Telugu కవిరాజు లేఖలు డైరీలు - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

/. మగలొం(6107 ' కవిరాజు

_ సజల. డెరీలు | | పరిశోధనా (గంథము | క్ల ... విమర్శకరత్న షై [ త్రివురనెని సుబ్బారావు [ప్రచురణ

రవిరాజసాహితీసదనమ్‌

[పథమ ముదణ - జనవరి 10"9 [ప తులు .- 1000 హక్కులు రచయలయితశతపవి డీ థల నం వెల రు. 5-00 [వతులకు : ఈగ కవిరాజ సాహితీ నదనమ్‌ (1 8._8_బి14/ 15 యు నివాసకొాల క్సీ యా ననా. ఆ క క

చ్మితకారులు : ఓ ఓ

కౌతా రామో హనళాసే , ఈ శ్రీ కౌతా శ్రా త్తే? కణం మ ( చఆసాని [పసాద్‌ న. బుననననననోో శ్రీశీలా ఫీ [రాజు ముదణ ; లే థ్‌ ర్స్‌ ద్ర న్న ట్‌ 6..1.-69, సైఫాబాద్‌ హదరాబాద్‌,

లు

జ్‌ ష్‌ ల స్‌ తిసతి న్‌ నట నును సప మట నుమ. లో శ | . స్త ను రు టో ణ్శి ఖీ న థీ సల్‌ ఉం షు ణా సాం చే సో / శీ స = గ ర్‌. గ్‌ ల కీల గ శ] ప . ర్య త ం క నం! ఎ ఘాట్‌ టం / కత్తుల జీ ఇప భట్ల 2 ఇ. | శ ఫి స్‌ న ళ్‌ ర; జ వ ట్ట వ్య జ స్మ శ ళీ క ' శ లే ఖా క ప శే ఇ ల టం శ ష్ణ య. శ న న. శత శ య చస ఆలో నా నీ వ్‌ జ్జ ఆ ఈ టట శ ల ల జే క జ ఛఈ శీ ఎశీ కా ఖి ణ్‌ జ [ శ జ పక ల్యూ య. | - త. . న్వ్‌ క్ష న. ) ( శ్రే సేం శ ల అఆ లో న్‌ గ జ సో యం జీర ॥ ( గో గ నై " వ ననే ల ర . వృవసాయళాఖామా త్యులు స కాకాని వెంకటరత)౦ గార క్‌ ల ౧ వాందటరతి 09 ఇ

ఇ జ ప జ ప్ర స్పతిపతి పభంస లో

నీతిని నిలిపిన ఘనుడు నిర్మల సత్య [వతుడు వాతినీ | పమించు నతడు అయ థఫారతమాత సుతుడు, నిజాయితీ తన జీవిత నియమమ్మని తలచి నాడు, త్యాగ, యశోధనుడై ఘన యాగ్‌ పుంగవు డతడు. కొర? గశూరుడై వెలగిిన పదవులు కాంశడ్నించ నట్టి పరమాత్ముని దివ్య రూపు అచ్చు మైన మానవతకు పచ్చని పందిళ్ళు వని సచ్చర్మిత జ్యోతు అన్నా నకల దిశల వెలిగించెను.

ప్రీ రైతాంగమునకు నేతగ రమ్యంబుగ భాసింబెను, మంతిగ వలుగొందిన మున మాన్తుడు మా నవ మిత్రుడు , [పజావశి హృదయాలలో [పాణ (పదమైతి ఏవు నీ బీవిత మంత జూడ నిండు త్యాగముల చరిత, వ్యవసాయ శాఖామాత్యుడ వై నవశక మ్ము నిర్మించిన ఆం[ధనాయకా ర నిన్నే ఆఅభినుతింతు వెనోళ్ళుగ, తోవిరాజు' లేఖ డైరీలను కటగటి ఒకచోట క్ర రీ అంకిత మిడు చుంటినయ్య | అందుకొనుము మంతి వర్య 1] కవిరాజ సాహిలీ నదనం ఎ 1తీపరనేని నుబాారాష్ట పాదరాబాద్‌ _ 86 (తపు వరల

ఆశీస్సు

శ్రీ తివురనేని నుద్చారావ ఆంధ పాఠకులకు రచయితగా నువరిచీతులు, పీరు కవిరాజు (తివుర నేని రాషుస్వామిగారి శిష్టులు జఉవితచరిత రచనతో సద్ధహస్తులు, 'విమర్శకరత్న ' బిరుదాంకితులు, [తివురనని వారిది వండిత వంశము. వీరు లోగడనే కొన్ని [గంథములు రచించి, లబ్బప్రరిష్టు లెనారు, ఇప్పుడు కవిరాజు [తివుర నని రాొమన్వామి గారి “లేఖలు -_- డైరీలు ఎంతో శమతో సేకరించి, ఈ [గంధము | వచురించినారు. ఏర్రి పట్టుదల, ఓర్చు నన్ను ముగ్గు ల్లిచెసినపి, పరిశోదన యనునది. అంత సులభకార్యము కాదు. విరి కృవి [పశంసనీయము.

(ట్ర సువ్బారావు కేవలము రచయితగానే గాజ ఈ [గ్రంధ [వచు రణతో పరిశోధకులుగా కూడా గోచరించును.

ఈ “లేఖలు _. డైరలు” కవిరాజు రామసా౧మిగారిని గురించి, ఆయన వ్యకి త్వపు వెశిస్ట్యమును గురించి అమూల్వమైన విషయము లను వెల్లడించు చున్నవి.

ఖ్రి సుద్చారాపు కషి [ప్రశంసనీయ మనుఓళో నాక్షు ఎట్టి నంచే హము లేదు. వీరిని ఆశీర్వదించు చున్నాను.

నిష్టళంక దేశభకుండు, కార్యశూరుఃడు, వ్యవసాయ గాక్షూ మాత్యుల్లైన థ్రీ కాకాని వేంకటరత్నంగారు ఈర్చతిని స్వకరించుట ఎంతయో సముచితముగా నున్నది.

(శ్రి సుబ్బారావు మున్ముందు ఎన్నియో [గంధములు [వాయ వల యును, పరిశోధన కృషి కొనసాగించ వలయును. వీరికి పరమేళ్వ రుండు ఆయురారోగ్య నక లైశ్వుర్యములు [పసాదించు గార్ర

క శ్నాపపూర్ణ, పద్మభూషణ, కవిసమాట్‌ హైదరాబాదు విశ్వనాధ నత్యనారాయణ 8 11- [20771 ఆస్థాన ర్‌వి

ళా యోగ్యతాపత/,ము భ్రీశోగారోగ్యాయు, క్వైభవ, నంతాన సౌమ్య వర్తన విదా [ప్రాభవములు హెచ్చుచు(దా, శోవిలు మిల త్రిపురనేని సుద్చారాయా | ఆతిభ కిన్‌ నుకవుల జీ వితములు [గంధములుగాగ పిరచించిన స్రీ కృతులనుగని జనములు నిను స్తుతియింపరె (తివురనని సుబ్చారాయా క్‌ సుకవుల చార్మితంబులు, [పకటించుట యనిన చిన్నపనిగాదు సుమా సుకృతములలోన నదియొక , సుక్కృతమకద త్రిపురనేని సుబ్బారాయా : వారక కవుల చరిత అపారముగా ఉకరించి (పకటింతువు త త్కారణ జన్ముడవుగదా నూరివరా [(తిపురనని సుబ్బారాయా టోధింతుపు సూర్తుల నారాధింతువు గురువ రెణ్యు రామస్వామ్‌న్‌ సాధింతువు సాహీతి. బర శోధింతువు [తివురనని సుబ్బారాయా అకలంకాత్ముడవు విమ రృకుడవు నిర్వాజకీ రి సంయుతుడవు ధా ర్మికుడవు కృతి కరవు గద , సుకవి [పియ [తిపురనెని సుజ్బారాయా ః కం పౌనట్టుల నాంగ్లమందునను వీ, యే. వట్టభ(దుండవై సౌంపొరీతి తెనాలి పెట్టణమునన్‌ నూత్మాశమంబందు రా ణింపన్‌ దెల్లున నెన్నగాందగిన పాండిత్యంబు నార్జించి క్లూ గింపన్‌ గల్గితి వజ్జర [తిపురనన్‌ ట్రీ సుబ్బరాయా[గణీ కులపావనుడు నిజగురుడు రామస్వామి చెదరి కథ కతి నల్నినొవు త్రన్మహనీయు నంచనుని గోపీచందు దివ్యగాధను తీర్చి దిద్దినావు క్షమనేటుకూరి వెంకట నరనయ సుచరిత చ్మితముగ చిత్రించినావు కరమరుదుగ హరిస్పరుషో తమ మనీషి జీదిత చరిత రచించి నావు ిం

లి కవుల జీవిత కథలుచొక్కాముగ [వాయ జీవితము నంకితంబును జేసీతౌర తింపురనేని కులాంబుదీం దీవరా ప సుగుణ సముదాయ కమనీయ సుబ్బరాయ ః తన వీరచనల శంతయు మెచ్చి నుక వులెం దరో [ప్రశ ంసాత్త పద్యముల నిడిర తన సాహితీ జ్ఞానమునకు బుధుల్‌ మెచ్చి రహి నభ్మిపాయ పష్మ్యతముల నిడిరి తన సదుద్యోగ వరనము మెచ్చి యు రాష్ట్ర పతి కూర్మి యోగ్యతా పష్మ్యత మిడియె తన వరిశోధనా తతళక్రికేన్‌ మెచ్చి పారి “విమర్శకరత్న విరుద్‌ మిడీతి కాన విద్యల లోన [పధాన విద్య దాన విద్యయు సశ్వర ధ్యాన విద్య జ్జాన విద్యయు పుణ్య సంధాన విద్య నెస(గు శ్రీ నుబ్బరావున్‌ గణింవ తరమే ! శృళట్టమగుతన్‌ ద్వత్సతికిన్‌ శుభమగుతన్‌ యుష్మదాత్మజులకు సుతులకున్‌ కభమగుత కళకు నీకున్‌ శభమగుతన్‌ దిపురనేని నుబ్బారాయా. మహాకవిశీఖర, శతావధాని, కవిసింహ, ది. 9_11-1970 చితకవితా (ప్రవీణ, హైదరాబాదు మాజీ గద్వాల ఆస్థానకవి పోకూరి కాశీపత్యవధానులు

అఖీనందన

మ్నితవర్యులు శ్రీ టత్రిపురనని నుబ్బారావుగా వాసంగిన “వి రాజు అఖిలు - డైరీలు " అను [గంథభమును జదివి యానందించితిని. ప్రే కవిరాజుగారిని దర్శించు వాగ్యమునరు శను నోచుకొని యుండ లేదు. కాని వారి [గంధములు కొన్ని చదివితిని. వారి కుమారులు, సోదరుల కుమారులు నాకు నన్నిహిత మ్వరులు. ఆ (గ్రంధముల వల నను ఆ మ్మితుల వలనను వారి స్వరూప స్తభావములను, గుణగణ మనోభావములను గొంతవబకు (గహింపం గల్లిలిని, వారు మిక్కిలి సృతంరులు. న్యాయాధిపతి పదవి తనంత. దా వరించినను స్వాతం్యత; మునకు థంగకర మని దానిని తృణీక రింప( జాలినవారు. వారి భావ ములు మూడ స్వతం్న తములు. తాము సత్యము లనియు సంఘ శేయోదా యకము లనియు భానెంచిన భావములను జంకురొంకు లరుండత నువ న్యాసముల ద్వార మునను 'గంధరచన ద్వారమునను వారు |పచారము చేని యుండిరి. సంఘమునందలి లోపముల నెలత్తిచూవి వానిని సంస్కృ రించుటకై వారు పాటువడి యుండిరి. వారా౨గ్గాం(ధ గర్వాణములందు సాటిలని పాండిత్యము కలవారు. దానితోపాటు కవితాకన్యయు వారిని పరించినది. కవితా విషయమున వారికి గురుపులు ఛ్రీ రిరువతి వెంకట కవ్ఫలు. ధారాపద్ధి, మార్దవ మాధుర్యాములిను గురువుల కవితాగుణము లన్న్‌యు వారి కలడెనవి.

ఈ [గంధమును ఐదు భాగములుగా విభజింప వచ్చును, మొదటి భాగమున శ్రీ కవిరాజుగారి జీవితమును, రచనలును, వానివి శేష

జ్‌

బి

ములును సంగహముగా నొసంగ 6 బడినవి, పరిమాణమున జిన్నదయ్యిను విషయ వివేచనమున నిది మిన్నగా నున్నది, థ్రీ కవిరాజుగారి “లల లను- డైరీ" లను సేకరించిన ల్రి సుబ్బారావుగా రుపోద్దాత పూర్వక ముగా దీనిని రచించి యుందురు,

అు కవిరాజుగారు 1911వ సంవత్సరమున డ్నము వగరమున కేగి బారిష్టరు పట్టము (గ్రహించి 1917వ నంవత్సరమున న్వదేశము నకు తిరిగి వచ్చిరి. వారు స్రమరుమిద్మపయాణము కావించిరి. [1ప్రయా:౫ నమయమున కొలంచొ, ప్యొరిను నగరముల నుండియు, తరువాత డబి నగరము నుందియు వారు కీ, శే. ముట్నూరి కృష్ణారావుగారికి రేఖలు (వొసియుండిరి, అవి యప టి కృష్ణావ్యతిక లలొ6 (బచురింప6 బడినఏ 1999వ సంచతృఠమున టంగుటూరులో జరిగిన మహాసభ కదడత వహించి వారొన మహోపన్యాస మొసంగి యుండిరి. ఆతఖంఎసు, ఆయుపన్యాసమును ర30డవ వాగమునం 1 బచురింవ! బడినవి.

కొలంబో నగరమున ఫెర్నీనాం తను బౌద్దునికిసి (్రి క్ర షరెయ్లు గారికిని జరిగన సంభాషణము రమ్యముగానున్నది. అది వారకి హీందూ వమతమువై. గల యభఖిమాసమును బౌద్దమతమును గూర్చి గల వరిజ్ఞాన మును చాటు చున్నది. ప్యారిను ప్రయాణ మనులేఖ నూయెజు నుండీ వారు [పప్రయాణమున స్టామరులో6 గాంచిన విశషములను వర్ణించుడున్నది. 'ఐఎవ్‌ ను గుజించిన లఖలో హిందూత్త్రల పాత్మిపత్యమును వారు గొని యాడి యుండిరి. | ఫెంచి మత్తకాశని3న ఇంగ్లీషు యువకునికిని ఆక స్మిక మైనను ఆమనోరథ [పావి గొ జరిగిన ప్రణయమును వరించి వాళ్‌ [వత్వ విషయమున పాళ్చాత్యాంగనలు థారతీయ నారీవణుల నుండి నేర్యందగిన దెంతో ఎమున్నదని వారు విశదికరించిరి. నాటకములను

న్‌

ల్‌

గూర్చియు నందు |వయోగింప(ందగిన భాషను గూర్చియు వా గొకతఖలో వెల్లడించిన గ్రావములు సమంజసములై యున్నవి. ఒక రఖలో నర్చకుల ఫర్మములను గూర్చియు, బెద్దల కర్త వ్యమును గూర్చియు వారు వివ డెంచ యుండిది, [భాహ్బృవతరులు మ[దానులో సమావెశమె మాకు స్వ రాజ్య మక్క్జలెదని చేసిన తీర్మానమునుగూర్చి శ్రీ కవిరాజుగారు వెలు వరించిన భావములు వారి దెశభ కని, స్వతంత భావములను వ్యక్తము హయుచున్న వి. వూసవములకు లోదుగాక డన్చినులో (ట్ర క విరాజుగారు గడిపిన జీవితము సర యువజనానుకార్య మైనట్టిది. టంగుటూరులో సెచింగిన యధ్యక్షావనా సమున వారు కమ్మవారి నాంఘకార్ధికొది పశ స్థితులను సముక్నించి దావ భ్యువయము ఫహౌొందుబకు మంచి నూచన లొసంగి యున్నారు,

మూడవ భాగము శ్ర కపిరాజుగారి డ్రైరిలు ఇవి యప్పడి సా: ఘక రాజకీయ పరిస్థితుల నెజుంగపటకును, త్ర కవిరాజుగారి. జీవిత విధానమును, రచనల కాలములను, వారు చదివిన [గంధములను, వారి! (ఉంధములను గూర్చియు, ష్రక్తులడు గూర్నియు!( గల యభి్మిపాయము అను చెలిసికొనుటకును చాల ఉపకరించును. రావణ, దశ [గీవ, దశాన శబ్దముల ప్యుత్పత్తులను గూర్చి వారు కావించిన వివరణము గమనింప' దగినది. వాదించు తమ మి[తులను గూర్చియు, వనరాజు, [ప్రతావ ర్ముదీయము మున్నగు నాటకములను గూర్చియు, ఆంధ రాష్ట్రమున గూర్చియు వెల్లడించిన భావములు పరిశీలింప( దగియున్నవి,. ఈ డై6 లోని [వాంత లొక్కొాక్కుచోట నేశైర వాక్య పరిమితముల్లై యున్నను మిక్కిలి అమూల్యములుగా నున్నవి,

నాలుగవ భాగము మహ్మప్రస్థానము, కరుణరసనమయము. ్రు కవి రాజుగారి అనముయము విని పలువురు మిచులు, (ఫముఖులు, పతికల

6

గ్త్‌ హెందిన విషాద మిందు వ్య కము చేయంబడినది, వారి కవితా ప్రతిభను అణానీీో ణు లో జో జో ఖో చ ఉర గూర్చాయ, సంన్క్మరణాభిలాషను గూర్చియు, విస్టవాశ యములను జాట్‌ ౮ మె న గూర్చియు, ఒహ క్తిని గూర్చియు పలువురిందు [ప్రకటించిన భావములు వారి మహస్‌యకా మహ తంములను జొటుచుడ్చ వి, ఉవాలో స్వాస ॥ చివరిధాగమున శ్రి కవిరాజుగారి సమకాంములను గురించిన పల వి లో ఖల త్న సవత్నే ష ఓవిత్‌ చిితణములు గ లష్రుం లా అడి అట . కజగాడి ఇఖలు _గాంధికభావలోనే (వ్రాయబడినవి. వారీ జ చల్లి అజ ఫా య్‌ ఒల్లో జో త్ర స్తో | ణా నిర్దుష్పమై, శక్తిమంత మై, జాజయమై, విషయ వ్యక్తకరణ (పొఢమై, సుందర వె. యొవ్వారు చున్నది, దైనందిన వ్యవహారములను, లేఖలను కుం గూడ చకజని నులధమైన [గాంధిక భావరో నెట్లు పల్లడిచేయవచ్చువో వో కలా స్య ఛా యది నిరూపించుచున్నడి. చారి కొన్ని భావములలో నకిధవింవని వారు టీ 6 మ తు దొంపఅతుఐతెన నుండవచ్చును గొని వావి నొాంత[త్యమును భాషా సౌతవ సౌంవరముల'ఏ 'బళశంనించనివా రుండరు. భ్రీ కవిరాజుగారి ఈ ఫి న అష జట వ్‌ ఇ ఒఖలను, చెకిలను ఈ విధముగా సకరించి |గంఫథరూపమునం (బక్‌ శెటూనా టెంచి భావ కింతెంతనరాని మేలుచసిన మితులు ఎ సుబ్బారావుగారి కతి నెంతయ నభినందించు చున్నాను, శాన ॥ న్‌ ణ్‌ ణా చిడాకోర్ల ఎజవకటావవాగా యువ ఖ (ఆనర్చు) వీ, హెచ్‌ డీ, "హచరాదాదు ఆం(ధశావాధ్యకుండు వ |. ఉన్మానియా విశ్వవిద్యాలయము

పశంస క

అణు(కువచేత నుచ ఎడదళ నందుదు, ర న్య గుణ[పళంస క్ర కొని తమపంపు లోకమునకున్‌ [బకటీంతురు, లాంతి మేలికై పెస(గి స్వకార్యసిద్ధి యొదవింఠతురు, తిట్టిసవార్‌ నోర్చి "ప్రే ర్మిన వపనవింతు, రద్భుత చరితులు, వూజ్యులుగారె సజ్జనుర క

కత్తి పట్టి మీ శంభుండు కాకతీయ

రాజ్యలత్షే మహతను రతసేయ'

గలము పట్టి నవు తెనుంగు ౩3తయొఅప్ప

సిలువుదే । సాహితీ హితోన్నిద నిష.

ఓరుల గొప్పతనము నోర్వస వార ౦౨

మ్ముహిసని వెస ఎల మంది యుండ.

[ద్రివురనేని నూరి యెవుడు సన్యుం నిగ్టు

నుగ్గడించు నలత కొగ్గునేమి =

(ఫ్రీ సుబ్బరాయ ః మహిత

వ్యానం/;ము సప, నీ [ప్రయత్నము లెల్హన్‌

వాసీలు సభలం, దా శఃి

భాసంతము * యజమ్ము (సజ ఆగానస్‌ అప్పికట్ల ఆభినప తిక్కన, కళ్శాపపూర్ణ 1491971 తుమ్మల సతారామమూరి

(5

(ప్రఖ్యాత పరిశోధకుడు

కోందరు రచయితలు విషయ పరిజ్ఞానమును కలిగి ఉందురు, మరికొందరు ఊహా పటిమను కలిగి ఉందురు, స్ముషనిద్ధ రచముతగో గణుతి కెక్కవలె ననిన విషయ పరిజ్ఞానముశో బాటు, ఊహా పటిమ కూడ ఎంతో అవసరము,

(త్రివుకనేని సుజ్బారావుగారు ఈ రెండవ కోవకు చెందినవారు. సతృంపదాయము, సంస్కృతీ విలసితమైన చరి[తాత్మక వంశగము నందు సుబ్బారావుగారు 1929 సంవత్సరములో జన్మించినారు. తెనాలి, గుంటూరు పట్టణములయందు విద్య నభ్యసించినారు. 1951 సంవత, రములో ఆం[ధ విష్పవిద్యాలయము నుండి బీ, వి. పట్టమును బడనినారు, బొల్యమునుండి వరికి ఆంధ సౌరన్తుతముపై మిక్కుటమైన మక్కువ యుండెడిది. భావ విస్టవవిధాత, కవిరాజు 0 (త్రివురనని రామస్వామి చౌదరిగారి [ప్రభావము వీరిపై [పసరించినది, |[పబంధములను కూలం క్రషముగా పరించి, వాటి లోతులను తజచి, అందచందములను చవి చూచినారు. థావ వికానకేందము “*నూత్నాళకమము" వీరిని బహుముఖ (పజ్ఞా జిజ్ఞాసువుగా తీర్చిదిద్దినది, చర్మిత, సారన్వతము, వేదాంతము ఏరి ఆభిమానాంశ ములు, రామస్వామి చౌదరిగారు నిర్వహించే విద్వతృభలలో పిరుకూడా పాల్గొనుచుండెడివారు. ఆ నాటి అనుభవము వీరి రచనలపై చెరగని మృుదలు వెసీనది. కవిరాజుగారి కుమారుడైన ల్రీ గోదీచంద్‌ మ్‌ సుచ్చారావుగారిని తమ రచనల ద్వారా ఉతేజ పభఖచినారు.

సుజ్బారావుగారు సుపసిద్ద రచయితయే గాక, (ప్రథ్యాత పదిశోద కులు కూడా. మహి మనీషుల జీవిత, సాహిత్యములను తజబి చూచి పరిశోధనాత్నక మైన దృక్పధముతో లీవిత సాహితం చర్మతలను రచించి

వి

నారు. కవితాధురీణుల్తైన ఫ్రీ (త్రివరనేని రొమస్యామి చౌదరిగారి వంశీకులై 'జ్ఞాతిశ్చే ఆనలంకిం' అను నూక్రిని కల్పన యుచూ, “ కవిరాజు బీవితము-సాహిత్యము' "గోపిచంద్‌ జీవిత చర్మిత'లను మిక్కిలి మనో హరముగా రచించినారు. షోడశ నాఏక కర్తయైన *హరి పురుషో త్రము గారి జీవితము ను చి[తైించినారు, నవ్యాంధ కవి బహ్మ బిరుదాంకితు లైన కి శే, *ఏటుకూరి వంకటనర్పయ్య గారి జీవితము __ సాహిత్యము అను [గంధమును ఇలీవలనే ర చించి, ఆంధ సాహీఠీక తర్చికి క౦0చా భరణముగా ఆలంకరించినారు. వీరి *కవిరాజు లేఖలు అను (గంధము సారన్వత పరిశోధనా శ్మేతములో మరొక మైలురాయి. వంటిది. 19ళ6.1066 వరకూ గోలకొండ దిన వతికలో వీరు [పరటించిన సాహిత్య వాగసములు, దక్కను [కానికల్‌ లో [ప్రకటించిన జేవెత చితణలు సమకాలీన వండీత కవుల దృస్దెని ఆకర్షించి, వారిని ఆభతళోచనగా నిమగ్నులను చేసినవి, (పనుతము వీరు ఏబదిమంది మహాకపుల జీవిత చర్మితలు (వాయుచున్నారు. నూతవ్పరాణమును వ్యావతోరివ భాషలో [(వాయుటక్షు సంక ల్పించినారు.

వీరు రచించిన [గంధము లన్నిటియందునూ “కవిరాజు జీబి తము - సాహిత్యము" “గోపీచంద్‌ జీవిత చర్వితిలు సమ్మగములు, ఆతోచనా కారక ములునై విరాజిల్లు చున్నవి ఇవి జవితచరి[తలలో తురాయి వంటివి. నవ్యాంధ్ర కవ్నిబహ్మ బీవితము _ సాపిత్యము అను [గంధ పచురణకుగాను 19860 నం॥లో అం(ధపదేశ సాహిత్య అకాడమీ చారు చేయి రూపములను ఉచితముగ నొసంగి వీరిని [పోత్సహించినారు. ఇటివల వెలువడిన జీవిత చర్షితలలో ఈ [గంధము అత్యుత్మ మమైనదిగా నిర్ణయింవ బడినది.

జీవిత చర్మిత రచన ఒక అషిధారావతము,. ఆట్టిదానిని సుబ్బా

లి

రావుగారు [కీడ్మాపాయముగా నిర్యహించినారు.

కష్ణ వ్యావహారిక భాషలో, వచనంలో జీవిత చర్మితలను సొగసుగా (వాయడమేగాక, శ్రీ నుబ్బారావుగారు చక్కని వివేచనాపరుడై న విమర్శ కుడుకూడా. ఒక వ్యక్తి యొక్క మహిమాన్వితమైన వ్యక్తిత్వమును చ్మితించునప్పుడు ఢీరచిత్తుడై ఆవ్యక్తి చేసిన సాహసోపేత మైన కృత్యము లను అతి [పాధాన్యముగా పేర్కొనినవాడే మంచి. విమర్శకుడని అన టోల్‌ (ఫాన్స్‌ విశదీకరించినాడు. ల్రీ నుబ్బారావుగారి విషయములో ఇది అషరాలా యధార్థము. మవాీ కవుల సాహితీ [గ్రంథములను పరిశీలించు నప్పడు, వారి జీవితములను శోధించి రచించు నవుడు, విశేషములను వ్యిషించి, విహవీకరించునప్పడు, రులనాత్మక వపరిశఅలనతో ఆ మజటశికి వి (పతిధను యధాతధముగా [1పశంనించుట కానువించును. విమర్శ కవి సాహిత్యమునకు వమా్యతమే పరిమితమై యుండునుగాని, వ్య కియొక్క వ్యకిగత జీవితముపై మ్మాతము కాచు, కవి (పయోగించిన పదములను, సూక్తులను ఉదహరించి, కవి పాండితీ (పతిభను కళాత్మక సృజ నాత్మక వాగ్విలాస లాన్వరీతులను లోకహితముగ విదితముగావింతురు. ఇది వీరి జీవితము, సాహితీ చర్మితల రచనా పద్ధతి. వీరు (పతిఫలాపె క్షతో ఏ ఒక్కరి జీవితచరితను [వాయలేదు. సాహితీషేతములో నుబ్బా రావుగారు నిష్కామ యుతమైన అభ్యుదయ హాలికుడు. సదా శక్తివంత మెన భావ్మపకటన చేయగల వీరు, ఆట తెల్రమగు భావలో చక్కని, చిక్కని పదజాలముతో రచించిన పీర్మిగంధములు పారకలోళమును నర్యభ మాశ్చార్థాముల నుురూతలూగంచును. వీది [గంథములను చదువ్పు నపుడు ఆంచలి కథానాయకుని వ్య కిత్వపు లోతులను తఅచి చూడగల నిశతద్యష్టి వీరిది. వీరి రచనలు ఏకధాటిగా (పగాఢానురక్తితో పారకు లను చడివించి మురిపించగల శ కివంతములు, ఉప్పళక్రాడంబరముతో,

తీ

ఛందోబద్ధమైన బిగింపులతో, వ్యాక ర ణాలంకొార [వ్రయోగములతో; సులథ [గాహ్యాము గాక, వండితులకు మాతమె (గాహ్యము కాగల నారి 'కళపాకమువంటి శ లితో బహుళముగా వ్యాప్తి లోనున్న సాహితీ కావ్య వసువదకోశమును, [దాఇాపాకముగా చేసీ ధారావాహినిగా మార్చి భావమును తజచి, పదములను విజచి, పారకులకు సులథ[గాహ్యమగు ఇ లిలో రచించగల (పతిభా వ్యుత్పత్తులు గలవారు సుబ్బారావుగారు. మహామనీషుల జీవిత, సాహితీ విమర్శతో, రసానుబంధ బంధుర మైన, విజ్ఞాన, వినోదాత్మక విలాసితమైన సాహిత్మీసవంతులను, తన దివ్య లేభినినుండి [పవహింపజేయగలిగిన విమర్శకులు థ్రీ రావుగారు, వీరిది వగీరథ [పయత్నము. ఈ [పకియలో వీరిదే[పధమ తాంబూలము.

మహాకవిశేఖర, శతావధాని, చ్వితకవితా పవిణ, కవిసింహ, మాజీగద్వాలాస్థానక వ్‌ (బహ్మభ్రీ పోకూరి కాశపత్యవధానులు గారు సుణ్భ్చారావుగారు రచించిన జీవిత సాహితీ చర్మితలను ఆమూలా[గగ ముగా పరిశీలించి వీరి రచనా వె దుష్యమును గుర్తించినారు. నాగార్జున సాహితీ సమాఖ్య మాచర్త పష్మమున దాని అధ్యక్షులైన కాశీపత్యవ ధానులుగారు (ఫ్రీ [త్రిపురనేని సుబ్బారావుగారికి “విమర్శక రత్న యను బిరుదము |పదానముగావించి, సగౌరవముగా నన్నానించుట సాహితీ వేత్తలకు మూదావహమైన విషయము.

నుబ్బారావుగారు ఆయురారోగ్య నకల సౌభాగ్య సంపత్తులతో వర్టిల్లి, ఆంధ సారసంతమునకు ఇతోధిక సేవ చేయుచూ, కారణ జన్ము టగా, కృతార్థులగుదురు గావ | హెదరాబాదు, కవితా విశారద 20. 10- 1271 సుండతి[,పెగడ వరథవమూ ర్తి

వితుసత వమా అణాణామ) నా చేతికిడిన కృతులన్‌ జూచితినో తిపురనేని సుబ్బారాయా స చతుర వాక్యకల్పన సీ పతోహారి ధోరణియు మెచ్చదగున్‌ భువనస్తత్య చర్మితులైన నుకవుల్‌ పాల్పొందగా (వాయు (గం ధ్‌ విశషమ్ముల సకరించి గుణమున్‌ దర్కించి శోభించి చ క్క విమర్శంచుచు [గంధథముల్న బపు నంఖ్యావంతులున్నా రె * తం [డి ! విచారింప ఖభవత్చముల్‌ 1 (తిపరనేని సుబ్బారాయా । సుథి | పరహిత మాత్మ గోరి రసవదచనాచణ నూత్న వైఖరుల్‌ కరము వెలుంగ సత్కవుల కావ్యగుణ (పతిప త్రీయున్‌ లస _త్తరముగ వారి జివితకథా (పతిభాదుల [వాసి నృత్పధగ్‌ మెలజసెడు భాగ్యమో, [తివురనని కులోర్ద్య: చెలార్చు న్‌ కిలన్‌, గొనకొని తమ్ము( దా బౌగడుకొందురు స్వార్ధవరుల్దగాన : శీ వన బరులందు దోపెడు మహాళచనా [పతిభా |వభాస బీ వన గుణ పృంజముల్కర మపారము గా గొనియాడి హర్షమున్‌ గనేదవు సుబ్బారాయ | బుధ కాండము నిస్గని నన్ను తింపద 7 విరివిగ సంతరింపుము వవ్విత చర్మితకుళైన సత్కవీ థఛ్వరుల యశః_పశ నినిటు చొారుతరంబు వెలార్శి దీపికన్‌ గరమున నెత్తి నిల్పెదు ! జగంబు భవత్కృి నెంచిచాటదే నిరుపమ కీర్తినో (తిపురనేని కులో త్తమ . మ్మితసతమా : సంబటూరు కవీపరమహరన వరి=5= 1971 మీగడ నరసింహా రెడ్డి రీ

వికానో ద్య సుం

ఇవి (తిపురనేని రామస్వామి గారి “లేఖలు - డైరీలు. ఆయన మహామేధావి, తాత్తి ఏకుడు, పండితుడు, విమర్శకుడు, నంఘనం స్ష ర్త భాపుకుడూను. అందుచేత వారి ఆలోచనలు, భావాలు, వాటిలో [క్రమంగా వచ్చిన పరిణామం, పరిణతి తెలుసుకోవడం అవసరం,

లేఖలు, ముఖ్యంగా డై రీలలోవుండే (పాముఖ్యమదే, డై రీలుమరీ, మనిషి ఆఅంతరాంతరాలలోవుండే రహస్యాలను బయటకు ఎతి చూవుత్రై, స్వీయ చరితలకు కూడా లేనివిలువ, వీబికి వుంటుంది. తన చర్మిత [వానుకొనే టప్పుడు, రచయితకు జారకుడు మనోన్నేతం ముందు వుంటాడు. అతనికి తన కధ చెవ్పడంకోనం (వ్రాస్తాడు. ఆ కారణంచేత. తన హృదయావిష్క్రరణ న్వీయచర్మితలో పూర్తిగా చేయలేడు, కొంత మరుగున పుంచుతాడు.

డైరీ ఆలాకాదు. అది ఇతరుల కొరకై ఉ నైశింప బడిందికాదు. తన తృప్షి3, ఉపయోగానిక్రై రచయిత [వానుకొనే *“దినచర్య'" అది అర్దంలో తన (ప్రతిబింబాన్ని చూచుకొన్నట్టు, డైరీలో తనని చూచు కొంటాడు ఒక ఫొటో ఆల్ఫ్భంలో లాగా మనిష్ని చిన్ననాటినుండి, పెద్ద దాడయేవరకు ఎలా పేరిగాడో, ఎలా ఎదిగాడో, తేక ఎలా మారాడో డైరీలలో ద్యోతక మౌతుంది.

ఉత్తరాలు కూడా కొంతకు కొంచ ఇంతే, అవి (చాసీన నారి భావ పరిణామాన్ని తలియజేస్త యు.

లి ఆనాటి రామస్వామిగారి “లేళ్బ్ఞలు డె రీలు' చదువుతూ వుంటే, [కమంగా ఆయనలో ఎంత పరిణతి వచ్చిందో తెలుస్తుంది. నీతి, నిజా యితీ, నిర్భ్యయంగల జిజ్ఞాసువు భావనాావపంచంలో ఎలా పయనించిందీ ఈ 'లేఖలు - డైరీలు చూపుతై, ఆంధధదేశంలో తాత్విక విస్పవాన్ని తెచ్చిన ఒక మహాష్సెధావి [కమ వరిణామాన్ని నూచిస్తున్నయి. కవిరాజు “లేఖలు - డైరీలు పారకలోకం ముంద వుంచుతున్న (తిపురనేని నుబ్బారాపుగారు వికొసోద్యమానికి బలం చేకూర్చారు. హైదరాబాదు వి 11=ఎ150/1 జ్టీస్‌ ఆవుల సాంబశివరాప్తు

న

ఆ౦(ధాబాస్వె ల్‌ (తిపురనని రామసామి ధీమహితుస్‌ బీవితంబును వ్యక్తిత్వ శేముషియును, స్మృతి పురాణతిహాన చార్మిత మృషల చాటి తార్కికుడౌచు నిస్తంద దీవి, నాపి సంఘ వ్యవస్థ లానాట్‌ భాంద స పతతి చాటు కుల మత సంకయచితము, దుయ్యబట్టి రామస్యామి ధూరం్రహించె నైక విధ కావ్య [ష్మకియల్నాటకముల, అమ్మమాభాగు జీవితం బనుపమముగ [వాసి కూర్చుందు వివు విభాజమాన క్యాతిక్తై గాదు, బిరుదు ౩ సేతకాదు గతము నందాత డొజ్జయ నారవమున, గోవిచందు, ఏటుకూరి, హర్‌ పరుషో తముల గాథ లావిధాన సోగ [పముఖ జీవితముల రాణ. జితించెడు నెర్మి యోర్మి పేర్ని నసీకైతగును.

ల

[ప్రముఖ సొహితీవేత ల రమ్యశ్లీవి

తముల దీర్చి కూర్చిన జణతనము నీది,

చం[దునకు నూలుపోగన్న సొమృముగను

వదెముల నుబ్బజేయు కృవణత నాది,

ట్‌

కావ్యరచన వెరు, గద్యరచన వేరు,

తనర [పముఖ బీవితముల గూర్చి

[వాయు ధిషణ సుబ్బరాయని కమకఠిను,

“ఆంధ బాస్వెలీ త డనుట యొష్పు, హైదరాబాదు నవయుగ కవిచకవర్రి 20..8..10609 జి. జాషువ

ఆనీ ౯ విద్వద్వర స్రీపురనని కులాబ్ధి చందః జ్యోత్స్నాం కిర త్యభినవాం భవి సుబ్బరాయ థ్‌ సచ్చాత ౩ రుపస్పతః పరితః సదా వాక్‌ వియూష బద్ధక బలై * పద తత్వవిద్చి క్‌ 11 దాల్యాత్పభృత్య విరుచీ ? సరసాంధవాణ్యాం [కాం3రర్నువా సమూుదపాద చ యన యత్న న్‌ సాహిత్య - తాత్తిక = చర్నిత ఏలఖనేషు లోతైత్య వరన విధె చ సదా (పవృత్త 81వ ్‌టాన ళ్‌ ఇ అవల [(గంధాళ్ళుయే న లిఖితా జనత్రైశ? లు నవ్య ల సాహిత్య ఆ రా_షృృపరివృద్ధి షరా ఆమూల్యా క్రి నూనం [పయాన్యలి మహోన్నతి మాసనవ్వా సాహిత్య సంవపవదుపనూచన యైకతస్య 15 [పాచీనే సంపదాయే కవివళఠ నియతే నవ్య సాహిత్యదృష్ట్యా దోషా భొనంత ఏవ [వగతిరిహా యతోభిన్న సంస్తార మూలా తస్మాదాలోచ్య సమ్యక్‌ స్వపరమత గతంమూలతత్వ్యం స్వబుధ్యా కార్య కి సత్పకషపాతః సక్‌ లసమయ సత్కావ్యతత్వప్రవీటై 11 జీ గౌలిపుర, హైదరాబాదు దశభాషావిశారద, విద్యావాచన్పతి 22.10.1071 గుండేరావు హర్కాారే

స్‌ త్యా నెం షి అలో

1969 సం. లో రామస్వామి చౌదరిగారి వర్ధంతి కౌ త్తఢిల్టీలో జరువబడినది ఆ సమయంలో నేను ఒక పద్యమును ఇంగ్లీషు భాషలో ర చించాను.

దానిలోని భావం క్టువ్రంగా యిది. 'రిప్‌వాన్‌ వింకిల్‌' పడుకొని లేచినట్టుగా ఎన్నోయుగాలు సాగిపోయాయి. “పాన్‌ థియాన్‌ ఆఫ్‌ చెమ్చు" గడిచిపోయిన యుగముల కొల వ్యపధిని సూచిస్తుంది. [పౌమీథీయస్‌ అనే దివ్యుడు డవతలవె తిరుగ బడి అగ్నిని (పజా సౌకర్యమున కై తెచ్చి, జ్యూవిటర్‌ తో శిక్షింపబడినను, ఆయన నిలబడ్డ వైఖరి ఒక కొండరాతికి శృంఖలాబద్ధమైనను కుడిచేత అగ్నిశిఖను చూవిన నిస్స్వార్ద త్యాగి.

అచే విధంగా (తిపురనేని రామస్వామిగారు నిర్మాగమాటరగా కొన్ని యదార్ధ్థాలను పురాణాలనుండీ ఎ తిచూవిన హేతువాది. సత్యాన్న్నీ ధ్రైర్యంగా నిర్భీకుడై ఎలుగెత్తిచాటిన అ(ప్రతిమాన [వతిభావంతుడు. ఛాందనులైన వండితులు ఆయన ఎదుట దివ్వె ఎదుటి శలభాలవభే (మగ్గి పొయారు. తలలు వంచారు. ఆయన హేతువాదాన్ని కాదని ఖండించే ఒలేజా లేనివా రయ్యారు. త్రిపురనేని రామస్వామి ఈ అధునాతన 'పపంచానికి సూతుడు, ఆయన సూతప్పరాణ గాధలే మానవాళికి నవ; (పగతిని నూచించె దివుబాటలు నా స్తికుడైనను ధర్మజిజ్ఞానను గలిగిన వేనుడే (బతికివుంటే, శ్యూదుడైన వోషానికి శంబుకుడే చంపబడకపోతే, సత్యము మరుగునపడి యుండెడిదిగదా రామస్వామిగారు మన పురాణాల లోనీ గాధలను నూతన దృకృథంతో విమర్శించారు.

౬,

లే

[తిపురనేన్‌ రామస్వామిగారు పాళ్చాత్య దళయా[ తలలో ఆయా దేశాల సాంఘీకాచారాలనూ, సంస్కృతిని, వారి స్వీయానుభూతులను లేఖలద్వాారా తెలియజశారు, పొాక్చాత్య పిజ్ఞానమును సముపార్టించు కొన్నవా రైనను, వీరు తమ లేఖలను జద్ధ్మగాంధిక శైలిలో వ్రాయుట యొక విశేవము.

'విమర్శకరత్న'"' శ్రీ తిపురనెని సుబ్బారావుగారు. నిరంతర పరిశోదనచెసి, ఆ నాట్‌ చిత్తులేఖలను - డై రీలను సంపాదించారు. వారా లేఖలను ఎలా సేకరించి, భ[దపరిచారో నా బుద్ధిని అందరాని వివయం, సుబ్బారావుగారి సాహితీవిపాన శశ+విషాణ నం్యగహణ ధురీణము,

ఈకవిరాజు అభలు-డై రీలు చదువునపుడు రామస్వామిగారి సాహితీ సటిము, సాంస్కృతిక విజిగీవ, అలనాటి సాంఘిక, రాజకీయ విషయము లన్నియూ పుటలవెంబడి పుటలుగా మనోగోచర మగుచుండును. చదు వరీ । ఇక చదువ జాగేల |

హెదరాబాదు పోకల ధనంజయరానవు 1వి-ఓ8. 10/1

గ

ల

ర్రి ఆర

ఓయశణ్వ ఓతపన్వ ;

[తిజగన్నోహస క రమా

(తిపురనేని వంళాబ్దిరో

ఉద్భవించె సుబ్బరావు

సద్భావాలకు తావు:

రసికాంధజన 1ప్రతికొరకు

దచయిత వై కలము పట్టి

మురిపించియు మెడివించియు

పరువును నిలిషిన దీమణీ 1

స్‌ న్‌ర్మల వ్మిశుత కీర్రి యిలలో

నీిండను ఓ యశస్వే 1

చ్చి స్వ(్యశమ, ననస్యఫలము యిలలో

పండెను ఓ తవస్వే :

పరిశోధన సత్య దర్శనమే

ఫరమార్ధంబని తలచిన సుహృన్మణీ

తెలుగు తల్రి వరహాల సుతుడవై

వేజరిలితివి గద । విద్వన్మణీ |

స్‌

ణే “హరి వురుషోత్రమీ '“గోపీచందులి' చరితలు [వానీన ధన్య చరితుడా “కవిరాజు *ఏటురూరి దివ్యరచనతో కాంతులు టజీమ్మిన క్ర ర్మ వీరుడా 1 చెదిరిన లేఖలనెన్నా ఒకచో ఎదిరినావు .. కూర్చినావు, జోహాళులు ; _- జోహారులు ? | మహిమాన్విత వేవోనిర 1 మమతకు _ నవతకు పెన్నిధి, మధువులూ6 చెలిమిగోరు మధుర రసామృత హృదయం, మరువలేను మరువలేను మహిమాన్విత దివ్యరూపం. కల్వకురి అభ్యుదయ [పజాక వి ఏ0... 10/1 గులాం యాసీన్‌

వుని [తివురనేని రామస్వామిగారు వాసిన “రేఖలు-డై రీలు” 1880 సం. లో నేను సేకరించాను. లేఖలను భదపఅచడం, డైరీలను [వాయడం మన తెలుగు కపులకు, రచయితలకు అంతగా అలవాటు లేదు. ఇంతవణకు ముగ్గురి [పముఖుల డైరీలు (ప్రచురింపబడ్డాయి. నవ్యాంధ సాహిత్య నిర్మాత (ట్రీ గురజాడ అప్పారావుగారి డైరీలు; రండవది కవికోకిల దువ్వూరి రామిరెడ్డిగారి “డైరీలు - ఉత్తరాలు. మూడవది, వీరేశలింగం పంతులుగారి *“లెఖలు - డై రీలు”, ఆం[ధసాహిత్యంలో ఈ మార్గంలో [వాయబడ్డ [గ్రంధాలలో కవిరాజు (తివురనని రామస్వామిగారి “లేఖలు డైరీలు నాల్గవది, రామస్వామి గారు [వాసుకొన్న దినచర్య [గంథాలు (డైరీలు) చాలా భాగం శిధిలావస్థలో ఉన్నాయి, శొన్నిచోట్ల అక్షరాలు న్పస్తంగా కనిపించడం లేదు. రామస్వామీగారు అక్కడక్కడ ఇంగ్రిషుకూడా వాడారు. లేఖలు మాతం [గాంధికంలోనే యధాతధంగా ముదించడం జరిగింది. కాని డైరీలు అలా ముదించడానికి వీలుపడ లేదు. అందు చేత వాటిని శిష్టవ్యవహారికంలో ముదించడం జరిగింది. రామస్వామి గారి జీవితచరి[త, [వాయడానికి ఈ “లేఖలు _- డైరీలు" నాకు ఎంత గానో ఉపయోగపడ్డాయి. అర్భశ తాబ్దం [కితం (వాయబడ్డ ఈ “లేఖలు __ డైరీలు. "సేకరించి, వరిభోధించి, వాటిని ఈ రూవంలో పాఠకుల కందిస్తున్నాను. (

వి

రామస్వామిగారు పద్యం ఎంత రసవత్తరంగా [వా సేవారో, గద్యంకూడా అంత చక్కగా, చిక్కగా రచెంచేవా రనడానికి ఈ లేఖలు [ప్రబల తార్కాణం, డైరీలవల రామస్వామిగాడు తమ జీవిత కాలంలో ఎదుర్కొన్న గాలివిసరులు, తుభానులు, అనుభవించిన కష్టాలు, ఆనందవిషాదాలు, మనన్సును మలిచివసిన ఆప్యాయతలు, అనురాగాలు, ఆదర్శాలు, ఆంతర్యాలు, అనుభూతులు దోోతకమౌతాయి, ఈ *లఖలు __ డైరీలు” ఆనాటి సామాజిక వ్యవస్థకు దర్పణంవంటివి. ఇందులోని (ప్రతి సన్నివేశం, సంఘటన కాలగమనంలో కలిసిపోయిన పుభుర స్మృతులను జ్ఞ వ్రీ వలయిన్తుంది,

ఈ లేఖలు _- డైరీలను గురించి తమ అమ.*ల్య మైన అభిపా యాలను [వాసి యిచ్చిన కవిస్మమాట్‌ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారికి, కవిసింప పోకూడి కాశీవత్యవధానులు గారికీ మహామనీవషి ఆచార్య దివాకర్హ వెంతటావధాని గారికె, అభినవంక్కన 'తుమ్బల సీతారామ మూరి గారికి కవితావి౯ారద యం వి. బి. మూరి గారికి, కని పరమవాంస మీగడ నరసింహారెడ్డి గారికి, జస్టిస్‌ ఆవుల సాంబశివ రావుగారికి, స్వర్గీయ జ, జాషువ గారికి, విద్యావాచస్పతి గుండేరాపు హర్కాా_రే గారికి, కవిశేఖర పోకల ధనంజయరావు గారికి, అభ్యుదయ (1పజారవి గులాం యాసీన్‌ గారికి నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతాభి పందనములు.

ఈ [గంధ రచనలో నా మితులు శ్రీయతులు యన్‌. సీతా రామారావు, పి. పూర్ణానందం, శ్ర యస్‌, వెంకి 'చెశ్వురరావు, సుపనిద్ధ కథారచయిత రావూరి భరద్వాజ, యం. వి, బి. మూరి, వి. సత్యం, అనేక విధాలుగా తోడ్నడ్డారు. వారికి నా కృతజ్ఞతలు.

వ్‌

ఫ్ర _ ఈ ప్తస్తకమును నర్వాంగ సుందరంగా ముదచించిన “రటర్స్‌ ఆన్వెల్‌ వారికి నా ధన్యవాదములు,

ఈ కృతిని స్వీకరించుటకు అంగీకరించిన వ్యవసాయ కాఖా మాత్యులు, కార్యశూరు లైన కాకాని వెంక టరత్నంగారికి నా నమ స్క్బాళతులు.

లోగడ నేను [పకటించిన పు న్తకాలన్నింటికీ [ప్రజూదరణ లభిం చింది. అలాగే ఈ [గంధంకూడా వారక మవాశయుల ఆదరణకు పాతమొౌతుందనే నా ఆశంన. కవిరాజ సాహితీ సధనమ్‌ టం |

(త్రి

జొాట్రను జాగ్భతం చశెనవినకవిరాజు శచన (తిపురనేని నుజ్బారావు

మయిరది. భార్య " వీరి కుమారుడే

ప దంద్‌, మున్న రోజ ల్లో ఉన్నత లో గాందిజీని సంద న ₹ఖలు కృష్ణావత్రి ల సంవత్ప్సరాలున్నా ఇకావారాన్నే భుజించే ఖో శ బా వేషంలో

లంగ

ము తనకు కావలసిన నాయక త్వాన్ని తనే సృష్టించు హాలీన సామాజిక వాతావరణంతో రాజీ పడటం ఎవిప్టవ జృంభించి, తిరగబడి, నంఘంలో పరిణామాలు తెచ్చి (చూపుతుంది. తనలోని కుష్ళను తనే భరించలేని సమా % ఓ నాయకుణ్ఞి ఎన్నిక చేనుకొని, అతనిచేత ఇాళనం ఖవతార పురుషులు, కారణజన్ములు అనదగినబుద్దుడు, ఫశారామ మోహనరాయలు, ఏ రేశలింగం, మహత్మా హైటి, (త్రివురనేని రామస్వామి చౌదరిగార్హు ఈ మహానీయులు అమిన ఈ వగక్తులు సమయాని రి విమర్శలకు గురియై, థావితరాలవారి నమో న్నారు.

[అవురనెని రామస్తాామిచొదరిగారి న్వ్మగామం ఆఇంగలూరు. విరి తండి చలమయ్యగారు, త్రి రామమా౦బ, రామస్వామిగారు 155% నం॥ జనవరి 15వ తదీన జన్మించారు. అప్పటికి మనదేశం మౌఢ్యాంథ కొరంలో మునిగివున్న ఇతరజాతులమీద అ[గజాతుల నిరంకుశత్వంతో (మగ్గిపోతూవుంది. రామస్వామిగారి బాల్యం ఆఅంగలూరుు గుడివాడ, బందరులలో గడిచి పోయింది. నాలుగోఫారం చదువుతుండగానే కవితా వ్యాసంగం [పారంభించారు. చిన్నతనంలో చదువుమిద ఎంత శద్ద చూ పె ర్టేవారో, ఆటలమీదరూడా అంతగాఆన క్రి కనపఅచేవారు. ఫుట్‌ బాల్‌ అత్యద్భుతంగా ఆడేవారు, నంస్కృతాధ్యయనంలో అష్టక స్టాలు పడ్డారు,

ల్లీ

ఎవరివద్గకు వెళ్ళినా నీను శూ దుడవు ; సంస్కృతం అభ్యసీంచ కూడదు” అని తిరస్కరించారు. చిట్టచివరకు శ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వంకట కా స్రిగారి శిష్యత్వం లభించింది,

1898 సంవత్శరం౦లో రామస్వామీగారికి వివాహా వున్నమాంబగారు. ఈమె శాంత స్వభావానికి [పళిర,.. (ప్రఖ్యాత కధకులు, నవలొ రచయిత, తత్వవేత్త (్ర్రీ

[బిటన్‌లో విద్యోూభ్యోసం

[పధమ [పపంచ మహాసం[గోమం జరుగుళ విద్యాభ్యాసం కోసం ఇంగృండు వెళ్ళారు, లండన ద్శించారు. అచ్చటి నుంచి శరపరంపరగా [వాన్ని కలో (ప్రచురించబడ్డాయి. (బిటిష్‌దీవుల్లో మో; టొమేటోలు, దోసకాయముక్కలు మొదలైన సాత్మ వారు. మద్యమాంసాల జోలికి పోలేదు. విదేశిలలాజా మార్పుండేది కాదు. ఎక్కుడున్నా తలపాగ ధరించేవారు. డబ్దిన్‌లోని జాతీయ కళాళోలలో జేరి డిగీని పొందడానికి [పయత్నించోరు. తలగుడ్డ పెట్టుకొని తరగతిలో కూర్పోకూడదని (పిన్సిపాల్‌ పట్టువట్టడంతో చదువుకే న్వ సిచెప్పొరు. కాని తలపాగా తీయడాని కేమోతం అంగీ కరించలెదు. ఐర్రండునుంబి ఆంగ లోరుకు ఉత్తరాలు (వాస్తుండేవారు, ఆ ఉత్తరాలను పరిశీలించగా _ పురాణోలకు వ్యతిరేకంగానూ, దేవుడూ దయ్యాలూ లేవనీ, ఆగజాతికి [పత్యకహక్కు లుండరాదనీ [ప్రచారం చేసినట్టుగా తెలుస్తున్నది. ఐర్లేండు విడిచిపెట్టి ఇంగ్లండు వెళ్ళారు. అచ్చట బారిష్టరు పట్టాపొందారు. ఇంగ్లండు ముఖ్యపట్టణాలు, ఉత్తర

ప్‌ దీక్షీణ ఆఫీకాలు, సింగపూరు, సిలోన్‌ మొదలైన దేశాలలో పర్య టించారు.

1917 సం॥లో న్వదేశాగమనం తరువాత న్యాయవాద వృత్తిని స్వీకరించారు. కాని న్యాయవాద వృత్తిపై వ్యామోహం కంటే వారికి [పజా సేపాభిలా షే [ప్రబలంగా వుండేది. అందుచేత న్యాయవాదిగా సంఘం లోని అవకతవకలను గమనించారు. న్యాయంవైవు నిలబడడం తమ ధర్మంగా థావించారు,. ఫతితంగా సంఘ సేవ, సారన్వత సేవ, (బాహ్మజణే తర ఉద్యమం మొదలు పెట్టారు తమ సిద్ధాంతాలను ఊరూరా, వాడ వాడా తిరిగి |పచొరం చేశారు. తెనాలి పురపాలక సంఘాధ్యక్షులుగా రెండుసార్లు పదవిలో వుండి స్థానికుల దైనందిన జీవితంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఏర్పజచుకొన్నారు. వారి బాధలు, గాధలు, కని వినీ, వాటి తరుణోపాయాలను సూచించారు, తనకున్న మేరలో ఆధథికారాన్ని సంపూర్ణంగా సద్వినియోగం చేసుకొని [పజలకు 'సేవచేళారు,

సఘూతాృశమం

రొమస్వామిచౌదరి గారి ఇల్లాక 'సూత్మాశమం', అచటికి నాసి కులు వచ్చేవారు. ఆ న్తికులు వచ్చేవారు. రాజకీయ వెత్తలు వచ్చేవారు. లౌకిక వ్యవహార్తలు వచ్చేవారు, పండితులు వచ్చేవారు. పామరులు వచ్చేవారు, కవులూ, గాయకులూ, జ్యోతిష్కులూ __ మొతానికి అన్ని శాఖల్జాని (ప్రముఖ వ్యకులూ ఎప్పుడో ఒకసారి 'నూతాాశమంిలో అడుగు పెట్టకుండా, ఆ చల్లని చెట్టుకింద ఒక్క క్షణమైనా విిశమించ కుండా, ఆ తియ్యనినీరు ఒక్క పుడిసెడైనా [త్రాగకుండా వుండేవారు కాదు. సాహిత్య వాదోపవాదాలతోనూ సంన్క్మ రల పద ధ్వనులతోనూ

న్తీ

[ప్రతిధ్వనిస్తూ వుండేది. ఎందరో [వముఖ వ్యక్తులు ఎవ్వుడో ఒకపుడు నూతా[శమంళో అడుగు పెట్టకుండా వుండేవారు కారు. చౌదరిగారి సలహాలను, నూచనలను అడగకుండా వుండేవారు కారు. విష్టవాత్మక మైన (ప్రతి ఉద్యమంతోనూ (ప్రత్యక్షంగానో, పరోక్షంగానో వారికి సం బంధం వుండేది. ఎక్కడ ఏ నూతనాంశం కనువించినా చౌదరిగారు ఆస కితో గమనించెవారు. ఎక్కడ ఎలాంటి నూతనోత్సాహం మోను లెత్రినా దానికి చాదరిగారి దోహదం వుండేది. ఎన్నో హృదయాలలో వాదు జ్ఞానజ్యాతులను వెలిగించారు,

చౌదరగారు శతావధాని, చక్కని మాటకారి. సంభాషణలో ఎంత వాణ్ధయినా కొద్దిక్షణాల్లోనే బోలా కొట్టించెవారు. ఎదుటివారి కి కలకాలం జ్ఞాపకం వుండేలా జవాబులివ్వడం చౌదరిగారికి వన్నతో పెట్టినవిద్య. చౌదరిగారి అవధానాలను గురించిన కథలు ఈనాటికి [ప్రజలు ఆగుబ్బుగా చెప్పుకోవడంక ద్దు.

వివిథ [గ్రంథాలు

రామస్వామిగారు బహు (గంధ కర్తలు - “స్తూతపురాణంో, “కృరుస్షేత సం[గామం””, “శంబుక వధ", “ఖ్యూసీ%, “వివాహ విది, “ కృష్పుస్వామి శతకంగె “*ధూర్తమానవా 1, “సూతా[థశమ గీతాలు, “భగవర్గీత”'--పిరి ముదిత[గంథాలు. చౌదరిగారి భాషా సేవకు ఆలరిన ఆం[ధమవినభ “కవిరాజు” బిరుదునిచ్చి తన్నుతానే గొరవించుకొంది. గుడివాడ పౌరులు చౌదరిగారికి చ్మితభాను వైశాఖంలో గజారోహణో తృవంతో ఘనంగా సన్మానం జరిపారు. వివిధ |పొంతాలనుంచిె అనేకమంది (వముఖులు, వేలాది స్థానిక [పజలు ఆ నన్మానంలో

ఫ్‌

పాల్గొని కవిరాజుకు (బహ్మరథం పట్టారు. (గ్ర బెజవాడ రామచంద్రారెడ్డి గారి ఆధిపత్యంలో, చల్చపర్లి సంస్థానాధీశ్వరుల సమక్షంలో, పండితా శీర్వ్యాదాలతో, అనేకమంది కవుల అభినందనలతో అఖండ వెభవో “వెతంగా ఆ సన్మానం జరిగింది. నన్మాన నంచఛికలో రమారమి వందమంది పండిత కవులు, రచయితలు కవిరాజు [పతిభను, సాహిత్య సేవను కొనియాడాగు.

సన్మానం జరిగిన కొన్ని మాసాలశే చౌదరిగారికి అన్వన్థత కలిగింది. అది విషజ్వరానికి దారి తీనింది. ఎట్టకేలకు మహాకవి యుగ కర్ర అయిన రామస్యామిగారు సూత్మాశమంలో 1948వ నం॥ జనవరి 16వ తేది రాతి గం 1-50 ని. అకు కిరి శషులయ్యారు. ఈ అకస్మిక వార్త యావదాంధ [పజలను దుఃఖసాగరంలో ముంచివేసింది, అప్పు టికి చౌదరిగారి పయన్సు విరి సంవత్సరాలు మ్మాతమె,

సూత పురాణం

సాంమీకో వ్యవస్థలో మాడ్పువచ్చేముందు భావంలో మార్చు రావాలి, మూఢనమ్మకాలు మటుమాయం కావాలి. అంధవిశ్వాసాలు అంత రించాలి. అన్నింటి భారమూ భగవంతుని మీద వసే అలసత్వం పటా పంచలు కావాలి, తన వనికి తానే బాధ్యుడవన్న జ్ఞానం కలగాలి. తన జీవితం ఇలావుండటానికి తనచుట్టువున్న పరిస్థితులే కారణంగాసి మరేదో అద్భృశ్యళకి - లేదా- శకులు కారణమన్న అపోహ తొలగాలి. అలా జరిగినప్పుడే మనిషి తన శక్తిని తాను తెలుసుకుంటాడు, తనలా వుండ డానికి కారణం తనలాంటి వాడేనన్న సత్యం తెలియగానే తన స్థితికి కూగు చేసుకోడానికి నడుం బిగిసాడు, _వట్టుదల వహిస్తాడు, కార్య

గ్ర రంగంలోకి దూకుతాడు. [పచండంగా విజృంభించి విజయం సాధిస్తాడు, వెదికమతం పౌరాణిక సాహిత౧ం ఇందు కనేక అడ్డంకులు కన్పిస్తున్నాయి, అంతా సీ “కర్మ ' అన్న ఒక్కముక్కుతో విశ్వమంత మనిషిని మట్టి ముద్దగా మార్చేశాయి. మానవున్ని లోని శక్తిని నీళ్ళు గార్భేశాయి. అతన్నిండా దుమ్మూ ధూళి క ప్పాయి, గతానుగతికంగా వస్తున్న అంభ విశ్వానాలను రూపుమాపడో నికీ భావవిష్టవాన్ని, వర్గ చైతన్యాన్ని క భీగించడాొనికి సత్యాన్వేషణ దృష్టితో, చౌదరిగారు తాను యదార్హమని విశ్వసించిన సిద్ధాంతాన్ని లోకానికి *నూతపురాణం”' ద్వారా వెల్లడించారు. జన్మాధిక్యనూ[(త కారణంగా ఆగజాతి సంఘములో తామే వెతనం చేయాలనడం, ఇతర జాతులు తమ కర్మఫలితం ఆనుభవింపక తప్పదనడం చౌదరిగారిని వినయ చకితులకు చేసింది. ఈ చిత పరిస్థితిని రామస్వామిగారు ఎంత చక్కగా వర్ణించారో చూడండి. “విభృదాకయడు చేయునంట వే పెత్తనంబు!। కర్మయొక(ండు సంసార చ్మక్రంబు తిప్పునంట ! ।! ద్యంద్వవభుత్వ మిం దమరటేదే ? ఎంతకాలంబు సాగునో యిట్టి చీట్ట 7" రామాయణ, భారత, భాగవతాలు నూతస్తరాణంలో నిశీతం గానూ తళాత్మక మైన విమర్శనా దృష్టిలోనూ పరిశీలించబడ్డాయి. ఇది ఒక ఆశ్చర్యకరమైన [గంథం. తెలుగుతనం తొజణీకిసలోడేలాగా కవిత్వ ద్చష్ట్యా చక్కగా రచించబడింది. పాత పురాణాలవై గొడ్డలి పెట్టుగా విసరబడిన గొప్ప వీమర్శనా [గంధం ఈ నూతపురాణం. తెలుగు సాహిత్య మేతంలో విమర్శనాత్మక మైన రచనల పంట మిక్కిలి తక్కువ. శ్రాదరిగారివలే చక్కగా, చిక్కగా విమర్శనలు [వాయగల కవులనుగాని, వండితులనుగాని (వేళ్ళమీద లేక్కపెట్టవచ్చు. నూత

// పురాణరలో రామస్వామిగారు పాత పురాణాలలోని అభూత కల్పనలను ఎలుగెత్తి నిరసించారు, మచ్చుకో వద్యం చూడండి ; “అంబుధి నపకం బాపోశనముజేనె నొక్కురుండని చెప్పు నొక్కు కథను సర్వుభూచ[క౦బు ఇొపచుట్టగ జార్డ్‌ నొక్కరుండని చెప్పు నొక్కకధను సపాశ్వుజాయకై సానబెధ్రైను బట్టి యొక్క_ురుండన చెప్పు నొక్కకధను కొండ క్ర ఎగిరడి కొండరక్కలు గూళ్చె నొక్కరుండని చెప్పు నొక్కకథను కోతీ కొండ ముచ్చులకును గొండలకును మానవులు పుట్టిరను మాయమాట లన్ని కధలీ పురాణములందె కలవు పిట్ట కథలకు నివియెల్ల బుట్టినిండ్లు.' పాతపురాణాలలోని అంళాలు నీజాలని భమవపడరాదనీ, కల్పనా వటిమకంటె మించి వాటి కెక్కువ [ప్రాధాన్యత నీయరాదని కవిరాజు విశ్వానం. కవికిగల [ద్రవిడాభిమానం ఇందులో వ్య కమౌతుంది, భగవ గ్గ త పల్నాటి వీరచర్మ్శితను ఇతివృతీంగా తీసుకొని రామస్వామి చౌదదిగారు భగవద్గీతను 1941 లో రచించారు. కురుక్షేత యుద్ధభూ

నః!

మిలో థ్రీ కృష్ణుడు అర్జునునికి గీతోపదేశం చేశాడనే ప్రతీతి ఉన్న దిగదా ? అదెవిధంగా కారంపూడి కదన రంగంలో (బహ్మనాయడు దాలచర్మదునికి గీతోపదేశం చెశాడని భావించిన చౌదరిగారు చక్కని వ్యంగ్య వెభవంతో ఈ గీతను రవించారు.

వాలచం[ద చిషాదయోగం, సాంఖ్యయోగం, జ్ఞానయోగం, కర్మయోగం, విభూతియాగం, పశ్వారూపనందర్శనయోగం అను ఆరు యోగాలలో చౌదరిగారు అపూర్వమైన *%బహ్మ భగవడ్గితిను ఆర్మధ |1పజలకు అందించారు. చౌదకిగారి “భగవద్గత' [పచురణతో గ్‌తా హృదయం [బద్దలయింది, వ్రగవంతుడు హాస్యాస్పదు డయ్యాడు. వ్యంగ్య రచన నంఘ నంన్క్మరణకు ఎంత చక్కగా ఉవయోగిస్తుందో ఈ (గంధముద్వారా నిరూవించారు చౌదరిగారు. *“'ఆం(ధసాపొత్యంలో ఇప్పుడుకాని, పూర్వుంకాని పద్యంలోగాని, వచనంలోగాని ఎవ్వరూ చెయ్యని, చెయబోని పనిని ఏరు భగవద్గీతలో చేశారు. ఆంధ కవిత్వం ఎన్నడూ ఎరుగని చక్కని “సెటైరు చక్కని హాస్యం ఏరివల్ల తెలుగువారికి లభించాయి” అన్నారు డాక్టరు జి, వి, కృష్టైరావుగారు.

కురుష్యత నం(గ్రామము

లోక మంతటా అప్పటివరకూ కౌరవులు దుర్మార్గలని, అవినీతి పరులనీ పాండవులే సన్మార్గ వరనులని, పూజు లనేభావం [పచలి తమై వుంది. ఇది యదార్థం గాదని గాఢంగా విశ్వసేంచారు రాను స్వామిగారు, అంధవిశ్వాసాలతో నిండీ నిబిడీక్సత మైన సనవమాజంళలో చైతన్యం కళిగించడానికి గాను ఈ కురు షే[తనం[గామం 1810 లో రచించబడినది. దీనిలోని ఇతివృత్తం మహాభారత యుద్ధానికి సంబం

క్ట ధించిన దనడంచేత ఇది వీఠరస (ప్రధానమైన నాటకం, మరొక రెతే దీనికి “పాండవ విజయము” అని పేరు పెట్టి ఉండేవారు. కాని కవిరాజు ఆవిధంగా చేయలేదు. అందులకుకారణం పాండవులకు లభించిన విజ యం ధర్మమార్ష నంగతం కాదని వారు అభిపాయపడటమే ।

ఇద్‌ మూడంకాల నాటకం. మొదటి అంకంలో న౦జయ కృష్ణరాయబారాలు, రెండో అంకంలో భీష్మయుద్ధం, మూడో అంకంలో [దోణ యుద్దం చమత్కార పూరితంగా వర్దించబడ్డాయి. పాండవుల కంటే కౌరవుల నీతివరులని, పాండవుల కసలు రాజ్యార్హత లేదనే అభ్మిపాయాన్ని వారీనాటకంలో బలీయంగా వెలిబుచ్చారు. ఈ (గంథం వారు తమ చిన్ననాట [వాసింది.

ఈ నాటకంలోని కోవితాధార, పద్మపయోగ నైపుణ్యం, పద్య ముల నడకహోయలు అవూర్వమైనవి, శ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వెంకటా స్తి)గారి [పథావం ఈ [గంథంలో గాడంగా కనువిస్తుంది. మచ్చుకో పద్యం ఉదహరిసాను ;

“రధియ6ట కాలకేయముఖ రాక్షన ఘన్మర బాహుశాలి సా

ర థియ(ట సర్వలోక పరిరక్షణ శీలు(డు కృష్ణమూర్తి, త

దధమఃట ఏతి హోతుని కృత జ్ఞత ( దెల్పు ఫలంబు మీ మనో

రథమ(ట దిర్పుకున్నె కురురాజ సమూహము లెన్ని వచ్చినన్‌.”

సంనస్కర ణాభిలావ, సాంఘిక విప్రవమూ దృష్టియందుంచుకొన్న చౌదరిగారు యుగ యుగాల నుంచీ కరుడు గట్టిన అంధ విశ్వాసాలమీద ఒక్కుమ్మడిగా [ప్రళయ [వభంజనుని వలె విజృంభించి తిరుగుబాటు చేశారు. అందుచేతనే ఇప్పటి సంఘం వారిని 'విప్ణ్లవకపి అని గౌరవించు కొంటున్నది.

0 శకంబుక వధ

ఇది రామస్వామిగారు రచించిన రెండో ళూవకం. భారతదేశ చరి[తను పరిశీలించి [వాయబడింది. మనదేశ చర్మితను పరిశీలించిచూ సే ఆర్య, అనార్య సంఘర్షణలు ముమ్మరంగా కనివిసాయి. అనాదినుంచీ ఆర్యులు [(దావిడులను పెక్కు. ఇక గ్రాట్రకు గురిచస్తూనే వచ్చారు. రామ రాజ్యంలోనే ఆర్యులబాధ (దావిడులకు తప్పలేదు. ఆర్య వక్షపాతి అయిన ్రీరామచం[దుడు శంబుకుజ్ణి “అనార్య తావసి” అనే కార ణంతో దయాదాక్షిణ్యాలు లేకుండా సంహరించాడు _- అంటే - రామరా జ్యంలో అనార్యులకు తపన్సు చేసుకొనే కనీన హక్కుకూడా లేదన్న మాటః ఈ సాంఘిక అధర్మాన్ని అద్దంవలె [పఫతిబిందబింప చేనూ, రసో చిత పదపయోగంతో నాలుగంకాల నాటకంగా 1920వ సంవత్సరంలో రూ పొందించారు రామస్వామి చౌదరిగారు. ఇందులో స్వతంత సిద్ది కొర కే శంబుకు.డు [పాణత్యాగం చేశాడనీ, [దొవిడులను దాన్యంలో నుంచడానికిగాను శ్రరామచం[దుని మత గురువెన వశిష్టుడు పన్నిన క్ముటను చౌదరిగారు ఎలుగెత్తి లోకానికి చాటారు. అంతేకాదు. వన్నిన కుుటను మన కళ్ళకు కట్టినట్టుగా చ్మితించారు. ఈ నూతన కాంతులకు ఆం[ధులు దిగ్భంమచెందారు. ఆవెలుగులో సత్యాన్ని వారు చూడగలిగారు. ఫలితంగా రామాయణ గాధపట్టనే [పజలకు అనేక సందేహాలు కలిగాయి. తరువాత తర్శ్ల వితర్కాలు బయలుదేరాయి. శంబుకవధ న్యాయం కాదని అనేకమంది భావించ సాగారు. కవిరాజు కనేకమంది ఏకలవ్య శిష్యులు తయారయ్యారు. ఈమార్పు చూచి కలవరవడిన రామభక్తు డొకడు “అది అంగలూరుకాదు, రాష్షసుల లంక, అది [తిపురనేని వంశం కాదు, ,తివురాసురవంశం. అతడు రామస్వామికాదు, రావణస్వామి,

క్షే అతడు[వా సేది నూతప్పరాణంకాదు, బూతుపవురాణం. రావణుడు దేవతల్ని బాధిస్తే ఈ రావణస్వామి భూదెవతలను బాధిస్తున్నాడు. అంటూ ఈ నాటక (ప్రతిని ముక్కలుముక్కలుగా చింపి పారేసి, తన అకోళాన్ని వెళ్ళగక్కొాడు, ఖూనీ

అంగరాజు కుమారుడైన వెనుడు దుష్టుడయినట్టు గానూ, [ప్రత్య క్షంగా కనుపించనిదాన్ని నమ్మనట్టు గానూ, రాజు దైవాంశ నంభూ తుడన్న నిద్ధాంతరీత్యా అహంకారముతో (పవర్తించాడని, చిట్టచివరకు మహర్షుల కోపాగ్నికి అహుతి అయ్యాడని భాగవతంలోని చతుర్దస్కం ధం వల్ల తెలుస్తున్నది. భాగవతంలోని వేనుడు పాషండుడు. నాస్తి కుడు. ఈ వెనుని గాథను ఇతివృత్తంగా గైకొని (శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారా యణ 'వేనరాజు' అనే పది అంకాల నాటకాన్ని సృష్టంచారు. భాగ వతంలోని వేనునికీీ ఈ నాటకంలోని వేనునికీ పోలికలే కనబడవు. వందుల కథ కేవలం విశ్యనాథ వారిచే కల్పించబడినది. ఈ నాటకంలో శ్రీ విశ్వనాథవారు మరచిపోయిన తాతలనాటి కథలను (తవ్వి, పెళ్ళ గించి, ఆర్యబుషుల మహాత్మ్యమునూ, వాలి వృ త్త సీలములనూ కొ త్త మాటలచే లోకానికి బోధింప బూనుకొన్నారు. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారి “వేనరాజు” నాటకం; రామస్వామి చౌదరిగారి “ఖ్యాన్సీ. నాటక రచనకు దోహదమయింది.

వేనుడు నిన్సృందేహంగా మవో పురుషుడు. న్మృతి కర్తలయిన యుసులు తను స్వార్ధంకోనం న్థావించిన సనాతన ధర్మాన్ని ఎదిరించిన వీరుడు వేనుడు. అతని రాజ్యంలో జంతుబలి, యజ్ఞయాగాదులు పూ ర్తిగా

సేవ నిషేధంచ బడ్డాయి. అతని పరిపాలనలో వేన మతం [వబలి, వేద మతం నాశనమయింది. దేశంలో పొటమరించుచున్న స్వతం్యత భావా లను ఆర్య బుషులు తమ నిరంకుశ త్వాన్ని నిలబెట్టుకోడాని క నశింప జేశారని తలంచిన వననుని, ఆర్య బుషులు = లేదా =_ ఫ్రీ విశ్వనాధ నత్య నారాయణగారు ఖూనీచేశారని కవిరాజు భావించారు. వేనరాజు నాట కంలో చేనరాజుకు తీరని అపచారం చేయబడిందని [గహించారు. వనుని నిజస్వరూపమును లోకానికి తెలియజేయాలనే కాంకతతో వారు “'ఖూసిో నాటకమును 1985 నంవత్సరంలో రచించారు వెనరాజు పాషండు డయినప్పటికీ, శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ చితత్రించి నట్టుగా దుర్మా రుడు మాతం కాడని “ఖూసీ" నాటకంలో రుజువుచేయబడింది, " నూతాృశమగతాలు

కొందరు నంస్క_ ర్తలు మార్పును ఏవో కొన్ని శాఖలకే పరిమితం చేయడం కద్దు, రామస్వామి చౌదరిగారు దానికి పూర్తిగా విరుద్ధం, కవితా రచనలో గణనీయమైన మార్పులను వారు [పవేళ పెట్టారు. గణి బద్ధమైన పద్య రచనతోపాటు మా(తాబద్ధమైన గేయరచనను కూడా వారు చేశారు. సామాన్య [వజానీకంలో ఏదైనా ఒక నూతన భావాన్ని బహుళ [పచారం చేయడానికి. గేయం చక్కటి సాధనం ముఖ్యంగా [గామీణులను నంఘంలోని సామాన్య (పజానీకాన్ని గేయాలు ఆక ర్షించి నంతగా పద్యాలు ఆక ర్షించవు. ఈ విషయాన్ని గు రించిన చౌదరిగారు “నసూతాాశమ గీతాల రచించారు. సాహిత్య శేతంంలో వారు చేనిన యూ కృషి దేశాభివృద్ధికి, జాతీయోద్యమానికి ఎంతగానో ఉపకరించింది. సీరసమూ, నిస్తజమూ అయిన జాతిలో ఉత్సాహమూ, ఉ లేజమూ కలి

[ల్లి

గించడానికి “వీరగంధము” అను జాతీయగీతం (వ్రాశారు. ఈ గీతం స్వాతంత్య పోరాటపు దినాల్లో ఆం[ధదేశంలోని ముఖ్య పట్ట ణాలలోనేగాక, మారుమూలల (గ్రామాలలో నెైతమూ (పతిధ్యనించింది. 1980 లో గాంధీజీ ఆధ్వర్యాన ఉవ్వు సత్యాగహం [పారంభించ బడింది. గాందీజీ పూరించిన శంఖథారావాన్ని ఆక ర్పించిన కవిరాజు స్వాతంత్య సమరరంగంలో కురివారు సత్యా[గహోద్యమనిధికి వేలకు వేలు చందా వనూలుచేశారు. రామస్వామిగారి [పటోధంతో తెనాలి పట్టణ పవిసర [పాంతాలనుంచి నత్యాాగ హులు జట్టు జట్టుగా ముందు కొచ్చారు, వారందరికీ “వీళఠగంధంి తో అక్షతలు జల్రి; అంపక ౦ ఎట్టారు చౌదరిగారు. వీరరసంతో తొణికిసలాడే వీరి గీతాలు ఆంధ జాతిని ఉరూత లూగించాయి.

కవిరాజుగారి హృదయం అతి విశాల మయింది ఆయన హృదయంలో రాష్ట దాంభా,.. చేశ నమైర్యత, అ్యగజాతుల నిరంకు శ త్వాన్ని ఎదుర్కోవడం, డకభ క్తీ మొదలైన భావాలన్నీ సమన్వ యించ బడ్జాయి.

ఈసూత్నాశమ గీతాలలోని భాషలో పటినూ, భావనలో బలమూ ఉన్నాయి. లి ఆపాత మధురంగా వృండి గీతం అమృత [సవంతిగా రూపొందింది.

ఆంధ సాహిత్య వందనోద్యానంలో ఈ సూత్మాశమ గీతాలు సురభిక పసూనాలు.

కృష్వుసామి శతరం వేమనవలే రామస్వామి చౌదరిగారు [పడాకవిగానే వసిద్ధి

ేగ్తీ కెక్కారు. [పజల (శేయస్సు కొణ కే కవితను వారు సాధనంగా ఉవయో గించారు. అందుచేత సంఘ సంస్కరణకు వమనయోగి మార్గాన్నే చౌదరి గారు అవలంబించారు. మూఢవిశ్వాసాలతో మునిగి తేలుతున్న సమాజంలో నీతి మృగ్య మవుతున్నదని వారు గమనించారు. నితిలుప్తమైతే అభ్రుదయపధంలో మానవుడు పురోగమించలడని వారు (గ్రహించారు, తెటతెల్లమగు తెనుగు నుడికారంతో కుపవ్పుసామి శతకం ఎరుతో 'కజదలు కూర్చారు. ఈ [కింది రెండు పద్యాలను పరీక్షించండి

“రాజు వుభిచారియైనచో రసికుడర్మద్రు

[తాగి తందనాలాడుచో భోగి యం[దు

పొడిదప్పిన మం్యతాంగ పరుడటం్మదు

తప్పు తెలియని రోకులు కుషుసామిః'

“నవల చదువు, వ్యాజ్యెంబుల కవిలెళట్ట

యోట్లు, సిగరెట్టు, సినిమాలు, చేట్టు, కాప్‌,

నూత్న సప వ్యననములనుచు వచిం్యతు

గొప్ప నితిశాస్త్ర విదులు కుప్పుసామ్‌.”

ఈ శతకంలోని కొన్ని వద్యాలను వతి సంవత్సరం (_పచురించ బడే పాఠ్యగంథాలలో (వచురిస్తె విద్యార్ధులకు (ప్రయోజనకారిగా ఉంటుంది,

ధూ ర్తమానవా।

కవిరాజు |పఫారంభించి అసంపూ ర్రిగా ఆపివేసిన మరొకశతక

“ధూర్తమానవాః), ఈ మకుటంతోనే ఇందులోని వద్యాలు సమవృత్తా

కేల్‌

లుగా రచించ బడ్డాయి, కః పునకం 1045 సం, లో (వకటించి నముడు ఆంధ విద్వల్లోకంలో మరో వెనుతుఫాను చెలరేగింది. శ క్రివంతమైనభాష, మహాళ కివంతమైన భావం .__ వీటి నమ్మేళనమే ఈ ధూర్తమానవా శతకం. కవిరాజుగారు అకస్మాత్తుగా దివంగతులు కావడం వల్ప, ఇది అర్ధ శతకంగానే నిల్చి పోయింది. సర్వసాధారణంగా అన్ని శతకాలలోనూ మానవులకు జరుగుతున్న అన్యాయాలనూ, అధర్మాలనూ, తమ ఇష్టదెవానికి నివెదించు కోవడం ఇతివృత్తంగా వుండడం కడు. కాని ఈ శతకంలోని చిత మెమిటంటే _- మానవుడే మకుట ధారియైన [ప్రపంచంలో _ భగవంతుడే కరవిరాజుగారికి కలలో కనిపీంచి తన పేరుతో జరుగుచున్న అన్యాయాలను గురింవి విన్న వీించుకొంటాడు.

“ఎంబదు నాల్లులోకముల సృష్టి యొనర్చుచు: బెంచి పిమ్మటన్‌

దూబవలెన్‌ హరింతునని దొంగనుడుల్‌ వచించుచుంటిఎ

యే(బడి మాట లేమిటికి ? ఇట్టి [పచారము మానకున్నచో

గూబలుసా(గ6, దినెదను గూయకు మిట్టివి ధూర్త మానవా క

చిట్టచివరకు మానవుడు చెసిన తప్పులన్నింటిని వివరించి ఇవ్వటివరకు చేసినవేవో చేశావు, వాటికి కృమిస్తున్నాను, ఇకముందు ఇలాంటి తప్పులు చేయకుండా లోగడ చేసిన తప్పులను సరిదిద్దుకో వడానికి గట్టిగా (పయత్నించు మానవా శవాాగత్త 1! అంటాడు భగవంతుడు. ఇంకా...

“వాజను వమానకున్న నపవాదులు తప్పవు శృంగభంగముల్‌

రోజులు నీకు. జాలవిసిరో జులుమింతకు మానకున్న చో

[6

బాబీవి యొదు నీవు నగుబాటు ఘటిల్లును; నింక మీందనీ

హోబును జూచి మోసవడి పోవుట గలదు ధూర్తమానవా 1

ఈ విధంగా పూర్వ పురాణ [(గంథాలనూ పూర్వ వేదాంత మతి భోధలనూ, పూర్వు మూఢాచారాలనూ, దూయబట్టి నంఘంలో నెతిక విలువల పునరుద్ధరణకు, పూనుకొన్న (పతిథాళాలి, నంఘ "సేవావరాయ ులు చౌదరిగారు,

రామసాంమి చౌదరిగారు చిన్న నాటినుంచీ తాను విశ-సించిన అభ్మిపాయాలను నిర్భయంగానూ, _నిరామాటంగానూ వెల్లడించె వారు, దూనవ జీవితంలో వీవాహం మహాత్కుష్టమైనది. కనుక వివాహ సిరంహణ విధానంలో వానికిగల కొన్ని అమూల్యమైన అభిిపాయాలకు టోకానిఓ ఆలియజేయాలనే ఉద్దేశంతో ర్చి పాహపా విధి అనే చిన్న పుస కాన్ని (ప్రచురించారు,

అంతకుముందు వధూవరులకు అర్జంగాని సంస్కృత మంత్రా అతో పెళ్ళిళ్ళు జరిగేవి. వరుడికిగాని, వధువుకిగాని అర్హంగాని_ మం్యతాలు చోదివిళీ లాభ మేమిటి ? వారికి తెలియని భాషలో నితులు బోధించ డంవల్ల [ప్రయోజన మేమిటి ? ధర్మబోధలు, నీతి ఉపదేశాలు మానవుజ్ఞి సన్మార్గంలో వుంచడాని కేగాని వినోదంకోసం కాదుగదా 1 అయినపుడు ఆ మంతార్జం వారికి తెలియాలా ? వద్దా గ

కాబగ్టై కవిరాజు వివాహరంగంళో కూడా సంస్కార ఐను [వవెశ పెట్టారు. సంస్కృత మంత్రాలను తేటతెలుగు మాటల్లోకి మార్చి వేశారు, వధూవరులు ఆచరించవలసిన విధులను తేటతెల్లమైన తనుగులో [వవచించారు. వారే స్వయంగా నడుంగట్టి ఆనేక వివాహాలు చేశారు. ఒక పెళ్ళి చేయడం-వధూవరుల నుద్దశించి ఒక ఉపన్యాస మివ్వడ౦- ఇదీ పద్ధతి.

(క!

కవిరాజు గారి వివాహ పద్ధతి అమల్లోకి రావడంవల్ల [పధానంగా మూడు ఉపయోగాలు జరిగాయి.

మొదటిది ; [బాహ్మణ పౌరోహిత్యంవల్ల జదిగే దోపిడి అరికట్ట బడింది,

రెండోది : వైవాహికంద్వారా తమకు నం్మకమించే బాధుతలూ, విధులూ ఏమిటో వధూవరులకు నులభంగా అర్థంకావడం జరిగింది

మూడోది . ఆష్ట పటాటోపం లేకుండానూ, దుర్య్యుయంలేకుం డాన్తూ, న్యాయశాస్తాంనికి భిన్నంగాని పద్ధతిరానూ వివాహాలు జరిపించడం. ఏడున్నర రూపాయల ఖర్చుతో చౌదరిగారు పెళ్ళిచేయిం చాదంపే బవుశః విచితంగా తోచవచ్చు క

ఈ విధంగా రామస్వామి చౌదరిగారు మభ్ర్యతర గతి రుటుం శాలకు తమ పౌరోహిత్యంద్వారా మహత్తర మెన 'సేకచేకారు. వారు [పచేళ వెటిన మార్పులన్నీ ఓక్‌ ఎత్తు _ ఇదొక్కటే - గిక్త్‌ ఎత్తు

కవిరాజు కవిత

రామస్వామి చౌదరిగాధి జీవిత విశేషాలనూ, వారు రచించిన [గంధాలనూ దిజా_తంగా పరామర్శించాను. ఇప్పుడు వారి కవితలోని రసన రామణీయకతను స్టా లీ పులాకన్యాయంగా పరీశీలిసాను.

పూర్వ సంప్రదాయ సిద్దమైన శర్టూల వృత్తంతోనూ, దెవపార్దన తోనూ కవిత్వారంభం చేయడం రివాజు. కాని చౌదరిగారు [పాచీన నంపదాయాన్ని పరిత్యజించి, చంపకమాలతో కృృత్యారంభం చేశారు. వీద సాదలను పోషంచకుండా దాళ్ళ ధరప్పలకు సర్వస్వనునూ ధారటో సే భక్తులను వ్యాజస్తుతితో మెచ్చుకొన్నారు,

పే

“ములమల మాడుపొట్ట తెగమౌసీన బట్ట కలంత పెట్టగా

విలవిల యేడ్చుచున్న నిరుపేదకు జాలిని జూపకుండను

తలవడిపోయి జీవ రహితంబగు బొమ్మకునిండ్లు వాకిళకుల్‌

పొలమును బ్మొట నిచ్చెడి _పబుద్ధ వదాన్యుల నిచ్చ మెచ్చెదన్‌.

చౌదరిగార్‌ కవిత చక్కని వ్యంగ్య వెభవంతో అలరారుతూ వుందనడానికి ఈ ఒక్క పద్యం చాలు.

చేసిన దోస మీశ్వరుని చింతనచే నశియించు నన్న వి

శ్వాసము గల్లి రేబవలు పాప మొనర్చుచు దీరినప్పుడే

దో సమయంబునం గలము(దొందరగా గొని రామకోటినిన్‌

[వాసెడీ భక కోటి పద పంకజముల్‌ శరణంబు వేడెదన్‌.”

రామస్వామి చౌదరిగారు రన జొచితికి భంగం వాటిల్లకుండా అలంకారాలను [పయోగించారు. వారి కవిత్తం శద్దాలంకాన సోభితంగా వుండి, యమక [పానలతో కూడి, మనోరంజకంగా ఉంద. ఈ షదా్య అను చూడండి ;

“'వదలుదాకు [మాని మొద్‌లు కుదులు పొదల

మెదలు తుమ్మెదల రొదలు కదలు నదులు ..

విదులు [కొందావి విరి గుతి వదులు పొదలు

మొదలు తుదలేని ముదిగొండ మొదలుగంటి

“అంకవడి దశ్నిణాంబుది యంకమందు

అంక శివలెంక [వతి భాంకలంక వెల్లు

నిత్య నిష్పంక నిశ్శంక నిష్కళంక

వంక గానరా దావంక వంక వంక”

1 ఓ

చౌదరిగారి శైలి సహజంగానూ, కృ[తిమాలాఐకార రహితంగానూ వుండి, నడక కుంటుబడకుండా మధురాతి మధురంగావుండి మకరంద [ప్రవాహంలా పద్యగమనం సాగుతుంది. ఈ పద్యాన్ని పరీక్షించండి

“అనిన యనంతరమ్మున [పియమ్మున రమ్మని చెవ్చి తోడుతో

జనియెను దారి జూపుచు (బశ స మనోహర సౌరభాఢ్యపు

షృనివహరంజ దత్యధిక వంజుల మంజుల కుంజ వుంజ సం

జనితీ వథావరోధ పరినర్పిత ధిమకు నొక్క సీమకున్‌”

రామస్వామి చౌదరిగారి కవిత్వం రసభరితమై, జౌచిత్య నమ నత మై, ధ్వనిగర్భిత మై, శిల్స సమన్విత మై, ఉదారాశయ సందీపితమై అలరారుతూ వుంది. వారి కల్సనాళ క్తి అనన్యం. అ[పమేయం, వారి భావ విహంగాలు దూరతీరాలకు పయనించి అక్కడ సొాగసులనూ గుది గుచ్చి, పుణికివుచ్చుకొని, కమనీయంగానూ, హృద్యంగమంగానూ మనముందు వుంచుతాయి. అదేం [గహచారమోకొని ఆంగ్లకవులను మెచ్చుకొన్నట్టుగా తెలుగువారు తనవారిసి మెచ్చుకోలేరు. అది మన కర్మం విశ్వసాపిత్యంలొ తులతూగగల రచనలు చేసిన తెలుగు వారున్నారు. అయితేనేం? ఏ దేశంలోని ఏ ఉతమ కవితకూ కీసిపోని పద్యాలు కవిరాజుగారు [వాళారు. ఉదాహరణకు *నందనో ద్యానము'ను ఎంత మధుర మనోజ్ఞ ఖావ విలసితంగా వర్ణించారో చూడండి :

౭క్‌వంక' ఏక్షింప నుతృల్ల సౌవర్ణ

పంకఠకజాత పరాగ పంకిలంబు ఒక చాయం గనుగొన్న శుకకారికానిక కోకిల కాకలీ కూబితంబు

రీ ఒక్‌ | శేవ( బొడగన్న వికచ మందాగ పుష్పమరంద గురురురిీ ప్రావితంబు ఒక కోనం బరికిప నురు వెవధు?గ్గాని సంహారక సమీర చాలితంబు

మధుర వేణు వీణాగాన మండితందు

స్వైర ౩ నహారిణీ సంకులంబజు

విట విటి నట నట పరివష్షితంబు

సందనోద్యాన మానంద మందిరంబటు,

రామస్వామి చౌదరిగారు. తెలుగు కవి. తలుగు కవిత్వంలో సంస్కాత పదాలతంపే జాక్రీయ పదాలనే విరివిగా వాడాలని |వచారం చేశారు. తెలుగుపదాల నెక్కువగా [పమోగించిన కవులంటే వారికి అపారమైన ప్రేతి, తెలుగు నుడికారం, తెలుగు పద్మపయోగం వారికి తెలినినట్టుగా బహుకొద్ది మందికి మాతమె తెలును,

కి విరాజు శక్తి అపూర్వమైనది. ఆఅ్యవతిహత మైనది. తెలుగు నాట మరే కవుృలరకూ ఆళ కిలేదని ఘంటాపధంగా చెప్పవచ్చు. వారు నిశిత మెన విమర్శకులు. [పతిభా వ్వుత్పత్తులుగ ల కవి శేఖరులు. వారి విమర్శ కవితావెశాన్ని గాని క కవిత్వం వారి విమర్శనాదృష్టిని గానీ ఎక్కడా, ఎప్పుడూ కుంటు వరచలెదు, పైగా ఒకదాని కొకటి దోహదం ఇచ్చుక్తుంట్లూ. ౬క్‌ దానివల్ల ఒకటి 1పకాశించాయి. ఇందుకు వారి సూత పురాణరలోస్త ద్వితియాళ్య్వానం నిదర్శనం. ఈ [గంధంలో చౌదరిగారిలో వున్న ఈ రెండు శక్తులు పరాకాష్ట నందుకొన్నాయి, ఈ ఆఅశ్వానంలో వారు మన పూర్వులు చ్మితించిన స్వర్గాన్ని అవశజ్మళన

డే! చెశారు. కాని కవితా దృష్టితో చూస ఒక్కొక్క పద్యం ఒక్కొాత్కం రసనుళిక, వ్యాన భగవద్గీతలోని విఘాతి యోగంలో శ్రీకృష్ణపరమాత్మ "సమస భూత హృదయాలలో వున్న ఆత్మను నేనే, భూతాల ఆచి మధ్యాంతం కూడా నె, సూర్యులలో విళ్ణువును నేనే, [పకాశవంతులలో సూర్వుణీ నెనే, సపవాయువులలో మరీచిని నేనే, నత్షతాలలో చరం్నదుణ్జీ చే, వేదాలలో సామవెదాన్ని నేన్నే దేవతలలో దేవెందుణ్లి న, ఇం[దియాలలో మనన్సు నేనె, [పొాణులలో చెతన్యాన్ని నెనే, ఇలా-గా దివ్య విభూతుల కంతంటేదు” అన్నాడు, ఈభాపం స్వార్ధవరుల చేతులలో నడి మలినమై పోయింది ఎవ్వరికి వారు 'అహంబహ్మన్మి (నేనే పర (బహ్మను) అగుకొనేె దుర్భర పరిస్థితికి దారితీసింది. [ప్రజలకు ఈ ఖావంమిదనున్న మోజును కడిగివేయక తప్పలేదు చౌదరిగారికి. అందుకు పూనుకొని ఎంత హృద్భ్ధుంగ మంగా ఆవటాళన చేళారో, చూడండి. చౌదరిగారి భగపద్దితలా _బహ్మనాూయడు దాలచర్శదునితో ఇలా అంటాడు : మూనలళో వఠిమూనరు వానరుల 'ఉరాంగ౧ఏ టాంగుి వానకమేచై మీనులలో జొర మినును సారుల గార్చూల్లి నాగసానిని నేనే, కంకుఅలో వరికంకిని ళం మ? 0గ4౧కనా ఇ రంరలళో నెల్ల వాడల రంకృళుగోశ కలీ యంశేలలో వదవమూడును (ప. ం స ఆస” స! వంకటలో చంద్రవంక వంరస 1 “78 (90 స 5 ,| [1 న | రన ణం. ష్య రిఇ ్రైకగ్రరం నస

లి

వెలుగుల రక్క-స వెలుగును

బులుగులలో రామబజందు పులుంగును నెనే

కలు(గులను బుట్ట కలు(గును

తెలు(గులలో నెల్ల మాల తెలుగును ననే,

ఆగలలో నడి యానను

బూనలలో నెల్పంగొలికి వూనడు నస

రాసులలో న్యబాశ్‌ని

వాసనలతో నెల్ల దెల్లు జాసను ననే,

క లములను గాలి కొిలమును

హలములలో. [దాగు(బోతు పహాలమును నే

ఫలములను జూ త ఫలమును

బకలములలో గు తికొండ విలమును నేస,

ఈ విధమైన తన అనంత మైన గాటాయలరు బివరించి కట్టరడరు [బహ్ము నాయడు యిలా అంటాడు;

“నా విభూతి చయ మనంత మైనను న్‌ర్యగ

హోొంచి చెప్పినాండ్‌ ననుసీయ

గీవ్వితంబు! దీర్చ సింతకు వివరించి

చప్ప్చళగాదు గమర పఏమయంచదు.”

వంంగ వైళభవంతోనూ, సత్య నేరధంతోనూ ఇలా సాగి పోతుంది చౌదరీగారి లేథిని, కృష్ణ భగదర్గీతలోని విధూతియోగం పట్ట

వఫ్‌

భక్తి (శ్‌ ద్దలు చూపించేవారు కూడా (బహ్మనాయని ఈ గీతోదదనంలోని వ్యంగ్యో కికీ, చతురతకూ నివాళులు ఎ లితీరుతారు. రామనాంమి చౌదరిగారి రచనా వైదుష్ట్రం అట్టిది.

రామసాంమి చౌదరిగారి కవితలో ఒక _వత్శేకత వుండి, అధి ఉత్తముతైలి తిరువతీ వెంంటకవుల వదాలు చదవడములోని [ప్రతిభ వారి ఇతరశిషుంలలో కొంతమందిలో వుంటే, వారి “కవివాధారో” స్యూతం ఒక్క రామస్వామి గారికి పమూతమే పట్టుబడింది. ఈ విష యాన్ని వంకటళాన్తిగారు “కొందరు కవిత సంపదాయాలు నేర్చు కోవడాసికీ నారు శిష్టులుగా చేరారు. రాని ఎవరికీ అబ్బిందెకాదు. ఓర్‌ దికి మాతజు న్మాతోవ పట్టుబడింది. దానికి నేను సిమి త్తమా డం. ఆలా కాకపోఆఅ అభ్యుసించాలని మొదలు పెట్టిన దాళ్ళ కెవళ్ళడీ అద లెఫమూ అంటన పోవడమేమిటి? ” అన్నారు

(శ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ' వేంకటకాడ్రి గారికి యమకం వాడటం అతంంత [పరికరంగా వుండేది యమకం లేకుండా వదం జెప్పడం వావిశ్త ఇసముండెచి చాడు, ఈ పద్యం చూస్తే విషయం రూశ్చె అవుతుం :

9

“ఎసనఏ డగ్గరాయె మిము ఏీడుటకుడ్‌ మన సౌగదాయొ మా

దానము దూరమాయె( బరదాన యమొనర్చుట భారమాయి మా

కోగము తల్రిదర్భడు “లిదిగ్‌ నడిగొ” సని చూచుటాయె వి

శాన చులర్వవి గెలవెనంగిన( బోయుదమయ్య భూవరాః

ఇ

చెళ్ళవివ్ళవారీ కవితాశ్రైలి చౌదరిగారి మనోఫలరయువై గాథ మద వెసింది తమ గురువుగారివల, నమగతితోో యమకపానలరో అత్యంత రషజియముగా రామసా-మి, చౌదరిగారు. వడాలను నడ్తిదిం వారు, సూతప్పురాణం చతుర్థాశ్వానంలొని ఈ పదుం పీషెంచండి :

వశే “కాలము మాణిపోయ మన కాలము సరము. జెల్టిపోయె దు వ్యా వాలము దాపరించె మన కన్నుల ముందటె యెంత మందియో కాలము(జేసినారు గత కొాలమె బులుగ! దోచునర్కుటా న గాలము వీతి [గుదచ్చుకొడు కష్నవరంపర వచ్చె. గంటిరేః కీ చౌదరిగారు రసప త్తరమెన ఆకుకవితను అనర్గళంగా చెప్పగల శక్తి సామర్థ్యాలు “౫ లవార , కాబర్లు త్రిరుషత్రి వేంకటక వులతో కొప్పరప్పు ల ట్‌ రవులు వాగ్వివాదానికి దిగినప్పుడు రామస్యామిగారు “మరు మా గురువ్న బగు జయించగలరా + మీకాశ క్రియన్న చో ముందు నన్ను జయించండి అని గువాలు ఒకొరు ఏకత ఘంట కవసంబు సలుధుమన్న మీశ కీయడంవనే( జాలనొక్కా? వ టీ అన నాట ఆషావధానంబు నాచరింతుమన మీళ కి యడంపంయు శాలనొకోో, ట్‌ ో గై అ క న రీ అతో గదంంధ రచనంబు జరుప్తదుమన ఒమశ కి యడంపన. జాలనొక్కౌ, ట్‌ ల మ్‌ నా ఇంగిలీషున వతులరో యెజిలి యడవ( ల్‌ ల * న! గరమున( శాలనాకొ* మా గురువులల, లండు వేగ మీ నిరుదులు దెండు పెట్టి, న్‌ లా శ ఇ ఇల ఇ భి స డు నిండు థ్‌ చు గ్‌ పప్పే ( గవులార క చౌదరిగాది రపిత-౦ అపవూర/ విపయ భూ యిప్టమై, చవుత్కార వాసి ౮ బడీ ఒకి మ టు. పూరితమై, నుగికారఎట వకమై, శయ్యా (పసన్నతా హృద్యమతై వ వారళతా విశిపమెై బహుపండిత [పశ ంగ౮ావా త మై విరాజిల్లుతూవుంచి న కుజ కూ ఇలాంటి రసనవతరమెన కవితను కొందరు షాతాళలోకానికి అణగ తాణాాతో వూ షి వా ఇ గో ఎఫ్‌ శి [దొరా_-లని (బహ్మాండ మైన వయళ్న ౦ ఇపళారు. కానీ విఫల మన్‌ రధులయ్సారు.

ప్ర అనాటి కా నాటికి కవిరాజు భావపచారం ఉధృతరూపం దాల్బ సాగింది. ఈనాడు వారి (గ్రంథాలు చదివే వారి సంఖ్య అధికమయిందటి. వారి. కవితా మాధుర్యానికి తన్మయులైన రనపిపాసనకు లెందరో ఆంధదేశం నలుచెగరగులా వున్నారు. ఆంధదేశంలోని ముఖ పట్టణాలలోనే కాకుండా మారుమూల [గ్రామాలలో నెతమూ ఈనాడు కవిరాజు వర్ధంత్యుత్సవాలు జరుగు తున్నాయి, ఈ సందర్భంలో ఫ్రీ తన్నెగంటి జగ్గయ్యగారి కష్‌, పట్టుదల [ప్రత్యేకంగా [పశంననీయం [పతి సంవత్సరం వారు యీ ఉత్సవాలు తెనాలిలో జరివిస్తున్నారు కవిరాజు భావ [పచారకులలో ముఖ్యంగా వేర్కొనవలసినవారు సుప్రసిద్ద న్యాయవాది శ్రీ ఆవుల గొపాలకృష్ణమూర్తిగారు శ్రీనజ్జా విరయ్యగారు థ్రీ జి.వి, కృష్ణరావుగారు, ఆం[ధదేశంలో యీనాటివరకూ క్రవిరాజుగారి కాంస్య విగ హంగాని, శిల్మాపతిమగాని స్థావింపబడలెదు. ఇది. చాలా కోచనీయం. రామస్వామి చౌదరిగారు చేసిన సాహిత్య, సాంఘిక సేవలకు (వతిరోజూ ఆంధ(పజలు స్మరినున్నారు. వారు అభిలాంధులకు చిరన్మరణీయులు, ఎ భు

రవి లా జొ = లే ల్ని వి అ ఇ

కొలంబో, 110.19 14

కృష్టైప్యతీక నంపాదకులకు,

పొరకులారా!: మి మ్మనవసర [పసంగములతోడ బాదింపను. మీకు ముచ్చట గొల్పు ముచ్చుటలనే [వాయ నుపషకమింతును వికముండు, హిందువై పొడమినవా(డు రామాయణ పరిచయము గలుగనివా( డొక:( డెన నుండ/డు ఉండెంటో వానిని మానవునిగా. బకిగణింప వలను పడదు. ఏటికందురా ? రాముడు భగవంతు. డనికాని, భగవ దవతార మనికాని వూజింవ వలసిన యవనర ము౨డదు. కాని జాతీయ ఏీరుఃగై దేశ మంధకార బంధురమై యున్నపుడు దుష్టనివారణ గావించినందు లకు మనము కృతజ్ఞ్జులమై యుండనొప్పు. రాముండు ఉతర హిందూ స్టానవాస్‌ి యెనను, రామాయణ సంబంధము గర్గినది చాలవరకు దక్షిణ హెందూస్థానము తోడనే, సింహళ మనణునదియే రావణుని రాజధాని యైన లంకావట్టణము, తిరుచునాపలి మొదలగునవియే రావణుని గవ ర్నరులైన (తిశరు-డు మొదలగువారి పల్లెలు: నేంటి “ఆదాము బిడ్డి"య రామనిర్మిత సేతువు. రామలింగేశ్వర స్వామియ [బహ్మహత్యా నివారణా రము రాముడు (పతివ్టించిన స్వామి. ఇట్ట చిరకాలమునాటి చిహ్నము లన్నియు విస్పష్టముగా( గన్పట్టుచున్న వి.

నను సెపైంబరు యిరువది యొకటవ దినమున చెన్నవట్టణము నుండి బయలు వెడలితిని. ఇచ్చటి వారి ముఖచిహ్నము లన్నియు. బరి శీలించి చూచితిని, రామాయణమున నున్న యాపురుషుని బింబ [పతిదింబ

ళా

వ్ల కఫెరాజు లేఖలు శ్రావము వీరియందు' జాపట్టుచుండె. ధనుష్కోటికిని సింహళకమునకును గల దూర మిరువదిమూండు మైళ్ళు. దీనినే మన పూర్వులు “థకతయో జన వి స్తిర్ణమ్‌ '' అని నుడివిరి. కారణమమో ః ఒకవేళ నవ్వుడింత కన్న వెడల్పుగా నుండెడిదేమో 1 ఈ యిరుపదిమూ.డు మైళ్ళు ర0డు గంటల కాలముళో స్టైమరు మి(ద( | బయాణము+ గావింవవచ్చును, లంక యంతయు నేండొక యుద్యానవనముగా, 'గన్పట్టుచున్నది ఎచ్చట! జూచినను పచ్చని పట్టు(బుట్టము పజచినట్టు జొంవములచే నలంకరింప. ఇడిన లతాసమాచ్చాదితములై న వృక్షములు గన్పట్టును. ఎండిన వృక్షములను చూపరులకు నింపు. బెరిఫవని తివలు గుబురుగా నలము కొని యుండును, నేదు( జూచినంతవజ కింతఫలవంతమగు [పదేశము వేరొండు కన్పట్టదు,. సింహశమునకు నేండు కొలంటో ముఖ్యపట్టణము, పాళ్ళాత్య నాగరికత యు€, బూర నాగ రిక తయు నిచ్చట (గుమ్ము లాడుచున్నవి. తుదకు పాళ్ళాత్య నాగరిరతయే మెలుచేయి యొనడి. 24వ తారీఖున కొన్ని వస్తువులను కొనందలంచి యొక షాపు నకు( బోయి వలయు వన్వవులను విలిచి మరికొన్ని వన్తువులను. బరి సీలించు చుంటి. అంత నాక మహసీయుండు నాకడ కరుదెంచెచు. మాకి (వింది సంభాషణము జరిగెను, మహనీయుడు; మీ రక్కడనుండి చనుదెంచు చుంటికి ? నేను; నేను యిండియా నుండి పచ్చుచుంటి, మహ! మీరు హిందువులేనా , నేను: (సగ ర్వముగ ) అగును హిందుప్పండనే, నన్న ంచదుణ కీపన్న వసికిరి ? మీరెవ్వరు మహ; నేను బౌద్దుండను, బౌద్ద మతమునకు హిందూ మతమునరును దగ్గర అని పవినియుంటిని,

లంకా |[పయాణము ఫ్ర

నేను: (రామకృష్ణాదులక న్న బుద్దునియందు నా క ధికాదరము) రొజు కుమారు! డై పుట్టి లోకమునకుగాను సర్వసంగ పరిత్యాగ ము. గావించిన మహానుభఖావ్నండు పూజ్యుండు గాకుండునే ? అంతట బుద్దుని పేరు చెప్పిన యంతనే నా యొడలెల్ట గగుర్వ్పొడిచినద్షి, ఒక విధమైన యావేశము పుట్టినది. చిన్న యుపన్యాసము నిచ్చు టకు నారంభించితిని. ఆ బుద్దుండు తదేకదిక్ష్షతో నానంద బాష్ప ములు రాల్చుచు నావంక(6 జూచుచుండెను. బుద్దుని జన్మము, పరోపకార పరాయణత్వము, అహింసావరతత్వము వీపి, గూర్చి యుపన్యసించి, మతకర్తలయంధు బుద్దునిక న్న పూజ్యుండు చేరొకండు లేండని చెప్పితిని.

చుహః వంగి నమస్కార మిడెకు,

నేదు: ఇండియాలో బౌద్ధమతము నశించిపోయినది. కాని ఒుద్దుం డన్న నమస్క_రించువారు పెక్కురుగలరు. బుద్దుని జన్మమును మెము దేవుని యవతారములలో నొాకటిగ భావింతుము. సింహళములో బౌద్దమతము నశించుచున్నదని వింటిని. నిజమేనా +

మహా" కాదు, కాదు, ముమ్మాటికీకాదు. (అని సగర్వముగ+ బలికి బుద్ధుని దయవల్ల నూటికి ముప్పాతిక వంతున బౌద్దులే కాని మతమునకు6 బాజబుపడోు వాంవ్వరు కొన్ని వత్పరముల [కిందట కల్‌ నల్‌ ఆల్కాటుగారు సమాజము స్టావించిరి కాని చందాలు వనాలు చెయుటకన్న నది యెక్కువ కార్యము! జేయుటలేదు.

నేను+ మఘతవ్యావ్లిక్రై మనకు నత్యుత్సాహాము! బట్టుదల లేకపోవృట చేతనే మనమతముల దుస్థితి యిటు లున్నది.

మహా; అయ్యా : నేడు మేము కులభేదములచే. జచ్చి పోవుచున్నాము.

నేను+ (ఈ మాట వినుటతోడనే నాకొక విధమైన యబ్బురపాటు

శ్తీ క విరాజు లేఖలు గలిగినది. బౌద్దమతముల్‌'( గుంములున్న వని నేనెటుగనుం అయ్యా | సర్వజంతువులయందు సోదరభావ ముంచవలయునని, హెచ్చులొచ్చులు లేవనియు బోధించిన కఠరుణామయు।డగు బుద్దు( డిది విన్న నెంతదుఃభించునో గదా ; మహ. అగునగు నీకులభేదములు నాశనము పొందువజ:వ మనకు బురో భివృద్ధి లేదు నేను: (అవునవునని తలయూచితిని అయ్యాః మి రెవ్వరో చెప్పర్రెవెరి. మహ* నా పెర్ము ఫెర్చి నాండు, ఆంత యొుంటిగంట యయ్యును. స్రమరునకు( టోవలసిన వాడ నగుటచే నెలవు తీనికొని స్టీమరు నెక్కితిని. నా గదిలో (ప్రవేశించి పావు గంట యుండువజకు సేవకు. డొకండు నా ముందు కసాయిదుకాణము' బజఅచెను. కత్తి, గరిటె, మాంసము, చేపలు చూడగనే నాశరీరము జలదరించెను- ఏమిచేయను ? దేవకునితో వీవిని. దీసికొనిపోయి శాకము లున్న6 గొనిరమ్మని యింగ్లీషులో! జెప్పతిని. అతని మాతృభాష జపానుభాష. నాకు రాదు. కొన్ని నిమిషములు దిగాలువడి మూక భాష నారంభించఛితిని. అదియుంగూడ( తెలియదయ్యె. జాతులతోపాటు మూక సంజ్ఞలుకూడ మార్పు నొందునేమో ఎట్టయిననేమి ఫోజన శాలాధికారిని( బిలిపవించుకొని యింగ్లీషు భాషలో నాయవస్థం జెవ్పికొన మొదలు పెట్టితిని. నేను వెళ్ళనది డచ్చి స్టిమరు. ఇంగ్రీషుభాష వారికి బాగుగరాదు. నేను! జెప్పుచున్నది యాయనకు. దెలియక యువ్చై స్వరముతో నింగ్రమభాషలో మాట్టాడుమని నాకు బోధించెను, నేనింగ్రీషు భాషలోనె మాట్టాడుచున్నా నంటి. కాదు. ఇరిగ్రీషులో మాట్లాడు మని కోరెను. ఇ(క నేనేమి చేయగలను ? మరల నింగ్రీషులో మాటాడ నారం ఇించితిని. ఆ మహానుభిావు(డు విసుగుకొని (మత మాంసాదులవంక

అంకా [ప్రయాణము ల్‌ జూవి) “ఇవి నీరక్క అ లేదా" యని (పశ్నించెను. “అగును. నాకక్కటజ లేదు. పండ్రుగాని, శాకములుగాని యుండిన దెచ్చి పెట్టుడిన కోరితిని యధ్యాపకారముగా నాకు. గొన్ని ఫలములను, బంగాళాదుంపల కూర యును. దెచ్చి వెట్రైము, ఖభజించితిని గాని సేమరు ఛలనమువల్ల కన్నులు. దిరుగ నారంభిరచె. వారు తనికొనివచ్చెడు పదార్థముల యందు నొకవిధమను వాసన యుండెడిది. ఆది నాకు సరిపడలేదు, మూండవదినము వాంతి వెళ్ళినది, దానితో కొంతవణకు వి శామము గల్గినది, 1 అక్టోబరు 1814 న (వడవదనమున) సొకోటాయను టివిః జేరితిమి. ఈ యేడుదినములొక పక్షిగాన్మి చెట్టుగాని కన్చడలేదు. _-(తిపురనేని రామస్వామిచౌదరి,

ప్యారిస్‌, పశ 11614

శ్రీ ముట్నూరి కృష్ణారావుగారికీ, సూయజు పట్టణమునందు మూ(డుగంటల కాలము వ్మిశామము గొన్నళతరువాత పోర్టు సెడ్డు వట్టజోన్ముఖుం మైతిమి. సుమారు 15 గంటల కాలము గంటకు 8 మైళ్ళ చొప్పున ([బయాణము చేయ సిపట్ట ణము జేరితీమి. నూయజ్‌' ఆను 200 మైళ్ళు పొడవుగల కాలువను, (దవ్వి మధ్యధరాసము[దమును, ఎల్జనమ్ముద ము! గల్పి వాణిజ్య సెక ర్యము( గలుగ(జేసీరి. దినిని [తవ్వించిన యింజనియరు తోహ[పతిమ యొండు పోర్టునెడ్డు పట్టణమున నవ్వు మోముతో ( [బ్రయాణీరులకు దారి చూపు హస్తముతో నిలువంబడెను. జన్మనాఫల్య మగుటకు పోర్టు సెడ్డు పట్టణమును? దిలకింపవలసినదే. ఎందులచేతనో పట్టణరాజ మసి కాదు, సుందరభవనయుత మని కాదు. విశాలమగునది యని కాదు, మజీ యెందులకు ? ఎందులకా చెప్పెదను వినుండు. ఉన్నత పదవి యందున్న (పతి జాతి నెకారాజము లీరేవునందు( జూడనగును,. ఒక్కాక్కనొక యొుక్కాక నగరముంబోలె. దమతమ జాతిచిహ్ని తకెక నంబులతో ముచ్చట( గోల్పుచుండు, క3కకలతోడను, బొబ్బలతోడను, నెలలు నానంద నముదమున దేలియాడుచుండు. మారుతహతిచెత సనిటునటు తూలియాడు వేతన పటాంచంములు హృదయాకర్షణము! గావించు, ఆర్ధచం్యదు(డు చిన్నచిన్న వడవులవై తన _పభుత్వము నెజప్పు చుండును, జాలచందు( డెంతగాం. [బకాశింపం గలండు.

ప్యారిను |పయాణము 7 ఈ నావనుండి యా నావకుం టబోవువారు చేయ రణగుణధ్వనులు వర్దనాతితము. ఇవన్నియు, జూచుచున్న యొక హిందువుని మన స్పెటులుండు;? చూచిన కొలంది మనసు పరితప్తమగును, కారణ మూహింప మిగుల సులభము. ఇటు చూచు చుండ “పూనా హార్సు" అసి ఇంగ్ర్‌షున నా కంట(బడెను. ఆనావపే రిదయని ముచ్చట! ఐడితిని కాని యుత్తర క్షణముననే యది భగ్నమయ్యెను పూనానుండి యుద్ధ భూమికి గాంపోవంబడు గుల్టుపుద ళమున్న నావ, ఎందులకింత (వాత? చూచిన(గాని బోధపడదు పదంపడి మూడురోజుల (ప్రయాణమున మాల్డాచేరితిమి యుద్ధ నమయమగుటచే నిచ్చట (బైదిషు వారీచే మానావ తనిభఖీచేయంబడెను. అందజణము నౌకోపరిభాగమునకు( బీలువంబడితిమి. ఒక్క కణకాలములో నెల్లర్‌ కండ్డు నావై (పసరించినవి, ఎందులకో ? నా తరిగుడ్డ మాహాత్మ్యము, గునగుసలు పుట్టి కొంతకాలమునకు నువ శమిల్లినవి డచ్చిఖాషలో జరిగిన యా నంభాషణము నా కర్ణము కాలెదు, కాని “బాబు, 'మహరటా' యన్నమాటలు చెవిని బడినవి, పూ నౌకలో నల్వురు జర్మను శేస్టనులను యుద్ధవు శ్రైదీలుగ తీసికొని పాండు చుండిరి. ఈ యుద్ధ సమయమున! గత్తి చెత బట్టు మని [పయాణము చేయించి వారిని పోననుజ్జ యిచ్చిరి. జినోవ పొవలనసిన మమ్ము మాల్దా నుండి ఆఫికా తీరమున కున్న బెసిట్టా సోవలసినదని మూడవ దినమున నుత్తరు విచ్చిరి (ఫెంచి వారి యుక టాక్పెడోనావ మామ దోడ్పాటుగ మాల్దానుండి బెసిట్టాకు వచ్చినది. బెసిట్టా _ఫెంచివారిది,. ఇక్కడ వారి యుద్ధవు టోడలు రండుమూ.డున్నవ. “సవీ మే రను ఒకటి యిచ్చోట నిటునటు తిరుగుచున్నది ఇయ్యీది పెకంత భయంకరముగా. గన్పట్టద్యు ముందు వెనుక భాగములు సము[దప్పు నీటిలో సమముగా నుండును. దముధ్య నల్పురదుగురుండుటకు ఏలుండు ఇచ్చటి నుండి మే మెపుడు బయలు దెరితిమా తలియదు,

ర్‌ కవిరాజు లేఖలు

చదువళులారా | జై పెట్టాలో ర₹0డు దినములు | ఫెంచి గవర్న మెంటు వారిచే నుంపం బడిలెమి. రండవ దినమున నెను నావాధికారిన నెపుడు బయలుదెరునసి (పశ్నంవగా బహుశః తిరిగి కొలంబోకు పంప బడుదుమెమో యని చెప్పును, ఈవాక్థాము పిడుగువలె నన్ను దా౭గు, కాసి సాయం[తమునకు మార్చల్సు పట్టణము? జోవలయునని యుత్తరువు వచ్చినద. ఇంతలో నేను నౌకోపరిభాగమునకు. బొవ నాతలగుడ్డను గురించి యొక్‌ యార్మీనియకు కెంస్తవు( శొకండు, ఈజిప్ప మహమ్మ దియు( డొకండును నాకడకు వచ్చి హిందువుండవేనా యని (పశ్నించిరి, ఆవునని చెప్పిన యనంతరము 3 స్తవుండు జేబులో నుండి కొన్నీ కాగితములు తీసి *యిదిగో * యొక మహారాష్టుంండు నంస్క్పృుత భాష వాసి పెట్టినా. డని చెప్పి పదిమాటలు చదివినాండు. అనంతరము మేము ముగ్గురము మతచర్చకు డిగితిమి. మొదట! కై9స్తవుండే యమియూ చెప్పెను పదంవడి నేను కర్మము, (బహము మొదలయిన వానినిగూర్చి చెప్ప మొడలిడితిని. నేను చెప్పంజోవునది బోధవడినది కాదో ః నాది వెజ్జి [ప్రనంగమని మో యనాదరణ: జూప నారంభీంచిరి. ఆనంతర ము [కీన్తునకు, మహమ్మదునకు రణము (పవర్రిల్శినది. అన్ని మత్యపసంగ ముల వలెనే యదియు తుదకు. దేలినది. తరువాత నింకొక మూల నొక చిన్న యింగ్లషు జర్మను యుద్దము (పవరిలై,. ఒక జర్మను స్ర్‌ని యమర్యాదగా మాట్టాడె నంట, అందుపై నొక యింగ్రీషు యావ నుండు జర్మనుని ధిర్క_రించెను, ఇరువాగులవారు రుర్చీలతో యుద్ధమునకు సిద్ధమైరి. నల్వురు జర్మనులు ఒర యిం్చ్రీషు యావనుండు. ఇంతలో నా స్టీమరులో నున్న యిద్దజు బిటీషు సోల్టరుల కీయుదంతము. దెలియ నహజసాహాసముతోడను, రథసముతోడను రంగస్థలమున కవతరించిరి. కాని పల్వురు (పోవై పోరాట ముడిపిరి.

ప్యారిగు [ప్రయాణము క్రి [క మముగా మార్చెల్యు పట్టణము? చేరికిమి. చెరిన వెంటనే | వెంచి యుద్యోగి యుకండు చీనుదెంచి జర్మనులు తవ్ప తక్కిన వారినెల్ల యధేచ్చగా బట్టణములోనికి. బోవచ్చునని యాజ్ఞ నొనంగెను. సామా మతోగూడీ జర్మనులు పట్టణములో నికి; గొాంపోంబడి ఖైదు చేయబడిరి,.

పచ౦ంవడి మా స్టిమరు 10 లేక 15 దినముల వణకు మార్చెల్సు పట్టణము నుండి బయలు దెరదని తెైలియవచ్చెను. అందువై నేను ప్యారినునుండి పోవుటకు వీలుండునేమోయని కనుగొనుటకు నగరోన్ము ఖు(డ నైతిని. నాకు ప్యాస్‌పొర్టు లేదు (అనగా అధికార ప్మతము). కాన చిన్నగా (తిటిషుక నలు దగరకు బోయితిని. తన్మండిర (ప్రవేశము. బొనరించిన వెంటనే నా కభిముఖముగా వటములు నిలువ బెట్టబడీ యుండెను. ఎవరి పటములు ? మనవే పాటియాలకు మహారాజు [ప్రతాప సేంగు మొదలగు: గాగల న్వడేళ సంస్థాన [వభువులు తమ తమ విఖ్యాత వనైన్యములతొ రణ రంగమున కుజుకు చున్నట్టు చితింప( బడిరి. మశి యొండెడ బెంగాలు లేన్సర్చు (ఈ చెలతో యుద్ధము చేయు వారు) [వ్రవంచమునందెల్ల నివుణులయిన యుర్ధభటులని [వాసి చృితింప, కుడిది. ఈ నుందరము అయిన పటములు చూచిన వెంటనే నాకు( గల్లిన యానందమునకు మితిలేదు. కొంత సెవష్టి నిలువంబడి తనివిలతీరంజూచి నాపనిమీద( టోయితిని, వెళ్ళి యడిగిన వెంటనే కనలు నాకు పాస్‌ పోర్టు నొసంగను. అంత సెలవ్లం కొని నాయింగ్రషు స్నేహితులతో, భలని [ఫెంచి గవర్నమెంటు దగ్యరనుండి యధికార ష్యతము గ్రకొను కుకు( వోయితిని. (ఫెంచి పోలీసువాండు నవ్వుమోముతో నన్ను చేయి పట్టుకొని యుద్యోగి కడకు దీసికొని పోయెను; నాయధికారియ నీ [కింది విధమున సంథాషించిను.

“వీ యిండియనులు మా దేశములో యుద్ధం బొనర్బు చుండిరి.

[౮ కవిరాజు లేఖలు కాన యిండియను వైన నీకు నొక యధికారవషత మిచ్చుటకు నేనంతయు సంతోషించు చుంటిని” అనియె, నెను “చిత్తము అని స్నేహితులతో వడలి పోయితిని.

నాంటిరేయి.. ఆరుగంటలకు ప్యొరినునకు( బోవు రైలుబండీ యక్కిితిమి నా యింగ్లీషు స్నెహితులందజును ర3ం0ండవతర గడి [ప్రయా ణీకులు,. కొట్లు చెపుటకు(/గల కారణము [(గహింతురుగాక ; ఆ బండి లోనే [చాచి మత్తకాశినియోర్తు మా ప్రక్కగదిలో(. గూర్చుండెను. ఆ పెలాసిసికిని మాగదిలోనున్న యింగ్రషు యువకనికిని[_ పసంగము( గలసి నవి, ఆ యుత్తర క్షణముననే హృదయములు కలసి పోయినవి. వదం పడి నా యెట్టయెదుట, నా కజైదుట్క, నాకన్నులయెదుట జరిగిపోయి నవి, మనదెశమున సెట్టి యకృృత్యము వారాంగన మైనను సల్బదని నా నమ్మకము. వఫశ్చిమ దశ మున నుండి పెక్కు సంగకులు మనము [గహింపవలసి యున్నను, ని విషయమున మనము లవలేశ మైన [(గహింపందగిసది లేదు, వై పషచ్చు మనమే వారికి నేర్పువలసి యున్నది. హిందూదెశముయొక్క యాన్నత్యమంతయు చిరకాలమునుండిి న్ర్రీల పాత్మిపత్యముపై నాధోరవడియున్నది. అడి లేనినాడు హిందూదేశము నమూలముగా నధోలోకముపాలమయినను మనము ఛచింతిరివ వలసిన యగత్యములేదు. ఇంగ్లీమజాతి నగర్వముగా నెల్పనును, విల్లింగ్గను మహావిరులను (ప్రవపంచమునకు( జూపును | ఫెంచిజాతీ నెపోలియనును, జర్మనులు బిస్మార్కూను, అమెరికనులు వాష్‌ంగ్షనును సగర్వముగ జూపింప గలుగుదురు. మనసమో సగర్వముగ, సానందముగా మన మహా పత్మివతలటను జూపించి చిత్త స్వాస్థ్యమును, బొందగల్గుదుము. మను కెట్ట యౌొన్నత్యము, గూర్చునవియైనను, దెనికి, [బతిబంధక ము లగు మార్గములను వందనములతో. దజింపంద గును.

ప్యారిను (వయాణము క్షే

రానీ, సై స్వాతం్యత్యమే ఐరోపా ఖండ ముయొక్కు సక లై శ్వర్య ములకు మూలాధారమని (గ్రహింపవలయును. స్రీ స్వాతంత్యము వలనే పొళ్ళాత్య జాతులకు. గొన్ని కీడులు వాటిల్లుచున్నను సం ఘోాద్ధర ణము నం దెట్టి కాశ్యోత్సాహమును జూపుచున్నది. మనము [గ్రహించుట యుకము, యుద్గమార ౦భమైనప్పటి నుండియు పాశ్చాత్య ప్రిలు ఉవ చారికక త్తిలుగా వచ్చి గాయములు నొందిన సైనికుల కెంత "సేవచేయు చున్నారో చెప్పనలవికాదు. ఇట్లు సేవచేయుచున్న శూరవనితల నెంద రినో గలినికొంటిని, వారి చిత్త పారిశుద్ధ్యము, వారి కార్యడీక్ష, వారి దయారసము, వారి శౌర్యసాహనములు సంస్త వనీయములు, తమ భర్త లును, సోదరులును రణరంగమున, బోరుసల్పుచుండ తాము దైవకన్యల వలె (పమవూరిత హన్త్ననులతో విశ్వానసభరిత హృదయములతో సెనికు లకు సేవచేయుచు స్రీ [ప్రవంచమున కింతకు( గీర్తియు, గౌరవమును( దెచ్చుచున్నారు. అజ్జ్ఞానాంధకారమున ముని/గియున్న కాందూ స్రలు ఆంగ్లేయ న్ర్రీలనుండి నంఘసేవ యను ఉత్తమ ధర్మమును నేర్చ్పుకొన ఫలసి యున్నది.

చదువరులారా ః; మరునాటి యదయమున మెము ప్యారిను చేర గల్లితిమి. భూమశకటావరోహణ మైన వెనువెంటనే యొక ,(ఫెంచి యాత (డు నాతలగుడ్డ గురించి, వారాష్మతిక( జేబూని నాఠకడకు వచ్చి నాకదో యిచ్చెను. అందు మన యిండియను సిపాయిల చితపటములు 'పెక్కు.లున్న వి, [కింద యింగ్రీషులోను, | ఫంచిరోను మితిలేకుండ' ఖౌగడి [వాసీరి. అంధువె మాదశీయలు మెలుగా యుద్ధముఃజేయ చుండిరా యని [వశ్నించితిని. అమితోత్సాహముతోను, మిగుల నైపుణ్యము తోను యుద్ధము(జేయ చుండిరని చెప్పను. అంత నేను “చేయచేమి” యని యంటిని, అనాండు పవ్యారిసు నగరలలాసు సందర్శనమునభ్రు

12 కి పిరాజు లేఖలు ముని/గయుండి మరునాటి తరువాతనే లండను పురోన్నుఖు/డ నయితిని. దారివెంట బెంగాలు లేన్సర్చు వచ్చిరా వచ్చిరా యని [పశ్నవైె [వశ్న వేసిరి తో(చిన ప్రైబ చెప్పిళిసి, రాలుఒండి 6 గంటలకు బయలుదేరెను. రండుమూడు స్రషనులు గడచిన తరువాత మన సైనికులను, ఇంగ్లీషు 'సెనికులను. జూచఛచితిని. నా వాణము లెచివచ్చెను. మాటాడుటకు( |బయ త్నించి విఫలమనోరధు:డ నైతి. తుదకు చే రుమాలు విసిరితిని. దిని నందొక సిపాయి [గహెంవ( గల్లెను, మే మిరువురము ఒకరికొకరికి( జిటునగవుతో వీడుకో లొసఃగికొంటిమి. ఒంటిగంటకు డివ్పి చేర+గల్లి తిమి, డిప్పినుండి స్టేమరు మీదుగా లండను రాతి యెనిమిది గరిటలకు. జేరగర్లితిమి. ఆరేయి గండేవియా యను గుజరాతీ భోజనళాలకు( బోయి నెలరోజులకు శాల్యన్నమారగించి తృప్తుండ నయితి. మరునాడు వేంకట రమణన్‌ అను నాంధ విద్యార్థితో స్నెహము. గలిసినది. [పసంగ వళ మ్మున గాంధిగారిచటనే యున్నారని నాకు? దలియఃంజేనెను ఇది సుదిన మని తలంచి యా మహామహాుని దర్శన లాఖభమున కరిగితిని చూచి యాళ్చర్యపడితిని. రెండు దినములనుండీ జాడ్యపిడితు. డై యుండెను. 'దేకుప్యాతలయందు. భుజించు చుండుట( గాంచి యక్క_జపడితిని తత్సపీతిలకము రొటైలు కాల్చుచుండెను. కెల్లనువాక్‌ గారు "సేవకుని వలె. బరిచర్య చేయుచుండెను. జౌరా: భకి చేయింవని కొార్యమొండుం డునా ? అనంతర మామహాశయు.డు నా షేమసమాచారము లడుగ వినయ విధయతలతో. దెలియంజేసి మజికొంత సేపు |పసంగించి సెలవుం బడసి వచ్చితిని, ఏమి యా మూర్తి సౌమ్యత, ఛాంతత | కన్నులంగట్టి నట్టుండును. దక్షిణ్యాఫికా వాస్తవ్యులగు ' మన యిండియనులకు. జెనిన మహోపకారము మజువ(దగినదా [ ఆ ఫవ్మిత దర్శనంబున( బవితుండ న్య?

ప్కారిను [ప్రయాణము 1కి నాలుగు దినములు లండను మహావృరము నందుండి డబ్లీను వట్ట ణమునకు 22న అర్ధర్యాతిన బయలుదేరితిని నేను బయలుదేరిన రైలు బండిలో యుద్ధమునందు దెబ్బలు+(దిని నయము చెయించుకొని పవండ్రము, బిడ్డలను( జూచుటకు( బోవుచున్న ఐరిషు సిపాయిలు పెక్కురుండిరి. నేను గూర్చున్న బండిలోనికి [తాగి మత్తిల్చిన సిపాయి యుకండును, (తాగని వాడు నల్సురును వచ్చి కూర్చుండిరి, ఆ (తాగుదోతు నన్ను చూచుటతోడనే నాతో “*షేక్‌ హేండు" చేయుటకువచ్చెను, నేను తక్కిన వారితో నీవతలకు లాగవలసీనదని చెప్పితిని, పాపము వారు వెంటనే వానిని బీవాట్లు పెట్టి కూర్చుండ. బెట్టిరి, తెల్లవారునప్పటికి డబ్చిను

వట్టణము' జేరగల్గితిని, _--(ివురనేని రామస్వామిచౌదరి.

డ్‌ బ్రి న్‌, ౨2.4..1916 కృష్టాప్యతిక నంపాదకులకు, ఖ్డో॥ “అజ్‌ జనీ హిందూక శేదర్‌ ఆషికీమరదాన నేస్‌ సోక్షన్‌ బర్‌షమయ్‌ మర్దహ్‌ కారి హర్‌ పరవాన నేస్త్‌ో _-- ఆమీక్‌ ఖ్నును [పారశీక కవి। ధర్మసాధని “లవ్‌” థల నిర్వచనము జేయ సమకట్టి, తద్భా వమును( గొన్ని వాఠక్యములచే వ్యక్తవజచి, దొనం దనివి. జందక యాంధభాష యందు( దత్పదమునకు సరియైన పదము లేదనియు? దన్మూలమున నది నిర్వచసనియమనియు( దన పారకుల కెటింగించినది. ఆంతటన్తేన సంతృవ్లి( జెందక యా“లవ”* శబ్దముచ వ్యక్తమగు వవ్శిత ఛావము హిందువులయందు( గానరాొదని చెప్ప సాహాసించినద. ఈ వోక్య్యములు [పతి హిందువునకును, (పతి హిందూ సాధ్వీమ తల్రికిని సంతాపక రములు, ధర్మసాధసి తన యూహాపపంచమునం గైన6 బాశ్ళొత్య సొంఘికావస్థ యేట్లుండునో యూహీంవప'( జాలినట్టు క న్పట్టదు. కాన సీ వ్లోధ ృముల సత్యాసత్యము లెట్టున్న వో విచారింపవలనియున్న ది,

లప్‌ [ష్ణ దీనిని విచారింవక పూర్వ మొకటింం డంశములను బరిశీలింప వలని యున్నది. ఈ వ్యాసమునకు మకుటముగానున్న గ్బాఠ మొక పార నీక కవివరుడు [వాసీనది. అన(గా హిందూ, మహమ్మదియులు మతము పేర నొకరి కుత్తుక లొకరు నణుకు కొనుచున్న కాలమున, మహమ్మ దీయుండును, దన్మూలమున పాందువులకు బద్దవిరోధియు నగు నొక కవి హిందూసతులను(గూర్చి [వాసిన వాక్యములు, కాన సత్యమునుమాతమె దెల్పిచున్నదను మాటను సంశయింవ వలసిన పనిలేదు. ఈ శ్లోకొర్ధము నిచ్చట సంగహముగా నిచ్చుచుంటిని, “హిందూ సాధ్వివలె ననురాగము నందు స్వార్దత్యాగమును. జూవించు జంతువును నిజీవ్యతృువంచమున నెచ్చటనుంగానము. వెలుగు చున్న దీపమునంబడి వేలకొలంది పురుగులు (మగ్గ్యఃగ లవుగాని, యారి పోయిన(రూపరహితమై న) నిపష్పునంబడి యొక్క_ టిని (మగ్గంజాలదు '. ఈ మహాకవి యీ పద్యమును [వాయునప్పుడు “ఇష్‌ ధాతువునుండి నిష్పన్నమైన యషీక శబ్దము నుపయోగించినాండు. లవనందు స్వార్థ త్యాగము లేనియెడల పవిితభావ మెచ్చట శుండును ? దీనినే మనము భక్తియను పేరిట వ్యవహరించుచున్నాము. చూడు( డా మహాకవి రెండవ చరణమునం దెట్టి యలంకార మువయోగించి హిందూసతమత ల్లి “లవ్‌! నకు వన్నె దెచ్చినాండో పరువు [భమించి మండుచున్న దీపమునంబడి _మగ్గంగలదుగాని హూందూ సాధ్వీమణివలె [భమ్మ[ప్రమాదమునం౦ బడక సర్య మెజింగియు, భ ర్భమరణముచే. గల్గిన రూపహపర హితదుఃథానలము నందిడి తన 'అవ్‌ను నానష్టమూర్తి యందే లీనముం జేసి, మనస్సును వ్యభిచరింపనిక దిర్యకాలము కృశించి, చివికిచివికి తుదకు మరణమును నిర్భయముగా [బాపించు చున్నది. ఇట్టి సతులకు [పతిఫలము నిచ్చుట లదు యీ జాలము. ఇంత గంభీర భావము నౌర్క చరణమునం

1గ్రి కవిరాజు లేఖలు దిమిడ్చి పవ్నితత(గోంచిెశ యీమహాకవి వాక్యము లేపీరుండు జబ్బరింవ కుండ( జదువ నేరును? ఇట్టిది హిందూసాధ్విమ తల్దుల “అవి. ఇది పూర్వచర్మిత జ్ఞానములేని మహనీయులకు దురేజ్యయము.

ఇక నార్యధభాషయందు “లవ్‌! శ బమునకు పర్యాయ పదమే లేదా, సేతారాముల పరస్పరానురాగము నెమని యింగ్రీషున భాషాంతరీకరింవ వలయును? సావ్మిల€నతవంతుల మిధ$ | పేమాను బంధమున కేమం దురు? కుష్టువ్యాధి బాధితు( డయిన భర్త శీర్ధాంగ మన్నమునం బడ దాన నవలనుంచి భుజించిన సాధ్వీమతల్లికి “లవ్‌” లేదా ? అహోరాత్రములు తన్నామస్మరణ చేయుచు? గృషమ్టునియం దైక్యభావ మందిన రాధకు 'లవ్‌* లేదా? ఏమి యక్క_జము £& హిందూ సాధ్వులయెడ నితర గుణ ములు లేకపోయిన. బోవు(గాక, *లవ్‌” వారి మూలధనము, [పతిఫలము! గల్లనప్పుడు చూపించు “లవ్వే సత్యముక!: బవ్మితము నగు “లవ్‌, [ప్రపంచమున నొక్క హిందూసాధ్వమణుల యడలనే యిట్టి "లవ్‌ గన్పట్టుచున్న దను మాటను సంశయింవ( బనిలేదు, ధర్మసాధని యన్నట్లు పాశ్చాత్య దేశములందలి *లవ్‌” శ బముయొక్క సంపూర్ణ భావము హిందువులకు మాత్రము, దెలియే(చయుట దుర్షటమె., కారణ మేమందురా? యౌవన (పాదుర్భావమగు “లవ్‌ "' తమణమషీణతకము మఠంద సమాకృష్ణ షట్పద౭బనుం బోలి జెప్పపాటులో నొకరినుండి యొకరి కడకు. గప్పగంతు లిడుచుండును, స్వ్యభావముచే స్రీ పురుషు లిరువురు సొౌందర్యవిజితు లగుచుందురు. కాన, “లవ్‌ మోసులెత్తిన నాడే మంచి మార్గమున, బెట్టకున్న బెండ్రాడిన మరునాడే సుందర తరాంగుండు(గాని కంట(బడిన( బూర్వుద త్తమయిన “లవ్‌” కనఅవినంతమాత నుద్దలిడియే తనూత్న న్మాశయ స్వీకారముం గాంచును,. ఇట్టిదియ నేటి పాశ్చాత్యుల యందు. (బబలుచున్న “లవ్‌. వివాహచ్చేదకములు [క్రమ క్రమముగ:

ఇష్‌ [77 బెచ్చు వెటుగుచున్న వి, తాత్కాలిక కష్టంబుల కోరర్షిండొలని “అవ్‌, అవ్వెట్టగును. ధనాఢ్యుండు కాలవశమ్మున దర్శ్నిదుండయినచో!. గళ్యత త్యక్తు. డగుట తఅచు జరుశుచున్నడది. స్థిరస్థాయిగా “లవ్‌ "నందు. బవ్నితభాప మక్కడుండుకు? ఇది సేవలము విషయసుఖాకుఖూకి కాదా; ఆందుచే మృగలక్షణము,

భర్‌ యే ఫాన్సుదేశములోనో యగద్ముమగు సంకట మనుభవిం చుచు యుద్ధము? జయుచుండ, భార్య పర ప్త్పరుష సాంగత్యమలిమన మగుటో *లవ్‌” లక్షణము. ఈకారణముచే నియుద్ధనందర్భమున నన్నియో వివాహచ్చెదములు జరుగుచున్న వి, (బహ్మచారులకన్న నెక్కుడుగ వివాహితులు నేటి యుద్ధమున భటులుగ, జేరుచుండుటచి నొక యుప న్యానకుండు యుద్ధమున. వేరక యవివాహితు లిచ్చట నేమి చేయు చున్నారనీ ప్రశ్నించెను. అందువై నొక నభికు( డిట్టు ప్రత్యుత్తర మిచ్చెను - “21082 6 014063 0€ 2౯౧64 68 2౯ 10గ0ల” అనగా యుద్ధమునకు? బోయిన గృహస్థుల పదవిని గ్రైెకొనుచున్నా రని బదులు చెప్పెను. ఇది యంతయు “లవ్‌' (వతిఫల మేనా? మొన్న నొక వివాహకచ్చేదక నమయమున భార్య భర్తకు (వాసిన యొక యుత రము: జదువంబడినది. ఆ యుత్రరమునందు. గల సంగతుల నిచ్చట క్రుప్తకరించుచుంటిని

“మనమెరీని నీభిడ్డ యనుకొనుచున్నావు. నిష బుట్టలేదు. మరి యుక దికి( బుట్టినది, రాన, వివాహకచ్చెదక విషయమున నీ యుష్టము వచ్చినట్లు చేసికొన దగును? ధర్మసాధనిః యిదియేనా “అవ 'యొక్క్ల లక్షణము ? “లవ్‌ 'యొక్క స్వభావము ఇట్టిది మ్యాతము హిందూనతుల కర్థముకాదు. ఇందుచేతనే “లవ్‌” కబ్దముయొక్క సంపూర్ణ భావము హిందూసతులకు గోచరముకా దీకు వాక్యమునందు సత్యమున్నది,

18 కవిరాజు లేఖలు ఈ సందర్భమున మేరీ కార్పల్‌ అభ్మిపాయము వినందగినది. (పతిస్త్రీకిని భర్తయొకం డుండును. 1076 యొక డుండును. ఈ సందర్భమున 10761 శబ్దమునకు( బల్లవు( డని భాషాంతరీకరించు చుంటిని. ఇందుల కాషేపణ యేమున్నది? ధర్మసాధని నిర్వచింపలేని “లవ్‌” శబ్దమున 'కెట్టి యర్థము వచ్చినదో చూడు(డు భర్త విదేశగతు డైన యష్పుడు సిర్విచారముగ 10౪65 ౩3 దండ(గొని యుద్యానకుంజ ముల యందుకు, నదికిరముల యందును, దరీముఖముల యందును! (గిడించుటయే యగునెడల నా “లవ్‌' త్యృజనియముకు( దిరస్క్రరణీయము నని యభ్మ్శిపాయపడుచుంటి. తుదిమాట, నే, డీపాశ్ళాత్య దేశములందు వెదణజల్ట(బడిన 'లవ్‌' యొక్క పంటలను, బరిశిలించి యది మనదేశమున కంత యుపకాది యగునో యూజింపుండు £ కొంచెముగనో, గొవ్పగనో యితరదెశముల ముండి మనదేశము లోనికి నెగుమతి కాబడిన “లవ్‌ (ప్రతిఫల మను భపించుచునేయున్నాము, సుఖనంబంధము అగు జాడ్యములు పచ్చు పెరుగుటచే జొతియొక్క శరీర దార్హ్యమును. జెడుచున్న దని భయపడి యూకోగము లెంతవజకు వ్యాపించినవో కనుగొనుటకై [బిటిషు గవర్న మెంటు రాయల్‌ కమిషన్‌ నేర్పుజచెను. ఆ కమిటీ మొన్ననే స్థితిగతు లను వెలువజచినది వానిని. దిలకింపుండు | సామాన్యజనుల యంచు నూటికి (వసిపిల్లలనుంగూడ లెక్కించిరి) పదిమంది కొయికుడుచేతను, నిరువదిమంది సెగరోగముల చేతను, నిరువదిమంది ముతరరోగముల చేతను(బీడింప(బడుచున్నా గు, ఇక్‌ (బిటీషు నైన్యమునందు నూట్‌ీకినెముబది మంది యీవ్యాధిగన్తుల యుంశిరి. [ఫొన్నుచర్మ్శిత | వాయమొదలిడిన ఫండ్మబద్దలగును. జర్మని వైన్యమునందు నూటికి నిరువడి యైదుగుకు మా[తమే బాధవడుచున్నట్టు తెలియవచ్చినది,. జర్మని నెన్సమునందు

లఫ్‌ 18 నింతతక్కుువయుండుటకు కారణము రోగములు మాన్పుట యండు:గల వైవుణ్యముగాని వేజాండు కాదు, “లివ్‌ శబ్బమునకు ధర్మ సాధని యంటించిన పవ్నితభావము లేకపోవుటయే గాక తద్వ్యతిరేకార్థమే స్పురింపంజేయును. వివాహ త్పూర్వుము *లవ్‌' ళబ్ద మిచ్చట యుప యోగింపంయడు చుండును, ఇట్టి “లవ్‌నేనా పిందూదేశమున( [బవెశ పెట్ట( జూచుట ? కట్టా [ యేమి దుర్గతి ? పాశ్చాత్యులనుండి [గ్రహింప దగినది యావగింజలో నజభాగమైన లేదు, రాజకీయ విషయముల మనము నేర్చుకొన(దగినవి పెక్కులున్నవి. వానీనిం గూర్చి మటి యొక వర్యాయము విపులముగా వివరించెదను. ధర్మసాధని యిట్టి సేతు లువదేశించుట దేశీయులను మోనవుచ్చుట. కాన మున్ముందు యిట్టి షితోపదేశములను నత్యమెజింగినగాని ప్రచురింపకుండును గాత యని (పొర్గించుచున్నాను.

_-తివురనేని రామస్వామిచౌదరి,

డ్‌ పీ న్‌, వ్‌04..19016 క్‌ ఎప్తావతిక సంపాదకులకు,

ఆం(ధనాటకములను గూర్చి ్రీనివాసరావుగారు వాసీన వ్యాన మును, దదనంతరము కొందబు విలేఖకులు (వాసిన యుపన్యాసములను (శద్దయైం డిలకించితిని గాని శేష్మాదిరమణకవులు వెలిపణచిన యభి [పాయముల యం దోక్కదానియం దయిన నేకీభవింపం జాలంమిచే నా యభ్మిపాయడగులు. గూడ వుక్తపజచుట యుక్తమని తలంచి యట్లాచ రించుచుంటిని.

“మనలో నాటకములట [వాయు విషయము లనేకములున్నవి కావున నాకకవి నాటకముగా [వాసిన విషయమునే వేజొకకవి నాటక ముగా [వాయుట తగదు” అను నీ థ్రీనివాసరావుగారి వాక్యములను ఖండించుచు [వాసిన శెష్మాదీరమణకవుల వాక్యముల (పష్టన్యము లని నాయాశ యము. తొల్లి కవులను గీర్వాణ నాటకములను [వాయం (బేరేచిన యూహలు, ఉద్దశ్యములు, అభిిపాయములు [కమ్మకమముగ నేటికి మారపోయినవి, మారకున్న మార్చు; జెందవలసీయే యున్నవి, ఇయ్యవి మార(దగిన వైన యప్వుడును, మారుచున్న యప్పుడు నా సంస్కృత కవుల మార్గమును. బట్టి పోవుట నమీచీనము గాదు తొల్లి గీర్వాణకవులు తమ కూలంకష శాస్త్ర పరిజ్ఞానమును, నిన్తులమేధా విశేషము, ననేక

ల్‌ ప్రే వర్షనముపార్ణీత పొండిత్యమును[ జూని రాజాన్ముగహము గడించుటకు? గాని విద్యాంనులయందు న([గవీళతము సంపాధించుటకు! గాని యత్నిం చువా రగుటచే నా కాలము నంతర్వాణుల మన్ననలకు. బాతు డగు నుత్తమకవి [గంధమును మించవలయు నను నూహతో నా యితివృత్త మునే గొని తమ (పజ్జను( జూపుచుండిరి. నే డన్ననో నాటక మూల మున [పజలను జ్ఞానవంతులుగను, సీలిమంతులుగను( జేయవలసిన కాధ్యత వర్తమాన కవులయం దున్నది. పూర్వరచిత (గ్రంధముల యుతి వృత్తమునే కానీ తమళక్తి సొమర్ద్యములను వ్యర్ధపుచ్చు టకన్న వేజొండు కధను(గోని [పజలను జ్ఞానవంతులుగ వేయుట సమంజనము కొాదా। గ్రీసివాసరావుగాడి హరిశ్చంద కన్నను లష్ష్మీకాంతకపిగారి హరిశృ్శం[ద భాగుగనే యున్న దనుకొనుండు. పపంచమునకు దానంగల్లు లాభ మమి? తమ నాటకమూలమున ్రీనివానరావుగా రృపదెశించిన నీతులనే లవ్న్మే కాంతముగా రుపదేశిందిరి. (వతివల మేది? ఆంధభాషకు( గప్స్‌న లాభమేది ౩ మేల్యిగంధమొకటి బయలుదేరిన దందురా : చెజొండు కథను(గొని తమ శ క్రిసామర్భ్యముల విసియోగంచుచు వెజొండు నీకి గఆజప్పచు నాటకరచన కుప్మకమించిన సిట్టిగంధము వెలువడకుండునా? పూర్వ నాటక కర్తలు తమ నాటక ములను జది,త విరుద్ధముగా గాసి, నీతిబావ్యుముగ గాన్మి యనుచితపు టుద్దేశ్య ములను! (బవ పెట్టిగాని [వానినయడ ల దదిలతివృత్తమునే కొని వెండియు నాటక ములను [మాయుట యుచితముగ నుండును గాని, నైవ్రుణ్యమును. (బైజ్జావి *₹ష మును జూపించుటకే మజల నాటకము |వాయట “కొండను: (దవ్వి యెలుకను( బట్టుటి యని నా యభ్శ్మిపాయమ్మవామవదన్షను రావుగారి వాక్యము లాదరణీయములు, తకి, నళ దచునాన కతోయములు. స్మ

“నాటకములు పెంచుట రుక్‌ శేజచపసటయందు మనమ్లు (గాణ

స టో మ కం లా స

వవ కవిరాజు లేఖలు నాటకముల నతిక్రమింపరాదు , ఈ యభ్మిపాయముతో నే నేకీభవింప. జాల. కవికి సాంతం్యత్య ముండవలయును, లేనిచో ననర్ధములు పెక్టులు వాటిల్టును. గీర్వాణనాటక సం్యపదాయము లని, యాంగ్రేయ నాటక సంపదాయము లని చెవ్పి కవిచెతులు( గట్టివెచుట భాషాలతను మొద లంట. గోసివైెచుటయె. గీర్వాణనాటక సంప్రదాయక ములు నేంటికి విర సముగ నున్నను, అనుచితముగ నున్నను దన్నాటకములలోని (పసా వన, (పవేశిక, విష్క్టంభాదు లనవసరమని తోంచినను, ని గీర్వాణ నాటక మర్యాదల నన్ని(ట౧ నత్మికమించి నాటక రసపుష్టి( గావించు టయే పరమోత్తమ మగు కార్యమని నా తలంపు. రవి మథానమ్ముదము నుండి పరంపరగా బొంగి పొరలివచ్చు నభ్మిపాయ వీచికలకు సాంప దాయము అనిచెప్పి చెలియలికట్ట నేర్పజచుట యనాలోచితము, నాటక ములు పెంచుట, క్సుష్తము( జేయుట యందు గవ్వలకు (లౌకిక జ్ఞానము! గల) స్వాతం[త్య ముండవలయును గాని, సాపదాయకిముల దయా డాక్షేణ్యముల వై నాధారవడం జేయుట యషివక మనుకొనియెదను. సీచోక్తులు క [గామ్యనంభాషణము విషయమై బాపిరాజుగారు (వాసిన వాక్యములతో సంపూర్ణముగా నే నేకీభావము. వొందలేకున్న 6 గొంతవజకు నాదరణీయములని యభ్మిపాయపడుచుంటిని సిచోక్తులయందును, నచుల [గామ్యనంభాషణమునందును! దరతమభావ మున్నది గాన గాలోచితమును( గథోచితమును శై యవనర మగు నప్పుడు కసెముల [గామ్యసంభాషణము”" (గహించుపట్ల మస మతిజాగ రూకులమై మెలంగవలయు ననుట బావిరాజుగారి యుద్దశ మని భావిం తును. అట్టయినచో నాకు( బరమసమ్మతము. బావెరాజుగా రుపయోగింప ననర్తము లని తలంచిన నీచోక్తులు పూర్వకవులయొక్క గాని, యధు నాతనకవులయొక్క గాని [గంధములయం దున్నంతమ్మాతముననె

అవ్‌ 28 యాదరణీయము లగునా ? ఆ నాటకమునం దీనాటకమునం దున్నవని చెప్పుట యందు( గల యుద్దశ్య మేమి? నాటకపాతము రంగమున వివిధ [గామ్యభాషాసంభాషణ మొనరింపరా దను వాద మాదరణీయ మనీ నాయాశయము బుస్సీయు, 'హైదరుజంగు, విజయరామరాజు మూవురు చేరి మాటాడునప్పుడు [ ఫెంచిభాషాశబ్దజాల ముపయోగించి బుస్సియ, పార సీకశబ్దజాల ముపమయోగించి పైదరుజంగును, నార్యధ [గామ్యము మాట్ట్లాడునెడల రంగస్థాన మంతయు గానటవీనట యగునని నా యభిిపాయము. 'షేక్సుషియర్‌ 'జూలియసుసీజరు'తో రోమక వస్త్ర ముల ధరించిన సీజరు ఇంగ్రీషున మాట్లాడు టయందు. బరిహాన మము న్నది = నేంటి యింగ్లీషు నాటకముల యందు నొకరంగముననే యొక | ఫంచివా6(డును, నొకయింగ్లషువాండును, జర్మను. డొక(డును( గలసి కొన్నచో ముగ్గురు మూండు భాషలుగాని, వివిధ[గామ్యమైన యింగ్రిషు గాని మాట్టాడక సలక్షణమైన యింగ్రీషభావయ మాట్లాడుచున్నారు. ఇది యనుచిత మని యెవ్వరును దెగడుట లేదు. (ఫంచ, జర్మనసుల సొమాన్యప్మాతము లైనచో మ్మిశమభాషయందు మిక్కిలి _ఫెంచి పద ములు గాని, జర్మనుపదములు గాసి యువయోగించినభాష అనలా ఇంగ్రీషుఖాష యుపయోగంతురు ఈ పద్ధతి యాదరణీయ మని నా యఖి [పాయము. అగ్బరుపాదుషా మాకీ, మీకీ యని మాటలాడుట పరిహాన పా్యతము, అట్టుల సీచతునుష్క్టుప్నాతములు [గాంధితభాష నుపయోగిం చుట హాస్యాస్పదము భిన్నమతన్థు( డైనంతమా తముననే తదచుత్కృ ష్టాఖిపాయములను, నుదారాశయములను, [గామ్యభాషయం దు( బయల అచుట కవిగారవమున కే కళంకమని నేనంతును, గీర్వాణ భాషయందు, దాాతోచితమైన భాష విషయమై చెప్పబడిన నిబంధనలు గీర్వాణ నాట్‌ కముల'గే యన్వయించును గాని యాంధనాటక ములరు( బనికిరావసి

వీ క విరాజు లెఖిలు కంఠో కిగొ జెప్పుచున్నాను. ఈ విషయమున. [_భాకృతము, మాగథి మున్నుగా(గల ఛాషలన్నియు సంస్కృత భాషా సిష్పన్నములు, ఆర్యుల (వ్యావహారిక) భాషలు కూడ సంనృుత జాతములు ఆర్యుల దేశభాషలు గీర్వాణ నాటకక రల దృష్షైేయందు [గామ్య సంన్క తము. (అనగా నంస్కృతమున నుండి మరా౭ద దప్పి విచ్చల విడిగా బయలుదేరిన భానలు), కావునన దెశభాసలు నీచప్మాతములకు సిర్ణయించిరి. ఈ నిబంధనలు [దావిడభాషలకు( జెల్పవు సంస్కృత మట్లు |దావిడ భాషలు సర్వస్వతంృతములు, అట్టిచొ [దావిడ భాషలు దేశథాషలుగా నున్నచోటుల నాభాపల నీచప్మాతములకే [గామ్యభాష గొనిమి్మ|ిశమభాషగాని యువయోగించ౧బబడవలయునగు. ఉచ్చపాతములకు, భిన్నజారీయుం డ్రైనేనేమి, భిన్నమతన్హు. డైననేమి, [గాంధికబాషనే యుపయోగించుట నమరిజసన మని తలంతును, వారాంగనలు తమ వృత్తిని విడనాడ కున్నంత వజకు నాటకసమాజమాలను( జొర సిచ్చుట గొరవభంగము. ప్యాత స్వకారమునకు6 దలయూచుట హాసి కరము. తగిన భాషాజ్ఞానమున్న ( భా[తస్వికొారమున కంగీకరింపవచ్చు నను నర్థము స్పురింపంజేయు శేష్మాదిరమణకవుల వాక్యముంనె/ బాటిం వను. ఇక్కడ వలసినది యకలంకచరి[తముగాని భాషాజ్ఞానముకాదు. పలువుర యువకుల రాకపోకలు గలచోట్ట నెల్ల రీవిషయమున జాగరూ కులై యుండుట మేలు. కట్లు నాకిలందోచిన యంశములను పండితులకు నివేదింఛితిని.

---(తిషరనేని రామస్వామిచౌదరి,

డబ్లిన్‌, 171916

శ్రీ ముట్నూరి కృష్ణారావుగారికి, వల్తూరి నూర్యు నారాయణరావుగారు పరోపకారబుద్ధిచే దేవాలయ మాన్యములను మతవ్యావ్లికి నుపయోగింవ( జేయుచున్న కార్య[కమము న్తుతిప్మాత మనుటకు నందియములేదు. దేవస్థానములు మతవ్యాప్తికి నాయువుపట్టును, నుపఘ్నమును, వేయ[ిగంథము లయినను, నొక్కు దేవాలయము [పజలయందు. బురికొల్పు దైవభక్తిని. గల్పింపంజాలవు. కాన దేవాలయాదాయమును సద్వినియోగ పజణచుట మెలుకార (ము. పట్టాలయం దెట్టు లిఖింపంబడినను, దేవాలయ మూలమునను, అర్చకుల మూలమునను నా యాదాయమును మతవ్వావ్లికి నుపయోగవజచుట ధర్మకరల యభ్మిప్రాయమై యుండుననుటకు సనందియములేదు మత [పచారకుల( బోషించు భారము మతస్థులయం దుండక తప్పదు. కావు ననే యర్చకులను మత [పచారకులుగను జేసి వారి దినవెచ్చమునకై యుత్సవాదులు జరుపుటకై దేవాలయములను శిథీలావస్ధ నొరదకుండో గాపాడుటకై మాన్యము లీయంబడినవి. మత (పచారమన్న( [బచారకు లూరూర దిరగవలసినదను నగత్య మప్పటివారికి( గల్లలెదు. ఏ యూరి వారాయూరితోడనే సంతృప్తి. బొందిరి. కాని నివ్చుడ్రెన నర్చుకులు6 గన్నులు(దెజచి తమ విద్యుక్తధర్మములు నెరవేర్చుచున్న నీయల

2౨6 కవిరాజు లేఖలు జడులు పుట్టుక పోయడివ. ఈ గందరగోళమును(. జూబలి యాదాయ మంతగారాని కాలమున నొక్కరైనం గన్నెత్తిచూడలదనియు, ఫలమధి కముగా వచ్చునవ్వుడు మాన్యములను గుంజుకొన యత్నించు చున్నా రనియు నర్చకు లనుచున్నారు ఇదియంతగా నమ్మదగినదికాదు. అర్భ సల పోషణ భార మెప్పడును [గామనుల వై నుండెడిది. ఇచి నటికిని( గనుచున యున్నాము. కాన నధికాదాయమును సద్వినియోగ వజచ వలయు ననుట నిర్వివాడాంశము. ఈ వినియోగ పఅచుట యెట్లు లను. నడియె బుద్ధిమంతు లాలోచింపందగన కార్యము, ఆలోచన పూర్వక ముగాంజేయని కార్యములు [ప్రజానమ్మతిని. బడయ! జాలవనుట సూర? నారాయణ పంతులుగా ఠతెజుగనిదికాదు. కొన నాయభిిపాయమును వెలి పుచ్చుచున్నాను.

సూర్యనారాయణరావుగారు నడుము కట్టుకొని మాన్యముల' బడ గుంజుకొని యర్భకులకు జఉతబత్తెములిచ్చి వారిచే నూడిగము( జేయింవ' బూనుటకం టి, నర్చకులకు వారి విద్యుక్త ధర్మములు! దిలిపి, వారిని వద్యావంతులుగంజేసి, వారిచే నెల్ల మత్మగంధముల జదివించిి యర్చక నమాజము లేర్పుజచి వారినే మతవచారకుల నెలల జేయింపణ [బయ తము చేయలాదో యూహింప శ ఠ్యము(గారున్నది, అర్భకులను. గూలి వాండను( జేసి దేవుని సేవ జేయించుటకన్న మతమునందు వాద్‌ల కాసక్షి గల్పించి, దేవాలయములయం దభిమానము గుదిర్చి మతవ్వాాప్తికి దోడుపడునట్టు చేయుట యు కముకాదో ? పుట్టకీటు కదల్పకుండ బల వత్తరముగా గోడ చెట్టుటకు ఏలున్నప్పుడు, పుట్టకీటును మొదలంటి( బడంగొట్టి (కొత్తగోడను బెట్టు యత్నమేల కావలయును 2 ఒకవేళ నర్చుకులను విద్యాషంతులుగ, జేసి మత |[పచారకులుగ, జయుటవలను పడదందురా ? ఇది [ప్రయత్న ము(జనిన తరువాత చెప్పందగిన మాట.

అర్బకులవై దండయాత లి వీరి మాటంను బెడచెవినిం బెట్టి యర్బకు లీ గతినే నడయాడుచున్న నీ కార్యము నప్పుడే చెయందగును కదా ? ఇది యిటులుఐండ సూర్యనారా యణగారి వ్యాసముల నాధారము జేసికొని యనేకుల సహాయ శూరులు బయలు వెడలి తాతలనాటి పాత పగలగు సాధింప( జూచుచున్నా రు. వీర్రి వాంసములెట్టి యుదారాశయములను( బవ్మిత భావములను వెల్లడించు చున్నవో చూడుడు. అర్భకులు హినస్టితికి రానె చూడుడు, అంతమ్మాత మున వారివై నా పగను సాధించుట అనుకంపవలదా ? మనమందరము మన విధులను నెర వెర్చుచున్నామా 2 హపాందువులయ్యు మనహిందూ మత మనశేమియో యెజుంగక యల్హాడుచున్న వారము మనము మతముపాడగుచున్నదన్న బుద్దులుచెవ్పి యర్భ్చకులతో సర్వకార్యములు చెయించు(డు. ధర్మకర్త లనునయ వాక్యముల వారివిధుల నెఅంగించిన నర్చకులు తెగ్గెంచిపోరని నా యభిిపాయము. అట్టు పోయిన. దమ కర్మఫల మనుభవింవక పోరు,

ఇర (గొత్తపల్రి నరసింహముగారి సానునయ వాక్యము లాలిం పుండు. ఏరు (త్రిమతస్థులతో పాటు మర్యాదలను గోరుచున్నార6ట | ఎట్టి యపచారమును గావించుచున్నారు & దీనికి నిష్కృతి లేదు. కాని యయ్యా ః ఎందులకు. గోరంచగదో కొంచెము సెలవిత్తురా ? (తిమతన్టు లతో దుల్యులు గారనియా ? చదువు సంధ్యలు లేక యర్చకులట్టి స్ధితి యం దున్నారో తాంబూలమున క్రి పర్విడు [తిమతన్టులనట్టి స్ధితి యందే పలుచోట్ల నున్నారు. ఇక6 దారతమ్మ్య మెందులకు ? అయ్యా: అగ వూజార్లు లెవరండీ ? భగవంతుండా, భగవంగునింగూర్చి బోధించిన మానవులా ? [తిమతాచార్యుల సాధారణ (వజ్జా ధురంధరులే, కాని యొక్క_టి మ్మాతము మనము మజవఃదగదు, వారు మానవ సన్యూతు అని. ఇన్నింటికిని వారి వేరిటణ జదువురాని వా రెవ్వరో య్యగవూజ

రీ కవిరాజు లేఖలు నందుటకు నధికార మెచ్చటినుండి వచ్చును ? [పతి నిధిత్వము చేతనా ? అటులయిన వినుడు మతనస్థున కొనంగు పూజాాదవ్యములు మతాచార్వ్యు నకు. జెందు నను వాదముచే నర్బుకునకు పూజా[దవ్యములు థగవంతు నకు( జెందు నను వాద మేర్పుడుచున్నది. భగ వత్పూజ విమ్మటనే మతాచార్య పూజ జరుగ వలయును. తత్కార ణమున నర్చుకునికి. దాం బూల మిచ్చిన యనంతరమే (తిమతన్హుల కిచ్చుట నమంజస మనుమాట స్థిర పడుచున్నది. ఇందుల నింకొక్కు నంగతి విచారణీయము. గృహ మెధి యేమతన్థుండో యా మతాభార్యుని( భూబ్రివపవలసిన విధికాని [తిమతస్థుల నేల బూజింపవలయును ? (శ్రమచ్చుంకర భగవానుని బడ. దిట్టినవారు మధ్వాచార్యులు, అట్లిచో నద్వైతులు తుల నేం సత్క రింపవలయును ? కాన గృహ మెధి భగవత్పూజానంతర ము మతా చార్యుని. బూజించుట యుత్తమము. మతము పేరిట6ల గొదవవారలః: బూజించుట నమిచీనము కాదు. కాన నర్చకులు పొరబడు చున్నారు. మతాచార్యునికి. బూర్యుము తాంబూలము? గోరందగినది. భుజబలముచే నర్చకుల నవలగదోతు నందురో యది భగవంతునియెడ నపచారము. పాజజూచుకొను(డు.

_--తిపురనేని రామస్వామిచౌదరి.

డ్‌ బ్ది న్‌, 1 ఒ19016

శ్రీ ముట్నూరి క ఫప్పారావుగారికి, వల్లూరి నూర్యు నారాయణరావుగారు వరోపకారబుద్ధిచే దేవాలయ మాన్యములను మతవ్యావ్లికి నుపయోగింప( జేయుచున్న కార్యక్రమము న్తుతిపా్యత మనుటకు సందియములెదు. దెవస్థానములు మతవ్యావ్తికి నాయువుపట్లును, నుపఘ్నమాను, వేయిగంధము అయినను, నొక్క దేవాలయము [పజలయందు( బురికొల్పు దైవభక్తిని( గల్పింప(జాలవు, కాన దేవాలయాదాయమును సద్వినియోగ వజచుట మలుకార్యము. పట్టాలయం దెట్టు లిఖింపంబడినను, దేవాలయ మూలమునను, అర్చకుల మూలమునను నా యాదాయమును మతవ్యాప్తికి నుపయోగవణఅచుట ధర్మకర్నల యభిపాయమై యుండుననుటకు సందియములేదు. మత [ప్రచార కుల బోషించు భారము మతస్థులయం దుండక తప్పదు. కావు ననే యర్బకులను మత (_పచారకులుగను జేని వారి దినవెచమునత్రై యుత్సవాదులు జరుప్పుటకై దేవాలయములను శిథిలావస్ధ నొరిదకుండ గాపాడుటకై మాన్యము లీయంబడినవి. మత (ప్రచారమన్న( (బచారకు లూరూర దిరగవలనినదను నగత్య మప్పటివారికి( గల్గలెదు. ఏ యూరి వారాయూరితోడనే సంతృప్తి బొందిరి. కాని నిప్పుడైన నర్చకులు, గన్నులు(దెజచి తమ విద్యుక్తధర్మములు నెర వేర్చుచున్న న్‌ యల

విక కవిరాజు లేఖలు జడులు పుట్టుక పోయిడివే. ఈ గందరగోళమును. జూచి యాదాయ మంతగారాని కాలమున సొక్కారైన( గన్ని తిచూడలెదనియు, ఫలమధథి కముగా వచ్చునప్పుడు మాన్యములను గుంజుకొన యత్నించు చున్నా రనియు నర్చకు లనుచున్నారు. ఇదియంతగా నమ్మదడగినదికాదు. అర్బ కుల పోషణ భార మెప్పుడును [గామన్హుల వై నుండెశిది. ఇది నేటికిని, గనుచునె యున్నాము. కాస నధికాదాయమును సద్వినియోగ పజచ వలయు ననుట సిర్వివాదాంశము ఈ వినియోగ పజచుట యెొట్టు లను నదియే బుద్ధిమంతు లాళోచింపందగిన కార్యము. ఆలోచన పూర్వక ముగాంజేయని కార్యములు [పజానమ్మతిని. బడయః జాలవనుట సూర్య నారాయణ పంతులుగా రెజుగనిదికాదు, కాన నా యభ్మిపాయమును బెలి పుచ్చుచున్నాను.

నూర్యునారాయణరావుగారు నడుము కట్టుకొని మాన్యముల( బడ గఏంజుకొని యర్భకులకు జఉతబత్తెములిచ్చి వారిచే నూడిగము( జేయింప బూనుటకం టె, నర్భకులకు వారి విద్యుక్త ధర్మములు! దెలిపి, వారిని విద్యావంతులుగ(జసి, వారిచే నెల్లి మత [గ౦ధముల' జదీవించి, యర్శర సమాజము లేర్పుజచి వారినే మత[పచారకుల నేల చేయింవ( బయ త్నము చేయరాదో యూహింప శకంము(గాకున్నదది, అర్బకులను( గూరి వాడను, జేసి దేవుని సేవ( జయించు ఓకన్న మతమునందు వారల కాసక్షి గల్పించి, దేవాలయములయం దభిమానము గుదిర్చి మతవ్యాప్తేక్‌ దొడుపడునట్టు చేయుట యు కముకాదో శై పుట్టకీటు కీదల్పకుండ బల వతరముగా గోడ ఉెట్టుటకు ఎలున్నవ్వుడు, పుట్టకీటును మొదడలంటి€ బడంగొట్టి [క్రొాత్తగోడను బెట్టు యత్నమేల కావలయును ౩ ఒకవేళ నర్భకులను విద్భావంతులుగ( జేసి మత [వచారకులుగ: జియుటవంను పడదంధదురా ? ఇది పయత్నముంజసిన తరుదాత చెప్పందగిన మాట

ఆర్బకులవై దండయా[త | వీఠి మాటలను. బెడచెవిని బెట్టి యర్బకు లీ గతినే నడయాడుచున్న స్‌ కార్యము నప్పుడే చెైయ+దగును కదా * ఇది ముటులుఐడ నూర్యనారా యణగారి వ్యానముల నాధారము, జేసికాని యశనేకుల నహాయ శూరులు బయలు వెడలి తాతలనాటి పాత వగలను సాధింప జూచుచున్నారు. ఏరి వ్యాసములెట్టి యుదారాశయములను( బవిిత భావములను వెల్లడించు చున్నవొ చూడుడు. అర్చకులు హీనస్టితికి రాన చూడుడు, అంతమా[త మున వారిపై నా పగను సాధించుట అనుకంపవలదా ? మనమందరము మన విధులను నెరవర్చుచున్నామా ఇ హిందువులయ్యు మనహిందూ మత మనసేమియో యెజుంగక యల్హాడుభున్న వారము మనము. మతముపాడగుచున్నదన్న బుద్ధులు చెప్పి యర్భకులతో సర్వకార ములు చెయించు(డు. ధర్మకర్త లనునయ వాక్యముల వారివిధుల నజంగించిన నర్చకులు తెగించిపోరని నా యభ్శిపాయము. అట్లు పోయిన దమ కర్మఫల మనుభవింవక పోరు.

ఇంత్‌ (గగొతపల్లి నరసింహముగారి సానునయ వాక్యము లాలిం పుండు. వరు (తిమతస్థులతో పాటు మర్యాద లను గొరుచున్నారంట : ఎట్టి యపవపచార మును గావించుచున్నారు | ద్‌సిక్షి నిష్కృతి లేదు. కాని యయ్యా : ఎందులకు. గోర(ద్‌గదో కొంచెము సెలవిత్తురా ? [తిమతన్టు లతో( దుల్యులు గారనియా ? చదువు సంధ్యలు లేక్ష యర్చకులెట్టి స్ధితి యం దున్నారో తాంబూలమునకై పర్విడు (తిమతస్థులనట్టి స్టితి యందే వలుచోట్ల నున్నారు. షక్‌ ( దారతమ్మ మెందులకు? అయ్యా; అగ పూజార్లు అవరండీ ? ఖభగవంతు(డా, ఖభగవంకునింగూర్చి పోధించిన మానవులా ? [తిమతాచార్యుల సాధారణ (పజ్జా ధురంధకుచే, కాని యొక్క_టి మ్మాతము మనము మబజవందగదు; వారు మానవ షూడొ ౬సి, ఇన్ని ౧టి3సి వారీ పెరీటం జచువురాని వా రవ్వలో య'గపూజ

వరి కవిరాజు లేఖలు నందుటకు నధికార మెచ్చటినుండి వచ్చును ? (పతి నిధిత్వము చేతనా ? అటులయిన వినుడు. మతన్ధున కొసంగు పూజ్నాదవ్యములు మతాచార్యు నకు( జెండు నను వాదముచే నర్బుకునకు పూజ్మాద వ్యములు భగవంతు నకు జెందు నను వాద మేర్పడుచున్నది,. భగ వత్పూజ విమ్మటనే మతాచార్యవూజ జరుగ వలయును తత్కారణమున నర్చకునికి( దొం బూల మిచ్చిన యనంతరమే (తిమతన్హుల కిచ్చుట నమంజన మనుమాట స్థిర పడుచున్నది. కందుల సింకొక్క సంగతి విచారణీయము. గ్బవా మధి యేమతస్థుండో యా మతాచార్యుని( బూథంపవలసిన విధికాని (తిమతస్థుల నేల బూజింపవలయును ? శ్రమచ్చంకర ఖభగవానుని ఐడ' దిట్టినవారు మధ్వాచార్యులు అట్టిచో న ద్ర్వైతులు దచ్వతుల నేం సత్క్ల రింపవలయును ? కాన గృహమెధి భగవత్పూజూానంతరము మతా బార్యుని. బూజించుట యుత్త్వమము. మతము పేరిట గొదవవారలం బూజించుట నమీచీనము కాదు. కాన నర్చకులు పొరబడు చున్నారు, మచాచార్యునికి( బూర్వుము తాంబూలము? గోరందగినది. భుజబలముచే నర్చకుల నవలగదోతు నందురో యది భగవంతునియడ నవచారము. పాజంజూచుకొనుండు.

-ాీపురనెని రామస్యామిచౌదరి.

స్వాతం[త్యం కొనాలి 3. మీ నిరంకుశాధికారమును మీ దగ్గరనుండి బలవంతముగా లాగుకొన( బడు వఅకు తామసింపకు.(డు,

--తివురనేని రామస్వామిచౌదరి.

డ్‌ బ్ది న్‌, 10-6-1916

కృస్ణాష్మతిక సంపాదకులకు, పలుతావులనుండి డబ్టిన్‌ నగరములో మాసమున కగు [వయ మును(గూర్చి [వాయవలసినదిగా నుత్తరములు పెక్కు వచ్చుచుండు టిచే( బ్మతికాముఖమున( దెలుపుట యుత్తమమని యట్టు చేయుచుంటిని, ఈ వ్యయము సర్వసాధారణముగ విద్యార్థి స్థితిగతుల మీదను, స్మత్న వర్తన మీదను నాధిారపడి యుండును గాన నింత [వయమగునని నిళ్చు యించుట దుర్దభ మైనను, [పనస్తుతము నిద్యార్థులక గు వ్యయమును పర్‌ సీలించిన కొంతవటకు తెల్లమగును. నేను నెలకు డెబ్బది రూపాయలతో. గాలము? బుచ్చుచున్న ఆయిదారుగురు విద్యార్ధుల నెజుంగుదుము. సాధా రణముగ చాలమంది వందరూపాయల వజకు ఖర్చు పెట్టుచుందురు. ఇంకొకరకపు విద్యార్థులు(గూడ కలరు. వీరికి నింత యంత వలయు నని విజారణము లేదు. నంపించువారున్న చేతిలో డబ్బున్న నెంత అయినను ఖర్చు పెట్టుచుందురు, లెపి చిన్నగదిలోనుండి యిద్దరుగలసి యొకమంచమువైననె వరుండుచు నెక్టైట్రులో కాలము గడుపుచున్న విద్యార్ధులలో నొక(డు మొదటి సంవత్సర మారువెలు వ్యయపఅచిన వానిని నేనెజుంగుదును. నాకు నెలకు కొంచెమించుగ తొంబది రూపా యలు ఖర్చగుచున్నవి. తుదకు నా అభ్మిపాయ మేమన దుర్యుయముల

స్వాతం[త్యం కావాలి బర్‌ జోలికి. బోక సర్వునుఖముల ననుభవించుచు (నాటకములకు తజఅచు బోవుచున్నను) జాాగతగ సంచరించుచుండిన యడల నూరు రూపా యలు చాలును. ఇవి నంగతులు, దినినింబట్టి చదువరు లూహించుకొను నది (వత్యక ముగ నుత్తరములు [వాయఃణజాలమికి తమింప వేడు చున్నాను,

---త్రిపురనేని రామస్వామిచౌదరి,

టంగుటూరు, (గుంటూరుజిల్లా) 16.10.1022

మహాశయులారా : మన నాయకుల నిరంతర [పటోధముచే( గృస్తా, గుంటూరు మండలములయందు మనకులమునందు నచిరకాలములోనే తీవచలనము' గలిగి కమ్మువా వరా యను చర్చ బయలుదేరినది. ఇది సహజము. కొందటు క్ష్మ్యతియులని, మతణికొందలు ' కాదనియు వాదించుచున్నారు. కొన6 గమ్మవా ంవ్వరను విచారణ తేలృ్పవలయును. కమ్మవా రెవ్వరు ? ఎవ్వరా, కమ్మవారి. [బావ్మణు లెవ్వరను (ప్రశ్నకు జవాబేమి ? (వాహ్మ ణులు [బాహ్మణులే. ఆ విధముగనే క మ్మవారుక మ్మవారే. కాని చిద కాలము నుండియు శస్ర్రజివులై తమ యద్వితీయ పౌరుష్మపతాపంబులచే నాంధలోకంబున ధర్మ సమరంబు లెన్నియో సలిపి, యాంధమాతకు మందోష్ట హృదయ రకధార లుపాయనంబుగా సమర్పించిన ఏరు క్షతియుల మనుకొనుటయందు నాశ్చుర్య మేమియును లేదు. (బాహ్మణ ధర్మము స్విక రించి వర్తమానాం[ధ [బాహ్మణులు [భాహ్మణులమని భావించుకొనుచున్నట్లు క్ష్మత్రియధర్మమును జేపట్టిన కమ్మవారు క్షి యుల మనుకొనుటయందు ధర్మ వ్యతిరెకరణ మెమియు? గన్పట్టదు. సీరలను శూ దులని చెప్పు కొందణు మహనీయులు నేండు 'సెవాలుబ్బు

టంగుటూరు అధ్యత్షోవన్యానము త్‌ లగుటంబజేసి తామే శూూదు లగుట విజ్ఞ లకు జూపట్టక మానదు,

సుమారు వరి డెండులక్షల జననంఖ్య కలిగిన మనలో సాంఘిక, రాజకీయార్థిక తత్వము బాగుగ నెజింగినవారు కొలందిమంది మ్మాతమే కలరు. ముష్పాతిక మువ్వీనము విద్య యన నేమియో యెొజుంగనివా రున్నా రు. సాంప్రదాయ విరుద్ధముగా. జదువు. జదివించిన మర ణింతు మను మూఢ విశ్వాసము కలవా రున్నారు. సాంఘికమునందు మానవ సామాన్యములగు హక్కులనె దరి; జేరనీకుండుట శాస్ర్రసమ్మతమని తలషోయువా రున్నారు. అజ్జానమె వంశవరంపరగా వచ్చిన ముల్లెయని తలంచువా రున్నారు, ఇట్టిచో వీరలశు [వజోధించి, మంచిమార్గ మున బెట్టి యాం జూతీయతా వికానమునకు. దోడ్పడు కొఅముట్టు కమ్మ మహాజనసభ కాక మతి యేమికలదు ? ఈ మహాజననభ యీటంగు టూరునకు రానియెడల నిచ్చట నిట్టి యుద్భొధ యెట్లు గలుగును ? విద్యావంత మైన సంఘమునందు సి యావశ్యకత కనట్టకపోవచ్చును గాని స్వల్ప విద్యాఢ్యమగు మన నంఘమునకు నప్పుడప్పుడు మేలు కొల్పుపాటలు పాడుటకు నిట్టి మహాజనసభ అవసరము. నేడింతమంది యిచ్చట నమావేశమై యొకరి హితబోధల నొక రాక ర్రించుటకు నీ సభ కాకున్న మరమి కారణము ? ఓ సోదరులారా రెడ్డిసంఘ సేవావరా యణుండయిన మునగాల జమిందారునివంటి దాత మనకు లేకుండుటచే మన ప్పరోభివృద్ధి కనువగు మార్గములు మనమె యన్వేషించుకొనవలని యున్నది. సామాన్యములగు పుగోభివృద్ధికి మార్గములు (తివిధములు,

1. సాంఘికము, ల, ఆర్ధికము, లి. రాజకీయము.

సాంఘీకము

మనసంఘము పూర్వాచారములను ము ప్పేట్మతాళ్ళతో, గట్టంబడి

కాలు సేతులు కదల్పలెక యున్నది. పూర్వాచారము లనినంతనే నదా

క్‌ి కవిరాజు లేఖలు చారములను [భమయందు దొరలాడుచున్నది. పూర్వాచారము అయి నను, నవినాచారము అయినను వురోభివృద్ధి [పతిబంధక ము లయినచో నవశ్యము త్యాజ్యములు,. (పాకుడు బట్టియున్నంతనె యాచార ములను నదాచారము లనుట నా మతముకాదు. ఆత్మాభిమానమును( దొలగించు నాఛారములు వూజ్యము లనుట నా మతముకాదు. గౌరవ [(పతిపాదక ములు గాని యాచారములను పూజ్యము లనుట నా మతమురాదు. కావున పూర్వాచార ము లనినంతనే నెతిపై( బెట్టుకొన నొల్దను. పెక్కు వూర్వా ఛారములు మనసైచ్యము, దాస్యమును బుట్టించుటకే యెర్పడినవి, సాంఘిక రంగమునందు నడుగడ్లునకు నవమానమును సూభఛించు నాచా రములు మమున్నా మనుచున్నవి. శుభాశుభ కార్యములయందు [బాహ్మ జోచ్చిషవ్టముగను, [భాహ్మణపాదోదకమునకును మన కులమింక వెంపర లాడుచునే యున్నది. ఎంతకాల మిట్టి నిరభిమానకార్యములకు మనము తల లొగ్గుచుందుమో యంతకాలము మనలను [బాహ్మణులు గౌరవింపక ప్రోవుటయేగాక, నీచులుగనే చూచుచుందురు. కావున శుభాశుభ కార్య ముల యందు [బాహ్మణ సంబంధమును. బాఠరమిట వలయును. పార మీటిన మాబోంట్లు మిత్తివాతః బడక యారోగ్యముగనే యున్నాము. ఎప్పుడు బాహ్మణ సంబంధము వదలుకొందుమో యప్పుడే మనకు గౌరవము. గల్గును. ఎవ్పుడు న్వసంఘ పౌరోహితులచే నెల్లకార్యములు జరుపుకొన( గలుగుదుమో యప్పుడే మనకు మర్యాద దక్కును, ఇంట! గల్బిగదా రచ్చల6 గెల్వ వలయును, సాంఘిక దాస్యమును వదలించు కొానకుండ రాజకీయరంగమున దుముకుట పరిహాసభాజకముగా నుండును. ముచ్చెమట కోర్చి దివార్శాతములు పనిచేసి గడించిన ధనము వెచ్చించి గుడులు గోపురములు స తములు, గట్టించ వచ్చునంట. కాని ఫీస్‌ విషయమున జాతిమ్మాతము [బాహ్మణులతో సమానమగు హక్కుల

తేని కవిరాజు డైరీలు మాకులూ దాన్తూనవుంది. వళ. శి _ 19010 గురుదేవులు (వెంక టళశాన్త్రి గారు) సాహిత్యయా[త స్తాగించారు. వగ. 8. 1910 “వనుచరిత చదవడం పూర్తి అయింది |గంథాలయంనుండీ “ఆముక్త మాల్యద ' తీసుకొచ్చాను. / 4 . 010 'కరుషేతసంగామం' ముదణకు సిద్దంచెేయడానిక్సి వదికోజు లు పట్టింది. ఈ కారణంగా ఇతరపనులన్నీ మూలబడ్డాయి. 10. 4 19010 “ఆము క్తమాలైద' పూరిగా చదివాను, 18 5 _ 1910 ఈ నాటకాన్ని (కురుమ్మేత సర్యగామం) చెళ్ళపిళ్ళ చేంకటళాస్త్రి గారిక్‌ చదివి వినివించాను వారు వివయంతో (పాండవులకు రాజాధి కారము లేదు) తాము ఏకీభవించలేమని, కాని, రచనాసంవిధానం “శ భూతోన భవిషతో అని అన్నారు. విషయం వారికి నచ్చుతుందని వేనూ అనుకోలేదు, 12. "౧. 1910 అడవి సాంబశివక విగారు గొప్పు మవండితులు, నాటకం చదివి అభ్మిపాయాన్ని తలియజయవలసిందని కోరుతూ వారికి పుస్తక [పతిని పంపించాను,

కవిరాజు డైరీలు డీట్రో 6 ర _ [9010 వినాయకచపీతి ఘడియలు, ఇంట్లో పురుడు. మగీకువు జన్మిం చాడు. స్నేహితులకూ, బంధువులకూ ఉతరాల, |వాయాలి, 1వ. 9... 1010 బందరు చేరుకునేసరికి శడీరం హోనం హోనం ఆయింది. థోగ రాజు పట్టాభి సీతారామయ్యగారు నగుురపు బండిలో పోతూ కన్పించారు. వారింటికి తీను కెళ్ళారు. అక్కడే భోజనంచేళాను. మనిషి పొట్టివాడైనా గటివిండ౦. యు

1. 9. 1810 ముట్నూరివారితో బాలా పొద్దుపోయిందాకా మాట్లాడుతూ కూర్చు న్నాను. నాటకం (కురుక్నేత సంగామం) లోని కొన్నిఘట్టాలు వింటు న్నృ ప్పుడు తేజోవిలనితమైన వారికళ్ళు విస్సారితాలయ్యాయి. దధియ(ట కాలకేయ ముఖ రావస ఘన్మర దాహుళాలి సొ దర ధియ(ట నర్వలోర వరిరవ ణశీలు(డు కృస్టమూర్తి, త [చథమంట వీతిహోతుని కృతజ్ఞత (దెల్పువలంబు, మిమనో రథమ(ట దీర్పకున్నె కురురాజ నమూహము లెన్ని వచ్చినన్‌. ఈ నాటకంలోని కవితాధారి, పద్మ్యపయోగ నై పుణ్యం, పదం ముల నడచ పోయలు అపూర్వుమెనవి, చెళ్ళపళ్ళ వెంకటశాస్త్రి గారి [ప్రభావం ఈ [గంథరలో. = గాఢంగా .ళనివిన్తుంది- *“రధియట కాలకేయి పద్యం పూర్తికాగానే కృష్టారావుగారు నన్ను ఆలింగనం -చేనుకొన్నారు.

న్‌0 కవిరాజు డైరీలు 1ఉ ఎట లి 1010 బడలికగా వుంచి పక్కమీద దొర్చుతూనే “పాండురంగ మవ త్మ్యం"లో పాతిక పేజీల చదివాను, 15 _ 9౪. 1౪910 రెండు జతల వంచెలు కొన్నాను, బిల్లుతోపాటు రు, 5-18-6 పె. పోయింది, 18.98. 1210 దివాకర్ణ తిరుపతికాస్త్రిగారు. శ్రీపాడ కృష్ణమూర్తి శాస్త్రిగారిని గురించి ఆసక్రికర మైన విషయాలు చాలా చెప్పారు, పండితులలో ఇలాంటి వై షమ్యాలుండటం ఎంత ఘోరం ౨0. 9. 198106 'కురుష్మేత నంగామం' అచ్చవృతూవుంది. సాంబశివకవినుండీ ఇంకా అభిపాయం అందనేలేదు, వవ _ 9. 1810 జొన్న విత్తుల గురునాధముగారిని చూశాను, ౨5. 9 1910 మొట్టమొదటిసారిగా హరిజన నాలికను అంగలూరు పాఠళాలలో (వవేశ పెట్టాను. అస్పశళ్థుతను ఖండిస్తూ ఉపన్యసించాను. ఓక వర్శమున కది అంసంతృవి క ల్లించిననూ, అత్యధిక సంఖ్యాకులకు సంతృప్తి నీ, ఉత్తే జాన్నీ క లిగెంచింపి,

కవిరాజు డైరీలు స్ట్‌] ఈ సంన్కర ణమే అంగలూరులో హరిజనోద్ధర ఐకు పునాటి కాగ అదని భావిస్తున్నాను. 6.౪. 1910 ట్రీ ఆడవి సాంబళశివకవి నుండి 'ఉపోద్దాతం' అందింది, నాటక మ్ముదణ పూర్తి అయింది. పష్మ్యతికలకు సమిక్షార్థం [ప్రతులను పంవిం బారి, ఆశించిన విధంగా సమీక్షలు రావు, 25... ౪. 1910 నాకుమారునికి 'గోపీచంద్‌' అవి నామకరణం చేశాము, ఇంటి వద్ద అల్హారుముద్దుగా “గోపి” అనే మేము విలుస్తున్నాం,. ఓల శ్‌, (టె అనీ 18. 11. 1012్లి బందరులో ఇంటర్మీడియట్‌ పూర్తిచేసి, బొంజాయిలో స్టీడర్‌ షిప్‌ ఫరీత్స చదివాను. ల్‌ 1 _- 1918 బెళ్ళఎళ్ళువారు [మాసిన ఈఖ చేరింది. సోమవారం బయలుదేర బందరు చెళాాలి, 111 1918 అకాశమంతా మేఘావృతమ్రైవుంది. ఒకటే ఈదురుగాలి. ఏమీ తోచక "అభిజ్ఞాన గాకుంతలము"" మరోసారి తిరగవేశాను, 12 1-. 1219 “శబ్ద రత్నాకరం' చూన్తూవుంపే మొదటి 68 'పేజీలలోనూ | 7౭2176

ర్‌ి కవిరాజు డైరీలు తప్వులు కనుపించాయి, ఈ విషయం చేంకటళాస్త్రి గారితో చర్చించాలి, వీ... 9. 19018 కొప్పరప్త్ప కవులు తిరుపతి కవులతో వాగ్వివాదాలకు దిగారు. ఆ సందర్భంలో సుబ్బారాయశర్మ గారికి కొన్ని జఇపద్యాలు [వాసిపంవించాను. “శత ఘంటక వనంబు నల్పుదుమన్న మిశ క్రి యడంపనే. జాలనొక్కొా, అష్టావధానంబు నాచరింతుమన మీశ కి యడంపనే( జాలనొక్కొ, ఆశుక విత్యంబు నాచరింతుమన మిళకి యడంపనే. జాలనొక్క్కా, సద్దంంథ రచనంబు జరుపుదుమన్న మీళకి యడంపనే. జాలనొక్కాా ఇంగిలీషున వత్తు దో యెజటి/గి యడప' గరమునే. జాలనొక్కా మా గఏరువులెల, రండు వేగ మి బిరుదులు దెండు వెట్టి, పొండు నిండుసభను గొపపుం. గవులార : ఫ్‌. 10 - 1915 [గామదేవాలయంలో ఫతావధానం చేశాను. ఏిజయపంతమయముంచి అనంథ్యాకంగా పండితులు, కవులు వచ్చారు. 10-10... 1౪41€ ఉన్నత విద్యాఖ్యాసంకోనం విడెశాలకు వెళ్ళాలనే కోరకను నా సోదరులకు తెలియజేశాను, వారు ఆర్థిక పరిస్థితులన్నీ సమీక్షించి అభ్యంతరంలేదని చెప్పారు. ఆరోజురా తి న్మిదపోవునప్పటికి చాలా (పొద్దుపొయింది. - *తిరువతివేంకటకవుల “గీరతము”లో [పచురింపబడ్డాయి.

కవిరాజు డైరీలు ర్‌ఖి 1వ _. 10 _ 1018 “రాణ్రా [పతావసింహా' నాటకాన్ని అంగలూరు నాటక నమాజం వారు [పదర్శించారు. ఆ నాటకకర్త నేనే, అందులో [తిపురనేని రామ శాస్తు9లు, గోపయ్య, జానకిరామయ్య, దుగ్గిరాల పూర్ణయ్యగారు ధరించిన ఆయా ప్యాతలను చక్కగా పోవించారు. నాటకం రక్షి కట్టింది. క నాటకం జాతీయ భావాలను వెళ్లి విరియునట్లు రూపొందించాను. ౨0 _ 10 _. 1918 పొస్‌పోర్టు సంపాదించి దుస్తులు సమకూర్చుకోవాలి. వశే. 10 - 1215ల పెజవాడ్‌ వెళ్ళాను. వలి 10 18018 బందరువెళ్ళి వేంకటళాన్త్రిగారిని కలుసుకొని, వారితో నావిదేశ [వయాణాన్ని గురించి తెలియచేళాసు. శాన్రిగారు “శుభమస్తు అన్నారు. వివ. 10 _ 1918 ముట్నూరి కృష్ణరావుగారినికూడా చూళాను* వారు తమ సంపాద కతంంలో ఎలువడుతున్న “కృష్ణావ్యతిక' కు ఏఎదేగాలనుండీ ఎప్పటి కప్పుడు అచ్చటి విశేషాలను లఖలద్వాారా తెలియచేయమని నన్ను కోరారు. అందుల కంగీకరించాను. వశ _ 10 - ప8ి13ి బందరులో నాఅభిమానులు కొందరు “'టిపార్టీ' ఏర్పాటుచేశారు. ఆనంతరం పదిహేను నిమిషాలు [ప్రసంగించాను,

ద్ట్‌ర్డే కవిరాజు డైరీలు వ5్‌ _ 10 _- 1918 నగుడివాడ్‌ తిరిగి వచ్చాను, అచ్చటి పనులు చూచుకొని అంగ లూరు వెళ్ళాను. 68 10. 19018 'రాణాాపతాప్‌ నాటక [దర్శనాన్ని నిషేధిన్తూ మదాస్మువభుత్వం వారు జారీచేసిన బి,.నొ, చూశాను. వి(. 10 _ 19018 హుబ్బు తూట్టుపడ్డట్టు గా వర్షం కురిసింది. 0... 10 _. 1012 కృష్ణాజిల్లా కలెక్టరు “రాణ్యాపతాప్‌' నాటక్యప్రతులన్నీ స్వాధీనం ౯ భధ ట లో చేసుకొన్నాడు. అంతేగాదు. వాటినన్నింటిని కట్టగట్టించి తగులబెట్టిం చాడు. 10- 9. 1814 విదేశాలకు వెళ్ళడానికి అన్నీ సమకూర్చుకొన్నాను నేను బయలుదేరేముందు తుమ్మారు తుమ్మితే [ప్రయాణం ఆవి వయాలనే మూఢ నమ్మకం నాకులెదు, 190. 28 12014 మ్మదానువెళ్ళి నాస్నేహితుడెన కానీనాథుని నాగెశ్వరరావుషంతులు గారింట్లో బసచేళాను, భోజనానంతరం నాకు, వారికీ మధ “ఆంధులకు _(పత్యకరాష్ట్రం కావాలి అనెవివయాన్ని గురించి రమారమి రండున్నర గంటలు సంభాషణలు జరిగాయి,

కవిరాజు డైరీలు ర్‌ల్‌ వ్‌! _ 9... 19814 మదాసు నుండీ ధనుష్కోటికి బయలుదేరాను. ధనుష్కోటికీ సీంహళానికీ దూరం 9 మైళ్ళు. స్టేమరుమీద [ప్రయాణం రెండుగంటలు పటింది, యు వవ్‌ _ 9.. 19014 కొలంటో రేవునుండీ లేఖ[వాసీ కసా పష్మతికలో (పచురణార్థం పోసుచేళాను. య్‌ బశ. 9 _ 19014 కొన్ని వస్తువులుకొనడానికి కొలంబోలోని ఒక దుకాణాని కెళ్ళాను, “ఫెర్నినాండు”" అనే బౌద్దభికువు కనిపించాడు. అతనితో హిందు, బౌద్ధ మతాలను గురించి చర్చించాను. ఒంటీగంటకు స్రమరెక్కాను. నెనువెళ్ళేది డచ్చిస్తిమరులో, వాళ్ళకు కంగ్రీష సరిగా రాదు. భోజనానికి కసాయిదుకాణం నాముందువరిచారు. దాల్యంనుంచీ నెను శాఖహారిని, మాంసాపహారమం జే నాకుగిట్టదు, వాటినీ తీసివేసి, పండ్తుతిచ్చి వెట్లమని రోరాను, సీ ౫ కి 90 1014 వాంతి అయింది. దాంతో కొంత మ్మ్‌శాంతి గలిగంది, 1 10 _ 1914 “సోకోటా”* దీవిని చెరుకొన్నాం, ఈవారరి రోజుల సమద యానంలో ఒక పక్షిగాని, చెట్టుకాని, కన్పించలేదు.

మరే కమిరాజు డైరీలు 10. 19014 నూయజు పట్టణంలో మూడుగంటలు పిశాంతి తీనుకొన్నాను, వి 10 1814 సరుసెడు పటణం చెరుకొన్నాను. సూయజ్‌ కాలువ తవ్వించిన ర్స 6 రు ఇంజనీరు లోహ వతిమ ఆ పటణంలో వుంది. పోరునెడు పట్లణాన్ని న్‌ లబ (6 ౬ క చూచి జన్య సాఫల్యమెనట్లుగా భావించాను, 8 10 - 1814 మూడురోజులు నాకా [పయాణంచేసి మాల్హాచెరాను. అదె యుద్ధ సమయం. (బిటిషువాప్త మా నావ తనిఖీచేశారు. [పయాణీకు లందరినీ, నౌకోపరి భాగానికి పిల్చారు. ఒక్క క్షణంలో అంద రిరళ్ళు నామీద పడ్డాయి. నా తలగుడ్డను జూలి గుసగునలు బయలుదేరాలయు. కొంత "సీపటికి అవి నమసిపోయాయి, 10 10 _ 1914 మూడురోజుల తరువాత జినివా హోవలసీన మమ్ము మాల్దానుండి ఆ ఫికాతీరంలోనున్న బెసిట్టా హోవలసిందిగా ఉత్తర్వులిచ్చారు. బసిట్టా | ఫెంచివాగిడి, 1వ 10 _ 1014 | ఫంచిగపర్న మంటువారు మమ్మల్ని బెసిట్టాలో "ండురోజులుం చారు. ఆతరువాత మార్చెయిల్డుపట్టణం పివడ్రానికి ఉత్తర్వులిచ్చారు. అందువల్ల |కమంగా మార్పెయిల్సు పటణం చేరుకొనా?౦* నాటిరయి భా 0 ల్‌ వ్‌ ౧-00 గంటలకు ప్యారిసుపోయే రైలుబండి నెక్కాను,

కవీరాటు డై రిలు ర్‌? శశీ 10 - 1914 మరునాటిఉదయమే ప్యారిను జేరుకొన్నాను. ఆరోజంతా ప్యారిను నగరంచూసి, ముట్నూరి క స్టారావుగారికి జొబు[వాళొను, ,_ 15 - 10 _. 1914 అండను [పయాణమయ్యాను,. రైలుబండి ఉదయం 8-00 గంటలకు బయలుదేరింది. ఒంటిగంటకు డిప్సి చేరాను, డిప్పినుండి స్రమరుమిదుగా లండను ర్యాతి ఎదిమివ్‌ గంటలకు చేరాను, ఆరాతి 'ండేవియా' అనే గుజరాతి హోటల్లో భోజనంచేశాన్సు, 186. 10 - 1914 “వెంకట రమణన్‌' అనే ఆంధవిద్యార్ధితో స్నేహం కలిగింది. భోజనంచేసిన పిదప 18వ నెంబరు గది దొరుకుతుందా ఆని ఆడిగాను, 1లివ నెంబరు గది ఆడిగేసరికి హోటల్‌ మేనేజరు నావంక ఎగాదిగా చూడటం మొదలెట్టాడు మరోసారి నా తలపాగవంక కూడా చూశాడు. తెల్లవా శెవరూ ఆగదిరోవుండరు. మనదేశంలోనే కాకుండా వదేశాలతోళూడా ఈ మూఢనమ్మకొా లున్నాయి. 19 10 1914 లండన్‌ మహానగఠళంలో నాలుగురోజులు గడిపాను. గాంధిగారిని దర్శించాను. కనసూరిబాగాంధి రొ్టైలు కాలుస్తూ ఉంది. కెల్లన్‌ బాక్‌ గారు 'సీవకునివలే పరిచర్యచేనూ ఉన్నాడు (౩ పప్శాతదర్శనంతో నేను పవి [తుడ నయ్యానని తలంచాను.

ర్తి క విర్రామ్లూ డైరీలు వ౦.. 10 _ 19014 లండన్‌ నగరమంతా కలయచూళాను. ఒక హోటలు బోర్టుమీద 44 [౧ గ్రే2959 286 6088 286 10 211064 *”” అని |[వాయబడివుంది. భారతీయులుకూడా మానవులేకదాః మానవులను కుక్కాలతోపోల్చుట అసమంజసంకాదా? అంతర్జాతీయళా స్త్రరత్యా ఆది చాలా అశ్యాయమని వాదించాను. కొంతసేపటికి, ఆ హోటలు యజమాని ఆ బోర్డును నాముందే తీసివేయించాడు. 21. 10. 19014 లండన్‌నుండి నా సోదరులకు రేఖలు [వాభాను. వివి 10 _ 1914 లండన్‌ నుండీ డబ్లిన్‌ పట్టణానికి అర్ధరాతి బయలుదేరాను. చేను [వయాణంచే'సే రై లుబండిలో ఐరిష్‌ సిపాయిలు చాలామంది ఉన్నారు. [తాగుబోతు సిపాయి ఒకడు నాతో 'షేక్‌హాండ్‌' చేయడాని కొచ్చాడు. ఆ బండిలోని ఇతరులు లాగివేసి, చివాట్లు పెట్టి అతల్ద కూర్చోబెట్టారు, వీ. 11 - 1014 తెల్లవారింది. డబ్లీన్‌ పట్టణం చెరుకొన్నాను. ష్‌: ఛై రు వశీ _ 11. 19014 ముట్నూరి క ఎషారావుగారికి (వానినలెఖ కృష్ణావ్మతికలో అచ ముంది, 19 12 19014 డద్టీన్‌లోని (టినిటీ కాలేజీలో యం, వీ,లో చేరాను. పంచెగట్టు

కవిరాజు డైరీలు క్‌ఫీ కొని, తలపాగాధరించి క్లాసు కెళ్ళడం నాకు అలవాటు, ఒకనాడు [పొ ఫెసర్‌ నాతో యిలా అన్నాడు; ఈ సస 002 00 26 11 మంగలం 09 21091 06%276 116 2 కంం211 వెంటనే “"వస్ర్త్రధారణకూ చదువుకూ నసంబంధమేమి ౩”అని నేను (పళ్నించాను. ఆ (ప్రొ ఫెసరుగారికి నామాటలు ఆ|గహం గలిగించాయి. తలపాగ తీసివేసేవజకూ నీవు క్లాసులోకి రాకూడదని ఆజ్ఞాపిం చాడు, జి కానుకు రానేరాను, నేటితో మీ కాలేజీశే స్వసి “ అన్నాను. ఆత్మ గౌర వంతో జీవించనివాడు మృతతుల్యుడని నొ ఉద్దళం. 10 వి- [9 ల్‌ డబ్బిన్ట్‌ లోని [గంథాలయాలలో “శంబుక వధికు కావలసిన విష యాలను సేకళలించాను, ౦. 8౩. 1815 వోనకాయ ముక్కలు, టొమేటాముక్కలు మొచలైస సాత్వికా హిళతంతో కాలం గడుపుతున్నాను, మద్య, మాంసాలు నేదు వనాడూ ఆ కల _. తీ _ 1815 “ఇన్నర్‌ చెంపుల్‌ లా కాలేజీలో *“జాళెట్‌ లా' చదవదంకోనం [ప్రవశించాను. తలపాగాతోనే కాలేజీకి వెళ్ళన్నాను.

60 కవిరాజు డైరీలు ఏ. 1 1916 నాకు నెలకు రు 90. ఒఇర్చువుతున్నది, డబ్లిన్‌ లో నెలకెంతఖర్చవు తుందో తెలుపమని ఉత్తరాలు వచ్చాయి. క 1 1లీ16 అప్పుడప్పుడు ఇంగ్లీషు నాటకాలకు పెళ్తున్నాను. థి. ఇక. బాల్‌ 7 1 ఎ సరి 16 నా 'కురుష్నేత సం[గామము" వె నెవ్వరో యిద్దరు విద్యార్థులు విమర్శనము (వాసిరటః। [వాయుటయుక్త మె; విమర్శనము వలన గాని సత్యాసత్యములు బయటపడజూలవు, నేను విదేశమునం దున్నయప్పుడు మాతము [వాయుటచే, విమర్శకులు, సద్బుద్ధితో (వాసిరని యంచుటకు ఏీలుండదు ? ఎవ్వరీ విద్యార్థులు ? ఏన్తూలులో చదువుచున్నవారు ? తమంతట తామేవాసిరో, ఎవ్వరి (పోద్బలముచేతనై న (వాసిరో, కనుగొాసి నాకు తెలియజేయవలయును. తెజచాటున బొమ్మ యొకటియుండి యాడించు చుండునని యనుమానము కలుగుచున్నది, ఇది యంతపజకు నిజమో రూఢిగా కనుగొని, సత్యమును తెలుపుదువని నమ్ముచున్నాను, ఆజఅచాటున నవురున్నను భయపడను. కాని నిజము మ్మాతము కాపల యును. ఈలేఖను (దాసి లింగం సీరభదయ్యగారికి పోస్టుచెళాను. 15 _ఉ - 1916 అప్‌ (0౪6) ను గురించి ముట్నూరివారికి లేఖ (వాళాను,

కవిరాజు డై రీలు ర1 లర శ 1916 ఆం[ధనాటకములనుగూర్చి నా అభి పాయాలను తెలియజేన్తూ [వాసినలెభను కృష్ణావతిక సంపాదకులకు వంవగా అది (ప్రచురింప బడింది, ఫి0 _ 4 _. 1916 నా సోదరులు [వాసీనలేఖలు ఆందాయి. వారంతా "శే మముగా వున్నారనేవార్త నాకు ఆహ్ష్హాదాన్ని కలిగించింది, ౨. 5 _ 1916 లింగం వీర భదయ్యగారినుండీ ఇంకా జవాబురాలేదు, ఉత్తరం [వాద్దామంటే బొత్తి గా తీరిక లేకుండావుంది. ఈ రాకి బెర్నార్లుషా (వాసిన నాటకం [పదర్శించబడుతుంది, దానిని చూడటాని ౩ళ్ళాలి, 106. 1916 డబ్లిన్‌ లో మాసమునకు [(వయమునుగురించి [వానిపంవినలేఖ [పక టింఛ బడింది, 1-7 19016 “అర్భకులవై దండయా[త' అనే అంశంమీద (వాసినలేఖ కృష్ణా ప్మతీకలో (ప్రచురింపబడింది. క్‌ _ 7 1934 డబ్దిన్‌ పట్టణములో ని [గంథాలయంలో వారావ(తిర లను చదవాను.

గ్ర కవిధాజు డైరీలు 7 1816 ఈరోజుకూడా చబాలాబద్దకంగా ఉంది, సీగరెట్టుకాలునూ కాలిం వెళ్ళబుచ్చాను, గ్ర 2 __ 1811 బజారుకువెళ్ళి వారాపతిక కొన్నాను, అందులో *'హిందూదేశం స్వరాజ్యమును కాంక్షించుటలేదూ అనే శీర్షిక కనిపిందింది. ఆశృర్యంతోనే మొదటినుండీ చివరిదాకా చదివాను, ఆవార చెన్నపట్టణంలో [బాహ్మ కతరులు నమా వశమై చేసిన తీర్మానం యొక్క ఫలితంగా పేర్కో బడింది, 7 లి. 1901 రాతి సరిగా న్మిదపట్టలేదు. న్మిదపళ్హునరికి గం, 1ఇి-లింఅతయిందిె, 10 2. 1811 చెన్న పట్నంలో పోగైన ఈ [బాహ్మణతరులకు యావద్భారత దేశంలోవున్న [బాహ్మజతరుల పవాన ఈ విధంగా తీర్మానించదానికి ఎవ్వ రథికారం ఇచ్చారు 7 న్వలాభపరు లెవురో ఈపనికి పాల్పడ్డారు, కాబట్ట్‌ “'సాాతంత్యం కావాలో అని లేఖ వాసి కృష్ణాప్మతికకు పంపాను, అచ్‌ి ముుదించబడింది. 1 పేట 101! బారిష్టరు పట్టా పుచ్చుకొని న్వదెశానికి తిరిగివచ్చాను, ఆంధ దేశంలో అనేకచోట పర్వేకంగా కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాలలో అనెక వో ల రణ ౮ అభినందన నఖభలు ఏర్పాటుచేకారు.

కవిరాజు డైరీలు ర్రిత్రి 2 11 181 స్వదేశం చేరుకోగానే నాగురువర్యులైన చెళ్ళవీళ్ళ వెంక టశాన్త్ర గోరి నే మనమాచారా లడిగి తలుసుకొన్నాను. ల 11 19011 చౌటపల్రిలో వాసిరెడ్డి పంకట్మాదినాయడుగారి పేర పున్నకభాండా గారమును స్థావించాను. 1/7 11 101 బెజవాడలో [బాహ్మణతర మహానభలు జరిగాయి. సుమారు ౨,000 మంది [బాహ్మణెతరులు మైలవరంరాజాగారి నాటక్‌ళశాలలో నమా వశ మయ్యారు. కాంగెను ప్రతిపాదించిన స్కీములో తమ అకుంరితా మోదాన్ని వెలిబుచ్చారు. ఈమహాసభకు నేను హాజరయ్యాను, పర్వత నేని మల్లిఖార్హునుడు గారు, లింగం నాగభూషణం గారు, [తిప్పరనేని గోపాల కృష్ణయ్యగారు, మాగంటి సేతయ్య, లక్ష్మణదాసుగార్హు, కోనయ్యగారు: షుల్రైల శివరామకృష్ణయ్య గారు మొదలగు [ప్రముఖులు ఆసథభకు విచ్చేసి, సభను జయప్రదం చెకారు. వశ 11. 1901 ఖంధువులను చూచుటకు బొమ్మలూరు వెళ్ళవలసి వుంది. వవ 9 1916 కృష్ణాజిల్లా సనంఘకార్యదర్శ్భిగారైన (శ్రీ చేమూరి సుబ్బారావు వ. ఏ. నాకొక లేఖ[వాశారు. గత శనివారం సాయంకాలం గం. క8-00లకు జీల్దాసంఘంయొక్ష

గ్రిశ్వే కవిభాజు డైరీలు సాంవత్సరికనథ టరిగింది, కొన్ని రోజులనుండీ అనారోగ్యము పనులు చేయలేకపోయినందున మరియొకతిని కొర్యదర్శిగా ఏర్పాటుచేయాలని కోరాను. కాని (పస్తుత సందర్భాన్ని బట్టి ఈసంవత్సరంకూడ్యా వుండక తవ్పదని కోరినందువల్ల తమకీలేఖ [వాయడం జరిగింది. నాకు తోడుగా సీమకు వెళ్ళి బారిష్టరు పరీక్షలో ఉత్తీర్డలె మిక్కిలి ఉత్సాహమును, దేశి భకిగల మిమ్ములను జాయింట్‌ 'సెకటరీగా నియమించడంతో నాకు దోలా ధెర [0 కలిగింది, 10౮. ఉ __ 190156 నూజెళ్ళలో పర్యతనేని భూషయ్యగారిచెల్లేలు కుమార్తెల వివా హాలకు వెళ్ళవలనివుంది, 12 4 _ 19018 బందరులో బారిషరుగా [పాళ్లీను పెట్టాను, శ టు వ్‌ 15. 4ఉ- 18195 వపటపాలెం [గంథాలయానికి వళ్ళాను, 18. శీ 191% బందరు చేరుకొన్నాను. వి౦ క _ 1013 బందరు మున్సిపల్‌ చైర్మన్‌ ఎన్నికలనుగురించి 81వ తేదీ ఆది వారం సాయంకాలం గుం. 5 _- $80ని. లకు *టాన్‌ హాలులో సభ జరుగు తుందని, నన్ను ఆసభకు రావలసీనదిగా కోరుతూ వంపిన ఆహ్వానం అందింది,

కవిరాజు డైరీలు గ్రేప్‌ త! _ 4 - 1815 రండుగంటలు చెళ్ళవిళ్ళ వేంకటశాన్తి గారితో మాట్టాడాను,. సాయంకాలం టౌన్‌హాలులో జరిగిన నభకు వోజర య్యాను. 1శీ. 5 _ 1019 జెజవాడనుండి కొందరువచ్చి, బందరునుండి బెజవాడవచ్చి పాక్టీసు పెట్టవలసిందిగా నన్ను కోరారు. టి థ్‌ వ౮. 5 _ 19186 “మూఢ నమ్మకములు” అను విషయమును గురించి కూచిపూడిలో [ప్రసంగించాలి. 52. 5 _ 15016 దివాకర్ల తిరుపతిశాన్త్రి గారు [వాసినలేఖ అందింది. వారు దృఢ కాయులు, ఆయన ఆరోగ్యం నరిగాలదట ; ఒకసారివెళ్ళి వారిని చూచి రావాలి, 1 ఈ _ 19186 గుంటూరులో ఆంధమహాసభలు మూడురోజులు జరిగాయి. (్రీ కాశీనాధుని నాగెశ్వరరావు పంతులుగారు అధ్యక్షత వహించారు. భాష్మాపయుకంగా రాష్ట్రాలు విభబభించాలని తీర్మానించి, ఆ నివేదికను మాంటెగు కమివీకి సమర్పించడం జరిగింది, విల _ 1లి 19018 నిడుబోలు [గ్రంథాలయ వార్షికొత్సవాలకు అధ్యక్షత వహించ వలసిందిగా నన్ను కోరారు. అంచుల కంగీకరించాను.

గ్రిగ్రి కవిరాజు డైరీలు ఈకార్య్మరమం జయప్రదం కావడానికి (శ్రీ ఆచార్య రంగా ప౦ముఖపాత) వహించారు. నా ఉపన్యాసం పిని యువకులు ఉలె జితు లయ్యారు. బగ 19... 19015 నిడుుబోలునుండి బెజవాడ చేరుకొన్నాను, ౨8 _ 12 _ 116 శ్రీకృష్ణ పొతధారి ట్రీ బెల్లంకొండ సుబ్బారావుగారి నుండి ఉత రం వచ్చింది. నా 'కురుషేత సం్యగామం*లో కృష్ణవ్యాత ధగించాలనే సంకల్పం వున్నట్టుగా తెలియజేశారు. 20 12. 1815 నా 'కురుష్నేత నం[గామమూను విమర్శించినది (శ్రీ విశ్వనాథ నత్యనారాయణ, ఖీ కొడాలి ఆంజనేయులు అని తెలిసింది, ఏ0. 12 _. 1018 వారి విమర్శకు [వతివిమర్శ [వాసి *“అంధభారతికి వంపాలి. క! _ 192 _ 1910 కురుష్నేత నాటక [పదర్శశకు రావలసిందిగా కోరుతూ పందిన ఆహాానం అంపంది. 5 _ ల _ 1919 సద్‌ జట్జె పదవి సిసామంటూ (పభుత్వం పంపిన రహస్యలేఖ అందింది. గవర్నమెంటు ఉదో్యోగంలో జేరి గానుగెద్దు జీవితం గడపడం నా కెంతమా[తం ఇష్టంలేదు.

కవిరాజు డైరీలు వ్‌ 6. 12 _. 1916 నాఖార ని ఆరోగ్యం ఏమీబాగాలేదు, వైద్యులు చేయవలసినదంతా చేస్తున్నారు. 90౧ __ 12 __ 1219 బురిపాలెంలో సభ ఏర్పాటుచేశారు, 5 1- 1990 బళానగరంను6డీ వచ్చిన రైళుబ్బందంతో కాలన్నేవం జరిగింది, 15 _ 1 _- బి0 నాఖార్య (పున్న మాంబ) కాలధర్మం చెందింది, కాని ఆమె నా మనసుతో మెదులుతూనే ఉన్నది. వర్‌ _ 1. 19980 సానుభూతిని వ్యక్తంచేస్తూ జాబులు గుట్టలుగుట్టలుగా వచ్చాయి. ఆందులో ముఖ్యంగా కవ్పలనుండీ, న్యాయవాదులనుండి వచ్చినవే అధి కంగా ఉన్నా యి. ౮. 5 _ 1990 'శంబుకవధ' తొలిసారిగా [వ్రకటించజడింది. 14. 6 __ 1290 వంద టశాన్చి గారివద్దనుండి జాబివచ్చింది. నాదగ్గరున్న తాళ పష్యతగంథాలను తీనుకొని బందరు బయలుదేరాలి.

డ్రం కవిరాజు డైరీలు ఢి. 6 _ 1820 'సంబుకవధి దేశంలో కల్గించిన సంచలనం నాకే ఆళ్చ్ళర్యం వేసింది. “మా ఊరు' వచ్చి ఉపన్యసించ వలసిందిగా అనేక చోట్టనుండీ లేళ్లలు అందుతూనే ఉన్నాయి. ఊరూరా తిరిగాను. ఉవన్యాసాలిచ్చాను. కొన్నిచోట్ట ఆతిథ్యం లేదు సరిగదా, [గుక్కెడు మంచినీళ్ళు పుట్టలేదు. కొన్నినభలలో రాళ్ళ రువ్వారు. ఆయినా ఈమట్టి బొమ్మలను మనుషులుగా మార్చడమే నాక ర్తవ్యంగా భావించాను, 186. 6 _ 1920 ద్వితీయ వివాహం చేసుకోమని బంధువులు, మ్యిళులు నన్ను వొతి డిచేస్తున్నారు. 10. 6 _ 1920 నాభార్య (పున్నమాంబృు వై రెండుపద్యాలు [వాశాను, అవి నూత వరాణరిలతో పొందుపరచాలి. మహిళాధర్మ విశిష్ట వృత్తయయి కామ్మ్మవాత సంధాతిల్టై విహితాలాప కలాకలాప యయి సద్విదాంవతీ భూ షయ్రైై రహీనొప్పారిన పున్నమాంబ సుదతీ |పాలంబ ముకామణిస్‌ గృహిణింగాంగొని సనంతడింగని, ముదంబిజ్దింక (గోల్పోయితిన్‌ ॥ చెదరని ముంగురువ్‌ రసము చిప్పిలు ప్రియనితేట మాటలున్‌ పదడలని [పమబంధమును వల్లని చల్చని టుల్రి నవ్వులున గుదరని జంకుచూపు గమి గూపులు గల్షియు నామనస్సులో మెదలుచు నుండెఃగా (ప్రతినిమషము మత్కులకాంత నేటికిన్‌ |

క వీరాజు డేరీలు ట్రల్లి వ౧౦ .. 6. 1220 కాశీభట్ల (బహ్మయ్యళానస్త్రగారు *భరబురి వధ 'వె చేసిన విమర్శ చూ ళాను. వారికి సమాధానం [వాయాలి, దీనిసారాంళాన్ని రెండవకూర్పు తొాలిపలుకులలో పొందువజచాలి. ఒక్క కాశీభట్ల [బ్రహ్మయ్యశాస్త్రి గారి విమర్శతప్ప, తక్కినవన్నీ హేయములుగానూ, అనూయా[గస్తములుగానూ, నిందాభూయిష్షము గానూ ఉన్నాయి. (బహ్మయ్యశాస్తుంలుగారు నావాదాన్ని అంగీకరినూ శంబుకవధను | చేరవించినది వశిష్ణుడుకాడని, నారదుడని, నారదుడు బాహ్మణుడుకాడనిి అందుచేత ఈ యకార్యమును [భాహ్మణుల నెత్తిపై బడ వెయడం ధర్మంకాదన్నారు. అది సత్యము, శంబుకవధ న్యాయమా ? అన్యాయమా * అని చర్చించునపుడు ఎవరు [ పేరేవించి శ్రీరామునిచే చేయించినది తీనుకొన దగిన విషయం కాచనిమా అభ్మిపాయం, శార్రిగారి విమర్శ చూచిన తరువాత నారి వై నాకు గొోరవభావం కలిగంది. వర _. 10 _ 1820 నామ మ్న్‌ 'పెళ్ళిజరిగింది. ఆత వారిగామం బాపట్టతాలూకాలోని చింతాయపాతెం. నాభార్య పేరు చం[దావలి. నాజీవితకావ్యంలో మనో నూతనాధ్యాయం [పారంభమయమిుంది. ఏ1. తి _. 1లల్లి] బెజవాడలతో రెండురోజులు అఖిలభారత కార్యగెస్‌ మహాసభలు జఇజయః'వేదంగా జరిగాయి,

౯70 కవిధాజు డైరీలు ఏ _- ౪8 _- 1లిబ్లి!1 తెనాలిలో “గుంటూరు మండల (వాహ్మణేతర మహాసభ” జరి గింది, థ్రీ త్యాగరాజచెట్టి, పానగల్‌రాజ్షా, ఆ. వి. రెడ్డినాయుడు, ఎ. పీ. పాతోల నాయక త్వాన ఈనమావెశాలు విజయవంతంగా జరిగాయి. ఓ. 8 __ 1951 నా మితులై న ఉన్నవ లశ్నీనారాయణగారిని గుంటూరునుండీ జై లుకు తీసు కెళ్ళారు. వారినతీమణి లక్ష్మీబాయమ్మగారు వీరనారీమణిగా భరను పూలమాలతో అలంకరింఛి ఉద్యమం కొనసాగించడానికి కవథం చెసింది, ౧ తి _ 1922 దేశథ క కొండా వెంకటప్పయ్య గారిని అరెస్టుచేశారు. "7 తీ _ 19లిల్లీ తనాలినుండి వెలువడే “ఆతు పథతిక, కు నంపాదకులుగా వుండ వలసిందిగా కోరుతూ ఆహ్వానించారు. 10 5 _ 1లల్తీల్సి నా నంస్క్రరణో ద్యమానికి చక్కనిరంగన్ధలం తెనాలి కాగలదశే నమ్మకంతో మకాం బెజవాడనుండీ తేనాలి మార్చాలనుకొన్నాను. ఇందుకు మలోకారణంకూడా బేకపోలేదు. నా౭ండవభార్గు కన్న వారి డింరు తెనాలి సమీవంలోవుంది.

కవిరాజు డైరీలు 71 18. 5 ._. 1ళబ2ిల్లి పాములపాటి వెంకటకృప్ణయ్యగారు, జాగర్హమూడి కుప్పుస్వామి గారు, నూర్యుదెవర రాఘవయ్యగారు నావద్దకువచ్చి తనాలిలో ప్రిడరుగా (పాక్ట్‌ను పెట్టషలనినదిగా బలవంతం చేశారు, 11 € _ 1€ల్లిల్లి టంగుటూరులో జరిగిన క మ్మమహాసభలకు అధ్యక్షత వహించ వలసిందిగా నన్ను 5“రారు. నా ఆమోదాన్ని తెలియజళాను, 15 _ 6 _ 19322 తెనాలిలో (పాక్టిను [పారంభించాను. 1 = - 1892ల కమ్మమహాజననసభలకు అధ్యక్షత వహించాను, స్వనంఘ పౌరో హ్‌త్య తీర్మానాన్ని కూడా (పవెళ పెట్టాను. అది ఏక[గీవంగా ఆమోదించ బడింది, వ్‌ _ 8 _ 1ళ59ిల కమ్మవారి పుట్టువూర్వోత్త రాలను గురించిన వాస్టనం పతికలకు పంపాలి. 16. 10 _ 1ళబిల్లీ టఅంగుటూరులో ఉపన్యాసం రృసష్ప్టావ। తికలో (ప్రచురించబడింది, 19. 5 _ 10బిక సూర్యదెవర రాఘవయ్యచౌదరిగారు [వాసిన రేఖ అందింది.

“ల్లి కచిరాజు డైరీలు 15వ _ 8 _ 19వ కొలూరు వెళ్ళాలి, ల 14 _ ఈ 1984 'నూత్మాశమంిలో రకరకాల వూలచెట్లున్నాయి. ఒకరోజున కఇరుగుపొరుగునవున్న అమ్మాయలు వూజకోనం పూలు కావాలని వచ్చింది. “మీ దెవుజ్జితెచ్చి పూలచెట్లకింద కూర్చోబెట్టి పూజించి మళ్ళీ తీనుకెళ్ళు' అంతేగాని పూలుకోయక” అన్నాను. నేను సంపూర్తిగా అహింసా వాదిని. అమ్మాయి నవ్వుకుంటూ రివ్వున పాజీపోయింది. 16-68 1924 కొల్లూరు కమ్మమహాజన సభలో *క్ష మ్మవారు క్షతియులా + అనే ఆఅంశంమీద శంకర వీఠాధిపతులతో వివాదానికి దిగాను. వారు పలాయన మంతం పరించారు. ఆసందర్భంలో ఒకదిశ్షీతులు * “కమ్మ “కుమ్మర” శబ్దాలసామ్యం చూపిస్తూ, వారిరువురూ ఏకోదరులు” అన్నారు, వెంటనే “విప “వుషుర శబ్దాల సామ్యాన్ని బట్టి వారు 'ఎకగర్ప జనితులు కారో అన్నాను నేను, నభలో కరతాళ ధ్వనులు మిన్నుముట్టాయి, దీక్షితులు గారు దిగ్భ్రూమచెందారు. 5 _ 10 _ 1925 తెనాలిపురపాలక సంఘ ఎన్నికలు సమీపించాయి, (శ్రీ వాముబ పొటి వేంక టకృష్ణయ్య, ట్రీ రావ్‌ అంజయ్య, ట్రీ వాసిరెడ్డి లింగయ్య (ప్రభ

కవిరాజు డైరీలు "78 తులు నన్ను అభ్యర్థిగా పోటీచేయమని అభ్యర్థించారు. వారి కోరికను తిరస్కరించ లెక పోయాను. ల 10 _ 1925 స్థానం నరనింహారావు 'నూత్మాశమము'” నకు వచ్చారు, మన నాట కాల పై “పాశ్చాత్య నాటక [పభావము” లనే విషయాన్ని గురించి మాటాడాను, ఇ ర్‌ పే! _ 1ేళళ25 మున్సిపల్‌ కౌన్సిలరుగా ఎన్నుకోబడ్డాను, తినాలి పరినర [పజలు నాకు చేసిన సహాయం నన్ను ముగుణి చేసింది. కా చెర్మనుగా వుండమని అధిక సంథ్యాకులె న కౌన్సిలర్లు విజ స్తే చేశారు. ఛఈ ఎన్నికల్లో ఓర ముఖ్యవిషయం గమనించాను. [పముఖ న్యాయవాది (శ్రీ పేలలమ్మరి ఆంజనేయులు గారు [బాహ్మణ, [బాహ్మణతర ఖెదాలను సృష్టెంచి, విజయాన్ని సాధించా లనుకొన్నారు. కాసి తెనాలి పట్టణంలోని [(బాహ్మణులు అధికసంఖ్యలో తమ అమూల్యమైన ఓట్టు నాకేయిచ్చి, నన్ను గెలివించారు. ఆందులకు వారినందరినీ అభినం దినూ బహిరంగనభలో [పసంగించాను, 7 11 _ 1925 ఫ్రీ పుచ్చా పూర్ణానందం నన్ను మున్సిపల్‌ ఆఫీసులో కలు కొన్నారు.

"శీ కవిరాజు డై రీలు 10 11 = 1925 వైర్మనుకాగానే నన్ను అభినందిస్తూ అనేక ఉత్తరాలు, బెల్మిగా ములు వచ్చాయి, వారందరికీ నాయందుగల ఆదరాభిమానాలకు నిద ర్శనం ఇది. 5్‌ _ 1 1926 'ఆమని వడుకలు జరుగుతున్నాయి, [బాహ్మణతర మహాకవుల సమ్మెశనం ఏర్పాటుచేయబడింది, తాపీ ధర్మారావుగారు అధ్యక్షత వహించారు. జాషువా, తుమ్మల సీతారామమూరి , ఏటుకళాది వంకట నరసయ్య, కన్నెగంటి వీరభ్మదాచార్యులు పాల్గొన్నారు. క 1! - 1926 నేను గుురపుబండిలో ఐతానగరం వెళ్తున్నాను, ఒక చెరువువద్ద బండి మలుపుతిరుగుతూ వుంది. పదిమంది రౌడీలు అమాంతంగా వచ్చి నా బండీ ముట్టడించారు, గుర్దాన్ని వెనక్కు-నెట్టకుంటూ బండిని చెజువు ఒడ్డుదాకా తీసుకెళ్ళారు. బండిని (బండిలో నేనకూర్చొని వున్నాను) చెజువులొకి తోసివేశారు. వూర్తిగా తడిసిపోయాను. ఇది మున్సిపల్‌ ఎన్ని కలలో ఏర్పడ్డ క క్ష్మలవల్ల జరిగింది, దీనిని చేయించింది విల్లలమ్మరి ఆంజనేయులుగారేనని నాకు ఆ సాయంకొలమే తెలిసింది, రాజకీయాలతో కతలు సాధించుకొనే పద్ధతి ఇదేనా | £౮ _ 4 _ 19026 శంకరుని 'అదైైతవాదం' వె తా త్తిికగోప్టి “నూతా[శ మం” తో జరిగిరది,

శవిధొజు డైరీలు "ద్ర 28 _ 7 . 1986 గోపీ యస్‌, యస్‌ యల్‌, సి, పాసయినాడు. 1 _ 8 190826 యన్‌, వి. యల్‌. నరసింహారావుగారు ఓడిపోయారు. ఆంధ విశ్వవిద్యాలయ 'సెనేటు మెంబరుగా నెను ఎన్నుకోబడ్డాను. బక్‌ _ 5 _ 1826 కొలుపు లొచ్చాయి. కొలుపులు కొలవాలని, అమ్మవారికి బలి యివ్వాలని కౌన్సిల్హో మెజారిటీ పట్టుబట్టింది. “జీవహింనకు ఒవ్వు కోను" అన్నాను, ఐత “విశ్యాసరాహిత్య తీర్మానం" అన్నారు కౌన్సిలర్లు, నేను ఏమాతం వారిబెదిరింపులకు లొంగలేదు, కొలుపులుమూ తం జరగ లేదు. బీపహింన ఆగిపోయింది. ల/7. 68. 1926 ఆలుగు 'దెక్‌స్తు బుక్స్‌ కమి బముంబరుగా ఎన్నుకోబడ్తాగు, 9 8 159లి6 (్ర్రి ఇలనూ [తం రుక్కి ణీనాధశాద్రైతో కాలమ్షేపం జరిగొంపి. కప్‌0 _ 9. 19లిళి బెజవాడలో ఆంధ విశ్యవిద్యాలయ [ప్రథమ నమావేశం జరి గింది, ఆంధ విశ్వవిద్యాలయం ఎక్కడవుండాలనే విషయంతో తర్హన భర్జనలు జరీగాయి, గుంటూరులో వుండాలని కొందరూ, ఆం[ధదెళానికి నడివొడ్డు అయిన విజయవాడలో” వుండాలని మరికొందకూ, రాజ

గ్ర కవిరాజు డై రీలు మండిలో వుండాలని ఇంకొందరు వివాదాలుపడ్డారు. చెళ్ళవిళ్ళవారు నావంక చూళారు, విశ్వవిద్యాలయం వా ల్తేరులో వుంటే బాగుంటుందని వెంక టశాన్త్ర గారి చెవులోఊదాను. వెంకటశాన్త్రిగారు వెంటనే వా లేరును నూచించారు. అది ఏకగీవంగా నభ్యుల ఆమోదం పొందింది. శ 6 _- 192! థ్రీ (ఫ్రీ [బ్రహ్మానంద గిది స్వాములవారు వచ్చారు. హించూమత నును గురించి మాట్లాడాను. ర 8 19 తలుగు “బెక్‌ స్టు బుక్‌ కమిటీ' మీటింగు జరిగింది. అందులో తెలుగు భాషకు [పాధాన్యత కల్గించాలని, నంన్క్బృతథాషా [పాముఖ్యం తగ్గించాలని ఉద్భోదించాను. ఏ0 & _ 1902 నూత్మాళమంలో శ్రీనాధుని “శృంగార న్లైషఢం" వై సాహిత్య గ్‌ దిగి చ్చి 15 _ 2 - 19020 “సూత పురాణం" [వధషాశ్వాసాన్ని పూ ర్తిచశాను, 1 ఉ - 190826 సైమన్‌ కమిషన్‌ బహిష్కరించాలని తీర్మానించుకొన్నాం న్‌ల్ల జండాలతో నిరసన [పదర్శనలు జరిగాయి. సెమన్‌ కమీషన్‌ మ్మదాను వెళ్ళింది. అచ్చట హర్తాక్‌ జరిగింది.

కవిరాజు డైరీలు క్‌ న్‌, టే, కన్నింగ్‌ హాం ఆప్పటి పోలీసు కిమీషనర్‌, పోలీసు కాల్పుల ఫలితంగా పార్ధసారధి అనే, కార్మికుడు మరణించాడు, శవాన్ని చూడ డానికి రానీకుండా పోలీసులు ఆటకాయించారు. వాదిని శేడించుకొని [ప్రకాశంగారు "నన్ను కాల్బండి' అంటూ గుండె చూపుతూ ముందు కెళ్ళారు. “ఆంధధశేసరి' గా ఆనాడే [పకాశంగారు (పజాహృదయాలలో శాశ్విత స్థానం నంపాదించు కొన్నారు, వారి నభినందినూ లేఖ [వాళాను. /7-- లి - 1925 (శ్రీ తుమ్మల సతారామమూర్తి, ఫ్రీ గురం జాషువా, ఫ్రీ క్రొత్త నత్యనారాయణచౌదరి, శ్రీ మాధవ పెద్ది వెంక్కటామయ్య '* సూత్మాశమా నికి" వచ్చారు. విరి 1 1లీకి9 లాహోరులో జవహర్‌లాల్‌ న్మెహూ అధ్యక్షతన జరిగిన మహా సభలతో సంపూర్ణ స్వరాజ్య అర్మానం ఆమోదంచ బడింది, స్రాతం(త్య దినోత్పవాలు జరిగాయి, ఆ సందర్భంలో గాంచీచొకులో ఉపన్మ సించాను. 2౮౦ 8 __ 15ల్లీ9 గాందీజీ ఆయ్యధదేశంలో పర్యటించారు. వారిని దర్శించాను. (లి 19029 పెజవాడ్‌ దుర్గాకళామందిరంలో “ఆం[ధపతిక” సంపాదకులై న (శ్రీ కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు గారికి 5 ఎప్టావ్యతిక నంపావకులైన

/7బ్ర కవిరాజు డైరీలు శ్రీ ముట్నూరి క ్ఫహ్టైరావుగారికి సన్మానాలు జరిగాయి. ఆహ్వానసంఘా ధ్యక్షులు ఫ్రీ నడింపల్టి నరసింహారావుగారు. పింపిన ఆహా-నం అందింది. శీలా 11 1192ల బెజవాడలో ఆయ్భధమహానభ నమావెళాలు జరిగాయి. నాకు "కవి రాజు" వీరుదును, దువ్వూరి రామిరెడ్డిగారికి “కవికోకిల బిరుదును ఇచ్చి నట్టుగా నా మితులైన ఉన్నవ లక్షీనారాయణగారు తెలియజేశారు. 11 - 19089 “నూత పురాణరి ద్యితీయాశ్యాసం ఎిలువడేంధి, శ్రీ లింగం వీరభ్యదయ్యచాదరి సూత్మాశమానికి వచ్చారు, 1 1 1కికి0 సతాశ గ్రహానికి సిద్ధంగా వుండవలసిందని నాకు పిలుపువచ్చింది, వీరి 1 - 12850 తనాలిలో జరిగిన బహిరంగనభలో స్వాతంత్వ పతిజ్ఞ తీసు కొన్నాను. 1ఓప 8 _ 1980 అమృతలూరులో సన్మానం జరిగింది. విద్వాన్‌ నాగలింగం వేంకిట శాన, కొత సత్యనారాయణ చౌదరి, శరణు గామస్వామిచౌదరి, వెలి వోలు సీతారామయ్య, జంపాల నృసింహంగార్లు సభలో (పనంగించార్జు తరువాత గొవ్వ్ప విందు జరిగింది.

కవిరాజు డైరీలు "గల 15 4 1ర8ిం ఉష సత్యాగహోద్యమ సందర్భమును పురన్కరించుకొని స్వాతం్యత్య సమరంలో పొల్లొనటానికి [పజల ను తేజితులను చేయడానికి “వీ రగ్రగంథధము తెచ్చినారము, పీరుడెవ్వడొ తెల్పుడీ' అనే గేయంవాశాను, ఈ గేయ [ప్రభావంవల్ల సత్యాగహులు జట్టు జట్టుగా ముందుకొచ్చారు. వ౦ 4 1880 డా॥ భోగరాజు పట్టాభి సేతారామయ్యగారు, కొండా వెంక టప్పయ్య పంతులుగారు [వాసిన లేఖలు అందాయి "“వీరగంధంి గేయం [పజలలో గర్గించిన రాజక్టీయదై తన్యమునక హర్షిన్తూ, నన్ను [(పశంసిస్తూ [వాశారు. వారికి అభినందనలు తెల్పుతూ సమాధానాలు (వాయాలి, వ1_ ఉ _ 19080 డాక్షరు వట్టాభిని (వభుత్వం అరెస్టు చేసింది. ఏవి _ సీ 1080 ”ఏంటూళులో చేలాది వాలంటర్లు సల్రచెజువు గట్టుదగ్యర చేరారు, ఉన్నవ లక్ష్‌ బాయమ్మ గారు “విల గంధము తచ్చినారము ఎరు 3వ్వండొ దెల్పుడో అని పాటలు పాడారు. శారదా నికేతనం విద్యార్ధినులు ఒకొంార్యా సత్వాగహికి వీరగంధం వసి, వీరతిలకం పెట్టారు దేశ భక కొండా వెంక టప్పయ్యగారు ఒక్కొక్కరికి దిచారంకణం కట్టారు. [వతి సతాగహి స్వాతం్యత్య శపథం తినుకొన్నాడు, ఆనాడు దేశభక్తి పెల్లుబికింది ౨౮.8 __ 1980 రెనాలిలో ఊరేగింపులు, నభలు జరుజరాదని నిషదాజ్ఞ ఎ వాదీ

80. కవిరాజు 2ైరీలు చేయడం జరిగింది. అలపవ ర్తి నుబ్బయ్య, ఇస్మాయిల్‌ ఉప్మవష్ట మొద లైన వారిని అరెస్టు చేశారు. ఆ విశెటింగ్‌ సందర్భములో పిలుపు" గేయాన్ని [వాశాను, 95 _ 8 _ 1880 సూత్యాశమానికి వచ్చినవారిలో విశంనాథ నత్యనారాయణగారు ఒకరు. ఆయన వచ్చిన సమయంలో నేను అరటిగలవంక చూస్తూ ఉన్నాను. వారు వచ్చీ రావడంతోనే “ఏమండీ : అరటిగల ఈళానుపు మూల వేయకూడదంటారు, కోయించి వయండి” అన్నారు, “జాను సత్యనారాయజగారూ । ఇంకో వారానికి అరటిగెల వక్వాని కొస్తుంది. అలాగే కోసేసాను” అన్నాను, విశ్వనాథవారు తనళో తాను నవ్వుకొన్నారు. వీ0 8 _ 19080 వే ౩టింగ సందర్భంలో నన్ను తెనాలిలో అరెస్టుచెశారు. గొంధీ చఛౌరువద్ద విచ్చలవిడిగా అరెస్టులు, లారీచార్జీలు జరెగాము, వశే _- 8 _ 1950 ఈరోజున వదలివేళారు. వ్‌ _ త _. 15081 గాంధీ-ఇర్విన్‌ ఒడంబడిక జరిగి సత్యాగములడు విడుదల చేశారు.

10. ౧ 1981 'తెలు(గు జోదులు' అనే పంబోధగేయం రచించాను. విశాలాంధ

కవిరాజు డైరీలు వ నిర్మాణావశ్యకతను నొక్కి వక్కాణించాను. “తెలు6గు బిడ్డా : మజచిపోకుర తెలు(గు దేశము ప్పరిటి గడ్డర కొక్కారో కో పాటం బాడర తెలు(గు వారల మేలు కొల్చర | రీ _ 9 _ 19081 విజయనగరంలో నన్ను కలుసుకొన్న వారిలో ఆదిభట్ల నారా యణదానుగా రున్నారు. హరఠికధల్లోకూడా కులద్వేషాలు కన్పించడం ఏమంత మంచిది ।! కొంత సేపు గోష్టి జరిగిన తరువాత దానుగారు ఒక సారి తెనాలి వస్తానని చెప్పారు. వశ 9 _ 1081 కూదిపూడిలో పెళ్ళి జరిపింవాను. తిరిగి వెళ్ళేటప్పుడు చెద రావూరులో ఉఫన్యసించాను. ముననబుగారింట్లొ భోజనంఏర్వాట్టుకూడా రి గాయి. ఓరి _ 10 _ 1909! నాభార్య అనారోగ్యంతో మూలుగుతూవుంటే రాత్రి న్మిడపట్టలేదు. డాక్టర్‌ గోవిందరాజుల సనుబ్బారావుగారు వచ్చి కంజక్షన్‌ ఇచ్చి వెళ్ళారు, ఏఏ _ 10 _ 1981 దీపావళి ముసురు గాబోలు 1 ఇండురోజులనుండీ ఒ*ే విధంగా జల్టులు వడుతూ చలిచలిగా వుంది.

రే కవిరాజు డైరీలు తీ 1 19082 నత్యాగహ పోరాటం రండవదశ ఆరంభమయింది. 152 _ తి _ 18లీఓ నాభార్య వరమపదించింది. “కష్ట సుఖాలు కావడికుండలుగదా | ఓదార్భడాని కందరో మ్మితులు వచ్చారు, టీ త - 19598 ఉన్నవవారు నూతాశమానికి వచ్చారు. '* భోంచేళాక, ఏచ్చా పాటి మాట్టాడుకొన్నా౦. ఆ సందర్భంలో ఆయన ఈ సంవత్సరం “గోపీకి పెళ్ళి చేయరా ? అని (ప్రశ్నించారు. 'మంచి సంబంధం ొరి క్షిత్రే చెయ్యాలనే వుంది" అన్నాను, అయితే శకుంతల అనే అమ్మాయి మా “శారదా నిశేతన్‌' లో చడువుకొంటున్నది. అమ్మాముని చూడండి అన్నారు లత్మ్మేనారాయణ గాడు. వారితోపాటు ననూ గుంటూరు వెళ్ళాను, 15. ఉ - 1052 ఉన్నవ లమ్మేజాయమ్మ గారు పెళ్ళి నంబంధాన్ని గురంచి విపు లంగా చెప్పారు తప్పకుండా చేనుకోవలసిందిగా సలహాకూడా ఇచ్చారు. 25 5 _ 1€3ిల్లి నాకుమారుని (గోపచంద్‌) వివాహంచేశా'. జంధువులతోగదూ, స్నేహితులతొనూ, ఇల్దంతా కిటకిట లాడింది.

కవిరాజు డైరీలు ర్‌ప్రీ 15 _ 8 1982 కుటుంబపిషయాలు, అర్థిక సమస్యలు నా సాహీత్య కృవ్నికి ఆఅటంకొాలుగా పరిణమించాయి. వి(. 9 19082 గోపీ *'వటమటి' (అత్తవారింటికి) వెళ్ళాడు, ఇంకొ రాలేదు. క! _ 9 _. 1090ల శ్రీ నజ్జా వీరయ్య, థ్రీ గోలి శేషయ్య నూతాశోమానికి వచ్చారు. తరువాత చెన్నాాపగడ్‌ భానుమూ ర్రిగారు వచ్చారు. వర్‌ _ ౪ __ 1909 కొల్లూరు వెళ్ళి పెళ్ళి చేయింబాల్సివుంది. రాని నా కుటుంబ పరిస్థి తుల దృష్ట్యా అచ్చటి కళ్ళడానికి ఏీలువడలేదు. ఆపనిని ఆవుల గోపాల కృష్ణమూర్తికి పురమాయించాను, ఎ ఏలిలికి నందిగామతాలూకా ఏరులపొడుకు చెందిన నూర్యదెవర కృష్ణయ్య గారి సోదరి అన్నవూర్ణమ్మను వివాహం చేనుకొన్నాను వ్‌ 4 _ 19084 ర3ండవసారి మున్సిపల్‌ చైర్మన్‌గా ఎన్ను కోబడ్డాను. మ్మదాను ముఖ్యమం[తి థ్రీ బొల్లిని మునుస్వామి నాయుడుగారు. అభినందిస్తూ [దానిన లేళ్ల అందినది.

ఇ! కవిరాజు డైరీలు 1లి. ఉత _ 1981 క్రొత్త పేట (తెనాలి) ఆంజనయస్వామి దేవాలయంవద్ద కిక్‌ ఉప న్యాన చ(కవర్తి “దేవు డున్నాడు' అను విషయాన్ని గురించి ఉపన్య సిస్తున్నాడు. నేను రామలింగేశ్వర పేటలో “దేవు డున్నాడా ? లేడా ?' అని [పసంగిస్తున్నాను. జనం అక్కడనుండీ ఇక్కడకు పరుగులు తీను కొంటూ తండోప తండాలుగా వచ్చారు. 1 6 - 1585 ఉబునుపోక 3 నా మితుడైన శ్రీ నండూరి శషాఛార్యుల వాదీంటి కెళ్ళాను. విశ్వనాధ నత్యనారాయణగారు [వాసిన *వేనరాజుి నాటక [వాత (పతి బల్లమీద వుంది. అక్కడే కొంతపణజకు చదినాను, ఇంటికి తీసుకొనివెళ్ళి, [వాత (పతిని పూర్తిగా చదివాను. విశ్యునాథవారు వేన గరాజుకు మహాపచారం చెళారని భావించాను. ఏం 1 - ఎలితి5్‌ కవికోకిల దువూంరి రామిరెడ్డిగారు '“నూత్మాశమం' దర్శించారు, వారికీ నాకూ “నాటకము _- చర్మితొ అను విషయాన్ని గురించి ముఖా ముఖి చర్చ జరిగాయి, చర్చ ముఖ్యంగా వేదం వంకటరాయళాన్త్రి గారి “ ఫతలాపరదియము” నాటకమువై జరిగింది. ఢిల్లి దగ్గర గంగ యుండెనొ * గంగ యొడ్డున ఢిల్లి యుండెనో ? గంగ మీందను బడవ యెొక్కిస ఓరుగంటిని జేర గలండే :

కవిరాజు డైరీలు ర్‌ జొర ? వేంకటరాయశా స్త్ర | కొర ; వేంకటరాయశానస్త్ర =. ఎంత బొంకును బొంకి పోతివి చచ్చి యెచ్చట నుంటివోకద | తెలు(గు బిడ్డా తెలు(గు చరితను నే(టికైశను : దెలిసికోరా 11 *” [పతాపర్మ్నుదీయ నాటకము నందలి భౌగోళిక, చారితిక ఆసం బద్ధములను రామిరెడ్డి గారు సమర్దించారు, కాన్‌ నేకు వారితో వకీభవించ లేదు, 1వ "ఎ *ేలికి5్‌ మైలవరం బాల థారతీ సమాజం [ప్రదర్శించిన “సావితి నాట్‌ కొన్ని, తిలకించాను, 18% _ 1985 'ఖూసీ' (పతిని కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి గారికి పంపించాను ౨౮/7 1855 “'నూల్మాశమంిలో వ్యాకరణ చర్చ జచిగందె, కొన్ని శ ళ్లూల 6 పుట్టు పూర్యో తరాలు విశదీకరించాను,. రావణుడు: ఈళబ్దమునకు నంన్కృతమున బొబ్బ వెటువాడని ద్‌ అ జ” అరము, థ్‌ రావణ = రావ = అన ఆఅ దగృతరుల నడ్పించుటలో మిక్కిలి పర్శాకమము కలవాడు.

ఫ్రే కవిరాజు డై దీట కోయభాన తెలుగు కన్నడము రవ రవ్వ రావ దశ గీవుండు నంస్కృృతమున పదికంరములు కలవాడని అర్థము కోయభాషలో *దన గీవి దస = బాధ, గీవ = కలుగజేయువాడు. దసగీవ శబ్దము దళగీవ చెసి రావణానురునికి వది తలలు తగి చఛించినారు, దశాస్యుండు దస + అనీ డస= బాధ; అసి = జాధను కలిగించువాడు, దన. అని = దసాని, దళాస్తి దశాన్యః = దళాస్యుడు రశ్న్వసులు, రాక్షసులు కోయభాష తెలుగు కన్నడము రాకు రక్కు రోకో (గందరగోళశము చేయు) “(గిక్తుటు (వాధించుట) కథ, , ఈ ం౦డు శబ్రములను నంస్కృతముగా మార్చి రక్ష సులను రాశసులుగా చేసినారు. శూర్చునఖ నంన్మతము - కోయథాషలో '“చువ్పనాక” సంస్థే ౩ రించి చేటగోరుల దానిగా చేనినారు, విశీ_ 9. 1285 సను ఒక రోజు తెల్లవార దూముస 'సూత్యాశమం నుండీ కాపీ హోటలుకు వెళ్తున్నాను. ఆ దారిలో మగీదు వుంది. అందులో నమాజులు

, అంటు చం నటపపో జ్య శే క్‌ జి శ ణీ క్ష క్‌ ణ్‌ ళు ర అ టు శ న్‌ ర్క న న ఆయు ) ళ్‌ చో ॥ ష్‌ శ్‌ జ న ఏ గ స్‌ ష్య టీ అకాడ చు గా త్‌ గ ఖా జో జో గె త్ల ళో (1 క్ష హః తో ణి ఖో శ ఖా క్‌బ్య్యు స్ట సే శే న షు శ ళ్లు “స స్స్‌ జ సి త్సెకొచ్లా పడ్డ నే సహ జ ఇ గ జ " శ _ (క న్‌ క; శ ఈ వల్‌ ౪ ళు జ్ష నే న | క్త . న జి ః ఓ ఖ్‌

• ్టై చ జ స జ / చు న శ్రే ర. నే లో న్‌ స స్‌ స్‌ న] శి ్య | న 1! శ్ర న్న జ కా. శ ఛి శ శ ఆఫ్‌ ల వ ము ళ్ళ ే స్ట వ హ్‌ న్లో ళ్లు శీ ప చ శ” |. ల్‌. ఉని బీ శవా ప భల ఆ ఇ న! క ళ్‌ ళీ శ శః శే గ ఫె న న్‌ జ్జ శ ట్హో జ షూ ళ్‌ జ్జ ళీ శ సి ఖ్శ హ్‌ స్ట స! సో న! జ్య ళ్ళ జ్‌ జ 7 న. వ పే న ష్‌ ' వ్‌ ] వా న శ ళ్గ జ కై శతతమ అ గ్‌ ఇ గ్‌ ( న మ. ॥ ళ్క న. శ్వా ష్‌ | సె క్క ప్‌? ( వ్‌ షు ్‌ న స పటల ఇనామెటు మకు ము మే జం 1 మహారచయిత భీ గోపీచంద్‌ గు) దలై (ట్ర న.

కవిరాజు డైరీలు రో జరుగుతున్నాయి. “అల్హాహో అక్బర్‌" ! ఆంటూ ఎలుగెత్తి దేవుణ్ణీ విలవడం నాకు వినిపించింది. నా భావనాకాశంలో తుళుక్కుమని ఓక మెజుప్ప మెరిసింది. అడే ఈ [కింది పద్యం: “చెవిటి దేవుండొక్కండు పాము చెవుల దేవు డొక౭ండు లోక పాలన చేయుచుందు ర స్లై యెటుల (పార్థింప వలయునో యెజుంగ రాదు భ కకోటుల [వాణాలు 'పేకి వచ్చె” తో పద్యాన్ని “నూత పరాణం” లో ఫొందువణచాలి. ఏ0. ౪. 1985 “నూత పురాణరి తృతీయ, చతుర్ధాశ్వాసాలు [పకటించాను. 5 _ త _ 1986 శ్రీరామ నవమి ఉత్సవాలలో ఉపన్యసించ వలసిందిగా కోరుతూ లేఖ వచ్చింది, 1 4* _ 18కి శ్రీ వేదాంతం లక్ష్మినారాయణ, కుల్ణ గోపాల కృస్ట్రయ్య, కన్నా గంటి జగయ్యగార్లు 'సనూత్శాశమాని'కి వచ్చారు, క ఆ తరువాత వడ్డమూడి కోటయ్యగారు, గోగినేని రంగనాయ కులుగారు కూడా వచ్చారు, రాజకీయాలు మాట్లాడు కొన్నాం, 5 _ 9. 1986 నేను [వాసిన '*వివాహ విధి [వకారం పెళ్ళి చేయించవల

వవ కవిరాజు డైరీలు సిందిగా కోరుతూ ్రీ యాదయ్య వరంగలు నుండి ఉత్తరం వాళారు 168. 9. 1986 సిగ 6టు కాల్చడం తగించమని డాకర్‌ గోవిందరాజుల సుబ్బా ఛా జ ఓ రావుగారు సలహా ఇచ్చారు. ఎ కేరితి శ్రీమాన్‌ చకవర్తుల రాజగోపాలాజారిగారు ముఖ్యమంతతి ఆయి నారా, ఆంధరాష్టం కోసం ఆందోళన వునః [పారంభమయింది. ౨24. 190£ గోపీ (గోపీచంద్‌) (పాక్టను పెట్టాడు. కేసులు వస్తున్నాయి. న్యాయవాద వృత్తి నచ్చినట్టుగా నాకు కనిపించడం లేదు. 10.5 - 195 “'స్లూతాాశమరిలో నూత పురాణావలోఢన జరిగింది. ౨5 _ 10 _. 19€? అం్మధ మహాసభ రజతోత్సవాలు బెజవాడలో జరిగింది. రాయల పీచు నాయకులగు కూడా ఆహ్వానించడం జరిగింది, 16. 11 - 198! మ[దాసులో కాశీనాథుని నాగేశ్యరరావుగారి "శ్రీబాగ్‌ లో కోస్తా, రాయలసీమ నాయకులు ఒడంబడిక చేసుకొన్నారు. వీ(ఎ. త. 189% మృ్మదాను అసెంబ్లీలో భాషా పయక్త రాన్ట్ర పునర్నిర్మాణమును

కవిరాజు డెరీలు ప్రి గురించి తీర్మానం [పవేళ పెట్టబడింది. 2 6 _ 19853 'లంగనాథ రామాయణము వె చర్చ జరిగింది. సభలో పాల్గొన్నవారు వచ్చే సమావేశంలో 'భాన్మర రామాయణము పె చర్చ ౧) మూలా జరగాలని కొరారు, 19 - 19లకి ద్సితయ [ప్రవంచ మహాసం[గామం [పాఠంభమయింది. యుద్ధ సమయంలో కూడా (పత్యేక రామ్ష్రంకోనం సం[పదింపులు, సభలు జర్‌ గాయి, అయితే కాం[గెన్‌ మం్మత్రివర్గాలు రాజీనామా చేశాయి, “ఇల్పుగు నాయకులు' అనే ఈకింది గేయాన్ని [వాళాను,. తెలు(6గు వారికి. దెలుంగు రాష్ట్రము తేర రేర(గ నూడి వడునా ఆం(ధకేసరి 'రేయి6 బవలును గుహల నిద్దుర ( బోవునప్తుడు, మారు (మోంగెడి సింహగర్దలు మాజు మూలల( జేరినప్పుడు; చెన్నపట్నము వదలి పెట్టంగ సాహసింవక యున్న యప్పుడు, తెలుగు బడ్డా । లేవ లేవా +? ఏరపాణము 'సేయరావా $£

ర్ట కచిరాజు డై రీలు తెలు(గు వారికి దెలుగు రాష్ట్రము తర తేరంగ నూడివడునా ? ఏమి చెన్సిన సమి వచ్చునొ యేమిరా భగవంతుడా యని తెలు(గు డాక్టరు తెలుంగు దేశము నాడి. జూచుచు నిల్చునప్పుడు రాలమాన పరీక్ష జేయుచు నడ్డ సాళులు వైచునప్పుడు తెలు[గు బిడ్డా । లేవ లేవా | వీరపాణము సేయరావా : శీ 10 -- 1940 తెనాలినుండి వరంగల్లు బయలుదేరాను. తెలంగాణాలో న్యాపభావం [పసరించిన వారిలో సూరవరం (పతావరెడ్డిగారు. ఒకరు. ఆయన ఆ (ప్రాంతంలో ఇెలుగుభాషావికాసానికి చేస్తున్నక్కషి |పళంననీయం*' ఆయన ఈ పెళ్ళికి వచ్చారు. రెడ్డిగారు కొంచెంసేపు నారచనలనుగురించి, సంఘనంస్క్డరణను గురించి ముచ్చడించారు. ఈ వివాహ పద్దతి నిజూచి అచ్చటి దారండా సంతసించారు. ల 10 _ 19040 పహానుమకొండలోని వెయ్యి స్తంభాల దేవాలయం చూశాను. అచ్చటి

కవిరాజు డైరీలు ర్ట శల్పకళావై దగ్గ్యం నన్ను విభాంతుణ్ణి వేసింది, డి 10 _ 19040 [పయాణబడలికచెత వొళ్ళంతా నొప్పులుగావుంది. కనీసం రెండు, మూడురోజులు కార్య కమాలన్ని వాయిదా వేసుకోవాలి, ౪10. 1940 పాలడుగు వెంకయ్యగారు వెదరావూరునుండి తన మనుమజ్ఞి చి॥ (తిపురనెని సుబ్బారావును తీసుకొనివచ్చి! నూత్మాశమం'లో చేర్పించారు. ర్‌ _. 4 _ 1841 “భగవద్దిత' ర్స వ్యాఖ్య [వాయమని మ్మితులైన ఉన్నవ అవ్ష్న్మీ నారాయణ గారు కోరారు. వారకోరక నెరవేర్చాలనే ఉద్దళంతో “పల్నాటి వీరచరి,త'ను ఇతివృత్తంగా తీసుకొని 'బహ్మభగవగ్గతను రచించాను. అద్‌ ఉన్న వవారికి చదివి వినిపించడానికి గూంటూరు చెళ్ళాలి. 10. 8. 19041 సోయంకాల మయ్యేసరికి జ్వర౦వస్తున్న ది, డాక్టరు కాకుమూచు హుళక్కి. పూర్తిగా వ్నిశాంతి తీగుకోమని సలహా ఇచ్చారు. కొని అది నాస్వభావాని శే విరుద్ధం. వి5్‌ _ 8... 19041 గూరటూరు వెళ్ళాము. నామ్మితునికి నేను వాసిన భగవగ్లీత చదివి

ఖల కపిరాజు డైరీలు వినిపించాను, ఆయన నిర్మాగ మాటంగా నేను మిమ్మ ల్ని [వాయమన్నది “ఈ గీతకాదు అన్నారు. ఆరోజు కులాసోగా వారింటివద్దనే కాలం గడిచింది, వవ _ 2 _. 1945 తెనాలి వచ్చాను, జొబులన్ని చూశాను. గుడివాడ పొరులనుండీ వచ్చినలెఖచూన్తుం టే- వారు నాకేదో సన్మానం చెయతల వెట్టినట్టుగావుంది. విర _ వత _. 1949 పరంతనెని భూవయ్యగారి అధ్యక్షతన సన్మానసంఘం పర ఎడింది. ఐ1 _ త. 1904ల ధూర్తమానవా | శతకం పూ ర్రిచెయాలి. కాని రికలేదు. వర్‌ _ 8 _ 184ల్లి సూతాాశమంలో స్ట ఖాపూర్లో దయము”లోని “కథాకధనవై చితిని గుదించి చర్చజరిగింది. అందులో పాల్గొన్న వారంతా గొప్పపండితులు, విం _ ల 184వ భాగవతుల అన్న పూర్ణయ్యగారు సూతాాశమానికి వచ్చారు, వేదాంత జో్యోతిళ్ళాస్తాంలకు సంబంధించిన కొన్ని అంశాలపై విపులంగా చర్భించుకొన్నాము. పై1ే _. తీ _. 1ఫ4బి ఫ్ర కౌతా రామ్మోాహనళా న్రైగారు గ్‌సిన నారేఖాచ్మితం ఇఅందింది, అయన నిస్సందేహంగా గొప్ప చితకారుడు.

క విరాజు డైరీలు ల్లి గుడివాడపొరులు గజారోహణోత్సవంతో ఘనంగా నన్మానించారు, ఆధివత్యం వహించిన (్రబెజవాడ రామచందరెడ్డిగారిక్కి చల్లవల్లి నంసా ం్సి ఇం ఉక, ఫ్లు నాధిశ్వరులకూ, సన్మానసంఘంవారికి కృతజ్ఞతలు తెలియజేశాను. వీ. 5 _ 1904ల ఉరూరా, వాడవాడా నభలు, సన్మాశాలు జరగడం [పారంభ మయ్యాయి... జాతి జాగృతం అయిన ట్రనివించింది, బ.[రిపాలెంలో ఏర్పాటుచేసిన నభలో [పనంగించి బయటకి వస్తున్నాను. ఒక శతవృద్ధు క్యరపోటుతోవచ్చి అమాంతంగా నన్ను కౌగలించుకొన్నాడు. ఏమిటి, అన్నాను నేను. “ఏమీలేదు బాబూ: ఇక నే నెక్కువ రోజులు [బతకను,. నిన్నుచూచి చచ్చిపోదామని వచ్చాను” అన్నాడు ఆపండు ముదునలి. 0 6 _ 194ళ్లీ కాం[గెస్‌ “ క్విట్‌ ఇండియా ” తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. నాయకులను నిర్భంధించారు, ఆఅసేతహిమాచల పర్యంతం [(బిటిఘ (ప్రభుత్వ విధానాల వై [కోధానలం (పజ్వరిల్రింది, [ప్రభుత్యం కాల్పులు సాగించింది. [198 1504ల రెండువేలమందిక్తివైగా తెనాలి రైలు స్రేషనుమీద దాడిచేసి గూడు పెడ్డుకు నిప్పంటించారు. పూర్తిగా దగ్గమైపోయింది. మ్మదాసునుండి పూరీప్యాసెంజరు రాగానే [ప్రయాణీకులను దింవివేసి, దానికి నిప్పంటిం చారు. రైలుపట్టాలు వేకివళారు. టెలిపోఫోను, టెల్మిగాము తీగెలు తెంవి వేశారు.

రశ కవిరాజు డైరీలు జిల్లా మెజిస్ట్రటు, నూపదించటెండంటు రిజర్వుపోలిసులతో వచ్చి పడ్డారు. [పజలకూ, పోలీసులకూ మధ్య సంఘర్షణ జరిగింది, పోలీసులు లారీచార్జీ చెశారు. మూకలు రాశ్ళురప్పలు విసిరారు, రిజర్వు తుపాతీ కాల్పులు చేశారు. కాల్పులలో నలుగురికి [పాణహాని; పదిమందికి తవ గాయాలు తగిలాయి. 14. 6 - 1942 కాల్పులకు నిరననగా మారీనుపేటలో నభ జరిగించి, నేను ఉపన్యసించాను. ర్‌ _ 15 _ 192 నాఆరోగ్యము ఆనాటికానాటికీ క్షీణిస్తూవుంది. విశ్రాంతి తీసుకో షొలంటున్నారు వెద్యులు, అది బొతిగా ఏలుపడకుండా వుంది. 11 ఎ 1804ల జర ౦వచ్చింది, ఆయినా ఏటుకూరి వేంకటనర సయ్య క్చతి- “సిద్చాశమం' సంగంజాగర్హమూడిలో ఆవిష్కరించాను. 1శీ 1 1904వ గవి కృష్ణరావు, ఆవల గోపాలకృష్ణమూర్తి, మాధవఎపై బుచ్చి సుందరరామ(శా్దా, ఏటూకూరి వంక టనరసయ్య, కొసరాజు రాషవయ$ చౌదరి, ఆవుల సొంబళివరావుగారలు చూడటానికి వచ్చారు. 15 _ 1 1904ల డాక్టర్‌ కొల్లూరి వంగ్యటాయుడుగారు నన్ను పరీక్షీంచి విషజ్ఞారంగా నిర్ణయించాడు. కాని, ఆందోళన చెందవలసిన పనిలదు, అని ధైర్యం చెప్పారు.

నంహా, ప | న్దానం ర్య

కవిరాజు డైరీలు గ్రిస్‌

జరం రోజుగడిచినకొద్ది ఎక్కువ శజొతుందేగాని తగ్గడం లేడు, డాక్టర్‌ కొల్లూరి వెంకషటాయుడుగారు ధర్మామిటర్‌ నోట్లో పెట్టి జంరం ఎన్ని డి[గీలుందో చూస్తున్నారు. కవిరాజు అపస్మారకదశలో ఉన్నారు. ధర్మామీటరు సపటపటమని కొరికారు. అచ్చట వున్న వాళ్ళంతా ఆశ వదలుకొన్నారు.

ఆంధుల దురదృష్షంకొద్ది, మహాకవి, యుగప్తరుషుడు అయిన రామస్వామి చౌదరిగారు తెనాలిలోని వారి స్వగృహంలో 19458 జనవరి 16వ తేదీరా[తి గం. 1-40 ని, లకు కీర్తి శషులయ్యారు. ఈ ఆకస్మిక వార్త యావదాంధ [పజానీకొన్నీ దుఃఖపాగరంతో ముంచఛచివెసింది. అప్పటికి చౌదరిగారి వయన్సు 56 సంవత్సరాలు మా్యతమే.

తెనాలిపట్టణ వానులకూ, పరిసర [గామీణ [పజానీకానికీ విషాద చ్భాయల మునుగు విడివడలేదు. కవిరాజు భౌరికదేహం పువృమాలలచే ఆలంకరించబడి తెనాలిపురవీధుల గుండా (బహ్మాండమైన ఊరేగింవుతో బయలుదేరింది. దారి పొడవునా పూలు వర్షంలా కురిశాయి. ఇనుక్త వేసినా రాలని జనసమూహం విచారవదనాలతో కవిరాజు ఖొతికరాయం వెంట నడిచారు. కవిరాజు ఖఇెతిక దేహాన్ని కడసారిగా చూడాలనే కాంషతో, వెలాచి [ప్రజలు తండోపతండాలుగా గుమిగూడారు. అదొక మహో (ప్రస్థానం.

“రామస్వామి చౌదరిగారు వది సంవత్సరాలు (బతికుంటే ఎంత బావుండేది $” ఆ దోవనే ఫోతున్న రెళుతన కన్నీళ్ళు తుడుచుకొంటూ అన్నాడు,

“రామస్వామిబాబు పోయాడా ౯ అంటూ నోరు కెరచి అలాగే

రై

ర్రగ్రి కవిరాజు డైరీలు వుండిఫోయాడు [పక్కనున్న ఓ మునలాయన,.

“చౌదరిగారు తన జీవితమంతా నిస్వార్ధ సేవలో ఆం[ధ|[పజలకు ధార వోళాడు” అంటున్నాడు (పకగైానున్న యువకుడు తన కుగిచేతితో క వృదోడు తీనూ.

“తెలుగు సాహిత్య చశేతంలో కొన్ని శతాబ్దాలుగా పూడ్చలేని ఆగాధం ఏర్పడింది” అన్నాడు మరో పండితుడు,

ఇంతలోవల శ్యళాన వాటిక వచ్చింది, ద్యష్టప్తుతుడైన గోపీచంద్‌ గారిచేత పండిత మదనమోహన విద్యాసాగర్‌గారు వేదోక్తంగా, దైవ [పార్ధనలతో అంత్యక్రియలు జరిపించారు. సాహిత్య చకవర్తి సాక్నా త్కారం ఆనాటితో నమా ప్రమయించి. నూత్మాశముం వెలవెలా పోయి క శాహీనమయింది,

ఠవిరాజు నిర్యాణం పట్ల అనేశమందీ |[పముఖులు, వివిధ పష్మతికల సంపొాదకులూ, అసంఖ్యాక మైన పండితకవులూ, వారికుటుంబానిక సంతావ సందళా లందించారు.

ఉస్నవ లఅశత్షనారాయణ. పంతులుగారు తమ [పగాఢ సంతాపాన్ని ఇలా |పకదించారు ;_ “రామస్వామి చెదరిగారు పరమవదించారన్న వార్తవిని నిర్దాంతపోయితిని. నా మి[తులలో ఇంతటి గద్దవర్తనుడు మరియుకడులెడు, సంన్కృతములో మంచిభాషా పరిజ్ఞానము కలవాడు, ఆంధభాష ఇతని కలమునకు స్వాధీనవడినట్టు మరియొక ఆధునిక కవికి స్వాధీనవడలేదని నా నమ్మకము, జాతీయమెన శుద్ధాం్య్రధమును [(వాయగలవాడు తిక్కన తరువాత ఇతడే, “బవ్మాద్వషి! యని ఈయ

కవిరాజు డైరీలు ర్ట నకు పేరు గలదు. పలువురు [బాహ్మణులకుగల శూ ద ద్వేషమున కంటి ఈయనకు [(బాహ్మణద్వేషమెక్కు_వలేదు. వేదబుషుల మతముతో అందరికీ సమాన హక్కుుగ లదనియూ, ఇది కూడదనుట [బాహ్మణుల స్వార్ధపర త్వమనియూ ఆయన విశ్వసించువాడు. ఇదియే (బహ్మద్వెష మెనచో, ఇట్టి (బహ్మ ద్వేషము గలవారు పలువురు |బాహ్మణులుగూడా కలరు", _--ఆంధవ్యతిక, 80 జనవరి 1545, “సారస్యతోద్యానములో పరిమళమును గుబాళించుచున్న ఒకి ఫువుం రాలిపోయినందుకు దుర విల్లు చున్నాము. _--భారతి, ఫిబవరి 16489, “రామస్వామి చౌదరిగారి ఆకస్మిక మరణంతో ఆంధసారన్వత [ప్రపంచ నథోమండలమున ఉజంలది వ్రితో వెలిగిన తేజః పుంజమగు నక్ష్మ్యతమొండు శారిపోయినది. అది మన దురదృష్టము”, ఆంధ్యపభ, జనవరి 1048" “తనకు వశవర్రి అయిన లేఖినిని తెలుగునేలలో (పబలివున్న కులాధిక్యాలను కూల్చి వయడానికీ, మతమౌథ్యాలను మావి వయడానికీ। సంహాన్ని సంన్కరించడానికీ, (పత్మేక రాష్టవాంచను రెచ్చగొట్టడానికీ తగు రీతిని వినియోగించి తెలుగునేలను కొలిచినారు. రామస్వామిగారు నస్యక్షస్తులయినారని ఆకస్మాత్తుగా వినరావడంతోొ విషజ్ఞ హృదయుల మెనాము. చౌదరిగారు స్వర్గ్షస్తులవడంతో, తెలుగుదేశం తన సౌఖ్య, సౌభా గ్యాలకోనం సతతం తపించే ఒక అనుంగు తనయుని కోల్పోయింది. బజెలుగుజాతి మౌఢ్యాంధకారాన్ని ఆవలకునెట్టి, ఉజలమైన వెలుగును

గెస్‌ కవిరాజు డెరీలు తనకు సమకూర్చుయత్చి ంచే ఓక (కాంతికారుని కోల్పోయంది.

“కవిరాజు, విషప్ణవకవి రామస్వామి చౌదరిగారు మహ్వాపస్టానం చేయడంతో, నాడు పారిజాతాన్ని కోల్పోయిన దేవతలరు కలిగిన గుండె దిగులు, నెడు తెలుగుపారిజాతాన్ని కోల్పోయిన లోకానికి కలుగుతుంది. వీరి భౌతిక శరీరం ,(ఫెంచి విషవంవలే అంతరించవచ్చును. కాని | ఫెంచి విప్రవజ్యోతివలెనే ఏరి ఆభకయాన్ని, ఆదరాన్న అభ్యుదయం కోలే ఆం[ధజగత్తు విస్మరింపలదు,

_-దేళాధిమాని, ఓి4- 1- 19048 గుమ్మిడిదల వేంఠటనుద్భారావు గారిలా తమసంతాపాన్ని లలియ జీవారు,

'రోవిరాజు కర్షక కుటుంవానికి చెందినా, కర్షకుల అభివృద్ధినే కాకుండా, మార్కు మహాశయునిపలె, వివిధకులాలలోని ఏడిత్మ పజలను ఆగజాతి దానినత్వంనుండి రశ్నించిన మహామటి, గొప్పనంఘసంన్క- ర్త, కార్గశూరుడు, నిశితవిమర్శకుడు. రామస్వామి చౌదరిగారివంటి విశిష్షత గల వ్యక్తులను | వెళ్ళ'వె లక్కించవచ్చును',

_--గోలకొండ

“రామస్యామిగారి ఆఅ సమయంతో, “ఆంధదేశంలో సాంఘిక_మత విద్యాపపంచకములలో ఒక విష్టవ నాయకుడు అంతరించి పొయాడు”,

_-- జమీన్‌ రైతు, వఏ._1._ఉప్‌ (౪0

కవిరాజు డైరీలు ర్ట

“'సనాతనత్వంతో నూ, అర్థంలేని అంధవిశ్వాసాలతో నూ, కరుడు కట్టుకుపోయిన సంఘంటో ఒంటరిగా నిలచి, ధెర్యసాహసాలతో శంఖాన్ని పూరించిన విస్టవకవి మనకికలేడు, ఏటికి ఎదురీది తన ఆదర్శమే [1పధానంగా గైకొని కలంచెతపట్టి, ఎదురొచ్చిన మవి మహులను పల్టలు గొట్టించిన కార్యహరుడు, సాపహాసి, స్వతం్యత వేమ ఇక్‌ కనుపించడు. పూర్వగంథాల్నీ, పూర్వపదాంత మత బోధల్నీ, వూర్వమూఢాచారాల్నీ దూయబట్టి, కుళ్ళుతూవున్న సమాజానికి కాలాను గఏణ పరిణామవాదాన్ని బుజువుచేసీ చూపి, తన విద్యుక్త ధర్మాన్ని నెరజర్బిన ఆగబీత [పతిభాళాలిని మనమెప్పటికిని చూడజాలముి,

_--ఆం(ధాలేబర్‌ విత 1._4ట “రామస్యొామిచౌదరి లాంచి మహాకవి. సత్‌విమర్శకుడు, నభూతో న భవిష్యరి' రాడికల్‌ ___ ఫ్మీబవరి, 1948 మరో [ప్రతిక “రామస్వామ్‌ చౌదరిగారు మానవధర్మ రక్షకుడు" అన [పశంనించింది,

“కవిరాజు, కమ్మ కులోదృవుడు, హిందూమత సనంన్క రయగు శ్రీ (తిపురనని రామస్వామి చౌదరిగారు దివంగతులైనారు ఆహా । ఏమి దురంతము ? సూతవురాణకర్త నిర భౌతిక శరీరమున చూడణాలమా ।; బీ ఆంధధదెశమా ఎంత దౌర్భాగ్యస్థితికి వచ్చితివి | మ్మితుని ఆత్మ - తద్యారా అనుగు సాహిత్య మత విజ్ఞానములు తరించుగాక £”.

అనేకడుంది. వండితకవులు, (వనీద్ద రచమిుతలు కవిరాజు

(౫.

100 కవిదాజు డైరీలు నిర్యాణంపట్ల ఆశుధారలు గార్బారు. యత పల్లి దేవయ్యగారి 'కన్నీటి ల న్‌ ౮ ధారీ చూడండి. 'పాతగాధకు వడపోత పోయగనొచు సూత్మాశమములోని సుగుణుడేడీ? బుధవరేజ్యులు మెచ్చి పౌంగిపోయుడి నూత్న థావోన్నతిని జూపు [వముఖుడేడి 7 తెలుగుభావకు [కొత్త తన్నులన్‌ జూపించి వివవంబును తెచ్చు ఏరు(డేడి ? వ్‌ జాతీయ కవనంబదు చలపట్టి మున్నుందు చాటి చెప్పెదనన్న చతురుడేడీ ? కటకటా ! యుదియేనాటి కర్మపమమ్మ అంధకార మాం[ధకవిత నాపరింప దెలుగువారల గుండియల్‌ దిగుర నగ జీసితివి మృత్తుువా ః యిట్టి చేత తగున దుఃఖనిమగ్న మై కాలి కస్నిరు కార్చినంతమ్యాతాన రామస్వామి గారి యొడల థ క్తి ళద్ధలు చూపించినట్టుకాదు, దాకు తల పెట్టిన ఉద్య మాన్ని కొనసాగించడానికి, వారు నడయాడిన ఉతమ మార్గాన్ననుస రించడానికి ఆంధలోకం ఆయత్తం కావాలి, అలా [0౮

కవిరాజు సనుకాలీనులలో కొందరు (పముఖంలు [స్వా

1. తిరువతి వేంకటకవులు

నానాటికీ దినస్టితిని పొందుతున్న అంధ సాహిత్యాన్ని పునరుస్థ రంచుట కొటకు అవతరించిన సరస్వతి మూర్తులు. తిరుపతి వెంక క కవ్పలు. బందరు హిందూ హైస్కూల్లో ఆం[ధాధ్యాపకులుగా 19002 నం, నుండీ చెళ్ళపిళ్ళ వెంక టళాన్త్రి గారు పనిచెళారు. వారివద్ద కొంతకొలతి రామస్వామిగారు చదువుకొన్నారు. కవిరాజుగారి “సన్మాన సంచికలో రామస్వామిగారిస్‌ ఆశీర్వదిస్తూ వేంకటకాన్ర్రిగారు (వాసిన పద్యాలు

మి సాటి ల్లి

అం(ధసాహిత్యంలో అణిముత్యాలు వంటివి,

తిరుపతి వేంకటకవులు అనేక [గంధాలు రచించారు. అవథా నాలు చేశారు. తిరుపతిళాన్ర్రిగారు 1920 నం, లోను, వేంకటళా ర్రైగారు 1050 సం. లోను కిరి శషులయ్యారు. 5. కాశీనాథుని నాగశ్వరరావుగారు.

గుడివాడ తాలూకాలోని యలక్నురు [గామంలో 186% సం. లో జన్మించిన నాగేశ్వరరావు పంతులుగారు విద్య పూ రిచెనుకొని, బొంబాయు తోని ఒర వ్యాపార సంస్థలో ఉదో్యోగిగా చేరారు. 19808 సం. లో "ఆంధ పతికిను, 1924 సం. లో “భారతి మాసప్యతికను స్థాపించారు, ఆంమ సాహిత్యానికి పంతులుగారు గణనీయమైన సేవ చెశారు. రామస్యాామి చెౌదరిగారికి 'స్నెహితులు, చోదరిగారి *'నూత పురాణమును పంతులు: గారే స్వయంగా సమిక్షించారు,

విశ్వదాత, కళ్శాపపూర్ణుడు అయిన నాగేశ్వరరావు వంతులుగారు 1085 నం, విల్‌ 11 తదిన తీరి శషుబై నారు,

౯ [0

102 కవిరాజు నమకాలినులు బె, ముట్నూరి కృష్టారావుగారు,

[క్రీ. శ 1879 నం, లో కృష్ణారావుగారు మచిలీపట్నంలో జన్నిం చారు. రఘుపతి వేంకటరత్నం నాయుడుగారి శిష్యులలో ముఖ్యులు, 1805 సం.నుండీ 'కృష్ణా పష్యతికోకు [వధాన నంపాదకులుగా పనిచేకారు.

రామస్వామిగారు విద్యాభ్యాసం కోసం విదేశాలు వెళ్ళే నమయంలో కృష్ణారావుగారు, ఆయా దేశాలలోని ఆనక్తిజనక మైన విషయాలను గురించి తమ పషతికలో [పకటించడానికి లేఖలు [వాయవలసిందిగా చౌదరిగారిని కోరారు. ఆవిధంగానే రామస్వామి చౌదరిగారు కొలంబో, ప్యారిస్‌, డబ్లిన్‌ ల నుండీ లెఖలు [వాశారు. అవన్నీ “కృష్ణా పతీకలో [పచురించారు కృష్ణైారావుగారు.

వీర్ర 1945 సం, ళో పరమపదించారు.

4. ఉన్నవ అచ్న్మీనారాయణగారు,

గుంటూరు జిల్లా, నత్తెనవల్లి తాలూకాలోని వేములూరుపాడు [గామంలో 15/8 సం. లో జన్మించి, 19018 సం. లో ఐర్రండు వెళ్ళి, డిబైన్‌ నగరంలో చదివి, వారిష్టరు పట్టా పొందారు, 19090 సం, లో ప్రడరు వృత్తిని పరిత్యజించి, నహాయనిరాకరణోద్యమంలో జేరి అనేక సార్లు కారాగారశిక్ష్షల ననుభవించారు, వీరు జలులోనే “మాలపల్లి” నవలఠలి రచించారు, ఆం[ధులకు (పత్యేకరాష్ట్రం కోసం అవిరళ కృషిచేశారు.

కవిరాజుగారి బహిఃప్రాణం. ఇరువురూ [పాణ స్నేహితులు. చౌదరి గాది ఉద్యమాన్ని, మనసా, వాచా, కర్మణా బలపజగిన సహృదయులు. కవిరాజు వర్దంతులను జరుపవలసిందిగా యువతరాన్ని (ప్రోత్సహించి

ర

కవిరాజు నమకాలీనులు 10కి తద్వారా భావవిస్టవానికి తోడ్పడిన నంఘనంస్క్మ- ర్త.

1958 సం. తో కీ రి శేషులై నారు,

ర్‌, కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారు.

చిత్తూరు జిల్లా కట్టమంచి [గామంలో శ్రీ. +ళ. 1880 సం.లో జన్మించారు. జస్టిన్‌ పార్టీలో వుండి రాజకీయాలలో పాల్గొన్నారు. ఆంధ విశ విద్యాలయానికి ఈయన [పథమఉపాధ్యకుడు. ఈయన ఆంధధాంగ్ల భాషలలో మహావక్త. “కవిత్వ తత్యవిచారము' వీరి విమర్శనా [గంధథము,.

కవిరాజుగారికి ఆత్మీయులు.

ఓ, కొండా వెంక టప్పయ్య వంతులు గారు,

నసుంటూరులో 1866 సం. లో జన్మించారు, వి ఏ,, బీ, యల్‌, చదివి న్యాయవాద వృత్తి [పారంభించారు. (ప్రముఖ న్యాయవాదిగా పేరు బొందారు.

1087 సం. ళో గుంటూరు-తనాలి పట్టణ నియోజకవర్గ పతమున మదరాసు శాసనసభకు [పతినిధిగా ఎన్నుకోబడ్డారు. దెళభక్త బిరుదా6 కిచులు,

ఉన్నవ వారిద్వారా కవిరాజు గారికి సన్నిపాత మి[తులై నారు, చౌదరిగారి “వీర గంధము" అనే గేయాన్ని అనేక నభలలోనూ, ఉూకే గంప్తలలోనూ వీరు పాడించారు.

ఏ్‌ఠ్ర లికి కనని ధిక త ఉపి ఈ న్వర్గస్తులయినారు,

7. _కాళీభట్ట (బహ్మయ్యళాన్త్రి గారు, తూర్పుగోదావరి జిల్హా, వలివెల (గామంలో క్రి. శ. 1868 నం వా అ

105

$ే0క్కీ కవిరాజు సమకాలీనులు జన్మించారు. నంన్క్బతాం(ధోాలలో చక్కని పండితులు, విమర్శకులు. కవిరాజుగారి *శంబుక వది నాటకంమీద త్మీవమైన విమర్శను (వచు రించారు. ఇ విమర్శను (పతివిమర్శను కవిరాజుగారు (ప్రచురించారు,

క విరాజుగారి “'కురువ్నే[త సం[గామము” నాటకంతో సారస్వత ష్యేతం కురుష్యెతంగా మారిపహోయిందిః; శంబువ వధ నాటకం కూడా దేశంలో ఎంతో అలజడి కలిగించింది. సాహితీ నమళంలో జిజ్ఞాసువులు [(గహించదగిన అంళా లెన్నో ఉన్నాయి.

వ ఆదిభట్ల నారాయణదాను గారు,

శ్రీకాకుళం జిల్లా అజ్జాడ (గామంలో క్ర. శ. 1864 నం. జన్మిం శచీన నారాయణదానుగారు పోతనయుక్క భకిరసా స్వాచనతో హది కడలు చెప్పడానికే వారి జీవితం అంకితం చేళారు. వారితకథలతో ఎ. బి. నీ డీట్‌ నెర్చి “ఎక్కువ కులమును చుల్కనగా జూచు నూ దయోని అంటూ హర్షధ్వను లందుకొన్నారు,

మ్మో

విజయనగరంలో కవిరాజుగారిని దానుగాతు క లునుకొన్నట్టుగా వీదితమౌతున్నది. వారితో చర్చలు జరిపారు. ఈచర్చలు [_పధానంగా (బాహ్మణ, బాహ్మణితర కులాలకు సంబందించిన పని వారి దినచర్య (గంథాలవల్ల తెలుస్తున్నది,

1045 సం, టో ఆదిభట్టవారు అ స్తమించారు.

క బల్లిని మునుస్వామి నాయుడుగారు,

(కీ, శ, 18891 నం. లో జన్మించారు. జస్టీస్‌ పార్టీ నాయకులుగా

మద్రాసు రాష) ముఖ్యమంత్రి పదవిని అందుకొన్న ఆంధులలో వీరా (ర%

కవిరాజు సమకాలీనులు 105 కరు. 1980 __ శశ వజకూ ముఖ్యమంత్రి పదవితో ఉన్నారు. వీరికీ రామస్యామిగారికి ఎపుడూ ఉతర (పత్యుత్తరాలు జరుగుతూ ఉండేవి. ది. 5--11--19025 న కవిరాజు కౌన్సిలర్‌ గా ఎన్న్‌కయినారు. చైర్మన్‌గా 10988 నం, దాకా చౌదరిగారు పనిచేశారు. ఆ మధ్యకాలంలో మును సామి నాయుడుగారు తెనాలి మున్సిపాలిటీకి అనెక విధాలుగా సహాయం చేశారు. వీరు 1084 నం, లో మరణించారు. 10. చిలుకూరి నారాయణరావుగారు.

కీ. శ. 1850 నం. లో విశాఖ జిల్లా పొందూరుకు నమీపంలో నున్న ఆనందప్పుర [గామంలో నారాయణరావుగారు జన్మించారు. వీరు పండితులు, విమర్శకులు, వరిశోధకులు, కళా (ప్రపూర్ణులు.

నన్నయ కాలనీర్ణయాన్ని నిర్ధారించే సందర్భంలో నారాయణ రావుగారు 'నూత్నాశమం: లో ఒక వారంరోజులు గడిపోరు. నారాయణ రావుగారు గిడుగు సీతాపతిగారికి [(వాసిన లేఖద్వారా ఈ విషయం చెలి సింది. నారాయణరావుగారు 1952 నం. లో స్వర్షస్తులె నారు, 11. దువ్వూరి రామిరెడ్డిగారు.

వీరు 1895 సం. తో గూడూరులో జన్మించారు. ఇర వయో మేట కవితారంగంలో [పవెశించారు. స్వయం కృషితో అనేక భాషలలో పాండిత్యం గడించారు. *'ఖయాము రుబాయతు' లను ఎంతో సొగసుగా అనువదించారు.

19298 నం బెజవాడలో జరిగిన ఆం[ధమహానభలో, రామస్వామి చౌదరిగారికి “5 విరాజు వీరుదు, రామిరెడ్డిగారికి “థవి కోకిల' బిరుదు

(మ

106 కవిరాజు సమకాలీనులు [వదానం జరిగింది. రామిరెడ్డిగారు కూడా కొంతకాలము జస్టిస్‌ పార్టీలో ఉన్నారు. కవిరాజుగారికీ, రామిరెడ్డిగారికీ “వర్శిత -- నాటకము అనే విషయం మీద చర్చలు జరిగాయి. రామిరెడ్డి గారి అభిిపాయాలతో కవి రాజుగారు ఏకీభవించలేదు. 1947 నం. లో రామిరెడ్డిగారు కీర్తి శేషులై నారు, 1వ నురవరం (ప్రతాపరెడ్డి గారు.

వీరు కీ. శ. 1896 సం. ఆలంపురం తాలూకా ఇటికలపాడు [గాొామంలో జన్మించారు. 'హదరాబాదులో కొంతకాలం న్యాయవాద వృత్తిలో ఉన్నారు. “గోలకొండ” పతిక ద్వారా తెలంగాణాలో రాజకీయ

కవిరాజుగారి విష్టవ భావాలకు [పథావితులైన వాతలో పీరొకరు, (పతాపరెడ్డిగారు 'పౌరాణి కే్యద జాలము" పేరుతో [వాసిన పద్యములు ఇందుకు [పబల తార్కాణము, 1981 సం. గోలకొండ ప(తికలో న్‌ పద్యాలు [పచురింవ బడ్డాయి. కవిరాజుగారి భావాలను తెలంగాణాటో [ప్రచారం కలిగించడం ద్వారా ఆ [పాంతంలో చైతన్య రేఖలను వెలార్చిన వైతాళికులు రెడ్డిగారు. (పతావరెడ్డిగారు 1858 సం. లో పరమపదించారు. 18, ఏటుకూరి వంకట నర్పయ్యగారు.

గుంటూరు బిల్హా పెదకూరపాడు [గామంలో కీ.శ. 1811సం టో జన్మించారు. ౮) సంవత్సరాలు పహూలము పట్టిన చేతితో కలము బట్ట కవితా సాధన చేశారు. కవిరాజు రామస్వామి చౌదరిగారి అనుంగు శిష్యులై కవిగా రూపురేఖలు దిద్దుకొన్నారు. కళాదృష్టితో “ష్మేత్రలక్ష్మె"ని చితించారు. రైతుగా పుట్టి సాహీఠీ తేతంలో కవితా నశ్యాలను వెల

గి

కఫిరాజు సమకాలీనులు 107 యించి 19498 నం. నవంబరు పదియవ తేదీన శీ ర్రిశేష లెనారు.

156 సం. సెప్టెంబరు 19వ తేదీన గంజారి జిల్లా బరంవురంలో వీరు జన్మించారు. వీరి చిన్ననాటి చదువు సంధ్యలు శ్రీకాకుళంలో సాగాయి. వీరు విజయనగరంలో మెటిక్యులేషన్‌ పాసయి, పర్గా కిమిడిలో యఫ్‌, ఏ. పూర్తిచేస్తి మదాను పచ్చయవ్వ్ప కళాశాలలో వట్ట భదులై నారు,

తానీ ధర్మారావుగారు న్యుపసిద్ధ రచయిత. అంతకు మించిన పండితులు. రెంటికి మించిన విమర్శకులు, వరిశోధకులుగా, వ్యత్రికా సంపాదకులుగా [ప్రఖ్యాతి పొందారు

రామస్వామి చౌదరిగారు తనాలిలో 19286 నం. లో వర్వాటుచేనిన (బాహ్మజతర కప్పుల సమ్మళ నానికి అధ్యక్షత వహించారు,

ఆంధ విశారద బిరుదాంకితులు. అనేకచోట్ల సన్మానాలు జరి గాయి. ఇటీవలనే వీరి *విజయ విలాని” వ్యాఖ్య వెలువడింది.

వయస్సులో వృద్ధులైనా ఆటోచనా నేగంలో ఆయన ఆధునికులు, 15. విశ్వనాథ నత్యనారాయణగారు.

158₹6€ సం, అక్షోబరుల్‌ కృష్ణా జిల్లా నందమూరలు [గొమంలో ఏన జన్మించారు. బందరు హిందూ హైన్కూలులోను, నోబుల్‌ కాలేజీ లోను విద్యార్థి దశ గడిచింది. యం. ఏ. ప్యానయినారు.. చెళ్ళవిళ్ళ వేంకటళార్రిగా8 శిష్యులు.

క.

ోం8ి కవిరాజు సమకాలీనులు వారు విజయవాడ కళాళాలలో 920 ఏళ్ళు ఆంధ భాషాచార్యు€ వ గాను, కరీంనగర్‌ కళాశాల (పిన్సిపాల్‌ గాను, సాహిత్య అకాడమీ ఉపాళ్కి? కులుగాను, శాసనమండలి సభ్యులుగాను వున్నా రచనా వ్యాసంగ మే [ప్రధాన మయింది, వారు సాధించని సాహిత్య [ప[కియంటూ లేదు. పుంఖాను పుంఖంగా అనేక [గంథాలు ర చించారు. వేయిపడగలు నవల, రామాయణ కల్పవృక్షము ముఖ్యంగా పెర్కానదగినవి. “కవి స్మమాట్లు, “కళా (పపూర్ణ' విరుదాంకితులు. | భారత (పభుత్వమువారు. వీరికి “పద్మ భూషణ” బిరుదముతో సత్కరించారు. జ్ఞానపిఠ బహుమతి [గహితలు. ఆంధ [పదేశ్‌ [పభుత్వం (శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారిని “ఆస్థాన కవిగా నియమించినది. 16. పోకూరి కాశీపత్యవధానులుగారు. గుంటూరు జిల్హా, వల్నాడు తాలూకాలోని దోదిలవీడు [గామంలో జ నందననామ నంవత్సర మాఘశుద్ధ వశమి ఉషఃకాలమందు ఏరు జన్మిం చారు, విశ్వ(బాహ్మణ కుల సంజాతులు. బోదిలఏవీడు, వెలుదుర్తి పుర టీ ములలోని వీధిబడులలో [1పాథమిక విద్య పూర్తిచేశారు. రెంటచింతల శ మిషన్‌ స్కూలులో నెకండుఫారం పూర్తిచేసుకొని, న్వయం కృషితా సంస్కృృతాంధాలు నేర్చుకొన్నారు. రమారమి 60 [గంథాలు రచిం శ చారు. గద్వాల సంస్థాన కవిగా ఆనంస్థానం రద్దయ్యేవజకూ ఉన్నారు. - ఏీఠు 'సారంగ ధరీయము” అనే (త్యర్ధి కావ్యమును 19€8._804 | సం. లో రచించి, గద్వాల రేడుకు అంకితం చేళారు. వీరు చిత, బంధ్‌, ర. గోర్‌ భి క్ర విత్వాలలో అందెవేసిన చేయి. |