. పద్యమునకు _పధానముగా స్థాపించివెళ్ళిను. భట్టు మూ ర్రినరసభూపాలీయమన్న [గంధమును [వాసెము. అది తెలుగుభాషలో నొక యలంకార [గంథము, ఆందమలో బహుకవుల రచనాగుణములను జెప్పుచు ్రీనా థు గుజించి ముట్లనెను - భ్రీనాధుని పద ప్రసిద్ధ ధాాశుద్ధి' యని,

్రీనాధు.డనగా థీశాథకవి, విష్ణమూ రి - రెండర్థములును, పదముల చేత 'పసిద్ధమైన ధారాళశుని-యని కవి పరమైన యర్థము, పాదముల యందు (పసిద్ధమైన ధారాశుద్ధియనగా గంగానది = అది పమ్టుపర మైన యర్థము.

శ్రీనాధుండు కొండవీటి రెడ్డిరాజులు పాలించిన కాలమువాండు, ఆయన గొప్ప పండితుడు. హంపీ విజయనగరము వెళ్ళి యక్కడ డిండిమభట్టు అన్న యుక పెద్ద పంకితునోడకించి వాసి ఢక్కా పగులగొట్టించెను, సామాన్య ము(గా తెలుగు కావ్యములలో నవతారిక లలో కృతిభ రయొక్కయు కృతికర యొక్కయు గొపషృందనములు సారస్వతములో రత్నములన(దగిన పద్యములలో చెప్పంబడియుండును. ఈయన కావ్యములలో(కూడ నల్లి యున్నవి. మరియు సీయననుగురించికూడ చాల పద్యములుక అవు. దేశములు. తిరిగి పలుచోట్ల శతు వులనోడించి దిగ్యిజయముళేసి కవితాజయ సంభమును నాటిన మొదటి తెలుంగు కవి యాయనయే యనవలయును. ఈయన పద్యము లఖండధారా సమన్విత ములె యుండును. ఆంధ సొరస్వ్పతములో తరువాతి తక్కిన సర్వక వులకు సీస పద్యరచనయం దీయన పెట్టినదే భిక్ష, _పధానముగా సీసపద్యపు పంపిణీ యీ యన తిక్కన్న గారివద్ద నేర్చెను. కొంత నాచన సోమన్నవద్ద నేర్చెనుగాని సీస పద్యము సీయన తనమార్శమున(దాను పెంపొందించెనుు ఈయన తెలు6(గు

16 కొవ్యపరీమళ ము మాటము పంపక సమాఫముము వ తచి తము లుగా నగుంపించి సిసపద్కములను వందలుగా కురిపించెను. ఇత 8పూర్వ్యము [(వాయబడిన కవులందయు కొంద జీతనిని కొన్ని విష యములందు మించిపోయిను నీయన శిష్యులసియ చెవృువలయును, ఈయన పద్య ముల నకళ్ళ ఈయన (ప్రయోగించిన తెలుగు శ బి ము లే సమాసములయందు కొన్నిభాగము లీయనవే. ఆటువంటివాడు శ్రీనాథుండు, కొని పరమసాపిత్యరస రి హస్యదృష్టితో చూచినచో చాలమ౦దటి యీయనకంటె నధికులు, అందుక నియే వారు మిగిలినారు, లేఎచో సనీయన దీపి ముందు తెలు(గులో మరియొకకవి నిలువలేకుండెడివాండు, తరువాత కవియే లేడ నుటకు తగినంత భాషాశ క్రియు, పద్యర చనాశ క్రియు విడంబించి చూపి వెళ్ళిన వాండు శ్రీనాథుడు. వింధ్య గిర్వాపహరణము ఒక్‌ నాయడు నారదుడు తీర్ధయా ౭౬౦ కృేంంచునుుండకు చిక్షిణ దేశమున నన్సేక్త యీ తలుచేసి పింధ్యపర్థ్రతమును మైోఎను. అ ప్వుడు ఎంగ్యము అ ఫ్రావరంబై న రూపంబు జలదవీధి నావరించును మొనలనున్న ట్రయుండ్ర జంగవ-బై న రూపుబు స*డరించి యొదురు గొ నచ్చె వింధ న.పాధరంబు. తముసృషైిలి మరయొం టి మన్నదా? నాతో సమానము చెప్పుదగినది మెరు పర్వత యొక్క తయ | € ఈ ఎుధ్య నాకు నతనికి కొంత సరపడుటదేదు.. మీరు పక్ష వాత ,ఎమౌను మామిగజలో నవ్వర థపలో బప వంసిన ఎ. అన(౮ా నార దుండు “జఖౌవయ్యా | మమపర్థ్రతబిుకూడ నాతో నిదెయల్నది, ప్రీ యిద్దయి గొపువాం దే, మి తారతమ్య మెంతవాకికిప తెలియో దనను వింధ్యపర్వత మునకీ మాటలు గిటళెదు. ఆ పరంతమిటశ ది ; ల న వో గూ

కాకీ ఖండము 1 |

“కంటికి నిదవచ్చునె ? సుఖ:ఒగునే రతి కేళి ! జిహ్యకున్‌

వంటక మిందుతే ? యిఓ€ర వైభవ షల్‌ పది వేలు మానసం

బంటునె ? పాూనషంబు*ల యట్టి మను ష్యున కెన్నం-డేనియున్‌

గంటకు(డైన శా తివుడ కండి. దనంతటివాడు గల్షినన్‌ .

“అయా, నాకీ యీక్ష యొక జ్వరమ.గా పట్టుకొన్నది. ఇప్పుడు పోయి మెరుపర్వతము సిఐ దూకి నాశనయి చేయుచుమకాని ఆ యిం దుండు మా జెక్కలను తుంచెుు సూర్యుంయ మెరుషకంతము చుట్టు తిరుగునంట. నేనా సూర్యుడు కదలకు డ జేసెదచస” అసి వింధ, పరంతము విజృంభించి పెడిగెరు. అంతటో సూర్యోదయ మయెన ॥

ఇచ్చట శ్రీనాథుడు కొన్ని పద్యశులము వాసెను- వానిని కావ్యము చడివియే [గ్రహించ వలయును సూర్యుని రథము మింటికి లంమించెచ, ఆ సూర; రథము అచ్చటచ్చట తిరిగి ?

ట్ర వ! “జడము రపి జేరుమి:ంటి నన్న డిమి చక్కి ( _బగ్గనంగం దా(కే వింధ్యపర౧త మి. చయ. గధిన నిరోష నిరాత ఘటనమున ఘు ఘ ట్‌ బంక జాత భవాండ కర్శరము వగుల.”

ఈ గీత పద్య మొక సీన పద్యము చివంది

ఈ రీతి([గా ననేక సంవత్సర ము€ సూర్యుర థము నడచుటకే వీలు లేక పోయెను,

రెండు వేలును నిన్నూట రెండు యోజ నంబు లర్ధని మెష మా తంబు సందు నంబవంబున(నాబు తీ వాంశు రథము నిలిచె బహుకాల మిట్టి దే సియతి మహిమ,

సూకంని గమన వేగ మీ పద్యము నందు చెప్పంబకినది సూర్గరథ

బే ఆశ ళ్‌ వేగము _ అనే ్మేవము* వె.డునే. ”-కు "ద వెండ మోజనముటి వళ్ళు వ! నట, నేటి ఈ పాళాతం పర క ళాగ్తటట భమ రత్త కిము, చందుడు, ఆ ఓ *- వ్‌ చడ సః అజ న

ే వ్ర కావ్యపరీమళము సూర్యుండు మొదలైన వాని గమన చవేగములన.( జెప్పీరి. క లెక్కలన్నియు మన పూర్వ [గంథములందు( గూడ(గలవు. కాని కాలము గతించి యానొటి యోజనము మొదలైన దూరమును వారు చెప్పిన వాని పరిమాణములు తెలియక యిప్పటి తెలిసిన పరిమాణములతో వానిని పొంతన పరచక యాధునికులు అవి / తప్పని సులభముగా ( జెవ్వ్చచున్నారు. ఇదియంతయు ఖగోళ శాస్త్రవిషయము. జోోతిళ్ళాస్త్రములో రెండు భాగములు, 1. సిద్ధాంత భాగము అనగా మానవుల జాతక ములు, దేశముల జాతకములు మొదలె నవి. రెండవది ఖగోళ సిద్దాంత ములు, ఆఅకాశను నత్ష [తములు, [గహమలు, [గహములు వాని నడకల -ఇవి. ఈ విషయములో నన్న య్యగారొకరు, తరువాత శ్రీనాథు. డొకడు గొప్పగా తెలిసి | వాసినవారు. సంస్ట్రూతములో కాళిదాసు గొప్ప జ్యోతి ర్వే త్త, ఆ కవికులగురువు యొక్క [గంథములలో ఖగోళ విషయము లనంత ములు కలవు. తెబు(గులో నన్నయ్యగారిలో నొండు రెండు గలవు, భ్రీనాథునిలో చాల కళలవు, ఈ కాగీఖండములోననీ యెక్కువ(గా కలవు, ఇటు సూర్యగమనావరోధము జరుగగా పూచిన కొరవి పూంటబొదరింటి చందాన, గ తెర యొకాచో గదలకుండె నొకచో, దగుల్పడె నుపకారి కొజటికి( దరమెన రోహిణీ తారకంబు నొకచో,( బునరంసు వూంగో వృక్షముకొమ్మ సుడివడ్డ ముత్యాల సోంగువోలె శయనించె నాకచోట [వణ గక తంబు గుంటిమీదటి (ప తికొడుపువోలె స్వాతిచి తలు తోరణ సంభయుగము ననుకరించుచు నొక్క చో నత మిళ్లై6

జీలుతవో మిన మూకుటి చెలువు(దాల్చి హ తెనొకచో విళాఖ వింధ్యా,దీయందు.

ఈ [గహములుకాని, కొన్ని నక్షతములుకాసి బహు నక్ష తముల గుంపులు. కృ తికా నక్ష తము మహాగ్నిజ్వాలల సమూహము. ఈ నక్షత మె శివాకృతి యందురు,

మనదేశములో ఇప్పుడు క త్తెర్క, శుభ కార్యములుగాని వివాహములుగాని చేయకూడదందురు, ఈ క తికానక్ష[తము పూచిన యెజ్జగోరింట పొదవలె నున్న దట కొరవి యనగా ఎల్టగోరింఓ. కొరడు ఒక యాయధము, లేదా (మోడు. ఈ పద్యమంత యు నక్ష తమఅ యొక్శ బత ణములను చెప్రునదే! వాటీ స్వరూపము ఇట్టివి యని.

ఇట్టి విజ్ఞానము మన దేశములో పూరంమునందు చాల సారంజనీనముగా నుండెడిది నేటికిని పల్రటూళ్ళలో వ్యద్ధలెన రెతులకీ విషయ పరిజ్ఞాన మెక్కువ,

అపుడు దేవతలును మునులును [బహ్మలోకమునకు వెళ్ళి | బహ్మనుస్తుతిం చిర్‌, (బహ్మకు పీగ్ష వచ్చిన పని తెలియుసషు. బహ్మయిట్లనె మ: ర్పిద్రు వచ్చిన పని నాకు తెలియుకు. కాశీన్నే తమున నగస్యుడు తపస్సు చేయుచున్నాడు. మీరు పోయి యూయన నభ్యర్ధింపుడు ఆయన. పూరంము వాతాపీల్పులులను రాక్షసులను చంపినవాడు, అనగా వారు వారణాసీ పట్టణమునకు. పోోటురి. వారణాసి యందు సర్య షే తములను. 'సివించిరి. ఆగస్సుని దక్శింనుటకు సషోయిని, అఆగసు(డు వారికి నాతిథ్యమిచ్చి వార్చ వచ్చినపని రనడిగెప, చాగు ఆగస్సు?ని భార్యయెన లోపాము దాదేవిని గూడ. సుళించిత, యగన్తుఃనితో తమ వచ్చినపని చెప్పిరి, _బహ్మ తమరిని యావన దగ్గజకు పవి 9న ాడని చెప్పి/ , అగస్యుడు (పయ త్నము చేయుదుననెను.

వాము వెళ్ళక తరువాత్‌ శగస్వునకు కాశీషే తమను వదలుట యిష్టము ఛేక పోయెస, ఆయన కాశీ పటణ పదఠి పోవుటకు చాల కష్తపడెము.

ఖ ళో ఖ

190 కావ్యపరీమళము అచ్చటీ గంగ, లోలార్కు. డు, కేశవు-డు, విశాలాక్షి, వటుక శరవుడు ఆందటథీ దగ్గఆ శెలవు దీసికొనెను, కలపహూంసి! రారాదె కదలి నాతోంగూడీ నీవేల వ తమ్మ నెమ్మినుండి కదళికాకాంతార[ కదలిరా నను(గూడి నీవేల వ తమ్మ నెమ్మిన.౦డి (శ్రీ విశాలాక్షి విచ్చేయు నాతో,గూడి సీవేల వ త్రమ్మ నెమ్మన.6డి నాతోడ(గూడి యంత గాహ। యేతెమ్ము సేవేల వత్తమ్మ నెమ్మినుండి రండు నమగూడియో పరివాట్టులార। వత్సలతగల్లి మీరేల వత్తురయ్య పరమ నిర్భాగ్యుడెన నొ పజ్జంబట్టి కటక టా; సౌఖ్యజల 5 శి/గాశిబాసి, ఇది సీసపద్యములో శ్రీవాధుండు పవేళపెట్టిన యొక లక్షణము. సీస పద్యము మొదటి నాలుగు చరణములలో మొదటి సగము (కొత్తగా [వాసి కడమ సగమును మొదటిచరణము యొక్క సగనుతోనె నింపుట. ఈ పద్యములో అగ స్యుని కాశీ విరహబాధ నాల్గుచరణముల రెండవ సగములలో మాటి మాటికి చెప్ప్తుటచేత నధికముగా భాసించుచున్నది, నీవు సుఖముగా నుండి నీవెందుకు వతువు. అన్నమాటలో వారి సుఖము తనకు లేదన్న దుఃఖము (పతిచరణము నం దదిక ముగా క నిపించుచున్నది. మహాకవులు తిరిగి తిరిగి చెప్పినను దానియందు భావమును నిండింతురు, భావము నిండియున్నచోటే మరల వాచింతురు. ఏడి పృదయమును తాకునట్టి భావమో। యేషకాదో వారికే తెలియు. ఒకూనొవప్పుడొక చిన్నమాట కొద్ది భావము సందర్భమును(బట్టి హృదయముదాక హోవుగు. దానిని మహాకవుళె యెగుగుదురు. దీనినిచూవి తరువాకి కవులు చాల వంది నిగూఢ భావ పరిజ్ఞానము లేనివారు పద్యములు దొ ర్ధింపనార ంభించిరి,

కాశీ ఖండము 121 ఆ యగస్తుుడు వదలలేక వదలనేక కాశి వదలి పెట్టెను. కాశీ నగర్‌ మును వదలి పెట్టవలసి వచ్చెనన్న భావముచేత నాయనకు కోపమెక్కువయ్యెను. ఆటీ వానిని వింధ్య పర్వతము చూచె. చూచి నమస్కరించి “సి యాజ బ్ర జో యేమియో చెప్పు” మనెను. అనగా నగస్తుండిట్టనెను : “వింధ్యా చబలేంద | పృర్విళృత్కు ల_కేష్ట . దశ్షిణాపథము తీర్ధంబులాడ బోవుచున్నార షీ పువ్వు(బోండియు నగు బెద్దకాలమునా/టి సెమువ (గాన లాప్పు చాలదు జరాక్షణ్యంబు కతమున( బొడ వెక్కునపుడుడిగెడు నపుడును శృంగాటక ము లిట్టు చియతపతీ ౨ యనఘ * నే, [(గమ్మరగవచ్చునంత దాం నుండవలయు ధరితిలో నొదిగి నీవు చేయునా యాజ్ఞ లెస్సయౌో' జేయకున్న నెటీ(గెదవుగాక రజ్ఞాడ నేల యిపుడు 1? ఇదియు సీసపద్య మే, దీనినడక యొట్టున్నది? ఏవరణమునకాచర ణము తీర్చిలేదే ! సామ్యము గలిగిన భావములను మాతమే చెప్పుట కాదుగదా ! ఇంక నిట్టి పద్యములు భీనాథునిలో చాల గలవు. సీసపద్య మనేక [పష్మకియలకు కవు లుపయోగించిరి. శ్రీనాథుండా రహ స్యము తెలియనివాండు కాడు. ధారాశుద్ది కలిగి ఏపాదమున కాపాదముగా తీర్చిన శ్రీనాధుని సీసపద్యము ఎకు మోహపడెకి పాఠకులవలె థ్రీశాథుడు సీసపద్యము యొక్క గొప్పళ కిని తెలియని ఛాయుకాడు ఆగనస్యుడు దాటిపోవుటకు వింధ్యము తంవాల్చెను. అగన్వుడు “నేను

22 కావ్యపరీమళము ఇం కేమున్నది మేరుపర్వతములేదు. స్పర్థయు లేదు. నేటివబకు వింధ్య పర్వత మద్లెయున్నది. ముని జటాధారి శివభ కు,డనఘమూ రి యెవ్వ డేతెంచునప్పు డట్టే తి చూచు. గుంభ సంభవుండను కోర్కి. కొనలుసాంగ వసుమతీధరయత(డేల వచ్చు మరలి ?”

ఇక్కడికి కధ యెపోయినది. కాని నడుమ రత్నాలు, వజాలు వంటి పద్యము లెన్ని దాట ఎసికొంటిమి.

ఈ కథలో నొక యందమున్నది. వింధృపర్వత ము పెపసగుట మూల ముగా నెమైనది ? సూర్యరథగమన మాగిశది సూర్యరథగమన మాగినచో నేశుగును ? పవలులేదు. పక్షములులేవు, నెలలులేవు. బుతువులు లీవు నంవత్స రములులేవు. రాజ్యములు లేవు (బదాహ్మణుల తపస్సులు లేవు యజ్ఞములులేవు" దీనియంతకు గారణమెవ్వరు ? సూర్యుడు ఆ సూర్యంరథ గమనము. అది యాయువుపట్టు. అఆంచుచేత ్రీనాథుంయ వింధ్యపర్వత ము పెరిగినతరునాత వింధ్యపర్వత మువద్ద కు సూర్యరథము వచ్చువజకు నాలుగైదు సీసపద్యములు (వాసి పర్వత మడ్గగించినప్పటి దుస్థితిని పూచిన కొరవి పూటొదరింటి చందాన యన్న పద్యములో (వాసెను. ఇప్పుడు సూర్వునకు తెజుపి వచ్చెషగదా! సూర్య రథము నడచుటను మరల మూడు సీసపద్యములలో వాసి కిథమపనంహరిం చెను

కథయొక్క మొదలు చివళ్ళను కలుపుట యొక శిల్పము,

స్పటిక భూములణుందు (బకిబింబములు చూచి యితరాశ్య; బుద్ది 'హేషిత మొనర్వు ఐద్కరాగోపల (పస్థ భాగములందు, జర మసంధ్యా శంక జాడ్యమందు మరకత మణీ శిలామధ్యంబునందు దృ థా దృశ్యమూర్తులె యలచుసూతు వె డూర్య మణిమయవ (వొాంతముల యందు సలిలాభిలాష నౌదలలు వాంచ!

కాశీ ఖండము 129 గిన్నర త్రీల జూచి లంమీంప6 బాలు. గారవంబె త్రీ యుద్ధామకామ వికృతి వాయు జవములు రవితేరి వారువములు వేల్పుగుబ్బలి (పస్టాన వీథియందు ఇదియంతయు సూర్యుని రథమునకు కట్టబడిన గుజ్తముల వర్ణన, స్పటి క పురాళ్లు కలిగిన దేశములయందు ఆ గుల్ద ములు తమ సీలు తామె చూచుకొని వేలుగుజ్జములను కొని సకిలించును, ఎల్జని భాళ్ళచోట స:ధ్యాకాలము వచ్చిన దనుకొని కొంచెబయి నడకను మందగించును, ఇడ మేరుపరంత మునందు నూ ర్యరథ ము పోవుచున్నప్పటి కథ, ఆకుపచ్చ రాళ్ళ యంచు ఆకగా మగకతమఖయబులందు సూకఘ్యునిగుజ్ణము లాకుపచ్చనివి గనుక కనపడీ కనపడవు దేవయోనులలో కిన్నరులొక్కరు కీన్నరుల్కు కింపురుషులు మొదలుగా గలవారు. కిన్నరుల మొుగములు గుజ్జపు మొ ్శములు. నా కిన్నర న్ర్రీలను జూది వారాగుజ్జములను కొనీ వారిమీదికి పోనెంచుకు ఈ గుల్తములు వేల్పుగుబ్బలి (పన్ధానవీథియందు--- వేల్పు లయొక్క_ కొండ మెరుపర్యత ము. _పన్ఫా కము ల బయలుదేరి వెళ్ళుట్న యా అన్నధాతువునకు ప అన్న ఉపసర్ష చేర్చినచో బయలుదేజణుట (పయాణముచేయుట యని యర్థము, 'స్థ' యనగా నుండుట; (పస్థయనగ్గా వెళ్ళుట. (పస్థానవీథి - సంస్కృతళబ్దిము. వేల్పుగుబ్బలి - తెలుగుళబ్దము. ఈ తెలుగు సంస్కృతములు కలుపుటలో శ్రీనాధునకున్న నేర్చు మరియొక క వికుండదు తమతనుచబ్భ్బాయ మేఘములు పచ్చని వన్నె నుభయ ప క్షములునై యూ.గియాడ! గళ్యాల(దెగిన సృక్వముల కొన్నెతురు లాననంబులకు( గెంపా వహింప

24 కావ్యపరీమళ ము నుడు పథంబున యందు నుండిన గతి ధార గమన వేగంబున( గానంబడగ శుక ముఖ ది-జకొ టి సులభకౌతూహల వ్యతిషంగమ న, జేరి యనుచరింప( జిఎకలున బోలె 'హేమృాదిశిఖర శ్చంగ కల్పవృకాటవీ వాటికల( జరించె మహిధరము సేయునంకిలి మానుటయును వశజవశ బాంధవుని తేరి వారువములు,

(ప్రక్క నున్న మేఘములు తమతమ శరీరములయొక్కా పచ్చదనముచేత పచ్చనైై యా సూర్యుని గుజ్జిములకు జెక్క లవలె కుండెను. కళ్యాలచేత నోటి సెలవులు పగిలి నెతుర య్యెను చివరి గీతపద్యములో బంగారుకొండ చివర నున్న క ల్పవృకపు టడవులలో నివిగూడ చిలుకలవలె నుండెమ,

ఆఅకాశవాపొని సెకతంబుల ఖురాం చల టంకములు[గుంగ జడనుపడిన కాత కుంభాచల స్థపుట స్థలంబున జ కాభిహతి వడీ చాలకున్న బహుఅ దూ ర్వాశంక ( _బణత దేవకిరీట మరకత ద్యుతులకె మరులుగొన్న నిందు బింబము(జూచి చెందుష్తుగలు సావి యలులె తి నాకంగ నాసపడిన బసి(డి గిలుకల చెర్కోోల( బరిఢ వించి కఠిన హుంకార మొనరించి కనకరథము వారువంబుల( బఆజపె దుర్వారలీల బీరుసు తహతహ వినువీథీ( బిచ్చుగుంటు.

పిచ్చుకుంటు- అనూరుడు , సూర్యుని రధసారధి ౨ ఇది తెలగుమూట

బిరుసు తహతహ ఏిషవీథి. బిమ్చుగుంటు తెగులు సంస్పృతములు కల పుటలోని సౌగసు ఈ అనూరుడు సూర్చుఏ రధావ్యములను హుంకా

కాళి ఖండము 155 రముచేసి చేతకోని పసికి గిఎకఅ.. చేర్కోలమనంగా. కొరడా | మోగించియో తాకించియూ గుజ్జ ములము నడపిన తీరు ఈ పద్య ములందు వర్ణిత ము. అకాన్హ గంగ యొక్క యిసుకలలో గుల్దముల కాలి గిటలు, (కుంగినచో కాతకుంభా చలము (బంగారపు కొండ) స్ట్‌పుట స్థలము (మెట్ట పల్ల ములుగా నున్నచోటు, అచ్చట చ్మకములు చప్పున పెగిలి రాకున్నచో సూర్యర థము పోవుచుండగా దేవ తలు సూర్యునకు నమస్కారము చేయుదురు, వారి కిరీటములో నాకు పచ్చ మరకతము లుండును. ఆ కాంతి దూర్వాశంకన్‌ .- పచ్చగడ్డి యన్న బుద్ధితో గుజ్జము లాగినచో దారిలో చం దబింబము కవబడును ఆందులో సెంధవ లవ ణము రాళ్ళవంటివి, కనిపించును. అది యుప్పునుకొని ఈ గుణములు మెడలెత్రి దొనిని నాక పోవును. ఇట్టి సమయములందు పిచ్చుకుంటు వాని నదలించి తోలును,

ఇవి యన్నియు రమణీయములె న కల్పానళు. సంస్కృతములో మయూ' రుడన్న కవియువన్నాడు. ఆయన సూక్యశతకమని యొక _గుథమును వాసెము అది మహాపసిద్ధమైన గంథిము. శ్రీవాథుణుకు సంస్నృతములోని సర్వుగంథ ములు కరతలామలక ములు. మయూచరడు మురారి భట్ట బాణుడు బిల్హణుడు మొచలైన కవుల యొక్క రచనలాయనకు కంఠస్థ ములు, వాది సమాసములను వారి భావములను ్రీనాథుండు సమృద్ధిగా వాడుకొనును, ఈ పద్యములలోని భావ ములన్నియు మయూర మహాకవివి. కాని తెలుంగులో వాని నిట్టు _వాయుట శ్రీనాధుండుతప్ప వేజొకండు చేయలేడు.

కుబేర వృతాంతము

కాంపిల్య పురమునందొక (భాహ్మణుండు కలడు. అతనిపేరు యిజ్ఞ దతు(డు. వదవదార్థములు చదిఎనవా(డు, యజ్ఞ విద్యయందు పండితు(డుం అత సికి కుమారు డొకడున్నాడు. అతని పేరు గుణనిధి, వాండు దర్పకునితోడి జోడు సౌందర్య రేఖ, వాని కుపనయనము చేసిరి. చదువబెట్టిరి. కొంత _ పెరిగినాడు- జూదమాడుట కలవాటుపడినాడు. పవలురా తులు వాని కదేపని,

126 రావ్యపరీళ మము వాండు సజీవ నిర్దీవద్యూతముల రెంటినాడున ; సజీవద్యూపమ నంగా గొల్జెలు, మేకలు, కోళ్ళు, దున్నలు ఇట్టి పాణముకల జంతువుల నొడ్డియాడుట, గుల్టపు పందెములు(గూడ వీనిలోని వే. నిర్హీ వద్యూతమనగా చీట్ల పేక, చదరంగము. లాటరీ మొదలె నవి, తాను ధనమోడినచో తల్లిని పిడించి యామె నగల తీసికొని యా డబ్బు చెల్లించు చుండును, తల్లి బోధించు తత్చ్పర త్యంబు'( గలిగి యన్న । మీ యన్న చెప్పిన యట్లుచేయు ధూ ర్తసంగతి విడువు సాధువులతోడ, బరిచయము సేయుమని పుత్తు ననుదినంబు. అన్న యన(గా నాన్న, నా .- అన్న--నాన్న, మనము నాన్న యందుము లోకములో తల్లిదర్శడులు బిడ్డలను నాన్న యని పిలుచుట కలదు. మొదటి యన్న తల్లిబిడ్డను పిలుచుట, రండవయన్న తండినిగూర్చి చెప్పుట, ఎడప(దడప( దనూభవుం డెచిటనుండు గానరా(డని గృహభ ర్త కాంతనడుగ నింతదడవును నాయొద్ద నిచటనమండి యరిగె. జదువంగనని భ రికతివమొట,గు, స్నానమాడెనె . వార్నెనే సంధ్య? యగ్ని హో తమొనరించెనే? యింతి పుత్తుంండనిన స్నానమాడెను వార్చెను సంధ్య యగ్ని హో తమొనరించె ననుచును నువిదమొజ(గు. గొడ్డువీ/గి కన్నబిడ్డండు కావున నొకగారుండ కాన నుత్పులాక్షీ ధూర్తుడైన వాస్‌ దుశ్చేష్టితములెల్ల నధిపు నెజబు(గనీక యడంచుచుండు.

కాశీ ఖండము [వ అతనికి పదునారే.డ్డు దొటిశ తరువాత వివాహాముకూడ చేసిరి. తల్లి (పతిదినమును వానిని మంచిమార్ల మున నుండుమని బోధించును, అన్న। స్‌ తండి కోపగాడు. నీ సంగతి యాయనకు దెలిసినవో మన ముద్దరి [పాణముల మ్సీవకి వచ్చును. సచ్చో తియులు ననూచా ములు సోమపీ థ్రులు నైన కులము పెద్దల దలంచి రాజమాన్యుడు సత్యర తు(డు వినిర్మలా చారవంతుండై న జనకు( దలంచి భాగ్యసంపద( బుణ్య వతి దేవతలలోన నెన్నంగ( దగియెడు నన్ను. దల(చి వేదళాస్త్ర పురాణ విద్యానిరూఢులై. వాసి కెక్రిాన తోడివాం( దలంచి చెడ్డయింటి చెదార మై శివుసి కరుణ సివ్వటిలు సిర్వ దేనేండ్త నిన్నుదంంచి పదియు నారం(త్సరంటుల భార్య(దలంచి గోరతనములు మానరా! కొడుకు(గుజ్జిః (శోతియులు -- వేదములు చదివి నిష్టగా నుండెడివారు. అనూచానులు - ఆచారవంతులు ; సోమపీధి -_ యజ్ఞముచేసి సోమమును (లౌవినవా(డు. గోరతన ములు = దుర్వేషములు. ఇతనికి ఇప్పటి కిరువదియె చేండ్డు. అతని భార్యకు _ పదునారెండ్డు. ఇంత వయసు వచ్చినను వాడు తన లక్షణములను మానలేదు. పెండ్రికాక ముందే యీ వృ తిలో నున్నాడు. పెండ్రియెన తరువాతకూడ నిబ్లే యున్నాడు. అఖిల క ళ్యాణగుణగణా యతయత్త మామ యౌదార్య; తేజక్మ్షమామహితు(డు మాతులుండు యశోమహిమాతులుండు తనయః యేఅయ్య ౩కోవు వినయగరిమ.

156 కావ్యపరీ మళ ము ఆ తకు గసణాయ తయని; మామకు క్షమామహితుడని, మాతులుడు మహిమ చేత అతులు(డు _ మపిమాతుల(డు. ఈ యమకముచేత కందము వచ్చినది, ఇట్టు -డ(గా నొకనా(డు వాని తండి తన యుంగరమువమ నొక జూదరి చేతి వేల జూచెను, దర్శనందిచ్చె నెద్దా9( గోఎిటి (కొత్త పొడచూప నేతెంచి భూభుజునకు., దనకిచ్నె నెద్దాని. ధారాంబు పూర్వంబు పుణ్యకాలమునందు భూమిభ ర తానిచ్చె నెద్దాని ధర్మ గేహినియైన సోమదమ్మకు మవ (పసేమమలర' ద ఆజిచూచి యుచ్చె నెదాని6€ బటికి( దలి (య ల య్య జూదమాడిన పెండి సుట్టికొనిన నట్టి నవర త్నమయమైన యంగుకీయ క్‌ లబు యజ్ఞావభృథ పుణ్యకర్మ సాక్షి వీటిలో నొక్క జూదరి వేలనున్న ( జూచె. గనురెప్ప వేయక సోమయాజి ” వై ళ్యో తమండు మొదటిసారి రాజుగారిని జూడవచ్చి యూ యుంగరము రాజునకు బహుమానముచే సెను, అప్పుడు ఈ యజ్ఞద తుండు రాజువ ద్ద నే యున్నాడు. ఆ యుంగరము యజ్ఞద తునకు మొదటిసారి దర్శన మిచ్చిన దప్పుడు. ఆ యుంగరమును( జూచి యజ్ఞదత్తుండు [పళంసీంచె( గాటోలు దాని నొక పుణ్యకాలమునందు ధారాంబుపూర్వము(గా అనగా నీళ్ళతోసవో యజ్ఞదత్తు నకు దానమిచ్చెను. దానిని సోమ యాజి తన భార్య కిచ్చెను. జూదమాడిన పెండి (బంగారము) చుట్టుకొనగా దానిని తల్లి కొడుకునకిచ్చెను, ( ఆప్పువచ్చి చుట్లు కొన్నది) ఆనుట లోకములో నుగికారము. ఆనగా నింకొక దానిని తోచనీయ లేదని యర్థము.) యజ్ఞావభ్యథ పుణ్యకర్మ సాక్షి - యజ్ఞములు చేసిన తరువాత

కాశీ ఖండీము 120 దీషాంత మంగ సమఎతకముగా స్నానము వేయుదురు. దానిపేరు అవబ్బృథ స్నానము దీక్షతో నున్నప్పుడెవ్వరును స్నానము చేయరు. యజదతు-డు వానిని పటుకొని యిది నీ కటు వచి+?నవది. చెప్పుము, అబ ప 1% గో ల బీ ద్ధము చెప్పేతివా ? రాజుచేత దండింపింతు ననెను, అ జూదరి గుణనిధి యొక్క సరగలక్షణమ, లును తం డికి. జఇప్పెను. ఇది యేమి? యిది యొక్కటియా ? సీ కొడుకు మీ ముంటిలో నున్న పళ్ళిములు గిన్నెలు సర్వమును పెట్టి జూదమాడు చున్నాడు, మీ ముల్దంతయు నేడు నిర్వస్తువుగా నున్నది. “*అవరధూ రులలోన సీ యను(గు(గొడుకు దొరయు నంతటి యవకధూ రుండు లేంు శీ తితలంబున యాగదీక్ని తుల యందు గీర్రి సీమట్టి యాగదిక్షితుండు లేండు.”' ఈ పద్యములో తగ్బడికి కొడుకునకు సద్విషయమున నసద్విషయమున పోటి హై లాయుంచేత వాయినం అంచి కోట ఎచ్చినది, సోమయాటికి పె (బాణములు పెన పోయినవి. మొగము గంటు వెట్టుకొని యింటికి బోయి భార్యను బిలిచి. అంగోద్వ రన వేళ నీవు దరహాసాంకూరముల్‌ లోచనా పాంగ [పాంతముల +దిగుర్చు నొ సయ్యాటమ్ము కల్పించి నా యంగుళ్యాభర ణమ్ము బుచ్చుకొనవే యా యుంగరమ్మిప్పుడీ శృంగారింపని చేళం బావకునకుం జేయన్‌ హ విర్దానమున్‌. అంగోద్వ రనము జా అభ్యంజన స్నానము, దరహాసాంకూర ములు _ పిల్ల నవ్వులు; లోచనాపాంగములు _ కంటికడకంటి చూపు; ఆంగుళి _- వేలు; ఆభర ణము ఇ నగ; పావకుండు - అగ్నిహో[ తుడు, అని యత(డడుగగా నామె మాటల మీద పెట్ట నెంచెను ఆయన పట్టు పటైైను. అమె చెప్పిన యజఒద్ధ ములన్నియు రుజువయ్యె ఎ. ఇంటిలో నున్న వసువు లేవియు కనిపించ లేదు (ల్ని

180 కావ్యపరీమళ ము

చివరకా బాహ్మణుడు మిక్కిలి కోపముతో కపుతత్వంబు కంటె నపు తత్వంబు మేలు (అవగా కోడుకు దుర్దను(డగుట కంటె కొడుకు లేక వోవుటయే మంచిది.) అస్సి వానికి సవావాంజ ఎ లిచ్చెము. అవంలగా వాండు చనిపోయి నట్లు భావించి వానికీ (కాద్ధము చేసెను. ఆ భార్యను వదలి పెట్టి మరిమొక _ భార్యను

ఇంక గుణనిధి యాటలేమి సాగును? వాడు పోయి దేశమంతయు? దిరు గుచుండెను. అన్నము పెట్టిన వాండు లండు అప్పటికే చాల దినములె న దేమో!। ఆనాడు శివర్శాతి,

ఆ ర్మాతి పూట నొకశై వుండు ఊరి బయట నొక శివలింగమును స్టాపన చేసి తానుపవసించి రాతి యెల్హ జాగరము చేసి పతి జామునకు స్వామికి నైవే ద్యములు కల్పించువాడై యచ్చటికి వేసిన వంటక ములు తెచ్చెను. ఆ వాసన యీ గుణనిధి ముక్కులకు గప్పుమని కొట్రైను

ఊరి వెలుపలి శిపలింగమైనను నది దేవాలయమే అపుడు గుణనిధిం గుడ్డి బిగించి కట్టి తలుపు కిరు అ కుండ( దోసి యోచగాందీసీక వాకిలిలో నుండి దూజి లోని దేపారాధన నూనెయైెపో* వీ;డ దాఎని వత్తి ఎగసన _దోసి సన్న పీలిక చింపి వత్తిగావేసి “యేది యెక్కడ నున్నదో చూచుకొని యన్న ప్యాత చేబూని బయటికి వచ్చుచుండగా నచ్చట ని దబోవుచున్న వారిలో నొకరిక్రి వీని కాలి వేలు తగిలెను. అత,డు లేచి “ ముచ్చు, (ముచ్చు” అనెను, ఈ గుణ నిధి యన్నపాత వదలకుండ పారిపోవు చుండెను. ఆ [(వాహ్మణుల కేకలకు తలారులు వచ్చిరి. పారిపోవు చున్న గుణనిధిని వాణములతో. గొట్టిరి. వాండు చనిపోయెను, అప్పుడు వాని కొజకు యమభటులు వచ్చిరి, కాని శివకీింక రులు

శివకింకరులను[ జూచి యమ భటులు భయవడీ *యయా్యా! వీడు దుర్ణ నుండు, మీరు రా నేమి కారణి" మని యడిగిరి. శివకింకరు లిట్టనిరి: “న్ధివ్స ధర్మా చాదరములు నూ క్ష్మములు. వీండు అన్నము దోరకకయెననేమి శివరా, తి యంతయు నుపవాసము (జేసెను. అన్న మెత్తుకొని పోవుదమని యెన నేమి తెల్పి వాజులు జాగరము చేసెను... ఎందులో నన్నము భక్ష్యములు

కాకీ ఖండము 181 సమృద్ది గామన్నవని చూచుకొనుటక్తైన నేమి దీపమును బెద్ధదిచేసెను. అనగా దీపారాధన దీసినవాడయ్యెను. చూడవలయు నన్న యుద్దేశ్యము లేకపోయిన నేమి శివపూజ కన్నులార చూచెను. చచ్చిపోవుట యెక్కడ చచ్చిపోయెను? శివాలయ పరిసరములందు చనిపోయెను. వాడు పూర్వజన్మ మునం దెంత పుణ్యముచేసి నాడో।; అనూహితముగా నిట్టికర్మలు జరిగినవి. కనుక నితనిని మేము శివలోక ములకు దీసికొని పోవుచున్నా” మనిరి. యమభటు లేమి చేయుదురు? వెడలి పోయిరి.

శివకింక రులు గుణనిధిని. దీసీకొనిపోయి శివునకు జూపించిరి.

శివు(డు వానిని కళింగదేశమునకు రాజు(గొ జనింపజేసెనుు. వాడు తన రాజ్యమంతయు శివదీపముల. పెట్టించెను. ఎవడు తన ముంట శివదీపమును బెట్టడో వాని తల తెగవేయించెను,

ఈ యజ్ఞద త్రియే యనగా గుణనిధియే మేఘవాహనకల్పము నందు కుబేరు( డయ్యెను,

కృత _తేతా ద్వాపర కలియుగములు నాలుగు ఈ నాలుగు యుగములు కలిసినచో నాక మహా యుగము. ఇట్టి మహాయుగములు కొన్ని యెనచో నొక మన్వంతరము, ఇప్పుడు మనమున్నది కలియుగము, ఇది వెవస్వత మన్వంత రము. ఇట్టే మన్వంతరములు కొన్ని కలిసినచో నది కల్పము. ఇపుడు మన మున్నది శ్వతవరాహ కల్పము. పూర్వమెప్పుడో కొన్ని కోట్ల సంవత్సరములకు బూర్యము మేఘదాహన కల్పమని యుండెను.

క ల్పమునకు కల్పమునకు దేవతళణ మారుచుందురు,. మన్వంతర ములకు కొందలు మారుదురు. ఈసుణనిధి మేఘవాహనకల్పముతో కుబేరుడె నాడు, ఆతడే కాశీ పట్టణమున రివ లింగ స్టైపన చేసినవాడు. అచట నతడు చేసిన శివపూజ ఆశ్చర్యముగా నండెను. అతండు విజ్ఞానదిపమును వెలు(గంజే సేను. చివరకు శివు(డు సంతోషింఏ వానిని నీకేమి కొావలయునని యడుగగా యాజ్ఞద త్తి “స్వామీ! వీ శీపాదపద్మములు దర్శించునట్టి సామర్థ్యమ్ము కృపచేయు” మని (ప్రార్థించెను. శివు(డతనికి దివ్యదృష్టి నొసంగిను. వాడు ఆన(గా యజ్ఞదత్తుండు

182 వావ్యపరీమళ ము దివ్యదృష్టి వచ్చిన మొవటి చూపు లో పిరాకవాణియన యొడమవె పు; నొక పదు నారేండ్లి బాలికను జూచెను. ఆమె వచ్చి తన భుజము ఫాలలోచను భుజముతో నొజయ(గా నిలువగా గుణనిధి యిట్రనుకొనెను వ్‌ ఎవ్వతియొక్కొా! యీ యిందుబింబానన జగదేక సౌభాగ్య జన్మభూమి; క్రమలాయతాక్షి నాకంటె నగ్గలముగా నెటుచే సెనాక్కా లొనీ తపంబు!। పర మేశు( డీ బవింబఫల పాటలాధర నను మీజ మన్నించినా(డు మేఠె? భాగ్యంబు గా కేమి; బాలేందు శేఖరు కృప(గాంచె నీ రాజ కీరవాణి యనుచు? (గేగంట నిరసం బంకురింపః? గినుపు కిలికించితము నాత్య( గీలుకొనంగ సవతి ఏక్షించు _పొఢయోషయువు టోలె _బావ్మాణుండుడూచె; ఒర్బతరాజు తనమ, వా(డు పార్వతీ దేవిని, జూచి యీర్ష్యపడెను. అత(డెన్నో యుగములు శివునిగూర్చి తపస్సు చేసెను. ఈమె యెవరురా? నాకంటె స్వామి సన్నిధిని చనవు(గా నున్నది యని (పౌఢు5ాలై న స్రి భ రయొక్క ముంకొక భార్యను చూచి యీర్ష్యపడ్నట్టుగా పడెను, అప్పుడు పార్వతీ దేవి శివునితో “స్వామీ! వీ(డెక్కడి దుఠాత్ము(డుః నన్ను కంటిచివళ్ళయందు చూచును. వికారములు పోవును. ఏనికి నీవింత చనవిచ్చితివి” అన(గా ళివు( డిట్టనెను ; “మనమునయందు నీ నెగులు మానుము పర్వతపు త్రి! వడు ని తనయుడు, నందమల్‌ బహువిధరంబు= ఫెర్త్యృము తారరిందిన: గ కాయున తల్లి శానమున: సెలురికించిడ దేవలంవల: బన రతి భావమె పరగు భావవిలాసము లీవికారముల్‌''

కానీ ఖండము 190

కీలు. పరికించినచో దేవతల నవలంబించు యన్నది రతిభావముగా నుండును. అన(గా చీ పురుషు లొకరినొక రెట్టాళయింతురో, యొక్క రన్నచో నొక్కరు ఎట్టు పడిచత్తురో, సర్వదా యొకరి నొకరు భావించుచుందురో: ఒకరు లేకుండ నొక రు (బతుకి లేమని యెట్టన కొనుచుందురో, యట్టి తాదాత్య్యము నట్టి తన్మయత్యమును._ దేవతావిషయమున పొందినప్పుడే. భక్తి పండినట్టు, వీడు నీ బిడ్డ

ఇతనికి నేచుు వరమితుకు.. నీవు/గూడ వరమిమ్మనెను. అని శివుడు వానికి కుటేళత్వము నిచ్చెను అకంగా వాన యెడమ కన్ను గవ్వవోలె నూగు చుండును. కుడికన్ను పల్లమై యుండును,

ఆప్పుడు పార్వతి యిట్లనెను | _ నా సౌందర్య్యమునకు నీవు చుష్ననాతి తనవు' పొందితివిగాన వీవు కు బేరుడవగుదువు(గాక |!

కుబేరుండనగా బేరము-శరీరము, కుత్సితమెన బేరము కలవాండు. చెడ్డ శరీరము కలవాడు, అతడు శివభ కుడు గనుక దిక్పాలకు డయ్యెనుః పొర్వతినింజూచి యీసు పొందినాడు గనుక క. బేరుడయ్యెను.

ఈ కథకును పాండురంగ మావిత్మ్యములోని నిగమశర్మ కథకును చాల పోలిక యున్నది. ఇద్‌ శివభ క్రి కథ. అది విష్ణభ క్రికథ. తెలుంగులో ఈ గుణనిధీ కథను మొదట [వాసినవాడు. (శ్రీనాథుడు. నిగమశర్మ కథ తరు వాత ,వాయబడీనది.

శ్రీనాధుని రచన మధురమెనది. రామకృష్ణుని రచన ప్రౌఢ మైనది.

ఈ కథలో మొదట నె దారు గీతపద్య ములు కలవు, గీతపద్యములట్లు (వాసి వాస్‌యందు సాహిత్యము ద డ్ర్‌ ల్సించుట సాదముకాదు,

ఇచట గుణనిధికి శివలోకములు వచ్చినవి. అచట నిగమళర్మకు. విస్తు సాయుజ్యము వచ్చినది. కాని భేదమున్నది నిగశమశర్మకు విష్ణసాయుజ్యుము వచ్చుటలో పూర్వుజక్మ సంసాగరము హేతువుగా చెప్పబడిన వి,

ఇక్కడ నట్టి పస క్రిశమ. కథలో పూర్వజన్మ సంస్కారమని నేము 'వాసితిని. (గంథ మందు లేదు. ఇనధర్ము యులు సూక్ష శ ములనుటలో నున్నది.

| 94 కావ్యపరీమళము అనంగానే మగుచున్నది ? ఉపవాసము, జాగరము, దీపౌరాధనము, శివదర్శనము, మృత్యువు సర్వమును వాని, మనస్సులో లేవు. మనస్సునకు, నూహకు, బుద్ధికి అహంకారమునకు, నంతఃకరణమునకు సంబంధములేని పనులు జరిగినవి, ఆ పనులు శివభ క్టికి సంబంధించినవి. శివారాధనకు సంజంధించినవి, జరిగిన వెప్పుఢో శివరాతినాడు. అన(గా కాలమునకు [పాధాన్యమువచ్చినది. తత్కాల మునకు సంబంధించిన తత్కి్యయలకు (పాధాన్యము వచ్చినది,

ఆ సమయము నందట్లు జరుగుట కాలస్వరూపుడైన పరమేశ్వరుని సంక ల్చమన్నట్లుగానై నది, ఖఇదియుక్‌ మహారహస్యము. ఇచ్చట మనదేదియు లేదు, అంతయు దై వసంకల్పము, శివ ధర్మము దీని మీద నాధారపడినట్టున్నది.

దవమయు శ్రీాాభ మహాకఏ (వాసినడే ఆయన వీరతై వుండని చేప్పు వది యును అయన వాసీన కౌన్ని క్‌థలు పీకి వాచొర మొుభలన్ను వెల్టడించును, కుజే రుని కథ వీశతై వమే కదా! అధునిపులే న కౌండయి.. విమర్శకులు. (శ్రీనాథుండు వీర కై వుడనియే వాయచున్నార్కు

ఈ పహారవిలాస మేడాళ్యానముఖ (గంథము, అందులో సతీయాక్యాన వమంతయి. చిణుళొండ నంబి *థ ఇది సిస్సళ యముగా వీరశైవ కథ.

తొలుత నొక విషయముకు చెప్ప పలయున్కు మన దేశములో ననేక దర్శనము లున్నవి. ఆనేశ మతము లును వి, కొన్ని వైదికములు, కొన్ని అవైది కములు. సాంఖ్యము. యోగము, జౌద్ధమతము. ఇవి అవైదిక మతముబు, తక్ష్మి నవి వైదికములే! వీరశ్లైన మవై డికమని చెప్ప వచ్చును. అచ్చముగా నట్టు చెప్పు టఏకును వీలు బేదు,

వె డక మతములో కూశఢ భేదము లున్నవి

అద్వైత మతము సంపూర్ణముగా నువనిషన్మతము.. జీవు(డు వరమే శ్యరుండు ఆనేకములే న యుపాసవలు వీఫినన్నింటిని గుటీంచి యుపనీషత్తులు చెప్పినంత గాఢముగా మం శము చెవ్న లేదు. మంతమనఃగా నాల్గు వద ములును మంతము, ఉపనిషత్తు బాహ్మణము, ఈ మూడింటికి కలిపి వేదమని. పెరు. ఆందుబేతనే వేదమునకు తయీ అని పేగు,

కాని యువనిషసృక శె లేకుండ నేమత సునకును లోశుండదు.. శ్రీనాధుని పేరతై వము కొన్ని చోట్ల యువనిషత్తులకోతు కల మతము. మరియు సీ చిజు తొండనంబి కథ శివ భక్తి శివభ క్రీయే, శివాచారయిు. శివాచాదమే,. వాని చుం దలఠి వీరత్వము పేరమే. కానీ యపసషత్తుకోని కొన్నీ లోతులు కల కథ,

ఈ హరవిబానకు. యొక్క _వథమాశ్వాసములో నోక తుంబుకుండు శపింపంబడి దిలుకొండనంబీగా పుర్టైషరి చెల్యంబడి వది,

106 కావ్యపరీమళ ము శివుని కై0కర్యము చేయు వారిని (ప్రమధు లందురు. వారిలో నొకని శీరు తుంబురు (ద, భారత దేశమునండు కాంచీనగర మున్నది. అచ్చట చిజలుతొండ డన్న వై శ్యోత్తముడు కలండు అతడు నిత్యము జంశమారాధనలను చేయు చుండును, కై లాసమునందు పార్వతీ పర మేశ్వరులు మాటాడుకౌను చుండగా శివు(డు పార్వతితో ఒసవేశ్వరుండు తన శెట్టి భక్తుడో చిలుతొండనంబి తన కట్టి భక్తు డని చెప్పెను. బసవేశ్వరు-డు (పసిద్ధుడు వీరశైవ మతమును స్థాపించిన వాడు. కర్ణాటక భాషలో కొన్ని వేల శివకీర్తనలు (వాసిన వాండు. పశ్చిమ చాళుక్య రాజ్యమునకు కళ్యాణ నగరము నందు మంతి శివుండెక్కు నంది బసవయ్యగా పుద్దెనని చెప్పుదురు, ఆయన యెంత భ కు(డో యీయన యంత భకు (డనుట చేత పార్వతి యతనిని చూడవలయునన్నది. శివుని కతని భక్రి పారమ్యము పార్వతికి చూపీంచవలె నెనిపించినది, ఆప్పుడు శివుడు ఇందుని పిలిపించి కంచి పట్టణమున నిరువది యెక్క దినములు ఎడతెజీపీ లేకుండ వానలు కురిపించు మని చెప్పెను, ఆతడు కురిపీం చెను, ఆ వానల కెవ్వరు తట్పకొన గలరు? ఆ వానలకు నిలువ లేక కంచి పట్ట ణమన నున్న సర్వ్యభిముకులు లేదిపోయిరి. వానలిట్లు కురియు చున్నను చిజుతొండడు జంగములకు సంతర్పణములు చేయుచునే యుండెకు. చిజబుతొండని కుమారుని పేరు సిరియాళుండు. ఆతని దాదీ పేను చందనిక, వంట చెలుకులు లేకున్న వాములె న వస్త్రములు తై లమున ముంచి వహ్ని గూర్చి వంట కంబులు వండి యవ్వారి గాగ పెట్టు శివభక్తతతికి నంబి పభుండు, ఇట్లుండగా నావాన వెల సెసు. ఈ బిజలుతె.డక ఒక్కడైనను జంగమ (ప్రమథునకు భోజనము పెట్ట కుండ తానుతినడు అచి యతని వతము, తాను ఆనాడు శివారాధనము చేసి వాకి(టవచ్చి చూచెను. ఎప్పుడతని వా+కిట

హరవీలాసము 1 జంగములుందురు. ఆనా డొక్క (డై నను లేడు. లోనికి.టోమి _ ఆయన భార్య పేరు తిరువెంగ నాంచి _- యా మెతో తానొక శివయాగిని వెదకి తెచ్చె దనని పోయెను. ఆ మహానగరమంతయు. వెదకెను. ఒకడును. కనిపించ లేదు.

ఆ యూరబయట నొక పాడుగుడిలో నెనుబదియెండ్ల వాండు మిక్కిలి ముసలి, మరి యొక యెనుఒదియేండ్ర ముసలి గుడ్డి యవ్వ పాదము లొతుచు:డగా పులిచర్మము మీద పండుకొని యున్న వానిని చూచి నమస్కరించి వారిద్దథీిని తవ యింటికి నాండు శివార్చునకు రమ్మచె చ

అన(గా నా ముసలి “నీ వెవరవు ? నీ వెవరవైన నేమిలే, నేను వత్తును కాని నే నొక నిరాహారదీక్షలోనున్నాను. ఏడావినుంచి యన్నము తినుటలేదు* నే నా వతమున కుద్మాపనము చేయవలెను, నాకు నరమాంసము కావలయును, వా(డు పిన్నవయసువా(డు కావలయును. వాని తల్లి దర్శడులు వాని డూంస మును వండి వడ్డించ(గా గృహన్దుము వానికొడుకును నా పం కిని కూరుుండీ తిన(గా నే న్నావతమును పూరి చేయదు"ననెను,.

ఆన(గా చిజుతొండండు తొ నద్రేచేయుదుననెకు.

అప్పుడు వృద్దుడు “ఆద యేమయ్యా [ సీవు అంగీకరించిన కాదు, వై భార్య ఆంగీకరించవలయున్తు ఒక చేళనీ భార్యయు నొప్పుకొనునందము, నీ కొడు కొప్తుకొనవలదా ?

ఆన(గా చిజబుతొండండు తన భార్యయు తనకొడుకు తనమాట కెదురా డరని తెలిపి యతనిదగ్గజ విభూతి తీసికొనెను. తీసికొని మింటికి వెళ్ళి భార్యతో చెప్పెను.

అప్పుడు శివుండు మారు వేసము వేసికొని పాఠళాలయందు చదువు

“అన్నా ! యీ చిలుతొండనంబి యను పాపాత్ముండు ప్పి తండియే |

యన్ని ర్భాగ్యుండు జోగికొక్కరునికి న్‌ వోలామదోన్నాదికిన్‌

నిన్నుంజంపి మహేశహారముగ వండింపంగ నున్నాండు సం

పన్న స్నేహముతోడ సిక నెణీ(గింపన్‌ వచ్చితిం జెచ్చెరన్‌..”

1లరి కావ్యపరీ మళ ము

నిన్నుచంపి యొకజోగికి విందుచేయునట “నీ తండడి' రాశసు(డుగాని మనుష్యు(డుకాడు. కనుక నీ వెచ్చటికై నను పారిపోయి యీ గండము తప్పించు కొనుము,

అనవుడునుం గుమార సిరియాళు(డు వీనులు మూసికొంచు నో

యనఘచర్విత ః నీకు నిటులానతి యీ(దగునయ్య నీకు గా

దని పలుకంగ నాకు భయమయ్యెడు(గాక పరార్ధమై తమా

ధనము వ్యయము౦ంపహ' గల్గుటగదా జననె కఫలం బెజశ్రింగినన్‌ .”'

అనస్‌ యా కుజ్దవాండు వేదాంశము(జెప్పు నారంభించెను. ఆప్పుడు శివుడు వీడు తండికంటి నధికుండని వానికొక మూర్చ తెప్పించెను.

ఆ కూమారసిరియాళకు(డు చనిపోయెను. కాని యా గురువు వాని మొగ మునందు భస్మ మునలదెను, వాడు (బతికెను,

ఆంత చిజయుతొండ(డు ఈ ముసలియోగిని తవ యింటికి తెచ్చెను అతసిసి భుజముమీద నెక్కించుకొని తెచ్చెను, అతనికి తలంటిపో సెను.

అప్పుడు శివాజ్ఞచేత :

ఖో

'““పల్లియచోటనుండి యెల (పాసంగు టడ్కులః జక్కి. లంబులున్‌

బెల్ల్రపుటచ్చులున్‌ సెనగ బేడలు జీమ్మలి న వ్వులుండబున్‌

బెల్జుగనంబి వియ్యములు పెద్దణిక ంబు [బియంబునొప్ప మే

నల్డునకుం గుమార సిరియాలునకుం గొని తెచ్చి రర్మిలిన్‌ 59

క పద్యములో నావోర పదార్ధములు పేర్కానంబడెను. శ్రీనాథుని క విత్యములోనున్న మరియొక విశేషమేమనగా భోజనము వంకటము తినెడి కమ్మని పదార్థముల వర్ణన, కొరి మేర పచ్చిమిరపకాయలు మొదలైన వానితోడి కమ్మని వంటకములు వాని సువాసన యిట్టి వెన్ని యో వర్షింప౧బడుచుండును.

శివ పార్యతులు కొడుకుకు చిలటుతొండ నంబివేత చంపించి పరీక్షింప వలయును. ఆ సమయమున పార్వతీదేవి యింకొక యొత్తెత్తెగు. తాను వేశాక తాపస శ్రీ వేషమువేసికొని వారింటికి వచ్చెను,

హర విలాసము వీ? ఫాల పట్టిక యందు భస్మ (తిపుండంబు. గర్హంబులను రాగి కమ్మదోయి కంథమం ది తడిక ంటబంపు( గంటి మ ఘనకు చంబులమీద( గావి గంత కటి మండలంబున( గరకంచు( జుట్టంబు కుడి సంది గిరి 'పెండ్రి కొడుకు! గుల కేలటు. దామరయందు. గేవార వలయంబు జడకుచ్చుమీద' బచ్చుడపు గండ సంతరించి పదాఆు వర్షముల వయసు. పచ్చిబాలెంత రాలు తాపస పురంధ నంబిభామిని( దిరువెంగనాంచి( జేరి పాలు వోయింపు(డమ్మ పాపనికి ననియె.

ఈ హరవిలాసము శ్రీనాథుడు [వాసిన చివరి పుసకమై యుండ వలయును. ఆయన (వాసిన తక్కిన పుస్తకములు నిండుగా (ప్రవహించు కాల్యలవలెనుండును. ఇందులోని శెలి చాల సుకుమారమైన సౌకమార్యములో మాధుర్యము తొణికిసలాడు చుండును.

తిరువెంగనాంచి తాను బిడ్డను చంప(బో పుచున్నానన్న లక్షణముకూడ లేకుండ ఏ దిగులు లేనట్టుగా నామెకు పాలుపోసెము. పార్వతీదేవి దయచేత కటిగిపోయెను.

ీనాథుండు పార్వతి నింగూర్చి యిచ్చట నొకమాట వాడెను. ఆమె "కీడు శూలినాంచారు శూలి _ శివుడు. నాంచారు, నాంచారి _- ఈ రెండు మాటలు తెలుంగులో పార్వతీదేవినిగూర్చి చెప్పునవి. కొన్ని కొన్ని చోట్ల నాంచాగమ్మ నగుడులుకూడ గలవు. నాంచారి, నాంచారు అన్న శబ్దములలో 'ఉ'కారాంత మైన శబ్దము అన(గా నాంచారు భక్తులకు మిక్కిలి [పియమెన శళబ్రము. గౌరు, నాంచారు ఈ మాటలు తెలుగుదేశములళో శివభ కులకు [పి యము లన శ బములు.

అట్లు పాలు పోబించుకొని పార్వతి తిరు వెంగనాంచితో నిట్లనెను : ““వవమ్మా ? యూరకలో చెప్పుకొనుచువ్నారు. మీ యాయన యెవడో శివ

140 కావ్యపరీమళము యోగికి కొడుకును జంపి యోగిరముగా బెట్టునని. జోగులు కపటులు వాని నమ్ముదురా ? ఆవగింజంత భూతి మై నలందికొనిన వెల(ది గుమ్మడి కాయంత వెట్టీపుట్టు కటకటా $ యెటుల తనబుద్ధి కాటగలియ నిసువు చంపంగనెంచెనో నీమగండు” ఆనంగా నామె తన శివభ క్రి ననుసరించి మాట్లాడెను. పార్వతి లాభము లేదని వెడలి పోయెను. పిల్లవానిని పాఠశాలనుండి తీసీకోని వచ్చిరి. ఆతసికీ తలలటిపోసిరి ఆలంకరించిరి వానితో, జెప్పిరి, “నాయనా । నిన్ను చంపి యొక శివయోగికి శివార్చునము చేయటోవుచున్నా ము. నీకిష్ట మెనా 1 యని యడిగిరి అతడు దానికంగీకరించెను. తల్లి చన్నిచ్చులాగున వానిని తొడలపై పండుకోబెట్దిను. చందనిక తన చేతులతని తల కింద బెట్రైను. సిరియాళు(డు చేతులు ముగిడ్బెను. అప్పుడు తండి కొడుకుతో నిట్లనెను : మది శంకింపకుమన్న | మావలని (పేమ స్నేహవాత్సల్య స్‌ం పద వాటిఎపకుమన్న | నాలుకతుదిన్‌ బంచాడురీ మం[తముం బదిలంబొప్ప బఐబఠింపుమన్న | పరమ్మబహ్మార్ట సంసిద్ధి యి య్య్యది సుమ్మన్న |! యనుంగునందనః;। సిరాలా |! వీరశైవ [వతా 1"! ఈ పద్యములో పరమ _బహ్మార్థ సంసిద్ధి యని యున్నది. పరమ [బహ్మముయొక్క అర్హముయొక | సంసిద్ధి లేదా పరమ ,_బహ్మము అను నర్థము యొక్క సంసీద్ది, ఆ దిహ్మసిద్ధి శివసాయుజు మో శివసారూప్యమో అయినచో _బహ్మ శబ్దమును వాడనక్క అలేదు. [బహ్మమునకు శిపునకు నభేద (పతిప తియెవచో వాడవచ్చును. కాని (బహ్మార్ధ సంసిద్ధి బదులు శివార్థక మైన శబము వాడవచ్చును. వాడలేదు. అంత తండి కొడుకుమెడ తెగవేసెనుు, తెగిన శిరస్ను పంచాక్షరీ మంతమును జపించుచుండెను,. ఆ కొడుకు మొగమునందేమియు దుఃఖము లేడు, దిగుబులేము. విచారములేదు, తలిదం లులు సంతోషించిరి, వావ

హర విలాసము 14! కెట్టు న్నదనగా పందెము బుట్టి గె ఎచినట్టున్నది. ఆప్పు చక్కగా ఆర్నినట్లు న్నది. మిరియను నుల్లి యున్‌ బసుపు మెంతియు సింగువ జీరకంయు శ ర్యరయును జింతపండును గరాంబువు గమ్మనినేయి తై లమున్‌ బెరుగును మేళవించి కడు(బెక్కు. విధంబుల( బాక శుద్ధి వం డిరి సిరియాళునిం గటికి డెందమునం దరళాక్షులిద్దలున్‌, శ్రీనాథుండు వంటకములు థోజనములు మొదలైన వానిని గుబించి యెక్కువ వర్టించును గదా! ఇవి యట్టి పద్యము తరువాతి సీసపద్యము కూడ నిటీదియేః " ట్ర ఈ రీతిగా వంట సీదహషుజే్‌ హా చర గంపతులు వీసీకొవవచి వారి వ ఆధి పీ నర్చెంచి చిగురుముదురు కాని నిడుపువెడల్పు/గల యరటియాకు నడిమిమూనె తీసి పజచి కడిగి చక్కగా వడ్డించి వారిద్దరను ఆరగించి రక్షింపుడని యడిగెను! అంత భైరవయోగి వడ్డించిన మాంసపదాగ్థములన్నియు( జూచి యిందులో తలలోని మాంసము లేదు. మావతము భగ్నమెనదని యల్లరి చే సెను. అప్పుడు చందనిక యిట్టన్నది “ఈ యోగులు తెచ్చెడు బెడంద నాకు దెలి యును. అందుచేత దానిని వేజపాకము చేసితి” నని వడ్డించెను. అప్పుడు యోగి యిట్లనెను. “నీవు నా పంక్తిని కూర్చుండక నేను భోజ నము చేయను. మగబిడ్డలేని నిర్భాగ్యుని ఇంట నేను భోజనము చేయను. నేను మొడటనే చెప్పితిని. నీవు నీకొడుకును పిలిపింపుము, మువ్వురము కలిసి భుబిం చెదము,” అనగా పితుతెండడు "'నాకీంకోక కొడుకున్నాడు వాడోటలకు పోం యుండును. వాడు వచ్చువజకు కూరలు చల్రనారిపోవును * అవెన ,

14వ కావ్యపరీ మళ ము నిజానికి చిరుతొండసికి సిరియాలుడొక్క డే కొడుకు ఈ సంగతి తొలుత చెప్పినచో శివయోగి ఖోజనమునజు రాడని చెప్పలేదు. సహపం క్తిని గూర్చుండి భోజనము చేయుటకు మరి యొక కొడుకు లేడు. ఇంత వ్యవహారము వృథాయై పోవునట్లు తో(చెను. అప్పుడు శివయోగి యిట్లనెను: 4 ప్పి భార్యను నీ కొడుకును పిలువు మనుము,. నాలుగు ధిక్కులందు పిలువు మనము. అతడు వచ్చినచో సరే లేనిచో మనమే భుజింతము. లేనిచో నా యింతటి _వతమును నేను పొడుచేసి కొందునా?'' అన(గా తిరువెంగనాంచి నాలు(గు దిక్కుల నిట్లు ఎలుగె తి పిలిచెను, రారా వణిగ్యంశ వారాశిహిమథామ! రారా విక స్వరాంభోరువాక్ష। రారా మహాఘోర వీరశై వాచార। రారా ఘనౌొదార ; రాజరాజ! రారా కుమార కంఠీర వే్యద కిశోర: రారా మనోభవాకార రూపవిలాసః రారా యసార సంసార దూర! రార నావన్నెవడుగ! రారా తనూజ! రార సీరియాలః రార నా పాణ పదమ! రార నా కుజ్జ; నాజియ్య రార యనుచు; జీరు( గా రాపు6 గొడుకు రాజీవనయన, ఆ తన్వంగీ సమ స్త దిక్కులను పర్యాయ (క్రమంబొప్పగా నొ త్రెం జిన్నికుమార రారయని యత్యుచ్చైళ్ళుతిం జీరినం జి తంబుబ్బగ వచ్చె వాలు(డు మహి శీఘ (ప్రచార ౦బునన్స్‌ ద తద్వ్యంజన పాకగంధ్యవయవ న్ధాన (పఠకానంబుతోన్‌, ఈ కథలోనున్న పట్టంతయు సీరెండు పద్యములలో నున్నది, చచ్చిన వాడు కూరలుగా వండబడిన మాంసము కలవా(డు. (బతికివచ్చుటయెట్లు? ఇడ యసంభవముక దా!

అగ న్య మహర్షి వాకాపియకు. వాక్షసిని చంపెను. ఇల్వలు(డు వానిని గ్‌జ్జైనుచేసి యా మాంసము నగస్త్యునకు వండి పెట్టెను. "అగ స్తుడు తిన్నంత సేపు “వాతాపి జీర్ణం = వొతొపి జీర్ణం | ఆమచు తినెుు. తరువాత నిల్వలు(డు వాతా పిని పిలువగా వాడు రాలదు. టీర్ణ మెపోయెను, అన(౫గౌ జీర్ణమైనచో మరలఅ (బతుకుట సంభవము కాదుగాని జీర్ణముకానిచో _బతుక వచ్చునన్నమాటః

(బ్రతుకుట యనగా నేమి? ఈ శరీరావయవములు సంతన పడ.గా పాణ ములు వచ్చి యందులో చేరుట.

సంతనపడుట యెట్లు? ఎంత (పకృతిళాస్త్ర మహా విజ్ఞానమైనను మనుష్యు లను సృష్టించుట లేదుగదాః గుండెలు మార్తువు. ర క్తమెక్కింతువు. మరియొకరి యవయవములను దీసి మరియొకరి కంటింతురు మూనవుల యొక్కయు జంతు వుల యొక్కయు శరీరములు నిర్మింపబడుటకు శ్తీ గర్భమందు నిక్షిపమెన పురుషుని రేత స్సే కారణముగా గన్పించుచున్నది. అది వట్టి భగవదధీనము. ఈ శరీరములకు భగవంతుడు సృష్టించుచున్నాడు. పెంచుచున్నా+డు. ఇచట | పకృతి కళాస్త్ర దురహంకారము పంచేయడు ఆ దుఠహ:౩కారము దురహ:9కారముగానే మెగులును, అవ మయిుతరలమీద పయోగించుటకు పనికివచ్చును గాని సృష్టి చేయుటకు. పనికి రాదు (పకృతి శాస్త్ర పరెజ్ఞాన మతుకులమారి బొంత. సృజన శ కికలది కాదు,

దైవము యొక్క విలాసముచేత సృష్టి కలుగు చున్నది. పెరుగు చున్నది. కొంతకాలము పట్టుచున్నది-* కాలముకూడ భగవంతుడే. వాడు తలచినచో కాలముకూడ నకథఅలేదు. దీనికెన్నె యుదాహరణములు కలవు; ఇది ళాస్త్ర [(గంథము కాదుగాన [వాయుటలేదు...

అసలీశరీరము నిర్మింపబడవలసిన యవసర మేమి? జీవుడు తన కర్మ ఫలము ననుభవించుటకు ఈ. శరీరముండుటతోడనే దీనిలోనికి పాణములు వచ్చిచేరుచున్నవి. ఆవి యెచ్చటనుంచి వచ్చుచున్నవి?

నానా దిక్కులనుండి వచ్చుచున్నవి, అనగా సర్వదిశలును [పాణభరితము లని యర్థము. పంచభూతములయం6దు (పాణములున్నవని. యర్థము, బీవు/డుగా కావలసీన [పాణముల లక్షణము వేణు, అది భగవంతునికే తెలియును,

144 కావ్యపరీమళము ఇవి యతీందియ విషయములు అతీం్టదియ విషయములు వేదములే చప్పు(గలవు, సామాన్యులు మరణీంచతురు యోగులు సిద్ధులు మరణింతురు. వారికి పున రన్మ లెదు. క ర్మబద్దులెన జీవులకు (పాశసంపుటి చెడదు, సిద్ధులకు యోగులకు [పాణసంపుటి చెడిపోవును. ఈ మహా విషయము ఇంధ [బాహ్మణములో కలదు, అది బృహదారణ్య కములోని చ తుర్దాధ్యాయములోని ద్వితీయ (బాహ్మణము, అచ్చట నిట్లుద్నది: తస్యప్రాచీదిక్‌ [పాంచ। (పొాణాః దక్షిణాదిక్‌ దష్నీణే (పాణాః పతీచీదిక్‌' (పత్యంచః (పాణాః మొదలు(గా ఏ దిక్కు [పాణములాదిక్కు వకు పోవును, అప్పుడు |బహ్మ పదార్థము మిగులును, ఈ మహా రహస్యమును ్రీనాథు,డీ కథ చీవర ననుసంధించెను. ఆ సిరియాలు (డు (బతి కను, (బతుకుట యెట్టొ శ్రీనాథుడు వెదము యొక్క సాక్ష్యమును చూపించెను, రెండవ పద్యములో నాల్గవ చరణములోని యర్థము, క వితాగుణముతో కూడియున్నది, అన(గా కల్పనా చమత్కార సహితముగా నున్నది, అనగా నాపిల్లవాని యవయవములు. పెట్టిన పోపుల వాసనలు చేయు చున్నవంట. అప్పుడు శివుడు _పత్యక్షమయ్యెను. వరములిచ్చెను.

ఇల అలీ ఫమెశ్వర పురొంఇంవుు ఈ్ర్‌శి [గ్రంథమును గూడ శ్రీ రాథుండే రచించెను. దిసెని ఖీమఖథండమని కూడ నందురు, వ్యాసుడు కాళిని వదలి పెట్టిన ర్‌థ పూర్వము మహర్షులంద అు కాళీ పట్టణము నందు నివసించి యుండెడి వారు. అచ్చట నుంచి వదలి పెట్టుట కెవ్వరికిని ,పాణములొ ప్పెడీవి కావు, తప్పని నరికివదలి వచ్చెడి వారు, కాశి అవిముక క్షే తము. ఆనంద కాననము, అగస్సు(డు పూర్వ మెప్పుడో వింధ్యాచలమును శిక్షించుట కొజపు దక్షిణ దెశము వచ్చెను. మరల నాయన వెళ్ళుటకు వీలులేదు. ఈయన తిరిగి వెళ్ళినచో మరల నా వింధ్య పర్వ తము లెచును, అది లోకమున కప దవకర ము. కొన్నాళ్ళకు వ్యాస మహర్తి కాశి ను.కి వచ్చెను. మహరులిదలు కలిసీ ష్న షాధ కొనిరి, వ్యాసుని మొగము వల వెల పోవుచుండెను. అతని కన్నుల యందు దైన్యము క సిపించు చుండెను. అగస్తుండు వ్యాసు నిట్రడి గెను, లోలార్కు నకు సీకు లోలోన న్తేమెని, బోటు పుట్టదు గదా మాట మాట వెనకయ్య (భ్రడుంఠి విఘ్నేశ్వర స్వామి ధిక్కరింపడు గదా తెగువ నిన్ను నా(కొన్న నిన్ను మధ్యాహ్న కాలంబున నెప మేమిరఐను లేక నీ యెడాటమ్మునం కూటి చప్పండు గదా భి రవుండు (10,

14 కావ్యపరీమళ ము ఎట్టు పాసితి మిన్నేటి ముసుకి తిప్ప , లెట్టు పాసితి వాస్థ్రలం బేుు కోను లెట్టు పాసితి వవిముక్త హట్ట భూమి యొట్టు బాసితి వి శ్యశు నిందుధరుని.

లోలారుగ్రాడు శివుడు. శివునకు నీకు లోలోన స్పర్థ కలుగ లదు కదా! లేనిచో మాట మాట పట్టింపు రాలేదు కదా! అని మొదటి _పళ్న+*

అన(గా ఆ మహర్షులును శీవు(డును ఒక పాయ వారన్న మాట. అని

ఆప్పుడు వ్యాసు(డిట్లు సమాధానము చెప్పెను.

• మేము ఆనగా నేనును నా మూడు వందల మషఐది శ్‌మ్యులు జ మిని, పెలు(డు, సుమంతుం(డు మొదలెన వారు _ మెము _- భూమి యంతయు తీర్ధయా [తలు చేయుచు కాశికి వచ్చితిమి. (కాశికి వెళ్ళితిమి కాదు. ఆది వాళి స్వస్థఎమన్న మాటు ఏ శకునమున చొచ్చితిమో పడునాబ్గపవాస ములటిమి

_ “*గేపూములకే(గి భీిషాం దేహి యనిన్వి(ట నొకి పత్మివత యెనన్‌ సౌహార్దంబున దెడ్డెం డాహారము పెట్టదయ్యి నా దినములలోన్‌.” శీ

ఏ పతివతయు ఒక తెడ్డెడన్నము పెట్ట లేదట. ఈ మాట వాడుట చాల ఆంద ము శ్రునాథుండిట్టి తెలు(గు మాటలు వందలు వాడును,

మె మేడు దినములిట్టు గంగ యిసుక అన్నం . ౨ నుపవాసవులు చే: యుండగా నాకు కోపము వచ్చినది. నా చేతిలో నున్న భిషాప్యాతము రాతి మీద వేసి పగుల గొట్టితిని. నేను శివుని గాని గంగానదిని గాని విఘ్నేశ్వరుని గాని కాలభైరవుని గాని లెక్కచేయ లేదు. కాళిని శపింపః బూనితిని, గంగా జల మును! దీసికొంటిని, శిష్కులంద ఆు కోప ముపసంహా రింపుమని బతిమాలిరి, నాకు కోపమాగ లెదు. కాశ 'సిభిలక్రైవల్య కళ్యాణ సిలయము. వుని యిల్టు,

|

భీమేశ్వర పురాణము 147 అచట గంగ యున్నది. ఏనుని పిచ వఎయును 2 ఏమని శపించ వలయునో యాలోచించి నిర్ణయించు కొంటిని, ఆ నిర్ణ నుమెడె,

మాభూ త్తెగపూరుషంధనమ్‌

కాళ్యాంని వసతాం సదా,"

ఈ కాశిలో నివసించెడు జపలకు మూడుతరాల చదువు గాని, డబ్బు గాని, భ క్తిగాని లకపోవు గాక । యస్‌. ఇంక శాప జలమందు. కొనుటకు నా

అప్పుడు కాశిలోని పోమపీధి ౨పందొక లముంటిలో నుండి యొక ముసలి యీమె. చచ్చెను. ఆమె కేఎది యేఐడ్డు. తల నరసినది, ఆమె వవషోజములు జారి యున్నవి, చేతి కంకణములు ఘలు ఘలుడ కాలి మటియలు ;మోత ములోక మైన చేల కాంతికి ఒస్తాకిన కన్నులు మిక్కిలి విళాలములుగా నుండగా వీణా ధ్వనివలె కంఠ మెత్తి “యాయి 1! బాహ్మటిండా ః శపించకుము. ఇటురమ్ము" ఆని నన్ను పిలిచెను.

“సంతస మంది యెనపుడు శాప జంంబులు పాఆఅజల్లి చే

దాంత వచో మహోపనినదర్థమయిన్‌ శుభరూప వృద్ధ సీ

మంతిని. గాశికానగ . మధ్యనివాసిని విశ్వనాధు శు

బ్ధాంతముడాయ, టోయుకి, బియంబును భ కియునుం దలిర్పు(గన్‌ ,”

ఆ పిలిచినది పరవేశ్య్యారి యని నాకు తెలియును, ఆమె మహోప నిషదర్శి మయి. ఆమెయే మహోపని పత్తుల యొక్క. యర్థము ఉపనిషతు లున్నవి, అందులో కొన్ని మహోపనిషతు లున్నవి. అవి యపాసనో భాగములు. ఈమె సాక్షాత్పర మేశ్వరి. శ్రీదేవి. ఆ౨దు చేత మహోపనిదర్ధమము. ఈ “మహి” కబ్దములా నున్న రహస్యమినె ఆమె _విశ్వరాధు = శుద్దాంత ము అగా - అంతః

146 కావ్యపరీషుళ ము

నేుు పోయి యామెకు నమస్కారము చేసితిని, ఆమె నన్ను చెంర బిలిచి యిట్లనెను. భిక్ష లేదని కాశి మిద యింత కోపము చేయరాదు ? నీమనశ్శద్ధి తెలియుటకు నీలకంకఠుడిట్టు చేసెను. అంతియే కాని రొశిలో కూడేమి బాతి! తిండికి లోపమా ?

“ఏడు దినమ్ములన్నమున కెడ్డము పుట్టిన యంత మ్మాతలో

నేడుచుచున్న వా(డవు మునీశ్వర ః నేడునునీదు ధీరతల్‌

పాడతి పోయున శివుస భార్యకు 6 గాశికి బుణ్యరాకిన్‌

గాడు నొనర్ప( జూచెదవు కంఠపు, 'గోధము పెద్చులెచ్చగన్‌.

(కొన్నల పువ్వు(దాల్పునకా( హూరిమిభోగపురం ధి కక్కటా

యిన్న గరీలలామమునకీ పరిపాటికి నిట్‌ కోపమే

లన్న ఫఘటించె దోమునికులా ౫ణీ ] నిక ,...మువో బుభుష్నిత

కిన్న కి రోతి పాప మమ కేవలనీకిం దల=చి చూడ'*న్‌."

ఆమ పర మేశ్వరి, వ్యాసు(డింతి మహర్షి నేను మద్‌, తిండి లేప యేడ్చుచున్నావన్నది. ఈ నగరీలలాపుము _- ఆశగా ఈ నిహా నగరి రాజము (కౌన్నెల పువ్వు తాల్పునకు ఆనగా ?పునకు ఈమె కూరిమి భోగపురం థ్‌, [పమ డి లిగిన వలపు టిల్హాలు. “'నుభుక్షితః కించ 5రోత పాపంో ఆకలియెనవా డేపాపము చేయడు ? అని అర్థము ఈ బూట యెళత పిచితముగా నున్నది. మానవులు రాజ్యములు సిద్దాంతములు నేటి సర్వనాగరికతయు నొక్క మాటలో చెప్పినట్టున్నదిే : సీవు _వాహ్మణు(డవు కానీ త భిక్షకు రమ్ము,

అన(గా నెనిట్టంటని 1

“త్రల్రి | యిన్ని డినాల కేనియు సుధాధారా రసస్యందియె

యుల్లంబున్‌ సుఖియింప(జేయు పలు కెట్లో వింటి నివ్యీటిలో

బెల్లాకొన్న కతాన నేనొకండనే భిషానకున్‌ వత్తునో

యొల్లన్‌ శిష్యుల(గొంచు వతునొ సిజం బేర్చాటుగా జెప్పుమా.

నెనాక్కాడనే భోజనమునకు రానా యెొల్తన్‌ శిష్యులను గొంచు వతునా యని యడిగినాడు. ఇందులో యెల్లన్‌ వి శషణము, శిష్యులు వి ఖే మ్యము. విశేపణమైన యెల్ల శబ్దమునకు చివర నకారముండ రాదు. ఎల్ల

భీమేళ్యర పురాణము 149 శిష్యులని యు౨డ్‌వల యును. ఎల్ల రాజులు, ఎల్ల స్రీలు, ఎల్రి కామినులు ఆనవలెి గాని ఎల్లన్‌ రాజులు, ఎల్లన్‌ జనులు అనరాదు కాని యిచ్చట శ్రీనాథుడు ఎల్లన్‌ శిష్మలన్‌ అ వాసీనాడు. లేనిచో గణము పోవును. ఇది శ్రీనాథుని (ప్రయోగము. అందుచేత కాదనటకు వీలులెదు. "కాదు, నీవు నాకొక గ్రానికే భిక్ష పెట్దెద వేని దాఫినే మేమందరము పంగుకొని తిని ప్రాణములు రక్షించు కొందుము,”

ఆక(గా నామె చిరునవ్వు నష యదజనగు రమ్మునెము, వార 6దగు గంగలో స్నానముచేసి వచ్చిరి, ఆ మేడమీద సున్నము. వేసిన తెండరుగు లున్న వి వీరము హోయి కూర్చుండిరి మేమ ఫిచ్చిలిమని శంభళీ జవములు చెప్పిరి. శలభళలి జనములకంగా దార పాక్కటు ; శీవకులు ఆమె--ఓఒక బంగారు గొడుగు కాళ్ళకు ఎవెవల్సు,ు గిలకలు _ ఒకో సౌందర్యవతి తాంబూల కరండ వాపొనీ _- యామె చేయి పట్టుకిని వచ్చి ముప సై గెరవించి మమ్ము కూర్చుం డ/బెట్టి లేత చినుకు అరటాకులు వేయించి పంక్షిపం కికీ వచ్చి గౌర వించుచుం డెము. ఆపోశనమ్ములు పట్టించకుఐడెను. మే మిట్టను కౌంటిమి. అన్నము వండిన పద్ధతి లేదు, పొగపు వాసనలేదు. వంటపా తలు వేవు ఈమె వట్టి మాటలు చెప్పుచున్నది. ముందరమాత మరటియాకు లున్నవి ఆమ గంధాక్షతాది విశే షములఅతో పూజించెకు. కాంతి పాఠములు చడివితిమి, ఏమి చేయవలయును నేండు కూడ నిన్నటివలె నగుననుకొంటిమి. అచ్చటి న్రిలు మాకాపోళనములు వడ్డి చిర (పొద్దుపోయినది భోజనము చేయుడని], మేమేమి చేయవలయును ? ఇంతలో

“పప్పును బిండివంటలునువాయసముల్‌ ఘృతముల్‌ గుడంబులుం

గుపష్పలు(గాగ జుట్టునను. గూర్చు(( గూడిన యేరు (బాల లె

ల్లప్పుర భోగి వంటకము గమ్మని తాలిపు సొజ్టెపిండితో

నొషపులుగా భుజించిరి బుధోత్తకు లా(కటి చిచ్చుపెంపునన్‌ , ''

ఈః ఘజ్టీ ఉంచ యు బ్రీ =ధు*డు గొప, వింయము గొపు సంతర్చర ణలు జరి గడీ యాం ధ్రదెళ _దాహ్మణ ఎవావోది శుభకార్య లక్షణనులు వర్ణించె ఎ.

150 కావ్యపరీ మళ ము అందరును భోజనములు చేసిరి. ఆ మేడ సడుమనున్న పెద్దయరుగు మీద వీరందజును కూర్చుండిరి,

ఆ సమయమునంద గౌరియు శ్రీ విశ్వనాథు,డును బంగారపు పాదుకలు మెట్టుకొనుచు. నొకరినొకరు బుజాలు పట్టుకొనుచు నా యున్నచోటికి వచ్చిరి. వారి వెంట పరిచారిక లెవ్వరును లేరు. ముందర నందికేశ్వరుండు వప్పటలేదు. ఆ (పథమ దంపతులిద్దణు తొండజ వాటేమియు లేకుండ వచ్చిరి గౌరి యందు కారుణ్య సంపత్తి కనిపించుచున్నరి, తల్లిని చూచినప్పుడు సంతోషము కలుగు చున్నది. స్వామెని చూచినప్పుడు భయము కలుగు చున్నది.

కాశి శివునకు శుద్ధాంత కాంతగాన దాని నల్లి కోపపాతంబనై తి( గాశి గౌరికి సవతియొంగాన నేను దానిపె నల్లి [పేమపా్యతంబనై తి

అప్పుడు మేము లేచి యెమరేగి నమస్తారములుచేసీ [పక్యలను నిలిచి యుంటిమి. వార్వతీ పర మెళ్యరులు విజయంచేసి వేదికాస్థలమ్ము న కూర్చుండిరి. అపుడు పర మెళ్వరుండు కోపముతో నా దిక్కుచూచి *“'భి' యని యిట్లనెను

ఓరి దురాత్మ | సీవారమప్టింపచా భాస । యోజనగంధి [పథ బుపు,త | దేవర న్యాయ దుర్భావనా పరతంత |! బహు సంపితా వృథా పాఠపరన ; భారత గంథ గుంభన పండితంమ న్య / నీవా మదీయ పతికి నశేష ఎకవల్య కళ్యాణ ఘంటాపథమునకు. గాశికాపురికి నిష్కా.రణంబ శాపమిచ్చెదనని యనాచార సరణి నడుగు వెట్టిన వాంయడ వహంకరించి పొమ్ము నిర్భాగ్య, మాయూని పొలము వెడలి యెచఛచటికేన్‌ శిష్యులు సీవు సీ క్షణంబ.

లీ మేశ్యగ పురాణము ర్‌!

నీవారనుష్టిం పచాభాసన! - నివ్వరిధాన్యమును ఆనగా చెలువుల (పక్క నీళ్ళలో వానియంతట నవి పెరిగిన వరిమొక్కల కంకుల ధాన్యము. ఆవి యొక్‌ గుప్పెడు దెవకొని కండి తినెడివాడాః దరి దుడాః

యోజన్యగంధి _పథమపుత - మత్స్యగంధి మొదటి కొడుకా | మత్స్య గంధిని శంత సమహారాజు పెండ్లి యాడకముందు ఆమెయందు ఈ వ్యాసుడు క్రల్రి గొను, పరాశరునకు గలిగిను,

దేవరనాాయ మనంగా = అన్నదమ్ము* లో సంతానము లేకుండ సోదరులు చనిపోగా వారి భార్యలందు మిగిలిన నోదరుడు కులమును నిలుపుటకు వారిన సీ-కరించుట ఇది దేవరన్యాయము ఈ దుష్టమైన భావన యందు పరతంతుడా!

బహు సంపాత లన(గా సర్య వేదములు = వాని నన్నిటిని వృథా(గా చదివిన వా(డొ

భారత [గంథమును గుంఫనము చేసితిని కూర్చితిని. అందుచేత నేను పండితడ ననుకొనెడివా(డా।

ర్రాశీ పట్టణము కె వల్య కళ్యాణ ఘంటాపథమ్ము జు క వల్యము నడివీథి.

ఇది సీసపదంము. వాసీనది శ్రీనాథు-డు తక్కీన సీస పద్యములవలె లేదే! ఇందులో పర మేశంరుని కోపమంతయు నున్నది. రౌ దరసమంతయు వ్యజ్య మానమగుమన్నది. ఈ పద్యమున కున్నంత _పళ స్తి ్రీనాథుని యితర పద్య ముం కున్నదో లేదో తెలియదు

తెలుగు సార స్వతములో సీసపద్వమున కున్నంత విసారత మరియొక దానికి లేదు. ఒకానొక పెద్ధ భావము తక్కి న పద్మ ములలో నిముడును. ఇము డదు. సీసపద్య మెంత భావమునై నను నిమిక్షించికొనును. తిక్కూనగారు సీస పద్యము నెంతిన చేసెను. భ్రీాథుడు తన పెక్కు సీసపద్యములందు తన ధారచేత తవసమాసగుంఫనచేవ నొక హద్దులో పెద్దెగ్లు, తరువాతి కపులు ఆ సీసపద్యరచనకు మోహపడి సీఫపద్మము ౨... విశ్వకూపముగు మరచి

కేర్‌ 2 కావ్య పరీిమశ ము “పోక నడగొట్టి తేనియు రాకింతు(జుమీ మొగంబు రాచట్టు పయిం (శ్రీకాశిక నిందించిన సీకింతట నేలపోవు నీచచరి[ తాః" నీవు వెళ్ళక పోయితివి. నీ మొగమును రాచట్టుమీద రాకింతును. ఇచ్చట (శ్రీనాథుడు రాకించునన్న ధాతువును వాడెను. ఈ సందర్భమును బట్టి రాయు అన్న యర్థము చేసికొనవలయును. శ్రీనాథు( డీట్టి తెలు/(గు ధొతువు లెన్నియో వాడెను. పెక్కు. తెలు6గు పలుకుబళ్ళు వాడెను. వాని నన్నిందిని కృష్ణరాయల సభలోని కవృల౦దరు చక్కగా వాడుకొనిరి, అని శివు/డనగా ఎట్టి మాటలనెను. చెవుల కొనరని మాటలనెను (అన్నది వర మేళ్వరుడు. అనిపించుకొన్నది భగవంతుడైన వ్యాసుడు. ఏమి చమతా్కాా రముః తక్కినవట్లుంచి భారత (గంథ గువంన పండితంమన్యుడా? అనుటయా' అన్నవాడు శివుడు గనుక సరీపోయినది. శివు(డు గనుక అనగలండు, ఆయన కీ భారతము లెక్క యేమి; వేదములే లెక్క లేదాయె; ఆయన పేరు పశుపతీ పశువునకు రెండర్థ ములు = ఓక్‌టి (పాణుళు, రెండు వేదములు, 'పళవోవె ఛందాంసి"* అని చేదము. నేను కాశి వదలిపెట్టి వచ్చుచుంటిని. నేశా దుఃఖమునకు అ గుండెదిగులు నకు నేమి కావలయును? అప్పుడు పార్వతీదేవి నన్ను ( జూచి యిట్లనెను : వెజవకుమో కుమార్మ పదివేల విధయులనె ననిన్ను నే మజవ మజేడకుం జనుట మాని సుఖంబున దక్షవాటికిన్‌ దుజి( గలిగొన్న సమ్మదముతో గమనింపుము వీమనాయకుం డటగలఆ లేని వేల్పు నిఖిలాభ్యుదయంబులు నకు నయ్యెడున్‌. తుఅ(గలికొన్న = |పకాళశమును పొందిన. పార్వతి వ్యాసుని [దాకారామమునకు వెళ్ళుమనియెను, పార్వతి యీ మాటలు వ్యాసునితో శివునకు తెలియకుండ జెప్పెను. ఇతడు కాశి నుండి వెడలి పోవునప్పుడు చెప్పెను,

ఫీ మేశ్వర పురాణము 1గ్‌లి పూర్వము మన దేశమునందు సవతి కయ్యము లెక్కువగా నుండెగివి,

వాని పద్దతులుకూడ మన కావ్యములం దధికముగా నుండెడివి. జానపద గేయము లలో గంగాపార్యతుల, రుక్మీణీసత్య భానుల కయ్యములు పెక్కుగా నుండెడి వి ఈభావమును పురస్క-రించుకొని చాలమండదె (వాసిరి, (శ్రీనాథు( డిచ్చట ఈ భావ మునకు (పొధాన్యమిచ్చెగు, నున్న యగ స్త్వృమహామునితో నీ కథ చెప్పి యిట్లనెను.

“ఆనవధానత యావగింజంత సూవె

పర్వుతంబంత యపశాధభరము కొలిపి

కాశి ఎడలంగ మొ తిశనం గాసిబొంది

అనవధానత - అశద్ధ, మన మయృశద్ధ ఆవగింజంత. శివుడు. దానిని పర్యత ౦బంత చేసినాడు.

అని గశ్యాసుండు కాశిలోనున్న దేవతలను గురించి యీ మాట చెప్పి నాడు,

కడు దయాళురు దేవతాగణము నెల్ల( మీరసము పెద్దడుంఠి వి ఘ్నేశ్వురునకు( గాశి మనబోంట్ట కెల్లను(గాని బతుకు.

ఈ పద్యము చాల చితమైన పద్యము, కాళిలో సర్యదేవతలు కలరు, అందణు దయావంతులట। ఈ మాటలో పార్వతీదేవి యున్న డి, కాలభె రవుని చి తము కఠినపాకము. డుంఠి వి ఘ్నోెశ్వ్యరునకు ఈరసము పెద్ద, ఈరసమనగా సిర్ష$. కాలభ్రైరవుని చెప్పెను. డుంఠ8ని చెప్పెను. ఒకటి చెప్పకుండ వదలి పెటైైను. ఆ వదలిపెట్టినది శివుసియొక్కు ౬క్షణము, ఆయన చాల కోపి యనుట. ఇఇయన యావగింజంత య్యశద్ధను పర్వత మంతజే యునని చెప్పినా(డుక దా;

గ్‌ 4 కావ్యపరీమళము

శివుని పేర్తెతకుండ వ్యాసుండు తన భావమును చెప్పెను. చివరికేమనె ననగా

కాళి మనబోంట్ల కెల్లను గాని (బతుకు,

మన మందఆము బుషులము, తపస్కుచేయుదుము,. అప్పుడప్పుడు మనకు కోపమువచ్చును, మన మెవ్వగెనైన శపింతుము, ఇవతల మన మాడినది యాట పాడినది పాట. ఆ కాశిలో మనకట్టు కుదురదు. పెన శివు/డున్నాండు. మనము చేసికపని యాయన కిష్టమగునునో కాదోః కానిచో మన జకుకులు బండలెక్కి. నళ్ళ, మన మొగములు రాచట్టులమీద రాపించుము.

ఇట్టి వలపోతయంతయు నీ రెండు పద్యములనిండ నున్నడి. ఈ పద్యము లలఠో నిదియంతయు ధని. ఇట్లు [| వాయుట చాల కష్టము,

తన మనోభావములన్నియు చెప్పుటకు వీలులేదు. మనసేమో భాధపడు చున్నది, ఒకటి ర0డు మాటలకన్న నెక్కవచెప్పరాదు. తాను చెప్పదలచుకొన్న దొ. రెండుమాటల వలన వ్య కము కావలయును ఇంతిచే,

తిరుపతి దగ్గజ పన్న మహాక్షే తము శ్రీ కాళహస్త్‌ ఆ యూ్యపేరు పట్టి కాళహస్తి కాదు.శ్రీ ళహసి. థ్రీయనంగా సాలెప్పరుగు, కాళమనగా పాము. కాబా హి. హ స్తియవగా ఎనుసను ఒక సాలెప్పుకుగు, ఒక పాము, ఒక యేనుగు. సీ మూడును నెప్పుడో పూర్వ్యయుగములఎదు నక్శ్లడ శివ సాయు జ్యమును పొందెను. అందుచేత నా యూరునకు ్రీకాళహ స్తి యన్న పేరు వచ్చినది. ఈ మహాగంధము _వాసిన యాయన పేరు ధూర్జటి.

ఆయన జన్మస్ట్థలము, నివాస స్థలము థ్రీ కాళహ స్తీయని చెప్పుదురు.

ఆయన కవిత్వము మధుర సుకుమారము, ఒక చాటువున్నది. "సుత మతియైన మాంధకవి ధూర్జటిపలుూల కేల/గల్లినో యతులిత మాధురీ గరిమ....” మొదలె న పద్యము. ఆయన మాటలందు సాటిలేని మాదుర్య మున్నదని సర్వజను లంగీకరించిరని యర్థము.

ఈ ధూర్జటి _వాసిన రెండు [గంథములు నేడు [పళ సిలోనున్నవి, 1, ఈ థ్రీ కాళహస్తి మహాత్మ్యము. వి. శ్రీ కాళహ స్తీళ్వర శతకము. కొన్నిచోట్ల (గంభమునకంటె శతకమునక్తీ యెక్కువ గౌరవము కలదేమో అలీమానము మాతము నిస్సందేహముగా పలుమందికి శతకమునందే కలదు, మన యాంధభాషలో ననేక శతకములుకలవు,. ఈ శతకమును వాని యన్నింటిలో తలకట్టు మానికముగా మన్నించుటకలదు. తెలుంగులో చాల గొప్ప శతకములు ఆనగా/౧ మహాకావ్యములతో తులతూగగలవి కలవు. వానిలో ఆంధ నాయక శతకమొకటి ఈ శ్రీ కాళహ సీశ్యర శతకము ఆం నాయక శతశకముకంటె చాల పూర్యము. చాఐ శతక ములున్న వి గడి శతక ములున్నవి వీరనారాయణ శతకమఏి యొకటికలదు దాని నెకు*.. మంది యెజుగరు, అధి యాథునికమైన శతకము. ఆది వేజబు మాట,

156 కావ్యపరీమశము చెలదిప్పుర్వు కథ

కృతయుగమునందు సాలెపురుగొక్కటి కలదు. అది, గొపు వాసుల్చి. దానికి శివపూజ చేయవలయు శని యూహ కలిగను,

నేడు కాళహస్తి కేతమున్నచోటు ఆ యుగముశలో వట్టి యడవి, శ్రీశె లము నట్టిదియే |

శివలింగములు కొన్ని సహజోదూత ములు. తగువాత తరువాత స్థాపితములె యాలయములు నిర్మింపంబడివవి, ఆ యుదటి వట్టి మహాసము[ద ములనుండి భూమి యేర్పడినప్పుడు ఘసీభవించినప్పుడు కొన్ని కొండలు మీద మరికొన్నిచోట సహజముగా డవతాకృతు లర్బడి యుండెచు. ఈ శిడలింగ ములు భూమి పుట్టుకతోనున్నవి. అవి సహజోద్భూతములు. శ్రీ కాళహ స్తీళ్వర లింగము, శ్రీశ ల మల్లిఖార్జున లింగము, కాశీ మవా నగరమునందలి + విశ్వేశ్వర లింగము మరియు కొన్ని లింగములు భూమితో నేర్పడినవి, ఇవి యనాది శివమూ రులు. తరువాత తరువాత జనులు వాని చుట్టు నాలయములుకట్టి పూజ లార ంభీంచిరి,

ఇని యొకటి, ర0డవది సాలెపురుగు దానికి విజ్ఞానము కలుగుట

కొన్ని మతములవారు ఆత్మయే లేదందురు. కొన్ని మతములవారు ఆత్మయనునది మానవులకే యుండునందురు. మన మతము పరమేశ్వరుడు సర్వాంతర్హామి యనును. ఎందు [పాణమున్నదో అందు వివేకమున్నది. వీవేకమన(గా జ్ఞానముయొక - లక్షణము, ఆత్మలేకుండ ఈ జ్ఞానముండదు. ఆందుచేత చెలది పుర్వునకుగూడ జ్ఞానమున్నది. దాని కాత్మయున్నది. అది శివునకు పూజచేయవలెననుకొనెను,

ఆది మవోటవి, ఆ పురుగు స్వామికి

[పాఠకారములు గోవురమ్ములు కొలువు కూ టములు, నర్తన మందిరములు. కోశ గేహము ల్పందిళ్ళు, కేఖీ నివాసంబు లంత ః | పదక్షిణాయతన వీథి

శ్రీ గహ స్తీ మాహాత్మ్యము 15 యుపహార భోగముఎటపము, గర్భగ్భహంబు పరిణయము హమ వైభవ నిశాంత మంతఃపుర ౨బు, క ఇ్య్యాంతర ంబులు జాల కంబులు, మెడలు గరుణతోడ నిభముఖానలజాత చండీళశ పుండ రీకలోచన మాతృకాలోక నయన దక్షిణామూ రి వటుకాది దై వతముల నిలయములు గట్టి నత్యంత నివ్టతోడ. ఇభముఖుడు - విఘ్నేళ్వరుండు, అనలజాతుండు - అగ్నిహోతుని కుమారుడు కుమారస్వామి ; నటుకుడు - కాలభ్లైరవుండు, వీరందరకు ఇవి యిన్నీయు గదైైను. ఇచ్చట నొక చిన్న _పశ్న, అది కృతయుగము. అది మహాటవి, జనమేతక్కు-వ. దెవతల నిట్లు కౌలుతురన్న జ్ఞానమేలేదు. ఈ సాలె పుకుగునకు ని జ్ఞానమెట్టు కలిగెశు ? దిశకొకటియే. సమాధానము, పూర్వ జన్మ సంస్కార విశీషము, ఆవలొా యగు లనంతములు. ఈ స్పష్ట ము్రై జరుగుచున్నది. ము క్రిపొందని జీఫప్రుంందజు పమురలమరల నుదముంతురు, వాడి కొ పూర్వజన్మ సంన్యా-ర ములుండునము. ఇది మన మహాసిద్ధాతము, నేనీ వ్యాఖ్యానములు [(వాయుచు వలసిన చోటనెల్ల ఇట్టి విషయములు చెప్పుచున్నాను. ఇవి చాల యవసరము, మన పూర్వకవులందణజు వినిని విశ్వ సించినవారు గాన నాయాకధల నట్రట్టు (వాసికి. ఈ మహాసిద్ధాంత ములు లేనిచో పరమార్థమున సివి వట్టి పిచ్చిక ధలగును. ఇట్లు కట్టిన [పాకారాదులు |(పాతఃకాల తుషారశీకరచయ పా పీన్‌ లసన్మా క్రికో పేతాగారములట్ట్లు చెల్వెసంగి, తద్చిందుచ్చటొజూత ఖు ద్యోతచ్చాయలం గొంత సేపు బహు రత్నోదీర్ష గేహంబులె. లూతాకల్పిత తంతుసద్మములు వొల్చుం జెప్ప జితంబులే, ఈ దారములతోడి గుళ్ళుగోపురాలు [పాత ।ఃకాలమునందలి మంచు బిందు వులవలన మౌ క్రిక ఒం ముత్యములతో, ఉపేత _. కూడు కొన్న, ఆగారములు -

158 క్రావ్యపరీమళ ము ఇళ్ళవలెనున్న వట ॥। ఆ మంచుబిందువులలో _పతిఫలించిన ఖదో్యోత చ్భాయల చేత అన(గా సూర్యకిరణమ. లచేత రత్న గేహములవలె నున్నువట, తంతు సద్మ ములు దారపు మేడలు, లూత . సాలెపురుగు. చెలదిపుర్వు మర్కటక కీటకము; ఇవి దాని: పేర్ద, కాని వట్టి యడవికదా 1 ర్హాతులందు రివ్వుమని గొలివీచును. ఈ. మడలు పడిపోవును. దారాలు తెగిపోవును, ఆ చెలదిపుర్వునకు వేజుపని లేదు.. గాలికి తెగిపోయిన పోగులు, జారినపోగులు నెప్పుడు నదికీంచు చుండును. అనగా నేమని యర్థము - ఆ పురుగునకు నిత్యము శివపూజయే. శివ 'సీవయే! ఇట్లుఎడగా శివునకు దాని నియమమును పరిక్షింపవలెనని పుట్టెను. ఆ శివస్థ్టలమునందు నిత్యముగా దీపమొకడుండును. ఈ దీప మెచ్చటిదన్న [పళ్న,. అడవులలో కౌండలలోనున్న ముట్టి దేవతామూ రులకు. నెవడో యెంతడూరయి ముండియో వచ్చి వారాసీకొక నారి పవదినాల కౌకసార్‌ కానిచో నెలకొకసారి దీవా రాధనచేసి పోవుచుండును. ఇది రవ ిద్దము 3 వ్యవబూరియి.. ౩ దిఎయి-ఐట' ఈ నహజోద్భూతమైన దేవతామూ రుల దగ్గణ చర్మచక్షుస్సులకు గనవడని నిత్యాగ్నిహోతములు, నిత్యదీషములు నుండునేమోః స్వామి యా దీపజ్వాల మండించి చెలదిపుర్వు కట్టిన సర్వసౌధములను తగులబెట్టెను. ఆ చెలదిపుర్వు తన యింతపని వృధాయగుట జూచి యిట్టనుకొనెను, “ఇదీ. పెక్కేడులు పస్దైన్‌ “సదనంబులుగట నాకు శఎభునికొలకున్‌ గుదెకొక పెట్ట” న్నమాటకున్‌ సరివచ్చెన్‌.” పాపమది యెన్నోయేండ్లు కష్టపడి కట్టినది, ఇచ్చట కుమ్మరితాను, గుదియకాడు శివుడు, ఆ చెలదిపుర్వునకు తెలియదా? కాని స్వామియందు దోషము సిరూపించుట దానికిష్టములేదు, ఈ లోకములక్షణము ఆ దోషమును పక్కవారి మిద పెట్టుదురు,

శ్రీ రాళహన్సి హూహాత్మ్యము 190

ఈ పని యంతయు దిపయి చేసినవి. దీనిని మింగుదువని యా పుపవు నీశ్చుయించెను. దీపమును [మింగుట యనగా నేమి? అది ఆగ్నిహో తము కదా! దానిని [మింగు ట యశంగా దానిలో పడి చచ్చుటయే |

అట్లు చేయబోవు చుండగా స్వామి ఉపపత్యక్షమై నీ భక్రికి మెచ్చు కొంటిని. నీకేమి కావలయునని యడిగెను. ఆ పురుగు తనకు కైవల్యము నిమ్మని కోరెను,

క్షైవల్యమన(గా మోక్షమని చెప్పుదురు. కాని కేవల శబ్దము మీవి తద్దిత కై వగ్యము, 'కేవలమనగా నేమి ? నురి యొక దాని యంటు సౌొంటు లేన లక్ష ణము; కేవల తార్కికుడు; తర్కళాస్త్రము తవ్వ వానికింక నేమియు తెలియ దని యర్థము. అట్లే కె వల్యమనగా [ప్రపంచకముతో సంబంధములేని పంచేంది యములు, మనోబుద్ధి వాష్కలు, సత్త్సరజ సమో గుణములు మొదలైన వేవియు లేని శున్ద బుద్ధాకార ము సావ్షాత్మి వైక్యము. అది కైవల్యము, శివు(డా పుర్యును తనలో చేర్చుకొనెను.

ఆక్‌ గాశేటూచివల్కున్‌ యు నశళంర దానవు మానడాహిపుళ్‌

_మొక్కు-చు సన్నుతించు రవముళ్‌ [ధువమండలవీధి నిండ6గా

దికుూలు ముంచుకొన్న తన తేజము లోపల నూర్జ నాభమున్‌

(గక్కున. గూర్చందన్మ్న్మయముకా శివలింగము భ కలోలతన్‌,

దెవతలు బుషులు మొక్కు చున్నారు, అట్టి తవ తేజముళతో . నూర నాభమనంగా నీ చెలదిపుర్వు - స్వామి దానిని చేర్చికొన్నాడు.

కొలసర్ప హస్తుల కథ వాత

సాలెపురుగు కథ కృతయుగము లోనిది, ఈ కథ | తేతాయుగములోనిది. ఈ యుగములు ఇప్పుడు జరుగుచున్న మహా యుగములోనివో 'పూరు మహా యుగముతోనివో చెప్పబడ లేదు.

పూర్వు కథలో సాలెపురుగు యొక్క కథ చెప్పబడినది. ఆద సెట్టి ఖ్రరుగు, దానిశే జ్ఞైనయి భక్రియు నున్నప్పుడు ఈ కథలో నున్న సర్భమునకు

1ర0 కావ్యపరిమళ ము నేనుంగునకు జ్ఞాన భక్తులెందు కుండ రాదు ? పర మేశ్వరుండంతర్యామి. ఆయన యుక్క స్పర్శ లకండ [పాణమ రాదు, (పాణమున్నప్పుడు తగిన జ్ఞానము మొదలై నవి ముండును. త త్రజ్జంతువుల శరీర [ప్రమాణములు వాని యవయవ ములు వానికనరూపముగా నుండుమ. అందుచేత నొక జంతువులో జీవుడు న్నాడు. ఒక బంతువులో జీవుడు లెడను కొనుట వివేకశీలి చేయడు. మనుజు లలో నెక్కువ వి వేకులున్నార గనుకి మనజునిలో మ్మాతమే జీవుండుండును, ఇంత వివేకములేని జంతువులలో నుండడు అనుకొనుట కర్మ సిద్ధాంత మెటు గని వారనుకొన వలయుము, ఆ జఎతువులా జన్మ యెతీన వనంగా వాని వాని పూర్వజన్న సంస్కార ములే ం

వివేక తారత మ్యమును(బట్టి జీవుని లేమియు నిర్ణయింతు మెని కొందణు మనుజులలో బీవు(డు లేండినవలయును, పశువులు ఆకలియు న్ర్రీ పురుష సంగ మము మొదలై న వానిని గుజించి మాతమే యెయింగును, అది జ్ఞానము కొదు, దాని పేరు పసి, ఇంగ్లీషులో సనమాటను 1596106౯ అందురు. ఈ పసి జ్ఞానము వేటు, జ్ఞానము వెజు, ఆలోచన వేల్లు అని సిద్ధాంతముల చేసినచో కొన్ని కథలు పొసగవు. ,తొన్ని విషయములందవు, పాముపగ యొకటి (పసిద్ధము- ఏనుగు వివేకము కూడ చాల (పసిద్ధము. వీనిని గూర్చి నేటికిని కథలు జరుగు చునే యున్నవి, జీవుండన(గా జ్ఞాన తారతమ్యము చేత నున్నా(డని లేండని చెప్ప ఐడెడి వా(డు కాడు. కర్మాను రూపముగా బహుజన్మలె తెడి వాండు. ఒక్కాక్క్ల ప్పుడు మూఢుడై పుట్టును. మనుజు(డై పుట్టి పపవుకన్న కనాకష్టుడె యుండును పశువులలో కూడ మనుజులలో కంటె నధిక జ్ఞానము కలిగిన జంతువులుండును'

భ క్రి కూడ నొక మనోభావ మందము. దేవుండు లేండను వారు మనుజు లలో లేరా? అంటే దేవుండున్నా (డన్న జంతువులుండును. ఇక్కడ “అన్న' ఆను శబ్దమునకు |పాధాన్యము లేదు. ఈ *“ఆను" ధాతువు అనుకొను అర్థమిచ్చు ధాతువు, మరియు మన పూర్వ (గంథములు పూర్వ యుగములలో జంతువుల క్‌దిక జ్ఞానము కలిగినట్టు చెప్పును, మనుజులింత కంటె నధిక బుద్దిమంతులుగా చెప్పును, ఆ (గంథముల పకారము కాలము పోను పోను క్షీణించుచున్నదందురు.

రామాయణములో కోతులు రాముని పక్షమున యుద్ధమును( జేసినని, కోతులు కోతులే. కత్తులు కటారులు లేవు. వానికిని కోటలు రాజులు

శ్రీ కాకహస్తి మాహాత్మ్యము 181] మం, తులుసుం గ౬రు. భారతములో నట్టి జంతువుులీవు. అదియొక యుగము లోనిడి. ఇదియొక యుగముకోనిది, ముగ ధర్మములు మారు చుందును.

ఇవె యంతయు [వాయుట యఎదుకనంగా ని కధలు నితి చం దిక క్‌ఫల వంటి కావు. ఇవి నిజముగా జవిగినవి. ఇవి యర్ధ వాదములు కావు ఆర్భ్‌వాద ము లనంగా నొక విషయముయొక్క వాధాన్యము చెప్పుటకు చెపుబడెదు కథలు, అందుకోస మిపీఠిక , వాయ(బడుచున్నది, విశంసించిన వాండు విశ్వ సించును. లెనివాండు లదు. విళ్వాసమో ఆవిశ్వాసమో, మానవు(డు (బతికి యున్నంతవఅకే ! తదనంతరమెట్టిదో యోగులకు సిద్దులకు మహ్మ్నావతులకు తెలిసినచో తెలియవచ్చును. తక్సిన నామాన్యజనమునకు తిలియదు, మనకు తెలిసినది యీ లోకము. దానియంచ రమింతిము, తెలియనిది తెలిసినట్టు (పఎ ర్రించుట యెందులకు 1?

అందుచేత ఈ కథకూడి చదుపవుదషు,

_తేతాయుగము చివర నొక్కు మహాసర్పుము పొతాళ ముకుండ్షి దివ్య మాణివ్యములను( దిసికొనివచ్చి పొద్దునే భీ కాళ హా స్తీశ్వర స్వామికి ఆ రత్నములతో పూజచేయును. వెడలిపోవును, ఆ సర్నము పాతాళలోక నివాసి ఏదో మహాసర్పము. మర లమకునాడు _పొనుట వచ్చును, నీన్నటి మణులు తీసి వేయును, కొత మణులు సమర్పించును.

ఇట్లుండగా ద్వాపరయుగము వచ్చెను అప్పుడొక యేన్లు శ్రీ కాళహసీ శ్వర లింగమును6 జూచెను,

ఆ స్పామికి శ్రీ కాళహస్స్తులు చూచి సేవించి మోక్షము పొందిన తరువాత శ్రీ కాళహ స్తీశ్వరస్వామియని పేరువచ్చినడి. తత్పూర్వమాయన పేరేమి ? వట్టి యీశ్వరు(డు, వట్టి )వలింగము, ఇది చాల చమత్కారము కదా! ఈ మువ్వురితో నాయనపేరే మాదిపోయెను.. లేదొ ఆంతకు పూర్వము పేరులేదు. వీరితో నాయనకు పేరువచ్చెను.

అదివజకు వట్టి శివలింగము తాయి. వట్టి _బహ్మస్వరూపము. ఈ మువ్వు రకు మోక్షమిచ్చునప్పటికి "కాదోయీ ।; యీయన భక్తుఅను రక్షించు వాండు*

(11)

1 గ్ర2 కొవ్యపరిమళ ము నిత్యమైన తశ శివన్వరూపము మాతమేకాదు, భక రక్షణ తాశ్సర్యము కలిగిన మూ ర్రి'' అని తెలిసినది. అప్పుడు పేరువచ్చినది,

(శ్రీకృష్ణ దేవరాయలవారు తాను మహాచకవరి. సహజముగా పండి తుడు. ఆయన [(గంథముళునాసి పెద్దన్న మొదలైన కవులను పోషించిన తరువాతకదా కవులాయనచుట్టు మూగెనది. అట్టు చేయనిచో తక్కిన రాజుల వంటివాడే,

అప్పుడు శ్రీ కాళహ సిశ్వరుడై నాండు. అప్పుడు భకులు మూగినారు. తత్పూర్వము వట్టి శివాకృతి లింగాకృతి.

ఈ యేను(గువచ్చి స్వామిని చూచినది, వచ్చిచూడలేదు, స్వామి

, యచ్చట నున్నాండని తెలిసి వచ్చినది.

ఫ్రీ కాళహస్తి పక్కన సువర్దముఖీ నది పవహించుచున్నది. ఆ నదిలో పూర్వము మొగలిపొదలు నిండియుండెడివి. ఆందుచేశ నానదికి కేతకీవదియని కూడ పేరు వచ్చినది. తెలుగులో మొగలెరు అందరు.

ఆ యేమలోు వచ్చి సాంమిని మవూచినడి, స్వామి మీన రత్నములు మణులు నున్నవి, ఆవి రత్నములని మణులని యావరోచేసిన పూజమని యేను(గున కేమి తెలియును ! ఈ యేనుగు కేతకీనదికిపోమి స్నానముచే సెను. అడవులు చెజలువులు తిరిగెను. మారేడు రెమ్మలు, కలువపూలు, తామరపూలు కోసితెచ్చెను. సర్పృమర్చించిన మణులను పో దోచెను. తాను తొండమునందు నిండించికొనివచ్చిన నీటితో స్వామి కభి షేకమునుజేసెను. తానుందెచ్చిన పూలతో పూజించెను. తామ వెడలిపోయెను,

మరునాటి పొద్దున కాలసర్పము వచ్చెను. వన్నిచూచెను. తనపూజలేదు. “*ఎవండువాందు ? నా పూజయైన రత్నమును గగ్గులకాంటగలిపి ములుకంపలు సీవలు వెట్టి నాకెగ్గానరించెను + నా భాగ్యము సిట్లు నిప్తులపాలుచేసిన యామ దాంధు నేషునవలయును +?" అని చాల దుఃఖపడి యేనుగు చేసిన పూజను [తోసిపార వేసి మనసులో సిర్యయు, భక్రియు 'పెశ వేసికొని యండ(గా తాను మరల మణులతో స్వామినిపూ జించి వెళ్ళిను,

శ్రీ కాళహ సి మాహాత్యచు. 163 అటు కెల్లలాజు చుండ (గా వాసము వచ్చును, పొద్దెక్హి ఈ పషవాత జబ పటి వచ్చును ఆ యేవ౧గు వచ్చి చూచెని,. తక పూజ లెదు, “విండెవండురాః బుద్ధి హీనుడు; స్వామిని పూలతో( బూజీంతురు గాని రంగుల రాళ్ళతో పూజిం తురా?” అని ఆ రాళ్ళను మరల రీసి వేసి తాను బిబ్వావళ్‌ ములు పువ్వులతో పూజించి వెళ్లెను మరునాండు . పొద్దువనే పామువచ్చెచుు మరం పూవులు నాకులు ఆ లోపల నున్నది శివలింగము. ఆ సందులో నుంచి కనిపించు చున్నది శివ లింగము. అ సర్పరాజు దుఃఖపడుచు నట్లి నిలిచిపోయి యా సందులో నుండి స్వామిని చూచెను, నా జన్మ యెందుకు? అనుకొనెను. కొంత సేపటికి తెప్పరిల్లి “కానీ రేపుగూడ నిన్లేయెనచో( ఎూతము, అది సరే కాని, యీ రీతిగా నెవండో చేయంగా న్వామి యట్లూర కుండెను? ఈయన కూడ రా శతువుతో చేరవా? ఓయి వా: పులకరించిన యమ్మువారి చేతి [గుచ్చు కొనుట మందు సుముఖు(డ్‌ వె, ఈ కి 0టక ఎలందెట్లు సు ముఖు(డవు? స్వామి। నీకు మూడవ కన్ను కలందు. మజచి పోయితివి కాబోలఎ!” అని మనస్సు దటము చేసుకొని యేన్గుపూజలు పో(దోచి పె దుమ్మును బుస్సున పోనూది తాను మరల రత్నముల నర్చించి యింటికి. బోయెను. పోయెకు( గాని దానికి మన క్ళాంతి యక్కడిది? భోగవతీ రురింబున, వొచ్చి, టోటుల తోడనాడెడు జల కీడ లుడీగి, పువ్వు(బో జులు దాను బొత్తుల భుజియించు మధుర సుధాహారవిధి( దొజంగి బహువిధతాన సంపన్న గానంబుల న్‌క్కి చొ క్టైడు తన నేర్చు వదలి (పాణ నాయికతోడ', బర్యంక సీమల మసకాన( బెన(6గు సం్యభమము విడిచి నిదవోయెడు సుఖమెల్ల నేలంగలిపి [పతి దినంబును దా(జేయు రత్న పూజ శివుని పె నుండ కుండిన. టీంత నొంది, రాతి శివర్శాతిగా జాగరమ్ము. జేసె

164 కావ్య పరీమళ ము

పాతాళము నందున్న గంగా నది పేరు భోగవతి. భూలోకము నందున్న గంగా నది భాగీరధి. స్వర్గ లోకము నందున్న గంగా నది “మందాకిని, రురము- [పవాహము; బోటులు- స్రీలు. తానస :పన్న గానంబులు = సంగీత ములో నుచ్చై స్వరమున పాడు సంగీతమునకు తానమని పేరు. పర్యంకము - పక్క; మస కాన _. ఆడపొముల. మగపాములు కలిసి కొను దానిని మఫక మందురు. ఆ సర్పరాజు పవలెల్ల నిట్లు గడిపి రాతి శివరాత్రిగా జాగరమ్ము జే సెను,

ఆనాడు పొము రత్నములు పెట్టి వెళ్ళిన తరువాత మరల నేను/ంగు వచ్చెనుః నిన్నటివలె మొన్నటివలె మరల రాళ్లుండెను, ఏను6గు చిన్న బోయెను. అంత పెద్ధ జంతువు చిన్న బోవుట యేమిటోః “వీ,డెవండు? నాతో పట్టుదలయా? ఆని శివునితో నిట్రనెను;

'“అచ్చపు సిలవర్ష దృషదావళి నల్లనిక ల్వలే? ద హుం

బచ్చనిజాలు బిల్వపవ పతములిః యరుణాశ్మ భంగ ముల్‌

విచ్చిన యెజ్జదామర ల? విశ్వపతీః విరసోపలంబు అె

ట్ర చ్చుదలయ్యె సీకు? నవి మందునె గంధ మృదుత్వ శ త్యముల్‌ 2

సీలవర్త దృషదావలీ ల నల్ల స జంగు గల రాళ్ల సమూహ "ఎ. బిల్వవన ప్మతములు _- కొత్త పాూరేడు దళముఎ, అరుణాళ్మ భంగము. = ఎజ్జ రాళ్ళ ముక్కలు; విరసోపలములు = రసవిహినము లవ రాళ్లు; అఫి గంధము = సువా సన; మృదుత్వము-మె త్రదనము; 3 త్యము-చల్ల దనమును పొందునా?ః

“డినికి శిలోచ్చయంబు, నిజయోష శిలోచ్చయ రాజపు తిం

ధనువు శిలోచ్చయంబు పురదాహ ! రథీకృత రత్న గర్భః సీ

మనమున కీ శీలాశకల మండన మెట్లు _పియంబు సేసె? నే

మన(గలవా(డ నిన్ను? [వతహాని యొనక్బ దురాత్ము(దుండగన్‌.

ఉనికి. ఉండు స్థలము; శిలోచ్చయము-కొండ; నిజ యోష- నీభార్య; కొండ కూకురు; నీవు పురదాహు(డవృ-మూ:డు పురములను దహించిన వాడవు ఆ సమయము నీ ధముస్సు-శిలోచ్చయము-మేరుపర్వతము; నీవు రథికృత రత్న గర్భు(డవు. (ఆ సమయము నందే) రధముగా చేయబడిన భూమి కల వాండవు ఇంత రాళ్ళ వ్యవహార ము౨ండగా ఈ శిలాశకలములు ఈ రాళ్ళ సుక్కలు, మండనము-నగగా। ఎట్లు _పియమైనది, నా వతహాని చేసిన దురా చ్క్చుంయుండగా నిన్ననుట యెందుకు ?

శ్రీ కాళహస్సి మాహాత్మ్యము గిర్‌ '“1స్టోన్సీ నేటికి నాయెంటోయె. గడు చుర్చుద్దిన్విచారింప నే లా? న్‌ిత్యంబును సిశ్వరుంగొలుచు వేళంగాక ; టేపాడి రా( గో, నర్వా వత హంత(గన్న, నది భాగ్యంబ ఏ వేకీంప; వా( డా నేనా నొకజొడ(బో యెదము; లేదా జీవమింకేటికిన్‌.”. అప్పుడేష(గు “వాడె నేనౌ' వాడో నేనో యని యర్థము, మరి వాడే నేనేశన్న 1పయోగమేమి? దుఃఖము వట్టి వ్య క్రిగతమైనచో విరొధము వ్య క్రిగత మెనచో కోపము వ్య క్రిత మై నచో వాడో నేనో, అకుట తగును. ఇక్యండ దోషము. శ తువువందుకాదు శివ్రనయుందు శివుడు ఈ పూజల కంగీకరించి యూజకయుండుటటో న న్నటి దోసము. ఆ శివువరు వాండగుగు నేనగుగను ఆయి నచో వాండు భ కు.-డగును లేనిచో నేరు భ కుం-కగుదు.. నీవు (డు నిర్రయించ నలయునని యర్థము రేపుకూడ నిట్రేయున్నచో నా _పాణము లిచ్చటనే వదలీపెద్టెదను. విచార మెందులకు? [పాణములంత తీపియా+*" అన ఆ యేన్లు స్వామికి పూజచేసి వెడలి పోయి యిదిమాత్రము తక్కు వదా? పెడి యేనుంగులవెంట( బడిపోక యుడుగని వెడవపిలు వేడీమి విడుపు చూప. గరమున నుదకయు కడు జల్లుకొనకున్న దెమలసి్‌ మీిహిరదాహము దొలంగ, సరసున(జొచ్చి తామర తూండ్స్‌ మెస(6గక మానని యా(కటిమంట లార, సింహపోత ములు 'ఘోషింప(బుట్లిన ఖభయౌా తంకాగ్ని తహతహ 'గుంకబాజ, కెట్టివెట్టలు( దనమీ(ద నెక్క లేక పంచబంగాళి మై ఫపోవం బాణలివగ పూజ వావిఘ్నమున యందు బ.ట్టినట్టి దింతయన్‌ వేంకి తక లోనుచెసికొంయె.

"'పెడియేను(గులు = ఆడ యేనుంగులు. వెడవిలుండు లా మన్మధుడు; మిహీరదాహము - సూర్యుని యొక్క వేడీ ; మెససట - తినుట ; పంచబం గాళమె ఫోవృట _. పటాపంచలగుట. అన(గా ఆ మన్మ ధాగ్ని; సూర్వునియెండ; ఆకటిమంట; సింహములు ఘోషింపగా బుట్టిన థయివహ్ని = ఈ నాలుగును తన మీద నేమియు పనిచేయలేదని యర్ధము, చింతయన్‌ వే/కి = చింత అను జ్వరము. వే(కి _ జ్వర ము,

అక్కడ సర్పమిక్లు బాధపడినది. ఇక్కడ యేనుగిబ్దై బాధపడు చున్నది, ఇద్ధటి భ కియు సమానమని యర్థము. ఆ భ క్రియొక్క- సమాశత్వము వారికి గలిగిన దుఃఖములయొక్క్ల_ సమానత్యము చూపించుటకు ధూర్జటి వి యక్కడను సీసపద్యము [వాసె నిక్క డను సీసపద్యము [వాసెమ,

ఎప్పుడ సమయమగును ? ఎప్పుడు ర్నాతి గడచును ? ఎప్పుడు మరల సూర్యోదయమగును? అనీ యేశు(గు తహతహ పడుచుండెను,

ఇచ్చట సూర్యా సమయము రాతి పడుట మరణ సూర్యోదయము దీనినంతయు కవి వర్ణించెను. కథక. చెప్పుకొని పోకుండ నీ వర్ణనలెందుకు ? అన్న[పళ్న. కాలము గడచుచున్న ది. ఆక్క.డ వాము బాధపడుచున్నది. ఇక్యంాడ నేనుగు బాధపదుచున్నది, ఒకటి వారి భ క్రియొక్క లోతులు చూచుటకు, చెప్ప టకు. రెందు పర మేళ్వరునక్షివి పట్టవనుటకు. మూడు ఆ మరునాడు జరుగ టోవువారి యివజీ పగసాధించుకొనుటలలోని నై శిత్యము పాఠకుని హృదయమున కధికముగా భాసింపజేయుటకు,

సురునాడు తెల వాజినడ. కుంభీశస వల్రభు(డు ఆన(గా పాముల రాజు బయళలుదెటి వచ్చెను ఎట్లు వచ్చెను? పగ చంపంగవచ్చు కటారికాని చందమున వచ్చెను. కటారికాదు - క తితో శ్యతువులను పొడిచి చంపెడినాండు. వచ్చి చూచెను. తన జసిన పూజతేదు. తానా మారేకుదళ యులు కలువపువ్వులు మొద్‌ లైనవి నిన్నటివతె తిసివెయలేము. రానీ వాడెవడో చూతము, వానిని చంపు దుస, లదానా పాణములు గిపునిక ర్థింతుకు.

అడి వాతాళ లోకములోని మహా సర్పము. పాతాళము నందలి సర్వ రాజులు కూడ కామచర్లులు, ఆ సర్బష్ము థాను చిన్నపామైనది ఆ మారేడు

ఫ్రీ కాళహస్తి మావిత్మ్యము 167 దళములు తామరపువ్యులయొక్క కాడలలో దాగుకొన్నది. అది కాలఫణీ, నల్ల పాము. అందుచేత దానిపడగ మారేడాకువలె నున్నది. దాని శరీరము తామర తూడువలె నున్నది. ఏనుగు వచ్చినచో తెలియదు,

యేమగు నిన్నటికంటె తొందజ(గా వచ్చినది. చూచినది. తనపూజ చెగ్రీపోలేదు. ఇట్టనుకొన్నిది.

“ఈ సక లేశ్రరుండు కరుణేకణుండయ్యెనొ ? విఘ్నకర్త సం

[తాసము శొందెనో ? , వతము ధన్గత నొందెనొ ? పూర్వజన్మ వే

కాసుకృుతంబు పండెనొ * కళానిధి శేఖభరమౌళి నేడునే

జేసినపూజ నిల్నోోనవి శీఘమున న్ముదమంది [కమ్మ అకా.

స్వామికి దయపుటైనేమో ః నాశ్ళతువు భయపడినాండేమో విఘ్న కర్త- నా పూజకు విఘ్న ము చేసినవాంయ్క్ము సంతాసయు ఎ భయమ్సు,ు కళానిధి - చం దుండు శేఖరము = తల. చందుడు శేఖర మునందు కలవా(దు చ౦ ద శేఖ రుండు. ఆయన మౌళిన్‌ _ శిరస్సునందు ;

ఏను+గిట్టమకొనుచుండ(గా పాముశకు తన శృతువెవ్వరో తెలిసినది. పాము దగ్గజణకు రానిమ్ము అని కూర్చున్నది, ఏను(౧ునకీ కీడు తెలియదు. ఆ ఏను (గు మఠబపోయినది స్నాన ముచేసెను. _కొతపూలు మాలదు దళము లును( దెచ్చెను. సిర్మాల్యమ్ము తుడదునుటకు కర చు సాచెను, కరమనంగా తొండము నిర్మాల్యమనంగా సిన్న టిపూజ,.

*క్పుండాలంబుకర ంబుసా(ప ఫణిరాజున్మెచ్చి 'నా పూజభ

గుండీ వేళ నను'గహించె'నని ముక్కుం (గోళ్ళలో నెక్కి యు

ద్దండ కీడ( దదీయకుంభ కుహరస్థానంబునం దిమ్మరన్‌

గొండలూల(౧౫ నె తీమొతుకొని, దిక్కుల్ముట్స గీ(చెటుచున్‌.

లో అని జాజని అ్లే టె

కుండాలము--వినుగు; భర్షు;డు నివు(డు కుంభకుహర స్థానము. కుంభ ము నందున్న గుహాస్థానము. చక వామచ్చట _తిమ్మలుచున్నది. ఈ యేన్లుకొండలు కూల(గ నెతి మొత్తుకొనుచున్నది. తన తలను కొండలకు వెసి కొట్టుకొను చుస,ది. గీపెటుచున ది,

ఇం భఖ యా

] 88 కావ్యపరీమళ ము మొగలేటి మడుంగున మునింగి తుండమ్మున నుదక మాక రించి యూ(/ది యూ./ది, కడు(గగపాలము దాకి కబంగంగయకగంగొ. జేసాంచి జిజ్డునం జీ(ది చీంది, యిలమీ(6ద( దలదాక (నీ పక్క ౫. | పకగా6 భెడమర్దుగా( బొడ పెట్టి పెట్టి యుడివోని వేదననున్నచో నుండక పనిలేని పరువులు వాటీ పాటి పెద్ద (మాకుల తోం గుంథ పీఠయుగము దోముకొనుచును జెట్టులు దూటి తూఠతి పాము, సేసిన దుఃఖంబు సామజంబు దీర్చుకొనువెర వెజు(గక ధీర బుద్ధి, మొగలేటి మడుగున-స్వర్ణముఖీ నదియొక్క మడుగులోననగా లోతైె న చోటిలో. ఈ పద్య మొక యాళ్చర్యము, ఠవె యెవ్యండును [(వాయలేండు. ధూర్షటియే (వాయవలమయును. ఆ ధూర్జటి మసహాభ కుడు గనుక్‌ తానుపోయి యా యే/నుగులో దూజటి యా పాొముతన మెదడు్‌ో నెక్కి నదనుకొని తానే మేమి చేయునో యూహించికొని (వాసినట్టున్నది. మహా కవిత్వమని చెప్పుకొనదగిన లక్షణములలో నీదియొకటి. అందరు కవులు తాము రచించు పాతలతో నంతో యింతో యేకీభావమును పొంది (వాయుదురు. వారంతో ముంతో కవులు, కట్టి యొక మహా భయంకరమైన పరిస్థితిలో నందులోనాక యేను6గు వ-టిజంతువుతో తాను తన్మయీభావమును పొందుట యిది మాతమాశ్చర్యము, అయినచో నిట్టివాడు మహాకవులలో మహాకవి కావలయును. లేనిచో మనస్సులోనెదో పురుగుండి అది యొక వ్యాధియై అది యచ్చట తిగుగుచున్న చెప్పరాని దురద బాధ యనసుభవించఛినవా(,డు కావలయును,

శ్రీ కాళహాసీ మాహాత్మ్యము 1609 ఆప్పుడు ఏీను(గిట్టను కొనెను; “ఏనాచచ్చుట తప్ప దిప్పుడు, నుమాధీశోప కంఠంబునన్‌ దానూజావక చంపనోప దుర గేం దంబెక్కుడీ దుఃఖమే లా నాకున్వరి చంపి చచ్చుట జనాహ్లాదంబు గాదా? యవా చీక సాణునగం బె వధ్య శింగా సేవింతుంగగా కింతటన్‌ ఉరగేం దము-పాపరాజు, ఉమూధిశుండు=శివు(యు; ఉపకంఠ ము-సమీపము అవాళీన స్థాణునగమ్ము- ఈ ద్‌శ్నీ౫ కె లానము; ఇదియే వధ్యశిం, అని యా యేనుంగు శివుని దిక్కు మొగమై యీపాము ఏ కనుమ వెంటపోవునో యని తుండ మటియ బట్టి నోటిలో (కుకుఇకొని, వెనుక వెకుక వెళ్ళీ తల వలి చెప్పనానింపె వేగముతో గా కొండను భ్‌ గ్గున( దాకమ. దాని కుంభస్థలపు పగిలి పోయెసు, కొండ కొండ తోడ గుండబుం(/గూలంగ సీమనున్న పాము చిదిసె, నేనుంగును బడియె; నెత్తురచట( జఒడియ కై, ఈ పద్యములో నున్న సాగ చేమనంగా దళిత -వీల్చ బడిన; కుంభ సీమటో నున్న పాను చీవసెన్‌-బీదియు అన్న ధాతువును వాడుట మన మొక రాతి మీద నొక సన్నని వస్తువు పెట్టి మరి యొక రాతితో కొట్టినచో నావస్తు వేమగునుః చిదియుకు. ఆ వస్తు వప్పచ్చివలె నై పోయి దానిలోని నీరు మొదలెన వటు నిటు వ్యాపించి దొని తొక్కు కూడ మిగుల కుండ చెప్పుటకు ఏలులేనంత చీకాకైన లక్షణము కనిపించును, తెలు(గు జాతి యీ చిదియు ధాతువు నట్టి యర్థము నందమపయోగించును. ఈ కవి యిచట పామేమైనడో యెట్టి స్థితిని పొందిశదో చెప్పుట కాళబ్దమును వాడెను, ఇదియొక ఈ ర:డు జంతువులు రుదగణా కారమ్ములు దాల్చిరి. ఆ లింగ మధ్య మ్మునుండి ఎద్దు మీద నెక్కి స్నామి వస్పి “మీకేమి కావలయు* నని యగి ళా ళ్లు వ ల

170 కొవ్యపరీ మళ ము గొను. వారు నిత్య సుఖమిమ్మని యడిగిరి, స్వామి వారిని తన సర్వవ్యాపక జ్యోతిలో చేర్చికొనెను, ఆలిం గూదుచు. 1గమ్మఆ నాలింగమునందు( గలసి నడి మొదలుగ( జం [దొలంకారు(డు జగతీ పాలకః శ్రీ కాళహ స్తిపతి యన(బరగెన్‌ , కన్నపు కథ ఈ క న్నప్పకే తిన్నడని కూడ పేరు. “పొ తపినాంటిలో విపినభూమి( గిరాతుల కాటపట్టు, లో కో తర వన్యవసు “వడుమూ'రను పక్క_ాణ మొషుు( దదమో దాత మహ త్వమద్భుతరసావహ మూహ యొనర్వ, మేదినీ భృ తట నిర్హరాంబురుహ బృంద మరంద సుగంధ వాహమై.” మన తెలు/(గు దేశములో కొన్ని కొన్ని భాగములకు నాడులని కేఠరులు గలవు. తెలు(గు దేశములో నున్న వెదిక (బవాహ్మణులంద జు నా(డులకు సంబం ధించిన వారు. కొందరు వెలనా(డులు; కొందలు తెలంగ నాడులు, మురికినాడులు కాసల నాడులు, ఈ రీతి/గా నుంమగరు. పూర -మొక్కొాక్క (పాంతమున కొక్కాక్క- నాయడు అని పీరు. అగ్రే ఫ్రీ కాళహసి చుట్టుపట్ల దేశమునకు పొ తపినాండు ఆని పేరు. ఆ నాంటీలో నున్న యడవిలో కిరాతులుండెడివారు. ఆ భూమి లోకో తర రమ్య వసువులు లోకో త్తరమైన యందములె న వస్తువులు కలది. అందు లోనొక పల్రెటూరున్నది. ఆ యూరి పేరు ఉడుమూరు. అచ్చట నున్న రమా - లక్షి యొకగ, ఉదాత్తమైన మహత్వ్వము అద్భుళతమును గలిగించును. మేదినీభ్ళత్తు ఆనగా కొండ; దాని (పక్కనున్న సెలయేళ్ళ లోని తామర పువ్వులలోని గాలి చాల చక్కగా నుండుకు. ఆ యూరిలోని జనులు సర్య సమృద్ధి కల వారు. అడవి పందుల కోరల యందలి ముత్యములు వారికి రేంగు పండ్ల వంటివి మహీ సర్శముల పడగల మీది ముత్యములు వారికి గు]

శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యము 171 వెందలు. జవ్వాది, క సూరి, పునుగు కలిపి, యిండ్రలుకుదురు, కొని వారి వృతు లను వారు. మానరు. పట్టుచీరలు కట్టకలుగుదురుగాని పారుటాకులే కట్టుదురు,. మాణిక్యములలంకరించు కొనగలరుగాని గురివెంద పూసవే ధరింతురు,. వాళ్ళ పొలాలకు దిష్టిబొమ్మను పెట్టుదురు. ఆ బొమ్మలు అఆగురు చెట్ల కొయ్యలతో కస్తూరి మసిగాపూసి చమరి మృగముల తోకలు జుట్టుగా పెట్టి యేనుంగు కుంభములలోని ముత్యాలు కనుగుడ్డుగా పెట్టుదురు. అచ్చటి చెంచెతలు చాల సొందర్యవతులు. వారును వారి భ ర లును యధేచ్చముగా విహరింతురు. ఆ యూరనొక యెజురు జు కలండు. ఆతని పేరు నాథనాథుండు. అతని భార్య పేరు తం ఆమె గర్భవతి యయ్యును, ఆమెకు నెలలునిండి యొక బిడ్డను కనెను, వాండురు వాని చెలిూండ్రును ఎన్నో [కీడలాడుదురు. చిట్రిపొట్టాకాయ, సిరిసింగణావ తి గుడుగుడుగుంచాలు, కుందెనగుడి, డా6ంగలి (ముచ్చులాటలు, [(గచ్చుకాయలు, వెన్నెలకుప్పలు, తన్నుబిల; తూరన తుంకాలు, గీరన గింజలు, పిల్ల దీపాలంకి. బిల్ల గోడు, చిడుగుడువ్వల పోటి, చెండుగట్టినటోది, యుల్లియుప్పనంబట్దె లఅప్పళాలు, చిక్క బిల, లోటిళు, చిండజాది యైన శె కవ కీడా విహారసరణి; జించుకొమరులతోడ నుద్దించుకాడు! దిన్న 6 డభినవ బాల్య సంపన్ను (డ్‌ శుచ్తు(

1/2 కాద్యపరీమళము అత(గు పెదవాండె నాదు. విలుపట నేర్చినాందు. ధ" ౬ లాట విలుపటిన నెల సదినాళ్ళలోన 6"ట వీ;కగలిగిన తడవిల్లు వెదురు విల్లు 'సెలసు విల్లును మొదలె న చేంగ విండ్డు చులుకగా(దీసీ, శబరేంద సూను(డేయు. మె సీస పద్యములో నాంధ దేశ ముకందలి బాలుర యాటల పేర్ద. ఇందులో నాటవికుల విండ్ర పేర్లు. ఈ కథలో మరియును కొన్ని వచ్చును. మందులు మాకులు వాని పేర్చు వరుసంగా నుండును. ఇదియునొక కవితాశ కి. ఆఅంతనాయడవిలో వేటకొక అధిదేనత కలదు దాని జాతరచేసిరి, తరువాత తిన్న(దు కేటకు బయలుదేజెము. ఆ చేటలో నిత(దు చాల నేర్పుకలవాడు,. తిన్న డొకనాందు వేటాడి సొలసిపోయి యొడలు తెలియక నిది౦ంచు చుండెను. అతనికొక స్వప్నము వచ్చెను. ఆ స్పప్నములో “*'ఒడలం దెల్ల వీభూతిపూత , పులితో లొడ్డాణ, మల్దాడు కెం జడ్‌, లాత్ర్మాక విచార నిశ్చలదృగ బ్దాతంబు, లచ్ర్రైనక చ్చడ్‌ మంసంబున, రుండమాల గళ దెశస్థాణువుం గాలం గా నొడయండొక్క_రు డక్కు మారుకలలో నుద్యత్య్కృూపామూ ర్తియె.”. 'కెంజడలు - ఎఖ్జని జడలు; ఆత్మ విచారమునందు నిశ్చలమ.లె న ద్బగ బ్దాతములు - తామరపూలవంటి కనులు; అంసంబున = బుజమునంద'। కచ్చ డము-బొంత; రుండమాల _ బౌొమికల కురు; ఉద్య్శత్క్భృపామూ రియై ఉద యించుచున్న దయానూ ర్రియె; ఒడ మండు - రాజు; కనిపించి “ఓయీ! మొగ లే(టి దగ్గ ఆ శివు(డున్నాండు అత (డు భ కులవాలిటి కల్చకిము. సీవతనిని సేవించు” మని చెప్పెను. తిన్న(డదరిపడి లేచెను. తక్కిన వేటకాండు మరల వేటకు బయలు దేరిరి. కాని తిన్నడు ఆ శివున చూడవలయుననియే భావించుచుండె ఎ, కాని యతనికొక యకవిపంది క నిషి ౦ చెను. ఇతడు వాని వెన్నాడు

శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యము 118 చుండెను, ఆ యేకలము వానిని సవీగా శ్రీ కాళహ స్తీశ్వర స్వామి యున్న యెడకు. దీసికొని వచ్చెను, తన్ననికి స్వామ్‌ కనిపీంచెను. వానిలో పూర్య జన్మార్జితమైన శివభ క్తి యంతయు నొకగ్రా సారి పొడసూ పెను. ఆ లింగమును జూచి, “క్షీ సమీ! యిటు వంటి కొండ దరిలో, నొంటిం బులుల్‌ సి౨గముల్‌ గాసింబెట్టేడు కుట నట్టడవిలో( గల్డువ్వి కీనీడ, నే యాసంగట్టితి వేటిగడ్డ నిలు? నీవా. కొన్నచో! గూడు నీ శ్రీ సుట్టంబులు దెచ్చి పెట్టెదరు? నీకిందేంటికే లింగమా? ఇటు వంటి కొండదరిలో ఇటు వంటి కొండ పక్క కల్టువ్వి _కీనీడ- రాయి దగ్గజ పెరిగిన జున్వి కింద కిడలో ఏంటిగడ్డన్‌ - నది (పక్క నున్న రాతిమీద, ఇల్లు ఏయాసను కట్టితివి. మాయూరికిపోదము రమ్మనెను. 'మాయూ రికి రమ్ము. లేళ్ళు మాంసము. దుప్పుల మాంసము, పిష్టల మాంసము, నీకు వండి పెద్ధిదను. ఓ లీంగమిః విను నివరి పాలును, నొకీపిస్ణ, గుుుకు[ _బొలును. వెదురుం పాలును, గల వచట నీకు. బాయనమునకున్‌. పుట్ర తేనియ పెర లేనె పుట్ట జున్ను తొజ్జ తేనియ గల, వందు! దోంచి తోంచి కాలి దులదులనై పిండిపోలె రాలు నట్టినింజెట్లు గలవు నీ కారగింప. నేరేడు పండులు నెలయూటి పండులు గొండ మామిడి పండు దొండ పండ్డు( బాలపండులు నెమ్ని పండులు బరివంక పండులు( బిటిముటి పండ్లు. గలివె పండులు. దొడి- వెంద పండ్తు( దుమ్మికి పండ్డు జాన పండులు గంగ రేను పండ్లు వెలంగ పండులు పుల్ల వెలగ పండులు మోవి పండ్డు నంకన పండ్ర్తు బలుసు పండ్డు

[14 కావ్యపరీమళ ము బీ పండ్దును బిచ్చుక వీర ప_డ్డు( గొమ్మి పండ్రీత పండ్లు గొంజి పండ్డు, మేడి పండ్లును మొదలుకా( గూడిమాడి చెంచెతలు దెత్తురిత్తు విచ్చేయు మయ్య. మొదట (కీడా విశేషములు, తరువాత ధనుస్సులు, ఇచ్చట బియ్యముల లోని భేదములు, [పాలన(గా బీయ్యము. మరియి నడవులలో దొరకు పండ "పేర్ద. ఈ రీతిగా పెద్ర పెద్ద జాబితాలు. తరువాతి తరువాతి కవులలో నిది యొక పెద్ద కవితాలక్షణ మయ్యెను. ఒక జాతికి సంబంధించిన పేరైన్ని యో చెప్పుట అది యా కవి యొక్క [పతిభగా పరిణమించెను, (పతిభ యోనా కాదా? [పతిభ నిస్సంశయముగా నగును, ఆది కవితయా? కావచ్చుచు, కాక పోవచ్చును. బహువిషయ పరిజ్ఞానమొక [పతిభ, వాని నుచితముగా _ప,మోగించుట వేటొక చిన [పతిభ. ఇచ్చటనే బాల కీడా విశేషసులు చెప్పుట పెద్ద కవిత్యము [కింద లెక్కా గాదు. ఈ పండి పేర్లు వరుసగా చెప్పుట కవితా లక్షణము ఎందు చేత? ఇచ్చట తిన్నని యొక్క అటవిక మైన అమాయకత్వము వ్యజ్యమాన మగు చున్నది ఇది కొంత కవిత్వమగును, ఆ మొదటిది నిఘంటు బుద్ది. ఇంతియేకాదు చుజుకు( జూపున.( గాలిన కొజత నుయుకు నుజుకు( జూపుల బుట్టించి నెజణుకు వారి యిజుకువలి గుబ్బ పాలిండ్ర యిగురు(టోండ్ల్త సేవకిచ్చెద నీకు విచ్చేయు మయ్య; తనకటువంటి పరిచారికలు కలరు. అట్టి వాగిని శివునకితుననును, ఇచీయకి కూడ నతని యమాయకత్వమునకు వ్యంజక ము. అనీ తిన్నడు స్వామిని తన యూరికి రమ్మని పట్టు(బట్టి కూర్చుండెను. కదలడు. అప్పుడు తక్కిన బోయలు తమ చిన్న దొర యొక పందిని తజణుముచు పోయెను. ఏమెనాడో యని వెదకి కొనుచు వచ్చిరి, వచ్చి చూచిరి, ఆఅతసిని ఉడుమూరునకు రమ్మని (పార్థించిరి. అప్పుడు తిన్నడు వారితో---

(శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యము 1/5 ఈ లింగము నావెంటవచ్చిన నేను వత్తును, లేనిచోరాము. నేనిచ్చటనే చసివోదును, వంచరులు చేయునదిలేక వడలిపోయిరి. "ఎన్నా ళ్ళనుండియో ప స్తున్నాడీ యడవిలోన నొంటి మహశుం డిన్నేగులు మాన్పవలదా కిన్నారంగనిన బంటు గల ఫలి మనుచున్‌,. ఆసి తిన్న(డు అడవిలోనికి,బోయి యొక యడవిపందిని చంపి తెచ్చి ధాని మాంసమును దొప్పలలోంబెట్టి స్వామి కారగింపుమని యిచ్చెను. లింగము లింగముగానే యున్నది. ఇచ్చుటనుంచి నాయఎిగ్ర్లెదు క ందపవ్య ములు కలవు. అన్నియు నాతని యమాయిక భ కికి చిహ్నములు స3గా వాఐలలేదాయని, అకలికాలేదోయని; నాయందేమెన దోషమున్నదా యని ; నీవు తినకపోయినచో నా బతు3౨దుకని చివరకు తిన్నండు తానచ్చటనేె చత్తుననెను, వట్టి మాటకాదు. నిజముగా చచ్చు నటునా డు, చఛ్పా రాం శివుండు ఆంత కష్టపడి వాని కలలో కన్పడి భక్తుని పిలిచి తెచ్చు కొన్నా(డుకదా | ఏమిచేయును ? అప్పుడు స్వామి తన రూపమంది యేడుపు మాని తినెదనని యొప్పుకొన్నాడు. తిన్నండు మాంసఖండ ములం దిచ్చుట = శివుడు తినుట, - తిన్న(డు (పతిదినమడ వికిపోయి యే జంతువునో చంపి తెచ్చి యా మాంసమునుకాొల్చి స్వామికి పెట్టుచుండును. ఆయన తినుచుండును. అది వారి యిద్దరి కే తెలియును. స్వామి దేవతారూపముదాల్చి వచ్చి తిను చున్నా(డని యెవరికి. దలియును? తక్కిన వారికి అచ్చట శివలింగముండును, శివలింగము కన్చించును, చుట్టుపక గ లనంతయు కశ్మ లము. టొమికలు, నెత్తురు మరకలు, చంపబడిన జంతువుల శవములు, కాల్చిన నెగళ్ళు; ఎండిన మాంసపు ముక్కలు.

16 తావ్యపరీమళ ము ఇట్లుండ (గా నొక శివ బాహ్మణు(డు వచ్చెను అత(డు పూజారి వంటి వా(దు, అతండువచ్చి యీ కశ్మలము చూచి యంతయు బాగుచేసి మరల పతి దినము వచ్చుచు మరల బాగుచేయుచు, నొకనాండిట్రనెము. “కలదై వంబని యల్కి-పూసి గుడ్డి ముగ్గుల్‌ వెట్టి క్రై సేయ లో పలికిద్రెంగెలి మంగలంబులగు దొప్పుల్‌ రాకతంబేమి: సి ర్మల తోయస్నపనం బొనర్చిన కరీరంబేటికి స్నరువ ట్టులు6గ టైం? భవదాత్మశుద్ధికిది గూడుంగా మహా హేయ.ల్‌ =.” తోయస్నపనము నా నీళ్ళ స్నానము ఫ్‌ నీరు వట్టులుగట్టుట వా ఇక్కడ నేమనవలయునన(గా నీటిచారలు కట్టుట యనవపలయును. కొని భాషలో సీర్వట్టు అన్నమాటకు దప్పిక, దాహము వేయుటయని యర్థము. ఇచ్చుట నా యర్థము కుదుర దు. ఇగ్రే శివుండు పత్యక్షమైన పద్యములో కచ్చడము అన్న శబ్దిమున్నది- భాషలో కచ్చడమనవగా కౌపీనము, గోచి; “కచ్చడాల్‌ కట్టుకొను మున్నిముచ్చు లెల తామరఠస నేతలిండ బందాలు గార'' అని పెద్దన్నగారు (వాసిరి, ళా నీ ష్‌ టి కచ్చడమనగా కౌపీనమనిగాని, నీరువబ్దు అనగా దప్పిక యనిగాని కవులు (పయోగించిన [ప్రయోగమును. బట్టియే యర్థ నిర్ణయము చేయబడినది; ఆ లెక్క,_పకారము ధూర్జటి ' 'పయోగముననుసరించి క చ్చడమునకు, సీరు వట్టునకు, బొంత యనియు, ని ళ్ళిండిన గారలనియు నర్థ ములు చెప్పవచ్చును, గదా! శివ బాహ్మణు( డిట్టు కటకటంబడి యిది చేసినవాడెవందడు? వాడు సీకు( జుట్టమౌ? నీ స్నేహితుడా? నిన్నుగురించియున్న కధలలో నీవు భక్తుల కొటికు చాల పిచ్చిపనులు చేసితివని యున్నది, సీ కిది యిష్టమైనచో గొనీ, నా కా పాపొత్ము6 జెప్పినన్‌ పది లక్షలు, లేకున్న కూడుగబట్టి నేను పాజము విడుతును,. అని వీడును పంతము పట్టీ కూర్చుండెను.

శ్రీ కాళహసి మాహాత్మ్యము 177 అపుడు తిన్నని విషయము చెప్పెను. చెప్పి “వాని భ క్రినకు చూపిం తును. కిన(బడకుండ సివిచట నెచ్చటనై న దాగియండుమ్హు వాండిప్తు డే వచ్చును” ఆన(/గె శివథకు (డు తానొళచోట దాగయుండెను, అప్పుడు చెంచు వచ్చెను, వొండు రెండు దొపష్పలలో మాంసము పెట్టకొని, వచ్చెను, స్వామికి స్నానము చేయించుటయెట్లు? పుక్కిటనిలడ సీళ్ళపట్టు కొనివచ్చెను, స్వామిమీద నిన్నటిపూజ తీసి వేయుట యెట్లు: దొప్పలు (కింద పెట్టి చేతితో తుడువవచ్చును, కాని ఆదొప్పలు [కింద (బెట్టిపచో స్వామి యాహార మపవి తమగుము, ఏమి సూక్ష్మ మెన ధర్మములు ! అందుచేత వాడు తన చెప్పుకాలితో లింగముమీది నిర్మ్యాల్యము పోగ్యదోచెను. మాంసవుదొప్పలు నేలబెట్టినచో నపవ్నితమగునా [. చెప్పుకాలితో శివలింగ ముమీది నిర్మాల్యము తుడువ ఎవరి భక్తి వాని వివేక పమాణమైనది. మన లౌకిక జ్ఞానమునకు దేవతా భక్రియొక్క- లక్షణమునకు సంబంధములేదు. ఆ భ క్రియొకగ లోతు వేలు. ఈ లౌకిక పరిజ్ఞానముయొక్క_. స్వరూపము వేలు, దా అంత కన్నండు తాను పుక్కి. లిబట్టి తెచ్చిననీటితో స్వామిని స్నానము చేయించెను, తాను తెచ్చిన మాంసఖండములు స్వామి కందిచ్చెను. తినలేదు. తిన్ననికి భయమువేసెను, ఇంతలో స్వామి యొకకంట కన్నీరు కార్చ మొదలు పెన్టిను. ఆ కన్నిరు వృద్ధియగుచుండెను. అప్పుడు. తిన్నండు ఓహో |! స్వామి కంటికి జబ్బుచేసినది. ఆ బాధతో యన్నము తినుటలేదు. అని చెప్పు రానంత దుఃఖముపొంది కోకపొట్టం బావిగొన నూ(దియొత్తుచుం గషణోప్షకరభ భాగమున గాంచి నె త్తితంగేడాకు మెత్తి, రేచకినిమ్మ పంటిసీరున నూతి పట్టు వెట్టి (12)

178 కావ్యపరీమళ ము తెల్లడింటెనపువం( దెప్పి తృదసమిడ్షి కలివె పువ్వులు గోసి నలంచిపిడిని పేర్రిన నెయివెట్టి. 'పెరుంగు వత్తులు వైచి చనుబాలతో రాచి, సంకుచమిరి విన్న మందులు, తా సరీక న్నమందు లడిగ్‌ తెచ్చిన మందులు, నడవిమందు లెన్ని చేసిన మానక, యిందుమౌళి కన్ను తొడింబడి నెత్తురుగాలుటయును. కోకయనగా కట్టు పుట్టము, స్త్రీ పురుషులెవరు ధరించినను సలే * కాని తరువాత తరువాత నిది స్రీలు ధరించెడి చీరకే పేరైనది. నేటికి/గూడ మనయిండ్రలో కన్నె జ్ఞపడినచో, కొద్దిగా నొప్పిగా నున్నచో బట్టను పొట్టమ గాజేసి నోటిలో బెట్టుకొని మూవిరి యూడి యా చిరువెచ్చని గుడ్డతో కన్నునొత్తుదుము. అట్టు నాలుగ దుసారులో త్రగా కంటిబాధ తగ్గును. రెండవది. రెండుచేతులు చివరిభాగపుటుబ్బుగల చోట్లు రాచినప్పుడు వెచ్చబడును. ఆ వెచ్చదనముతో కన్ను లద్దుకొందురు. ఇవి రెండును సహజములై న చికిత్సలు, తక్కినవి సరే ॥ పేరిన నెబ్యిపెట్టి పెరుగువత్తులువై చి చను(దాలతో రాచి... అడవిలో నివియెట్లు తెచ్చెనన [పళ్న- ఈ సందేహము. అడిగి తెచ్చినమందు లన్నమాటతో తీరినది. = ఎన్ని చేసినను కన్నీరు మానలేదు. పట్టపు దేవిన్‌ హిమగిరి పట్టిన్‌ మాయమ్మ జూచి పదరినకతనన్‌ నెట్టవి సెనా ? నేమందుల మట్టెైలు(గనొ 1 కంటికిం |బమాదం బొదవెన్‌, హిమగిరిపట్టి = పార్వతి, ఆమెమీద కసరుకొనంగా కన్నదిరినదేమా ; నాకే మందులమట్టు (రహస్యము) తెలియదో ॥ సీసీ ! నేనెంత మూర్ధడను. కంటికి కన్నే మందు. అనుకొని బాణముతో తనయొక్క (గుడ్డును బెల్లిగించి లాగి శివుని క౭టికి బెట్టెసు అంతట స్నామికన్ను నిమ్మదించెను

్రీ కొాళహస్ని మాహాత్మ్యము 1/9 ““మున్నిటి క ఎృకంటె, గడు మోహనమై తనికన్ను వచ్చిన న్మన్ననంజూచి మెచ్చక, యుమాపతి రెండవకంట శోణిత క్చ్‌న్నత(జూపి ప, న్నగి పుళిందు(.డు 5 కృపచేత(గన్న మం దున్నది, దీనికి నాఅవ, నొక్కాటినా వశమంక శంకరా 1” తీన్న౦డు తనకన్ను పెకలించి పెట్టినంతమళ్ళత నీరు కారుచున్న స్వామి

కన్ను పూర్వపు కంటికంటి బాగుగానుండిను, కాసి స్వామి మెచ్చలేదు.

మెచ్చక రెండవకంట నెత్తురుకార్చ నారంభించెను, అప్పుడు తిన్న (డునవ్వి

'సీకుపచేత కన్నమందున్న ది

అసి రెండవపిన్ను బెక్‌ లించింబోవుచు నిట్లనెను; ““సఉకు మూడు కన్ను లున్నవి, నాకు రెండే క న్నులున్నవి, ని రెండుకన్నుల వ్యాధులు నా రొండు కన్ను లతో దీర్ళెదను. స మూడవక నుగూడ జబ్బు చేసినచో నా (పొణములు నీకిత్తును, కి ంటిక్తి [వాణములకు సంబంధ మేమనగా ఈ [పాణమిలు మనోదృప్టి కి మూలములు ” అన్నాడు.

ఇక్‌ ్యాడ్‌ చమత్కారమున్నది, తన రెండవ కంటితో న్వామి రేండవ కన్నుకూడ కుదురును. అప్పుడు స్వామి మూడవక ౦ట నెత్తురు కార్చినవో నది తిన్నని కెట్టు తెలియును. అపుడు (పొణములెట్టిచ్చును ఇక్‌ గ్రాడనున్నది

అందుక నియె ధూర్హటి మహాక్‌ వి “'మనోదృష్టి'కి మూలంబగునాదు

(శాణముల సీ కితున్‌ అని (వాసినాండు. తిన్ననికి మనోద్యష్టి యున్నది,

ఆనగా మూడవకన్న తనికిం/గూడ నున్నదన్న మాట. తనకు రండుకన్నులు

బేక పోయినను స్వామి మూడవ కంట కన్స్‌గు కార్చినచో నితనికి తెలియునట, ఎట్టు తలియును ? ఇతని మనోదృష్టికి తెలియును. ఆనంగా తిన్నని మనస్సు శివభ క్తి పారవళ ముచేత విజ్ఞానమయమైనది. అని చెప్పుకాలితో నెత్తురు కారుచున్న శివుని రెండవకంటి నదిమిపట్టి తన రెండవకన్ను పెకలించుటక బాణము తీ సెను, కన్ను(ద్‌నియ బూను కన్నప్ప తీవత కన్నమున్ను గాంగ ఖండవపరశు

వాశుగంబు( జేశనంటంగ( బట్టుక '“నిలవు నిలువు మన్న యెొలుగు తోడ,

ఖండ పరశువు-గొడ్డలిషు క్క. అది శివునియొక్కు యొక యాయుధము. తనకన్ను లాగుటకు కన్నప్ప యంత తొందర పడుచున్నా డో అంతకంటి తొంద నున్న “అశథుగము” (బాణము) రెండు కళిపి పట్టుకొని “నిలువు నిలువ మన్న యెలుగు (ధ్వని తో --

హరి; యఠవిందసూతి మును లష్టదిశాపతులాదిగా వియ

చ్చరులిరు వంకలంగొలువ సత్వర త న్నిజలింగ నిర్మలాం

తరముననుండి, శీతవసుధాధర కన్యక ముద్దుంగేలు. దా

మర కడ, వేలుపట్టుకొని, మన్నవ దిన్నసికిం (బబసన్ను(8.

హరి -- విస్ణువు; అరవింద సూళి - (బహ్మ; తామరపూవునుండి పుట్టిన వా(డు; వియచ్చరులు ఎ ఖీదచరులు, దవళీలు.

ఫీతవసుధాధరకన్య -- చల్లవకొండ కూతురు. అవిడ యొక్క ముద్దు చేయి తామర చివర్శివేలు. పట్టుకొని శివలింగమునుండి వెలువడి తిన్ననికి (పసమ్ను[డై నాండు,

పరమళివు(౦డు తిన్ననికి (సన్నమైన లక్షణము రెండువిధములుగా నున్నది.

ఒకటి (బ్రహ్మ మ హేశ్వరులయు దేవతలయు కొలువు చేమించికొనుచు, తాను సర్వ జగతునకు నధినాధుండన్న [పభ యొక్క-టి.

రెండవది పెండ్రి నాడు భర్త భార్యయొక్క కొన్మవేలు పుచ్చుకొని తిరుగును. అనాటి వలపులో పెండ్లి యొక్క పసిమియంతయు (పేమ యొక్క పచ్చి యంతయునున్నది. పరమ సుపసన్నత యున్నది. రండవ అకషణమిది,

అందుక నియే ధూక్జటి పార్యతికి మరియొక్క_ "పేరు వాడక శీతవనుధా ధరకన్యవయని యొక ముద్దుపేరు వాడినాడు. ఆమ్మవారి కేలు (చేయి) ముద్దు కేలట ! ఆద తానురయట: ఆ స్వామి యొక్క సర్వ 'పసన్నతయు సీ శబ్దముల క ల ల

శ్రీ కాళహసీి మాహాత్మ్యము 18] ఆప్పటికి శివ బాహ్మణునకు తిన్నని భ కి తెలిసెను. ఇద్రరును శివుని స్తుతించిరి. పర మేళంరుడు వారిద్దరిని త వలో కలుపుకొనెను.

ఈ తిన్నని పూగ్వకథ యున్నది అట్లే చెలది పుర్వునకు, సర్పమునకు హ సికి పూర్వకథలున్నవి చెలడియు, సర్వమును, నేకుగును వారు పూరంచు [ప్రమధులు ఆగ(గా శివగనణములోనివారు. శాపములుపొంచి య ద్రిరి.

ఈ తిశన్న(డట్టుూదు ఈ తిన్న ండు పూర-జన్మలో నడ్తముండు ఇక్కడ నున్నది యాశళ్ళర్యము,

అర్జుమయ కౌరవ్పులప గెలుచుటకొణకు శివునివద్ద పాశుపతా స్త్రముచు సంపొదీించెమ,

ఈ కథ (పసిద్దమెనదియే కదా అర్జునుడు తవస్సు చేయుచుండెను, శనిపవు(డు కిరాశరూపమున వచ్చెను ఒప పందిని తరుముకొనివచ్చెను, నివు(డు వాణము వేసెను, ఆర్జునుండు బాణయు వేసెను. ఇద్దలీ బాణములు తగిలి పంది చచ్చెను. ఇద్దణును చచ్చిన పంది తనది తనదియప వివాద పడిరి. యుద్ధ మాడిరి. శివు/డర్దునుని అమ్ముల పొదిలో బాణములు లేకుండ జీసెను. అర్హ్జునుండు గాండీవ ముతో శివుని శిరసు మీద, గొ బైన, ఇద్దయిను కొంత సేపు మల్ల యుద్దము చేసిది. చివరకు శివు(డర్దురుకు (పసన్ను(డై పాశుపతాస్త్రము నిచ్చెను.

ఇంతవఅకు కధ సర త సమానము. ఈ స్టీం కొాళహ సి మాహాత్మ్య ములో చివరియాళక్యాసములో పశ ది పూర్వజన్మ కథలు కలవు. ఈ (గ్రంథ ములో ఈ కధను మించి మరియె3టి యున్నది. అది యేమన(గా నర్హును(డు శివుని పాశుపతాస్త మేకాదు మోక్షమునుంగూశ నిమ్మని యడిగెను.

ఇక్కడనున్నది రహస్యము అర్జుషండు శ్రీకృష్ణుని చెలిమికాండు. భగవ దీత యుదభూమియంమయు *కంము ఏ అరుఎన కుషదెశించెగు, శ (లు ఒఒ ణ ర్త

ఏ భగవద్గీత సర్వజగత్తునకు మోక్షమిమ్మనన్నదో! ముచ్చుటకు సంక

ల్బింప(బడి ఎదో! ళు భ గవద్ధిత ము శీ పర మెళ్వరుబుంక్షి ,పత్యక్షముగా నప

] రివ్‌ కావ్యపరీమళ ము దేశము పొందిన యర్హ్జునుండు పాకుపతాస్త్రమును పొందుచు తనకు శివుని మోక మిమ్మని యడుగుటయేమి? కాదు భగవద్గితోపదేశము చాల తరువాత జరిగినది. ఈ యడుగుట కొన్ని యేండ్లకు పూర్వము జరిగి చది, ఓప్పికొందము. మరి అర్జు నునకు తిన్ననివలె జన్మమె త్రవలసిన యవసరము ేదేః ఎత్తినాండు కదాః అత నికి మోక్షమువచ్చినదిప్పుడు. భగవద్గీత ఏమైనది?

ఇది ఇట్లుండగా పాండవులు చనిపోబినారు, ధర్మరాజును స్వర్గమునకు తీసికొని వెళ్ళుచు [దోణవధ సందర్భమున 'ఆశ్వత్దామహతః కుంజర 8" అన్న విషయములో ధర్మరాజ బద్ధ మాడి వాడు ఆఅడలేముకదా।; ఆ కొంచెము పొపము నకు ధర్మరాజును దీసికొసిపోయి యూరశకే నరకలోకమును చూపించి తెచ్చిరి. ధర్మరాజక్కడకు స నక్కడ దాధననుభవింమచున్న జనులు ఒక పుణ్యా త్ముని సన్నిధానముచేత-|పాజములు చల్పబడ సంతోవీంచుచు నేడ్చుచుండిరి.

ధర్మరాజు మీరెవరని యడిగెను, ఆ యేడ్చెడివారిలో అర్జునుడు, భీముండు, నకుల సహ దేవులుకూడ కలరు, తక్కినవారిమాట యట్లుంచి భగవద్గీత యుప దేశమును పొందిన యర్జును డందున్నాడు. గీతోపదేశము పలన నతనికి మోక్షము రాలేదన్నమాటః అర్జునునిలో నున్న జీవుని యొక్క స్వరూపమెట్టిదో।

బీవులయొక్క_ లక్ష ణములెట్టివోః &ఇది యనూహ్యముగానున్న ది, కొందు నీవులు జ్ఞాననిషస్టులు, కొందు బీవులు భకి నిష్టలు, కొంద అు వైరాగ్యనిష్టులు,

“ఆహం (బహ్మోస్మి” అని పరాకాష్ట పొందెడు జీవుడు వేటు.

“ఇిపళో2 హం" అనుకొను జీవు(డు వేలు.

ఇన్లైన్నియైన భేదములుండవచ్చును. ఈ కథ యొక్క పరమాగ్గము ఈ చిక్కులలోవపడినది.

దీనిని గుజీంచి యింకను విచారించవలయను,. నరనారాయణు లిద్దణు నిత్యబుషులు, నరుడు నిత్యుండు, ఈ నిత్యత్వ లక్షణముపేజబు. అతనికీ ముకి

శ్రీ కాశహసి మాహాత్మ్యము 18]

ము కి రెండు విధాలుగా నుండునని చెప్పబడినది. ఆత్మోపాసన చేసెడు వారు వేయి. వారు “అహం బహ్మాస్మి' అన్న భావము సిందు నిష్టలన వారు. కొందయలు _పతీశల నుపాసీంతురు, 'ఓం' మొదలె నవి (బహ్మ | పతీకలు.

మరి కొందలు దేవతల నుపాసింతురు, వీరందటకును ముకి

వచ్చును. ఆ ముకులలో భదములున్నవి.

ఒకడు శివునిలో సాయుజ్యము పొందును, మరి యొకడు విస్హు సాయు జ్యము పొందును. వారికి పునరావృత్తి లేదు. కాని వారు _బహ్మ పదార్థ ములో క లియరు,. పళ యాంతము ఆయా లోకముల యందుండి చివరకు కలియుదురగు,

ఇతడు నరుండు. అందుచేత నితని కట్టి ము క్రియే న్యాయమేమో |

దక్షిణ దేశమున మధురానగర మున్నది, ఆ నగరము మహా పసిద్ధ

కాశీ విశాలాక్షీ కంచి కామాక్షీ మధుర మీనాక్షీ . ఈ ముగ్గురు తల్లులకు _పసీద్దమైన క్షే తములలో మధుర యొకటి,

అచట వాలవాయి చొక్కనాథుండన్న రాజు కలడు. ఆయన భార్య మీనేక్షణ. అచ్చట (దావిడ భాషా పీఠ శంక ఫలకము కలదు.

త్మామ పర్తి నదికి సవతియెన వెఘది క లదు.

అచ్చట పరమశివుడు వొండ్యరాజు నల్లుడె యుండెను.

ఆ పట్టణమును పాండ్య భూవొలుని కూతురును పర మేశ్వరుని భార్య యునై న పార్వతీ దేవి రక్షించు చుండును.

అగ స్య మహర్షి “ద్రావిడ భాషకు వ్యాకరణ మ్ము ఆలంకారము, నిఘం మూల పీఠిక వాసి పాండ్య రాజునకొ ఫ ఎక మునిచ్చె యిట్లనెను,

1 రశ కావ్యపరీమళము “ఈ శంక ఫలకము నీదగ్గర నుంచుకొనుము. ఈ ఫలకము మీద నెంత మంది యైన కూర్చుండ వచ్చును. ఎంత మంది కూర్చున్నను మరి యొకసిక్తి స్థలముండును, ఒక్కాడు కూర్చున్నప్పుడు న-తే । మరియొకనికి స్థలముండును " ఆగస్తుడిట్లు చెప్పి వెళ్ళిన తరువాత పలుమంది రాజులు రాజ్యము చేసిరి,

కొన్నాళ్ళకొక రాజు వచ్చెను, ఆతడు మరియు భాషా పోషకుడు. ఆ సభలో పం డెండుగురు కవులు నిలచిరి, వాచిలో నత్కిరుడు మేటి, వారంద రును _పశంసించిన గాని ఆ శంక ఫలకము మీద మరి యొక్కనికి చోటు రాదు. ఆ సభ మెచ్చు నట్లు కవిత్వము చెప్పుచో రాజు బహు సంపదలిచ్చును,

ఇట్టుండగా దేశము నందు దుర్భిక్ష ముదయించెను. కొటక్‌ ము వచ్చెను. తిండి లేక జనులు పురమును వదలి లేచిపోనెంచు చుండిరి.

అట్లుండగా ఆ మహానగరము నందు మూల స్థానము నందలి శివ బాహ్మ బుడు లేచిపోనెంచెను, శివునకు దయకలిగెను. శివుడు వానికి, బసన్ను(డై యిట్లనెను,

“ఓయీ । నేనీ రాజు మీద నొక పద్యము వాసితిని. అది శృంగార రసము, నీ పద్యమును. దీసికొని పోయి రాజునకిమ్ము. అఆ కాజు నీకు వేయి మాడలిచ్చును. ఇంక నీకేమి కొదువ? నీ చేయి మాడలు వ్యయమ గు లోపున క అవు తీరును, వానలు కురియును.”

అనగా నా శివ [బాహ్మణుడా పద్య షను( దీసికొని పోయి రొజ సభలో చది వెను,

అందులోని యర్ధమిట్లున్న ది,

“సింధురరాజ గమనాధమ్మి ల బంధమ్ము సహజ గంధమ్ము.” సింధుర రాజు = ఏనుగుల రాజు, దొనివలెగవమన _ నడిచెడి _ స్రీః అమె యొక్క ధమిల్ల బంధమ్ము = జుట్టు ముడి; సహజ గంధమ్ము . సహజముగా సువాసన కలది, (వాసన త్రై లములచేత గాని, పుష్పము లలంకతంచు కొనుట చేతగాని వచ్చిన వాసన కాదు.)

దానికి నత్కీరుండు నవ్వి “ఇది యేమి” తలవెంటుక ల కలి సహజమైన వాసవయేమి ; పో; పో,

శ్రీ కొళహ సి మాహాత్మ్యము 455

తప్పిది చెప్పరాదు కవితాసమయంబున కొప్పుగాదు సీ

విప్పగిదిన్‌ రచింపదగునే యన విిపుడు చిన్నవోయి, “నా

కప్పర మేళ్యరుండు వసుధాధిపు పె ర చియించియిచ్చి నా

డొమ్వను దప్యునేనెలుగ ను తములార [” యటంచు (గమ్మజన్‌.

కవితా సమయము _- కవితా సమయములని చాలకలవు. ఆడకోకిల కూయును, ఇదియొక సమయము కాని కూయునది మగ కోకిల ఆఅఆడనెమలి నృత్యము చేయును. నృత్యము చేయునది మగవనెమలి. ఆడనెమలికి పీంభ ముండదు. మగనెమలికే యు-డును. నదులలో తామర పూవులుండునని కవి సమయము. నదులలో నెప్తుడును తామరపూవులుండవు. శుక్త పక్షమంత యు వెన్నెల్క కృష్ణపక్ష్తమంతయు. చీకటి ఇది కవి సమయము. ఇట్లు కాదు. శక్షపక్షము సాయంసంధ్య మొదలుపెట్టి వెన్నెల. కృష్ణపక్షము పాతస్సంధ్యకు పూర్యము వెన్నెల. స్తీయొక్క మొగము చం్చదుండు; తామర పువ్వు. కన్నులు కరములు తామర పువుంలు-- ఇవి యన్నియు కవి సమయములు. వీవినన్నిటిని కవులు [వాయుచునే యుందుకు=

కానీ సింధురరాఎ౫ గమనాధమ్మి ల్ల ఐంధమ్ము సహ జ గంధమ్మనుట కవి సమయముకాదు. కాని దీసినావుకొన టలేదు.

అప్పుడు శివ _బాహ్మణుండేమిచేయును.

కరస త్రములారా। నాకిది తెలియ మ.” అన్నాడు. ఉ తములార | అనుటలో నత(డుపడిన దిగులంతయు నున్నది. అతడు పడిన భయమంతయు నున్నది, సరే! సీ5ంత సాహసమెందుకు చేసితివని యడుగుదురురేమో | “నాకిది భగవంతుడు (వాసియిచ్చినాండు నేను తెచ్చితి” ననినాండు,

అతని ముఖ లక్షణములు చూడగానది నిజమే యనిపిఐచుచున్నడి, ఆఅఆందలు నూవకుండి౨ ఆతనిని పోనిచ్చిరి అత(డు _(బబుకు బజీవుడా(యని బయటపడినా(డు.

భః సంగతులన్నియు కవి చెప్పడు పాఠకుండర్భము చేసికొనవలయును,

156 కావ్యపరీమళము అత(డు తిరిగి దేవాలయమునకు వచ్చెను. వచ్చి స్వామితో నిట్లనెను. “నిన్ను నమ్మిపోయి సభలో సిగ్గుచెడితిని. ఉన్న కథలు చెప్పనేలః” అని మొదటిమూట. ఉన్నకథలు అనగా నిన్ను నమ్మినవారందరు సిగుచెడుదు రని యర్థము, పర మేశ్వండు ధనమిచ్చునా? వై రాగ్యమిచ్చును. అనంగా సిగ్గు చెజుపును. గోపికావసా్రపహరణములోని రహస్యము, “*ోతానెటీగిన విద్య నృపా స్థానములో నెజప'( గీరి సమకూరుంగా కే నరునకు బరవిద్యా థీనత భూపాల సభల దేజముగలదే ?” పరవిద్యాధీనత ,.. పరవిద్య యనగా ఇతరులయొక్క-. విద్య యని, మోష్‌ విద్యయని, “మోష విద్యకు రాజసభలలో పాటింపులేదు. రాజులు, రాజకీయ జనము అధికార ధూర్యహులై పరమును లెక్క(జేయరు'" అని ధ్వని, నీ మాటలు నమ్మి నేను మోసపోయితిని. నత్క్మీీరుండు నన్నెన్ని మాట లన్నా(డు ? ఆ మాటలు పడుటకంటె ఈ కరువుతో చచ్చిపోయినను బాగుండె డిది. అని సదృ క సిధీయని సంబటోధించినాడు. అన(గా నా శివ (బాహ్మణు(డు తాను సద్భక్తు(డు కాడని తన్ను తాను నిందించుకొన్నా(డని యర్థము. అని శివ బాహ్మణు(డు మరియు నిట్టనెను. “సామీ [నా యదృష్ట మిట్టుండగా నిన్నును నత్కీరుని అన్నఫలమేమి ? ఎక్కడికై నము పోయి. బిచ్చ మెత్తుకౌందును. నీకు భ్యదమగుగాక ! నన్ను వదలిపెట్టుము. అన(గా శివు(నకు దయకలిగి యిట్లనెను ; ““కటకట యన్నత్కీరుం డట 1! కవితయు? దప్పువబ్టైనంట । యటుపదమీ యెటువలినో తెలిసెద $" కని నిట లాక్తుండువచ్చి కుంభినీపతి సభలోన్‌ '" క్రి నత్కీీరుండు - అన్నత్కరు(డు. రెండు నొక్క-టియె, కాని యుచ్చార ఇలో అన్నతీ్కీ-రు(డనట చేత తిర స్క్యార మున్నది, ఆ నత్కీరుండన్నచో

(శ్రీ కొళహస్ప్వి మాహాత్మ్యము 157 నంత తిరస్కారము భాసించదు. ఆ నత్కీరుండన్నచో ఆఅ లక్షణములు గల నత్క్హీరు(డని మ్మాతమె వ్యంగ్యము. ఇదీ సూవష్మ మైన విషయము. పాఠకుని (పతిభ చేత మా[తమే తెలిసికొన దగినది,

“అటు పదమీః యెటువలనో; తెలి సెద.'

ఎటువలెనో _ ఎట్లాగో! ఆర్హమిది గాని యెటువలెనో అని విడబజచి చెప్పుటలో (పెగా పాసయు గణమునిచ్లే కుదురును) నొక యా క్షేపమున్నది. ఒక తిరసాగార మున్నది. లోకముటో నొక్కకగాపుడు కోపము వచ్చి నప్పుడు కొన్ని మాటలను విడబజచి యందుము. ఆవి కోపమునకు వ్యంజక ములు.

ఇది యంతయు వ్యంగ్య (ప్రపంచకము, తెలిసికొనినచో రసొవిష్కా-ర ము జదుగును. ఇచి కావ్య పఠన పర మార్ధ ము.

అని శివుండు రాజు సభకు వచ్చి --

శివ [(వాహ్మణుండు రాజ సమ్ముఖంబునకు టోయి - అని (వాయంబడెను, ఇచట నిటలాక్షు(డు వచ్చి కుంభినీపతి సభలోన్‌ ఆని [వాయంబడెను,

రాజసమ్ముఖమునకు( జటోయి యనుటలో శివ (బాహ్మణుండు రాజ దర్శ నము లథించుటకు పడిన కష్టము రాజసమ్ము ఖమన్న శబ్దము చేశ తెలియు చున్నది, ఇచట శివు(డు నచ్చి సభలో నిట్టన్నాడు. అసి యున్నది, దీనిలో శివుడు వచ్చిన పటాటోపము, ద్వార పాలకులను లెక్కచేయక పోవుట, ఆయన లక్ష్షణమును( జూచి ద్వార పాలకులడ్డ 6గింపక పోవుట తెలియు చున్నది.

ఇట్టివన్నియు రహస్యముఖు. ఇందేమియు వి శ్రేషములు లేవని సొమాన్య పొఠకు(డను కొనును, కొందలు కవులు వీనిని. గూడ. జెప్వుదురు. కొందయి గడుసు కవులు [పయోగించిన ళబ్దములచేత దానిని పాఠకుండూహించ గలిగినచో నూహించుటకు వదలి పెట్టుదురు. ఇచ్చట నేమియు లేదు. కాని యున్నది.

ఇట్టి వదలి పెట్టుటలు కథలో మన్న (ప్రధాన లక్షణములకు భ౦ంజక ములు గావ, కొని కధాగమనములోని గడుస్తు దనమునకు చాల యపయోగించ్చును,

శివుడు వచ్చి యిట్టనెను |

“* ఈ రాజన్యుని మీద నే కవిత సాహిత్యస్క్ఫురన్మాధురీ

చారు (పౌఢిమ. జెప్పి పంప విని మాత్సర్యమ్ము వాటించిన

త్కీరుండూరక తప్పువట్టెనంట! యేదీలక్షణందటో, యలం

కారంబో, పదబంధమో, రసమొ? చక్క_లజెప్పు(డా తప్పనన్‌.”

ఈ పద్యములోని యక్థము సరిగా నట్టి సమయమ లో సమర్థుడెన యొక మహాకవి యన్న మాటలే ।

“సాహిత్య స్ఫురన్మాధురీ చారు [పౌఢథిమ" అన్న సమాధానము మ్మాతము తన కవిత్వము చాల గొప్పది యనియా వక్త చెప్పుచున్నాండన్నది (యర్ధమే గాక వ్యంగ్యము కర్తా భాసించుచున్న ది,

లోకములో సామాన్మముగా “నేమ (బహ్మాండముగా చెప్పితి. నందురు. అప్పుడు గొంతు పెద్దది చేయుదురు, ఆ భావము వక్త యొక్క ఉజఊమ్ములో క్రంఠమలో మొగములో భాసించుచుండును, ఈ సమాస |గథనమాలక్షణము లన్నింటిని ధ్వనించు చున్వది,

అన(గా నత్కీ రుండు పూర్వమువలెనే మరల తప్పనెను. అంత శివుండు “*గరితనయా ఘనకచ భాగమ్ము సహజ గంధం" బన్నాడు. పార్వతీ దేవి ధమ్మల్లము సహజగంధ మన్నాడు,

అన(గా నత్కీరు,డు “పార్వతీదేవి _కైనచో నగుగాక ! లోకములోని స్రీలకు కాదు” అనెను. అని నిరాకరించెను.

ఇచ్చట నన్నియో రహస్యములు కధలోనున్నవి, శివ (డు(గా వచ్చినా? రాలేదు. శివు(డేమో యన్న సందేహము కలు(గునట్టు వచ్చినా? అట్టు వచ్చి యుండవచ్చును. పార్వతి యొక్క జుట్టు సహజగంధ మనుటకు సామాన్యు డెవడు, శివుడే యనగలండు, అత(డట్టన్న ప్పుడు నతీారుండు తటపటామించి నాడు పార్వతీదేవి ధమ్మిల్ల్వమ్ము సహజ గంధమో కాదో నీవెవడవురా చెప్పుటకు అన్నా(డా? అనలేదే! పార్వతి కైనచో కావచ్చును. తక్కిన స్రీలకు కాదన్నాడు. అన(గా నత్కీరునకు వాడు శివుండేమో యన్న యనుమానము లేక ఫోలేడు.

శ్రి కాశహసిి మాహాత్య్య:ఎి 189

ఈ యనుమానము లన్నియు వెషుకంబెట్ట ధూర్డటి జవగిన సంభాషణను (వా సెము, ఇదియొక విశిష్ట మైన రచన,

ఇట్టి రచన కథలు (వాయుటకళో చేయవచ్చు. గాని ఆధునికములె న వ్య క్రిగతాను భవములు వాసెడు కవితలో నిట్టివ్యంగ్య వైభవము చూపుటకు వీలులేదు.

కథా కవిత్వమెననే రసోదయము కలుగును. వ్య క్రిగతానుభవములను ర వించుట యందెప్పుడును రసోదయము కలుగదు,

కవితా సమయములు సర్వజనాంగీకృత ములు. వ్య కిగతానుభవములు క విత్వమునకు పనికిరావు. ఎవరో కొందరు వారిలో వారు సంతృ పి పడవల యును. ఈ మహార్థము నిచ్చట నతీ్య-రుండు నిరూపించినా,డు, అట్టి వాద ము “గగన పసూనవాద' మన్నాడు.

అచ్చట నత్కీరు(డెవ(డు? ఆ పాండ్య రాజ (దవిడ భాషా పీఠశంథ ఫలక మహాసభ కధ్యక్షుండు. అతడు కవిత్వమునకు కాస.

ఈ కథ విచత ముగా నున్నది,

నత్కీరుండు రస పధానమైన కవితృ్వమునకు పతినిధి. ఇచట శివుడు వ్య కిగత కవిత్వమునకు (పతినిధి.

నతీ్యీరుండు సామాన్య మానవు(డు. శివు(ండు పర మేశ్వరు-డు,

నత్కీరుండు “ఈ లూలామాలపు మాటలు వదులు” మనెను.

శివుడిట్లాలోచించెను. “వీనికి నేము శివడనో కానో తెలియుటలేదు, వీనికి సందేహముగానే యున్నది, నిజమే చూపించెది్‌ నని తన నొసలగల మూడవ కన్ను చూపించెను.

ఇచ్చట నున్నది కథలోని గడ్డు.

అప్పుడు నత్కీరుండేమనవలయును. సాష్టాంగపడి క్షమించుము, నీ కవి త్వము బాగుగనే యున్నదనవలయును,

అనగా ఒక వ్య క్రియొక గ గొప్తదనమునకో యొక రాజుయొక్క యధి కారమునకో యొక సంఘము యొక్క దౌర్జన్యమునకో తాను దాసు(డై పోవుట,

190 కావ్యపరీమళము అయినచో నేమగును?ః యధార్థమైన రసవత్క-విత కే [దోహము చేసిన వాండగును. ఎప్పుడు శివు(డు కవితృము _వాయడు, ఎప్పుడు నొకరాజు కొందరు కవులను వెంటవేసికొని యుండడు. సర్వకాలములయందు సర్వదేశముల యందు సంఘము కొన్ని దుష్ట లక్షణములు గలిగిన కవిత్వమునే యభినందించుచుండదు, ఆందుచేత శివునినై న నెదిరించి తీరవలయును. లేనిచో సాహిత్య [దోహము జరుగును, లేనిచో శివుండు తన్ను శపించవచ్చును. మన్మధుని దహి౦చినట్లు దహించవచ్చును. పోనీ అయినచో తానొక్య్థ(డే యగును. లేనిచో రసోవెసః, అహం (బహ్మాస్మి మొదలెన మహార్థ్ధములకు న్థానభూతమైన రస వత్కవిత భంగపడును. నత్కీరు(డింత టి గొప్పవా(దు. అప్పుడ త( డిట్రనెను. “తలచుట్టు వాజి( గన్నులు. గలిగిన( బద్యంబు దప్పుగాదన వశ మే? వలదిచ్చట సీ మాయా విలసనములు పనీకిరావు విడువు* మటన్నన్‌. నత్కరునకు శివు(డు శివుడని తెలిసెను. శివునకు ఫాలమునందు కన్ను కలదు. ఒక్క ఫాలము నందుకాదు. తల చుట్టును క న్నులుండనిమ్ము తప్పు తప్పే యన్నాడు. దీనియందెంతో యర మున్నది, అనంత కల్చముల యందు శివులనేక మందీ యుందురు. వారు మోక్షమిత్తురు, సాయుజ్యమిత్తురు, ఈ మోక్ష సాయుజ్యములు కల్పాంతము వఅకే. రసము నిత్యమైనది. అవాం| బవ్మోస్మి లక్షణము కలది. అని యెడు గొప్ప ఆదై్యైత సిద్ధాంత [(పతిపాదనము జరుగు చున్నది. శివునకు గోపము వచ్చినది. శపియించెం | బతి భాషల, గుపితుండై న రుదుండతని “గువ్ట వ్యాధిం దపియింప్క'"' మనుచు దానికి నపగిమిత భయమ్మునంది, యతడిట్లనియెన్‌.

శ్రీ కాళహ సీ మాహాత్య యి 1ఖ్రీ!

ఈ పద్యము మొపట మూడు మాటలు అవారు మూ తలతో చేసి మొదటి రెండు రెండు అక్షరములు రెండు రెండు మ్మాతలుగా చేయుటలో వచ్చిన నడక చేత వారి వాదన లక్షణము శివునకు వచ్చిన కోపలక్షణము ధ్వ్యనితమగుచున్నది.

మహాక విత్వ మనగా సిట్తుండవలయును. కవులివి తెలిసికొని (వాయ వలను,

తెలిసికోకుండ (వాసీనవాండు కవీ, తెలిసి [వాసీన వా(డడు మహా కవి, మహాకవి లక్షణము లింకను చాలకలవు. ఇది యొక లక్షణము ఇది |పధానమైన లక్షణము. రచనకు సంబంధించిన లవణము,

ఆపుడు నత్కీరుండు స్వామి పాదముల మీద పడి రక్షించుమన్నాడు. శివుడు *““సీవు కెలాస పర్వతము చూచినచో నీకీ శాపము తీరు' “నన్నాడు.

నత్కీరునకు కుష్టవ్యాధి నిచ్చెను.

తరువాత బాలా కథయున్నది.

అత(డనేక తీర్థ యాత్రలు చేసెను. నత్కీరుడొక భూతము చేతికి చిక్కెను. అచ్చట నతనికి సు బహ్మణృస్వామి (పత్యక్ష మయ్యెను,

కై లాసమునకు పోవుట సాధ్యముకాదు గదా ? అప్పుడు కుమార స్వామి వానికి నొక కీలకమును చెప్పెను. స్వామి కె లాసమ్మన్నాడు కాని ఉత్తర దిశా కె లాసమనలేదు కదా: నీవు దక్షిణ దిశా కైలాసమును( జూడుము, అనగా శ్రీకాళహ సి.

అనగా నత్కిరు(డు థ్రీకాళహ స్తి పురమువచ్చి స్వామిని సేవించెను. అతని కుష్టు వ్యాధి మానెను. అతడు నూరు పద్యములతో శివస్తోతమును (వాసెను. స్వామి సంతోషిలవెను, (ప్రత్యక్ష మయ్యెను.

(పత్యక్షంబగుచున్‌ “భవద్భృవము సాఫల్యంబు నుం ఖొందె: సా

హి్‌త్య శ్రీవర | నీకు నింపగు వరం బే నిచ్చెదన్‌ వేడు, థీ

తిత్యాగం టొనరించినాడ*” నన నత్కీరుం డుమాజానికి న్‌

బత ్ఫగ్గో తికి (మొక్కి (మొక్కి, [ప్రమద (పాయాంత రంగంబుతోన్‌,

ఈ పద్యములో నున్న సొగ సేమనగా శివుడు నత్తీంరుని “సాపాత్య భ్రీవర । *" అని సంబోధించెను. అనగా శివుడ. నతీగారుని సాహిత్య సిద్ధాం తమః నంగీకరించినాడని యర్థము. పట్టుదల చూపించినది శివుండు నత్కీరు(డు కాడు,

నత్కీరు(డేమ్‌ చేసినాడు ? ఫీతిత్యాగం టొశరించినా(డు. అనగా భయమును వదలి పెట్టినాడు. భయము జంచువుల లక్షణము, జంతువుల లక్షణ ములు నాలు(గు. ఆహార న్నిదా భయ మైధునములు, నతీగారునకు జంతులష్షణ మప్పుడే లేదు.

ఆత(డు ముక్తుడు, ముక్తునకుండ వలసిన (ప్రధాన లక్షణ మతని యందు న్నది ఆతడు రాసనిష్టుండు, ఐనచో నీ కుష్టువ్యాధి యేమి? ఈ. సంచరించుట యేమీ ఏ ఇది యంతయు (ప్రారబ్దము,

శివుడు చివరకతనికి సాయుజ్య మిచ్చెను. ఈ కధయందు మన మతము యొకగా సర్వరహస్య మిమిడి యున్నది.

ఉతర హరివంశము అజాత ట్రే9 ర్వి క్‌ థ

నదకాసురుండు సర్గ టోకము మీదికి దాడి వెడలి దేవతల నందటను జయించెను. అష్టదిక్పాలకులను జముంచెను. రాక్షసులు దేవళలోకములో చేయ రానన్ని చెడ్డపనులు చేసిరి. స్వర్గపుర మంతయును దోచిరి, అనేక ఘాతుక కృత్యములు చేసిరి. ఆ దుష్టపు పనులన్నియు జూచి నరకాసురుండు నవ్వు చుండెను, అతడు ఇందుని యొక్క మందిరమునకు వెళ్లెను. ఈ లోపునన యిందుని యొక్క భార్యాలంద యు రహస్యముగా పారిపోయిరి. ఇత(డంత:ః. పురమును పవేశించెను. అఃతపురములో నిందుని భార్యలకొసము వెదకెను. వారెవరును( గనిపించలదు.

అఆప్పుడువచ్చి సభామంటపమున రత్నసింవాసనము మీద కూర్చుండెను. దేవత లెవ్వరునులేరు. తానొకగారుండును గూర్చుండెను. తాను తన రాక్షస మంతులును6 గూర్చుండిరి,

ఆ నరకాసురునకు కొన్ని యేండ్ల నుండి యూర్వశి మీద మమకారము. రంభ, ఊర్వశీ, తిలో త్తమ--వీరందయును అప్పరః స్రీలు, అనగా దేవలోకము లోని. వెలయాండు.

ఈ యూర్వశిని నారాయణ మహర్షి తన తొడకోసి యాలోపలనుండి ఫ్రీసెను. అనంగా సృవ్టీ 6చెను. అందుచేత నీమె శ్రీమన్నారాయణుని కుమార్తె.

(బహ్మ సర్వజీవులను సృష్టించెను గదా ః అతండు పితృస్త్థానమునం దుండును. ఆయనయే సరస్వతిని గూడ సృష్టించెను. ఆందుచేత సరస్వతి (బ్రహ్మకు కూతురు. ఆమెను పెండ్తీయాడెమ, ఇది దోషముగా నిప్పటికిని జనులు చెప్పుదురు,

(13)

కే భశ్తీ కావ్యపరీమళ ము వెదమునందొక కథయిన్నదిె మొట్టమొదట పజాపతి యు ౦డెను, ఆయన తానొంటరిగా నున్నా(ండని థభయపడెము, ఇంకెవండైన నున్నప్పుడు భయముగాని తానొక్కుడే యున్నప్పుడు భయమెందుకు ? [పజాపతి సాక్షాత్‌ ఆత్మ ప్వురూపుండు ఆత్మ యొక్కటియె కదా । ఆత్మ సిర్బీక మైనది కదా! (ప్రజావతియు నిటి తలంచెను. తలంచి తాము పడ్డ భయమున కర్థమేమియని (ప్రశ్న వేసికొనెను. ఇదీ భయముకాదు. (ప్రజాపతి సృ ష్టి 0 చ వలయును. సృష్టించుట యుట్టు “ (ప్రజాపతి యూపహపాంచెను. తన పరిష్వంగమున క నుకూల మైన మరియొక వ్య క్తిని సృష్టించవలయును, ఆవ్యక్తి స్రీ యైనది, ఇచ్చట పరిష్యంగ మన్న శబ్దము చాల అగాధమెన యర్థము కల శబ్దము, అది యట్టుంచి [పజాపతి తాము సృష్టించిన ప్రేయందు తాను సృష్టి చేయ వలయును ఆమె తనకు కూతురు, బెండ్రి యాడుదురా ? కూంతునందు సంతా నము6౬ గందురా ? కన్నచో మహారాక్షసులుదముంతురు. ఇట్టి కధ శ్రీ కాళ హ స్తి మావాత్మ్య్యమునందు కలదు, అందుచేత ్మపజాపతి యీ స్త్రి పురుష ద్వంద్వ లక్షణమబిను బురనస్క రించుకొని మెకలను గొట్టెలను గుజ్జములను సృష్టించెను ఆందుచేత నది [పథమ సృష్టియైెనది. ఆ కథ కిచ్చట (పస క్రిలేదు, ఇక (డనున్న [పస కి యెంతవర కన;గా నూర్యశి నారాయణ మాహర్షి కూతుర న్నంతవరకు, నరకాసురుండెవ్వడు + నరకాసురుడు భగవంతుడైన నారాయణుడు వరాహావతారమె తి నప్పుడు భగవంతునకును భూదేవికిని కలిగిన సంతానము అన(గా వీడు నారాయణుని కుమారుండు. ఊర్వశి నారాయణుని కూ (తురు ఏరిద్దణు నన్నయు చెల్లెలు, ఏని కామె మీద మోహము, ఇది రాక్షస (పవృ త్తి. ఒక్‌ దుష్టమైన యూహ యెందుకు కలుగును ? వానియందు రాక్షస [పవృ తి యుండవలయును, అది యెొందుకుండును +? వాని పూర్వజన్మ దుష్ట సంస్కార వశమున నుండును, ఇట్టి యూహలకు ఫలమెప్పుడును దుష్టముగానే యుండును,

ఉతర హరివంశము 195 వాండు దే వేర్యదాదులను గెలిచెను. చక్కగా స్వర్గము నేలుకొన వచ్చును, వానికి నాశన మాసన్నము. కా(బోవుచున్నది. వాని కూర్వశ మీద కోర్కె వా(డు రత్నసింహాసనమున గూర్చుండి ““ఊర్వశిన్‌ దోడి తెమ్మ " నెను ఈ కవి నరకుని చేత నీ మాట నంత హఠాత్తుగా ననిపిం చెను. అంత హఠాత్తుగా ననిపించిన దాని వ్యాఖ్యానమే. పూర్వము చేయ. బడీనది. ఆమెనుందోడి తెమ్మని యొక్య్కానిం. బంపెను, పి మంది వెళ్ళిరి. ఈ లోపుంగా నరకాసురుడు గంధర్వుల సంగీతము వినుచు కూర్చుండెను, ““కడవం బోయిన దైత్యులు పొడగని, యూర్వఃి, తొలంగ పోనేల ? నినుం దొడి పమ్మనె మారా జదె బడి. ఐడి వచ్చెదరు వేగ పనిబను మనినన్‌. వెదుక (బోయిన రాక్షసు లూర్వుశిని చూచినారు అమె తొలంగ పోంటోవు చున్నది.ఆమె తొాలంగిపోబోవుచున్నదన్న విషయము వీ రన్నదాని వలెనే తలియవలెకు-వారన్నాఠుకదా! “నినున్‌ దొడితెమ్మనెమారాజు.” తొడితెమ్ము-- ఈ శబ్రము నిజముగా తోడితెమ్ము అని యుండవలెను. కొని యూ కవి *తొడిగా” వొడినా(డు. ఇతర క వులెవ్వరు నిట్లు వాడలేదు. తొడీ యన్న క్వార్థకము తికగానాదులు వేజే యర్థమునందు వాడుదురు. యుద్దవీరులు యుద్ధమునకు బయలుదేరునపుడు “తొడిపూసికట్టి" అని వాడుదురు. 'తొడి' యనగా నిను ఏకవచనమును( దొడింగికొని యనియర్ధము, తొడుగు అన్న ధాళువు చివరి 'గోకారము పోయి తొడు ధాతువగును., దీనిమీద నుండియే తొడవు అన్న శబ్దము వచ్చెను. తొడవు అనా నలంకారము. కట్టి యనగా దిండుకట్టి, శిరసాంణము పబెట్టుక్‌ నుటకు తలచుట్టు దిండువలె పెట్టుకొందురు. పూసియన(గా వీరగంధథ కొని నాచన సోమన్న '“తొడి తెమ్మనె' అని (వాసినాండు,

106 కావ్యపరీమళ ము బడిబడి వచ్చెవకు. వెంబడివె.బడి వమ్చుమన్నారు, అనగా మారాజు నీకోన మెడతెరిపిభేకుండ మమష్యులము బంపించుచున్నాడసి. యర్థము, అన(గా నామె “దిట్ట, అనగా గడుసరి, ఆమెకు భయమువెేసినది. ఎప్పుడు నరకాసురుండు స్వర్గమును జమించెనో ఎప్పుడు రాక్షసులు అమరావతిని దోచుకొనుచుండిరో యప్పుడే యూమెయు భయపడెను, ఇంతలో నదేమి యిదేమియని నరకాసురు(డు తనకోసమే కబురుపంపెను. అంతకుముందే యామె నగలన్నీ ము! దీసి వేసెను, తలలోనీ పూవులు పారవేసే. మ్మేనిగంధవు పూత రాల్చివేసెశు. పాతచీర కట్టికొనెను. రాక్ష సునివద్ధకు వచ్చెను. ఆమె పెదవులమీద సహజముగానున్న చిరునవ్వేలేదు. “దనుజేందు(డా తలోదరి( గను(గొని చొ ళ్యెంబునిమురు (కమ్మన' బెకొం గనువుపలుచు గేదంిరే కు నఖంబుల! జీయి గులుకు(గోర్కుల, దేలున్‌ ఈ పద్యము చాల చమతాారమెన పద్యము. ఇద్ర వ్వరును (వాయరు, అచ్చు వేసినవారుకూడ సరీ గా నర్థమచేసికొన్నట్టులేదు. ఆతనికి కులుకు కోర్కులు. కలిగమ. ఆమె చొ ళ్ళిమ్ము నిముఠవలెనని యామె పె కొంగు సర్థవలె నని యామెచెక్కిళ్లు గోళ్ళతో గీరవలయునని = యికగడ చెక్కిలి బదులు గేద(గిరేకు వాడినాడు, ఉపమేయము(బదులు ఉపమానమును వాండినాడు ఇది రూపకాతిశయో క్యలంకారము, ఈ సద్యములో నున్న సౌగసేమన!గా నిమురు, అనువుపటజచు, చీరు- ఈ మూడు ఆసమాపక।;కియలు కోర్కులు అన్నమాటకు విశేణములు. అవి మూడును తద్ధితార్ధక [కి యాజన్య విశషణమ్ము నిమురు కొర్కి; ఆనువుజచు కోర్క్మి; చీరుకోర్కి, అని (పతి కవియును (వాయును కాని యిత(డు మొదటి రెందువి శేషణములు వెనుక వదలిపెట్టి తరువాత నన్వయమః చేయవలసిన గడు సు(దదనము వెలయించెను,

ఉ తర హరివంశము క్షే 0

ఈ లక్షణమంతయు నూర్వ్యశి చిత్తములో తెలిసికొనెను. ఎట్లు తెలిసి కొనెను? ఇదీయొక యాశళ్ళర్యము. వాని కన్నులలో వాని భంగిమలలో వాని హసాదిచాలనములలో అట్టట్టు చే సిడి కొముకులను మున్నామె యెజు(గు గనుక నామె తెలిసికొనెనని యర్థము.

తెలిసికొని వానికి. దనయందు కోర్కికలదని యామె లజ్జసు వహించెను.

వెనుకటి భయము పోయినది. ఇంతకు ముందువఖజకు తెలియనిస్థితి. ఇప్పుడు తెలిసినస్టీతి అతండు తనయందు. | పేమకలవా(డని దెలిసినంతనే యామెకు సిగ్గు వచ్చెను. ఆమెకు సిగ్గురా లేదు, ఎందుచేతనన(గా "పూనిన లజ్జన్‌ ' అని (వాసినాండు. లజ్జ నామె పూనరు అమెను లజ్జ పూనుకొన ట వేటు లజ్జ యామెను పూషట వేజు, ఆమెను లజ్జ పూనెననంగా నామెకు లజ్జ సహజముగా నుదయించెనని యర్ధము. ఆమె లజ్జను బూనెననంగా ఆమె సిగ్గు నభిన ముంచినదని యర్థము,

ఆఅంతనామె యేమిచేసినది? (పక్కనున్న సంభము దగ్గఅకుబోయి యొక బొమ్మవోలె నిలుచుండెను.

నరకాసురు( డామెను(జూచి యిట్టనెను, “ యుద్ధములో నిందుండడు నా కోడిపోయెను. దిక్పాలకులందథజు పారిపోయిరి. వారివారి భార్య లెందు( బోయిరో తెలియదు, నీవుకూడ నమనావతి నెందుకు వదలి పెట్టినావు? అమె వదలిపెట్టి పోలేదుక దా? లీదా ఆమె వదలి పెట్టి పారిపోవుచుండ(గా నా పంప బడిన రాక్షసుండు ఆమె నూరిబయట పట్టుకొన్నా(డేమో- ఆ యర్ణ్హము దీని యందున్నది

సీ వెందుకు పోవలయును? నీవు పొతులదానవు. అనంగా నీ వొక్కని న్రీవికావు. పలుమంది వాంఛించతగినదానవు. పలుమంది నిన్ను వాంఛింతు ర నికూడ నర్హము,

అతడు రంభకోసము పంపలేదు. తలో తమకోసము పంపలేదు. మరి యెకంరికోసము పంపలేదు. ఒక్క తనకోసమే పంపెను తన సౌందర్యమే యత నికి నచ్చెనని యర్థము,

శే 08 కావ్యపరీ మళ ము సంతోషపడునా? పడదా? పడునో పడదో యట్టుంచి యబ్బివానిని తిరస్యూరించ (6 గలదా? వానియందొక యభిమానముండదా? యుందును.

నాకపురమ్ములో మెరసి నందన కేళి-జరించి ద్ధివ కాం

తాకరతాల వృంత సముడాయ సమీరము సో(క రాజ్యముం

గైకొని నేడు దిగ్విజయ గౌరవధన్యు(డనై న నా సథన్‌

సీ కనుదోయి వెన్నెలలు స్‌ండర్‌ కోర్కులు నాకు నిండునే!

వాచన సోమన్న వా సెడు (పతి పద్యమును జాగ తగా జూడవల యును. పె మూడు చరణపములు తన గెలుపును దాను (పశంసించుకొను చున్నాండు. నాల్గవ చరణములో రచనమె తపడినది. నీ కనుందొయి వెన్నె లలు నిండక+ . ఆ యూర్యశియం దతనికిణగల కోరిక యెంత సుకుమార మెనదో వ్యజ్యమానమగుచున్నరి.

తనయందంత మె తనివలపు, గలవానిని ఊర్వశి యేమనంగలదు?

అని యత(డు మరియు నిట్లనెను;

"అవిగో! యిందుని రధములు, అవిగో। కుభేరుని యేనుగులు, అవిగో భటులు దేవతల సొమ్ముఅన్ని యు. దెచ్చినారు, పీనిళలో నీ శేవి కావలసిన వానిని( దీసికొమ్ము.

తొలుత నీతో నిట్లు మంచిగామాట్లాడి చివరకు నిన్ను పరిత్యజించి పదిమంది స్ర్తీలలో నీకు పరాభవము. దీసికౌనిరాను. నీవు నన్ను పొందినచో నుభయళోక సుఖమ్ములు నీ లోగిట చేర్చుదును, ఆమె లోగిట = ఆమె యింటి యందు నుభయలోక సుఖములు చేర్చునట, ఆనంగా నుభయలోక సుఖసాధన

నరకాసురు డిట్టన(గా నామె యేమిచేయునుః ఆమె కతనియందను రాగములేమ, ఆ సుఖము లామెకక్కఅలేదు అతడు తన్నంత మెత్తగా

ఉ తర హరివంళము 100 నూహించుచున్నాండు. ఆమె చింత్మాకాంతురాలై నది. ఏమిరా యీసృష్టి! అతడు నన్నింత | పేమించుచున్నాండు. అతనియందు నాకు | పేమలేదు. ఇతనికి నేనేమి చెప్పవలయును? అన్న దుఃఖమామె నావరించినది.

కానీ యిప్పు డితనినుండి తప్పించుకొనుటయెట్లుః ఇతని పేమ యెంత సిజము" ఇది నిజముగా _పేమయా కామ (పవృ తియా? ఆ రెంటితో నేదియో తేల్చికొనినగాని తానొక నిశ్చయమునకు రాంజాలదు. ఆమె యిట్లన్నది-

““వత్రరవచో విలాస గుణసాగర నాగరమేఖ లావనీ

_ పతియగు నీకు నింతులొక [బాతియ! నీ విటు గోరుటెల్ల నా

యతులిత భాగ్య: మింతనిజ; మైవ( గలంగకమున్న వైభవో

న్నతి మెజయంగ వచ్చి యొక నా(డమిునన్‌ నను గారవించితే. *”

వావుడు దానవేశ్వరుండు నవ్వుచు నూరితోడ నిట్టనున్‌

*న్సీలిట్స దూజనేర్తువని నేరమి వెట్టితి గాకయేను మీ *

దేవళలున్న వీటి కరుదెంతునె! మిండటికంబుచే(త కై ?

లావునరాక వేశాక తలంపున వచ్చి”; గిడుపుట్టదే శ

అతనిని పొగడినది. నేర్పుగల మాటలలో నిన్ను ఫోలెడువాండు లేడ న్నది, సముద పర్యంతముగల వఛారుణివపతకు వాడే రాజన్నది, అని నామీద నీకింత [పేమయున్నచో నీ వొక్కగాడ్తైనను నావద్దకు వచ్చితివా అన్నది.

అత(డేమన్నాండు ? నేను చకవ ర్రినిగదా 1: ఈ పనికోసము నేను నా శ తువుల యూరునకు రావచ్చునా ? నే నెట్లు రాగలను ? సీవు నాయందు నేర మును జూపీింతువుగాని. ఆనంగా నామె ఎవు రాలేవు సరే & నాకు వార పంపి

దానికత( డింకేదైన సమాధానము చేప్పియుండవచ్చును, కాని యత. డిట్లన్నా(డు.

“పగవాండట దేవేందుడు శి

మగువా నీవతని కొలువు మానిసివట 1 నిన్‌

దగవు చెడి పిలువ బనుచుట

మగతనమే ? యిట్టి లంజెమాటలు గఖవ గ

£00 కావ్యపరీమళ ము

ఇంతవజకతని (పేమ మధురముగా మె తగానుండెను ఆమె చొశ్ళిము నిమురుట, పె కొంగనువుబజచుట. గేదగిరేకు నఖమ్ముల జీయట, కనుదోయి వెన్నెలలు = నేను కొజగానివాడయు గాను - ఉభయలోక సుఖమ్ముల సీలోంగిట చేర్తును = నీవు నామీద నేరము పెట్టుచున్నావు - ఈ మాటల న్నియు నతనిగుండెలోని గాఢమైన వాంఛయు నతని వలపులోని మెత్త దనము. జెప్పుచున్న వి. ఇచ్చటికి వచ్చునప్పటికి “ఇట్టి లంజెమాటలు గలవే?! ఆన్నా(ండు.

వెంటనే యామెకు( తెలిసినది. అతండు తన్ను లంజెగాం జూచు చున్నాండు, ఆమెయుక్క్ల మనస్సులోని సందేహమంతయుిు విడిపోయినది.

ఇంక వానిని మోసము చేయవచ్చును. పేమ మెత్త్రదనము' ఆను రాగమ్ము వానిలోని సౌకుమార్యము సర్వమును పోయినవి.

వానిది సుకుమారమైన వలపుకాదు, అచ్చముగా కామ (వృత్తి, ధూర్త

ఆమె చక్క_.గా విచారించెన , ఇట్లనెను క

“లంజీయనౌదు నేను విను లావున నీ వమరేంధుగెల్చి న

న్నుంజెజవట్టి తెమ్మని నినోదము చేసితిగాక చిత్ర్తమె

ల్ల్రంజెడియుండ రి తయొడలం ఎవిచేరునె ? చిల్యా వోయినం

బంజర మేమి సేయ * రసభంగము సంగతిలోన మెత్తురే ?

నవ్వులమాటలో నిజమొ నాకములోన ననేకక న్యక ల్‌

మవ్యపు(దీగెలందెగడు మానినులుండగ నంతనెన్నడో

జవ్వనమమ్ముకొన్న గడసాని ననుంగవయం దలంచితే

పువ్వులు వేడుకై న! గడి వోయినవాశ్‌ ముడు వంగవచ్చునే :

ఆమె వెంటనే యామాటనే యంది పుచ్చుకొన్నది. నేను లంజియ నాదును. ఇక్కడనాక చమత్కారమున్నది. ఇది చాల సూక్ష్మమైనది.

మహాకవు లాలోచించి (వాయుదురు, నిజమైన భావుకు(డు వాని నాలోచించవలయును, _ఎగురగొట్టం _ ధలచినచో నన్నియు. నెగురగొట్ట

ఉతర హరివంశము 0] వచ్చును. సంస్కృతములో క లంజా యన్న శబ్దము న్నది. “బి, “జులు దంత్యములు, తాలవ్యములునని రెండు విధములు. దంత్యమన:!గా దంతముతో నుచ్చరించెడిది, తాలవ్యమన(గా దవడతో నుచ్చరించెడిది. తెలుగులో దంత్యము లైన (చే, దే) యిట్లు,

తెలుగులో అకారముతో కూడిన చ, జ లు దంత్యములుగాని తాలవ్యములు కావు. సంస్క్యృతములోనున్న లంజా శబ్దమును సీతా వసుధా మొదలై న ళద్ధిము లవలె చివరి దీర్చమును దీసి వేసి తతృవమములు జేసినచో నున్నదున్నట్టు లుచ్చ రిందినవో తెలు(గులో 'ఆఈి కార సపహాతమైన తాలవ్య 'జ' కారము వచ్చును, తెలుంగు దానిని సహించదు ఆందుచేత దానిని 'ల౦ జే యని యుచ్చరించ వలెను

కృట్తుండ గా సంస్కృత ములోనున్న లంజా శబ్దమునకు రెండుమూడర్ధ ములు కలవు” ఆ యర్థ ములలో రంకుటాలన్న యర్థము కూడ కలదు. కబ్ద రత్నాకర కారుండు దంతముకాకుండా తత్సమము చేసి యీ యర్హమును [వాసి నాండు, అది పొనగవదని కాటోలు ! తెలుగు/లో 'ఎి కార సహితమెన యీ “జ కొరముతో లంజెయను కబ్ద్బము వచ్చినది ఇది నిజమైన తెలుగుమూట. 'ఆ'కొర ముతో కూడిన *జ' కారముతోడి యీ శబ్దము తెలు(గులో నెవ్వరు వాడినట్టులేదు.

రాజన్‌ శబ్దము సంస్కృతమున నున్నది. తెలుగులోనికి వచ్చునప్పటికి రాజు అను దంత్యమెై యూరకొన్నది* ఈ “లంజె యన్న శబ్ధము ఎకారాంతము. అచ్చ తెలు(గు శబ్దములో ఎకారాంత శబ్బములకు వె కల్పికముగా 'ఇయవ్‌* [పత్య యము కూడ వచ్చును, కడె-గడియ; విడెము-విడియము; పల్లె-పల్లియ; ఈ రీతిగా లంజె-లంజియ అగును,

ఈ రెండు శబ్ధములలో 'లంజో యన్నమాట యూరికే యన్నటులుండును లంజీయా యన్నమాట యూ పలికినట్టుండును. ఊర్వశి యీ మాటను తాను సహించ లేదన్న లక్షణము ఈ పద్యము అంజి మయన్నమాటలో మొదలు పెట్టుటలో నున్నది. ఇది పరమ సూక్ష్మమైన విషయము* శబ్ధ [పయోగములోని గ

ణకరి

ద0వీ కావ్యపరీమళము లోతులు తెలిసినగాని యిది తెలిమదు నీవు నన్ను చెజపట్టి తెమ్మని పంపితివి, ఇది నీకు వినోదము. నా మనస్సు చెడియున్నది. నా శరీరము. చిలుకలేచి పోయిన పంజరమువలె నున్నది, ఈ మాటలన్ని. ఇది చాల సాహసము, ఇ౦దుని యోటమి తనకంత కష్టముగా నన్నదని యర్ధము* దీనిని నరకా సురు(డు మెచ్చునా 7 అనుటకామే సాహసించినది* ఎందుచేత? వాడు మరులుకొని యున్నాండు. అట్టి వానితో నెట్రమిన ననవచ్చును, తన జవ్వనమెప్పుడో యంగడిలో నమ్ముకొన్న ద(టః = ఆన(గ్గా నీవునన్ను లంజెవన్నావుకదా । నేనిదివజకే లంజియను నా వలన నీకేమి సుఖము? ఆన(గా నతరగు _ “ఆంజెదవుగాక నను. జెం తంజేర(గ నీక యెంతదతింగన మిరియా లుం జొన్నల సరిపో వే లంజతనములందు( గొమిరెలన్‌ గెలువవ పే.” ఇది _పసిద్ధమైన పద్యము సీవెంత యొవనము నంగడిలో నమ్ముకొన్న దానవై నను నీ లక్షణము వేలు అని యిచ్చట లోకో కిని సం గహించినా(డు, “ఎంత తటిగిన వై నను మిరియాలుం జొన్నల సరిపోవే' యని ఇట్లు లోకోక్తులను సం[గహించుట తెలుంగు క విత్య్వములోనొక సొగసని జనులు భావింతురు. ఈ లోకోక్తులలో కొవ్ని గడుసువికలవు- ఆందులో నిదియొకటి. మరియు నీలోకో కి యితనివలననే లోకోక్తులలోనికి వచ్చినదేమో తెలియదు. నీవెంత ముసలి లంజియ వై నను పడుచు లంబజెలను గెలువలేవా యన్నా(డు? ఇప్పుడేమెనది తొలుతటి (కేమ యొక్క సౌకుమార్వము, మె శ్రందనము లోతు అన్ని యుపోయి వట్టి కామ పవృ త్రి కిందకు దిగినది- వీనిని చక్క (గా నేడిపించవచ్చును'

ఉ తర హరివంశము వ2థ9 వీ(డొక వ్యామోహములో పడియున్నా(డు, తేలికగా వీనిని మోసము అందుకని యేమన్నదనంగా : నీకిందుండోడివాండు. సీవతనిని గెలిచితివి

అతని రాజ్యముకూడ నీకే వచ్చినది. కాని నీయందొక్య్కటియే లోపము కనిపిం

చుచున్నది ఆయిందుడు హవిర్ల్రహీత. యజ్ఞయాగాది [కతువులలో హవిస్సు నాతడు గహించును. ఆపని నీవు చేసినచో నప్పటికి నీవు సంపూర్ణఘుగా నిం దుడవగుదువు, “యాజకులు యజ్ఞ భ్రాగ (భాబిష్టుని( జేయ నిన్ను భావజు సౌఖ్యా వ్యాజపద రాజు6 జేసెద( ॥ దెజమసూ వలపు దెలుపు? దెజవల కెందున్‌ .” భావజసౌఖ్య పదరాజును జే సెదనన్నది. ఈ సమాసములోనొక వింత యున్నది. సౌథ్యావ్యాజు పదమువజకు సంస్కృత శబ్దములు. రాజు తద్భృవ శబ్ధము తత్సమముకాదు, తత్సమము సంస్కూత శబ్దము తదృవము తెలుగు శబ్దము. నిన్ను తత్పదాధిపతిని . జేయుదును మొదలై నట్టుండవలెను పదరాజు అని సమాసము చేయకూడదు. కానీ యాయన చేసినాండు యథార్థముగా విచారిం చినచో దీనికి గతిలేదు. కాని మహారాజు అని యున్నది. ఇది ళబ్ధమునకే వికృతి యనవచ్చును. ఇంత సమాసముమీద నిచ్చటనట్లనరాదు. అని నరకాసురాడామెకు తానట్లు చేయుదునని యొడంజడి యామెను పంపించి .. తరువాతి కధయున్నది- ఇతండు బుషులను బాధించుట, వారుపోయి శ్రీకృష్ణ దేవునితో జెప్పుకొనుట. శ్రీకృష్ణుడు వచ్చి నరకాసురుని సంహరించుట అద్యంతమీకథా స్వరూపమిట్టిది. కవులు వీనినన్నింటిని చెప్పరు! పాఠ కులు వట్టి పద్యములు చదమవుకొంచుబోవుదురు, బాగుగానున్న పద్యములు గొన్ని టిని, లెస్సగానున్న పలుకుబడుల కొన్నిటి3 మాటిమాటికి చెప్పికొనుచు నా కావ్యములు తాము చదివినట్లు తలంతురు, అది యంతన్యాయము గాదు,

ల04 కావ్యపరీమళము

ఈ యు త్తర హరివంశము ,వాసిన [గంథకర్తపేరు నాచనసోమన్న

ఈయనను కొందలణు తిక్క-నగారికంటె కూడ గొప్పకవియని చెప్పుదురు. ఇతని కధా కధనము చి తచ్చితములుగా నుండును. ఇతడనేక విషయమును దాచి చెప్పచుండునుః "అన్యదాలోచ వామృతమ్‌, "కవిత్వ మాలోచించినకొలంది యమృత్మపాయము కావలెను. ఆలోచన యక్క-అలేనిది కవిత్య్వమగునో! కాదో!

అర్జునుని పాశుపతాస్త్ర నంపొాదన కథ

ఈ కథ భారతములో (పసిద్ధమైనది. అర్జునుడు భారతవీరులలో నందటి కంటె నధీకుండడగుటకు కారణమతని వద్దనున్న పాశుపతాస్త్ర్రము ఇంతకంటె మహాస్రములేదు* ఉండదు.

మన పురాణ [పపంచకములో దీనికిందీటెనది (ఫ్రీ విష్ణమూరి యొక్క సుదర్శనచ[కమొక్కటియే ! మన పురాణములలో శివకేశవులు యుద్ధము చేయు టకూడ నచ్చటయున్నది. ఆప్పుడు శివుడు పాళుపతాస్త్రము [పయోగించినచో శ్రీమన్నారాయణుడు సుదర్శన చకము [పయోగించును. అస్పుడు లోకము లన్నియు సంత్షోభించును,. [బహ్మేం దాదులు వచ్చి వారిని పార్టింతురు, వారు వానినుపస౦హారింతురు,

అట్టి పాశుపతాస్త్రము శివునివద్దనే యున్నది. ఆ యస్త్రముయొక్క- సమం [తక [పయోగము శివునకొక్కసకే తెలియును, శివుడు తత్పూర్యమునందుగాని తత్పరమునందుగాని యీ పాపపతాస్త్రము నెవ్వరికి నీయలేదు. ఈయడు,

(శ్రీ మహావిష్ణువు తన సుదర్శనాయుధమును 1పయోగించిన సందర్భము లనేకములుగలవు. శివుడు తన పాశుపతాస్త్రమెన్నడు నెవ*మీద | పయోగించ లేదు.

[బహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులలో _బహ్మ సృష్టికర్త విష్ణువు స్థితికర్త శివుడు లయకారుడు. మహాపళయకాలముశందు సర్వ సృష్టిని లయము

చేయుటకొజకు శివుడా పాళుపతాస్త్రమును: [ప్రయోగించును, దానిశకి యంతచిది,

శ్రీమన్నారాయణుండు తన సుదర్శనాయుధమునెప్పుడు నెవరికీయలేదు,

శివుడే సృష్టిలో నీ యనంతకాలములో నిన్ని మహాయుగములలో నిన్ని కల్బములలో నా పాపపతాస్త్రమును అర్దుమనకొక్కానికి మాతమిచ్చెను.

భారతయుద్ధము జరిగినది. ఆ యుద్దములో నర్జునుండు పలుసార్హు చికాకు పడెను. ఒక పుడు కర్ణుని చూచి భయపడెను.

అర్జునుడు తనవద్దనున్న పొశుపతాస్త్రమును [ప్రయోగించి కౌరవ సెన్యమునంత యు కన్నుమూసి కన్ను తెజచునంతలో "* దగ్గముచేయగలండు. కాని యాయన యట్లు చేయలేదు. కారణమేమి ౩; ఆయన యంత నియమ వంతుడు. అంత ని గహముకలవాడు. ఆఈంత శీలవంతు(డు, అంతత పళ్ళాలి,

ఆయన నిత్యు.డైన నరుండన్న మహర్షి,

పావపతాస్త్రము శివునిచేతిలో నెంశ భదముగానున్నదో శుర్దునుసి చేతిలోనంత భ్యదముగానున్నది.

అర్హునుండిట్టి వాండని తెలిసియే శివుండీ పాళుపతాస్త్రమతనికిచ్చెను,

కనుకసీ పాశుపతాస్త్ర సంపాద నమెట్టిది ? ఆ యస్ర్రము తనదగ్గఅ ము ఇ దన్న గొప్పకేతప్ప మరియొకందుకుగాదు. ఆ యస్తమతనివద్ద నున్న వ- పరులు భయపడవలెను, భ క్రితోనుండవలయును. మరియొక కారణము 2) పించుటలేదు నున కెందుకిచ్చెను, అర్జుమండు తనయంతటివా(డని శివునకు తెలియును కాబ్‌ లు! ఇది రహస్యము.

అర్జునుడు శివునియంతటివాండు, శవుండు మాతముకాదు.

ఈ రహస్యము తెలియనిచో నీ కథలోని రహస్యము తెలియస్పు

లోకములో ననేకులు కవులుందురు,

ఒకక వి ఘట్టములను వి సరించి [ప్రసంగమయులను పెంచి లోకములో వ్యవ హారమునందలి తన పరిజ్ఞూనమును వెల్లడించును.

మరొకకవి వర్షనాభాగములను వి స్తరించి వాసి ఆహా 1” పుట్టించును.

మరియొకడు లోకములోని రాజకీయములు సొ౦ఘిక ములు తాను [వా సెడి కథలో చొప్పించి యన(గా దొనియందారోపించి యది యొక వ్యాఖ్యాన ముగా చేయును.

ఇవి యన్నియు కొలది కొలందిగా థాసించు రచన చేసెడి కవులుకూడ నున్నారు.

ఈ'పెన చెప్పిన సంగతులయొక్క స్పర్శయే లేనినాడు కవియేక5ాడు, కవి యనిపించుకున్న (పతివానియందు నీపై చెప్పిన లక్షణములలో నొకటియో రెండో యుండుచునే యుండును.

వీరందరను మించీన యొకకవి యున్నాడు. వానియందుంగూడ నీ లక్షణములుండును కాని వినియన్నింటిని మించిన మహవాలక్షణమింకొకటి యుండును. తాను తీసికొన్నకథ యెొట్టిది 7 దాని స్వరూపమెట్టిది ౩? దానిలో నున్న రహస్యమెట్టిది + ఆ మహావిషయము ధ్యనితమగునట్లు [వాయును, దానికి [పాధాన్యమిచ్చును. వాడు బుషి వంటివాండు, త త్వ ము తెలిసినవా(డు. తక్కినవాం।డు కవిగాం డు.

మన తెలు(గు పురాణ కావ్యములలో కన్ని కన్ని కథలు ఎఎ క్కు వ మంది కవులచేత [వా(బడి వున్నవి. బాణాసుర కథయున్నది. భాగవత ములో నున్నది. ఉత్తర వారివంశములో నున్నది. శివపురాణమందున్నది. మువ్వురు కవులు వేజువేటే.

ఇప్పుడీ పాథుపతాస్త్ర సంపాదనకథ యున్నది. భారతములోనున్నది. శ్రీనాథుడు రచించిన హరవిలాసము నందున్నది. ధూర్జటి వాసిన థ్రీ కాళ హస్సి మాహాత్మమునందున్నది.

ఉ తర హరివంశము ౭07

ఇప్పుడు మనము శ్రీనాథ ధూర్జటులు వాసిన కథలను సరిపోల్చి యిధ్ధరు కవుల (పవృత్తులెట్టుండునో వారెట్లూహింతురో హెచ్చుతగ్గులెట్టుండునో కొంతతూచి కొంత కవితా పద్ధతులను విచారించుకొనవచ్చును.

ఓకానొక విషయముకు ఇద్ద యు రెండువిధములుగా చెప్పుదురు. ఒకడు తేల్చి చెప్పును, ఒకడు దానిని విస్తరించి చెప్పును.

అర్హునుండు తపస్సు చేయుచున్నాడు, అతడు తపస్సు చేయుచుండగా అతనీకి వినంబడెన్‌ (శవ్యమ్ములై కుర్కుర పకరోదంచిత కంఠనాళ కుహళశీ భాభా నాదముల్‌.”

ఇది హరవిలాసములోనిది. వినబడెన్‌ శవ్యమ్ములై రెండు నేకార్థక ములు ఈ రెండు మాటలక్క-అలేదు. ఒకటి చాలును.

కాని ఒకండు వి శేషార్ధమును చెప్పుటకు పూనుకొనును. కొన్ని విధము లుగా నెప్పుడు పట్టిన నప్పుడు సమర్ధించుటకు వీలుండును. ఇక్కడనిట్లు చెప్పుదము. చెవులకు వినిపించినవి అని యర్థము. _ చెవులకు విసిపించక మరి యే ముందియములకు వినిపించును? అని _పళశ్న. విన్నట్లు [భాంతిపడినచో ఆ భాంతి చెవులకు వినిపించనక్కఅలేదు. అందుచేత (శ వ్యమ్ములె యన్న మాట యవసర ము,

సీఫీ యర్థము చెప్పితివి కదా 1 ఇచ్చట నిది _భాంతికాదని చెక్పవలసిన యవసర మెమున్నది? ఎంతయో యున్నది.

అర్జునుండు మానవుండు శివుండు పర మేశ్యరుడు, మానవశరీరము పంచభూతాత్మక ము, శివమూర్తి పంచభూతాత్మక ముకాదు. అది వట్టి తె జసము, పంచభూతాత్మక మైన శరీరమునుండి వినిర్గమించిన థ్వనియే [శవణగోచర మగును, ఇప్పుడు శివుండు మాయా కిరాత వేషము వేసికొని వచ్చెను. ఆయనవెంట వేదములు కుక్కలై వచ్చెను. ఆ భౌభౌ మహారావములు అర్జునునకు చెవులకు వినిపించెను. శివుడు పంచభూతాత్మక మైన శరీరము తోనే వచ్చెను, వేదములును. నిజముగా కుక్కలుగనే వచ్చెను. ఇది యొట్టు సాధ్యము ౭ అన్న ప్న,

ఈ పంచభూతాత్మక మెన సృష్టిచేసినది పర మేశ్వరుండు. ఇది యతని చేతిళోనున్నది. అతడు సృష్టి ంచును, పెంచును. సంహరించును ఈ లోకము

205 కావ్యపరీమళ ము కొజకు నీ మూడు కార్యములు జరుగుటకొ జకు పుట్టినది మొదలు వాని యిష్టమ్ముపకారము వందయేండ్ల వజకో అంతకుమించియో యీ కార్యమును, కొనసాగించుచుండును. సృష్టిలయము లొకప్పు డైకఠాలికముగా చేయును పెరుగుటకు మన కాలము _పకారము కొంతకాలము పట్టినట్టు కి న్చించును. గర్భములో శిశువేర్పడి పుట్టి పెరుగును. ఏర్పడుటకు క ర్రయెవరు ? గర్భములో పంచభూతములు పిండముగా నేయేపాళ్ళలో నుండవలయునో యాపాళ్ళను నిర్ణయించిన వాడెవండు ? అందులో జీవుని [వవేశ పెట్టినవా( పంచభూతము అతని యదుపులోనున్న వి, అతన్‌ యిష్టము వచ్చినట్టు అందుచేత శివుండు తనంతటతాను పంచభూతాత్మకమైన కిరాతాకృతి దాల్బగల(డు. వేదములను వేటకుక్క-లవలె మార్చంగలడు. అది జరిగినదని యర్థము. అందుచేత వేదములు కుక్య్థలగుట నిజము, భౌఖౌ అని యరచుట నిజము, అర్జుశుండు వినుట నిజము. నిజమన.(గా లౌకిక మైన సిజము అని యర్థము. ఇకగ్రాడ్‌ ్రీనాథుండు కుక్టలెన వేదములను వర్టించెను. చాయ గోసులకంటె కేసరులక౦టె. బులులకంటెను బిసరులై పొగరు మిగిలి జల్లుకొ నివచ్చె( బె పెన సార మేయ యూధములు వేదమయమూ ర్లు లుద్ధతముగ, 1పకటలీల నుదా త్తంపు ఫణితి గొన్ని [కమముతో ననుదా త్త స్వరముల, గొన్ని స్వరితముల, [(చబిఛభయంబుల వరుస(గొన్ని 'ఘోషణము సేయ(దొడ(గ నా కుర్కుర ములు. ఈ పద్యములలో వేదలక్షణములై న యుదాత్తా నుదా త్తస్వరితములను పెట్టి కుక్కలరానములను వర్ణించెను. ఈ పని ధూర్జటి చేయలేదు,

ఉతర హరివంశము ఏ09 దీని వలన విశేషమేమి? ఈ ఉదొతాను దాత్త స్వరిత లక్షణములు కలి గిన యీ కుక్కల. ధ్వనులను అర్జునండు విని వానిని వేదములు(గా పోల్చు కొనెనా? పోల్చి కొన్నచో వచ్చిన కిరాతుని శివుండని [(గహించెడు వా(డు.. ఆందు చేత నిర్జునుని యందా విశీషము లేదు. లేదని చెప్పుటకు [వా సెనా? ఊరకయే [వాసి ననవబయును. కాని శివుండు కీరాతుడయ్యెను, యెట్టయ్యెను, ఆ వేషము నెట్టు మార్చెను? కిరాతునకు శివునకు నేవియో సామ్యము లుండ వలయును ్రీనాథు డీ పద్యమును [వాసెను, వికట పాటల జటా మకుటికా భారంబు కఠయకై న జుంజుజు నెణులుగా (16 జారు సుధామ శకలావతంసఠిబు పెడ కొప్పుపె నుండు పీం3గాంగ ఘన లలాటంబున( గనుపట్టు కను చిచ్చు గై రిక్కదవ తిలక ంబుగా(గ( భుజ మధ్యమున (గాలు భుజగ హారంబులు గురిజ పూసలగుబ్బ సరులుగా(గ౧ దీనినే ధూర్జటి. జడకొప్పు 'కేకిపింఛపు. [దాటి చుట్టగా వీసరుహాహీత రేఖ పీంతెగా(/ం, (శుతిఫణి యోషధ లతిక గా౮గ మెడను బున్యూల 'పేకు మేటి తామరులు(గా దోలు దుప్పటి యొడదోలుగా(గ6 జేతిపినాకంబు సెలవింటి బద్దగా శూల మెర్చిన యంపకోలగా (౧6 రెంటిని పోల్చి చూచినచో నూహ యొక్కటియే. కల్పనలో గూడ వన (14)

వ10 కావ్యపరీమళ ము చదువరి ఆనగా పాఠకుండు కవితా విద్యలో నున్న పట్టుగలిగిన పథమ దశా స్వరూపమును దెలిసీనచో దీనికాశ్చుర్య పడడు. సంతోషించును. ఇది మహా కథను పోషించు ననేక విషయములలో నొశటి; యంతకు మించి యేమియును లేదు. ఇచ్చట ధూర్జటి యొక పద్యమును [వా సెను. "కాకోలాశనకృత మా యా కోలఘు సేయ/(దొడ(౧ నలజడీ, మునిరా జీ కోలాహల మెసంగ(ంగ నా కోలాంగూల కేతు న్నాశమ భూమిన్‌ ఈ పద్యములో చివరి చరణములో నర్ధముపొసగుట కష్టము. అర్హుముండు కపిధ్వజు(డు. కపి యనగా కోతి. కోతికి గోలాంగూలమని పేరు కోలాంగూ లము కుదురదు. లాంగూలము తోక, గోవు వంటి తోక కలది కనుక కోతికి గోలాంగూల మని పేరు వచ్చినది, సంస్కృతములో ననేకములె న నిఘంటువులు కలవు, ఏ నిఘంటువులో నై న కోతికి కోలాంగూల మని యున్నదేమో తెలియదు, కాని (బౌను దొర పాఠము-ా “నౌక్రోలాంఛన తపోవనాంతర భూమిన్‌” అని యున్నది న -- ఓక ః-నౌక ః; ఓక ః-స్థానము, ఇల్లు; జౌకః అనికూడ ననవచ్చును, నౌకః అనగా ఇల్డు లేనిది. కోతికి వన చరమని పేరు గదా। కనుక నౌక శబ్ద మునకు కోతియని చెప్పుకొన వలయును, అడ్డను(డు బాణము వేసెను, శివుడు బాణము వేసెను. బొణములు తగిలి పంది తిరిగిన లక్షణము నిద్దయిను వరించిరి, శ్రీనాథుడు సంస్కృత శబ్బములతో వర్ణించెను, ధూర్జటి కొన్ని తెలు(గు శ బములను( గూడ కలి పెను, ఇచ్చట కొన్ని మాటలు ఆయనయు |వాసెను ఈయనయు (వా సెను, ఆయన మాటలలో కొంత చమత్కార మున్నది. ఈయన మాటలలో కొంత చమత్కార మున్నది,

ఉ తర హరివ౦శము అ.

యుద్ధము చేయక ముంద శివునిచేత శ్రీనాథుడు చాల మాటలనిపించెను. అర్జుమునిచేత సమాధానము చెవ్పించెను.. శ్రీనాధుండు కధను [_పధానముగా (వాయుచున్నా (డు. అందుచెత పెంచినాండు, ధూర్జటి కన్నప్ప పూర్వజన్మ కథగా చెప్పుచున్నా (డు.

యుద్ధ మును ధూర్తటి ఏట్టు వర్దించెను,

సూనళశరారి యున్న మచిసూనద పు తుడు, దివ్యబాణ సం

ధానమున న్మహాహము దర్ప మెలర్ప నొనర్చ నొప్పి రిం

తైన( గొణంత కేక [ మయందలి తేజము మిన్నుముట్టంగా

భానుండు భానుడు జటులభాను పరంపర, బోరుకై వడిన్‌*

ధానుళబ్ధిము రెండనార్హు వచ్చినవ ఒక భాలఎయశకు సూర్యుండని యర్థము, రెండవ భానునకు శివుండుయర్థము శివునికిగలపేర్తలో భానుండని కూడనున్నది- శివు(డును నూర్యు(డును పోట్టాడుకొని నట్రని యర్హము వచ్చును, కాని యిచ్చట యిద్ధరిలో నొకండు శివుడే, రెండవవాండు సూర్యుండు కావలెను ఆతండర్దునుడు,

సూర్యుడును శివడు ను పోట్లాడుకొనిరి, సూర్యుడగ్ని మండలము. రివు(డు కూడ రుుదుడు. ఆంపరయు మవాగ్ని మండలము, ఇకగ్రాడ నర్జునునకు వట్టి పోలిక కావలయును. 9ని మరికొంత లోతుపోయిచూచినచో నిది చమతాార ముగా నున్నది.

శివు(డు సర్వజీ సమాహారభూత మెన వేల్పు, కాక్‌ ల్య (బాహ్మణములో నొక [పశ్నయున్నది. రుదులెతతమంది ? అని కాక ల్యుండడుగ(గా యాజ్ఞ వల్కు్యుడు పదునొకండుమంచియని చెప్పెను. కర్మబుద్ధి, అయిదిం. దియములు, అయిదు (ప్రాణములు, క ర్మబుద్దులు ఆత్మమనస్సులు కలసియుకటి. విరు పద కొండుగురు రు దులని తాత్పర్యము. అర్జునుండు నరు(;డు. ఈ పదునొకండు లజణ ములు (పతినిధిభూత ములై యున్న పురుషుడు. కనుక నిచ్చట భానుడు భానుండున్‌ అనంగా కట్టి శివుండు నట్టి శివు(డునని యర్థమని చెప్పవచ్చును. ఊ వ్యాఖ్యానము సుంతదూర మెనది

వడ కొవ్యపరీమళ ము చివరకు నక్తునుండు, శివు(డు పార్దుని 1ణముల నింకిచగా గాండీవ ముతో ళివుని శిరస్సు మీద,గొట్టిను, ఇచ్చట శ్రీనాథుడు పెద్ద పద్యము (వా సెను, కఅకు వెం్య్యడుకలలొ( బజచు మందాకిని సుకుమార దేహంబు [సుక్క(బాళ నవతంస కుసుమ మాల్యంబె న శశిరేఖ (బహ్మ కపొాలరం[ధమున' దూట నెట్టియంబుగ బిగ్గంజుట్టిన 'సెను(బాము బిగియూడి నొసలిపై డిగంగజాల నలిక న్యేతముకి తి యారజ్యమానమై టెప్పలసందుల నిప్పు లుమిసె నగజభయమందె( _బమధులు బెగడుగకిచి రుపనిషత్తులు ఘోషించె నొక్క పెట్ట! గాలకంరుని మౌళి శృంగాటకింబు గాండివఎబున( దాడింప పొండవుండు, ఇట్టి పద్యమును ధూర్డటి (వాయళదు _(వాయవచ్చును. ఇద్దజును శెవులే. ఇద్దణును శివభక్తులే ! కాని '్రీనాధుండిట్టి వర్ణనల వైపునకు మొగ్గను. ధూర్జటి మొగ్గడు ఇట్టి వర్ణ్హనలవలన పాఠ కునిమనస్సు కొంచెము చక్కిలిగింత పెట్ట( బడును. అధికమెన ఫలములేదు. కథలో నొకయంశమును కొంచెము పెద్దది చేసి వర్ణించుట. దీనివలన శివునకుక లిగిన బాధలేదు. ఆయకు నలంకారములుగా నున్న వసువులు కొంచెము శ్షళముపొందెనని చెప్పుట. చెప్పుట ర మ్యముగా నున్నది. అంతవజకే. మరియు చివర గీతపద్యములో మెదటి రెండుచర ణములు కొంచెము త్చేక్ష. వానివలన నొకవేళశ నర్జనుని పర్శాకమ మతిశయముగా భాసించునని చెప్పవచ్చునుగాని యిచట శివుడు పార్థనన్నుగ్రహించుటకు వచ్చెను, ఇద్దయిను మల్లయుద్ధము చేసిరి. ఇద్ధీలటునుు మల్పయుద్దమును వర్ణించి ఇద్దలు చెజియొక విధముగా చేసిరి. శ్రీ నాథుని మల్పయుద్ధ వర్ణనలో తిక్కనగారి మాటలు కొన్ని కలవు.

ఉతర హరివంశము వి[ల్లీ

స్వామి _పత్యక్షమయ్యెను, హరవిలాసములో సార్వవిభ క్రిక స్త్రవమున్నది, ఇది యుదాహరణ కొావ్యసంబంధ మెనది. ఉదాహరణ కావ్యము కొంత దెశిసంబంద మెనది. శ్రీనాథుశకు దేశికావ్వములందు దేశ్యములెన కొన్ని యాచారముల యందు మకు(వయెక్కు వ శ్రీనాథుని యర్హునుండు పాశుపతాస్త్రమును మ్మాత మడిగెను. ధూర్జటి యర్జుకుండు ముక్తి రమణీ హృదయేళత్వము కూడ నడిగెను. ఇది భేదము. ఈ సంగతి మొట్ట మొదట విచారింపబడినది,

ఈ సామ్యము చెప్పుటవలన పయోజశమేమి? యనగా కవితారచనలో విన్నకవుల దృష్టులు భిన్నముగా నుండును, భిన్నక వుల రుచులు భిన్నముగో నుండును. ఒక .తొకచోట పెంచి (వాయును, ఒ% డింకొక చోట పెంచి వాయును. ఓక వర్ణనాళ క్రి మిక్కి లిగాలేనిచో వా(డు క వియ కాదుగదా! ఈ వర్షనాళో క్రి [ప్రధానముగా రెండు విధములుగా నుండును. ఒకిటి 'పసంగమును పెంచుట. రండు పిషయములను: [పపంచించి చెప్పుట,

ఇప్పుడేమగుచున్న దన(గా ఒక కవియొో్య గొప్పదనమును నిర్ణయించ వలయుననగా రెండే విషయములు మిగిలినవి. మొదటిది అతండు తీసికొన్న కధలోని పరమార్థమాతనికి గాటముగా తెలిసి (చాయుట, ఇదిపర మో తమమెనది,. రెండవది ఆ కవి యొక్క శె లి-అతని రచన-ఆతని యక్షర గుంఫన చాతు ర్యము. ఈ రెండవ దానికి సహజముగా [(పాచుర్యము వచ్చు చున్నది.

శ్రీనాథ ధూర్జ్షటులలో ్రీనాధున కున్నంత ,పతిష్ట ధూర్జటికి లేదు. కాని కొన్ని చోట్ల ధూర్దటి నాచన సోమన్న యె తిన యెతుగడ లె త్త(గల వాడు, నాచన సోమన్న కూడ నచ్చముగా నతని శిల్పశ క్రి చేత (పసిద్ధికి వచ్చినవా(డు కాడు. అతనికొక (పత్యేక మైన రచనా సామక్ట్శ మున్నది. వానిని పురస్క_ రించుకొని వచ్చిన వా(డు,

పాఠకుడు కావ్యములను పరిశీలించి చూచి భిన్నశై లీ పద్ధతులను వి-- రించి రసానుభవముకు పొంద వలయును, [పసిద్ధులెన కవులందతి య. 13 పాఠకునియం దానందము సమకూర్చు కొస్న లక్షణమిలుండును. కొరి * యందు వానీ నంధుని చేయరాదు. వషయషులు సర్వంక్‌ షముగా తెలియ యును, ఆప్పుడను భూతమగు నానంద మంచు భే శవ ముండును, అప్పుడల్న . మహా కవులుగా భాసించరు,

విజయవిలాసము

ఈ [గంథమును [వాసిన కవి చేమకూర వేంకట కవి. ఆయన రెండు [గంథములు (వా సెను, మొదటివి సారంగధర చర్మితము. రెండవది యిది... ఈ కావ్యములో ననేకవబలై న శ్రైషలు, చమత్కారమ.లు, స్ఫూర్తులు, ఆన్యార్థములు కలవు, [తవ్విన కొలంది [కొత కొత యక్షములు పుట్టును, దీనికి''పిల్ల వసు చర్మితము"* అని పేరు. శ్రీషార్ధ ములను పురస్కరించు క్రొస్పి వచ్చిన పేరే గాని మరియొక టికాదు, వసుచరి ఈ ఒలత్షణము వేలు. దీవిలక్షణ'ఘు వేలు. ఈ [గ్రంథ ములో కొంత మె తదన మెక్కువ, వసు చర్నితలోని శృంగార రసము మిక్కి- లిగా కవి సమయముల మీద పోవును, ఇందులోని శృంగార రసము లోకము నందలి మాటలు, పలుకులు, ఊహలు-మొదలె న వాని మీద నెక్కువ నడచును.

ఎవరో కవి చేమకూర మంచి పొాకమున పడ్డది అన్నా6డట,

సామాన్యముగా నే కవి వాసిన (గంథము తీసినను భారత భాగవత రామాయణము లందువలె వర్ణ నలః క్‌భ్రా (పాధాన్యమును బలపరఠరచున విగా నుండవు. ఈ కావ్యములలో వర్తనములనే కథ బలపరచ వలయుకు, అనెకము లైన శృంగార వర్ణనలు-ఆకధలో నె కాదు ఏకధలోనై నను చేయవచ్చు నన్నటు లుండును ఈ వర్ణనా బాహుళ్యము వన కొన్ని కావ్యములలో (పధాన కథ యేమి? ఎక్కడ నున్నది? అన్న విషయము వెదకికొన వలసి వచ్చును, ఆ _పధాన కథను పట్టుకొన్న గాని కవి చేసిన కల్పన యొక్క పరమో త్కష్టత తిలియదు,

కథ యెప్పుడును పె భాగమున నుండును, వర్ణనలు (కింది భాగమునం దుండును. చాల మంది కవుల నచనలలో వర్ణనలు టు భాగమునకు వచ్చి కథ అట్టడుగున పడిపోవును,

మొదట చెప్పబడినది కదా। కావ్యములు వర్ణనా [పధానములే నవి. భారత భాగవత రామాయణములను చూచినట్రే కావ్యములను జూడ రాదు వానిని వీనితో పోల్చరాదు. నేడు చేయబడుమన్న యన్యాయ మిదియే |

విజయవిలాసము 2] ల ఈ కవృులందలటు నొకానొక ఘట్టమును చి తచ్మితములుగా వర్పింతురు= ఈ చేమకూర వేంకటకవి [పతి పద్యమునందు తానేదో విశేషము పెట్ట కుండ్ర [వాయడు.. ఇతని శకి యెకు్రూవ శేషలమిదను, యమకముల మీదను నడచును. ఇచ్చటనొక భాగముతీసి _ కథకెష్కువ (పాధాన్యముగల భాగమును తీసి చూపి:చుచున్నాను. అర్జునుడు యతివేషమున ద్వార కానగరము వెళ్ళిను, కృష్ణుండు సుభ[ద నాయన పరిచర్యకొఅకుంచెను. ఇద్ద యి నొకరినాశరు పూర్వము చూచినవారు కారుగాని, మేనత్త మేనమామ _ బిడ్తఐంగుటవలన నితని పర్శాకమము విని యామయుః ఆమె సౌందర్శముప వి ముత(చును పరస్పర ము [బమించు కొన్నవారే! చిన్నప్పుగెప్పుడె న శొ3రినొకరు చూచుకొస్‌రేమా తెలియదు ఇప్పుడర్జునునకు గడ్డ యిలు, మీసములు, కావిగుడ్డలు. ఒకనాండు సుభ ద పరిచర్యచేయుటకు వచ్చెశు ఇతండు యోగిగనుక కొంత జ్యోతిషము చెప్పెను. “* చెలున । నినురాజకీరంబు చెట్టవ బ్రై( గలికి : నినురాజ హంసంబు కాలు దొక్రూ- ; మంచిశకునంబు లివిగొ ! నామాటంజూడు కన్నె, యీలోన. బెండ్రిగా(గలదు సీకు.*' ఇవి శకునములని నీ వెంటనే చిలుక వచ్చినది. హంసము నిన్ననుప రించినది ఆమె బుజముమీద చిలుక [వాలినది పెంపుగుచిలుక. ఇది సహజ రాజహంసము కాలు (తొక్కినది. నీవు రాజహంసమువలె నడతువు ఆఅ౫) యర్థము. నీ నడక హంసగమనముతో సరిపోవున , లోకములో 'నక్యానురదొక్కి వచ్చినాండు, అందుర్ము ఆన(గా వా [ప్రయాణములో వాని కీ నక్కదారిలో క నిపించెనను యర్థము. ఈ (తొ - ధాతువునకు తెలుగులో నా యర్భమున్నది, ఇది శకునము గనుక కాలు (గ. నన్నమాట యందుము , రాజకీరము, రాజహంసము - ఉత్రమజాతి ౪౨, ఉ త్రమజాతి హంన -_ లేదా ఇవి రెండును _శేష్టవాచకములైె గొపు రాజ చవ, యర్థము వచ్చును. లేదా ఉపమావోత్తర పదకర్మ ధారయములై చి.3౩ గి

ల16 కావ్యపరీమళము రాజు, పహంసవంటీ రాజు ననగామంచి వాజ్నిపుణుండు గొప్ప వంశమునందు పుట్టినవాడు = ఆని యర్థములుకూడ వచ్చును,

హంస శబ్దమునకు జీవు(డని యర్థము. ఉత్రమ జీవు(డు. అర్జుష(డు పూర్వము నరు.డన్న మహర్షికదా! ఆ స్పూ ర్రియన్నదన్నను నున్నదన వచ్చును. మంచి శకునమ్ములివి. భ విష్యదాగామ్‌ శుభలక్ష్షణములని. యర్జ ము. శకునమనగా ఒకటి పక్షి -- ౮ండు -- శుభసూచియెన విషయము,

ఆ యర్థముకూడ పక్షిమీదనుండియే వచ్చినది. ఇదిగో 1 మంచి శకున ములు, (పక్కనున్న రాజహంసను. రొాజకీరమునసు జూపించుచు నన్నమాటలు, అవి మంచి పమళు, కాదనుటయొట్లు + అనంగా నేను జోస్యము చెప్ప్తుటలెధు. నేను యతినిగాను. అని వెనుకనున్న యర్థము.

“ఈ లోన బెండ్రికాగలందు నీకు” . ఈ కొద్దిలో సీకు పెండి యగును,

అనవుడు లజ్ఞావనతా

నన తామరసయంయి, “వీరు నాగ మహాత్ముల్‌ ; తనచేసిన సేవకుంగా

మనమలరి వచించి 'రనుచు మదినుత్సుకయైె.

అన(గా నామె సిగుచే తలవంచి వీరు నా/గ మహాత్ములు, వీరనగా మహానుభావులు. నేనతనికి సేవచేసితిని, అతని మనస్సు సంతోషించెను. ఇట్లు చెప్పిరి. అని మనస్సునందు కోరిక కలదై.

ఈ పద్యములో శ్లేషమేమియులేదు. వట్టి పద్యము. ఇట్టి పద్యములు వీజయ విలాసములో సామాన్యముగా నుండవు.

అద్రే మరియు నాక పద్యము,

అవు(గా మీరిట మున్నుగన్గొనిన చాయళ్లవుగా నా(టటనుం

డి విశేషంబులు గొన్ని మిమ్మునడుగన్‌ వేడ్యయ్యొడున్నాకు, నే

య్యవి(గన్గాంటిరి పుణ్యభూము. ఖ్‌ లట రాజ్యంబుల్‌ మనోజ్జంబు ల

య్యవి 1 యేయేపురముల్‌ గనంబడియె మీక్రందంద మార్గంబునన్‌,

పేజమయవఎలానము 817 వసు చరి తకారు(డిటి పర్యములలో. గూడ శ్లేషలు పెట్టును. ఈ యిద్ద హక టి దా ర్స 6 శకి కల కొంచెము భీదమిది. నారా ? పొండవుల(జూచినారా ? సుఖుల వారందలు నొకచోను న్నారా ? వీర్మాగగణ్యు నరునెజు(గుదురా ఈ పద్యములో కనినారా, చూచినరా, ఉన్నరా, ఈ మాటలచేత పద్యమునందొక సన్నని యందము పుట్టినది ఎలుంగుదురా దానిలో విజథీగిపోయి నది వట్టి ““రా”*యే మిగిలినది. తరువాత నొక సీసపద్యమున్నది. ““ఎగుబుజమ్ములవా(డు మృగరాజ మధ్యమ్ము పుకికి పుచ్చుకొను నెన్నడుమువాడు.” ఇట్టి పద్యములు తెలు(గు కాప్యములలో శ్రీకృన్ణునింగూర్చి చెప్పుంబడీ వున్న వి. ఈ పద్యములో గూడ శ్రీషాదులులేవు. తరవాతి పద్యము. తడవాయు భూ పదక్షీణ మడకంప6(6గ బోయి యామహామహు.డు, పదం పడి పుణ్య స్థ్టలముల నె న్నండు మీఠందందు నరుగ నరుంగానరుగా + చివరి చరణములో నున్న “నరుగ నరుగానరుగా” అన్న యమకమే యీ పద్యమునకు కోభ శోథ యన(గా చేమకూరకవి కూర్చుం/గలిగినకో భ+ ఆయన పద్యమునకు తెచ్చెడి యందములిట్టివానిమీదనే యెక్కువగా నాధారపడి యుండుదచు. ఈ వరుసలో అతండు యతివేషముతోనుండుట -- దానిని చాటుచేసి కొని చెప్పుట, తన్ను వెల్లడించుకొనుట.. ఆమె సిగపడుట ా మొదలైన దచన

ఏ1 .... క్రావ్యపరీమళము యున్నది. ఈ వరుస పద్యములలో వరుసగానొక పడి పద్యములు శ్రేషలు యమకములు మొదలై నవి లేకుండ వట్టి కధగా నడచినవి. కాని కొందణు కొందటు కవులు కొన్ని కొన్ని మాటభఖు తమ పద్య ములకు సౌందర్య సంపొద' 'నొర్థము [పయోగింతురు.: ఆవి వారి వారి వైల | ఈ కవి కొన్ని సంధులు-బాహాటముగా నితర కవులు (పయోగించినవి [పయోగించును. “ వేడ్కయ్యెడున్‌ నాకు ఇచ్చట విసంధి చేయుట మంచిది. వేమాణయు (గుచ్చి [గుచ్చి సీవేమడిగెదవు. (గుచ్చి +- ఇపుడు - (గుచ్చి యిపుడు అనవల. ఇది కొంర్ధక ఇకారము. దీని కి సంధిలేదు. ఈ కవి ఈ _క్వ్వార్ధక ఇకార సంథులు మరి నాలుగ్లె దు వోట్ల చేసినాడు. “నన్ను గాంధర్వంబునను బెండ్రియాడ ఎ సిగ్గేలపడియెదే చిగురు(టోడి.' ఈయన తంజావూరువా(డు. అప్పుడు. యక్షగానముల యొత్రిడి కలదు. ఎంత కాదన్నను వాని వాసనపోదుకదా మద్దెలయు. [శుతియు తాళమును కలిపి యక్షగానములలో నిటువంటి వాక్యములుండును, దాని వాసన "దీనియందు న్నట్లున్నది. అన(గా రచనయలదు బిగువు శకు్కువ. సోహిత్యము[ద తక్కువ మహానుభావులె న 1పబంధ కవుల పలుకు/బడిలోని గడునుందనము తక్కువయని _ 0 . . ఇట్టి రచనయందు మనము రమించమని లేదు. మనము రమింతుము, యత్షగానములు చూచి నంతోషించమా + భావములయందెప్పుడు నుదా త్రతయు, ననుదా తతయు కలవు. భావములందేకాదు. చె పటయందుకూడ నుండును, "ఇది 'క్రిష్ణమైన వ్యవహారము... పాఠకుండు 'తనబుద్ధిని మవో. విషయములచేత పరిష్కు తము చేసికొని యుదా త్తముగా దీర్చి దిద్దికొననిచో మవాకవులకు. కొన్ని కళలు . తక్కువ కవులకు భేదము నేర్చరించికొనలేడు.