Telugu కవిత్రయము వారి రచనలు రసాభాస పరిశీలనము - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

( చనల... [౮ (గ్ర 1? (కూ.

న్‌్‌ బు ననా షు ల

కవిత్రయము వారి రచనలు రనాభాస పరిశీలనము (ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయముచే పి.హెచ్‌.డి. పట్టమును పొందిన పరిశోధన వ్యాసము) వారి అర్థిక సహాయమున ముద్రితము) రశశంంత || టె.జి. కృష్ణారావు, రిటైర్డురీడరు ఆర్‌ యస్‌.ఆర్‌.కె. రంగారావు కళాశాల బొబ్బిలి

ప్రథమ ముద్రణము న. అక్షోబరు 2005 థి గ యో యు వ్‌ సర్వస్వామ్యములు :గ్రంథకర్తవి మూల్యం 12004 డి.టి.పి.: మ ట్టైరా *- క ఎట శ్రీ బాలాజి లేజర్‌ గ్రాఫిక్స్‌ “ _ 18, సుదర్శన్‌ ప్లాజా, ఆశీలుమెట్ట విశాఖపట్టణము శ్రీ శక్తి ప్రింటర్స్‌ దొందపర్తి విశాఖపట్నం. | ( ౮)చ్నిర్మ లి ఆర్‌.టి.సె. క్రాస్‌ రోడ్స్‌, హైదరాబాద్‌ ప్రతులకు: " అీీమతి టె. మాధవి, యం.ఐ.జి, - 157, ఎ.పె.హెచ్‌.బి. కోలనీ, బాబామెట్ట, విజయనగరం.

అభనందనము - ఆశిషము

• అచార్య అప్పల్ల సోమేశ్వర శర్మ ప్రీతిభాజనులు, శ్రీయుతులు తరిగొప్పుల గోపాలకృష్ణారావుగారు (ఆంధ్ర ప్రాచార్యులు, శ్రీ రాజా అర్‌. యస్‌. ఆర్‌.కె. రంగారావు కళాశాల - బొబ్బిలి) మా విద్యావంశీయులు. నా నుండి సంస్కృత సాహిత్యా లంకారాడులను కొంతవరకు అందుకున్నారు. కనుక నాకు సాక్షాత్తుగ శిష్యులు, సుప్రసిద్ధ ప్రాచార్యులు డా॥ యస్‌.వి. జోగారావుగారు ఇదే విషయాలలో నాకు ఆబాల్య శిష్యులు, (ఈ సంగతి చాలామందికి తెలియక పోవచ్చు). వారు వీరికి సాక్షాత్తుగనే ఆచార్యులు. కాగా గురుపరంపరలో వీరు నాకు ్రశిష్యులు కూడా అనిపించుకుంటారు. ఇదే విద్యావంశవైభవం! శ్రీ గోపాలకృష్ణారావుగారు, ఆంధ్ర కవిత్రయము యొక్క కవితలోని “రసాభాసములను" అధిష్టానంగా ఎంచుకుని, ఆంధ్రమున ఒక [ప్రబంధమును ప్రస్తరించి, ఇటీవలనే (క్రీశ 1999 సం1[) “ఆంధ్ర విశ్వ కళాపరిషత్తు” వారిచే “పి, హెచ్‌.డి” పట్టముతో అలంకరింపబడినారు. ఈ ప్రబంధము పరిశోధక ప్రబంధ పరమేశ్వరుల ఆఅమోదమును పొందిన తరువాతనే ఉన్నత పట్టమును (ప్రసాదించిందని, వేరుగా చెప్పనక్కరలేదు గదా! అయితే ప్రకృత మిది ముద్రణ ప్రకాశక భాగ్యమును కూడా పొందినది. అందువల్ల జెచిత్యాన్ని గ్రహించి, గురుభావంతో “అఆశీర్వచనముల”ను (వ్రాయుమని ఈ “ప్రబంధ” నన్ను కోరినారు. వాత్సల్యం కాదనలేకపోయింది. ఈ సంనివేశం నాకు చిరస్మరణీయం.

ఇక్కడ నాకు తోచిన రెండు మాటలు :

“రసమంటే ఆనందం. ఆభాస మనగా లేనిది ఉన్నట్లు కనిపించుట లేక తోచుటొ, కనుక రసాభాసం రసం వలె తోస్తుంది. కాని రనం కాదు. రసానుభవం సహృదయులకే - అయినపుడు రసాభాసానుభవం కూడా సహృదయులకే అవక తప్పదు, కేవలం రసాభాసమే అంగిగా ఉన్న కావ్యం సహృదయరంజకం కాదు. - సముచితం కూడా కాదు. రసాభాసం అసంలక్ష్య క్రమధ్వనియై అలంకార్యం కూడా కాదగినదని, కొందరి మతమూ - ఇదే ఆలంకారిక మూర్ధన్యుల కావ్యోపనిషత్తు,

ఈ [గ్రంథకర్త ఈ బీజాలను తీసుకుని మహావృక్షం వలె మలచినారు. వారి భూరి పరిశ్రమ ఫలితమిది. ప్రప్రథమాంధ్రకవిరత్నముల “రసాభాసముల”కు పట్టం కట్టి “ఉన్నత పట్టము” సాధించుట సామాన్యమా మరి!

నేను ఈ కృతిని ఆస్వాదించినాను. ఈ విధంగా తమ సుచిరరుచిర వ్యవసాయ ఫలమును ఆంధ్ర సరస్వతికి నైవేద్యం కావించిన శ్రీ గోపాలకృష్ణారావుగారిని మనసార అభినందిస్తున్నాను. భవిష్యత్తులో మరింత కృషి చేసి, సాహిత్య క్షేత్రంలో వివిధ ఫలాలను సాధించి, సహృదయులకు అర్పించుదురుగాక! - అని గురుమూర్తినై ఆశీర్వదిస్తున్నాను. “శుభం భవతు।1”

ల విత్యసాహిత్యోపాసకుడు, విశాఖపట్నం -- 14 అస్పల సోమేశ్వర శర్త (విక్రమ పుష్య బహుళ తృతీయ, శుక్రవారం 12-1-2000)

అలంకార శాస్తములలోని రసాభాస నిర్వచనములను అనుసరించి సంస్కృత సాహిత్యములోని రనాభాస ఘట్టములను, కవి(త్రయము వారి కృతులలోని రనాభాస వుట్టములను ఊచముట్టుగ, ఉదావారణ వూర్వకముగ, విమర్శనాత్మకముగ, సమన్వయించిన సమ(గ్రమైన సమర్ధమైన పి. హెచ్‌.డి. సిద్ధాంత గ్రంథమిది. ఇందు కవి(తయేత రాంధ్ర సాహిత్యములోని రసాభాన వుట్టములు ఆగమ(ప్రాయము. అందు తిక్కన, శ్రీనాథుల మధ్య పాలవేకరికదిరీపతి కొజవి గోపరాజు ప్రభృతుల కృతుల లోనివి, సుసంగతములు కావు. అంకఠే కాదు. దక్షిణాం(ధ్రయుగము తర్వాత క్షీణయుగమును విస్మరించుట విన్మయజనకము. రసాభాసమును శృంగారరసమునకు మాత్రమే పరిమితము చేయక హాస్య, కరుణ, రౌద్ర, వీర, శాంత రసములకును. పర్వాప్తము చేయుట ప్రశంసాపాత్రము. మొత్తము మీద పరిశోధకుని పాండిత్యమునకు, పరిశ్రమకు పారదర్శకమైనదీ సిద్ధాంత (గ్రంథము. తేది 2 26-12-2000 ఆచార్చ కోర్లసాటీ శ్రీరామనార్రి రెండున్నర దశాబ్దములకు మించి అధీతిబోధాచరణ ప్రచారణములచే ఆంధ్రసాహిత్య వరివస్య గావించుచున్న డా! తరిగొప్పుల కృష్ణారావుగారు “కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాస పరిశీలనము” అను గ్రంథమును రచించుట ముద్రణ భాగ్యము నొందించి సాహిత్యలోకమునకు సమర్పించుట అస్మదాదులకు పరమహర్షదాయకము. ఈ (గ్రంథము పరిశోధనకు సంబంధించిన సిద్దాంత వ్యానము. విద్వదాఖండలుల యామోదముద్రనందినది. డాక్టర్‌ పట్ట భద్రత నొసంగినద్సి. సహృదయ సాహితీ పిపాసువులకు (శ్రవఃపేయము కానున్నది. నహన్ర వసంత విలసితమైన అంధ్ర సాహిత్య ప్రపంచమున కవితయమువారు గురుస్థానీయులు. వారి రచనలు అనంతర మహాకవులకు అనుసరణీయములు, ఉత్తమ పరిశోధకులకు అనర్హ మణిమాణిక్యాదులకు ఆకరమైన మహత్వని,ప్రాయములు. కవిత్రయము వారి సాహిత్యమందలి శబ్దార్ధ ప్రయోగ సామర్ధ్యము, రసపోషణము వర్ణనాదిక నిరర్వహణము. వంటి వివిధములైన అంశములపై పెక్కు విమర్శన గ్రంథములు రచింపంబడినవి. బహువిధ పరిశోధనలు పరిఢవిల్లినవి. రసాభాస పరిపోషణమునుద్దేశించి సముచిత రీతిని పరిశోధన నిర్వహింపబడలేదు. డా॥ తరిగొప్పుల కృష్ణారావు గారు ఆలోపమును దీర్చి కృతకృత్యులైనారు. రసభావ రసాభాసాదులు అసంలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యమునకు ంజెందునవి. “సభాావతదాభాస తత్ర్రశాంత్యాదిరక్రమః” అని ధ్వనికారుల పరిగణనము, సాహిత్యలోకమున శృంగార రసాభాసము మాత్రమే మిక్కిలి ప్రసిద్ది వహించినది. “ఏక ఖైవానురాగశ్చేత్‌ తిర్యద్శేచ్చగతో 2పివా యోషితో బహుసక్తిశ్చేత్‌ రసాభాసస్రిథామతః” అను నిర్వచనము తజచుగ (శ్రుతిగోచరమగుచుండును. ఇతర రసముల ఆభాసముపై చర్చ మృగ్యమనదగియున్నది, రసాభాసమును గూర్చి ఆలంకారికులు పెక్కు నిర్వచనములొనంగినారు. వారిలో జగన్నాథ పండితుని “అనుచిత విభావనాలంబనత్వం రసాభాసత్వమ్‌” అను నిర్వచనము సర్వరసాభాస సామాన్యలక్షణముగా [్రహింపందగ్గది.. ఈ (గ్రంథము రసాభానమునకు నంబంధించినది గావున డా1! కృష్ణారావుగారు రసాభాసమునకు సంబంధించిన సంస్మృతాలంకారిక లక్షణ సర్వస్వమును సమ(గ్రముగా నధ్యయనము

అభినందనము - ఆశిషము

• అచార్య అప్పల్ల సోమేశ్వర శర్మ ప్రీతిభాజనులు, శ్రీయుతులు తరిగొప్పుల గోపాలకృష్ణారావుగారు (ఆంధ్ర ప్రాచార్యులు, శ్రీ రాజా అర్‌. యస్‌. ఆర్‌.కె. రంగారావు కళాశాల - బొబ్బిలి) మా విద్యావంశీయులు. నా నుండి సంస్కృత సాహిత్యా లంకారాడులను కొంతవరకు అందుకున్నారు. కనుక నాకు సాక్షాత్తుగ శిష్యులు, సుప్రసిద్ధ ప్రాచార్యులు డా॥ యస్‌.వి. జోగారావుగారు ఇదే విషయాలలో నాకు ఆబాల్య శిష్యులు, (ఈ సంగతి చాలామందికి తెలియక పోవచ్చు). వారు వీరికి సాక్షాత్తుగనే ఆచార్యులు. కాగా గురుపరంపరలో వీరు నాకు ్రశిష్యులు కూడా అనిపించుకుంటారు. ఇదే విద్యావంశవైభవం! శ్రీ గోపాలకృష్ణారావుగారు, ఆంధ్ర కవిత్రయము యొక్క కవితలోని “రసాభాసములను" అధిష్టానంగా ఎంచుకుని, ఆంధ్రమున ఒక [ప్రబంధమును ప్రస్తరించి, ఇటీవలనే (క్రీశ 1999 సం1[) “ఆంధ్ర విశ్వ కళాపరిషత్తు” వారిచే “పి, హెచ్‌.డి” పట్టముతో అలంకరింపబడినారు. ఈ ప్రబంధము పరిశోధక ప్రబంధ పరమేశ్వరుల ఆఅమోదమును పొందిన తరువాతనే ఉన్నత పట్టమును (ప్రసాదించిందని, వేరుగా చెప్పనక్కరలేదు గదా! అయితే ప్రకృత మిది ముద్రణ ప్రకాశక భాగ్యమును కూడా పొందినది. అందువల్ల జెచిత్యాన్ని గ్రహించి, గురుభావంతో “అఆశీర్వచనముల”ను (వ్రాయుమని ఈ “ప్రబంధ” నన్ను కోరినారు. వాత్సల్యం కాదనలేకపోయింది. ఈ సంనివేశం నాకు చిరస్మరణీయం.

ఇక్కడ నాకు తోచిన రెండు మాటలు :

“రసమంటే ఆనందం. ఆభాస మనగా లేనిది ఉన్నట్లు కనిపించుట లేక తోచుటొ, కనుక రసాభాసం రసం వలె తోస్తుంది. కాని రనం కాదు. రసానుభవం సహృదయులకే - అయినపుడు రసాభాసానుభవం కూడా సహృదయులకే అవక తప్పదు, కేవలం రసాభాసమే అంగిగా ఉన్న కావ్యం సహృదయరంజకం కాదు. - సముచితం కూడా కాదు. రసాభాసం అసంలక్ష్య క్రమధ్వనియై అలంకార్యం కూడా కాదగినదని, కొందరి మతమూ - ఇదే ఆలంకారిక మూర్ధన్యుల కావ్యోపనిషత్తు,

ఈ [గ్రంథకర్త ఈ బీజాలను తీసుకుని మహావృక్షం వలె మలచినారు. వారి భూరి పరిశ్రమ ఫలితమిది. ప్రప్రథమాంధ్రకవిరత్నముల “రసాభాసముల”కు పట్టం కట్టి “ఉన్నత పట్టము” సాధించుట సామాన్యమా మరి!

నేను ఈ కృతిని ఆస్వాదించినాను. ఈ విధంగా తమ సుచిరరుచిర వ్యవసాయ ఫలమును ఆంధ్ర సరస్వతికి నైవేద్యం కావించిన శ్రీ గోపాలకృష్ణారావుగారిని మనసార అభినందిస్తున్నాను. భవిష్యత్తులో మరింత కృషి చేసి, సాహిత్య క్షేత్రంలో వివిధ ఫలాలను సాధించి, సహృదయులకు అర్పించుదురుగాక! - అని గురుమూర్తినై ఆశీర్వదిస్తున్నాను. “శుభం భవతు।1”

ల విత్యసాహిత్యోపాసకుడు, విశాఖపట్నం -- 14 అస్పల సోమేశ్వర శర్త (విక్రమ పుష్య బహుళ తృతీయ, శుక్రవారం 12-1-2000)

గావించి వివిధ మతములను బేర్కొనుచు ఈ సిద్దాంతవ్యాసమును ప్రమాణబద్ధమొనరించిన విధము అత్యంత (ప్రశంసార్హము.

ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్యమునకు సంస్కృత సాహిత్యము పరమాధారముగాం బరిగణింపం దగ్గది. కావున ఈ సిద్దాంత (గ్రంథమున సంగరీమందలి మహాకవుల రచనలలో రసాభాసము ఎట్లు నిర్వహింపబడీనదో సప్రమాణముగ సం(గ్రహముగ ఆరంభమున నిరూపింపబిడిన విధము పరమాభినంద్యము.

పరిశోధనాంశము 'కవిత్రయము వారి రచనలలో రసాభాస పరిశీలనము. పరిశోధనమును కేవలము పరిశోధనాంశమునకు మాత్రమే పరిమితము చేయక డా॥ కృష్ణారావుగారు ఆంధ్ర సాహిత్య సర్వస్వమున రసాభాసమేయేరీతుల నిర్వహింపంబడినదో క్షుష్తముగ నుపోద్దాత రూపముగం బేర్పొనుట అత్యంత సముచితము.

ఈ ([గగ్రంథమున నాబ్బ్దవ ప్రకరణము నుండి గ్రంథపరిసమాప్తి పర్యంతము కవిత్రయము వారి రచనలలో రసాభాసమెట్లున్నదో పరిశీలింపబడినది. ఆరచనాసర్వస్వము డా॥ కృష్ణారావుగారి సమ(గ్ర వషయ' సేకరణ సమర్ధతకు అనుపమ సమన్వయ దక్షతకు. వ్యాఖ్యాన ప్రాయమనందగ్గది. విషయ నిరూపణలో సంస్కృతమూలమెట్లున్నదో అడుగడుగునను సమీక్షింపంబడినది. “నామూలముచ్వతే కించిత్‌ నానపేక్షితముచ్యతే అను వ్యాఖ్యాత్భశితోమణి మల్లినాథ సూరివాక్యములు స్ఫురణకు వచ్చునట్లుగా విమర్శ నిర్వహింపంబడినది. పరిశోధనకు సార్ధక్యమును జేకూర్చుచు అత్యుత్తమ పరిశోధన గ్రంథమును సంతరించిన డాక్టర్‌ కృష్ణారావుగారిని హృదయ పూర్వకముగా నభినందించుచున్నాండను, ఈ గ్రంథము ఆంధ్రనాహిత్య విమర్శ లోకమున జిరన్యాయిగా నిలువంగలదని ఆకాంక్షించుచున్నాందను. శుభం తేది; 18-5-2000 వేదుల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

= ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి

కవిత్రయంలో ఏ ఒక్కరి రచనల గురించి పరిశోధన చేయాలన్నా అది కష్టసాధ్యమైన పని. అలాంటప్పుడు “కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాస పరిశీలనము” శీర్షికపై పరిశోధన చేసి కృతకృత్యులు కావడం విశేషం. డా॥ టి.జి. కృష్ణారావుగారు అనితర సాధ్యంగా కృషి పూర్తి చేశారు.

రసపోషణను గురించి పరిశోధించటం భావ్యం కాని రసాభాస పరిశీలనం చేయడం అనుచితం కాదా అని ఎవరైనా అడగవచ్చు. అయితే రస స్వరూపం తెలిసిన వారు అలా ్రశ్నించరు. రసాభాసం కూడా రసమే అన్నది నిరూపితమైన అంశం. అలంకారశాస్త్రం ఈ అంశాన్ని స్థాపించింది. ఆ లక్షణానికి అనుగుణంగానే ఈ సిద్ధాంత గ్రంథం రూపొందింది.

డా॥ కృష్ణారావుగారు సంస్కృత సాహిత్యంలో ప్రధాన కవుల రచనల్లో రసాభాసం ఎలా వర్ణింపబడిందో వివరించి తమ పరిశీలన్‌ సామర్దాన్ని నిరూపించుకున్నారు. వారు చూపిన ఉదాహరణలు వారి అనుశీలన ఎంత నిశితమైందో వెల్లడిస్తాయి. ఎన్నో లక్షణ (గ్రంథాలను తదేక దీక్షతో పరిశీలించిన వారికి గాని ఇంతటి వేతృత్వం లభించదు.

ద్రౌపదిని కామించుటలో కీచకుడు ఎంత అనుచితంగా ్రవర్తించాడో “కామాతురాణాం న భయం న లజ్ఞి' అను న్యాయానికి ఎంత అనుగుణంగా ఉందో కృష్ణారావుగారు తేల్చి చెప్పి, ప్రీ త్యాగం స్వరూపం ఎలా ఉంటుందో వివరించారు. ఇది శృంగారాభాసానికి ఒక ఉదాహరణ. రౌద్రాభాసానికి చూపిన ఉదాహరణల్లో కౌశికుడు భిక్షార్ధమై వచ్చి పతివ్రతపై ప్రదర్శించిన క్రోధం చాలు, ఈ పరిశోధకుని విశ్లేషణ ధిషణకు. శాంత రసాభాసకు ఉదాహరణంగా కంసుని వైరాగ్యభావం చూపడం విశేషం.

పరిశోధకునికి ఉండవలసిన విషయ సంగ్రహణ, సిద్దాంతాల అవగాహన,. తులనాత్మక పరిశీలన "సముచిత నివేదన, వొండిత్యాలు కృష్ణారావుగారిలో పుష్కలంగా ఉన్నాయి. వారు ఈ సిద్దాంత గ్రంధాన్ని సాధికారంగా రచించారని విశ్వసిస్తూ వారి కృషిని అభినందిస్తున్నాను.

= డా॥ టి.జి, కృష్ణారావు

కవిత్రయంలో ఏ ఒక్కరి రచనల గురించి పరిశోధన చేయాలన్నా అది కష్టసాధ్యమైన పని. అలాంటప్పుడు “కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాస పరిశీలనము” శీర్షికపై పరిశోధన చేసి కృతకృత్యులు కావడం విశేషం. డా! టి.జి. కృష్ణారావుగారు అనితర సాధ్యంగా కృషి పూర్తి చేశారు.

మాది స్వతహాగా పండితకుటుంబం కాదు. ఆచార్య యస్‌.వి. జోగారావుగారితో మా ఇంటిపేరు 'తరిగొప్పులి అని చెప్పగానే ఆయన '“అడిగొప్పుల హోరుగాలి నడిగితిననుమా” అంటూ శ్రీనాథుని తలంపులోకి జారుకున్నారు. అయితే అడిగొప్పులకీ తరిగొప్పులకీ ఏదైనా బదరీ బాదరాయణ సంబంధం ఉందేమోగాని నాకైతే ఆ విషయం తెలియదు. జనగామ జిల్లాలోని తరిగొప్పుల గ్రామం నించి ఆంధ్ర ప్రాంతానికి తరలివచ్చిన వాళ్లు మా పూర్వీకులు. అభిమానం వదులుకోక తాము తరలివచ్చిన ప్రాంతానికి ఆపేరే పెట్టకోవడం వల్ల గుడివాడకు ఎనిమిది కిలోమీటర్లు దూరంలో. ఒక తరిగొప్పుల [గ్రామం ఏర్పడిందని చెబుతున్నారు. గోలకొండ నవాబుల పరిపాలన కాలంలో వారి ఏలుబడిలో ఉద్యోగాలు దొరకని వారు వ్యాపారాన్ని ఆశ్రయించడం వల్ల గోల్కొండ వ్యాపారులనే శాఖి బ్రాహ్మణులలో ఏర్పడింది. నేను ఆ శాఖకు చెందిన వాడినే. మా ముత్తాత గారు సంన్భృతంలో మంచి పాండిత్యం సంపాదించినా లౌకికమైన ఉన్నతోద్యోగాన్ని సంపాదించి బొబ్బిలి సంస్థానంలో ఆందోళికాది గౌరవాలతో జీవించారు. మా తాతగారు పూర్తిగా చదువును అశ్రద్ధ చేసి అదే సంస్థానంలో పేష్కారు ఉద్యోగం చేసి జన్మాంతరంలోనైనా చదువురావాలనే ఆశయంలో తన తంద్రీగారి గ్రంథ సంచయాన్నంతనీ యథోచిత సదక్షిణంగా దానం చేసుకున్నారు. మా తండ్రిగారు సంస్థానంలో ఉద్యోగం వల్ల వచ్చే ఆదాయానికి సరిపెట్టుకోలేక, విజయనగరం వచ్చి మోెటమర్రి వారి వ్యాపార సంస్థలో చాలాకాలం ఉద్యోగం చేసారు. మా జ్ఞాతులలో ఒకరైన శ్రీ తరిగొప్పుల నారాయణ మూర్తిగారు బాలకవిగా పేరుపడి మా స్వగ్రామమైన ఉత్తరావల్లిలో శ్రీరాముడికి మందిరాన్ని నిర్మించి, శాశ్వత భోగాలకు ఏర్పాట్లు గావించారు. కవిగా ఆయన 'ఘనయుత్తరవల్లి గ్రామధామ దశరథ రామా అంటూ దశరథరామ శతకాన్ని రచించారు. అయితే వారితో నాకు ముఖపరిచయం కూడా లేదు. ఇటువంటి కుటుంబనేపథ్యంలో నేను తెలుగు పండితుణ్జి కావాలనుకోవడం దురాశే అనడానికి సందేహం లేదు,

నాకు తెలుగు సాహిత్యంలో భాగవతంలోని పద్యాలపై అభిమానం తొలిసారి కలిగించినవి కొప్పరపు వారి ప్రహ్లాద నాటకం లోంచి తయారు చేసిన గ్రామఫోను రికార్డులలోని పద్యాలే. అదిగాక మా సవతి అక్కగారు చదివి వినిపించిన భాగవత పద్యాలు కూడా నన్ను ఆకట్టుకున్నాయి. నేను చదువుకునే రోజుల్లో బొడ్డువారి హైస్కూల్లో మా గురువులు బ్రహ్మశ్రీ, వేదుల నారాయణ మూర్తిగారు నా తెలుగుని ప్రోత్సహించారు. నా మిత్రుడూ సహాధ్యాయీ శ్రీ గ్రంధి గోపాలరావు కంటే నాకు రెండు మార్కులు తగ్గినందుకు నా బుగ్గల్ని ప్రేమపూర్వకంగా సాగదీసి మందలించిన రోజు ఈ నాటికి పరిశోధకుడి స్థాయికి నన్ను తీసుకురావడానికి కారణమైంది. ఇది వారు నాకు పెట్టిన భిక్షగా భావించడం నాకు గర్వకారణం. వారికి నా శతాధిక నమస్సుమనస్సులు.

నాకు ఇంగ్లీషు ఏమాత్రం తెలుసో తెలీదు గాని, సంస్కృతం చాలినంతగా తెలియదనేది నిజం, అయితే నా పూర్వపుణ్యం వల్ల ఈ విషయాన్ని ఎన్నుకోవడం వల్ల కొంతలో కొంత సంస్కృత [గ్రంథాలని ముట్టుకోగలిగాననే సంతృప్తి కలిగింది. అందుకు కారకులు మాన్యమి(త్రులు నరసింహమూర్తిగారని చెప్పక తప్పదు. నన్ను కళాశాలలో ప్రీ యూనివర్శిటీ కోర్సులో జాయిన్‌ చేసిన కొద్ది కాలానినే మా నాన్నగారు స్వర్ణస్టలయ్యారు. కాలేజీ తొలి రోజుల్లో మా గురువర్యులు (బ్రవ్మాశ్రీ డాక్టర్‌ కొత్తపల్లి వీరభద్రరావుగారు నాకు స్ఫూర్తి కారణంగా వుండేవారు. వారు ఒక రోజు శెలవు పెట్టి క్లాసుకు రాకపోతే మాకు చాలా పొగొట్టుకున్న భావన కలిగేది. అప్పట్లోనే నాకు ఈ డాక్టరేటు పట్ల కుతూహలం కలిగింది. కాని నేను లౌకిక కారణాలవల్ల బి.యస్‌.సి. కోర్సు చదివాను. బి.యిడి. పూర్తి చేసి శాస్త్రాధ్యాపకుడిగా చేరడానికి ముందే సంస్కృతం నేర్వాలనే కుతూహలంతో శబ్ద్బమంజరినీ, శ్రీ కాశీ కృష్ణాచార్యుల వారి బాలబోధిని పుస్తకాలూ కొంత చదివాను. అదే అభిరుచితో యం.ఏ. తెలుగు పూర్తి చేసాను, నేను చదువున్న సంస్థలోనే నేను అధ్యాపకుడిగా పనిచేసే యోగం నాకు వున్నట్టు లేదు. మునిసిపాలిటీలో పనిచేసినా నేను చదువుకున్న బొడ్డువారి స్కూల్లో ఏనాడూ పనిచేయలేదు. అలాగే మహారాజా కళాశాలలోనూ నాకు అధ్యాపక స్థానం దొరకలేదు. నేను బొబ్బిలి రాజూవారి కళాశాలలో ఉద్యోగం పొందగలిగాను. నా చిరకాల వాంఛయెైన పరిశోధన చేసే అవకాశం కోసం ఎందరినో సంప్రదించాను. మిత్రులు దాక్టర్‌ ఉపాధ్యాయుల అప్పల నరసింహమూర్తిగారు నాకు రసాభాస విషయాన్ని సూచించారు. దాంతో ఇంగ్లీషుతో సంబంధం గల విషయాన్ని ఎన్నుకోవాలనుకున్న నేను సంస్కృతంతో పొత్తు పెట్టుకున్నాను. నిజానికి ఆ పరిశోధన ప్రయత్నంలో భాగంగా మాన్యులు డాక్టర్‌ యస్‌. వి, జోగారావు గారిని కలిసినప్పుడు రసాభాసాన్ని పరిళశోధనాంశంగా (ప్రస్తావించగా వారు తమకు ఒకానొక ఓరియంటేషన్‌ కోర్సులో పండితులతో రసాభాస విషయికంగా జరిగిన అనుభవాన్ని నాకు వివరించారు. ఆ విధంగా నేను రసాభాసాన్ని గూర్చి కొంత తెలుసుకున్నాను. మాన్యులు సంస్కృత భాషాచార్యవర్యులు శ్రీ అప్పల్ల సోమేశ్వర శర్మగారు నాకు కవి కర్ణపూరుని అలంకార కౌస్తుభంలోని రసాభాస విషయాన్ని చక్కగా అవగతం చేశారు. నా సహాధ్యాయి శ్రీ జోస్యుల కాళిదాసుగారి ద్వారా వారి అభిజ్ఞాన శాకుంతల బోధన ప్రావీణ్యాన్ని పరోక్షంగా విన్న నేను ప్రత్యక్షంగా వారి అధ్యాపనాన్ని అందుకోగలగడం నా అదృష్టం. నా యం.ఫిల్‌ పరీక్షకి డాక్టర్‌ వేదుల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రీగారు మార్గదర్శకత్వం వహించి అభిమానించారు. డాక్టర్‌ జయదేవ్‌గారు డాక్టరేటు డిగ్రీకి మార్గదర్శకత్వం వహించి నన్ను ఎంతో 'ప్రోత్సాహపరచారు. తత్ఫలితంగా ఈ నా పరిశోధన గ్రంథం రూపుదిద్దుకుంది. పరిశోధన గ్రంథం తయారయిన సందర్భంలోనే అచ్చువేయించే సంకల్పంతో దీన్ని కంప్వూటర్‌లో నిబంధించడం జరిగింది. ఆ నాటి బొబ్బిలిలో ఆ అవకాశం లేక విశాఖలోని బాలాజీ లేజర్‌ (గ్రాఫిక్స్‌లో ఈ పనిని చేపట్టి ఎన్నోసార్లు విశాఖకు వెళ్తూ వస్తూ పూర్తి చేయగల్లాను. దాని వల్ల అతితక్కువ ముద్రణ స్థాలిత్యాలతో బయట పడగల్లాననే తృప్తి నాకు దక్కింది. [గ్రంథానికి పట్టప్రధానార్హతా నిర్దేతలుగా వ్యవహరించిన వారిలో ఒకరైన డాక్టర్‌ రవ్వా శ్రీహరి గారు, కొన్ని స్థాలిత్యాలను చూపారు. వారికి కృతజ్ఞతలతో వాటిని సవరించుకున్నాను. వారు సూచించిన విధంగా వారి అలబ్ధ(గ్రంథ ముక్తావళిలోని ఎట్టాపైగడ పద్యాలని కూడా

అనుబంధంలో చేర్చాను. డాక్టర్‌ ఎల్లూరి శివారెడ్డిగారు వ్యావహారికంలో రాసివుంటే బాగుంటుందనే అభిప్రాయం వ్యక్తం చేసారు. అయితే విషయం సంస్కృత సాంప్రదాయ సంబంధం కలది కావడం వల్ల, పండితులకి ఆఅమోదంగా వుంటుందనే అభిప్రాయంతో ఆది నుంచీ సరళ [గ్రాంథిక భాషనే ఉపయోగించడం చేత మార్పు చేయడానికి వీలు పడలేదు, సంస్కృత హరివంశం నుండి చూపిన ఉదాహరణలు చాలా ఎక్కువగా వున్నాయనేది నా పరిశోధన వ్యాసానికి తగిలిన విమర్శ్భల్లో మరొకటి. ఐతే ఇది సకారణంగానే చేయవలసి వచ్చింది. ఎట్టాప్రెగడ అనువాద భాగానికి సరియైన భాగం భండార్శరు సంస్థవారి పరిశోధిత భారతముద్రణంలోని హరివంశ అధికపాఠానికి చెందినది కావడం వల్ల అవి సులభంగా సరిచూసు కోవడానికి అలభ్యాలని భావించి విస్తృతంగా ఎత్తిచూపడం జరిగింది,

అల్బజ్జ్డుడనయిన నా యీ (గ్రంథాన్ని ఆసాంతం చదివి అభిమానంతో తమ శుభాశంసనములనందించిన విద్వన్మాన్యులు బ్రహ్మశ్రీ అప్పల్ల సోమేశ్వరశర్మ, ఆచార్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి ఆచార్య వేదుల సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి గార్లకు నా కృతజ్ఞతాభి వందనములు తెలుపుకానుచున్నాను,

పరిశోధన గ్రంథం అచ్చువేసేసరికి దానికి ముఖపత్రాన్ని బాపుగారి చేత వేయించుకోవాలనే ఆశ ప్రలోభపెట్టింది. వారితో నాకు ప్రత్యక్ష పరిచయం లేకున్నా ఒక లేఖ వ్రాసాను, వారు చిత్ర దర్శకత్వ బాధ్యతల్లో తీరిక లేకుండా వున్నామని ప్రత్యుత్తరం రాసారు. మరి కొన్నాళ్ళు వేచి మళ్ళీ లేఖ రాసాను. ఈ మారు వారి దగ్గర నుంచి జవాబు కాకుండా. నేను కోరినట్లుగా ముఖపత్రం సర్వాంగ సుందరంగా తయారై వచ్చింది. నా ఆనందానికి అవధుల్లేవు. ఆ సరికి నేను బొబ్బిలి విడిచిపెట్టి విజయనగరం వచ్చేసాను. అడ్రసు మారడం వల్ల అది నాకు శాఖాచంక్రమణం చేసి ఎట్టకేలకు అందింది. ఆ కారణంచేత శ్రీ బాపుగారికి వెంటనే కృతజ్ఞతలు చెప్పుకోలేకపోయాను.

మిత్రులు సహాధ్యాపకులు అయిన శ్రీ ఉమ్మెత్తాల శ్రీనివాస్‌ గారు వారి తల్లిదండ్రులైన బ్రహ్మశ్రీ ఉమ్మెత్తాల వాసుదేవరావు, రుక్నిణీ శేషుబాయి దంపతుల పేర నా గ్రంథ ప్రచురణ సహాయానికై రూ, 5,116/-లు (ఐదువేల నూట పదహార్లు) ప్రీతిపూర్వకంగా దయచేసారు. ఆ ద్రవ్యం ముఖపత్రాన్ని ముద్రించడానికి తోడ్పడింది.

మిత్రులు శ్రీ అన్నపరెడ్డి వెంకటేశ్వరరెడ్డిగారు, శ్రీ యం. రమేష్‌గారు కళాజ్యోతి ప్రోసెస్‌, హైదరాబాదులో ముఖపత్రం చక్కగా రూపుదిద్దుకోవడానికి సహకరించారు,

ఈ (గ్రంథ ముద్రణ వ్యయం సామాన్యమైంది కాదు, అఖరి దశలో ఆగిపోయిన నా [గ్రంథానికి కావలసినంత సహాయం చేస్తానని హామీ ఇచ్చి ముందుగా ఐదువేల రూపాయలు మా బావగారు డాక్టర్‌ అవసరాల మోహనరావుగారు చేయూతనిచ్చారు. వారి సహాయంతో ఈ [గ్రంథం వెలుగులోకి వస్తోంది. ఎందరో మహానుభావులు. అందరికీ వందనాలు. గుణగ్రహణ పారీణులైన విజ్ఞులందరూ నా యీ చిన్న ప్రయత్నాన్ని ఆశీర్వదించాలని వినయపూర్వకంగా అర్ధిస్తున్నాను.

కృతజ్ఞతా నివేదనము . సంకేతనూచిక సం ₹1

1. రసాభాసము - లక్ష్మణ వివేచనము . రస, రనాభాసముల న్వరూపము ॥! రనాభాసన పరిగణనఘము ణ్‌ రనాభాన నిర్వచనము క రసాభాస పప్రభేదములు 6 రసాభాసము - హాస్యరన పరిగణనము |. న్‌ సంస్కృత సాహిత్యములో రనాభానము 117 వాల్మీకి రామాయణము శే / శ్రీమద్భాగవతము, శ్రీమహాభారతము 21 రఘువంశము 22 కుమారసంభవము 25 మేఘసందేశము వ.

ఇిశుపాలవధ 32 నైషధము య _అమరుకము 53 సంస్కృత రూపకములు 5్‌5 భాసనాటకములు 56 కాళిదాన నాటకములు 50 భవభూతి నాటకములు 60 రాజశేఖరుని బాలరామాయణము 65 హర్షనాటకములు 72 సముద్రమథన సమవకారము 74 రుక్మిణీ హరణ ఈహామృగము /వ్‌ భాణ, ప్రహసనములు /05, 3. ఆంధ్ర సాహిత్యములో రసాభానము 83 నన్నయ తిక్కనల నడిమికాలము 83 తిక్కన శ్రీనాథుల మధ్యకాలము త్రీ5్‌ (పరూల ఘటిక కేతన-నాచన సోవమనాథుడు- హుళక్కి భాస్కరుడు-పాలవేకరి కదిరీపతి-కొజవి గోపరాజు- అనంతామాత్యుడు-అయ్యులరాజు నారాయణామాత్వుడు-

(శ్రీనాథుడు-బమ్మెరపోతన - పేరంరాజు జక్కన)

[ప్రబంధయుగము 102

(అల్లసాని పెదన - రామరాజభూషణుడు - నంది తిమ్మన - ధూర్జటి - తెనాలిరామకృష్ణుడు - పింగళి సూరన)

దక్షిణాం[ధధయుగము 110.

(చేమకూర వేంకటకవి - లింగనమఖి కామేశ్వరకవి-ముద్దుపళని- సముఖము వేంకట కృష్టప్పనాయకుడు-శేషము వేంకటపతి)

(గడియారం వేంకటశేషశాస్తి - విశ్వనాథ సత్యనారాయణ కృష్ణశాస్త్రి - అభ్యుదయ కవితాదశ - ఆరుద్ర - విప్లవ కవిత్వదశ

• శివశంకర్‌ - నాటకములు - పరిశిష్టములు)

4. ఆంధ్ర మవాభారతము శృంగార రసాభానము 125 సత్యవతీ పరాశరుల వృత్తాంతము కే25 కచదేవయానుల వృత్తాంతము 27

_ యయాతిదేవయానుల చరిత్రము 120 మనకా వశాాయి(త్రుల శృంగారము 133 గంగాప్రతీపుల, వృత్తాంతము 134 అంబికా వదవ్యాసుల వృత్తాంతము 135 కుంతీ సూర్యు సమాగమము 136 మాద్రి పాండురాజుల వృత్తాంతము 14] హిడింబా ఖమసీనుల వృత్తాంతము 143 (దౌపద్‌ీ వాండుప్పుత్తుల యనురాగము 146

(శ్రునాథుడు-బమ్మెరపోతన - "పిరంరాజు జక్కన) [ప్రబంధయుగము 102 (అల్లసాని 'పెధన - రామరాజభూషణుడు - నంది తిమ్మన = ధూర్దటి - తెనాలిరామకృష్ణుడు - పింగళి సూరన దక్షిణాం[ధయుగము 110. (చేమకూర వేంకటకవి - లింగనమఖి కామేశ్వరకవి-ముద్దుపళని- సముఖము వేంకట కృష్టప్పనాయకుడు-శషము వేంకటపతి) ఆధునికయుగము: 6 (గడియారం వేంకటకేషశాస్తి - విశ్వనాథ సత్యనారాయణ కృష్టశాస్రి - అభు్యుదయ కవితాదశ - ఆరుద్ర = విప్రవ కవిత్వదశ

• శివశంకర్‌ - నాటకములు - పరిశిష్టములు,

4. ఆంధ్ర మహాభారతము శృంగార రసాభానము 125 సత్యవపీ పరాశరుల వృత్తాంతము కేతన కచదేవయానుల వృత్తాంతము 2 / యయాతిదేవయానుల చరిత్రము 1209 మనకా విశ్వామితుల శృంగారము 133 గంగాప్రతీప్పుల వృత్తాంతము 134 అంబికా వేదవ్యాసుల వృత్తాంతము 35 కుంతీ సూర్యు సమాగమము 136 మాదీ పాండురాజుల వృత్తాంతము 14] కాడింబా ఫీమసేనుల వృత్తాంతము తం ద్రౌపదీ పాండుప్పుత్తుల యనురాగము 146

)/ఛీ

(శ్రీనాథుడు-బమ్మెరపోతన - పేరంరాజు జక్కన) [ప్రబంధయుగము 102 (అల్లసాని పెద్దన - రామరాజభూషణుడు + నంది తిమ్మన = ధూర్జటి - తెనాలిరామకృష్ణుడు - పింగళి సూరన) దక్షిణాం[ధధయుగము 110. (చేమకూర వేంకటకవి - లింగనమఖి కామేశ్వ రకవి-ముద్దుపళని- సముఖము వేంకట కృష్టప్పనాయకుడు-శీేషము వేంకటపతి) ఆధునికయుగము: [13 (గడియారం వేంకటశేషశాస్తి - విశ్వనాథ సత్యనారాయణ కృష్ణశాస్త్రి - అభ్యుదయ కవితాదశ - ఆరుద్ర - విప్లవ కవిత్వదశ

• ఫివశంకర్‌ - నాటకములు - పరిశిష్టములు)

4. ఆంధ్ర మవాభారతము శృంగార రసాభానము 125 సత్యవతీ పరాశరుల వృత్తాంతము శేప5 కచదేవయానుల వృత్తాంతము కే 27

_ యయాతిదేవయానుల చరిత్రము 120 నునకా మఐశాయి(త్రుల శృంగారము 133 గంగాప్రపీప్పుల, వృతాంతము 1 ం4 అంబికా వేదవాాసుల వృత్తాంతము 135 కుంతీ సూర్యు సమాగమము 136 మాద్రి పాండురాజుల వృత్తాంతము 14] హిడింబా ఖీమసేనుల వృత్తాంతము 143 ద్రౌపది పాండుపుత్తుల యనురాగము 146

సుందోపనుందుల వృత్తాంతము కేశ ఊర్వశ్యర్గునుల వృత్తాంతము 140 దమయంతిపై కిరాతుని మోహము శే52 బుష్యశృంగుని వృత్తాంతము కే 54 డెవసిన వృత్తాంతము 55 అగ్నిభట్లారకుడు సప్తర్షి భార్యలను మోహించుట క్షే5్‌ 5 'సెంధవుని వృత్తాంతము 158 భారతగత రామాయణ వృత్తము 163 ద్రౌపదీ కీచకుల వృత్తాంతము 163 కీచకవధ ఘట్టము 173 ఉత్తరదిశాసుందర్య ష్రావక్రుల వృత్తాంతము కే// భారతమున తిర్యగ్గత శృంగారము 178 ౨. ఆంధ మహాభారతమున శృంగారేతర జరత్కారుని పితృపితామహులతో సంభాషణము 160 ద్రోణుడు ద్రుపదునితో సంభాషణము 162 ద్రౌపది నుద్దెశించి కర్షుని యవహెశనము 162 విష్ణువు నుద్దేశించి మధైైటభులొనర్చిన యవహేశనము]63 దౌపది ధర్మరాజును, అర్వునుని ఎకసక్కామాడుట 187/7

దుర్యోధనుడు (దోణునితో పలికిన పలుకులు 190 కరుడు కృషపాచార్యు నధిక్షేపించుట 1900 ధర్మజుడు విరటుని సింహాసనము నధిష్టించుట . నహుషుడు సురలతో మునులతో ప్రసంగము 192 బృహస్పతి యనిమిషులతో, బుషులతో నెజపిన పరాచికము 1093 కర్తుడు కఫ్స్‌ ముని నవహేశన మొనరించుట 104 11. కరుణ రసాభానము 195 ధర్మజుని జ్ఞాతివధానంతర శోకము 105 111.రౌద రసాభానము 10906 శృంగి పరీక్షిన్మహారాజును శపించుట 106 ద్రౌపదీ వన్న్హాపహరణ సందర్భమున భీముడు ధర్మజునిపై కోపించుట 1077 కార్తవిర్యుని పుత్రులు మునా్యాశమముఎపై ప్రదర్శించిన క్రోధము 08 కౌళికుడు ఖిక్షార్హమై వచ్చి పత్నివతపై ప్రదర్శించిన విరటుడు బృహన్నలా విజయ(ప్రశంసకు ధర్మజుని "పై కోపించుట 100 గరుత్మంతు డిందునిపై నెజపిన యనుచిత కోధము 201 కర్తుడు గాంగేయునిపై ప్రదర్శించిన యనుచిత కోధము203

1” వీర రసాభానము 204 దుర్యోధనుడు బాల్బముననె భీముని కుటిలోపాయమున చంప నుద్యమించుట 204 శలుండను రాజు వామదేవృని'పై ప్రదర్శించిన బహ్మవధోత్సాహము ౨06 ఉతరగో[గహణ సందర్పమున ఉత్తర కువమూరుడు ప్రదర్శించిన యనుచిత వీరము 207 రుక్మి కురుపాండవ సం[గ్రామ సందర్భమున సహాయుడు కాగోరి హాస్యభాజనుడగుట 210 ధృష్టద్యుమ్నుడు సంభృ్యత యోగనిష్షనున్న దోణునిపై ప్రదర్శించిన యనుచిత వీరము 211 హంస కాకోపాఖ్యానము 211 అశ్వతామ నిద్రాసక్తులపె చూపిన వధోత్సాహము 213

17 శాంత రసాభానము 214 దురో్కధనుని ప్రాయోపవేశ సందర్భము 214 సౌప్తిక వధానంతరమున నశ్వత్తామ తపోవ్యత్తి 2కే5 పింగళయను వేశ్య వృత్తాంతము 217 పరిశీలనము 219

1. శృంగార రసాభానము 219 వేదవతీ రావణుల వ్యతాంతము 2109 రంభా రావణ వ్యత్తాంతము ౨2౨

తిర్యగత శృంగారము 231 రావణుడు కుబేరుని వాని దూతను నధిక్షపించుట 233 రావణుడు నందీశ్వరు నధిక్షపించుట 235 రావణు డనరణ్య నృపతిపై నెజపిన హాస్యము 237 రావణుడు రాక్షసగురువగు శుక్రుని పరిహాసమాడుట 23688 111.రౌద్ర రసాభానము 23౪9 రావణుడు కుబేరుని దూతపై కోపించి చంపుట 241 నందీశ్వరుడు రావణుని శపించిన వృత్తాంతము 243 1” వీర రసాభానము 243 రావణుడు మరుత్తోర్వీశునితో యుద్ధ మొనరింపగో రుట245 రావణుడు కార్తపీర్యార్దునునితో పోరాడి భంగపడుట 250 రావణుడు వాలిబె భంగపడుట 255 /, నృసింహపురాణమున రసాభాన పరిశీలనము 255

1. శృంగార రనాభానము 255 హిరణ్యకశ్యపుని తపోభంగమునకై యప్పురసల [ప్రయత్నము 255 నృసింహప్పరాణమున తిర్యగ్గత శృంగారము 25౪
2. రౌద్ర రసాభానము 262 హిరణ్యకశిపుడు ప్రహాదుని గురువులగు బ్రాహ్మణులపై చూపిన రౌద్రము 262

హిరణ్య కశిపుడు ప్రహాదునిపై జూపిన కోధము _ 263 హిరణరకశ్యపుడు దెవతలు బుషులపై చూపిన మీరము 270 హిరణ్య కశ్యపుడు నృసింహావతారమున హరిని గాంచి భయభాంతుడగుట 274 నారసింహుడు హిరణ్యకశ్యప్పునిపై ప్రదర్శించిన వీరము275 8. హరివంశమున రసాభాసము 278

1. శృంగార రసాభానము 2/68 గోపికా శ్రుక్కష్ణుల శృంగారము 2778 (సంభోగ శృంగారము - విప్రలంభ శృంగారము) కంసుని పూర్వ వృత్తాంతము-ద్రామిళుని యనుచిత శృంగారము బరీన్‌ మాయావతి (ప్రద్యుమ్నుల వృత్తాంతము ఎ౨రీరీ నరకుని యూర్వశీగతానురాగము 2092 సివపార్వతుల శృంగారము 203 తిర్యగ్గత శృంగారము ౪౨ అచేతనమున చేతనత్వారోపము 207 వేనుని వృతాంతము 20౮09 శతధన్వువధా సందర్భము 209

కంసుడు నారదు నధిక్షేపించఛి పలుకుట 3౦౮] ఛాయాదేవిపై యముని కోపము 302 శతధన్వునిపై శ్రైకృష్ణుని కోధము 303 బారణ్యకశ్యపుడు దిక్పాలురను బాధించుట ఎ౮4 దేవకీ పుతులగు శిశువులపై కంసుని [కకోధము 3౦౮06 కంసుడు యోగమాయపై నెజపిన కోధము 306 (శ్రికృష్ణుడు రజకునిపై కోపించుట ఎ౮౪9 బలరాముడు యమున పై కోపించుట 310 నరకుడు బ్రాహ్మణులపై నెరపిన యకృత్యములు 312 11/7 వీర రసాభానము ఎ కే/ కాలనమి ధెవతలపై నెజపిన యకృత్యములు వే] / శకటభంజన వృత్తాంతము చే22 కపిత్త వ్యక్ష నిర్మూలనము - గోవృలతోడి యుద్ధము 323 కాలనమి ప్పుత్రులగు వృ షభంబుల వీరము 32౪ (వృషభముల పరాక్రమము-విజ్యృంభణ ము-ఘోషవంతుడు వ్య షభంబులతో వోరుట- శ్రీకృష్ణుడు వృ షభములతో కాళియుడు శ్రకృష్ణునిపై (ప్రదర్శించిన వీరము ఎఎ౪

బలరాముడు గర్హభ వేషధారియగు ధేనుకదైత్యుని జంపుట342 శ్రుకృష్ణుడు వృషభరూపధరుండగు నరిష్టుండను రాక్షసుని జంప్పుట ఏ4 4 శ్రీక్సష్ణుడు అశ్వరూపధరుండగు కేశిరాక్షసుని జంపుట 348 మయూర్క గరుడుల యుద్ధము 355 రుక్మిణీ కలా్యాణ ఘట్టమున జరాసంధ, పౌండ్రక వాసుదేవ, బిళ్చుపాల, రుక్కుల యుద్దోద్యమము ఏన్‌ / పౌండక వానుదేవృని వృత్తాంతము ఎ63 +. భయానకాభానము ఏ5 కంసుని యందు ప్రదర్శితమైన భయము 376 ౪71. శాంత రసాభానము 380 కంసుని యందలి వైరాగ్యభావము 380 ఉపసంహారము 384 అనుబంధము 385 ఉపయుక్త (గంధ సూచిక [| ఎగేగ్న

కృతజంఎశానివేదనము నా యభిరుచిని గుర్తించి పరిశోధనాంశమును' సూచించి. పరిశోధన కార్యక్రమమున నడుగడుగున మార్గదర్శకత్వము వహించి ప్రోత్సహించిన పర్యవేక్షకులు, నేటి తెలుగుశాభాధ్యక్షులు డాక్షర్‌ ఎమ్‌.జయదేన్‌ మహాభ సులకు, పరిశోధన సందర్భమున ననేక నూతనాంశముల నెరింగించి ప్రోత్సహించిన డాక్షర్‌ వేదుల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, గారికి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ తెలుగుశాఖ అధ్యాపక అలంకార శాస్త్ర విషయముల నవగత మొనర్చిన గురువర్యులు బ్రహ్మశ్రీ అప్పులసోమేశ్వర శర్మగారికి సంస్కృత శాఖాధ్యాపక వర్గమునకు, నా పరిశోధన వ్యాసంగవలన కు అనకాశ వెొంసంగిన కళాశాల పాలకవర్గాధ్యక్షులు నురియు కరస్వాండెంటుగారైన బొబ్బిలి రాజాసాహెబ్‌ జ ఆర్‌.వి.జి.౩. రంగారావు బహదూరు వారికి, నా సుదీర్ర పరిశోధనా వ్యాసంగ కాలమున సహకారమునందించిన నాటి కళాశాలాధ్యక్షులు (శ్రీ, ఎ. చంద్రమౌళి, (శ్రీ సీ, చెల్లారావు,; (శ్రీ పీ. జగన్నాథరావు, (శ్రీ జి. కృష్ణమోహనరావు గార్లకు, నేటి కళాశాలాధ్యక్షులు (శ్రీ డి. రఘునాథరావు గారికి, ఈ విషయమున ననేకదశలలో సహాయపడిన ప్రముఖులు శ్రీ! టి.వి.పి. శాస్త్రిగారికి (శ్రీ) ముప్పాళ అప్పారావు, గోపాలరావు గార్హకు, సహాధ్యాపకులు సర్వశ్రీ జి. సూర్యనారంయుణనలటార్తి, ఎస్‌.నారాయణరావు, పీ. అప్పలస్వామి, కిల్లాన మోహన్‌బాబు, ఎస్‌. హరగోపాలకృష్ణ, టి. కొండలరాన్స, జి.వి. సుదర్శనాచార్యులు, కోడూరి (శ్రీరావువబార్తి, ఎమ్‌.రఘువర్మ, చింతా అప్పారావు, డి. జగదీష్‌కునూర్‌, మహమ్మద్‌ యూసఫి, గౌర్‌శ్వరరావు గార్హకు, కళాశాల మాజీ ఆఫీసు సూపరింటెండెంట్లు (శ్రీ ఇ. వి.కె. యస్‌. అప్పారావు, శ్రీ, బి.ధర్మారావుగార్లకు, ప్రస్తుత ఆఫీసు సూపరింటచెండెంటు శ్రీ కె. అప్పలస్వామి గారికి, టైపిస్టు (శ్రీ, మూర్తి గారికి పరిశోధనకు కావలసిన పుస్తకములను సమకూర్చిన సంస్తానం హైస్కూలు లైబ్రేరియన్‌ శ్ర) సాలా కొండలరావు గారికి, ప్రధానోపాధ్యాయులు శి ఎన్‌. వి. ఆర్‌, సత్యనారాయణమూర్తి సంన్దానఠ ఫప్రైాస్త్కూలు కే

ఉవాధ్యాయులైన స ఎదు. ఓ. వి.రముణ, (శకొల్లూ 6 సత్వనారా జుంణ్వ . పె ష్‌ం ట్‌. గోపాలాచార్యులు, న్స వ.ణ.వి. లం సత్యనారాయంణవనఎార్త, ( న ణి. శ్రీనివాసాచార్యులు గార్హకు, కవకాశవెొంసంగిన వముహారాజా సంన్యైాత కలళలాశాలాధ్యక్షులః మూనల్యలు ని! వై.వి.సూర్యనారాయణ గారిక్కి గ్రంథాలయ సంచాలకుడు (శ్రీ, కె.బి. వెంకటరనుణ గారికి పరిశోధనకు వలయు పుస్తకములు సమకూర్చుటలోనే గాక వివిధ దశలలో ననేక విధనమల చేవోడు వాదోడుగా నిక్స్‌న ఇం త్రంలం డాక్షర్‌ ఉనాధ్యాయుల నరబంపహానలార్సి, శ కిడఉవంటి లలానళాపొన రావ్వ, లి నాయ నౌ లవ్మీనారాయణాచార్యులు (శ్రీ గూడపాటి సాంబశీవరావు గార్లకు,

పరిశోధన సందర్భవటన తగ సూచనలకై యార్జించిన నెంటునే అధ్యాపకులు, గౌతమి ఎంస్గోత విద్యాపఠము, క "వూరు వారివి,

అవటాల్యవటలైన సహాయసహకారనట లందించిన (శ్రీ, సావువేదుల రామగోపాలశా(స్త్రిగారికి,

విశాఖలో తగళ సహాయసహకారవం అందించిన శ్రీ కాకరపర్తి వెంకచేశ్వరరావ్లు (శ్రీ, బాబూరావు, క్తర్ము, తెలుగుశాఖ, శ కోటేశ్వరరావు, యు.జి.సి, సెక్షను. (శ్రీ దువ్వూరి పార్వతీశ్వరరావు లైబ్రేరియన్‌ గార్లకు,

ఆర్ధిక్క హారిక సహకారము అందించిన యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్‌ కమిషన్‌ మరియు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ యాజనూన్యము వారికి,

కంప్యూటర్‌ నందు అక్షరములను పొందుసరిచి సర్వాంగ సుందరనుగా తీర్చిదిద్దిన శ్రీ; సరిదే శంకరనారాయణ, (శ్రీబాలాజీ లేజర్‌ గ్రాఫిక్స్‌, సుదర్శన్‌ ప్లాజా, ఆశీలుమెట్టు, విశాఖపట్నర వారికి మరియు కంప్యూటర్‌ ఆపరేటర్‌ (శ్రీ, వేణుగోపాళ్‌కి, టెచిల్‌ షీటు రూసొందించిన శీ) టి.నారాయణరావు గారికి, [కాంతి జిరాక్‌ వారికి

నా హృదయపూర్వక కతజ్రతల్హు హారిక నమస్సుమనస్సులు,

శే!

గబుంకత నసుంళిక అనర్హరాఘనను అనర్హ!! అభిజ్బానశాకుంత లము అ|| శా! అలంకార నుహోదధి ఆలం! మ! అలంకార సం[గ్రహము అలం! సం! అభాల్యాసం 'క్రందనము అసా!| ఆం(ధ్ర ధ్వన్యాళోకము ఆంధ్ర! ధ్వన్యా!! ఆంధ వముహాభాగనతమూ భాగ! ఉత్తర రామచరి[త్ర ఉ|| ౮|| చ॥ ఉత్తర హరివంశము ఉ॥ హరి॥ ఏక్రావళి ఏక్షా!! బొచిత్య జచార చర్వా బొచి!! కావ్యదర్హుణను కావ్యదర్లు!! కావ్య ప్రకాశనము కాన్య!! 'ప్ర!। కొవ్యాలంకారనుు కొవ్యా!! కాన్యాలంకారసం గ్రబావు కావ్యా! సం (గ్ర॥ కాన్యాలంకార సూ త్రవుల్తి కాన్యా!! సూ॥| కాశీఖండము కానీ॥ కిన్నైరసాని సొటులు క్రిన్నై!| కిరాతార్హు నయము కిరా[ కువూర సంభనను (సంస్కాతము) కువూ(సం)॥ 1

గబుంకత నసుంళిక అనర్హరాఘనను అనర్హ!! అభిజ్బానశాకుంత లము అ|| శా! అలంకార నుహోదధి ఆలం! మ! అలంకార సం[గ్రహము అలం! సం! అభాల్యాసం 'క్రందనము అసా!| ఆం(ధ్ర ధ్వన్యాళోకము ఆంధ్ర! ధ్వన్యా!! ఆంధ వముహాభాగనతమూ భాగ! ఉత్తర రామచరి[త్ర ఉ|| ౮|| చ॥ ఉత్తర హరివంశము ఉ॥ హరి॥ ఏక్రావళి ఏక్షా!! బొచిత్య జచార చర్వా బొచి!! కావ్యదర్హుణను కావ్యదర్లు!! కావ్య ప్రకాశనము కాన్య!! 'ప్ర!। కొవ్యాలంకారనుు కొవ్యా!! కాన్యాలంకారసం గ్రబావు కావ్యా! సం (గ్ర॥ కాన్యాలంకార సూ త్రవుల్తి కాన్యా!! సూ॥| కాశీఖండము కానీ॥ కిన్నైరసాని సొటులు క్రిన్నై!| కిరాతార్హు నయము కిరా[ కువూర సంభనను (సంస్కాతము) కువూ(సం)॥ 1

చనుత్కొార చంద్రిక చవు!। చారుదత్తము చారు!!! దశకుమార చరిత్రము దశ! కు! దశరూసకము దశ! దూతవాక్యము దూత।। ధ్వన్యాళోకము ధ్యన్వ్యా॥ నాగానందము నాగా! నాట్యశా,స్త్రుము నాట్య! నిర్వచనోత్తర రామాయణము నిర్వ! నైషధము నైషు! పండితారాధ్య చరిత్రము పండి! పలనాటి చరిత్రము సల! చ! ప్రతాసరుద్రియము ప్రతా।॥। ప్రియదర్శిక ప్రియ! పాండురంగ మాహాత్మ్యము పాండు! బసవ పురాణము బస! బాలరానూయుణవము బాల[!1రా!| భండార్కరు సంశోధిత హరినంశ అనుబంధము భం!!సం! హరి! అను! భగవదజ్ఞుకము భగ!। భావ ప్రకాశము భావ! ప్రకా! భాస్కర రావూయణుము భా!!రా!! భోజరాజీయము భోజ!! మధ్యవు వ్యాయోగము మధ్య॥। మనుచరిత్రము మను! మహావీర చరిత్రము మహా! మేఘ సందేశము మేఘ!!! రఘువంశము రఘు! క్షే”

రసగంగాధరము రస॥ గం! రస్తార్షన సుధాకరము; రనణా॥ రాధికానాంతృనము ర సాం! రామాయణ కల్పవుక్షము రామా॥!కల్వ!! రుక్మిణీ హరణ ఈహాన్ఫుగము రుక్మి! వక్రోక్సి జీవితము నక్రో॥ వసంతతిలక ఖాణము వసం! వసుచరిత్రము వసు॥ న్యక్తివినికము న్యక్తి!। వాల్మీకి రామాయణము వాల్మీ! రామా॥ నిక్రనూర్క చరిత్రము విక। విషాదసారంగధర నిషా సారం॥ శశాంక జజయము శశాం।| శినరా[త్రి మాహాత్మ్యము శివ! నిశుసాలవధ నిశ్చ! శుకసప్తతి శుక! శృంగార తిలకము శం త! శృంగార నైషధము శం! నైష॥ (శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యము శ్రీకాళ॥! (శ్రీమద్భాగవతము భాగ (సం)॥| సత్యభానూనాంత్సనము సత్య! సాం। సము[ద్రవమథనసమవకారము సము॥సను॥। సరస్వతికంఠాభరణము సర॥॥ సారంగధర చరిత్రము సారం! సాహాత్యదర్హణనము సాహి! దర్శ! సంహాసన ద్వాత్రింశిక సంహా॥| హరవిలాసము హర!

వారినంశనుం (సంస్కృత నమూలము) హరి!॥(సం) హారి! హంసవింశతి పహాంస।!| పర్వ, ఆశ్వానాదికముల మొదటి రెండు అక్షరములు సంకేతముగా (గ్రహాంపబడినవి. శరర

లల్విగనురచబం సముద్రైచము

అస్మద్శురునర్యులు బ్రహ్మన్సీ, వేదుల నారాయణనవార్తిగారు ఉన్నతపాఠశాలా విద్యాభ్యసన కాలముననే నా కొక్సింత సాహిత్యాభిరుచిని కలిగించినారు. ఆ యభిరుచి నన్ను సాహితీసిపాసువును గావించినది. నన్నయ తిక్కనాదులు మొదలుగా పెద్దనాది ప్రబంధకవుల రచనలు కొంత చవిచూచితిని, సాహితీలోకమున నా యా (గ్రంథములను సెద్దలు మెచ్చుకొనుట వినియుంటిని,

కాని చిత్రమేమనగా తిక్కన భారతమున నానారసాభ్యుదయోల్లాసిగా 'పిరుగాంచినది విరాటపర్వము మూత్రమే. అట్లో మునుచరిత్రమున వరూధినీ ప్రవర ఘట్టుమునకు సాహితీ లోకమున గల గుర్తింపు మిగిలిన గ్రంథభాగమునకు లేదు. పరిశీలింపగా నీ రెండు సందర్భము లందును ద్రౌపదీకీచకులయు, వరూధినీప్రవరులయు శ్చుంగారము రసాభాసమేె. రసము కన్న ఈ యాభాసమే పాఠకుల మనసులకు బాగుగా హత్తుకొనినది. సాహిత్యజగత్తున విస్రబ్దముగా సాగిన శృంగారముకంటె ఇట్టు (స్ర్రీపురుషులలో నొకరి నిరోధమున సాగిన శ్చంగారము హుదయానర్తక వుగుట గమునింపగలము. పారిజాతాపహరణమున సత్యభామ యలిగిన సన్నివేశము రక్తికల్టుటుకును నిదియే కారణము. ఇది యాం ధ్రసాహిత్యమునకేగాక సర్వభాషావాజ్బయమునకును వర్తించును.

ఇట్లు (బహ్మానందసహోదరవ్వాన రసవటకన్న రసాభాసవేం బహుళజనాదరణపొందిన సాహిత్య [గ్రంథ సందర్భనులను జూచిన యనంతరమున నీ రసాభాసమును పరిశీలించు తలంపు కలిగినది. మాన్యులు డాక్షర్‌ యస్వీ జోగారాన్ఫగారును, డాక్షర్‌ వేదుల సుబహ్మణ్యశా,స్ర్రిగారును, డాక్షర్‌ జయదేవ్‌గారును నాతలంపున కామోద ముద్ర నొసంగి ముందునకు నడిబంచిరి.

పి.హెచ్‌.డి. పట్టనలునకై పరిశోధనాంశవుగ విస్తుత పరిధిగల యంశనును స్వీకరించుచు, రసాభాసముతో ననుసంధించుకొనవలసిన యావశ్యకత గలిగినది. తదనుగుణనుగ నేటి నా పరిశో ధనాపర్యవేక్షక గురువర్యులగు మాన్యులు డ్దాక్షర్‌ యమ్‌. జయదేన్‌గారు *కవి త్రయమువారి రచనలు - రసాభాస పరిశీలనము”

ఛ11

అను నంశమును సూచించిరి. అంతటితో నాపరిశోధనవలన క్‌*క్త లత మిరవుపడినది.

పరిశోధనాంశము కవిత్రయమువారి రచనలలోని రసాభాస పరిశీలన నుగుటచే కవిత్రయము వారెవ్వరనియు, వారి రచన లేవియనియు నిర్హారింప నలసిన యగత్యము గలదు. ఆంధ్ర భాషా &ీరమును చవిచూచిన వారి కెల్లరకును “నన్నయ, తిక్కన, ఎజ్జనిలు కవిత్రయ మను విషయమున నభిప్రాయ భేదము లేదు. కాని వారి కృతుల విషయము కొంత విచారణీయమై యున్సది.

ముందుగా నన్న్మయభట్దారకుని విషయమును పరిశీలింపగా కొందరు నన్నయ నముహాభారతమునే గాక చాముండికా విలాసము, ఇంద్రవిజయము, రాఘనాభ్యుదయము నను (గ్రంథములను గూడ రచించె నందురు. వీనిలో చాముండికా విలాసము నన్నయక్ష్సతము కాదని భూతపూర్వముననే ఆం ధ్రకవుల చరిత్రమున శ్రీ కందుకూరి నీరేశలింగముగారిచే సుష్టుగా నిరూపితమైనది.!

అంతేగాక ఈ అభిప్రాయము నేటికిని మారలేదనుటకు అత్యాధునిక వాజ్బయచరి[త్ర రచయితలైన డ్‌క్షర్‌ కొర్రపాటి (న్రీరాముమూర్తిగారి వాతను పరిశీలింపదగును.

“నన్నయభట్టు రాఘవాభ్యుదయము, ఇం (ద్రవిజయము, చాముండికా విలాసము అను కాన్యములు, ఆం(ధ్రశబ్దచింతావముణి అను వ్యాకరణ శాస్త్ర, (గ్రంథము, లక్షణసారము అను ఛందో [గ్రంథము రచించినట్టు కలదు. అవి నన్నయభట్టు రచింపలేదనికలదు. ఆం(ధ్రశబ్ద చింతానుణి, అలక్షణసారము ఆదికవి నన్నయభట్టు రంంచినవి కావు. అపర ననయుభట్ట కొతవలంలు. రాఘవాభ్యుదయము, ఇంద్ర విజయమును అపర నన్నయభట్టు కృతములు కానచ్చును. చాముండికా విలాసము కూటస్పప్టి. కూటస్పష్టిలోను కూటస్పష్టి కలదు. చాముండకా విలాసము నందు చాముండిక అని ఉన్న ప్రలములందెల్ల ే నన్నయ న్యాసపఠవంు _ సంనాదకుడు ( వుధునాంపంతుల సత్యనారాయణశా,ల్ర్ర/ గారు,

శ క్షై॥

చౌడేశ్వరి అని ఉండి, చౌగెశ్వరీ విలాసము కలదు. అది ఇది సపరమార్యాచీన గ్రంథములు, అందిట్ను కలదు, “వ్యానాది బుషులకు నందన మొనరించి కవిముల్టులను జాల ఘనతనెంచి సుకవీశ్వరులనెల్ల సొంపుగా వినుతించి గురుపాద యుగ్మముల్‌ సరవింగాలిచి యిష్షదేవాళలి సంతుష్తత సేవించి మం్రాధిదేవత మది6 దలంచి సర్వజనాలళికి సంతోష మొనరించి యాం(ధ్రవాక్యానుశాసనం బతిశయిల్ల( జేసి లోకోపకారార్హ సిద్దిం జేసి నళ్హీవాండను నన్నయభట్టునెను' ఇది సీసపవద్యము - ఇందు యతినియతి లేదు. ఆది కవి నన్నయభట్ను పేర అర్వాచీనకవి చేసిన కూటస్పష్టి అనుట కిదిచాలును* పె యుభిప్రాయవలులనం పరిగణించి ప్రస్తుత పరిశోధనవలున నేడులభ్యవుగుచున్న *చావముండికా విలాసవటిను నన్నయ కతవుగా గ్రహించుటలేదు. ఇక అలభ్యములైన రాఘవాభ్యుదయమును, ఇం ద్రవిజయమును సరిశీలించంట యుసాధ్యవిషయం నుగుటచే నన్నయ కృతులలో “ఆంధ్రమహాభారతము ను మాత్రమే రసాభాస సరిశీలనమునకు స్వీకరించుట జరిగినది. 2. తెలుగు సాహిత్య వరిత్ర (ప్రథమభాగము) - నన్నయ యుగము - పుటలు 139,140 న!

చౌడేశ్వరి అని ఉండి, చౌగెశ్వరీ విలాసము కలదు. అది ఇది సపరమార్యాచీన గ్రంథములు, అందిట్ను కలదు, “వ్యానాది బుషులకు నందన మొనరించి కవిముల్టులను జాల ఘనతనెంచి సుకవీశ్వరులనెల్ల సొంపుగా వినుతించి గురుపాద యుగ్మముల్‌ సరవింగాలిచి యిష్షదేవాళి సంతుష్టత సేవించి మం్రాధిదేవత మది6 దలంచి సర్వజనాలళికి సంతోష మొనరించి యాం(ధ్రవాక్యానుశాసనం బతిశయిల్ల( జేసి లోకోపకారార్హ సిద్దిం జేసి నళ్హీవాండను నన్నయభట్టునెను' ఇది సీసపవద్యము - ఇందు యతినియతి లేదు. ఆది కవి నన్నయభట్ను పేర అర్వాచీనకవి చేసిన కూటస్పష్టి అనుట కిదిచాలును* పె యుభిప్రాయవలులనం పరిగణించి ప్రస్తుత పరిశోధనవలున నేడులభ్యవుగుచున్న *చావముండికా విలాసవటిను నన్నయ కతవుగా గ్రహించుటలేదు. ఇక అలభ్యములైన రాఘవాభ్యుదయమును, ఇం ద్రవిజయమును పరిశీలించంట యంసాధ్యవిషయు వాగుటచే నన్నయ కృతులలో “ఆంధ్రమహాభారతము ను మాత్రమే రసాభాస సరిశీలనమునకు స్వీకరించుట జరిగినది. 2. తెలుగు సాహిత్య వరిత్ర (ప్రథమభాగము) - నన్నయ యుగము - పుటలు 139,140 న!

తిక్కనావూత్యుని విషయువలనకు వచ్చినదో నతడు నిర్వచనోత్తర రావాయణమునే గొక “కృష్ణ శతకమును?, *విజయసేని మను ప్రబంధమును సైతము రచించెనను నభిప్రాయము గలదు. తిక్కన నిర్వచనోత్తర రామాయణమున తన కృతిని గూర్చియిట్లు తెలిపెను.

“కం1॥ ఎత్తరి నైనను ధీరో

దాత్తనృపోత్తముండు, రామధరణీసతి స

ద్వుత్తము సంభావ్య ముగుటు:

నుత్తర రామాయణోక్తి యుక్తుడనైతిన్‌ (నిర్వ॥-1 ఆశ్వా॥-11 ప॥)

పై పద్యమునందు తిక్కన తన కృతిని “ఉత్తరరామాయణి మని తెల్లెను, తెల్పినను సాహితీళలోకమున దీనికి “నిర్వచనోత్తర రానవూయణిమను వాడుక గలిగినది. దీనికి కారణము (శ్రీ; కందుకూరి నీరేశలింగంగారు ఈ పుస్తకమును ప్రకటించుచు దీనిని “నిర్వచనోత్తర రావమూాయణను” అని వ్యనహరించుటచే ఆ పేరు రూఢి య్చైనదని డాక్షర్‌ లకంసాని చక్రధరరావగారు తెల్పిరి. కారణమేదియైైనను లోకరూఢమైన * నిర్వచనోత్తర రానూయణి మను నానముధేయమే ప్రకృత వ్యాసమున స్వీక్తతము

ఇదిగాక కృష్ణశతకమును గూర్చి డాక్షర్‌ కౌర్హపాటి (శ్రీ;రామమూర్తి గారిట్లు వ్రాసిరి.

“క్ష్యష్ట శతకము తిక్కన కాతనునుట కలదు. కాని తిక్కన కతమైన కృష్ణశతకము ఉపలబ్ద్బము కాలేదు. అసలు తిక్కన క్షష్షశతకము రచించె ననుటకు ఆధారము లేదు. తిక్కన కృతము కాకపోవచ్చును.

అటో (శ్రీ ఆరు[ద్రగారి తవు సవుగ్రాంధ్రసాహిత్యవమున నిటు

3. తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర ( ప్రథనుభాగము) - తిక్కన యుగము-పుటలు 2

“కందుకూరి. వీరేశలింగంగారు తను కవుల చరిత్రలో “తిక్కనగారు క్షష్టశతక మొకటి చెప్పిరని వెంకటరంగకవి ఆ పద్యము నుదహరించుచున్నాడు" అని వ్రాసి పద్యాన్ని పొందుపరిచారు.

'అరయన సంతనుపుత్రుపై ........ కృష్ణ ! భక్తప్రియా!

అయితే ఇది తిక్కనగారిది కాదు. ఈ సంగతి అవ" ౩ గంథచింతాముణిలో వర్చించి వీరేశలింగం గారికి ప్రత్యుత్తర మిచ్సారట. పైగా ఇది వెన్నెలకంటి జన్నయ వ్రాసన 'దేవకీనందని శతకంలోనిదని బుజువు చేశారట

దీని వలన తిక్కన కృతమైన కృష్త్ణశతకనలును గూర్చిన యాశంక సరిత్యజింపబడినది. వీని తరువాత పరిశీలింప దగినది *విజయసేని కర్తుత్వము, దినిని గూర్చి డాక్షర్‌ కెర్తపాటి (శ్రీరానునూ ర్తి గారిట్ట్లు వ్రాసిరి. నిజయసేనము' లోనివి సంకలన [గ్రంథములందు కలవు. అవి తిక్కన విజయసేనము రచించె ననుటకు ఆధారములే, కాన్‌ తిక్కన *సోమయాజి కాకపూర్వము రచించినది కావచ్చును .4... *అలీత నానాకావ్యములు చెప్తు నుభఖయభాషలందు' అను ప్రశంసను అందుకొన్న తిక్కన, అప్పుటికే రచించిన తెలుగుకావ్యము విజయసేనము కావచ్చును, అయిన కథా కావ్య రచనమునకు తిక్కన నాందీ సూత్రధారి అగును

ఇట్లు విజయసేనము తిక్కన కృతము కావచ్చునని మాత్రమే భావించిరి గాని. నిర్దారింపలేదు. (శ్రీ ఆరుద్రగారు తమ సనుగ్రాం ధ్ర సాహెత్యమున కూడ నిడె విధముగ భావించియున్నారు.

౯ ఏవ్వైన్సా విజయసేనం నుంచి వెంత్తం పదిెటహానం పద్యాలు దొరుకుతున్నాయి. ఈ ప్రబంధాన్ని అసలు తిక్కనగారు. న్రాశారో లేవోగాని 4. సను గ్రాం ధ్రసాహిత్యం 2వ సంపుటం, కాకతియ యుగం పుట 62 క తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర (ప్రథమభాగము) - తిక్కన యుగము -

సెక

అక్కడక్కడ తిక్కనగారి భావాలతో పోలికలు మాత్రం కనబడుతున్నాయి. ఇది తిక్కనగారి తొలిరచన అని భావించవచ్చు.”

ఈ విధంగా *విజయసేనము తిక్కనగారి రచనయగునను వాదమును ఆరు([ద్రగారు కొంత సవుర్షించుచున్నారు. అంతకు ముందు (శ్రీ, చిలుకూరి నీరభ(ద్రరావుగారు *విజయసేనము మిక్కిలి ప్రొాఢమైన యముద్రిత [గ్రంథము గావున శైలి తలియుటనకై దాని నుండి కొన్ని పద్యము లిందు ప్రకటించుచున్నాను?' అని వ్రాసినట్టు (శ్రీ, ఆరుద్రగారు తెల్పిరి. అదే సందర్భములో (శ్రీ, ఆరుద్రగారిట్లు అర కీఇ వ్రాఎది,

“వీటిని తావు ఎక్కడ నుంచి సంపాదించారో వీరభ(ద్రరావుగారు చెప్పనేలేదు. “అముద్రిత (గ్రంథం? అని పేర్కొన్నారు. వారికి తాళపత్ర [గ్రంథం దొరికిందా? లేక ఇతర సంకలన [గ్రంథాలనుంచి సేకరించారా???7

ఈ వ్రాతల వలన చిలుకూరి వారికీ [గ్రంథము లభ్యమైన విషయమే నిర్దారితను కాలేదని తెలియుచున్నది. అందుచే నీ [గ్రంథమును రసాభాస పోషణ విషయమై పరిశీలించు ప్రశ్న యుత్త్పన్న మగుటలేదు. కాని లభ్యమైన పద్యములను అనుబంధమున చేర్చుటయు, వానిలోని రసాభాస మచ్చటనే పరిశీలించుటయు జరిగినది.

ఇటు తిక్కన విషయువటన నిర్వచనోత్తర రావనూయుణవం, ఆం(ధ్రనముహాభారతము మాత్రమె తిక్కన కుతులుగా రసాభాస పరిశీలనమునకు స్వీక్షుతములైనవి,

ఇదిగాక ఎజ్తినానూత్య క్షతములైన నుసంహపురాణమును హరివంశమును, నాం(్రభారతారణ్య పర్వశేషమును [గ్రహించి రసాభాస పరిశీలన మొనర్పుబడినది. ౨ రజన రంంబన రావూాయణము లబ్బనుు గాకుండుటుచే పరిశీలనా పరిధిలోనికి

6, ఆంధ్రుల చరిత్రము : ముధ్యయుగము - పుటలు 96,97 7. సమగ్రాంధ్ర నాబాత్యము - 2వ సంపుటం - కాకతీయయుగం - పుటు 62

కే!

గ్రహింపబడుటలేదు. (వ వేలూరి శినరావుశా,జ్ర్రగారు పరిష్కరించిన హరివంశమున ఎజ్జున రామాయణము లోనివని యొసంగబడిన పద్యములును (శ్రీ రవ్వా (శ్రీహరి గారి అలబ్ద కావ్య పద్య ముక్తావళిలో నాసంగబడిన ఎల్బన రావాయణ సద్యములును లనుబంధమున నొసంగ బడినవి.

కవిత్రయమువారి యుమ్మడీ రచన మగుటచే ఆం ధ్రమహాభారతమునందలి రసాభాస పరిశీలన ముంతయు ఒకే అధ్యాయమున పొందుపరచబడినది. ఆఅనంతరమున వుద్దానుపూర్విగా తిక్కన, ఎజ్జునల రచన ల క్కెక్క యధ్యాయమున నొక (గ్రంథము వంతున సంగృహీతములైనవి. ఈ సందర్భమున రసపరిశీలనా లోలుపులైన వుహాభాగులవ్యరును న బహుళాం ధ్రోక్తివుయ ('ప్రపంచవలన రసాభాసము జోలికి పోకుండుట నాభాగ్యవశమున చేకూరినదని తలంతును.

ఇక ప్రకృత వ్యాస విషయము చాల వరకును అనువాద (గ్రంథ పరిశీలన వనుంగంటచే వవాలవంతో సరిపోల్బన అలసిన యళశావశ్యకత గలదం, ఆంధ్రమహాభారతమును మూలముతో సరిపోళ్చిన సందర్భమున భండార్కరు సంస్టవారి సంశోధిత మహాభారత ్రతియే చాలనరకును సం 'ప్రదించబడినది. ఆంధ్రమహాభారతము దాక్షిణాత్య ప్రతులతో నెక్కువగా సంవదించుచున్నదని పలువురు తెలిసనను, స్యీయవ్యాసమున స్వక్షాతమ్రైన ఘట్టువయము లన్నియు “ఇంచుమించుగా భండార్శరు సంశోధిత భారత ప్రతియందుండుటచే వానితోడనే సరివోల్ళుట నాగినది. ఒక్క ఊర్వశ్యర్హున సమాగను విషయము మాత్రము భండార్కరు వారి ప్రతిలో లేకపోవుటచే, ఆ ఘట్టుమును ఆర్‌. యస్‌.వాధ్యార్‌ అండు సన్వ్ఫు వారి నీలకంఠ వ్యాభఖ్యాసముపేతమైన దాక్షిణాత్య ప్రతితో సరిపోల్బబడినది. ఉత్తర రామాయణమును సరిపోల్యుటకు ఆర్షవిజ్ఞాన (ట్రస్టు వారు (శ్రీ, పుల్లెల (శ్రీరామచంద్రుడు గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్యతో 'ప్రచురించిన వాల్మీకి రామాయణోత్తర కాండము స్వీకరింపబడినది.

భండార్కరు సంస్థ వారి సంశోధిత హరివంశ ప్రతియందు ఎఆ్బన యనువాదములోని చాల భాగములు కనబడుటలేదు. అభ్యవూనవ్వున గీతా (షెఫ్‌,

3111

గోరఖ్‌పూరువారి హరివంశప్రతితో చాల వరకును సంవదించు లచే ప్రస్తుత పరిశోధన వ్యాసమున చాలవర కదియే సంప్రదించబడినది. అనువాదములోని కొన్ని ఘట్టములు ఈ ప్రతియందు లేకపోవుటచే నాయా ఘట్టములు చక్కగా సంనదించుచున్న భండార్ల్గరు సంస్ర వారి సంశోధిత హరివంశ అధిక పాఠముల యనుబంధము నుండి స్వీకృతమై సం ప్రదించబడినవి. ఈవిషయ నుథసూచికల యందు సూచింసబడినది. ఇవిగాక నృసింహపురాణము మూలవిరహితమను పండితాభిప్రాయ మేత దధ్యాయ ప్రారంభముననే పరాముర్శింప బడినది.

ప్రకృత వ్యాసరచన సరళగ్రాంథిక భాషలో సాగినది. అరసున్నలు పెట్టలేదు. శకట రేఫమును పాటించలేదు. సౌలభ్యము ననుసరించి సంధి విసంధులు రెండును పాటింపబడినవని. ప్రకృత కవిత్రయ రచనాంతర్గత రసాభాస సరిశీలనము రసాభాసముగాక సహుదయ హుదయావర్షకము కాగలదని సప్రశ్రయముగ నాకాండ్షించుచున్నాను.

౮ వ్‌ 6 న!

రసపదము మొట్టమొదట బుగ్వేదమున గానబడుచున్నది. ఆ పద మా కాలమున వ్యవహరింపబడు కావ్యరనముగా గాక భిన్నారమున ప్రయోజితమైనది. అది తొలుత సోమరసము, జలము, క్షీరము, సారము అను నరము లందు భిన్న భిన్న మండలములలో కానవచ్చుచున్నది. నర్వసాధారణముగా 'రుచి' అను నర్ధమున గలదు. ఉపనిషత్కాలమున 'పధానసారము' అను నర్థము వచ్చినది. -

తెత్తిరియోపనిషత్తులో "రసోవైసః" "రసగ్‌హ్యావాయం లభ్యానందీభవతి" అని గలదు. అనగా జగత్తునకు వధాన నారభూతమెద్‌ గందో యేది యోగులు రుచ్యమానముగ దలంతురో, దేనిని సాక్షాత్కరించుకొని శాశ్వతానంద మనుభవింతురో యా పరమాత్మయే యీ రసపదమున కరము: ఆలంకారికులు ఇట్టి రసపదమును గ్రహించి దీనిని కావ్యమున వ్యవహరించిరి. స

'జగత్తునకు వ్రధాన సారభూతమై కాశ్వతానందదాయకమైనది' రసము. కాగా బవ్మా పదార్ధ సాక్షాత్కారమున కలిగిన యానందమే. రసమని తెలియుచున్నది. అనగా (బబహ్మానందమే రనమని తాలియుచున్నది,. అస్లు బ్రహ్మానంద సహోదరమవైన కావా్యానందమును సైతము ఆలంకారికులు 'రస' మని వ్యవహరించిరి. కావ్యానందము సైతము 'విగళిత వద్యాంతరత్వాది' గుణములను కలిగియుండుటచిే దీనిని బ్రహ్మానంద సహోదరమనుటయు 'రసీ మని వ్యవహరించుటయు నెంతయు నుచితములై యున్నవి.

కావ్య పరముగా “రని పదమును ప్రయోగించిన వారిలో ప్రథముడు భరతుడే, అతడు “విభావాను భావ వ్యభిచారి సంయోగాదన నిష్పత్తిః”,* అని రస సిద్ధాంత మూల సూ[త్రమును ప్రతిపాదించెను. అనగా 'విభావ, అనుభావ, వ్యభిచారి భావముల కలయిక వలన రసము జనించునని భావము, ఈ రన సూత్రమే భారతీయాలంకార శాస్త్రమునకు ప్రాతిపదికయైనది. అతని రనసిద్ధాంతము భారతీయాలంకార శాస్త్రమునకు తలమానికమైనది. అనంత రాలంకారికులు పపతిపాదించిన వృత్తి, రీతి అలంకార, వక్రోక్తి, ధ్వని మొదలైన సిద్దాంతములన్నియు చివరకు రససిద్ధాంతము నందే పర్యవసించి దాని యాతృృష్ట్యమును తెలుపుచున్నవి. క

భరతుడు రస సిదాంతమును పతిపాదించుటయే గాక రసములను వాటి స్థాయిభావములను ఇట్లు తెలిపెను.

'కృుంగాలో వోన్వ్యకడుణ రొద వరభయానకాః

భభిత్సాద్భుత నండ్లా బోత్యావ్లా నా త్వ్యేరనాః న్ధూఖ తాః

రతిరా నళ్లు ళ్లు (ోదోత్తావొ భయం తథా

ఊూగువ్వ్చా విను యళ్టేతి న్ధాయి బావా (వకీర్తతాః నాట్య/-6 అద్యా.[౮ లే

'శృంగార, హాస్య, కరుణ, రౌద, పీరు భయానక, భీభత్స, అద్బుతములని ఎనిమిది. రసములు గలవు" అని తెలిపి వాని సాయి భావములను వివరించెను. కాని యానందవర నాథినవ గుష్తాద్యాలంకారికులు భరతునీ మతమున నవరసములు గలవని తెలిపి, అందుచేతనే భరతుడు 'కృచిచ్చమః అని శాంతము నంగీకరించెనని తెలిపి నవమ రసముగా శాంతమును చేర్చిరి. భరతుని నవరనసము లివియని నాట్యశాస్త్ర మునకు వేరొక పాఠమును సూచించి&. అది ఇట్లు గలదు..

+, నాట రై-6 అధా ర్ట్‌వే | శా॥

1

"కుంగాలో వోన్వాకడుణు రొద వీర భీయానకాః శబత్సాద్భుత కాంతాళ్లు నవ నాటూరనాః న్యు తాః భీభత్చాద్భుత జ్‌క్రస్ట్రో (టోబోత్చావౌ బయం తదా. జుయవ్వా విన్ఫుయ కళమాః నాయీ బావాః (వకతాళ (నాట్బు/-ర అద్యా/-/౮ క్లో రస సంఖ్య విషయమున నభిప్రాయ భేదమున్నను ఆలంకారికు లెల్లరును రస సిద్ధాంత పారమ్యము నంగీకరించిరి. ఆలంకారికులకు శిరోధార్యుడైన యానందడ వర్ధనాచార్యుడు ధ్వని సిద్ధాంతమును ప్రతిపాదించినను 'రసధ్వని'కి ప్రాధాన్యమొనంగి. రసపారమ్యము నంగీకరించెను. కుంతక మహిమభట్ట, విశ్వేశ్వర కవిచంద్రాదులు వేర్వేరు సిద్ధాంతములను ప్రతిపాదించియు, మూలమైన రసము నంగీకరించియే యున్నారు. ఇట్లు భారతీయ విమర్శ శాస్త్రమునకు రస సిద్ధాంతము మూలకందమైనది. అలంకారికులు అనేకులు రసమును గూర్చియే గాకరసాభాసమును కూడ చర్చించిరి. ఆ భాసననమనగా' 'వతిభింబాదవ దవాన్తవ న్వుడావమ్‌ో శు కల్ప్యదుమము] అశ్వాభాసమున సాక్షాత్తుగా నశ్చ్వము కాకున్నను అశ్వత్వమున్న ప్లే రసాభాసమునను రస్యమానత యుండునని భావింపబడినది. || 4. రసాభాన వరిగణనము 'శృంగారాద్ధి భవేద్దాస్తో' యనియు 'శృంగారానుకృతి ర్యాతు సవోన్యన్తు ప్రకీర్తితః అనియు నాట్య శాస్త్రమున గలదు.” అనుకృతి - అభాసము = అముఖ్యత "అను మూడును ఏకార్థకములని యఖినవగుప్పని భావముే అందుచే 'రసాభాస మను పదము ప్రయోగింపకున్నను మొదటిసారిగా భరతుడే రసాభాసమును పరిగణించెనని భావింపవలసి యున్నది. భరతుని తరువాత నుదృటుడు ' ఊర్చస్వి' యను నలంకారమును వవస్తావించెను. 7 ఆఅనౌబిత్తూ (వృ త్తానాం కామ్యకోదాద కారణాల్‌ టఖావానాంబో లనానాంబో ఐంటో ఉఊళరన్వు కథ్యతే" (కావ్యా//నా/-శవర/- ట్లో!-వుటశ్తు 'కామ క్రోధాదుల వలన కలిగి అనౌచిత్యముగ ప్రవర్తిల్లిన రసభావముల బంధమే “ ఊర్షస్వి" యనబడు' నని భావము. స్పష్టముగ జెప్పబడక పోయినను దీనిని గూడ రసొాభానసముగ బరిగణింపవచ్చును. కుంతకుడు తన 'వక్రోక్తిజీవితము' న కవిప్రవృత్సి హీతుభూతములగు మూడు మార్గములను ప్రస్తావించుచు నందు మొదటిదగు సుకుమారమార్షవివరణలో "... రసాది నలల. ౨. నాట్య!!-6అధ్యా!!-39,40ళో॥ తే. ధ్వన్య్యా॥-24ఉ దో ఫ్‌వే శో॥-లో చన వ్యాఖ్య జ

పరమార్ధజ్ఞః మనః సంటాద నుందరః" (వక్రో॥[-1 ఉన్న్మే!!-26 కా-పుట100) యని పిర్కొనినాడు,. ఆ మార్గము రసాదుల యథార స్వరూపము నెజింగిన నహృదయుల మనస్సునకు అనుకూలముగ నుండునని యాతని ప్రతిపాదనముగే ఇచట తమ బాలానందినీవ్యాఖ్యలో శ్రీ పుల్పెల శ్రీరామచందుడుగారు 'రసాది' పదముచే రస, రసాభాన-భావ, భావాభాసాదులు బోధింపబడునని వివరించినారు. అక్కైన వాచ్యముగా జెప్పకపోయినను కుంతకుడు రనాభాసమును సూచించిన ట్ల యగును. క్లేమేంద్రుడు సూటిగా చెప్పకపోయినను హోాస్యరనమున కుదాహరణము లొనంగుచు 'శృంగార రసాభాన న్పర్శేన హాస్యరనన్య '* యనియు,.'అత్రాపి హాస్య రసన్య .. శృంగార రసాభానాధివాసితస్య న చమత్కారః పరః పరిపోషః సమున్మిషతి '" యనియు తెలుపుటచే నీతడును రసాభాసమును పరిగణించె ననవచ్చును. ఆలంకారిక విరోమణిీ యైన యానందవరనాచార్వుడు స్వసిద్దాంతాను గుణముగా రసాభాసమును దర్శించి స్పష్టముగ నిట్లు పేర్కోనినాడు. "రన ఖావ తదాభఖాన ఖభావళాంత్యాది ర్యకమః ధ్దునే రాత్యాంగ బావన ఖానమానో వ్యవన్థితః” (ద్వాన్వా//-2 ఉద్తో//-3 ల్లో రసాభాస, భావాభానములు అసంలక్ష్య(క్రమవ్యంగ్యములని యతడు తెల్పెను. మహిమభట్టు తన వ్యక్తి వివేకమను గ్రంథమున "కావ్యస్యాత్ధుని నంజని రసాది డూవే న కన్యబి ద్వుమతిః యతః నంజడాయాం నా కవల మేషావ వ్వక్తుయోగతో౬న్వూ మతః" (న్వాక్షీ/.! విమర్ధ-26ళ్లో/-వుట/0 రసాది యనగా రన, భావ, రసాభాన, భావాభానములగుటచే నితడు రనాభానమును. గుర్తించెననియే తెలియుచున్నది. ఇట్లు పలువృరాలంకారికులచే రసాభానము పరిగణింపబడినది. వ. రసాభాన నిర్వచనము రసాభానమును నిర్వచించిన వారిలో ఆద్యుడు రుద్రటుడు. అతడును సర్వరసాభాన సామాన్యమగు నిర్వచన మొనంగలేదు. తన కావ్యాలంకారమున నొక్క శృంగారాభాసమును మాత్రమే ఇట్లు నిర్వచించెను. " కృంగారాబానః నతు య్యత ఎిర్తోఒవీ జాయతే ర్లూః | వకన్నిన్న వరో౬నౌ నాభా వ్యేవు (వయోక్తవ్యః / . (కావ్యా/-/4 అద్యా/-36 ట్ల 4. వక్రో॥-1ఉన్న్మే॥[-26కా॥-పుట101 వ్యాఖ్య-పుట 72 వ ఆఅందే-పుట107/, 6.బాచి॥[-రసౌచిత్యం-164॥ గగ బొచి[-రసాచిత్యం-16ఛశో॥- వ్యాఖ్ధా-పుట 72 రె

దీనిని నమిసాధుగారు "అన్యోన్యానురక్త పుంనార్యోః శృంగారో ౬౨క్ట ధాత్వే తు శృంగారాభాన ఇత్యాహ - శృంగారాభాన ఇతి! సుగమమ్‌ న వరమ్‌! ఆభాటష్యిషూత్తమెష్వసా న్‌ (ప్రయోక్తవ్యుః॥" అని వ్యాఖ్యానించిరి: పరన్పరానురక్తులగు స్త్రీ పురుషుల యెడ ననురాగము శృంగార మగును. అట్లుగాక ఒకరు విరక్తు లై వేరొకరు రక్తు లై నప్పుడు శృ్చంగారాభాన మగును. ఉత్తమపా(త లందిట్టివి నీిబంధింప రా దని యభిప్రాయము. రుద్రటుడు తన శృంగార తిలకీ* మను వేరొక గ్రంథమున వేశా లక్షణము తెలుప్పుచు రసాభానమును గూర్చి ప్రస్తావమును చేసెను. “శృంగారాబాన వవ న్యాద్వాద తా రాగవరైతా॥ ం (ళృం//8//-/వం/-/22 క్లో అనగా వేశ్య లనురాగము లేనివా రైనచో వారి శృంగారము రసాభాసమే యగునని యాతని భావము. అనగా "ఒకరు విరక్తు లైనచో రసాభాస" మను మొదటి యభిప్రాయముతోనే ఇది సంవదించుచున్నది. అభినవగుప్పుడు లోచనవ్యాఖ్యలో "రస, భావ, తదాభాస....." అను ధ్వన్యాలోక శోకము నిట్లు వ్యాఖ్యానించెను. = బొచిత్యేన ప్రవృత్తౌ చిత్తవృత్తే రాన్వాద్యత్వే స్థాయిన్యా రసో వ్యభిచారిణ్యా (ధ్వన్యా॥-1 ఉద్యో్యో॥!-4 ళో వృత్తికి వ్యాఖ్య॥-పుట28) 'జాచిత్యసహితమెన. స్థాయిరూప చిత్తవృత్తి యాన్వాద్కామ్లై రసమగును, వ్యభిచారిరూవ చిత్తవృత్తి యాస్వాద్యమై భావమగును. ఇదియే యనౌచిత్య ప్రవృత్తమైనచో [క్రమముగ రసాభాసము, భావాభాసము అనబడును అని యాతని భావము. ఇట్లు రనాభాస ప్రయోజక మనౌాచిత్యమని గుర్తించి యాభాన లక్షణమును తెల్పెను, భోజుడు తన శృంగార (ప్రకాశమున తిర్యక్కులవలనను, [ప్రతినాయకుల వలనను జనించిన శృంగార మాభాస మగునని భావించి 'యశ్చ తిరశ్చాం [వతినాయకాదీనాం చోపజాయతే, స శృంగారాభానః! అని 'పేర్కొనినట్లు. డా॥ రాఘవన్‌గారు తెల్పిరి. మమ్మటుడు తన కావ్యవప్రకాశమున రసాభాసమును గూర్చి ఇట్లు తెల్పెను. 'తదాబానా అనౌబిత్తా (వ్లర్హితాఃి 1 తర 8. కావ్యా॥[-14 అధ్యా॥[-36 శో॥[-నమిసాధు వ్యాఖ్య-పుట-404 9. శృంగారతిలకకర్త రుద్రటుడుకాడనియు, రుదభట్టనియు కొందరి యవిపాయమువారి. దృష్టిలో రుదభట్టు కాలము క్రీ॥శ॥ 1100నా వా్యాసమున "60821150 సేళాంరేంయం! 10 51022212 12142 - 0 1)£.915:;6' నందలి యభిప్రాయము గృహీతము. 10. 31045 5602212 121952 - 09 ౨౧ * 2202720 - ౨226 499

'న్తుమః త వామాకో శ్రణమవీ వినాయం న రమనే విలేనో ౪ (పాఠాన్‌ రజమభిముఖో యం మృగయనే నులగ్నే కో జాత క్కళిముఖీ యమాలిజైనీ 'బలాబ్‌ తవళ్ళీ/॥ కొన్వేషవా మదననగళ ద్వాంయ్‌న్‌ త యమ్‌॥/ 49" అ్థతానేక కాముక విషయ మభిలాషం తస్యాః స్తువు ఇత్యాద్యనుగతం బహువ్యాపారోపాదానం వ్యనక్తి॥" (కావ్య॥ప్ర॥-4ఉల్లా॥-36ళో|) 'అనౌచిత్య ప్రవర్తితములు రసాభాసము లగు' నని నిర్వాచించెను. ఉదాహరణము నందు అనేకకాముక విషయమున నవిలాష ముండుటయే యనౌచిత్యమని తలియుచున్నది. ఇట్లు రనాభాన ప్రయోజక మనౌచిత్యమని తెల్పెను. శారదాతనయుడు. తన భావప్రకాశమున రసాభానలక్షణ మిట్లు నిర్వచించెను. “బాగద్వాయం (ఎివ్షన్యూ (దాన్నన్వైకొ భాగతా రనానాం ద్భళ్ళుతో య్యత తత్వాదాభాన ల్ఞాణమ్‌/ 27 (భావ/(వకా*/-6 అధి/-2/ క్లో!-వుటా-/69) 'పధాన రసముతో మరియొక రసమున కేకభాగత యున్నచో రసాభాస మగు' నని తరువాతి కాలమున విశ్వనాథుడు తన సాహిత్య దర్పణమున రసాభాన లక్షణమిట్లు నిర్వచించెను, “అనౌచిత్య వ్రవృత్తత్వ అభాసో రసభావయోః ॥ అనౌచిత్యం చాత రసానాం భరతాది (ప్రణీత లక్షణానాం సామగ్రీ రహితత్వే త్వేకదేశయోగిత్వోప లక్షణపరం బోధ్యమ్‌! తచ్చ బాలవ్యుత్పత్తయే ఏకదేశతో దర్శ్యతే" (సాహి॥దర్చ॥-3పరి॥-262ఛో1) 'అనౌచిత్యమున ప్రవర్తిల్లిన రసము రసాభాసముగను, భావము భావాభాసముగను నగు నని భావము. అనౌచిత్య మనగా నేమో వివరించుచు భరతాదు లెజింగించిన విభావానుభావాది రసోత్పాదకారక సామగ్రి లేకపోవుటకాని, స్త్రీ పురుషులలో నొక్కరి యందే యుండుట గాని అనౌచిత్య లక్షణమని తెల్పెను. ఇది మమ్మటుని నిర్వచనమును పోలియున్నది. సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు తన రసార్హవనసుధాకరమున రసాభాసము నిట్లు తెల్పెను. “అంగో నాంగీరసః న్వేవ్చావృుత్తి వరత నంవదా అమాత్వోనావినీత్తేన న్వామావాబానోతాం (వేజ్‌ /” (6నా//- రన కోల్తానము-262 క్లో!-వుటరవ0 'అంగిరసము కంక అంగరసము వృద్ధిచెందిన ఆభానత్వము కలుగునని దీని భావము. భిన్న రన సంయోగమున నాభాసము కలుగు నను శారదాతనయుని భావమే ఇతనికిని గలదని తెలియుచున్నది, విశ్వేశ్వర కవిచందుడు చమత్కార చందికయను [గంథమున రసాభాస మిట్లు క్‌

”" ఆలవమ్చునన్వొానాబిత్క్వాద భవన్సు వీ వలిన్సులన్‌ రనవద్భానతో కీంచిదయమాబాన ఈరతా / 24 (రము/-౮ విలానణ24 క్లే!- వుడురార్సే ఉలంబనము యొక్క అనౌచిత్యమున రనాభాస మగునని యాతని భావము. కవికర్ణపూరుడు తన యలంకారకొస్తుభమున రసాభానమును రసప్రభేదముగ భాపించి యిట్లు తల్పెను. “"పొకృతా ప్రాకృతాభాన ఖేదా దేష త్రిధా మతః ఏషరసః ప్రాకృతో లౌకికో మాలతీమాధవాది నిస్టః, అప్రాకృతః శ్రీకృష్ణరాధా౬ది నిష్టః। ఆభానసస్త ్రనాచిత్యాది (ప్రవర్తితః। లీ (అలం[కౌ!॥!-5 కిరణము-72 కా[౧0 “ఇది (రసము) ప్రాకృతము, అజ(స్రాక్పతము, అభానము నను భేదములచే మూడు విధములు. ఈ రసము ప్రాకృత మనగా లౌక్షికమై మాలతీ మాధవాది నిష్షము; అప్రాక్సృతము శ్రీకృష్టరాథాది నిష్టము. ఆభానము అనౌచిత్యాది ప్రవర్తితమైనది' అని దీని భావము, ఇట్టు రసము (పాకృుతము, అ[ప్రాకృచము, అభాసమునను మూడు విధములని తెలిపి, యనొచిత్యప్రవర్తితమైనది యాభాస మని తెల్పెను. ఇందు అభానము రస(ప్రభేదముగా పరిగణింపబడుట విశేషము. ఆలంకారికులలో చివరివా డనదగిన జగన్నాథ పండితరాయలు తన రసగంగాధరమున రసాభాసము నిట్లు నిర్వచించెను, "అనుచిత విభావాలంబనత్వం రసాభాసత్వం" (రస॥గం॥-పథమాననము-పుట-366) “అనుచిత విభావమాలంబనముగా గలిగి యున్నచో నది రసాభాస మగు'నని దీని ఖావము. మమ్మట, విశ్వనాథాదులు అనౌచిత్యము రనాభాస [ప్రయోజకమని గుర్తించినను రసమునకు సమవాయికారణమ్రైన విభావమునందలి యనౌొచిత్యము వలననే రస్తాభాసమగు నని తెలుపుట జగన్నాథుని "వ్రత్యేకత. అందుచే జగన్నాథుని నిర్వచనమే ప్రస్తుత వ్యాసరచనమున స్వీకరింపబడినది. 4. రసాభాన [ప్రభేదములు రసములు తొమ్మిది యని పలువురాలంకారికు లంగీకరించిరి, రనము నందు ఎన్ని భేదములు గలవో రసాభఖాసమునందును అన్నియే వ్రభేదము లుండును. అయినను పలువృు రాలంకారికులు శృంగారాభానమును మాథతమే వివేచించిరి. ఇతర రసాభానములను వివరించలేదు. శృంగారాభాసమును పరిశీటించినవారు అందలి ప్రభేదములను వివరించిరి, అట్టివారిలో భోజుడు, విద్యానాథుడు, విశ్చనాథుడు మున్నగువారు ముఖ్యులు. శృంగారము రనరాజమని భావించి కాబోలు వారు కృంగారాభాన ప్రభేదములనే పరిగణించిరి. అయినను బుశ్వనాథ, జగన్నాథాదులు ఇతర రసముల యాభాసములను గూడ చర్చించిరి, ట్ర్‌

రనాభాసమును మొదటినారిగా వర్గికరించినవాడు భోజుడు. ఆతని దృష్టిలో శృంగార మొక్కట రస మగుటచే శృంగారా భానమును మాత్రమే పరిగణించి తన సరస్వతీ కంఠలాభరణమున నిట్లు వర్షీకరించెను.

“హన వ్యాతేషు తిర్వుక్సు నాయక ్యవతియోగొవు

గౌణోవ్వేవ వదా లో తమాభానం ఎిజానతేగ (రర వడ౮ధళ్లో/

'హీనపాత్రగతమును, _ తిర్యగ్గతమును, _ (పతినాయకగతమును, గౌణపదార్థ్ధగతములును నను నాలుగురకములుగా నాభానము తలియదగు నని యాతని

శారదాతనయుడు తన భావ(ప్రకాశమున సర్వరసముల యాభానముల స్వరూపముల నిట్లు వివరించెను.

“రక్తావర్త్తయో శ్లేవా యతో వోనకరీ నృణాం

దృవ్తా (తతా శూబితా౬ివీ క ంగారాబాన కాలిక! 3

వూయ కోజీత మాంనాద విష్టాలేపాదయోవీ2 బ్‌

వోన్వూం బిందంతి య్యత్రాతో న వోన్కూబాన ఈంతత/ 4

నభాను యోవితాం మదో చూరమానన్వా కన్వబిల్‌

భయాత్తులాయనం యద్ధాద్వరాబాన ఉదీంతగ/ [5

దివ్వాడి దర్గనే2(నాద లేపోరన్తా డఉనాదయయః

అద్భుతం వ్నుంతి యత్తనెజ్హదద్భుతాబాన ఇవ్యూతే/ 26

అవద్దాక్షైవ వాక్కాదీ ర్యొదకర్ణా కృుతోద్యూమః

బిబోత కేోచతి యది న రొౌదాబాన ఉద్వాతే! 7

ళేబతో వోన్వ శృ 0గాలభోయివ్లం బేస్షతం యది

నశ వవ కదుణాబాన న్రద్యావ బ్లేత్తు బావది 4రీ

యత్తు భీభత్స డూవన్వూ నంభోగో వనితాజ్లోః

డూవ యౌవన నంవన్నా ర్పీభత్సాబాన ఉచ్యతే! 19

బిబ్తాతో యతో దృశ్వేత వీర ర్యదాద భావీతం

భయానకాబాన ఇతి కవిలిః (వవివివ్వూతో! 20"

(భావ/(వకా॥[-6 అధ/-[3 నుండి ౨0ల్లోో

'సామాన్యముగా మానవులకు రక్తాపరక్త చేష్ట హాస్యము కలిగించును, అట్టి చేష్ట చూచినను, వినినను, సూచితమెనను శృంగారాభానము కలుగజేయును. చీము, నెత్తురు, మాంసము మొదలగునవి, పురీష (పెంట) లేపము మొదలగునవి పహాన్యమును చెదరగొట్టును. కావున నట్టి స్థలమున హాస్యాభాన మనిరి. సభలలో వనితల మధ్యలో శూరాభధిమానిగా నుండువాడు యుద్ధము నుండి భయమున పలాయన మొనరించినచో వీరాభాసమును జెప్పిరి. దివ్యాదులను దర్శించినపుడు రక్తలీపనాదులు వక్షస్తాడనాడులు అద్భుతమునకు నాశకములు. కావున నట్టి స్థలమున అద్భుతాభాస మనుట సమ్మతము. అవజ్ఞావచనములచే నాక్షేప వాక్యములచెే రౌ ద్రకర్మలలో నుద్యమము కలిగి భఛభయపడినచో దుఃఖపడినచో రౌడ్రాభాస మనదగును. శోకపడువాని చేష్టితము హాస్య శృంగార భూయిషముగా నున్నచో నది వాని స్వభావజన్యమగు విశేషమయినచో కరుణాభాస మగును. బీభత్స రూపుడగువానికీ రూపయొవన నసనంపన్నలయిన వనీతలతో

సంభోగము నిరూపించినచో వీభత్సాభాస మనదగును, భయవడువానికి వీరరౌదాది భాషిత మున్నచో భయానకాభాన మని కవులు విశదముగా వివేచించిరి/ అని పై శోకముల భావమును. జమ్ములమడక మాధవరామశర్మగారు వివరించిరి. ఈ విధముగా నాభాన సందర్భములు వివరింపబడినవి. ఇంతేకాక భిన్నరసముల పరస్పర సంయోగముచే రసాభానము. లెక్షుర్చడునో కూడ నిట్లు తెలుపబడినది. “"వోన్యాబిబూతః ళృ్ళంగార తదాభాసో భివివ్యతి వీలో భయానకావవ్లో వోరాబాన ఇలీరత?ః భీబత్స కదణాళ్రేషా దద్భుతాభాన ఉఊబ్వూడే రద? కేకబయావఎిష్తో రొదాభాన ఇలీంత? వోన్యా ళ్ళంగాలో ఖబిత కదడణాబాన ఉఊచ్వాతో భభత్తోచిద్భుత కృంగారీ లీభత్చాభాన ఉచ్వతో రద వరానువ్వ్తో శ్చేదాబాను న్యాద్ధుయానకో ౯ (భావ/(వకా/-రఅధ//-2 ట్లో/ భిన్నరస సంయోగమున రసాభానమును వివరించుటలో కూడ నితడే (ప్రథముడు. 'శృంగార రసము హోస్యరనముచే నభిభూత మగునేని శృంగారాభాన మగును. హాస్యనంబంధమున శృంగారము దూషితము కాదు. అనుచితహాన్యమున శృంగారము తిరస్కృతమై యాభాసమగును. వీభత్సమిలితమెనచో హాస్యము హాస్యాభాసమగును. భయానకావిషమయినచో వీరము వీరాభాసము.. బవీభత్సకరుణముల సంబంధమువలన అద్భుత వమాభాసమగును. శోకభయావిషవమయిన రౌదము రౌదాభాసము. హాస్యశృంగారములతో గూడుకొనునేని కరుణము కరుణాభాసమగును. అద్బుత శృంగారములతో గూడుకొనునేని వీభత్సము బీభత్సాభాసమగును. రౌద్రవీర రసములతో 'గూడుకొనినచో భయానకము భయానకాభానమగును.+ అని పై శోకముల భావమును శ్రీ జమ్ములమడక మాధవరామశర్మ గారు వివరించిరి! విద్యానాథుడు తన ప్రతాపరుదీయమున శృంగారరనసాభాసమును మాత్రమే వర్గీకరించి ఇట్లు వివరించెను. " పక్షతైవానురాగాల్టే తర్వా వేచ్చాగతోఓవీవా యోవతో బవానక్తీ శేదనొాబాన నీ ణదామత౫/” జ్‌ (వతా॥/-రన/-9 కేే/-వుతు! 90 97) ఇట్లు శృంగారాభానమగుటను తెలిపి దానికి కారణ మిట్లు వివరించెను, “శృంగార వీర రౌద్రాద్భుతానాం లోకోత్తర నాయకాశయత్వేన పరిపోషాతిశయః అత ఏవ శృంగారస్య మ్లేచ్చాది విషయత్వే త్వాభాసత్వం | తథాచోక్తమ్‌ (పతా॥-రస॥-9ళో|॥-అవ॥-పుట 1%) తక్కిన రసాభాసముల (ప్రసక్తి ప్రతాపరుదీయమున మృగ్యము. విశ్వనాథుడు తన సాహిత్యదర్పణమున నర్వరసాభాసములను గుర్తించి ఇటు వివరించెను. (

1. భావ॥(ప్రకా॥-6అధి॥[-21నుండి28శో॥-భావాలో క వ్యాఖ్య-పుట285 12, అందే-రఅధి॥-17నుండి20శో1-భావాలోక వ్యాఖ్య. 8

"ఉవనాయక నంన్తాయాం మునిగురువల్సీ గతాయాం చ

బవబఖనాయక వవయాయాం ౮తౌా తథ్రానుబయనిషపాయామ్‌ / ౨6౩

(వతినాయకో నివ్లత్సే తద్దుదమ న

శ్యంగారే2 సౌచిత్యం ల్వదో చయర్వాద గ౧తకోవే / 264

కాండే బ హాననిష్ష గర్వాద్య్వాలందబనే వోన్వే /

(బవ్యా వదాద్యుత్సా పా2. దమప్యాతగతో తద్రావీరే / 26౮5

ఉత్తమప్యాత గతల్బే భయానకే జ్రైాయమేవమన్యత

(నాపా/దర్దు/-౮వడ/-263 నుండీ266 ల్లో

'ఉపపతి విషయమైనదియు, మునిగురుపలత్నీగతమై నదియు, ననేక నాయకుల విషయమైనదియు, అనుభయనిష్టమగునదియు, (ప్రతినాయకనీష్షమగునదియు, అధమపాత్ర గతమగునదియు, పశుపక్ష్వ్యాదులరతియు శృంగారమున ననుచితము అగుచున్నవి.

గురువులు మున్నగువారి యందలి కోపమువలన లౌదాభాన మగును. హీననిష్తమగు శాంతమును, గురువులు మొదలగువారి నాలంబనము చేసికొనిన హోస్యమును ఆభానము లగుచున్నవి, బాహ్మణులను వధించుట మొదలగువానియందు ఉత్సాహమును నధమపా్యతగతమును నయినచో వీరాభాస మగును. ఉత్తమపాత్రగతమయినచో భయానక మాభాస మగును. ఇట్లీ మగిలినవియు. తెలియదగు' నని భావము.

శృంగారాభాసమున మునిగురుపత్నీగత మనుట యుపలక్షకము. ఏవం విధమైన యగమ్య్యలగు వనితలందరును దీనిచే లక్ష్యము లగుదురు.*

'శృంగారాభానమున నిన్ని ప్రభేదము లింతకు ముందు తెలుపబడలేదు. కావున నీతని లక్షణమే సమ(గ్రమైన' దని శ్రీ సన్నిధానం వారి యభిపాయముే

సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు తన రనార్హవసుధాకరమున శృంగారాభానమును నాల్లు విధములుగా. నిట్లు విభజించెను,

"అతత శృంగార రసస్వారాగా, దనేకరాగాతీ్‌, తిర్యగ్రాగా న్మెచ్చరాగా చ్చేతి

చతుర్విధమాభాన భూయస్త్వమ్‌"* (రసా॥-రసికో ల్లాసము-262శో-వృత్తి-పుటర32)

"శృంగారాభానము * అరాగము, అనేకరాగము, తిర్యగ్రాగము, మేచ్చరాగము' నని నాలుగు విధము" లని యాతని భావము.ఓీ ఇందు అరాగమును ప్రాగభావము, అత్యంతాభావము, (ప్రధ్వంనాభావము నను మూడురకములని తెలిపి యాతడు వివరించెను. వివిధరసముల నసంయోగమున నాభాస మగుట నితడు పరిగణించి తన వాదమున కుపబలకముగా శారదాతనయుని వాక్యములనె ఉదహరించెను.* న వనన అ వనకనన కకక వనన.

13. 'ఆదిశబాతాపసాదయః' (సాహి!!దర్చ!!-3పరి॥-264ఛో వృత్తి)

14. 'పతాపరుద్రీయమున నుపపతి విషయకరతియు, (ప్రతినాయక రతియు (గహింపబడలేదు. కాన నీ లక్షణమే సమ(్రమైనది.' (కావ్యా॥నంగ్ర॥-3 ఆశ్వా॥- 142ప॥ వ్యాఖ్య - పుట 414)

కేన్స్‌ రసా॥-రసికోల్తాసము-బులునువారి అనువాదము-పుటఠ632

16. అందే-రసికో ల్లాసము-262+ో|॥వృత్తి-పుటర34,

1/. అందే-రసికోల్లాసము-262+శో||వృత్తి-పుటర630,

ప్ర

సింగభూపాలుని యాస్తానమున నుండిన _ విశ్వేశ్వరకవిచందుడు తన చమత్కారచంద్రిక యందు శృంగారాభానమును నాలుగు విధములుగా నిట్లు విభజించెను, "తత శృంగారాభాసశ్చతుర్గా ఈరితః। ఏకత్ర రాగస్యాభావా దనేకత్ర వైషమ్యేణ సంభవా. త్తిర్యగాలంబనత్వా న్నైెచ్చాలంబనత్వా చ్చ! అత్ర రాగా సంభవస్తిథా = పాగభావాత్‌, [పధ్వంసాభావా దత్యంతాభావా చ్చ! అత్ర రాగ [పాగభావవిషయే నా భాసతా | దర్శనాది సామగ్రీ నంభవే రాగోత్పత్తేః! సంభావ్యమానత్వా దితరయోస్తా శ్రభాసతైవ!" (చమ॥-5విలాసః-24శో|॥వృత్తి-పుట88) ఈ విభజన మించుమించుగా సింగభూపాలునిదే యనుట నష్టము, కవికర్ణపూరుడు తన యలంకారకౌాస్తుభమున నాభాసమును మూడు విధములని తెలిపి ఇట్లు వివరించెను, %*న చాభాసస్తీవిధః ప్రసిద్ద కృథ్రిమ సిద్ద భేదాత్‌! ఆద్యః ప్రాక్‌ వ్రసిద్ధి మాత్రోప హతః, న తోసంపత్యమానః, స చ రసాభాసో భవన్నపి రసపోషకః - యథా నందన సంబంధ (ప్రసిదా మాలత్యా మాధవే రతిపుష్టి రితి (పాక్పతే, అ[ప్రాకృతే తు శిశుపాల సంబంధ ప్రసీద్గా శ్రీ రుక్కిణ్యాః శ్రీకృష్టే రతి పుష్టి! కృత్రిమస్తు నందనం ప్రతి మాలతీ వేషధారిణో మకరందన్య వామ్యప్రకటనాదిః! సిదస్త్వ నాచిత్య ప్రవర్తిత ఏవ । అనౌచిత్యంచైకస్యా అనేక కాన్తనిష్షత్వమ్‌ |" _ (అలం[కౌ॥[5కిరణ-72ఛో|వృత్తి-ప్పుట 131) 'పసిద్దము, కృత్రిమము, సిద్ధము నను భేదములచే నాయాభాసము మూడు విధములు. అందు మొదటేీది ప్రసిద్ధిని పొందునేగాని శోభించదు. అది రసాభాసమైనను రసపోషకమైనది. ఎట్లనగా నందన సంబంధమున (వ్రసిదమైన మాలతి యొక్క మాధవునందలి రతి ప్రొక్సృతమున పుష్టమగును. అప్రాకృతమున శిశుపాల సంబంధమున ప్రసిద్దమైన రుక్మిణి యొక్క (శ్రీకృష్ణు నందలి రతి పుష్టమగును, కృత్రిమమైనది మాలతీవిషధారియగు మకరందుని గూర్చిన నందనుని వామ్యప్రకటనాదికములు. సిదమైనది అనౌచిత్యమున ప్రవర్తిల్లినదే. అనౌచిత్యమనగా నొకతెకు అనేక భర్తృనిషుగోట్‌ యని దీని భావము. ఇట్లు వైష్ణవాలంకారిక మతమున కనుగుణముగా నత డాభాసమును వివేచించెను. జగన్నాథుడు రసగంగాధరమున శృంగారాభాస భేదముల నిట్లు గుర్తించెను. "తత శృంగారరస ఇవ శృంగార రనాభాసోఇపి ద్వివిధః - సంయోగ విప్రలంభ భేదాత్‌" (రస॥గం॥-(పథమాననము-పుట3 74) ఇట్లు సంయోగాభానము, విపలంభాభాసము నను రెండు విధములను తెలిపి సోదాహరణముగా సమన్వయించినాడు,. శృంగారాభానమునేగాక యితర రసాభానములను ఇతడిట్లు వివరించెను, *ఏవం కలహనీల కుపుతాద్యాలంబనతయా వీతరాగాది నిషతయా చ వర్యమానః వోక్త బ్రహ్మవిద్యానధికారి చాండాలాది గతత్వేన చ నిర్వేదః, కదర్య కాతరాది గతత్వే న పిత్రాద్యాలంబనత్వేన వా కోధోత్సాహౌ, ఐ౦[దజాలికాద్యాలంబనత్వేన చ విన్మ యః, గుర్వాద్యాలంబనతయా చ హాసః, మహావీఠ గతత్వేన భయమ్‌, యజీయ పశువసా£_ సృగ్మాంసాద్యాలంబనతయా వర్యమానా జుగుప్వ్పా చ 10

రసాభాసాః | విస్తృతి భయాచ్చామా నేహోదాహృతాః సుధీభిరున్నేయాః!” (రస॥గం1=

[ప్రథమాననము-పుట 375376)

'అప్నే కలహశీల కుపుత్రాదు లాలంబనముగను, వీతరాగులైన వారియందు నిష్టమైనదిగను వర్ణించబడిన శోకమును, బహ్మవిద్యాధికారము లేనివారి యందును, చండాలాదులందును గల నిర్వేదమును, హీనులందును, పిరికివారియందును గలదియు, తండి మొదలయినవారు ఆలంబనముగా గలదియు నైన [కోధమును, ఉత్సాహమును, ఐం[దజాలికాదుల యాలంబనమున విస్మయమును, గురువులు మొదలగువారి యాలంబనమున హాసమును, మహావీరగతత్వమున భయమును, యజ సంబంధమైన పశువుల వసారుధిరమాంసాదుల యాలంబనమున వర్ణింపబడు జుగుప్సయీ రసాభాసములు.

విస్తృతి భయముచే నవి ఇచట నుదాహృతములు కాలేదు. బుది మంతులు తెలియదగును.' అని జగన్నాథుని భావము. క్ట

ఇట్లు శోక నిర్వేదాదుల యనౌచిత్యమున నాయారసాభాసములు కలుగునని వివరించి [గ్రంథవిస్తర భీతిచే నుదాహరణముల నొనంగుట లేదని తెల్పెను.

ఇట్లు ఆలంకారికులలో పలువురు శృంగారాభాసమును మాత్రమే చర్చించి యందలి ప్రభేదముల నెన్నిరి. విశ్వనాథ జగన్నాథ, శారదాతనయాదులు శృంగారమును, అందలి ్రభేదములనే గాక ఇతర రసాభాస ్రభేదములను కూడ వివేచించిరి.

ఏ. రసాభానము - హాన్యరన పరిగణనము

అభినవగుప్ప్తుడు తన నాట్యశాస్త వ్యాఖ్యయగు అభినవభారతిలో 'శృంగారానుకృతి ర్యాతు స హాస్యస్తు ప్రకీర్తితః! (నాట్య[-6అధ్యా॥-40శో॥-పుట295) యను భరతుని వాక్యమును వ్యాఖ్యానించుచు 'అనుకృతి-ఆభానము-అముఖ్యత' ఏకారకములని భావించి శృంగారాభాసము హోస్య మగునని తెల్పెను, ౪

హాస్యమునకు అనౌచిత్యమే కారణమగుటవలన నితర రసములు కూడ ననౌచిత్యమున నాభాసములై హాస్య మగునని అత డిట్లు తెలిపెను.

"తేన కరుణాద్యాభా సేష్వపి హాస్యత్వం సర్వేషు మంతవ్యం | అనాచిత్య (ప్రవృత్తి

కృతమేవ హీ హోస్య విభావత్వం | తచ్చా (తా నాౌచిత్యం సర్వరసానాం

విభావానుభావాదౌ సంభావ్యతే [..... అమోక్షహితావపి తదాభాసతాయాం శాంతాభాసో హాస్యఏవ ప్రహనన రూపస్య (రూప) 1 అనా (స్వానా) చిత్య త్యాగః స్వపురుషారేషు వ్యుత్వాద్యః | ఏతచ్చ లక్షణీ వక్ష్యతే |” క్ట (నాట్య॥-6అధ్య్యా॥-404శో॥వ్యాఖ్యా-పుట296) ఇట్లు నర్వరసాభాసములును హొన్యము లగునని యభినవభారతి యందే గాక లోచన మందును తెల్పెను, "భృంగారేణ వీరాదీనా మప్యాభాసన రూప తోష లక్షితైవో .. (ధ్వన్యా॥[-2ఉద్యో॥-3ళో1వ్యాఖ్య॥-ప్పుటరి 1. ఇట్లు శృంగారాభానము సర్న్వరసములకు నుపలక్షక మని తెలిపి సర్వ రసాభాసములును హాసగ్ట మగునని: పునరుద్దాటించెను, శే1

అనంతరకాలమున శక్షేమేంద్రుడు తన యౌచిత్య విచారచర్చలో హాిస్యరసమునకు శృంగారాభాసము నుదాహరించి ఇట్లు తల్పెను,

"....తదంగభూత శృంగార రసాభాస స్పర్శీన హొస్యరసస్య వరాసవస్యేవ సహకార రసవేధేన స చమత్కార మౌచిత్యమాచినోతి ... అత్రాపి హొిన్యరసనస్య కుటిల విట నర్మోక్తివచనౌ చిత్యేన శృంగార రసాభాసాధివాసితస్య స చమత్కారః పరః పరిపో షః సమున్మిషతి" (బౌచి!-రసౌ చిత్యం-16ళశో॥వ్యాఖ్యా-పుట72.) ఇట్లు క్షేమేంద్రుడు శృంగారాభాసమును హిస్యముగా నంగీకరించెను. భోజుడు తన శృంగార(ప్రకాశమున శృంగారాభాసమేగాక సర్వరసాభాసములును

హోస్యముగ పరిణమించునని తెలిపెనని డౌక్టర్‌ వి, రాఘవన్‌గారు తమ పరిశోధన సిద్దాంత

వ్యాసమున నిట్లు వాసిరి.

క్రి ౨0014 2ంంఖుట ౨౧21262 ఇల 6 54803 2 6 12600 0 5౧౧2218

0106ేట౦ల6 1202010ఆ 006 900)8 2రేరేం 24 0౧6 510016 ౧04 1600064 6 11200

€0 5102212 0602౪056 112ర00గ 1215 506 2064 ౦0€ జు? ఘం ఖర 0 ౫20

252 0003006 292" 01015 50092262 21252 - శ్రీ వి. రాఘవన్‌గారి

పరిశోధన వ్యాసము-పుట446),

'పప్రతాపరుద్రీయమునకు రత్నాపణవ్యాఖ్య (వాసిన కుమారస్వామి సోమపీథియును శృంగారాభాసమున హాస్యావబోధ నంగీకరించెను.

“అ(త్ర పక్షద్వయే౬_పి [క్రమేణ సమానురాగాభావా దవివేకా దనేకానురాగాచ్చ రతే

రారోపితత్వేన హాస్యాస్పదత్వాత్తన్నిబంధన స్తివిధో ౬. యమాభాస ఇతి వివేక

(ప్రతా॥-5స ప్రకరణము-9ళో| వ్యాఖ్య-పుట 191)

ఇట్లు ఆలంకారికు లనేకులు ఆభానమును వీవేచించిరి. వారిలో రసాభాస ప్రయోజక

మనాచిత్యమని మమ్మట, విశ్వనాథ, జగన్నాథాదులు గుర్తించిరి. ఆలంకారికులలో ననేకులు

శృంగారాభాసమును మాత్రమే అధికముగ చర్చించిరి. విశ్వనాథ, జగన్నాథు లితర

రసాభాసములను సైతము ప్రస్తావించిరి. రసాభాన నిర్ణయమున ఆలంకారికులలో కొన్ని

విషయములందు ఖీన్నాభ్మిప్రాయములు గలవు. వానిని ఈనసందర్భమున నంగ్రహముగా సమిోక్షించుట సముచితము.

1. స్రీ పురుషులందు ప్రథమమున నొకరి కనురాగము లేక పిదప ననురాగము కలిగినచో తొలుత నాభాసమేయనియు పిదప రనమగుననియు లోచనకారుని మతమని సాహిత్యదర్పణకారు డిట్లుతల్పెను.

'పళ్చాదుభయ నిష్టజ్వే2-పి ప్రథమమేక నిష్షత్వే రతే రాభాసనత్వం' - ఇతి న్రీమలోచ

నకారాః త[తోదాహరణం యథా - రత్నావల్యాం నొగరికాయా అన్యోన్య నసందర్శనాత్రా

గ్వత్స రాజే రతిః |" (సాహి॥దర్చ॥-3పరి!!-263+॥-వృత్తి-పుట 193)

కాని ఈమతము రత్నాపణ వ్యాఖార్థకారుడగు కుమూరస్వామి సోమపీథి కంగీకారము కాదు. 'ఏకత్రైవానురాగల్చేత్‌ అను “కమును వ్యాఖ్యానించుచు నతడిట్లు వాసెను.

12

“అ(త ఏవేత్యవధారణే నాన్యత్రాను లాగాత్యంతాభావ సనూ్య్యూచ్యుతే! యథా రావణే

సీతాయాః తేన స్రీపుంసయో రేకతానురాగే జాతే అన్యత్రానురాగ ప్రాగభావే చ

విభావాది సంపూర్తిభావనయా నైవ రసాభానసత్వమితి భావః అన్యథా [పథమజాతా

నురాగే వత్సరాజే జాతానురాగాయా రత్నావళ్యాః పూర్వానురాగస్యాభానత్వ వ్రనంగాత్‌"

(ప్రతా॥-రన,ప్రకరణము-9+శో ॥వృత్తి పై వ్యాఖ్య-పుటలు-190, 191) సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు కూడ ఇదే యభిప్రాయము వ్యక్తము చేసెను.

2. ఇ్సే బహునాయకనిష్ట శృంగార మాభాన మగు నను నంశమును ఆలంకారికులు గాఢముగ వివేచించిరి. ఠఈసగంగాధరమున జగన్నాథుడు ద్రౌపది పాండుప్తుతులపై ప్రదర్శించిన యనురాగమును పురస్కరించుకొని,

“వ్యాన్యమయా లక్లలిత్నాళ్ళైవ శ్చుంతాః వరమాకులాః |

వాంఠడు వ్ల్యతేవ వాంచాల్యా4 వతంతి వథమా. దళ /

(౮న/ ౧౦|| ఆవనం-వుటా (9) అనుళోకము నందు గరనమా, రసాభానమా యని వివేచించుచు నిట్లు వ్రాసెను. “వొంచాల్యా బవ వివయాయా' రతేంబభివూంవినాద్‌ ంసాబాన వవేతి నవ్వా! (సౌంబ్యర్హువలిశోతృ్స బవుఎనాయకో వివయట్సే, రతోరాభానతోత్యావాుః గో

(5న ౧౫|| ఆననం-వుటా300 అనగా పాంచాలికి బహునాయకులతో రతియగుటచే రసాభాసనమని నవ్వుల

యభిప్రాయమనియు, అట్లుగాక పాంచాలికి వారందరును భర్తలగుటచే భర్చృవిషయమైన రతియగుటచే నది రసమేయని ప్రాచీనుల మతమని సారాంశము. ప్రాచీనుల దృష్టిలో వివాహము చేసికొనని బహునాయక విషయమే రసాభానమనియు, వివాహమైన భర్తల విషయమట్లుకాక రసమేయనియు తెలియదగును.

ఈ విషయమున టప్రాచినుల యభిప్రాయ మిదియనియు, నవ్వుల యభిప్రాయ మిదియనియు తెల్పెనేగాని జగన్నాథుడు స్వీయాభిప్రాయమేమో: స్పష్టము చేయలేదు,

3. ఒక స్రీకి పలువురు నాయకులతో రతి పైన చర్చింపబడినక్తే ఒక పురుషునకు పలువురు నాయికలతో రతి రసమా, యాభాసమా యను విషయము రత్నాపణమున నిట్లు చర్చింపబడినది. *

"పుంసోఇప్యనేక నాయికానురాగే రసాభాసత్వమితి కేచిత్‌! తర్హి తన్మతే దక్షిణ

నాయ కానురాగస్య సర్వసంప్రతిపన్న రసభావస్య ఆభానత్వ (ప్రసంగ ఇతి చే

నెవం) తస్యాప్యేకస్యామేవ గాఢానురాగత్వాత్‌ | అన్యత్ర తు క్వచిన్మధ్యత్వం క్వాచిన్మంద త్వ మితి నిశ్చితం! 'తుల్యోఇనేకటత్ర దక్షిణ ఇతి లక్షణం పునరనేకాసు నాయికాస్వనువృత్తిమాత పరత్వేన తుల్యత్వ పరమితి ద్రష్టవ్యం!1" (ప్రతా॥-రసప్రకరణము-9శో॥వృత్తి' పై వ్యాఖ్య-పుట191) ఏ రసా॥-రసికో లానము-262ళో||వృత్తి-పుటర3౨2 13

దక్షిణనాయకున కనేకస్రీలతో ననుబంధమున్నను నది రసాభాసము కాదని యాతని భావము, సింగభూపాలుడు కూడ ఇట్లీ భావించెను.

4 బహుపురుషనిష్ట మైన వేశ్యాశ్చంగారము రసమా, రసాభాసమా యను విషయమున నాలంకారికులలో నభిప్రాయ భేదములు గలవు. రుదటుడు రాగవర్టితలైన వేశ్యలయందలి రతి శృంగారాభాన మగునని యిట్లు తెల్పెను.

“క్ళంగారాబాన వవ న్య్వాద్యాద తా రాగవ్లూతాగో (శృం/త/- వర-/22 ట్లో

మశి యావేశ్యలు రాగయుక్తలయినచో నది రసమో, రసాభానమో యాతడు: సూచింపలేదు. రనమగునని యాత డభధిిప్రాయ పడినట్లు ఊహించుటకు వీలు లేకపోలేదు.

ఇట్లు రాగవర్సిత యైన వేశ్య శృంగారము రసాభానమని తెలుపగా దీని నాధారము చేసికొని సింగభూపోలుడు గుణవంతుడగు నాయకునిపై వేశ్య కనురాగ మున్నప్పుడు రసమే యగునని తెలిపెను.

"అత కేఐి దావా

౮జీకాయా నానురాగో యుఖవత్తూవీ నాయక్లే

రనాబాన (నంగ? న్య్వాదరక్రాయాళ్లు వరన్నే

అతళ్ళు నాతకాదొ తు వర్ణా నాన బివేదతి అంా4

జన్ఫు తం నానుమనుతే ధీమాన్‌ శ్రీ నింగభూవతిః / 2/6

ఖావాను బందాబావేన నాయికాత్వం వరావాతోః

తన్వూ* (వకంణాదా చ నాయికాలత్వ వదానతః / 07

ఉఅనాయికా వనే తు రనాబాన (చనంగత?

తథా (వకంణాదీనా మంరన్యాశయతా గతో / 16

రస్యాళయంతు దళభోత్వాది క్యార్హవిరోదతః

తనాలాల్‌ సాదారణ్యన్టణాం యణళాలిని నాయకే

ఖావానుబందో న్యాదోవ ర్య(దకమన్వావీ భావణాత్‌ ॥/ 2/9

(లనా/- రంజకోల్ల్తానము-4 రనుండి//9 ల్లోే/్రడులిె 94)

ఇట్లు వేశ్యానురాగము రసము కూడ కానగునని సింగభూపాలుడు తెల్పెను. కాని

శారదాతనయుడు వేశ్యలు ధనవ్యామోహము గలవా రగుటచే వారి శృ్చంగారమును రసాభానముగనే పరిగణించినట్లు ఈ [క్రింది వాక్యమును బట్టి గ్రహింపనగును

“అరేన్సువణ య్యూరణీకా న్తా నా వరదేత్కవి”

(బావ॥/(చకా/-4అధి/-/46 ల్లేే/-వుడు! త్‌)

ఖే తిర్యగతశృంగారము రసమగునా లేకయాభాసమా యను చర్చ కూడ దీర్హముగ

నాగినది. భోజుడు, విద్యానాథుడు, సింగబూపాలుడు మున్నగువారు తిర్యగతము

రసాభాసముగ భావించిరి, కాని విద్యాధరుడు తన 'ఏకావళి' యందు తిర్యగత మాభాసము కాదని ఇట్లు తలిపెను,

“అపరేతు రసాభానం తిర్యక్షు ప్రచక్షతే, తన్న పరీక్షాక్షమమ్‌! తేష్వపి విబావాది

సంభవాత్‌। విబావాది జ్జాన శూన్య్యాస్తిర్యంచో న భాజనమ్‌ భవితు మర్తన్తి రన

19 రసా॥-రసికోల్తాసము-262+ో|వృత్తి-పుటర40 14

స్యితి చేన్న। మనుష్యేష్వపి కేషుచిత్‌ తథాభూతేషు రస విషయ భావాభావ (ప్రసంగాత్‌! విభావాది సంభవో హి రసంప్రతి ప్రయోజకో న విభావాది జూనమ్‌ |! తతశ్చ తిరళ్చా ఆ ఎంకి అచల 1! గి ల్‌ బ్‌ మప్యుస్త్యేవ రసః। (ఏకా-3 ఉన్మే-పుట104) విభావాది జ్ఞానము కాక విభావాదులు సంభవించుటయే రతి కవసరమని భావించి తిర్యక్కులందు విభీవాది సంభవమున రస మగునని యతడు భావించెను. భీమసేన దీక్షితుడు కావ్యప్రకాశమునకు 'సుధాసాగరో మను వ్యాఖ్య రచించుచు కావ్యప్రకాశమున భయానకమునకు అభిజ్ఞానళాకుంతలమందలి ' [గీవాభంగాభిరామం ..", అను శోకము నుదహరించుటచే మమ్మోటుని యఖిప్రాయమున తిర్యగ్గతము రసమే కాగలదని ఇట్లు పిర్కొనెను. "వస్తుతస్తు అనౌచిత్య మాత్రమేవామాషాం మనసా ఆభాసతా (ప్రయోజకమ్‌ | తిర్యగాదౌ త్వనౌచిత్యాభావాద్రన ఏవ న తదాబానః | అత ఏవ వృత్తికారో 'గ్రీవాభజ్లా'-- ఇత్యాదొ తిర్యగ్విషయతయా భయానకమ్‌ .... ఉదాజహారి (కావ్య॥ప్ర॥-4ఉల్లా॥1-36ళో!సుధాసాగర వ్యాఖ్య-పుట169) అస్లు 'కావ్యదర్పణమూను రచించిన రాజచుడామణిేి దీక్షితుడును తిర్భగ్గతమును రసమని తెలిపి కావ్యప్రకాశమును తనవాదమున కుపబలకము గావించుకొనెను. “అత ఏవ కావ్య(ప్రకా౭కాయాం 'గీవాభంగాభిరామం ముహురనుపతతి స్యందనే బద్ధదృష్టిః జీ ఇతి శోరేన భయానక రసః తిర్యగ్విషయ గతతయా ఉదాహృత ఇత్యాహు! (కావ్యుదర్చ!!-4ఉ లా!) కాని తిర్యగతము రసాభాసమే యని భావించి సింగభూపాలుడు ఏవిద్యాదరుని మతమును ఖండించుచు నిట్లు వ్రాసెను. ళ్‌ తావత్తిరశ్చాం విభావత్వ ముపపద్యతే, శృంగారేహి సముజ్జ్వ్వలస్య శుచినో దర్శనీయ స్రైవ వస్తునో మునినా విభావత్వే నామ్నానాత్‌ తిరళ్చా ముద్వర్తన, మజ్జనా కల్ప రచనాద్యభావా దుజ్జ్వ్వల శుచి దర్శనీయత్వానా మసంభావనా ప్రసిద్ధైవ (రసా॥రసికో ల్లాసము-262+ో|వృత్తి-పుట౦44) ఇట్లు శుచయు, ఉజ్జ్బ్వలమును, దర్శనీయమును నైన వానికేగాని తిర్యక్కులకు రసత్వము సేంభవింపదని యాతని భావము తిర్యక్కులందేగాక ఏవం విధమైన జ్ఞాన శూన్య మానవులందును రసాభాసమే యగునని తెలిపి, విభావాది జ్ఞాన మనావశ్యక మనిన ఏకావళికారుని వాదము నిట్లు ఖండించెను "కంచ, విభావాది జ్ఞానం నామౌచిత్య వివేకః, తేన శూన్య్యాస్తిర్యంచో న విభావతాం యాంతి తర్తి విభావాది జ్ఞానరహితేషు మనుష్యేషు రసాభాస ప్రనంగ ఇతి చేత్‌

• నైషదోషః వివేక రహిత జనోపలక్షణ మ్లేచ్చగతన్య రసస్వ్యాభానత్వే స్వేష్టావా ప్తి (రసా!!-రసికోల్తాసము-262 శో॥వృత్తి-పుట 644) ఉత్తమ (పకృతికమగు శృంగారము తిర్యర్లతమై యాభాసమేయగుననియు, భయానకము నీచ ప్రకృతికమగుటచే తిర్యగ్గతమైనను రసమే యనియు బావించిరి. ఇట్లు తిర్యగతము రసమనియు, రసాభాసమనియు నవిప్రాయబేదము గలదు, 15

ఇట్లుండగా విద్యానాథుని 'ఏకత్రైవానురాగశ్చేత్‌ ..... అను శోకమును వాచ్యముగా తీసికొనరాదనియు, ఆ మూడును ఉపలక్షకములనియు శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వా రభిప్రాయపడిరి. ఈ విషయమును వారిట్లు తెలిపిరి, "స్థాయి నిష్పత్సి (ప్రతిబంధకములు, స్థాయి పరిపోష ప్రతిబంధకములు, రస్యమాన తా (ప్రతిబంధకములు నని ఈ సూ(తము ననుసరించి యన్ని స్థలము లందును రసాభాస ప్రయోజకముల (గ్రహించి రసాభాన నిరూపణ మొనరింపవలెనుగో (ఆంధ్ర॥ధ్వన్యా॥-2ఉ ద్యో॥!-3ప॥వ్యాఖ్యా!॥-పుట 150) 6. ఇదిగాక భోజుడు 'గౌణేప్ప్వేవ పదార్థషు తమాభానం విజానచే యని తెలిపిన దానిని వివరించుచు, గౌణపదార్థగత శ్చృంగారమును వివిధాలంకారికు లెట్లు (గ్రహించిరో ఆచార్య కె. కృష్ణమూర్తిగారు ఇట్లు వ్రాసిరి. 15 1250 ౪720160 15 10646664 7007 00౪12 201002 $20101 066 1010641082 ఇయం జర క2116252 గం 20210 రేంంం0 920116 11 మరు20 1. గౌసంల2[ ౨126418 అయిుం16 0 1254726 2201022 10 15 అ౦10 069% 15 0€ 115 06 1160105065 1066 9020202 2664 200) ఢం 101 200621 10 1276 011666 ల 2౧661 '1252726- 21యుయడో 51006 ఓల 52 లు 064 06 జయు225 16 9200125016 (966 11612010" ం. (౧6 0010606 02 25200232 10 58091011 11461020” 6010/- కక5డ/క 11 $20510 ౧౫౪4౦౧1501 ఈ ౬ సు. కరంమండముుగు” ౨127) అదే వ్యాసమున శ్రీకృష్ణమూర్తిగారు గౌణపదార్ధగత శృంగారమనగా అచేతనము అందు చేతనత్వారోపమని తెల్పి, దీనిని వామను డు(శ్రేక్షావయవముగ భావించె ననిరి. ఇది ఖావమహమవముతమున సమాసోక్తియు వావమనవమతమున అఆనక్షేపమును నగునని అభినవగుప్ప్పనిమతమనిరి. ఇట్లనేకులు శృంగారాభాసమును మాతమే చర్చింపగా శారదాతనయ, విశ్వనాథ, జగన్నాథాదు లితరరసాభాసములను గూడ లోతుగా వివేచించిరని ఆలియుచున్నది. సరే శేట

2. సంస్కృ3రారార్యతరో రీరాళాసకు

సాహిత్య రనాస్వాదనమున మన పూర్వులు రసమున కొసంగిన స్థానము రనాభాసమున కొసంగలేదు. కావ్యములు ఉత్తమము నాయకా్యశయము లగుటచే రన(ప్రధానముగనే తీర్చి దిద్దబడినవి. అందును శృంగార వీరములనే పధానరసములుగా (గ్రహించి కావ్యరచనము సాగినది ఇట్టి సందర్భమున ఇతివృత్తవశమునగల యనౌచిత్యములను పరిహరించి రసానుగుణముగా తీర్చిదిద్దుట జరిగినది అట్లగుటచే కావ్యములు ప్రాయికముగా కృంగారవీరాది రసప్రధానములేదైనీవి. అయినను రసాఫానము కూడ స్వల్పముగా నటనట పోషింపబడినది. సంస్కృత సాహిత్యమున నట్టి రసాభాససందర్భములు (పకృతాధ్యాయమున పరిశీలింపబడుచున్నవి. ముందుగా కావ్యవిషయము పరిశీలింపవలసియున్నది.

కావ ఫపురాణేతిహానములు

వాల్మీకి రామాయణము

సంస్కృతమున నాదికవి వాల్మీకి యనియు, ఆదికావ్యము రామాయణమనియు సర్వలోకమునకు విదితము.,. వాల్మీకి పురాక్రాంచ ద్వంద్వ వియోగోద శోకము శోకరూపమున వెలువడీ కావ్యమైనది, కాగా ఆ వియోగమునకు ముందు వర్పింపబడిన క్రాంచ ద్వంద్వముల మధురస్వనములు రతికూజీతములైయున్నవి,

“తఉన్వాబ్యాకేతు మిధునం బలర్వ మనవాయినమ్‌ |

దదర్సు బీగవాంన్తత (కాంచయోశ్తారు నిన్వునమ్‌ (10 పే

క్రాంచముల మధురనిన్వనమనగా రతికూజిత మగుటయు నయ్యది తిర్యగ్రాగ విషయ మగుటచే శృంగారాభాస మగుటయు సిద్ధించుచున్నవి. ఇట్లు ఆదికావ్య మగు రామాయణమున ప్రారంభముననే శృంగారాఫాసము గలదని తెలియుచున్నది.అయినను ఇది అతిస్వల్పము.

రామాయణమున ఏకతానురాగమె, యనుచితవిభావాలంబనత్వమున శూర్పణ ఖానురాగము రసాభాస మగు చున్నది. వాల్మీకి రామాయణమున కూర్చణఖానురాగ మిట్లు తెలుపబడినది.

"నా తు జూర్పుణఖా నామ దళ్యగవన్యూ ర్త్‌నః

భగనీ రామమానాద్యా దదర్సు (తిదళోవమమ్‌"=

'దశగీవుని సోదరియైన కూర్పణఖ దేవతాసమానుడగు రాముని దర్శించె “నని తలుపుటయేగాక శూర్పణఖాను రాగము నధికము చేయుటకు తగినట్లు రాముని సౌందర్యమిట్లు వర్షితమైనది.

"నింవోరన్యుం యవోబావఖం వద్ధు వ(తనిబ్లణమ్‌

అదొచుబావుం దీవాన్వూమలీవ (యదర్సనమ్‌ 7

౧జవ్యికాన్తగయనం ఉఊటామణల దాంణిట్‌

నుతుమారం మవోనత్త్వం పారవవ్యూశానాన్వుతమ్‌ రొ నతన చన లాలా మసలా వనన కొతోకోననతల నాననా క్షే వాల్మీ॥- బాల11- ంట్టో॥ గో వాల్మీ॥- అర॥- 17 సర్గ ॥- రళశో॥

[7

రామమిన్రవరళ్యామమ్‌ కనర్దునద్భ కవభమ్‌ అభూవేన్తో/వమమ్‌ దృవ్ద్వా ర్నాకనీ కామమోపాతాగో క్‌ "సింహము వంటి వక్ష్షనలము కలవాడును, బలిష్టమైన బాహువులు గలవాడును, తామరరేకుల వంటి కనులుగలపాడును, ఆజానుబాహుడును, ప్రకాశించుచున్న ముఖము గలవాడు, ఆనందకరమాన దర్శనము గలవాడును, గజగమనముగలవాడును, జటామండలమును ధరించినవాడును, సుకుమారుడును, గొప్పబలముగలవాడును రాజలక్షణములు గలవాడును, నలకలువలవలె శాామ వర్ణముగలవాడు, మన్మధునితో సమానమైన కాంతిగలవాడును, ఇంద్రసమానుడును అయిన రాముని చూచి రాక్షసి కామమోహిత యయెను." ఇట్లు రాముని సౌందర్యము శూర్చణఖ కంటికి వ్రేగగునట్లు వర్ణింపబడి అనురాగ కారణమగుచున్నది, ఇట్లుండగా రాముని విషయమున ననురాగము లేకవోగా, తిరస్కారము కలుగునట్లు శూర్చణఖారూపము వర్చింపబడినది. ఈ వర్ణన శూర్చణఖారాముల తులనాత్మక వర్షనారీతిలో సాగినది. "ముఖం దుద్యులీ రామం వృత్తమధ్యం మవోదటీ వకాలాాం విడూవాక్షో గుకేళం త్యాయమూరైనా, 4/0 (ీతిడూవం ఎరగూనొా నా నున్వరం బ్రారవన్వురా, తరుణం దాడణా వృదా ద్యోణం వామభావణో "1 నారయ్య త్తం నుదుర్చుత్తా (వీయమ్యవీయదర్గోన్నా త్‌ '“రజవమావఎివ్రా రన వాక్టామబవీజీ'* శం "రాముడు సుముఖుడు. ఆమె దుర్ముఖి. అతడునన్నని నడుముగలవాడు. ఆమె పెద్దపొట్టగలది, అతడు విశాలనే్యతుడు. అమె వికృతనెత్రములు గలది. అతడు మంచి జుట్టు గలవాడు. ఆమె రాగి రంగు వెండ్రుకలు గలది. ఆమె వికృతరూప. అతడు ప్రీతికరమైన రూపముగలవాడు. అతడు మధురస్వరముగలవాడు . ఆమె కటుస్వరముగలది. అతడు యువకుడు. ఆమెవృద్ధ. అతడు మాటలలో నేర్పరి. ఆమె చెడ్డగా మాట్లాడునది, అతడు నాాయ(ప్రవృత్తి గలవాడు. ఆమె చెడునడతగలది. అతడు పియమ్రైనవాడు. అమె అ(పియముగా: కనిపించును. ఇట్లీ వర్ణన పరస్పర వైరుధ్యమున అభిలాష దూరమగుటకు తగియుండీ ఆ భాసప్రయోజకమగుచున్నది.రామునకు అమెపై నాసక్తి కలుగకపోగా హాస్యభాజనురాలైనది. అందుచేతనే అమె సుందరరూపము ధరింపకున్నను రాముడామెను "న హి తావన్మనోజ్బాజ్లీ రాక్షసీ ప్రతిభాసి మా" అని యనుటలో ఆమెను అపహాస్యము చేయుచున్నట్లు భావించి ఆపాఠమునే సరియైన దానినిగా శ్రీ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు గారు భాపించినారున్‌ ఇట్లు శృంగారాభాసమున హాస్యము మొదలైనట్లు భావింపవచ్చును. [| త్రి వాల్మీ॥- అర॥- 17 సర్గ 1 7 నుండి 9శ్లో॥ 4, వాల్మీ॥[- అర॥- 17 సర్గ॥[-10 నుండి 12శో, క్‌, వాల్మీ[- అర! 17 సర్గ 1 19శో 6 వాల్మీ॥- అర! 17 సర్గ 17 19 శో! వ్యాఖ్యలో విశేషాంశములు, బాలానందిసీ వ్యాఖ్య, 18

తదనంతరమున శూర్చుణఖ తన గొప్పతనము తెలుపగా రాముని కామె పై ననురాగము కలుగకపోగా శృంగారాభాసమున హానము కలిగెను, అతడు బాగుగా నవ్వి సమాధానము పల్కెను, ఆ నమాధానమిట్లుగలదు.

“తతః చూర్చుణఖొం రామః కామపాళావపాళితామ్‌/

న్వుచ్చుయా శ్రత్షయా వాచా ని తవూర్చుమథడాబవల్‌

కృ తదాలో౭.న్ధు భవతి భార్వేయం దయితా మమ

లత్వద్వుదానాం తు నారీణాం నుదు*థా ననవత్తుతా “””

"రాముడు స్వచ్చముగా చిరునవు్వతో నిట్లు పలికెను. 'నాకు వివాహమైనది. ఈమె నాకు ఇష్టురాలగు భార్య. నీవంటి దానికి సవతి యుండుట సహింపరానిది గదా " యనుమాటలలో నవ్వుటయేగాక తనను కామించు దానిని వేరొకనికి భార్యను కావలసినదిగా తెల్పుట మిక్కిలి హాస్య విషయమై శృంగారాభాసమున గలుగు హాస్యావగతిని స్ఫురించుచున్నది. రాముడిట్లు పలికెను.

“ఏనం భిజ వికాలాశ్రీ భరారం (బ్రాతరంణ మమ్మ,

అనవత్సా వరారోహా మవేడమర్స(వబా యజా "క

"నాకు సోదరుడైన ఇతనిని వరించినచో నీకు నవతిబాధ యుండదు" అను మాటలువిని వెంటనే రాముని విడిచి లక్ష్మణుని కడకేగుటతో నామె యనురాగములోని యస్థిరత వ్యక్తమగుచున్నది'* కాని లక్ష్మణుడు కూడ ఆమెను చూసి నవ్వి తనను గాక రాముని వరింపుమని తెలుపుటలో శూర్చణఖానురాగము హానస్యస్ఫూర్తిని కలిగించుచున్నది.

"జం దానన్వా మే దానీ భిబితుమిబ్బున

నోవో మార్య్వేడు వరవాన్‌ (భ్రాతా కమలవరైని

నమృ్మృ దారన్య నీదారా ముదతామలవలనీ

ఈ ౨౪ 0 ఖి త క్‌

ఆర్వాన్య త్తం ఎకాల్హాక్టీ బార్యా భవ యవీయనే

ఎనాం ఎవిగడూపామనలీం కరాళాం నిరతోదలీమ్‌,

టఖార్వాం వ్య ద్దాం ఎంత్యూత్వూ త్వావ్యేవైవ టదవ్యుతి

కో పొ గూవమిదం గనం నంత్యద్యూ వరవ్వైని,

మానువీవు వరారోపో కుర్యాద్భావం విచ్త్‌ణ ౯79

“సోదరాధీనుడనైన నాకు దాసిగా నగుటకు నీవెట్లు కోరెదవు? సమృద్దమైన ప్రయోజనముగల నాయన్నకు చిన్న భార్యవై నీ ప్రయోజనమును పొంది సంతసించుము. చెడదియు, వికృతరూవము, అణగిన ఉదరము గలదియు, వృదురాలునునగు ఈ భార్యను విడీచి అతడు నిన్నే పొందగలడు. నీ చక్కని రూపమును విడిచి మనుష్య స్త్రీ యందెవడు అభిలాష పొందును? *

ఇట్లు హోస్యభాజనురాలగుచున్నను కూర్ప్చుణఖ 'పరిహోసా విచక్షణ యగుటచే లక్ష్మణుని మాటలను తథ్యముగా భావించి మరల రాముని సమిపించినది. ఇట్లీ ఘట్టమున శృంగార రసాభానము సర్వమును హాస్య పర్యవనాయియగుట చక్కగా దోతకమగుచున్నది, 7 వాల్మీ॥- అర॥- 18 సర్గ 1॥1- 1,2 శ॥ 8 వాల్మీ॥- అర॥- 18 నర్గ 11 ళో! 9, వాల్మీ॥- అర॥[- 18 సర్గ ॥- 6 శో॥ = "విసృజ్య రామం సహసా తతో లక్ష్మణమ'బ్రవీత్‌ / 10, వాల్మీ॥- అర।॥[- 18 సర్గ 1-9 నుండి 12 ళో!

19

వాల్మీకి రామాయణాంతర్గతమైన యూ యాభానఘుట్రము. తరువాతి యాభాన సందర్భములకు మార్గదర్శకమై నిలుచుటచే దీనిని సుదీర్హముగ పరిశీలించుట యావశ్యకమైనది.

ఇప్లే రావణగత సీతానురాగము సైతము ఏకత్రానురాగమై యాభాసమగుచున్నది.. సీతను జూచిన రావణుడు 'మన్మథ శరావిష్ప్ణు' డయె్యెను, అట్లగుటకు కారణమైన యామె రూపవిభవ మిట్లు వర్ణితము. న

"కుటూం దుబిరదన్తోన్లీం వూరబం్యదనిబాననామ్‌,

ఆఅనీనాం వరళాలాయాం బావ్చుళోకాలివీడితామ్‌

నతాం వద్దా వలాక్తాళ్రం వీతకాళీయవానీనీమ్‌,

అభ్యూగబ్భుత వైదోపొం దువ్షబేతా లిశాచలో | శక్‌

“అందమైన దంతములు, ఓప్టములు, పూర్ణ్చచంద్రుని వంటి ముఖము తామరరేకులవంటి కనులు గలిగి మంగళప్రదురాలైన యా సీత కన్నీరు కార్చుచు, దుఃఖాక్రాంతయై పచ్చని పట్టవస్రము దాల్చి పర్షశాలలో్‌ కూర్చొని యుండెను, దుషబుదియెన ఆ రాక్షసుడు అటి సీతకడకు వైన" "* జ 9 బ

ఈ విధమైన సుందరరూపమును వర్షించుటతో నాగక రావణుని మాటలలో సీతా ప్రశంస యుజ్జ్విలముగా సాగినది. అది 14వ శోకము నుండి 31 శోకము వరకు సుదీర్లముగా సాగినది. ఇట్లు సీతా సౌందర్యము రావణుని రతికుపస్కారకముకాగా సీతకు రావీణునిపై నభిలాష జనింపక రసాభాసప్రయోజక మగుచున్నది. తనకు భార్యకావలసినదిగా కోరిన రావణునిపై సీత కుపితయైనది. ఆ విషయ మిట్లు గలదు.

ఎఖ దాన. నవ్యనాణీ నర్వాభరణ భూవీతాః

నీతో వంబంవ్యున్తి బార్యా భవని మే యద

రావణో వైన ముక్తా తు కువీతా ఎనకాత్భుడా,

(వత్యువాబానవద్యాణ్లీ తమనాదృత్వ ర్వానమ్‌ “2

ః 'నీవృ నా భార్యవైనచో నైదువేలమంది సర్వాభరణ భూషితవగు నిన్ను “సివింతు రని పలుకగా సీత కుపితయై యా రాక్షసు ననాదరించి ఇట్లు బదులు పలికెను." ఇట్లు సీతా రావణుల నడుమ నరణ్యపర్వామున గల సన్నివేశము శృంగారాభాన మగుచున్నది.

అరణ్యపర్వమునందే గాక సుందరకాండము నందును సీతారావణుల మధ్య నడచిన ' సంభాషణమున శృంగారాభానము గోచరించును. ఇస్తే రామాయణానంతరమున రచింపబడిన (గ్రంథములందుగల (ప్రతినాయకగతములగు శృంగారాభాసములకు మార్గదర్శకమైనది. . భారతములోని సైరంధ్రీ కీచకుల వృత్తాంతము, (దౌపదీ సైంధవుల వృత్తాంతము మొదలగు వానిని పరిశీలించినచో నీ విషయము న్పష్టముకాగలదు.

అరణ్యకాండమున దశగ్రీవ: జటాయుపుల యుద ఘట్టమున నా పక్షీంగదుని. పరాక్రమము చక్కగా వర్ణితమైనది. జటాయువు రావణునెదీరించిఇట్లు పలికెను

"తివ్ల తివ్ల దళ్ళగీవ మువూర్తం వళ్ళూ రావణ

యదా తథ్యం (దాన్య్వామ యథావాణం నికావర్య 11 వాల్మీ!- అర 46 సర్గ 1 11,12 ళో! 12. వాల్మీ[- అర॥- 46 సర్గ 11 31,32 శో! 13. వాల్మీ॥- సుంద॥- 19 సర్గ॥-1 నుండి 3 శో॥, 20 సర్గ॥[ 35,24 శో॥, 21నర్ల 14 7 శ్లో॥,

20

వృన్తాదవ భలం త్వాం తు వాతయేయం రజోత్తమాల్‌ ఇచటి జటాయువు పలుకులును, రావణునితో నాతని యుదమును మహావీరోచితములుగా నున్నవి. జటాయువు యుద్ధమిట్లు వర్ణితమైనది. ] “తద్ధభూవాద్భుతం యద్దం గృ(ధరాకరయోన్తదా న మ్హోయోర్యా ల్యవతోర్థు వోవర్దుతయోర్పూడా తతో నాళీకనారాద్రాన్త వ్లాగళ్ల ఎికభి4 అభ్యూవరన్యు వో మ్యోంర్య ధ్రరాజుం మవోబలః న తాని ళరజాలాని గ్య(్రః వ్య్తలో ఢోళ్షురు ఊతిటాయు, (ఎతిద్యగావా రావణాన్లాణీ నంయగే తనూ త్త నథాభ్యాం తు చబంణాబ్యాం మవోబలః కార బవాుడా గాత వణాన్‌ వతగనత్తమః "ట్‌ ఇట్టే ఘట్టమున జటాయువాలంబనముగా సాగిన వీరము తిర్యగత మగుటచే విరాభాన _ కొందరి మతమున జటాయు వుత్తమ పకృతియే యనియు, కారణ జన్ముడనియు నంతేగాక యాతని వీరమున ననౌచిత్యము లేదనియు ఆకారణమున నాతని వీరము ఆభాసముగా ఖావింపరాదనుచున్నారు. వారి మతమున నిచట వీర రసమే భావింపబడుచున్నది. శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారి మతమున నిది వీరరనమహితమే యగుచున్నదివో శ్రీ మద్భాగవతము -- శ్రీ మహాభారతము : ఆదికావ్యమగు కామాయణమునన గాక ఇతర గ్రంథములందును రసాభాసము. కొన్ని ఘట్టములందు స్పుటమగుచుండును. భాగవతమున గల మోహినీవృత్తాంతమొకటి యట్టిదే. ఇచట రాక్షసులకు మోహినిపై మోహము కలిగినది. “న వడ న్యత వ్లోన్త (భూ విలానావమలోక్షః బౌత్వ యూధవ బోతన్వు కాముముద్రీవయన్యు వల+ 47 'విష్ణు స్పర్వోపాయ విదీశ్వరః' అనుటచే మోహినీ రూపుడగు విష్ణనకు మోహము లేదు. చివరకు రాక్షసులు మారుమాట పలుకక మోహపాశ బద్భులై యుండిరి, "తన్వాం కృ తాభవణయాః (వజయావాయకాతరాః జవఎలమనేర బొబద్దాః నశోచుః తంచన వ్యవీయమ్‌ ” లీ ఇటీ ఘట్టమున రాక్షసుల వూహము, మోహినీ కృతక(పణయ ము హావభావచేష్టాదికములచే చక్కగా వర్పింపబడి పరిపుష్టమగు శృంగారాభాస మగుచున్నది. పాఠకులకు మోహినీ కృతక వేషముతెలియుటచే హాస్యావగతియు కలుగుచున్నది. 14 వాల్మీ॥- అర॥- 50 సర్గ ॥1- 2728 శో! 15 వాల్మీ॥!- అర॥- 50 సర్గ 1-4 నుండి 7 శో 16 ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్యా॥! -౬ ఉద్యో ॥-3౩ పద్య వ్యాఖ్య - పుట 1368 క్షే” ఖాగ!! సం = ర్రి స్కంధి॥- రి అధ్య్యా[!- శ్‌ శో|| రభ గంథాలమ్న్న్నా 18. భాగ॥నం = 9 స్కంధ[॥[- 9 అధ్యా[ 23 శో! టం రంల సు త్రూ ఇ | 4! రళక్కి,

భఖాగవతమునందు విష్ణువు మోహినీరూపమున నీశ్వరుని మోహింపజేయు ఘట్టమొకటి యున్నది. ఇందు మోహినీగత కృతిమ స్రీత్వమున రసాభాసమే స్పురించును. కవికర్ణపూరుని మతానుసారముగ దీనిని అప్రాక్సత కృత్రిమ రసాభాస మనదగును. ఇది వైష్టవాలంకారిక మతము. ఈ (పభేదము సవివరముగా లక్షణ్యప్రకరణమున వివరింపబడి యుండుటచే నిచట మరల చెప్పబడుటలేదు.

పంచమవేదమైన మహాభారతమున కూడ వేదవ్యాసునిచే రసాభాసము పోషంపబడినది. భారత మొక మహా([గంథమగుటచే నిందనేకమైన యుపాఖ్యానము లున్నవి. ప్రధాన కథ యందు ద్రౌపదీ కీచకుల ఘట్టమున శృంగారాభాసమును, ఉత్తర గో[గ్రహణ సమయమున గల యుత్తరుని యుద్ధ ప్రయత్నమున వీరాభానమును నిప్లే ఆయా ఘట్టములం దితర రసాభానములును గలవు. ఇట్లు ఉపాభఖ్యానములందును రసాభాసములు గలవు, తదనుగుణముగ నాంధ్రానువాదమునను నవియున్న వి. సంస్కృతాంధ భారతములందలి రసాభాసపోషణ మనంతర ప్రకరణములందు నిరూపితమగును.

సంస్కృత చాజ్బయమునందలి పురాణేతిహానములను పరిశీలించినయనంతరమున కావ్యములను పరిశీలింపవలసియున్నది. సంస్కృత కావ్యముల నన్నింటిని పరిశిలించుట పరిమితమైన ప్రస్తుతాధ్యాయమున సాధ్యము కాని విషయము. అందుచే సాలీవులాక న్యాయమున పరిశీలించుటయే జరుగుచున్నది. _ ముందుగా నీంస్కృత పంచమహాకావ్యములను పరిశీలించుట యుక్తముగా నుండును.

సంస్కృత పంచమహాకావ్యములుగా పండితలోకముచే నెన్న బడుచున్న కావ్యము లివి. 1. రఘువంశము 2. కుమారసంభవము 3, మేఘసందేశము 4.శిశుపాలవధ 5, కిరాతార్న్డు నీయము. కొందరి దృష్టిలో మేఘసందేశము మిక్కిలి లఘుకావ్యమగుటచే పంచవుహాకావ్యములలో చేర్చదగదనియు దానికి బదులుగా నెషధమును గ్రహింపవలయునను నభిప్రాయముగలదు. మొత్తము పై ఈ ఆరింటిని పరీశేలించినచో నుభయ తారకముగా నుండగలదు. రఘువంశము

మొదటగా కవికులగురువగు కాళిదాసుని కావ్యములలో రఘువంశమును పరిశీలించినచో నిందుమతీ స్వయంవర ఘట్టమున రసాభాసము చక్కగా పోషింపబడినదని శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారిట్లు తెలిపియున్నారు.

"అవి (రూపగుణాదులుయభిలాషానుద్దీపకములుగా కాని (పప్రతిబంధకములుగా కాని యగుతీరున గవి వర్ణితములు కావలెను. అధవా సహృదయులా సందర్భములను వినుట గాని చూచుటగాని తటస్థించినపుడు పై జెప్పినవి 'పై జెప్పిన పీరున సృురింపవలెను. చూడుడు. రఘువంశమున నారవ సర్గమున నాయారాజుల చే ష్టాదికమును అవి యిందుమతీ విషయమున నేమాత్రమును నభిలాషోద్దీపకములు కాక పోగా రసాభానమును గూడ స్ఫురింపజేయుచున్నవి"*ి,

రఘువంశమున నీ సందర్భమున నిట్లు తెలుపబడినది.

19, ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్న్యా॥ -2 ఉద్యో 1- ఎ పద వ్యాఖ్య - పుట - 136 22

”తౌం (త్కభివ్యక్ష మశోలరదణ్రానాం

మపావతీనాం (వణయా్యగ దూతః

(వాళళేబా ఇవ వాదపానాం

కృంగాలో బేన్హా వివిద బభూవుః “ల

ఇట్టీ శోకమున ఇందుమతి పై నభిలాషవలన రాజులకు వివిధ శృంగారచేష్టలు కలిగినవి. కాని యీ యనుభావములు ఇందుమతిికి అభిలాషోద్దీపకములు కాకపోయినవి. ఆ విషయమును పదవాక్య ప్రమాణ పారీణుడగు కోలాచల మల్లి నాథుడు గమనించి యిట్లు వ్యాఖ్యానించెను.

“కత గాతారంభ భేదాన్‌ చేష్టాశబోక్తా ననుభావాన్‌ 'కళ్చిది'త్యాదిభి స్పప్తఫిః ఛో ర్వక్ష్యతి -- శృంగారాభాసక్చాయవేకతై వ (పతిపాదనాత్‌ - తదుక్తం --- 'టకత్రైవానురాగ....'ఇతి"2!

ఇచటినుండి వరుసగా నేడుశోకములలో వివిధభూపతుల చేష్టితములును నవి యవలక్షణములుగా నిందుమతి గ్రహించుటయు వర్షింపబడినవి.

“కళ్చిత్స రాభ్యామువగూడ నాళమ్‌

ఆఅలోల ఎవ(తొాబివాత ద్వురేభమ్‌

రజోలి రంత? వరివోవ బంధీ

లీలారవిందం (బయయాంచకాలో" 2౫

ఒకరాజు తనచేతి యందలి లీలారవిందమును (భమింపజేసి తన్నామె వివాహమాడి యిట్లు (భమింపజేయవలెననెడి యభిలాష వ్యక్తపరచెను. ఇందుమతి యాతని నతిక్రమించి పోవుటచే నామె యనభిలాష వ్యక్తమగుచున్నది. అందుచేనతని చేష్ట రసాభాస ప్రయోజకమే యగుచున్నది. ఈ సందర్భమున వ్యాఖ్యాత పలుకులు గమనింపదగినవి.

"కరస లీలారవిందవత్‌ త్వయాహం౦ం భ్రమయితవ్య ఇతి నృపాధిప్రాయః హస్తఘూర్షకో 2. యమపలక్షణక ఇతీందుమత్యభిప్రాయఃి ప

ఇట పరస్పర ఏరుదములైన ఈ యభిప్రాయములు రసాభాన ప్రయోజకము లైనవని మల్లినాథుని వ్యాఖ్యాసారేము.

"వ్యిర్తన్తమంసా దవలో విలానీ

రత్సా నువిద్దాంగదకోబోలగ్లు మ్‌,

(వొలంది ముత్సువ్రూ యథ్యావదోళం

నినాయ సాచీక్పుతచాడవళ్తో పో

విలాసపురుషుడైన మరియొక రాజు తన రత్నములు చెక్కబడిన భుజకీర్తి కొనకు తగులు కొనిన హారమును ముఖమును అట్లు (తిప్పుకొని యెత్తితీసుకొని యథా(ప్రకారము చక్కజేసి వేసికొనెను. ఈ రీతిగా ఇందువతితో తాను లీలలను చేయవలెననెడి యవిపాయమును చూపెను. ఈ శోక వ్యాఖ్యానమిట్లు గలదు,

"ప్రావారోత్తేపణచ్చలేన అహం త్వా మేవ పరిరంస్య ఇతినృపాభిప్రాయః"బే 20, రఘు॥-6 సర్గ 1 12 శో॥ 21. రఘు॥-6 సర్గ 1- 12 శో - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 22, రఘు ॥-6 సర్గ ॥-13 శో! 23రఘు ॥-6 నర్ష ॥- 13 శో | - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 24 రఘు॥ -6 సర్గ ॥- 14 శో॥ 25. రఘు॥ - 6 సర్గ ॥- 14 శ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 23

“"అతుంచిత్యాాగాంయళినా తతో2_న్వ

కంచి త్సమావరైత న్మేతళోల

తర్వూగ్వనంనర్హ్జానఖ్యవదోణు

వాదోశ వామం ఎిలిలేబ వీఠమ్‌” 26

మరియొక రాజు ఇందుమతిని తన వద్దకి రమ్మని సూచించునట్లు తనకన్నులను కొంచెము దిగువకు వాల్చి తన కాలివేళ్లను వంచుకొని వాలెడి కాంతిగల గోళ్లతో అడ్డగ్‌తను గీచుచు నుండెను. భూలేఖన. పమఫలక్షణమని ఇందువముతియభఖి[పాయ ము, వా్ర్ఞఖా్యానమిట్లుగలదు.

"పాదాంగులీనా మాకుంచనేన త్వం మత్సమోప మాగచ్చేతి నృపాఖిప్రాయః, భూమివిలేఖకోయ మపలక్షణ ఇతీందు మత్యభిప్రాయః, భూమివిలేఖనం శు లక్ష్మీవినాశహేతుః" 2”

”లివేళ్ళ్తూ వామం భువి మాననారైే

తత్సన్ని వేశా దధకోన్సు తాంనో,

కళ్ళు ద్వువృత్త(తికలిన్ను వోరః

నువ్యొ తృమాభఖావణతత్తురో2భూల్‌ * 2

ఒకరాజు ఎడమచేతిని దిగువనానుకొని ఉన్నతమైన వామాంగముగలవాడై మెడలోని ముత్యాలహారము వెనుకకు జీరాడుచుండగా ప్రక్కనుండెడి స్నేహితునితో అతనివైపు తిరిగి మాట్టాడుచుండెను. అనగా ఈ (ప్రకారము తాను ఇందుమతితో ముచ్చటలాడవలెననెడి యభధివాయము నూచించెను. ఇందుమతి యారాజు తనకు పరాజ్ముఖుడైనాడని యతని యందు దృష్టి నుంచకపోయెను. దీనికి వ్యాఖ్య ఇట్లు గలదు.

“త్వయావామాంగే నివేశతయా సహ ఏవం వార్తాకరిష్యుఇతి నృపాఖిప్రాయః, వరం దృష్ట్వా పరాబ్ముఖో ఒయం నకార్యకర్తా ఇతీందుమతా్యాశయః” స్త

"విలానినీ విభ్రమ దంతవ(ళత

మావొండురం కేతకబర మన్వః

(ీయానితంభోబితనన్సు ట్హోాః

ఎవాబయామాన యవా నఖ్యారాః ౮30

మజియొక యవ్వనవంతుడైన రాజు స్త్రీల పిజుదులపైని వ్రణములు చేసెడి తన చేతి గోళ్లతో స్త్రీలు విలాసార్ధము ధరించెడి దంతపుకమ్మవలె తెల్లగ నుండెడి మొగలి రేకును తాను ఇందుమతీ నితంబస్తలమునందు నఖక్షతములు సేయనానక్తి గలిగి యుండుట నగపరిచెడి రీతిగా చీల్చుచుండెను. దీనిని జూచి ఇందుమతి యతడు తృణములను ఛేదించెడు అపలక్షణుడని అతనిని వదలెను. వ్యాఖ్య ఇట్లున్నది. "అహం౦ంతవనితంబే ఏవం నఖవణాదీన్‌ దాస్యామాతి నృపాధిప్రాయః, తృణచ్చేదకవత్‌ పత్రపాటకో ఇయమప లక్షణ ఇతీందుమత్య్యా నాంగికృతం"3] వ. 26. రఘు॥! = 6 సర్గ 11=- 15 థో 27. రఘు॥-6 సర్గ ॥1- కేప్‌ శో॥॥ = సంజీవనీ వాఖ్య. 28. రఘు॥-6 సర్గ 1 16 శో 29 రఘు॥-6 సర॥- 16 శో! -సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 30 రఘు ॥-6 స్‌ర్ణ॥[ 17 శో / 3కే రఘు ॥ =6 సర్గ॥[- 17 శో - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.

24

" క్రజేశయాత్యాయతలేన కళ్చిజ్‌

తరేణ రేఖాద్వుజలాం భనోర

రత్నా ౧యబీయ (వబియా£ి. నువిదా

చుదీరయామాన నలీల మూన్‌ *2

'ఓక రాజు తామర పుష్పమువళలె ఎజ్బగనుండెడి ధ్వజరేఖలుగల అజచేతితో వేళ్ల యుంగరముల రత్నకాంతిచేత (పకాశించుచుండెడి పాచికలను ఎగజఆవేసెను. ఈ (ప్రకారము ఆమెతో [క్రీడింపవలెననెడి కోరిక యతనికిని ఇతడు గర్హితమైన నొగటాల నాడెడి కుత్సిత పురుషుడని నిరసన బుద్ధి ఆమేెకును గలిగెను. వ్యాఖ్య యిట్లు గలదు.

“అహం త్వయా సహ ఎవం రంన్య ఇతి నృపాఫి ప్రాయః; అక్షచాతుర్యేణ కాపవ్పరుష

ఇపీందుమత్యభి ప్రాయః, "అక్రైర్మాదీవ్య' ఇతిశుతి నిషేధాత్‌" ౨ -

“కళ్టై ద్వథాబాగో మవనైతోచి వీ

న్చునన్దువేవా ద్యూతిలంఘ నీవ

రత్తా 0కు గ౮ర్బ్భాంయబంం(దో వచేకం

వ్యావొరయామాన కరం కిరీచ”

"ఒక రాజు తన కిరీటము యథా(ప్రకారముగ నుండినను ఇందుమతిని భారములేని ఆ కీరీటమువలె వహించెడి యభిప్రాయమును సూచన యయ్యెడీలాగున కిరీటమును దాని రత్నకాంతి వేళ సందులలో వ్యాపషించుచుండ చేతితో దానిని సవరించుకొనెడి వానివలె స్పృఃించెను. (తలమాద చియిపెట్లుకొనెడివాడు అపలక్షణుడని ఇందుమత్యవిప్రాయము) వ్యాఖ్యాన మిది. *కిరీటవన్మమ శ్తిర్రన్ని స్థితా మపి త్వాం భారం న మన్య ఇతి నృపాఖిప్రాయః, శిరసి న్యస్త హస్తః అయ మవలక్షణ ఇతీందు మత్యధీప్రాయః” 2

ఈ విధముగా అఆ యా నృషప్పులకు గలిగిన శృంగారానుభావము లేకతరాగమున శృంగారాభాసము. అగుచున్నవి, అట్లు కాక పరస్వ్పరానుకూల్యముగల అజమహోారాజుపై ప్రదర్శితమైన ఇందుమత్యనుభావములు రఘువంశమున 6వ సర్గలోని 80వ శో1॥నుండి 82. వ ళోకము వరకును గలవు. వానిని పరిశీలింప వచ్చును.

పరిశీలింపగా కాళిదాసుని రఘువంశమున శృంగార రసాఖాస మత్యంత సుందరముగా పీర్చిదిద్దబడిన దనుట స్పష్టము కాగలదు. కుమారనంభవము

ఇహ్లే కాళిదాసుని కువమూరసంభవమున అకాలవసంతాగమన సందర్భమున తిర్యగత శృంగారము వరితమైనది. తిర్యగ్గత మగుటచే దీనిని కొందరు రనాభాసమనుచున్నారు.

"మదుద్వు రేవా కుయుహైకవ్యాతో

వవా వయాం న్వామశనువర్హమానః

కృంగోణు నంన్దుర్దో నిమాలితార్హోం .

మ్యుగే మకందూయతో కృవనాలో పో చేషి రఘు॥ * 6 సర్గ = 16 త॥ _ 33ంరఘు॥-6 సర్ష (4 18 శో॥ ఇ సంజీవనీ వా్యాఖస్ట, 34. రఘు! = 6 సర్గ 1- 19 శ్వో[ తెకిరఘు॥!-6 సర్గ॥- 19 శ్వా - సంజివనీ వ్యాఖ్య. వె౮ కువూ॥ -3 సర్గ ॥1- 36 శో!

25

దీనిని వివరించుచు " ద్విరేఫో భమరః..కునుమమేవైకం సాధారణం పొత్రం తస్మిన్మధు మకరందమ్‌ ॥.... స్వాం ప్రియాం భృంగీమనువర్తమానో౬నుసరన్పపౌొ | శ్రశ్రీకతశేషం పపావిత్యరః 1 కృషశుసా నారౌ శబలశ్చ కృష్ణనారః కృష్న మృగః !1..; స్పర్శేన స్పర్శసుఖేన నిమాలితాక్షేం మృగీం శృంగేణాకండూయత కర్షితవాన్‌ ॥.... "” అని వ్రాసెను.

అంతేగాని ఈ శృంగార మాభాసమా రసవా యను విషయమున స్వీయాభిపాయమును వ్యక్తము చేయలేదు. ఒక తుమ్మెద యాడు. తుమ్మెదతో కలిసి పుషృపాత్రికలో మధువును త్రాగెను. ఒక మృగము ఆడు మృగమును తన శృంగముచే గోకుచుండగా అది కనులు మూసి స్పర్శ్గనసుఖ మనుభవించుచుండెను అని శోకభావము.

తిర్యగత మాభాసనమను నభిప్రాయము గల భోజుడు తన నరన్వతీకంఠాభరణము నందును, నరెంద్రప్రభానూరి తన యలంకారమహోదధియందును సింగభుపాలుడు తన రసార్లవసుధాకరమునందును శృంగారాభాసమున కుదాహరణములుగా ఈ యకాల వసంతాగమన సందర్భమునందలి శఛోకములనుదహరించి యున్నారు ఇట్లు భోజాదుల మతమున నివి యాభాసములగుచుండగా మరికొందరి దృష్టిలో నివి రసమగుచున్నవి, విద్యాధరుడు తన ఏకావళియందును, . రాజచూడామణిదీక్షితుడు తన కావ్యదర్పణమునందును, భీమసేన దీక్షితుడు తన కావ్య(ప్రకాశ వ్యాఖ్యయగు సుధానాగరమునను తిర్యగ్రతమును రసముగా భావించిరి.

ఈ సందర్భముననే గల మిగిలిన శోకములు కూడ పరిశీలనార్హ్లములు

“దదౌ రనాత్త్సంకజరేణుగంది -

౧జాయ గండూవజులం కరేబు*/"

ఆర్హోవబ్తుక్షేన ఇినేన జాయాం

నంభబావయామాన రదణ్రాంగనామా “50

"అతీయనురాగమున పద్మరేణువుల వాసలనతో కూడిన కరేణువు తన పుక్కిటి నీటిని గజమున కొసంగెను. ఒక చక్రవాకము సగముతినీన తామరతూడుచే తనభార్యను సంభావించెనుో _

ఈ శోకమునందు తిర్యక్కులగు గజములయు, చక్రవాకములయు శృంగారము వర్ణింపబడినది.

అచేతనములందు చేతనత్వారోపము రసాభాసమను దృష్టిచే క్రింది శోకమున కొందరు రసాభాసమును భావించుచున్నారు.

26

“వర్యాన్త వువ్చున్తబకర్తనాభ్యూః

స్ప ర్త వాళోన్ల మనోవారాబ్యూ*

అతావదూభ్యాన్తరవో2వ్యూవావు

ర్వాచ్యయకాఖభాయడిబంధదనానిో *ీ

“పుష్పస్తనములు, (ప్రవాళోష్తములుగల లతావధువులు వంగిన కొమ్మలను బాహుబంధనములను పొందినవి" అని భావము. లతలలో స్రీత్వమును, కొమ్మలందు పురుషత్వమును ఆరోపింపబడినవి, ఇటీ యచేతనమున చేతనత్వారో పణమును కొందరు రసాభానముగ భావించిరి.

ఇదిగాక కాళిదాసుని కుమారసంభవమునగల యంబికా సంభోగవరన మత్యంత మనుచితమైన దగుటచే నది రసభంగమని కొందరనగా నది రసాభాసమని మరికొందరనిరి, ఇది కవి శక్తి తిరస్కృూతమనియు నందుచే ననుభవమున రసానందము కలిగినను చర్వాణసమయమున కాలుష్యము గేచరించి యాభాసమగునని శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారు భావించిరి.

ఈ సందర్భమున లోచనకారునివ్యాఖ్య ఇట్లు సాగినది. *అనౌచిత్యమితి ఆస్వాదయిత్త్థాణాంహియ(త చమత్కారా విఘాతః। తదేవ రన సర్వస్వం స్వాదాయత్త త్వాత్‌. ఉత్తమదేవతా సంభోగ పరామర్శేన పితృసంభోగ ఇవలజ్ఞాతంకాదినా కశ్చ్వమత్కారావకాశ ఇత్యరః

చ

శక్తి తిరసృతత్వమితి = సంభోగోపిహ్యూ సౌవర్సితం తథా ప్రతిభానవతాః కవినా యధాతత్రైవవశ్రాన్తం హృదయం పౌర్వాపర్యం కర్తుంనదదాతి. యథా నిర్వాాజ పరాక్రమస్యపురుషస్య అవిషయే౭ఇపి యధ్యమానన్య తావిత్తస్మిన్న వనరే సాధువాదో వితీర్యతే, నతుపౌర్వాపర్యవిమర్శే, తథాత్రాప్రీతిభావః

వ్యతిరిక్షంత్వితి -అధికమిత్యర్థః- ఏతదుక్తం భవతి- యత్రవినేయానాం ప్రతీతిఖండనా నజాయతే తాదృగ్వర్జనీయం తత్రకేవలమాను షే ఏకపదేనష్తార్లవ లంఘ నాదికమసంభావ్యత యానృత మితిహృదయేస్స్ఫుర దుపదేశస్యచ (సముపా (దేయ)స్వ్యాప్యలీకతాం బుద్దానివేశయతి"*

లోచనకారుని భావమిది

౫ డౌచిత్యమనగా - రస మాస్వాదించు వారికి చమత్కార భంగ మొదవకుండ జేయునది. అదియే రససర్వనస్వము. రసమంతయు నాాదాయత్తము కదా! కావృన నుత్తములగు దేవతల సంభోగమును బరామర్శించుచో పితృ సంభోగమున వలె లజాతంకాదు లొదవనే కాని చమత్కారమునకు జో కేది?

వ7కుమా॥ - 3 సర్గ 1౧ 36 భో॥ = సంజీవనీ వ్యాఖర.

38. భోజుని సర॥ -౨ పరి ॥ -30 శో 1నరేంద్రప్రభాసూరి అలం॥ మ ॥- ధ్వని నిర్ణయోనామ తృతీయ స్త్వరంగ ॥- పుట 9/7 సింగభూపాలుని రసా॥- రసీకోల్తాసము = 262 శో॥ = వృత్తి - పుట 640 39 కుమా॥ -3 సర్గ ॥ - ౩7 శో॥ 40 కుమా -3 సర్గ 139 శో॥ శ1 ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్యా॥ -2 ఉద్యో ॥- 3 పద్య వ్యాఖ్య = పుట 142 శ2 అంధ్ర ॥ ధ్వన్వ్యా॥ -2 ఉద్యో 1- 3 పద్య వ్యాఖ్య * పుట 142

27

శక్తి తిరస్కృత మగుట యనగా - ఉత్తమ దేవతా సంభోగ వరనమున గూడ పాఠకుని మనను వెనుక ముందుల పరామర్శమునక్షు బోజూలక అచటనే చిశమించునట్లు అతిరమ్యముగా. నుండి పై యనౌచిత్యము కవి ప్రతిభాసామర్ధ్యమున గప్పివేయబడుటి! ఎట్లనగా అవ్యాజపర్మాకముడగు నొకవీరుడు తగనియెడ రణ మొనర్భ్చు చున్నను ఆ సమయమున నతని వరత్వమునకు ముగ్భలై (పేక్షకులు పొగడుదురు కదా! వెనుక ముందుల పరామర్శించుచో బొగడరు. కాని వారి మనసా వంకకే ఆ సమయమున బోజూలదు కదా!

(శోతలకు స్వరస వాహిని యగు ప్రతీతి కంతవరకు భంగము కలుగదో అంతవరకే వర్జింప దగును. అప్రనిద్దుడగు నాయకున కుత్కరమునకె సప్తార్హవ లంఘనాది రూపములగు గొప్ప యుత్సాహాదుల నీరూపించినచో నవి లోకములో నతసో విషయమున నసంభావనచే నన్ఫృతములుగా దోచును. అప్పు డుపదేశింప వలసిన చతుర్వరోపాయము కూడ అలికముగా దోచక తప్పుదుకదా["టే క

ఈ లోచన పంక్తుల సారమును (శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యు వాదిట్లు చెల్పిది.

“ఈ లోచన పంక్తులను సవిమర్శముగా (గ్రహించుడు, సాయా్యాది చర్వణావనరముననే కాలుష్యము తత్తత్కారణముల వలన గోచరమగుచో నచట రోసభంగమే ననియు, నా కాలుష్య మప్పటికి గాక పాళ్చాత్య స్పురణమగుచో రసాభాసాది వ్ర్సంగమనియు స్పష్టపడగలదుూో

ఇట్లు పార్వతీ పరమేశ్వర శృంగారమును రనాభాసముగా శ్రీ వేదాల తిరు వేంగళాచార్యుల వారు దర్శించిరి.

“జగళః పితరౌవందే పార్వతీ పరమేశ్వరౌ” అని తల్లి దండ్రులుగా భావించిన కాళిదాసు వారి నంభోగమును వర్ధించు టత్యంత మనుచిత మని భావించుచు గ్ర జంధ్యాల శివన్నశాస్తిగారు వాసీరి. * దీనికి వారు మమ్మటుని కావ్యవ్రకాశము నుపవబలకముగా చూపిరి,

"రతి స్పంభోగ శృంగార రూపా ఉత్తమ దేవతా విషయా న వర్ణనీయా! తద్వర్దన మపి పిత్రోః నంభోగవర్దన మివాత్యన్త మనుచితమ్‌ !” (కావ్య (మ్రకాశము-/ఉల్లా = 62 శో [| -వృత్తి)

ఈ విషయ మత్యంత మనుచితమైనను రనభంగము కాదనియు నిదియు రసాభానమే యనియు అమృతానందయోగి యను నాలంకారికుడు వ్రాసెను.

"దష్ల ముక్త మధలోన్ల మమ్చకా వేదనా. విధుత వొర్తవలువా /

శేతలన నిరవావయల్‌ పణం మౌొలి చందళకలేన చూలిను 4

వ(తోరివ్యాత కినయోర్స్వా రం నంభోంవైనమ్‌ | కళ నాట క్త

శత ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్య్యా॥ - 2 ఉదధ్యో 1-౨ పద్య వా్యాఖన్ట - పుట 142 44, ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్న్యా॥ = 2 ఉద్యో 1-౨ పద్య వాస్టఖ్య - పుట 143 4న్‌ కాళిదానుని నిరంకుశత్వము = జంధ్యాల శీవన్న శాస్తి గారు = ద్వివేదీ గారి గంథముననుసరించి 46 అలం) సం॥ + 6 పఠి॥ - రసదోషములు - 128 శా॥ 26

ఇట్లు రసాభాసమున (ప్రభేదముగా తెలిపినను ఈ విషయమును రనదోష్యపకరణమున వాయుట ఆలోచనీయము. భట్టవామనుడు కూడ నిదే శోకమును తన కావ్యాలంకార సూ(త్రవృత్తిలో నుదహరించెను..”

ఆధునికులైన ఆచార్యరాయప్రోలు సుబ్బారావుగారును పార్వపీపరమేశ్వరనంభోగ వర్షన మనౌచిత్యముతో (గూడిన దనియే భావించినట్లు '“మా్య లోకము'న సూచనగలదు.

"పొర్షుతీ వరమోళ్షురో బాందధవమున

ఖారతీ (అ వూందోవ దాంవత్వ్తామందు

ఎవయ శురత్యవన్తక్షీ భావింవగలవా?

లన మసాబిత్తామున మలమనమ యయజఖో

వారి దృష్టిలో నిది రనాభానమనదగినది. ఇట్లు కాళిదాసుని పార్వతీపరమేశ్వరుల సంభోగ శృంగార వర్ద్షనము రసాభాసముగ కొందరిచే పరిగణింపబడినది. కుమూారసనంభవము నందలి పెక్కు శోకములను రసౌచిత్యమున కుదహరించిన శేమేం[దుడు " వబంధాఠానౌచితగమున కుదాహరించుచు, అంబికా సంభోగ వరనమున పామరస్రీ సముచిత నిర్లజ్ఞ సజ్జ నఖక్షత రాజి విరాజితోరు మూలమున (ద్రిజగద్దురుం డగు తిలోచనుని దృష్టి యాకర్షింప.బడినదని వాయుట యనుచితమనెను. మజీయు, దివ్వులయెడ రతిహానాదులు వరింపవచ్చును గాని సంభోగ రూపరతి మాత్రము వర్పింపఠాదు.” అని మల్లాది సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు వ్రాసిరి.

క్షేమేంద్రుడు (ప్రబంధారగతమగు నౌచిత్యమును వివరించుచు ప్రత్యుదాహరణముగా నిట్లు వ్రాసెను. ల్‌

"ఈడు మూల నఖిమారరాజిల్లిర్లత్‌ నతో వ్యూ తవిలోబనో వాల

వాననః (వళిఖీలన్వూ నంయమం ళుర్గుతీం (వీయతమా మవారంణవటల్‌ *

(రు.నం. తీ-ర్‌7 అత్రామ్బికా సమ్మ్చోగవర్లనే పామరనారీ సముచిత నిరజ్ఞ సజ్జనఖ రాజివిరాజితోరు మూల హృతవిలోచనత్వం (త్రితోచనస్య భగవత స్తీజగద్దురోర్యదుక్తం తేనానౌచిత్యమేవ పరం ప్రబన్నార్థః పుష్టాతి, అనౌచిత్యానికి ఉదాహరణముగా కాళిదాను చేసిన వర్దన ఎట్లనగా: 'ఊరు మూలముపైన ఉన్న నఖ క్షతాల పంక్తులచేత అప్పుడే ఆకరింపబడిన నేత్రాలు గల శివుడు శిథిలమైన వస్త్రమును కట్టుకొనుచున్న ప్రియతము రాలిని సేవారించినాడు.

ఈ అంబికా సంభోగ వరన ఘట్టంలో త్రిజగద్దురువైన భగవంతుడైన తిలోచనుని నేత్రాలు పామరస్తీల విషయములో మాతమే సముచతముగా ఉండేరీతిలో నిర్లజ్ఞంగా కనబడేటట్లు చేయబడిన (సజ్జ) నఖరాజులచే ప్రకాశించుచున్న ఊరుమూలముచేత ఆకర్షింపబడినట్లు వరించుట చేత ఈ (ప్రబంధార్హం ఎక్కువ అనౌచిత్యమును మాత్రమే పోషించుచున్న ది"* .

47, కావ్యా! సూ ॥- "శప రమ్మ్యాలోకము - పుట 41 " 49 సంస్కృత వాబ్బ్మయచరితను = 2 భాగ = లౌకిక వాబ్బయము - 7 అధ్యా ॥ - పుట 272 50 బౌచి 1-13 కా॥- పుట 14 = బాలానందినీ వ్యాఖ్య,

29

ఇట్లు క్షమేంద్రుడు దీనిని (పబంధార్థగతా నాచితృముగ భావించి. రసభంగమునే దర్శించి యున్నాడు. న

ఈ విధముగా స్వీయమతానుసారముగా నాలంకారికులచే బహుధా పమర్శింపబడిన యంబికాసంభోగ వర్హన శోకములు పరిశీలింపదగును.

"పాణీ నీడన ఎధోరన్వర్హరం తాలరాజదుపాతుల్లరం (వతి ॥

భావనాద్దునవర్యగవోదబూత్వా మదోవాదమనోవారం వఖ్లుఃూ /

వరుడు పాణిగ్రహణము చేసిన తరువాత పార్వతికి శవుని'పై గలిగిన నాధ్వనభావము వలన నామె శరీరము కామమునకు దోహదకారియగు మనోహరత్వమును పొందెను,

"వ్యావ్యొతా (తివబో న నందదో గ౧ంతువైచ్చుదివలంభితాంచుకా |

నేవతో న్ధు ళయనం వరాజ్యుఖలీ నా తద్రావ రతయే వీనాతీరా

"ఆపార్వతి కొంత యంగీకారము కల్షియుండియు ప్రతివచనము నీయలేదు. వస్త్రమును (గహించినను పోవుటకిచ్చగించెను. అనభిముఖముగా శయనించియు, సాధ్వనసమైన ప్రతికూలచేష్టలు సైతము శివుని రతి కొరకు (పప్రకాశించెను."

చలవేన కెయతో తముతూవాలాత్సార్పులీమ్‌ (వ్రతిముఖమ్‌ నిపాతితమ్‌ /

బక్టుడున్దువతి నన్ముతం (వీయే విద్తుదావాతిమివ న్వమాలయటత్‌ /

'భర్తయందలి కుతూహలముచే నామె యేమిచేయునోయని, క3తవముతో శయనించియుండగా పార్వతి కధిముఖముగానుండి, కన్నులు చిరునవ్వుతో తెరువగా, ఒక్కనారిగా నతనిని జూచి నాధ్వసమున విద్యుదాఘాతము నొందినట్లుగా కనులు

నాభిదోళనిపాత? నకమ్సయా ళంకరన్వూ దుడుదో తయాతకరాు |

తద్దుళకూలమథ చాభవత్తుయం దూరముచ్చ్యానిత నీవీ బందనమ్‌ //ో

'నీవీిమోచనమునకై నాభిదేశమున నుంచబడిన శంకరుని కరముచేత కలిగిన వేపథువను సాత్వికభావముచే పార్వతిచే నిరోధింపబడినను ఆమె వస్త్రము తనంతతానే దూరముగా తొలగిన నీపీబంధము గలది యయ్యెను.! ఇట 'రతి పారవళ్యాదితి భావజో అని

“ఖూలినః కరళతలద్వాడోన నా నంనిదుద్వూ నయనే వ్యూతాంచుకా ॥

తన్వూ భళ్వాత అలాఉలోబచనే మోథధుయత్తు విదురా రతన్వూభూజ్‌ ///5

శివునిచే తొలగింపబడిన వస్తముగలదై, యాతని రెండుకన్నులను మూసియు, మూడవ కంటిని మూయుట యందునిష్పలపప్రయత్నముగలదై విమూఢత వహించెను. (మూడవ చేయిలేక పోవుటచేతనని వ్యాఖ్య) 51 కుమా॥ -కి సర్గ ॥-1శో॥ 52 కుమా॥ -కి సర్గ॥[-2 శో! వస్‌ కుమూ!॥! = 8 సర్గ ॥-వేశో ॥ వ్‌4 కుమూ 1-8 సర్ష ॥- 4 శ్లో॥

30

"చువ్చు నోవ్చుధరదానవరైతం నన్ను వాన్తవదయోవణూవానమ్‌ |

నో మన్భు థభమవీ (వీయం (ఖభోర్తుర్రబ్యవళతిక్షృ త౦ వయాంతమ్‌ //ో

"“చుంబనమునకు అధరదానము సేయనిదియు, స్తబ్బ హస్తములచే దయలేని కాగిలంతగలదియు, నఖదంతపదతాడనాదులైన ప్రతిచేష్టలులేనిదియు, లజ్జచే నిరోధింపబడీన రతముగలదియునగు నవోఢయైన పార్వతి రతి ఈశ్వరునికి ప్రియమైనదయ్యెను"

“యన్నుఖ(గవాణ మళ్లతాదరం దత్తమ్యవణవదం నఖిం బయల!

య్యద్రతం చ శభయం (వియన్వా తత్పార్పుతీ వివవాతే ను నేతరజ్‌ 07

'అక్షతాధరమైన ముఖ స్వీకరణమును, నఖవ్రణ రహితపదమునగు ఆ పార్వతి ప్రియుని రతిని మాత్రము నహించెను; ఇతరములను మాత్రము సహింపలేదు.' *"నవోఢ త్వాదితి హృ్‌దయం' అని వ్యాఖ్య

“నన్వడో (వీయములోనివీడనం (వౌర్రతం ముఖిమనేన నావారజ్‌ ॥

వేఖల్యావణయలోలతాం రతం వొన్తమన్వూ శీథిలం యలేోద నా

'ఆ పార్వతి కౌగిలివలన కలిగిన ఉరోనిపీడనము సహించెను. చుంబనమునకు ప్రార్ధింపగా ముఖమును (ప్రక్కకు తిప్పుకొనుటలేదు. మేఖలా పప్రణయము చూపగా ఆమె స్వల్పముగా నిరోధించెనుీ - "* అత్ర కించిత్సహన (వ్రతికాఠరాభ్యాం తుల్యలజ్డా స్మరత్వం వ్యజగ తే - అని వాాఖ్య.

” శివ్య్భుతాం నియవనశోవదోళినః శంకరన్వూ రలవాని (వన్సుయా ॥

శ్లోతం యవత్సినైవుణం తయా యత్రదోన రుడద్దోణోక్టు తమ్‌ /

'ఏకాంతమున సురతవిద్య విషయమున శంకరుని యొక్క శిష్యత్వమును పాందిన యామెచేత యువతీజనోచితమైన నైపుణ్యము ఆచరింపబడి అదియే గురుదక్షిణగా గావంపబడినది' "

'యథోపదేశకరణాదేవ సమత్తుష దిత్యర్థః | అనేన కృత ప్రతికృతం సూచ్యతే' - యని వాష్టఖస్ట. జ్జ

ఇట్లు అష్టమ నర్గమున [ప్రథమమాన పర్యంతము జరిగిన యంబికాశివ సంభోగ వర్ణనము అష్టమ సర్గమున నిరువది శోకములలో వర్రింపబడినది. ఇంకను అనేక శోకములలో నీ విషయము గలదు. ఈ సందర్పమున రసమా, యాభాసమా యను విషయము సహృదయ, పహృూదయైక వేద్యమని యెయంగునది. మేఘనందేశము :

ఇక కాళిదానుని మేఘనందేశ కావ్యమున యక్షుని సందేశమే ఆసాంతముగ నిండియుండును. అచేతనమున చేతనత్వారోపము రసాభానమనెడి వారి మతమున నచేతనమైన మేఘుని యందు చేతనత్వ మారోపిత మగుటచే ఆసనందర్భము రసాభాసము కావలసియున్నది. క్రింది శోకము అట్టి సందర్భమే.

వ్‌6 కుమా ॥-క సర్గ 1-8 శో, 57 కుమూా॥+56 ఫర్గ 1-9ళశా ॥ ౨8 కుమూ ॥ -8 సర్గ ॥- 14 శో 59 కువమూ॥ -56 సర్గ 1 1/ శో 31

శ ॥ (త్వానన్సో నభన దయితా జీవితాలమ్పనాల వమయూతోన నతు కలమయాణ వోరయిత్టూన్‌ (వ్య లామ్‌ న బవత్వగ్రః తముటదితునుడై. కల్పుతార్లాయ త్‌న్తె (వీతః (వత్మివముఖవబనం స్వాగతం 'వ్యాజపోరోి 'శావణము సమిోపించుచుండగా (ప్రేయసి జీవితధారణ నరించు ఆ యక్షుడు మేఘునిచేత తన కేమసమాచారమును పంపగోరినవాడై అప్పుడే వికసించిన గిరిమల్లికా కుసుమములతో కల్పించబడిన అర్హ్యముగల ఆ మేమఘుని కొణకు యేమ పూర్వకవాక్కులతో స్నిహభావము కలవాడగుచు స్వాగతము నిట్లు పలికెను. అచేతనమైన మేఘుని మానవీకరించి, యర్యనమర్పణమును, స్వాగత సత్కారమును చేసి చేతనత్వమారోపితము. చేయుటచేనిది కొందరి మతమున రసాభాసమగుచున్నది. ఇచట నచేతనమున చేతనత్వ మారోపితమైన దనునది తదనంతర శోకమునందు కంఠోక్తిగా తెలుపబడిన విషయము గమనార్తము “"దూమయ జ్యోతి నృలిల మడుతాం నన్సుపాతః క్షు మనుః నందోకార్జాః క్షు వముకరజైాః (పాణోభిః (వొావజీయాః జఇతొతుక్వ్యొ దవంగణయన్‌ యవ్యూక వం యయాబ కామార్తాపా (వకృుతిక్పువణా శ్లేతనాచేతనేవు. గో కామార్తులైనవారు చేతనాచేతనములందు స్వభావసిద్ధముగా దీనులను వాక్యముచే ఈ విషయము నిర్గారితము. ఈ శోకముననే గాక యనేకశోకములందు మేఘునియందు చేతనత్వమారోపితమైై యుండి యాయాశోకములందు రసాభాసము భావితమగుచున్నది. విశుపాలవధ ఇక మాఘుని తిశుపాలవధాకావ్యమున గల రసాభాసమును పరిశీలింపవలసీయున్నది. శిశుపాల వధాకావ్యమున శిశుపాలుడు పూజనీయులగు వారిపై ప్రదర్శించిన [క్రోధ మనుచితమై రౌెదరసాభానమగుచున్నది. వ్‌ తద్గృంథమున పంచదశసర్లమున భీష్ముని చే _పతిపాదతమైన శ్రీకృష్ణార్యదానమునకు ఈర్వ్యాగ్రస్తుడైన శిశుపాలుని క్రోధము వర్ణితమైనది. ఆనమయమున 'పరవృద్ధి మత్సరు'డగు 'చేదిపతి' పొందిన [కోధానుభావములు చక్కగా సూఛితమైనవి. "వురవవ కాజీజో నవైరమభో వునరముం తదర్చ్పుయా ॥ మన్యూరబిజదవగాఢతరః నమదోవకాల *వ దోపానం జ్వారః /7 62 దీని వాాఖ్యలో “పురః పూర్వమేవ శాజీ ణి సవైరం సకోధ మము బైద్యఠ అథ పునః అతః పరం తదర్పృయా హరిపూజయా అవగాఢతరో నివిడతరో మన్వ్యుః 60) మేఘ॥- పూర్వ మేఘము - 4 శో 61 మేఘ ॥ - పూర్వ మేఘము -5 శో॥ - 62 శిశు 1-15 సర్గ్ద॥ -2శో ॥ 32

కోథః | రౌ(ద రసస్య న్థాయీభావ ఇతి భావః[! దేహినం శరీరిణం నమౌ తులితౌ దోషో౭_ పథ్య 'సివాకాలః కర్మ విపాకశ్చ యన్య స జ్వర ఇవాభజత్‌ ! ఉపమాలంకారః॥" ఈ విష్ణువుపై ప్రాతవైరముగల శిశుపాలుడు, ఆ కృష్ణ పూజనము చూచి దేహికి అపథ్యకాలమున గల్గిన జ్వరమువలె మరింత యధికమగు కోధమునందె నని భావము. ఇచట వ్యాఖ్యాకారుడు ' రౌద రసస్యస్తాయీ భావ ఇతిభావః అనుటచే నితనికి రాద రస సంబంధులగు నాయి భావములు కలిగెనని స్పష్షము. కాగా ఇవి నర్వ(త్ర పూజనీయుడగు హరిని గూర్చినవై యనౌచిత్య ప్రవర్తితములగుటచే రౌద్రాభాసము లగుచున్నవి. అంతేగాక తరువాతి ఎనిమిది. శోకములను గూర్చి తెలుపుచు వ్యాఖ్యాత ఇట్లు వ్రాసెను. "అదావ్ష బిరవ్వూ గా(తారబ(ోదచోవన్తాం (వంబయతి ణు ఖు! య. అనగా వక్ష్యమాణములగు నెనిమిది శోకముల యందును శిశుపాలుని శరీరమున గల్గిన కోధసంబంధమగు చేష్టలను విప్పులీకరించుచున్నాడని భావము. ఆయా శోకములు పరిశీలింపనగును. | "అభితరయన్లి వ నమశ్రన్య వంణమనసావకమ్చుయల్‌ | లోలముకుటమతడోరళ్ళు ళ్లవరళ్లూః (కమత ఉగ్గ్యతయం. కరా (0 ఈ "ఇశుపాలుడు అతిగా చలించు తన త్రిలోక ఖవీషణమగు శిరమును చలితములగు ముకుట మణుల కాంతులచేవలె సమస్తరాజులను కంపింపజేసెను." అని భావము ఇచట శిరసుకంపించుటకు కారణము 'కోధాతి రేకాదితి భావః అని మల్లినాధునిచే తెలుపబడినదిశో కంపమను సాత్నిక భావము రౌదరససంబంధముగా తెలుపబడినది. "న వమ్యనువాావ భున భుర్చు విగళ దుడుగజ్జా మడ్దాలః/౧ స్వదజులకణాకరాలకలే వ్యదచ్యళ్రభిన్హు ఇవ తుంజుర్జ్భో ఢా” / 57 " రోషముచే అశ్రువులను విడచుచున్న, దట్టమగు 'స్వేదమును స్ర్రవించుచున్న గొప్పకపోలములు గలవాడును, స్వీదజల విందువులతోడి కరాళ హస్తములు గలవాడును నగు ఆ శిశుపాలుడు నెత్రకపోలహస్తవ్రదేశములనెడి (త్రివిధములగు మద(స్రావములు గల ఐఏనుగువఠె ప్రకాశించెను * అని భావము. ఇచట వ్యాఖ్యాకారుడు 'ఏతీన స్వేదాఖ్యః సాత్విక భావఉక్తః"ో అని వాయుటచ నివి లౌద్రరననాత్విక భావములగుట ఉక్తప్రాయము. "న నికామ థర్భుత మభీక్ర మధువదవదూతరాజుకః ॥ - కవ బవాంళ ఊలవిందువవ్చుః (వళయారవోతైిత తవాదరూకల?ః 6 = * రాజులచే నభిభూతుడైన యాచైద్యుడు అధికముగా స్విదముగలవాడై అనెక నీటివిందువులచే ఆవరింపబడీన శరీరముగల (పశయ నముద్రము. నుండి వెలువడిన ౪6త ఇిశు | - 15 సర్గ ||. 2 శో | - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 64 విశు 1-15 సర్గ 11-౨2 శో = సంజీవనీ వాస్టాఖ్ట, 65 శిశు | - 15 సర్గ ॥- సె శో॥ 66 శిశు (1-15 సర్గ 1-3 శో ॥ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 67 ఫశు 1-15 సర్గ న! శ్తో॥ 68 ఇశు ॥- 15 సర్గ ॥- టీ శో 1 - సంజీవనీ వా్య్యాఖక్ట. 69 శిశు ॥-15 సర్గ ॥- 5 శో॥ ఏత

యాదివరాహమువలె నొప్పెను" అని భావము ఈ శోకము నందును వ్యాఖ్యాకారుడు "అత్రాపి స్వీదః సాత్తిక్షక ఏవోక్తః"” అని వాయుటచే నిచట కూడ రౌద్రరససాత్తి్వృక భావములే గలవు. "కశణమళివద్దటోత్నళెల ళిఖిరో కళనాంనమత్తాలః ! న్తంభమువపాత విదూతి మసావధి కావదోనితనముర్హ్త నంవదమ్‌ 47 7 ఈ శోకమును వ్యాఖ్యానించుచు " క్రోధానాః కిము న కుర్వన్తీతి భావః ౫ అనుటలో క్రోధము వాచ్యముగా తెలుపబడినది. * “కనకాంగదద్యుతిభిరన్యూ రమితమయదడచత్సిళంగతామ్‌ | ((ోదమయ?భిశభావత్లలై? వంతః వలీతమివ బావుుమండలఅబభ్‌ //7 బే “తేోధమయ చిలి ళజావట్లలెో" యనుజోజ (కోదము ఎవాచ్యూమైనద, కక తవంనిధదానమివ తన్వ వునరవీ తృఠఖీయ చక్షుషా (గూరమవిని కుటీలభ్బు యడుభ్యు తుబోకళోరతలలాటమాననమ్‌ /” “"కుటిలమైన భుకుటి గల లలాటముతో భయంకరమైన యా చైద్యుడు మరల ముక్కంటి ప్రత్యక్షమయ్యెనా" యనునట్లుండె నని భావము, “"అతిర్తభావమువగమ్యు కృ తమతిరమువ్యు సావానే ద్భవ్లీరగణోతపయానీలతామవలమృుతో న్యు నమయానభఖీమివ గలే 'నాహసే కృష్ణాది వధరూపే, అన్య(త యుధే కృతమతిః | సర్వథా. గమిష్యామి హనిష్మ్యామి ఇతి చ కృతనిశ్చయః అర్ధ నిర్ధారణం మతిరితి'! ౫ యని పలుకుటచే శిశుపాలుని కృష్ణవధో ద్యోగము న్పష్టమగుచు, తద్వధారమై జనించిన క్రోధానుభావమగు అతిరక్త భావము సూచితమైనది. గ్‌ "కంతుడ్చులేర నిజయూడముడతరనగాళ్డు కర్ప శమ్‌ (న్త వబవల బలమానజన్యచత ఖీమనాదమయి మావాతోచ్చు?? (777 దీనివ్యాఖ్యలో "అలబలక్షా ర్టిః కోధాన్నాః స్వొత్మానమేవమఘ్నం రీతి భావః'గే అనుటచే కోధాధిక్యము తెలుపబడినది. “ఇతి భ్యుకుదో బృ జమయనేన నను మవాదవావ్వూ. యాతి విక్పుతిమవి నంవృతిమత్పుమువ్శివీయమ్‌ యన్ది నరనిరవ్యగవాం మనః (7౮ 70 $వు ॥-15 సర్ద॥[5 శో ॥ - నంజీవనీ వ్యాఖ్య. 71 శిశు ॥-15 సర్గ॥[6 శో॥ 72 కిళు[-15 సర్గ॥-6 శ్వా! - సంజీవనీ వ్యాఖ్య 73 శికు[- 15 సర్ద[- 7 శో! 74 కిశు[- 15 సర్ద॥ 8 శో! 5 శిశు -15 సర్గ ॥-9 శ్రో॥ 76 శిశు! -15 సర్గ॥-9 శ్వా॥ - సంజీవనీ వ్యాఖస్ట 77 శిశు! -15 సర్గ ॥ 10 శో 78 శిశు! = 15 సర్గ ॥- 10 శ్లో! - సంజీవనీ వ్యాభ్ధా 79 శిశు॥ - 15 సర్గ 1-11 శ్తో॥ 34

అనంతరమున నీ శోక వ్యాఖ్యలో "అత చైద్య కోధస్య" అని శిశుపాలుని కోధమిచట విషయమని తెలుపబడినది. అంతేగాక "పైన చెప్పిన 10 శోకములందును (గ్రాత్రారబ్బవికారములు తెలుపబడినవని తెలిషి అచ్చట నుండియు వాగారబ్బవికారములు తలుపబడుచున్నవని వ్యాఖ్యాకారు డిట్లు వ్రాసియున్నాడు.

“పవం గా్యాతారబవకారా నుక్త్షా వాగాలబాన్వుక్తు ముపోదాతయతి ”

ఇట్లు వాగారంభములైన వికారములు రెండు శోకములలో నుపక్రమము చేసి 14వ శోకమునుండి 5 శోకములందు పాండవోపాలమృమును, 19వ శోకము నుండి 3 శైకము అందు ఫీష్మ్కో పొాలంభమును, 22వ శోకము నుండి 1/ శోకములందు శ్రీ కృషోపాలంభనమును వర్ణించెను. ఈ యుపాలంభనమంతయును గౌరవనీయులగు వారి నుద్దేశించినద్దై రౌద్రాభాసమగుచున్నది. -

ఇట్లు వీరినెల్లరను నుపాలంభించి యనంతరమున రాజుల నెల్లరను రెచ్చగొట్టుచు కొన్ని పలుకులు పలికినట్లు గలదు. అనంతరమున చైద్యుడు మరల శ్రీ కృష్ణు నుపాలంభధించిన శోకములు 'చతుస్తింశతి 'సంఖ్యాకములై యున్నవి * ఇవి యన్నియు రౌదాభానములు కావలసియున్న వి. కాన యీ శోకములు పత్యేకశళలిలో, నిందాస్తుతి పూర్వకములై యున్నవి. అందుచే నివియెల్ల టప్రక్షిప్త్రములను నాశంకతో మల్లినాథుడు వీనిని వ్యాఖ్యానింపక విడిచివేసెను. ఇవి వల్లభదేవ కృత వ్యాఖ్యతో నధిక పాఠములుగా నొసంగబడుచున్నవి. కృషోపాలంభనము పూర్తిర్వైన పిదప రాజులనుడ్దేించి (ప్రసంగించి మరల కృషోపాలంభనమునకు పూనుకొనుట యంత సంగతముగా తోపదు. అంబేకాక ముందులేని స్తుతి పూర్వకతయు, వీని కర్తృత్వ విషయమున నందేహమునే బలపరచుచున్నది. ఈ

శోకముల తరువాత శిశుపాలుడు చేతులు చరచుచు చూపిన క్రోధానుభావము లిట్లు గలవు

"ఇత వాబముదతముదీర్టూు నవది నవావోజణుదాంరణా /

సోఢరవుబలభరో2.నవానూ న ఎవోన ద్రకరతాల ముచ్చాశై 4 **

ఈ (కోధ మనుచితమై రౌద్రరసాభాస మగుచున్నది. అనంతరమున శ్రీ కృష్ణుడీ మాటలకు కోపించక కాంతుడై యుండెను. కాని భీష్ముడు చైద్యుని మాటలడు నమాధాన మిచ్చెను. అప్పుడు ఆ మాటలకు కోపించిన చైద్యుని పక్షము వారైన రాజుల యందు గలిగిన [కోధానుభావములు వర్ణితములు, ఇవియెల్ల రౌద్రరసాభాన పయోజకములు, ఇచట బాణుడు, (దుముడు, నరకాత్మజుడు, ఉత్తమౌజుడు, దంతవక్తుడు, రుక్కి, సుబలుడు, ఆహుకి, కాలయవనుడు, వసుడు ననురాజుల కోధానుభావము ల్హైక శోకగతములై దశశోకములందు వర్షితమైనవి.

"అథైషాం దశభిర్తాత్రారమాన్లో ధానుభావానాహ"*ే యని వ్యాఖ్యాకారుడు తెలిపియున్నాడు. తరువాత్‌ వారందరును కలిసి చెలరేగిన విధము తెలుపబడినది.

“ఖత తత్తదా వకృతడూావమభిజదళత్తదవిభిన్సు చోతనమ్‌ /

మూరదబదమివ బభీయంకరతా వొరబోధనత్తుమవి రాజమల్లాలమ్‌ //

850 శశ॥[-15 సర్గ 4 11 శ్లో॥ = సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 82 శశు[-15 సర్గ[39ళో[ 83 శిశు[- 15 సర్గ ॥- 48 క్యో॥

ంభనాదుదన్థురణ యుదమనుచితబియోవి. ఖవులాముకాః

నాందముతుటకీరణోబ్దా లత న్ధుటోవాంళవః నదనీ వైజీనబ్య తః //

న్చురయాణాన్యేతకునుమోవ్లదలమబ్యో త భూభ్యా భం వః ॥

మూతవ్వు భుభువిలతం బల్నితైద్ద/తవాతపాతవనవ్విభమం వవః /

వారియవ్యమంనతో తృతాయీ తడవతిమవీందాన్సు వా |

మానతులిత భువన్యతితయా* నంతా నుతాదబిభయర్హు భూబృ్బుతు /

ఇట్లు వివిధ రాజులు కోధానుభావముల కనుగుణముగా సంచలించిన ఏధము తెలుపబడినది. ఇందలి వారి చేషాదికము లన్నియు రౌ్యదదరనాభాసములగుచున్నవి,

ఈ విధముగా క9శుపాల వధకావ్యమున గల రొద్రరసాభాస విషయము పరిశీలింపబడినది. ఈ సందర్భమున భల్లినాథుడు తన వ్యాఖ్యలో రౌాద్రరసాభాస మా సందర్భమున గలదని వాచ్యముగా చెప్పలేదు. అయినను *రౌదీ గనమనియు. తెలువక యనుఖభావములు కో ధస్థాయికములని మామే తెలుపుటచే నవి రౌద్రరసమునకు: గాక ఈసందర్భమున రౌద్రాభాన ప్రయోజకములయ్యె ననుటకు ప్రధానముగా నవి యనౌొచిత్య వ్రవృత్తములగుటయే కారణము.

భారవి విరచిత కిరాతార్దునీయమున నర్జునుడు దేవేంద్రునికై తపమాచరించిన ఘట్టమున నింద్రుడు వానిని పరీక్షంపదలచి తన్నిమిత్తమై యపృరసలను నియోగించెను, ఇచట సప్పురనలు అర్హునుని వశంపదుని గావివచుటక చూపిన పహావభావాదికములు నిజముగా (పేమ సూచకములుగావు, వారి నాగము వేశ్యాగతముగా భావించినచో నది యాభానముగనే స్వీకరింపవలసియుండును. వారిని అప్పరనలగుటచే దేవవేశ్యలను సామాన్య వేశ్యలుగా [గ్రహింప పీలుకాదని భావించినను, వారిది యనత్యమగు రాగమగుటచే కూడ శృంగారాభానము జకావలసియున్నధి. అంతేగాక అర్హనుని కనుఠరాగము కలుగక పోవుటబేనది టఎక(టత్రానురాగమున శృంగారాభాసమే యగుచున్నది. ఈ సందర్భమును పరిశీలింప వలసి

ఉర్జునుని పరీక్షింప దలచిన ఇందుడు తపోవిఘ్నకరణమునకే యచ్చరలను నియోగించిన ఘుట్ట మిట్లు గలదు.

'(వణోధాయ ఎిత్తమథ భ్తూతయా విదతోలివ్వూవూర్చు ఇవత్మతవారిః

ఉవ అభఖ్జుమన్యూ మననళ్ల్రు లతాం నురమందటబీరతి వచో౭.భింద్లో "ట్‌

“అప్పుడు ఇంద్రుడు తనమననున నిశ్చయించి, యా యర్హునుని భక్తి తనకు తెలిసినదైనను, ఆతని మనసు స్థిరత్వము తెలుసుకొన దలంచి అప్పరనలతో నీ విధమైన మాటలు పలికెను'

తనకు తెలిసినను పరీక్షించుట “లోక ప్రతీత్యర్ధమితి భావఃో యని మల్లినాథుని వార్థఖ్య. ఇట్లు అప్పఠరసల ప్రయత్నము విఫలమగునని కవి ముందుగనే నూచించెను.

అనంతర మింద్రుని యాజచే నప్పరసలు భూలోకమునకు విమానచారలె పోయిన విషయము వర్షింపబడినది, ఆ సమయమున వారికి (ప్రతికూల సమాదము 'పేచినదని యపశకునమును నూచించెను. 84 శిశు! - 15 నర్గ ॥- ఏ8 నుండి 61 శో! 85 కిరా[-6 సర్గ [- 39 శ్లో 86 కిరా[+6 సర్గ 1 ౩9 శో = సంజీవనీ వాష్టఖ.

36

“దూతానా మభిముఖిపాతిభి నృమ్నారన..”

'అభిముఖపాతిఖిః సమిారైః 'ప్రతికూలవాతైః ధూతానామితి దుర్నిమిత్తసూచనం “అనీ మల్లినాథ్టుడీ విషయమును వ్యాఖ్యానించెనుోో అప్పరసల [ప్రయత్నవైఫల్యము సూచితమై శృంగారాభాసము ఆశంకితమగుచున్నది.

ఇం(ద్రకీలాద్రిని చేరిన యప్స్పరస్సమూహము అచట పుష్పాపచయము చేయుట వర్ణింపబడినది,

ఇత్థం సేనానివేశముపవర్హ్య అధునా పుష్పాపచయం వర్రయతి"”

ఇచటి పుష్పాపచయ ము వాస్టజమే, పుష్పాపచయ వా్రజమున సీలు తమనసౌాందర్యమును చడర్శించి పురుషులను ఆకరించుటకు యత్నించుట ఇట్టి సందర్పములం దనేక కావ్యములందు గలదు. పృష్పాపచయము ఏతత్త భృతి నప్తశోకములందు గలదు. ళా

తరువాత పరస్పరాన్వయముగలిగి 21 నుండి 26 వరకు గల ఆరు శోకము లందునను అప్పర స్త్రీల సౌందర్యము వర్ణింపబడినది, ఈ సౌందర్య వరన ముద్దిపన విభావ మగుచున్నది. అనంతరమున జలక్రీడా వర్ణనము నారంభించి, వెనువెంటనే సూర్యాన్తమయ, నిశాదివర్షనము చేసి తటస్టవిభావమగు చంద్రుని యుదయమును వర్టించెను.'అస్తాది సంధ్యాంతం వరయిత్వా చంద్రోదయ వర్షన మారభతే-యని మల్లినాథుని వ్యాఖర్ధ. ఇట్లు 17వ శోకమునుండి 31వ శ్లోకము వరకు చంద్రవర్ష్దనము సాగినది. ఏపి 33 శోకములలో మన్మథుని ప్రసక్తి గలదు.

“"శంవిదాతుమభి వేకముడా నే మన్ధుథన్యూ లనదంచుజులౌనుః ॥

యామినవనితయా తతబివ్నా స్పోత్తులో బజతకుందో ఖఇవేందుః // *ీ

'యామ్‌నీ వనిత చంద్రుడను రజతకుంభమున, అంకమను నుత్పలముతో, కిరణములను జలముతో మన్మథుని కలి షేకమును చేయుటకు సిద్ధపరచినట్లున్నది. అని

"ఆజనావీ ఖలు నూనమనూనం నానవోంయమువయాతి అయ్యీ ॥

యద్వభుళశమయాఖినథి న్స న్హాదదో విజుయి చావ మనంగ? (7 **

"అధిక జీజముగలవాడైనను, సహాయము లేక జయము. నొందలేడు, చంద్రుని సఖుడైన మన్మథుడు సమర్హుడైనను విజయము సాధించుటకై యా చందుడు చాపము నొసంగెను" అని భావము, ఇట్లు మన్మథుని ప్రస్తావనము చేసి ఉద్దీపన సామగ్రీ వర్ణనము. చేసిన తరువాత రతి వరన మారంభించెను, "ఇత్సముద్దీపనసామగ్రీముపవర్ష్య నంప్రతి తత్కార్యభూతాం రతిం వర్ణయితు మారభలే

యని మల్సినాథుని వ్యాఖ్య. ఇచట సథీనాయికా సంవాదమును, నంఖభోగ శృంగారమును, మధుపానవరనమును, సురత వర్జనమును సాగినవి. ఈ సురాంగనా 87 కిరా॥-7 నర్ధ॥ = 3 శో॥ 88 కిరా॥-7 సర్గ ॥-3 శో - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 89 క్రిరా॥- 8 సర్గ ॥- 1 శ్యోకమునకు ముందు 90 కఠా॥-9 సర్గ ॥ - ౨2 శో॥ 91 కిరా[-9 సర్గ ॥- 33 శో॥ 92 కిరా[-9 సర్గ॥-33 శో॥ - సంజీవనీ వార్టఖ్య

37

సురతము సైతము వారికీ సౌందర్యాతిశయ కారకమని తెలుపుటచే నిదియెల్ల యుదిపన విభావ విషయమే యగును,

అనంతరమున అప్పరసలు అర్జునుని మోహింపజేయుటకై బయలుదేరిన సందర్భమున సురతము శోభాప్రవరకమని ఇట్లు తెముపబడినది.

"అణ వరమయళ డామవావ్యు ల్మ్టోమ్‌

ఆఅవయవదీవీతమండన్యశియ న్లాః ॥

వనతిమభివివోయ రమ్యవోనాః

నురవతినూను విలోబభనాయ ఉగ్యుః 0 ఈ

సంభోగమువలన గలిగిన శోభను పొంది స్తనాద్యవయములచే ప్రకాశించుచున్న యాభరణముల శోభగలవారును, మనోహర విలాసములు గలవారును నగు సురాంగనలు నివానమును విడిచి అర్జునుని మోహింపజేయుటకై బయలుదేరిరో అని భావము, సురతమువలన సురాంగన లమితళశోభను పొందిరని తెల్పుటకు వ్యాఖ్యానమున నిట్లు గలదు.

“సమ్చోగాత్‌ స్త్రియః శోభన్తే ఇతి భావః | ఏతేన ఆగంతుక శోభాసంపత్తిః ఉకా | అత ఏవసురతాది వరనన్య ప్రస్తుతోపయోగిత్వం చ ఉక్తమ్‌ | అథ సహజళశోభానంపత్తిమ్‌ అహ "** క

సమ్ఫ్సోగమున శోభగల్తుననియు అందుచే కొత్తగా వారికి గల్గిన శోభాసంపద తెలుపబడినదనియు అందుచేతనె వారి సురతాది వరనమునకు గల ప్రస్తుతోపయోగిత్వము తెలుపబడినది' అని భావము.

ఇట్లు వారి సౌందర్యమును అర్వనునికి అనురాగము కలుగుటకు తగినంత యౌజ్బ్వల్యముతో వర్టించినను అర్జునున విషయమున తదనుగుణములైన యనుభావ పౌష్కల్యము. వర్ణితమీ కాలేదు. తీద్విరుద్దముగా అర్జునుని శాంతరసానుగుణమగు తపశ్ళాలితయు, 'ప్రభావమత్త్వమును వర్షించెను.

"నృ వతిమునివర్యగ౧హేణ నూ భూః

నురనచివావ్రురనాం ఉఊవోరో్‌ తోదాః

ఉవపాత వరమ (భావదావమ్మూూ 0

న పొ జయినాం తవనామలంధభ్యూమన్తి / "౯

'రాజరియగు నర్జునుని (వ్రభావమున గంధర్వాప్పరోజనులు నిస్తిజులైరి. ఉపహిత పరమ ప్రభావనిలయులై జయశీలురైన తపన్వులకు అతి[క్రమించరానిది లేదుగదా' యని భావము.

ఇట్లు ఈ శోకమున అర్జునుని (ప్రభావమున వారి తేజము హరింపబడుట నూచింపబడినది.

“నచకీతమివ వన్య యాకులాభీః

చబినికతాన్వతిమానుషాణి తాభిః 93) కరా॥ - 10సర్ష 1౧1శ[ తి4 కరా॥- 10 సర్గ ॥- 1 శ్రో॥ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 95 కిరా॥ - 10సర్ల ॥- 6 శ్యొ॥

38

శ్రీలవు బద్భుళిలే ఎదాని తవ

ఊఈవపాతకతురదాంగలాంభనాని | / 96

ధ్వజ, రథాంగాది చిహ్నములుగల అతిమానుషములగు యర్వనుని పాదచివ్నాములను తడిసిన సైకతస్తలములందు విస్మయాకులత్వమున, సభయలై దర్శించి'రని భావము, అర్జున సందర్శనమున శృంగారమున కనుకూలములగు ననుభావములు గాక భయవిస్మయాదులు గలుగుటచే సురాంగనల శృంగారమునకు [పాతికూల్యము గలుగుచున్నది. శృంగారమునకు భయానకము విరుదరసమగుటచే నిది రసాభాస ప్రయోజకమగుచున్నది. శ్‌

గ్‌ త్రి శబితవనాన్తరద్యు తీనా2

వలకునుమావచయే£౬వీ తద్వుదానామ్‌ /

ముతుంరవ తరువిరుదాం నమ్యడ్త్యా

యవతిజ్నైరగ్థు పా మున్యవభావా 4 "27

4 దట్టమైన తరువుల సమృదిచేత బుతువుపభావము చూపినక్లే మునివ్రభావము యువతిజనులచే[గ్రహింపబడిన* టీనిభావము. దీనివలన సురాంగనలు మునిప్రభావమునకు లోనైరి గాని వారికి అతనిని లోబరుచుకొను శక్తిలేక పోయెనని తెలియగలదు.

_ అనంతర మా క్రింది శోకమున నీయాభాసము మరింత పప్రతీయమాన మగుచున్నది.

"అథ కృ తక ్వఐలోబనం ఎదిత్తొ

యవతిదినే వొందూనుదల్పోనేన ॥

(నభిమవతతార బిత్తజిన్నా

• వొారతి మనో మధురా పా యౌవన (శ్రీః / త

'అనంతరమున కృథతిమముగ నాకర్షించుటకు సిదపడిన యువతిజనములయందు అర్పునదర్శనముచే మన్మథు డవతరించెను. మధురమనోహర యౌవన శ్రీగలవారి వలననే (మన్మథుడు) మనస్సును హరించును. అని భావము. దీని వలన అప్సరసలు ప్రదర్శించినది కృ(తిమ మోహమని తెలిపి వారి శృంగార వమాభాసమని సూచించుకుగాక, మోహింపదలచినవారు మోహింపబడుట యత్యంత మనుచితమై యాభాసకారక మగుచున్నది. ఆ విషయమిట్లు వ్యాఖాతమైనది.

%దేవతత్పరం వఇజ్బుయితుమ్‌ ఆగతస్య మోహః£ భవతి యతః స్వయం మునివజ్బున (ప్రవృత్తాః స్రీయః తేన వజ్చీతాః ఇత్యర్థః | యుక్తజ్బు ఏతత్‌! హి యస్మాత్‌ మధురా మనోహరా యౌవన ీః మనః హరతి (బలాత్‌ ఇతి శేషః ॥ “౨

'దేవతత్పరుడగు నర్దునుని వంచించుటకై వచ్చిన స్త్రీలకు మోహము కలిగినది. ముని వంచనమునకు పూనుకొనిన స్త్రీలు ఆ మునిచే వంచింపబడిరని భావము, అది యుక్తమే నని సమరించబడినది. అనగా అర్జునుని యందు గలుగ వలసిన శృంగారానుభావములు కలుగక పోగో సుఠరాంగనలందే మోహము కలుగుట వర్ణింపబడి యాభాసకారక మగుచున్నది.

96 క్రిరా॥-10 సర్గ॥-7 శ్రో॥ 97 క్రిరా॥ = 10 నర్గ 1-8 శో॥ 98 కిరా॥- 10సర్ద 1 17 శ్రో॥ 99 క్రిరా[-10 సర్గ ॥- 17 శో! - సంజీవనీ వ్యాఖ్య

ణ్‌ ం

అనంతరమున ఇంద్రసఖులగు గంధర్వులచే సురాంగనానియోగమున వీణా మృదంగధ్వనులు [ప్రనరితమగుటయు, నొక్కసారిగా బుతుగణముల: యావిర్భావమును వరింపబడినవి. ఆ సమయమున దిశలందు వ్యాపించిన సుగంథానిలముచేీ జీవలోకము చిత్తజన్మా క్రాంతులై ధైర్యమును కోల్పోయిరి. కోకిలాంగనలు కూసెను, కాని యర్దునుడు మోహగతుడు కాలేదను విషయమిట్లు గలదు.

"అభిబభవతి మనః కదమ్చువాయిో

మదమదుదే చ కిఖండినాం నినాదో /

ఉన ఇవ నో దృతోళ్ళు చాల ద్‌్దుః

నశ పా మవాతాం నగరుకలః నమాధిభిశైః (46

'కదన్పువాయువులును, నిఖండినినాదములును మనస్సును హరించుచున్నను జయనీలియగు నర్చునుడు ధైర్యమునుండి చలించలేదు. మహాత్ములకు సమాధి భంగమును కలిగించుట సుకరము కాదు గదా" అని భావము. ఇట్లు అర్జునుడు జయనీలియనుటయే గాక అతడు చలించలేదనుటచేత అతనియందు శృంగారానుభావరాహిత్యము

“0 చయిని లవటలీలతావికాకే

జనయతి లధనమోారజో బో వార్‌ ॥

వికృతి మవయయా న పాండునూనుః

చలతి నయాన్స జిగీవతాం పా చేతః (|

'అవలీలతా వికాసమును, లోధసుమసమిరవిజృంభణమును హర్షమును కలిగించుచుండగా నర్జ్దునుడు వికృతి నందలేదు. ఏలననగా, జిగీషువులగువారి మనస్సులు నయమున చలింపవు' అని భావము. ఇచట వ్యాఖా్యాకారు డిట్లు తెలిపెను.

'జిగిషతాం జేతుం ఇచ్చతాం చేతః నయాత్‌ నీతేః న చలతి నహి కోధాక్రాన్తే చేతసి శృంగారరనసస్య వికానః తద్విరుద్ధత్వాత్‌ రోషశ్చ ఇతి భావః |!

వ్యాఖాగ్రనమున అర్జనుడు కోధాక్రాంతుడనియు నాతని శృంగారమునకు వికాసము బేదనియు తెలుపబడినది, శృంగారమునకు వికాసము లేదనుటచే నిచట 'శృ్చంగారరస నముల్లననము ' లేక యాభాస మగునని తెలియుచున్నది. అర్హునునియందు శృంగారమునకు విరుదమగు రౌద్రము కలుగుటయు నాభానకారక మగుచున్నది. అరునుడు 'కోధాక్రాంతు' డయ్యె ననుటలో రౌద్రరస స్థాయియగు క్రోధము వ్యాఖ్యాతచే ప్రస్తావింపబడుట ఇచట రస మాభాసమనుట కుపబలక మగుచున్నది.

తటస్ట విభావములగు మలయానిల వనసంతాది నామగి అర్జునునికి కామవి[క్రియా హేతువు కాకపోయెను. ఆ విషయము తెలిపి వాని వైఫల్యమును వ్యక్త మొనర్చుక్షే గాక యవి యెల్ల విపరీతములగుట తెలుపబడినది, ఆ విషయమును మల్లినాథు డేట్లు వ్యాఖ్యానించెను. | -.

'ఐవం. తటసస్య ఉదిపన సామగ్రీ విఫలా ఇత్యుక్నా సమతి విపరీతా జాతా ఇతి ఆహ | 102 * న క ళా 10085 - 10 సర్గ ॥[- 23 శో 101 కిఠా॥ = 10నర్గ ॥1- 29 శ్నొా॥ 102 కిరా[* 10 సర్గ ॥- ంర శో) - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. |

అనగా నామగగ్రి విఫల మగుటేగాక విపరీత మయ్యెను. అనగా వ్యత్యస్త మయ్యెను. ఆ విషయమిట్లు గలదు.

"చతినుభిమువవీశీతం నవోర్రైైః

అవిరలలాంభనవోంిజుళ్తు కాలా* /

అవపాతవారయానవ్యకీయాణీ

(అదళబదూవు మనోబ్రవం విత్తోరుు టో

'సురాంగనా సహాయులగు గంధర్వులచే వీనులకింపుగా (వూయింపబడిన వీజానాదముగాని అనేక ఫలకుసువూది చిహ్నములు గలిగిన వసంతాది ముతుకాలములుగాని అర్హునునియందు విక్రయ గలిగించలేదు. కానీ సురాంగనలయందు మన్మథుని విస్తరింపజేసెను'అని భావము.

అనగా ఎవరియందు కామవికృతి గల్గింపనెంచిరో ఆ యర్దునునియందు వికృతి గలుగకపోగా, తద్విపరీతముగా నురాంగనలందు వికృతి గలిగెను..

"సః అయమ్‌ పరప్రహరణారం ఉద్యతమ్‌ ఆయుధం స్వాత్క్మానమ్‌ ఏవ (ప్రహరతి ఇతి న్యాయవత్‌ జాతః ఇతి భావః! అత్ర మునివిక్రియార్ధం స్త్రీణాం విక్రియారూపా నర్శాత్పత్తికథనాత్‌ ద్వితీయః విషమాలంకారః 1

'పరులను ప్రహరించుటకు తెచ్చిన యూయుధము తననే (ప్రహరించి నటయ్యెను' అని వ్యాఖ్యాన భావము, అనంతరమున తటస్తసామగ్రివలెనే ఆలంబన గణవిషయము తెలుపబడినది. ఆ విషయమే వ్యాఖ్యయందు ఇట్లు గలదు.

"తటస్టవత్‌ ఆలమ్న్మనగణః అపి విపరీతః అభూత్‌ ఇతి శోకద్వయేన అహ |"

అనంతర శోకములందుగల ఆలంబనగణవిషయము పరిశీలింపదగును..లో ఆ శోకముల వ్యాఖ్యలో “ఇతి చక్షుః ప్రీతిః ఉక్తా" యనియు "అథమనః సంగ నూచయతి" యనియు. గలదు.” ఇట్సు అర్జునునికి గలుగవలసిన చక్షుష్టీతియు, మనస్సంగమమును సురాంగనలకు గలుగుట విపర్‌తము కాగా దానిని నమర్ధిరచుచు "ఏది ఎట్లు జరుగునో తెలియదు గదా' యని తెల్పెను. ఆ విషయమిట్లు వ్యాఖాాతము.

"తథాహి ప్రయోజనానామ్‌ ఉద్దేశ్యానామ్‌ గతిః పరిణతిః దురధిగమా హి దుర ఇయా ఖలు | అతః క్వచిత్‌ భవతి | క్వచిత్‌ న భవతి ఇతి భావః

అందుచే నిచట న్‌ వ్యత్యస్తత వలన సురాంగనార్జునులయందు పరస్పరముగా నుండవలసిన చక్షుషిత్యాదులు ఏ కతరనిష్టములై యాభాసపోషకము లగుచున్నవి. అనంతర శోకమున సురాంగీనల యనురాగమే విస్తరించి తెలుపబడినది. వారి శృంగార చేష్టలు మూడు శోకములలో తెలుపబడినవి.ళలో ఆ విషయము వ్యాఖ్యాకారు డిట్లనెను 103 కిఠరా[- 10సర్గ 1 38 శో 104 కరా ॥-10 సర్గ ॥ - 38 శో॥ = సంజీవనీ వ్యాఖ్య. _ 105 కిరా॥- 10 సర్గ 1 39 భో = సంజీవనీ వ్యాఖ్య 106 కిరా॥ = 10 సర్గ 1- 39,40 శా॥ 107.కరా1-10 సర్ల[-39,40 ళో॥- సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 108 కిరా॥ = 10సర్గ ॥- 40 శో॥ = సంజీవనీ వ్యాఖ్య.

109 కిఠా॥ - 10సర్ద | 44 = 46 శో॥ ఉ1

“అథ ఆసాం శృంగార చేష్టాం కథయతి "110

ఇచటి ఈ శృంగారచేష్టలన్నియు ఏకత రాగసూచకములై యున్నవి. అనంతరమున నైదు శోకములందు సురాంగనలు అర్జునునికి పంపిన దౌత్య విషయముగలదని వ్యాఖ్యాత ఇట్లు తేలిపియున్నాడు.

"అథ పంచఖిః మునిం వ్రతి దూపీవాక్యమ్‌ ఆహ;" జే!

ఈ ఐదు శోకములలో తెలుపబడినవి మన్మథావన్నా విశేషములే యగుచున్నవ్‌. 47వ శోకమున మనస్వంగమును, 48వ శోకమున మూర్చయు, 49వ శోకమున మరణావస్థయు తెలుపబడీి మల్లినాథునిచే వ్యాఖ్యాతములైనవి.** అనంతరశోకమున నర్భునుడు సనమాధానమునిచ్చుటయు, మరల దూతికాప్రతివచనమును తెలిపియున్నాడు. అర్జునుని ప్రతి వచనమేమో తెలుపక 'నిపుణమగు' సమాధానమిచ్చెనని మాతమె తెల్పెను.

"ఆపాపా కళనతాం (యబ్హు వాబం

నను కడణావమ్యుదు మాననం ముభీనామ్‌

ఉఊవగతమవదధీ రయన్తూభవ్యూ+

న నివుణవేత్తూ కయాబిదోేవమూచో /ల

'వపలోభపరచినను వాని మొనము భగ్నము కాలేదు కాని కాఠిన్యమును విడచెను, కరుణామృదుమనన్కుడగు నతడు నిపుణమైన సమాధానము నిచ్చెను. అని భావము. ఆతని సమాధానము నిపుణమని మాత్రమే గలదు. ఇచట వ్యాఖ్య ఇట్లు గలదు,

“ నాయికయా: దూతీం (ప్రతి వచనమ్‌ ఉక్తం తయా దూత్యాచమునిం వ్రత్యుక్తం కథితమ్‌ ఇత్యరః [! అత్ర పంచ శోకా్యాం విపలవృశృంగారస్య కౌత్సుక్యనామ్నః వ్యభిచారిభావీస్య చ అప్పునరుక్తిః 1 అనౌచిత్యేన నాయికాయాః (ప్రవృత్తేః ఆభానత్వమ్‌ అనునందేయమ్‌ |! తదుక్తమ్‌ . వ

యోవతాం ఐబవాన్తక్షీళ్చదనాబానైదా మతః /॥"

ఇతి | తన్నిబంధనాత్‌ ఊర్షన్వలం అలంకారః | తథాచ సూత్రమ్‌ |

'రనదోద తదాబానతతకాళానాం నిబఐందనోన

రనవత్తా యమూరన్హోలమ్‌" ఇతి తజ్‌ (వకాళమానబందధనో సమాహితాలడ్కారః |

ఇతి సూత్రార్ధః / ౫ క్షై4

ఇట్లు మల్లినాథుడు కంఠోక్తిగా దూతికా వాక్యములందు బౌత్సుక్యమను వ్యభిచారి భావము గలదనియు ఇది వఏప్రలంభ శృంగార సంబంధియనియు తెల్పను, అంతీగాకనిచట నాయికానౌచిత్యమున (ప్రవ్యృత్తమైన శృంగార మాభాస మనుటగాక తత్పూత ము నుల్లేఖించెను. దీనిని ఊర్జ్షస్వలా లంకారోమునింయు నందురని తెలిపి, 110 కఠరా॥[- 10 సర్గ ॥- 44 శో॥ = నంజీవనీ వ్యాఖ్య.

111 కిరా॥- 10 సర్గ [1 47 శ్రో॥ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య. 12 కిరా॥ - 10 సర్గ॥ 47 ౨1 శో! 113 -కరా॥--10 సర్గ ॥- 51 శో 114 కిరా-10 సర్ష॥[-51 శో - సంజీవనీ వ్యాభ్యి, గ్‌ప

యాయలంకారసూ(తమును లిఫ్సంచెను. దీనినిబట్టి వక్ష్యమాణశోకములందు శృంగారాభాసము గలదని మల్లినాథుడు. భావంచెననుట స్పష్టము. “"నలలిత చలిత (తికాభిరామా2 శంనడు నంయమనాక్నులెక వాణోః ( నులవతితవదో వరా నిరాశే ముననిజ్నద్యాతళలళం విలోబనా రమ్‌ /0 'సవిలానముగ చలించు తికములచే సుందరమైనదియు, మనసిజుని బంధించుట యందు వ్యాకులత గలదియు, నగు ఆస్తీ అర్జునుని యందు మన్మథజైైతశరమైన కటాక్షమును (పనరించెను' అని భావము _ “ఈళతనుమత మవలవ్వ్వు భూతముచ్రా తఉనుంబతుమృవ్యు భున్తనానతాజ్లో తదభియముఖమనంగో చావయస్రః విన్ఫతగుశోవ నమున్న నామ కాబిల్‌ //006 'ఇభకుంభపృథుస్తనభారనమితాంగియగు నొకానొక తన్వి పూచిన ఎత్తెన మామిడి చెట్టును అవలంబనముగావించుకొని, (దాని వలన లతవలె చూతము నా్మశయించి) విస్తృతమైన వింటినారి గల మన్మథచాపయష్టివలె తదభఖిముఖముగ సముబ్బృంభించెను' అని " నరభనమవలమ్వ్రూ నీలమన్వా ఐ౧౮లితనవ ఐవిలోలమన్తరీయబ్‌ ॥ అభివతితుమనాః ననొద్దా నేవ మయ్య తరళనాయణా నన్ధితావత నే // 27 'మరియొక స్త్రీ నీవీబంధమువిడుటచే, విలోలమైన లోపలివస్తమును హస్తమున (గ్రహించి సత్వరముగా పోవుట కుద్యమించి నాధ్వసముగలదానివలె నిలిచిపోయెను = అని "యద మనవనీ కముః తీమంగ! చావం శల వివయాన్తవ వల్లభా న మ్ముక్లః ॥ భవతు దళతి నాన్వాకామినబ్తూః తవ వ్యొాదయే వ్యొదయేళ్చ్ళురావకాళమ్‌ /44 'నీ మనసున శాంతియే యున్నచో, జౌరా! వంచకుడా! ఈ చాపమెందులకు? నీ విషయమున ముక్తి కంటె వల్లభయే (ప్రియమైనది. ఇందు నీ దోషమేమి? నీ హృదయమున ఎవరో యొకకామిని వలన నవకాశము కనబడుటలేదు 'అని భావము, అనగా నిచట వేరొక స్త్రీ పట్ట ననుఠాగమున నన్ను గణించుటలేదు. గాని వైరాగ్యముచే గాదని భావము. ఆ విషయము వార్చఖర్ణు యందిట్లు గలదు, [115 కిరాః-10 సర్గ [52 శో " 116 కిరా॥ - 10 సర్గ 1-53 కో॥ 117, కిరా॥-10 సర్ష 1 ఏ4 శా॥ 118 కిరా॥ - 10 సర్గ ॥- ర్స్‌ శో॥ గ = శ ( )

“స్త్యన్తరానక్తయా న్‌ అస్మాన్‌ గణయసినతు వైరాగ్యాత్‌ ॥ తదర్థం ఏవ అయం జే సకలః ప్రయాసః అపి ఇత్యర్ధన్‌

గల్లతి వివమతచక్షుషాభిదోయ

న్పురదదరోన్ల మనూయయా కయాబిల్‌

అగ౧ణీతయడుమానలజ్రయానా

న్వాయమురన (శవణోత్చులేర ఉమ్మ /

'ఈ విధముగా నసూయచే స్ఫురించు నధరోష్తము గలదియు, కుటీలీకృత దృష్టులు గలదియు, అంతులేని యధిక మానలజలు గలదియు నగు ఆమెచే నా ముని యొక్క హృదయము పై శ్రవణోత్పలముచే కొట్టబడినది' యని భావము

“నవినయమవరాబిమృ తూ నాబి

నత మభ్లూకలనత్క పోల రూ ౫ //

శవణనియమితోన ఈం నిదద్వా

నకలమివానకలేన లోచనేన /422

మరియొక స్త్రీ సవినయముగ సమాపముగనేగి చిరునవ్వుతో నుభగైకలనత్కపోల లక్ష్మియగుచు ఆకరాంతములైన కటాక్షలోచనముల చేత ఆమునిని సంపూర్ణముగా చూచినట్ల చూచెను. అని భావము. ఈ శోకమున ఊర్జ్షస్వలాలంకారము గలదని వ్యాఖ్యాతృ వాక్యమిట్లుగలదు.

*ఎషు శోకీషు భావా భాన నిబంధనత్వాత్‌ ఊర్షస్వలాలంకారః |! జౌత్సుక్యమ్‌ అ(తభావః! ఆభాసత్వం చ అస్య విరక్తమునా అనౌచిత్యాత్‌ ఇతి ఉక్తం పాక్‌ ఏవ ఇతి ||

ఇట్లు శృంగారాభాసము వ్యాఖ్యాతచేతనే ప్రోక్తమగుట గమనించదగును. అనంతరమున మునిని విళలోభనమొనరించుట విరమిత మైన దనియు నిట్లు తెలుపబడినది

"అథ తాసాం ముని ఏలోభనమ్‌ ఉపసంహరతి"*చే యని వ్యాఖ్య యందుగలదు.

ఇట్లు కిరాతార్డునీయమున అర్జున (పలోభన ఘట్టమున అప్పరసల సౌందర్యమును, పుష్పాపచయ, జలక్రీడా సంభోగాదులు చక్కగా వర్షితమై శృంగారరసోద్ది పనవిభావము (ప్రతీయమానమ్తె, బుతువర్జనాదులచే తటనసవిభావములు దీప్తములై శృంగారసోత్పత్తి కారకములగుచున్నవి. కాని అర్దనగతాను భావ వికసనము లేక అప్పరో గతమేయైన అనుభావ బాహుళ్య్ళముచే నాభాసములగుచున్నవి. అదిగాక అర్జునుని యందు శృంగార విరుద్ద రనసాను భావములు ప్రతీయమానములై రసాభాన ప్రతీతిని గలిగించుచున్నవి. స్త్రీ పురుషులందు పరస్పర మభిలషితముకావలసీన విభావానుభావము లేకతము లగుటచేనీ యాభాసము పరిపుష్ట మగుచున్నది.

సూకరరూపము ధరించిన దనుజుని వర్ణించిన సందర్భమున నూకరగతమైన క్రోధము తిర్యగతమగుటచే నాభాసమగుచున్నది. సనూకర వర్దన మిట్లు గలదు,

119. కిరా[॥-10 సర్గ 1-55 శో॥-సంజీవనీ వ్యాఖ్య 120 కిరా॥- 10 సర్గ 1 56 శో

121 కిరా!- 10 సర్గ ॥- 57 ఛ॥ 122 కిరా॥ - 10 సర్గ 1-57 శో॥ - సంజీవనీ వ్యాఖ్య.

123 కిరా1-10 సర్గ 11-56 జ్యో! = సంజీవసీ వ్యాఖ్య. ఏ8 నుండి 63 శో|! ల వరకు నుపసంహరణము ఉడీ

క ళువా వరవేణ భూదరాణామ్‌

ఉద నమ్బావ్యూవర్యాకమం విబౌదో |

మృగ౧ంమాచు ఎలోకయాం చకాల

న్రైరదంప్రోోగముఖిమ్‌ మహేౌందనూనుః / 24

'గొ ప్పశరీరముచే పర్వతములను విదారణ మొనరించుటలో సమ్మానించదగిన పరాక్రమము గలిగి, దృఢములగు దంషములచే భయంకరవాన ముఖముగలిగిన వరాహమును వెంటనే అర్జునుడు చూచేోనన్‌ భావము. ఈ శోకమున వరాహగతమగు 'దంష్రోగ్రముఖమును' 'సంభావ్యపరా[కమమును' వర్పింపబడినవి,

“న్ఫుటవద్ద నటోన్తు ల9॥/ న దూరాలణ్‌

అభిదావన్హు వధీంతాన్వకృ త్వ |

వియమద్సుతి తర్వూ జాతళజ్ళ

మననీమం మువారాదదో వితర్భమ్‌ /"/25

'స్పుటముగా విరచితమైన కేసరముల యౌద్ధత్యము గలదియు, దూరముగా పరుగెత్తుచున్నదియు, మరేకార్యమునందును (పవర్తింపనిదియు, జయమునే కోరుచున్నదియు నగు వరాహమును గాంచిన మునియొక్క మనసునందు వితర్మము కలిగ ' నని భావము.

ఈ శోకమున వరాహ న్ఫుటకేసరములనే గాక యౌద్దత్యమును కూడ వర్ణించుట గలదు. వ్యాఖాశ్రనమున 'కేసరాణాం ఉన్నతిః ఉదతిః యస్యాః (కోధాత్‌ హరాతలోవమా ఇత్యర్ధః' అని వరాహగత కోధప్రస్తావనయు గలదు. ఈ క్రోధము వరాహరూప వర్ణ్దనమున ప్రస్తోవితమై రౌద్రరస ప్రతీతి కారకమగుచున్నది. కాని ఈ రౌద్రము తిర్యగతమగుపేచే నిది రొద్రాభాస మగుచున్నది. వక్ష్యమాణ అర్హున వితర్క్మమున కూడ వరాహగత రౌద్రము నిరూపితమైన విషయము గమనింపదగును. -

“మన పోత వదల శాలమూలః

నిలీడ న్యందనికావడుర్రవనః |

అయమేకదలో2_భివర్లతో మాం

నమరారేవ వమాజానఎవమాడణః (గ్‌

'కఠిన మైన ముఖాగ్రముచే చీల్చబడుచున్న శాల వృక్షములు గలదియు, దట్లమైనస్కంధము యొక్క ఘట్టనము గల శరీరముగలదియు, ఒంటిగా తిరుగు చున్న వరాహము' అని వరాహవర్హనము సాగినది.

"దనుజన్విదయం శ్రపాబలో వా 7

వనడో నేతి బలం వతాన్తి నత్త |

అభిభూయ తదాాపా వేమనీలః

శకలం కమ్సయతవ్నకెలరాజుమ్‌ /

అయమేవమృ్మ గవ్వన్యతకామయః

వవాంరవన్తాయి మాయయా శమనే /

(1 గాత్ర ణ్‌ 124 కిరా॥[-13 సర్గ 11 [1 శ్లో॥ 125 కిరా॥ -13 సర్గ ॥- 2 శో॥

126 కిరా॥- 10 సర్గ 1-3 శ్రో॥ శ్‌

వృ దుభిల్లుజరరైరకాల్రల్‌

బకితోద్భాన్తమృ గాణ కాననాని (427

'దనుజమాయా కల్పిళ సూకర మా' యను శంక కలిగినది. 'మేఘనీల వర్షము గలిగి, శైలరాజమునే కంపింపజేయుచున్నదా' యనునట్లున్న దని సూకరము వర్చింపబడినది వరాహరావము 'సీనాకలకలము వలెనున్న దనియు'నది 'మృగములను భయభ్రాంతులను' చేయుచున్నదనియు ఆలుపబడినది. ఎతన్ఫ్మగవర్ల్షనమున తిర్యగ్గత రొదరసపత్‌తిచే రౌదదరనసాభాసము ప్రతీయమానమగుచున్నది, |

ఇదిగాక అచేతనమున చేతనత్వారోపము రసాభాన మనువారిమతమున నీ [గంథమున గల యనేక నమాసోక్త్ష్యలంకార నందర్చములు రసాభాసములుగా భావింపదగును అట్టివి కొన్ని గమనార్హములు

"అనుఉయరణ దవ్వూం దుందుబిద్వా నమాళాః

రురకముమనివాత్రార్య్యూమి. లక్ష్య ర్వుతోనో /

(యమివ కథయివ్య న్లా లిలింగో న్చులంలీం

భవమనిబ్యు తవేలావీవిబావాంాి వయాధదిః 0 శక్‌

'దుందుఖి ధ్యానములు దిక్కులనిండగా, సురకుసుమ వితానములు వెదజల్లబడీనవి, సము[ద్రము వేలావీచికలను బాహువులచే భూమిని క్షౌగిలించుకొని ఇష్టవిషయములను చెప్పుచున్నదో యనునట్లున్నది.' అని భావము.

ఇట నచేతనమగు సముద్రమునందును భూమియందును చేతనత్వ మారోపితమై స్తీ పురుషులుగా భావింపబడి శృంగారము ఫోషితమైై కొందరివముతమున నాభాసముగా భావింపబడుచున్నది. ళ్‌

“"శివీయమానన్తవకా శలముభైా

అళేకయన్లేళ్ళు లబాలవలైవా !

విడంబయంలీ దదృశే బదూడనై

అమున్ర దప్తానవకరావదూననమ్‌ // ఓట

'తుమ్మెదలచే మకరందపానము గావింపబడిన పుష్పస్తబకములు గల అశోక వృక్షము చలింపజేయబడుచున్న బాలపల్లవములచే దష్టాష్టమైన స్తీ యొక్క కరఠరావధూననము ననుకరించుచు వధూజనములచే చూడబడినది' అని భావము. ఇట తుమ్మెదలను పురుషులుగా అశోకమును స్రీగా భావించి మరందపాన మధరోష్టపానముగ భావించుటచే నచేతనమున చేతనత్వారోపము రసాభాస మను వారి మతమున నివి రసాభాసములు కాగలవు. ఇట్టి సందర్భము గల శోకములింకను పెక్కులు గలవు. వ్యానవిస్తరభయమున వానిని పరిశీలించుట లేదు. ఇదిగాక కిరాతార్దునీయమున. దౌపదీగత పాండుపుత్రానురాగము రసాభాసము కావలసియున్నను నది యట్లు వర్షితము కాలేదు దౌపది అర్జునుని పట్ల (ప్రదర్శించిన యనురాగము (పేమ పూర్వకమెగాని శృంగారప్రతిపాదకముగ లేదు.

వర్వాాతణో యంగ పైబంల దరు |

12/ కిరా॥- 10 సర ॥- 8,9 శో॥ 128 కరా॥ -3 సర్గ ॥- 60 శో॥ 129 కిరా॥-8 సర॥-6ళశో॥. / క్ష 46

న లోచనో మాలయితుం వవేహే (౫ గూఢము గాని భావములు గలదైనను ద్రౌపది తుషార బిందు సహితములెన యుత్పలముల కాంతి గల కన్ను లనుండి జాలువారెడి అథశువలతో అమంగళ శంకచే. కన్నీరు జారకుండుటకు కన్నులు మూయక యుండెను, ॥ “" అక్పు(తమ్యవేమరనాభిరామయం రామాల్దితం దృష్షవిలోబిద్యాన్షము | మనవనాదాండాలినా గొకామం ఉ(గావొ వాథోయమివోం్యదనూనుః / ₹ సా 'అర్హునుడు కృ[త్రిమముగాని _పేమచే నభిరామమై కన్నుల నాకట్టుకొను రూపముతో నున్న (ద్రౌపదియొక్క (ప్రసన్నమగు మనననెడి దోసిలిచే నర్పింపబడీన పాథేయమేమో యనునట్లు బాగుగా (గ్రహించెను అని భావము. ఇచట శృంగార రనానుగుణ విభావానుభావములు లేకపోవుటచే నిచట శృంగార రసోదయమున కవకాశములేదు. ఈ విషయమునే శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారిట్లు తెలిపియున్నారు. స "ఈ (ద్రౌపదీ (పేమ సందర్శమును 'భారవి' కృతమగు కిరాతార్జునీయము దృతీయసర్గము నందు బరికించుడు. అట బేమయానంద రూపమున నాస్వాద్యమగుచున్నది. రస్యమానతా భంగమందులేదు. కావృన రసాభాన (ప్రసక్తి యటలేదు"1* ఇట్లు వారి మతమును పరిశీలించిన నీ సందర్భమున రసాభాస ప్రసక్తి లేదని భావము. ఇట్లు కిరాతార్దునీయమున గల రనాభాన సందర్భములు పరిశీలింపబడినవి. మూ శ్రీహర్షుని నైషధమును పంచకావ్యములలో నొకటిగా కొందరు పరిగణీంతురు. తత్కావ్యము పంచకావ్యములలో నొకటిటైనను కాకున్నను పండితులలో తత్తుల్యమగు గౌరవమును పొంధియున్నదనుట నిర్వివాదము. నైషధమున నలదౌత్యమునను ఇందదూతికా దౌత్యమునను దయమంతి కనిష్టమగు దిక్పాలకుల దమయంతీ గతమోహము తెలుపబడుటచే నదియెల్లను రసాభాస వ్రయోజక మగుచున్నది. “ఖో/ నలీల మాలింగనయోవవీడ మనామయం వ్యచ్భుతి వానవన్త్వామ్‌ శేవ్వర్హ వదాశైవు కడావ(నిద్ర న్త(దోమభిన్సం దిదళే ఖవ్వత్వా /// లంత 'వాసవుడు తన యాలింగనముచే నిన్ను కుశల మడుగుచున్నాడు. మిగిలిన యాతని సందేశము నీ యాశ్లీేషమువలన కలిగిన రోమాంచమే నీకు తెలుపగలదు" అని దీని భావము. ఇట వాసవుని యాలింగనము దమయంతి కంగీకార్యముకాదు. ఇట్లు దమయంతికి అనంగీకారములైన ఇంద్రుని విషయములు 79 నుండి 85 శోకము వరకు (పస్తావితమె శృంగారా భాస [ప్రయోజకములగుచున్నవి. దమయంతి ఆ! అణాల య్‌ న్‌ు 130 కిరా॥-3 సర్గ ॥- 36 .శో॥ 131 కిరా! *3 సర్గ ॥- 37 శ్లో॥ 132 ఆంధ ॥ ధ్వన్యా॥! -2 ఉద్యోస్ర 1-3 పద్య వ్యాఖ్య - పుట 145. 133 నైష॥-6 నర్ధ ॥- 78 శో[. (7

ఇంద్రుని కోరికను తిరస్కరించిన విషయము 91 వ శోకమునుండి 110 వ శోకము వరకు వివరింపబడినది. అందు ముఖ్యముగా నామె మృదువైన తిరస్కారము వ్యక్తమైనది. ” త ఈవతన్నై త్గ్లూళతన్భృక్వభాగా

-. దృక్షుంట్రాయా ఎవాంతతత్తదాళః

గ్రజా నీమన్స్యృత్వ తమేవ ళం.

తాం బీమభూడత్తరయాంచకార॥/ టో

*“దమయంతి చిలటునగవుచే పెదవుల కిరువైపులనున్న సెలవులు క్షాశనచేయబడగా, ఆయా. చెలికత్తెలను కను సైగచే వారించి యిందుని దూతి తెచ్చిన పుష్పమాలతోడ నిందునికి వందనము గావించినది. కాని యా పుష్పమాలతో తానలంకరించుకొనలేదు. పిదప నా దూతితో బదులు చెప్పసాగినది.

ఇచట నిందుుని తాను వరించినచో నతని పూవులమాల తాను ధరించి యుండెడిది. ఆమె చిణునవ్వుృు కూడ ఇందుని సందేశముపట్ల ననాదరనూచకము, అంతేగాక ఆమె ఇందుని వరింపుమని దూతిక తాలిపిన తరువాత అతడు పంపిన పారిజాతవమాలను (గ్రహించుటను జూచి, నలుడు ఆశను వదలు కొనగా దమయంతి చెలికత్తె లామె వరమును కోరునేమోయని భావించిరి. కానీ యామె అనేక విధములుగా తన ్రతికూలతను తెలిపినది. అందొక వాక్యమున నిట్లు గలదు. ళా! అవు మింద్రా దరజో గ౧ర్తే

__శతవతాత్యివతిలోమ లీబాః /

న్వం (గవాం (వొదవ్లి నాచఒమరాయ

తం నామ తన్తెమననా నరాయ /

'ఓ యింద్రదూతీ! పతివ్రతా ధర్మమునకు మిక్కిలి ప్రతికూలములును వినరానంత గఠినములునునగు నీ మాటలను నింద్రుని యందలి భక్తి గౌరవములతో వింటినికాని యతని యందలి యనురాగముతో నేను వినలేదు. నన్ను నేను పూర్వము దేవతా స్వరూపుడగు నింద్రున కిచ్చుకొనలేదు. రలయోరభేదః అను నాగ్రయము ననుసరించి, నరస్వరూప్పుడును, నలస్వరూపుడునగు నా యబిందున కిచ్చుకొంటిని. కావున నేను నేరుగా నిందుని 'సీవించినచో నాకు వ్రతభంగమేర్చ్పడును కాన నింద్రుని యంశమును వహించిన నరుని (నలుని)సివించుట ధర్మము

అని యీరీతిగా తనకు నలుడే భర్తయని తెలుపుటచే నింధద్రుని పట్ల తా ననురాగవతిని గా నని తెలిపినది. అంతేగాక అగ్నియమ, వరుణులకును నదే విధమైన సమాధానములు తెలుపుట జరిగినది. ఇం్యద్రదూతికకు ముందే మిగిలిన దూతలు వచ్చిరని గలదు. వారు తిరన్కరింపబడి రనియు గలదు,

"శ్లో! వఅతాళ తీనాళ జలేళ దూలీ

ర్జు రాకరవ్లో కృతకాలు యాజబ్దాః /

బ్‌మ్యూ వబోభిన్స అజాం తదాళాం

న్వవర్హ్ల యద్తూరమవీ (వయాతామ్‌ (లో తాత లలత తతత ననన తలలు నలుతనునునననమమనానా 134 నైష॥-6 సర్గ ॥- 90 శ్లో! 135్‌ నైష॥ -6 నర్ల ॥- 95 శో॥

136 నైష[-6 సర్గ [౧ 75 శ్నో॥ | . . 48

'అగ్నియమ వరుణుల దూతికలు వాది కొరకై దమయంతిని మిక్కిలి దీనముగా యాచించిరి, కాని దమయంతి వారి నందతీని తిరస్కరింప నిశ్చయించుకొనిన విషయమును దమయంతి యొక్క మాటల వలన నలుడు (గ్రహించెను, అందువలన ఇంద్రాది 'దిక్పాలుర కుశ్రవలన తనకు దమయంతి లభ్యము కాదని యామెపై నిరాశ జేసుకొనిన నలుడు మరల యామెపై నాశను మజణలింప వేసెను.!

ఈ విధముగా అగ్ని, యమ, వరుణదూతలు పొందిన తిరస్కారము తెలుపబడినది. అదిగాక ఇందదదూతికతో దమయంతి యా విషయమునే మరల నిట్లు తెలిపినది. కన వరేతభమ్తర్థు నైవ యాలీం

నభన్నుతావానిల నథఖ్యాదాదిఃి /

(ఈ(సోతనైవాంబువ తోన్తదాచు

నిరానమాయాతవలీం నిరాన్రమ్‌ ///37

(ఓ యింద్రదూతీ! నేను నలుని మనస్సుతో వరించినందువలన మనస్సును వాహనముగా చేసికొని సిరమైన పట్టుదల వహించి నన్ను ఒక్పింపగల ననెడి యాశయముతో స్టీఘ్టము వచ్చిన యమునిదూతిని, అదే విధముగా వాయువును వాహనము గావించుకొని వచ్చిన యగ్నిదూతిని, అస్త మందాకినిని వాహనమును గావించుకొని వచ్చిన వరుణుని దూతిని వెంటనే నిరాకరించితిని. ఇందుని యందలి గౌరవముతో ఇంతకాలము నీతో సంభాషించితిని.'

ఇట్లు యమాగ్ని వరుణదూతల సాగనంపిన విషయమును తెలిపి, ఇంద్రప్రనావనము మరల చేయదగదని యొట్టు పెట్టి ఇంద్రదూతికను సాగనంపెను. ఇట్ల ఇం[దదూతికా వృతాంతమున దమయంతీ గతమైన ఇం[దాది దిక్పాలకుల యనురాగ మేకత్రానురాగమ్లై యనౌచిత్య భాజనమగుటచే శృంగార రసాభానమగుచున్నది. తద్విషయము అన్యోన్య గాత్రారంభాను భావ వైరుధ్యమునను, వాగారంభాను భావ వైరుధ్యమునను నిరూపితమైనది. తిరస్కరిణీ విద్యతో దమయంతి యంతఃపురమున వ్రవేించిన నలుడు ఇం[దదూతికా విషయమునెళజీింగియు, స్వీయ దౌత్యము నారంభించి దికాలకుల మోహ విషయమును విస్తరించి యామెకు తెల్పును నలుడు తొలుత వారి మోహమును వివరించిన విషయములు అష్టమసర్గమున (పారంభించి ౨8వ శోకము నుండి 105వ శోకము వరకును గలవు. అస్తే నవమనసరమున 39వ శోకమునుండి 59వ శోకము వరకును గలవు. ఇందు ఇందుని మోహము అష్టమ సర్హమున 61వ శోకము నుండి 70 వరకు పది శోకములందును, అగ్నిమోహము 71శోకము నుండీ 76వ శోకము వరకును, యముని మోహము77వ శోకము నుండి /9వ శోకమువరకును, వరుణుని మోహము 80వ శోకము నుండి 83వ శోకము వరకును గలవు. మిగిలిన శోకములు దిక్పాలురందరి మోహమును తెలుప్పునవి.

ఇట్లు దిక్పాలురు దమయంతికి పంపిన నలదౌత్యమున తొలుత దిక్పాలుర మోహ విషయము పరిశీలింపదగియున్నది,

"భో! కొమూరంమారభబ్తూ ౧ణా గణానాం వార్ల తో దక్షు దృతాదవత్వాన్‌ యురౌాధదరాజుం నలిలాదవం బ వుతాళనఖ్తా రూ మనననం చ [కీ 137 నైష॥ - 8 సర్గ ॥- 58 శ్తో॥ 138 నైష॥ -8 సర్గ ॥౧58 శో॥ 49

'ఓ దమయనీ | బాల్యము నుండియు నీ గుణములు దిక్సాలకులైన యింధదుని, వరుణుని, అగ్నిని, సూర్యపుతుడైన యముని ఆకర్షించు చున్నవి.'

ఇట్లు నాయకుడు ఒకరు గాక నలుగురి నిమిత్తమై తెలిపిన ఈ సందేశమునందలి దిక్పాలుర మోహము ఐకత్రానురాగమై యాభాసమగుచున్నది, ఇదిగాక ఇంద్రునికి గలిగిన దమయంతీ విషయమైన మోహ మిట్లు తెలుపబడినది.

7 ళా అనేన నాలం తవ యొవనేర కేటోం వరామబ్చ్బిదురో౭ద్యూరోవాల్‌ / (వమా౬వీ తన్వి త్త్పుయి వానవన్వ గంఖతో2.వీ చావే నుమనః కరన్వు (లో

'ఓ దమయన్తీ నీపై నింద్రునకున్నట్టి యనురాగము నీ యావనముతోడ నవిచ్చిన్నమై పరమావధినొందినది. అట్లు పుష్పృబాణుని వింటియొక్క యల్లెత్రాడు గూడ, నా వింటి యొక్క కొట్టకొన కెక్కినది.

ఇట్లు ఏతత్తభృతి దశశోకములందు ఇంద్రుని మోహము చక్కగా ప్రపంచితమైనది కాని దమయంతికీ ఇంద్రునిపై ననురాగము లేకపోగా ననాదరభావమున తన మనసులో నిట్లనుకొనెను.

“.... మరుత్హుతావ (బపాతోన నిళ్ళితం....” లీ

“ఇంద్రుడు నిన్ను పంపెననుటయు సత్యమే కాని యా యిందుడు దేవతలను గల్గియుండుట వలన మరుత్వన్నుడు గాడు. మజేమనగా మరుత్తుతో అనగా గాలి జబ్బుతో గూడినందువలన మరుత్వన్తుడని నూచితము'

ఇట్లు ఇంద్రుని యందు దమయంతి కొక అపలక్షణమే భాసించి శృంగారాభాస మగుచున్నది. ఇట్లు మనోగతమేగాక యామె నమాధానమును నాభాసప్రయోజకమే యగుట పరిశీలింపదగును.

“"ళై// అవోోే మపౌం(దన్వూ కజం మయిొబిటీ నురాధ్రనానజిమళోభతావి. బ్రాతో / (ొదన్తూ వాంనావలి మాంనల్యశయఃం బలాకరేవ (వదలా ఎవిడమ్సునా //

'దేవతాస్త్రీల సంగమముచే శోభించెడి ఇంద్రునకు మానవస్రీయగు నాతోటి సంగమము హంసల పంక్తులతో నిండారిన శోభగల కొలనునకు కొంగతోటి సంబంధ మెట్లు తగదో యట్లు తగనిది. అట్లు నాతోటి సంబంధము పరిహాసాస్పద మగును.

"ల్లో! వురూ నురీణాం భణ కేవ మానవీ నయ్యతతాన్తతతు నావీ ళోబభికా! అకాజ్టునో2_తీఖ్టు ననాయికాడ్రీకో కీయారతకాతటాబరడోన న (శ్రియః (242

139 నైష॥-8 సర్ల॥- 61 శ్యో॥ 140 నైష॥-9 సర్గ ॥- 23 శో

141 నైష॥-9 సర్గ ॥- 27 శా 142 నైష॥-9 సర్గ ॥- 28 శో

ర్‌0

'దేవతాస్తీల ముందర మానవస్తీ యెంతమాతము. దానికి ఏమి లెక్క చెప్పుము. వ లోకము నందు దేవతాస్తీ లుండరో అచ్చు మానవ స్త్రీలు శోధింతురు. సువర్తాభరణములు లేని పేదవాని భార్భయొక్క శరీరమందు పిత్తఖి నొమ్ములు శోభనొసంగవా? తప్పక యొనసంగును'

(తీ ఘనరో బదరే తద్దూలే / వ్య వత్చ క టీ తడుతామనబ్దతాఐ వఫం మనోవ్వ్చత్తిమవీ ద్వివాది దే

'అదేవతలు నన్ను వరించుటకై ఎన్నివిధములుగా నైనను మాటలను వర్షింపనిమ్ము. కాని నా చెవులా మాటల నన్నింటిని విననెరవు. పడుచుజీంక గజరాజువైన గూడ నసంగతమైన యభిళలాషనుంచదు గదా. అట్లభిలాషనుంచినచో నది యసంగతమే, అట్లే మానవయువతియైన నాకు దేవేంద్రునిపై నధిలాష యసంగతమే యగును”

ఇట్లు దేవేంద్ర గతమగు దమయంతీరాగము శృంగారాభాస మని తెలియనగును. ఇస్తే అగ్నిదేవుని రాగము 71వ శో॥ నుండి 76వ శో॥వరకును, యమునిరాగము 77వ శో॥ నుండి 79వ శో॥ వరకును, వరుణుని రాగము 80+॥ నుండి 83వ శో॥ వరకు వర్దితమైనవి, కాని యామె వారిపై ననురాగవతి కాక వారిని అవలక్షణములు గల వారినిగా దర్శించెను. అగ్నిదేవ్చని: గూర్చు ఇట్లు తలంచెను.

"నియోజితళర్నేర్వుముఖోన తోజనా 4

'ఊర్థ్వముఖుడైన యగ్ని నిన్ను బంపెననిన విషయము సత్యమే. కాని యతనికీ మోము పైకీ ఉండును.కాన వాడు నీయందమును జూచి యుండడు. స్థూలదృృష్టేగల మందుడు,

అల్లే యముని గూర్చి తలచిన విషయమిట్లు గలదు.

గోరేతలాదాత (బ్రజిమాయ న నృుతుం 74

'పేతలకు రాజైన యముడు నిన్ను బంపెననుటయు సత్యమే, కాని యతడు _పెతలకు అనగా పిశాచములకు రాజు గదా? కాన నతడును పిశాచన్నరూప్పు డని సూచితము,

ఇంజేగాక వరుణుని జడునిగా తలంచె నను విషయ మిట్లు గలదు.

"జలాధిన న్వ్రైమదళన్థుయి. (వంగో

'వరుణుడు నాకై నిన్ను పంపెననుట నత్యమే. కాని యతడు జలాధివతి కాదు కాని జడాధిఫతి. కాన జడుడు అని సనూచితము

ఇట్లు దిక్ప్సాలకుల దమయంతీగత మోహము ఏకత్రానురాగమ్టై శృంగారాభాన మగుట స్పష్టమగుచున్నది. 24 శోకములలో దిక్పతుల యనురాగము విపులముగా వర్దింపబడినది. మరల 9వ సర్గమున 39వ శో॥ నుండి 59వ శ్లోకము వరకును వర్ణితమైనది. అస్తు దమయంతి తిరస్కారమును ఆమె యనుభావముల మూలమున తెల్పినది,

క్షే43 నైష॥-9 నర్గ [1 29 థో॥ 144 నైష॥ -9 సర్త 12౫ భమ 145,146 నైష॥ - ౪ సర్గ [23 శో ల ణో భు క... స్‌ క్‌] గ్‌. ఖై శక” వ్‌

(అ(ట జీ

ళో ఖే / ఇతయ మ్హీభువన ఎ(భమేశ్హోతైః

న్చుటామనిచ్చాం వినలీతు ముత్త్సుకా |

తదుక్తిమ్యత (ళవశోచుయా2ళ్ళ ణో

భిగీళ నన్రైళగరో న గౌరవాత్‌. [247

“ఈ దమయన్తి ఇన్వాది దిక్పాలురపై దనకు గల యప్రీతి తన కన్నులు కనుబొమ్మలు

మున్నగు వాని విలాసము లనెడి చేష్టలచే వ్యక్తమగుచున్నను, దానిని మాటలచే చెప్పగోరినది. దిక్పాలురను గూర్చి నలుడు చెప్పునట్టి విషయములను కేవలము నలుని మధుర వచనములను వినుటకై కోరెనేగాని దిక్పాలుర పై గౌరవముతో వినలేదు అనగా దమయన్తికి దిక్సాలురపై అనురాగము కలుగలేదు.

అస్తే నవమనసర్గమున గల 23వ పద్యముననే గాక60, 61, 62, 63 శోకములలో కూడ తిరన్కారమును వ్యక్త పరిచినది. ఆ శోకములు పరిశీలనార్హములు త్ల ఇత న్చుటం తద్దుదన నదాదరాల్‌

నురన్మువోలోవ ఎిడచ్చునాదవీ ॥ కరాజ్బును వైక కపోల కళయా (తతత్తా తద్బావతమ్యవీతజ్పు తట్‌ ///ీక్‌

'ఇట్లు _స్పష్టమగు నర్ధ్హము గల్గిన నలుని వాక్యమును నతని మాటయందలి యాదరముతోడను ననగా ననులాగముతోడను, దేవేంద్రాదులయందు కృథత్రిమాభిలాషా (ప్రదర్శనమను పరిహాసముతోడను దమయంతి తనచేతియందు నొక కపోలమును నొక కర్ణము నుంచుకొనినదై వినినది, దేవేంద్రాదుల యందలి విడంబనముచే మరియొక చెవితో వినలేదు. చింతవలన నొక కపోలమును జేతియందుంచుకొనినది+ 4 ల్లో! ఐరాదనద్యాయమవాడ్యు ఖీ ముఖో

కృతాయత క్యానవిమవోర్రణాథ తం శ్రణాద్దుభా వే కదుణం వివ్దోణా /

' నలుని మాటను వినిన పిదప దమయన్తి చిన్త వలన తలను వాల్చుకొనినదై చాల కాలము మౌనము వహీంచినది. కాని వాక్కాశలము గల యామె దీర్రమైన నిట్టూర్పును విడచి క్షణమాగి యా నలునితో దీనముగా మాట్టాడజొచ్చినది.

ఇచట విశేషములను తెలుప్పుచు 'మౌనము, శ్వాస, అవాజ్ముఖత్వము మున్నగునవి చింతవలన కలుగు నను భావము'లని ఉడాలి సుబ్బరామ శాస్తి గారు వ్రాసిరి. ఈ 'చింత' దశవిధమన్మథావస్థలలో నిదిగాక శోకమునకు సంబంధి ౦చినదై దిక్పాలురపై గల యనభిలాషమును వ్యీక్త మొనర్చుచున్నది. అనంతర మామె ఇట్లు పలికినది. క్‌ ఎబ్లవతా దువ్ళూ తినం మమ (చభుతిం

' దగన్హ/ దుర్వాబికనూబినజ్టులైః / ((్రయాతజీవామివి మాం (వతి న్రుతుం కృతం త్వయావ్వూన్తక దూత తోచితమ్‌ /“ 14/ నైష॥+9 సర్గ ॥1- 1 శో! 148 నైష॥[-9 సర్గ॥1-60 శ్వా 149 నైష॥-9 సర్గ ॥-61 శో! 150 నైష!-9 సర్ల॥-62 శో॥ 52

'నాపాపిష్టి చెవ్వును దిక్సాలకుల యొక్క దుష్టసందేశములను సూదులచేగుచ్చుచున్న నీచేత, జీవము తొలగిన పేతవలెనున్న నాకు యముని దూత్యమునకు తగిన కార్యము చేయబడినదే గాని మజి యొండు చేయబడలేదు పతివ్రతలకు పరప్పురుషవార్త కూడ యమయాతనతో నమానమైనది. యముని దూత హింసించును గాని నుఖపరచడుగదా,.

మనీమయత్తా లైవీడావ భాగివ / (తలం మమా౭_.2ఎిళ్ళా భవద్దుర్దురం నృతిత్తూదః వోతమువదుత్కటా. రుద (5!

'నీనోటి నుండి వెలువడిన ఇం(దదాద్యనురాగము నాయందలి యనత్య రూపమైన యపకీర్తి సిరాగానేర్పడినది. ఆ యపకీర్తి యనెడు సిరాతో (బాయబడిన లిప్యక్షరమో యనునట్లుండిన నీ దుర్వాక్యమను పురుగు నాచెవిని ప్రవేశించినదై యధికమైన బాధను కలిగించుచున్నది' ౪

ఇటీ శోకము లందును తన యనభిలాషను వ్యక్తపరచి యంతతో నాగక దూతికాముఖమున తనకు నలుని విషయమునగల అభిలాషమును వ్యక్త వరచెను. అంతేగాక 69%,70,71 శోకములలో కూడ దిక్పాలురపై ననభిలాషను వ్యక్తము చేసెను,

ఇట్లు దమయంతి కనిష్టమగుటచే నీ వాగారంభానుభావములు శృంగార రసోపస్కారకములు కాక పోయెను. ఇట్లు దిక్పాలురకు గల దమయంతీ గతానురాగము ఏకతర నిష్షమై యనుచితమగుటచే నదియెల్ల శృంగార రసాభాసమగుచున్నది.

ఈ విధముగా పంచకావ్యములుగా భావింపబడిన కావ్యములందలి రనాభాస సందర్భములు పరిశీలింపబడినవి. ఇవి గాక ఇతరేతరములగు ననేక కావ్యములం దాయా సందర్భములలో రసాభానము పోషితమై యుండుట గలదు. వాని యన్నింటి యందలి రసాభాస పరిశీలనము ప్రకృత వ్యాసవిషయము యొక్క పరిధికి మించిన పని. అమరుకము

అయినను సాలిపులాకన్యాయమున లఘుకావ్యమగు అమరుక కావ్యమునగల శృంగారాభాస సందర్బములు పరిశీలింప బడుచున్నవి. ఈ (గ్రంథమున నొక శోక మిట్లు గలదు.

"శ్లో! "నందప్తాదరవలవా నబకీతం వొన్తా(గమాదూన్వుతీ మా మా ముఖ ౪ రేతి కోవవద్యా రానితభూలతా. నీత్క్సారాజ్సోత లోచనా నవులక౭ యె జ్పవముతా మానిన (పావ్తంత్రారమయ్యృ తం శ్రమాయమభఖితో మూడ్రాన్సు రైస్ఫారరల?

'కొరుక బడిన మోవిచిగురు గలదియు, ఆబాధ యొక్క వెజపు తొట్రుపాటుతో చేతి కొనను వినరుచున్నదియు, వలదు వలదు కొంకొ వాడా వదలుము అనెడు కోపపుమాటలతో ఇంచుక కదల్పబడిన కనుబొమ్మలనెడి లతలు గలదియు, సీత్కారధ్వనితో నిమోాలితళలోచనయు నగు స్రీ ఎవరిచే ముద్దు పెట్టుకొనబడినదో వారిచే అమృతము పొందబడినది. మూఢులగు దేవతలచేత సము[దము 1ప్రయాసకే తరువబడినది' అని భావము. దీనినివేమభూపాలుడు వాాఖ్యానించుచు 'కవి రిదానీం స్వకావ్యవ్రతిపాద్యమానన్య కామప్పురుషార్ధస్య ఫలం

151 నైష॥-9 నర్గ ॥- 62 శో॥। కేవై. అమ॥ - 4 శో = ప్పుటర్స్కి 53

దర్శయతి' యని తెల్పెను. తన కావ్యమున 'ప్రతిపాదితమైన కామపురుషార్ధపలమును (ప్రదర్శించుచున్నాడని తెల్పెను. అంతే గాక ఇచట శృంగారాభాసమే గలదని యిట్లు తెల్పెను. "అత్ర కేచిద్నె రితి బహువచనేన మానినీ తేక వచనేన ఏకస్యాం నాయికాయాం బహూనాం పురుషాణాం రతిం వ్రనజ్య నాయికాం సాధారణీం కృత్వా రసాభానం కృతవన్నః = యధోక్తమ్‌ - 'ఏకత్తైవానురాగ శ్చేత్తిర్యజ్‌ మ్లేచ్చగతోఇపివా యోషితో బహుసక్తి శ్చే (ద్రనా భాన స్రిథా మతః ' తస్మా దన్లీలం భవతి; కీంతు మాని నీతి జాతా వేకవచనం, యై ర్మానిన్య శ్చుమ్బితా ఇత్యర్థః, యస్య నాయకస్య యన్య్యాం నాయికాయా మభిరతిః తస్య నాయకస్య తస్యాం నాయికాయాం సుఖాతిశయన్య విద్యమానత్వాత్‌. అత్ర నాయికా నాయక నిశ్చయో న కర్తవ్య ఇతి, అత్ర శరేతి సంబుద్యా ధూర్తత్వ మవగమ్యతే, 'గూఢ విప్రియకృ చ్చఠో ఇతి నాయకభేదో న వివక్షితః, మానినీ శబో2పి స్రీసంజ్ఞామాత్ర జ్ఞాపకః, 'స్టీణా మోర్వ్యాకృ్ఫృత: కోపో మానోఇన్యాసజ్లీని [ప్రియ' ఇతి మాన ఈర్వ్యా కృతః కోపస్స్పోస్యా అస్తీతి న వివక్షితం, కించ కోపవచనాని చ భూలతానర్తనాని చ ప్రియస్య శాఠ్యకర్మణః సంభూతాని న భవన్తి కింతు అధర స్పర్శసంజాతేన కిలకిజ్ప్చితనావమ్నూ స్తీ చేష్టావిశేషేణ అ యథోక్తం 'కోధాశ్రుహర్ష భీత్యాదే స్పంకరః కిలకించిత ' మితి “15 స _“ఇచటి'మైఃీ అను బహవచన ప్రయోగమున, ననేకులు పురుషులును, ఏకవచనమగు మానినీయను పదముచే నొకే యొక స్రీయు వ్యవస్పితమైనది. ఇట్లు ఒక స్త్రీ కనేక పురుషులతో సంబంధము వలన ననాచిత్యముగలిగి “ శృంగారాభాస మగుచున్నది'. అని వ్యాఖ్యాతృ్సభావము. మానినీ శబ్బమును జాత్యేక వచనముగా భావించి ఆయా నాయకుల కాయానాయికల యందు అఖిరతియు , సుఖాతిశయమును 'ప్రకాశమానమైనను, నాయికా నాయక నిశ్చయము కర్తవ్యము గాక పోవుటయు, నాయకుని ధూర్తత్వమును ఆలియబడుచుండుటచే నిచట రసాభానప్రసక్తి యే గలదని భావము. అప్నీ మరియొక శోకమున నీ క్రింది విధముగా గలదు. గ్లో! అలనవళలితాః (వేమ్యరార గ్యువు దడ్యుతములీక్షుతై శృవమలిమ క్తాలోల్‌ ల వేవవరాజ్యు టై వ్యొూదయనిపాతం బావాతూతం వమద్భు లి వా కలయ నుకృుతీ కో2.యం ముర్లో త్తు యాద్య విలోక్కూతో ౪ 'ఓ ముగ్గా, లక్ష్యమునుండి వెనుకకు మరలి పునస్సంధానితములై అనురాగముచే తడితడిగానున్నవై, మాటి మాటికి మూసుకొనుచు కొంచెముసేపు ఎదురుచూచునవై, సిగ్గుచే చలించునవై, టజెప్పపాటు లేనివియు, మనసులోని పీతిభావమును వెలిగ్రక్కుచున్నవియు నగు చూపులతో ఏ పుణ్యవంతుడు నీచే నిపుడు చూడబడుచున్నాడో తెల్పుము' అని భావము. వ్యాఖ్యాకారుడీ శ్శాకమున అత్ర చక్షుః్యద్రతి ర్నామ ప్రథమావన్నా ద్యోత్యతే 'ఆదరా ద్వీక్షణం యత్ర చక్షుఃప్రీతి రి తీర్యతే' ఇతి. అత నాయికా స్వీయా ముగ్గా చేతి క్రై శ్చిదుక్తం, త దయుక్తం యత స్త్వయా కోజ.యం విలోక్యత ఇ త్యనేన అస్వీయన్యు నాయకనగ్ట గమ్యుమానత్వాత్‌, స్వీయశ్చే ' కేక్‌ అమ॥- 4 శో॥ -వ్యాఖ్య॥ -పుట8,9' క్షేవశీ అమ॥[- 5 శ్యో॥ = పుట ౪9 54

తృఖ్యాదిఖి ర్లాయతే, అతః కో 2.యమితి (ప్రశ్నానుపపత్తేః; తస్మా న్నాయకస్య అన్యత్వా న్నాయికా. స్వీయా న భవతి, కింతు పరకీయా ముగే, ఇతి నంబుద్యా విపరీతలక్షణయా అవపహ్నవేన వెదగ్యం గమ్యతే స్ట స్ట

; జు ధఓ

ఇచట 'చక్టుషీతి యను వ్రథమావన సూచితమైన దని తెలుపుచు “కొందరిచట నాయిక స్వీయయు, ముగయు నని తెలుపుదీరు, అది సరికాదు. 'ఎవడు ఇప్పుడు నీచేత చూడబడుచున్నాడో' అనుటచేత స్వీయనాయకుడు కానివాడు గమ్యృమాన మగుచున్నాడు. స్వీయనాయకుడైనచో నభ్యాదులచే తెలియబడియే యుండుటచే,'ఎవడు' అను ప్రశ్నమునకు అనుపపత్తి కలుగుచున్నది. అందుచే నాయకుని అన్యత్వమువలన నాయిక స్వీయ కాక పరకీయయే యగుచున్నది. ఇచట _ 'ముగ్లే యను సంబోధనము విపరీతలక్షణమువలన 'విదగ్ధ్గత' యే తెలియబడుచున్నది. అని భావము,

ఇట్లు పరకీయా శృంగార మగుటచే నిది శృంగార రసాభానమని తెలియదగును. ఇట్టి యనేక కావ్యములందు గల రసాభాస సందర్భములు పరిశీలింపదగును.

వచన రచనములందునను. రసాభాన సందర్భములగు కథాభాగములుండుట గలదు. అట్టి వానిలో దశకుమార చరిత్రమును గూర్చి శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారిట్లు తఆలిపియున్నారు. “దశకువూర చరితమున రాజవాహన చరితములో మాననవేగుని యవస్టగనుడు. అవంతి సుందరీ రాజవాహనులు రతిఖేదమున బరస్పరాలింగన నుప్పులై యుండు నవస వాని కంటబడిన తోడనే యదివణ కెంతయో యభిలాషతో వచ్చిన మాననవేగుని యభిలాష మంతయు నశించి పోయినది." అని రూపగుణావసాదులచే రతిప్రతిబంధకము గలిగి శృంగారాభాన మగుటను గూర్చి తెలిపి యున్నారు. "*

అదే సనందర్పమున అభిలాష (ప్రతిబంధకములగు రూపాదులున్నను కొన్ని సందర్భములలో రతి యుండుటచే నచట నాభాసముగాక రనమే యగునని ఇట్లు తెలిపియున్నారు. ॥

“అభిలాష (ప్రతిబంధకములగు రూపాదులున్నను నచట రసాభాన మేర్పడదు. దశకువమూర చరితమున ధూమిని కథ రూపవిషయమునను, పాండురంగ మాహాత్మ్యమున సుకీలచరిత్రము గుణము విషయమునను నుదాహరణములు కాగలవు. మొదటి స్థలమున నికృత్తకరచరణుడును రెండవ యెడ బరమ లుబుడును. స్వబాధకుడును నగు “భర్తయు నభిలాషవిషయములు"15 క్ట

ఇట్లు వచన. 1(గంధథధములలో సహితము రసాభాస సందర్భము లుండునని తెలియదగును. ఆయా సందర్భములు విజ్ఞులచే పరిశీలనార్హములు. నంన్క్కృత రూపకములు |

రూపకముల విషయమునకు వచ్చినచో నవియును ప్రధానముగా. రసా భివ్యక్త్య పేక్షతో నిర్మించబడుటచే రసాశయములై యుండవలె ననియే భావింపబడినవి. నాట్యశాన్తాది (గంథములు 1పధానముగా రూపక విషయ చర్చకే పూనుకొనుటచే అఆ విషయమును శాస్త్రకారులు కంఠోక్తిగా నిట్లు తెల్పిరి. కేవవ్‌ అమ॥ = 5 శ్ర॥ = వ్యాఖ్య!!! - పుట 10,11. 156 ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్యా! -2 ఉద్గ్యో 1-3 పద్య వ్యాఖ్య - పుట 135

క్‌క్‌

“ఖఇతివృ త్తవళాయాతాం తక. నరమయణాంనీతిం / ఉఊత్నోక్ట్య్ర2_.వ్యంతరాభీవ్ల లరనోబిత కజోన్సు యః / నంది నంద్వాంగొ భుటనం రనాబివ్నక్త్రూ వయా / న తు కేవలయా క్యార్హనతి నంవాద నేద్చుయా గల? ఇట్లు రూవకములను ప్రధానముగా రనానుగుణముగా తీర్చిదిద్దుట జరిగినది. అందునను పపాయికముగా వీర, శృంగారములనే అంగిరసములుగా నిబంధించి, అంగరనములుగా నితరములను అనునసంధించుట జరిగినది. ఉత్సృష్టి కాంక్క, [ప్రహసన, భాణాదులు కరుణ, హోాన్య, విస్మయ (పధానములైనవని తెలుపుటచే వాని యందు ఆయారనసములు నిబంధించబడినవి. నాట్టుశాస్త్రము నందు ఆ విషయ మిట్లు తెలుపబడినది. “తధాహి సర్వరసయోగ్యతామపి నాటకే ప్రకరణేచ ధర్మార్గాది వీర ఏవ ప్రధానం పరమార్ధతః సర్వేషు నాయక భేదేషు వీరత్వానుగమ దర్శనాత్‌ ........ ఉత్సృపష్టికాంక ప్రహనన భాణస్తు కరుణ హాస్య విస్మయ ప్రధానత్వాద్‌ రంజకరసప్రధానాః, తత ఏవాత స్త్రీబాల మూర్గాది రధికారీ £ “15 అందుచే ననెక రూపకములు రసప్రధానములైనను నెడనెడ రసాభాసమున్న చో నట్టి సందర్భములను పరినీలింపదగును. ఖభాన నాటకములు | మునుముందు నాటకరచయితలలో నతి పాచీనుడుగా భావింపబడుచున్న భానుని చారుదత్తమును పరిశీలించినచో నందలి శకారుని ఏకాతాను రాగము రసాభాసమగుచున్నది. శకారుడు [వథమాంకముననే వనంతసినను వెంటతరుముచు (పవేశించుట యాభాన మగుచున్నది. శకారుడు ప్రవేశించుచునే వసంతసేనను నిరోధించుచు నిట్లనును. జు = తిష్ట తిష్ట వసంతసినే, తిష్ట శం యానీ దావన ,వదావని (వన్రలంత్‌ నాధు (వనీద న మార్చునే తివ తావల్‌॥ కామేన నంతి వా దవ్యూతో మే ళలేర మడ్తార మద్తావతితమివ చర్జా భిత్రామ్‌ / ఈ4నో ఇట శకారుని హృదయమున కామ మాతనిని దహించుచున్నను వనంతసిన భయముతో పారిపోవుచున్నది. ఆ విషయము విటుని మాటలలో స్పష్టమగుచున్నది. ”ఎటి -*- వసంతసేనే ॥/ కొం త్తం భయేన వంివ్త్తిత నామమార్వా నృ తోవదోళవిశదొ చరణా ర్‌ / ఉఊద్వూగ్తు బభంబల కటాక్ష నివివ్ష దృవ్ల - ర్వా(చూనునారబకితా వొండోవ యాని (ఈ 157 ధ్వన్యా॥ -3 ఉద్యో ॥1- 11,12 శో॥ 158 నాట్య॥ - 18 అధ్యా॥- 110 శ్నో॥ - వ్యాఖ్య! - అభీనవ భారతి 159 చారు॥- 1 అంక ॥॥|-€ శో॥ 160 చారు॥- 1 అంక ॥-9 శో॥ క్‌6

" ఖఇతవ్భు తవళాయాతాం త్యకా౭ి. నరముయణాంనీతిం / ఉఊత్నోక్ట్య్ర2_.వ్యంతరాబీవ్ల రనోబిత కజోన్సు యః 1 నంది నంద్వూంగొ భుటనం రనాబివ్నక్తూ వయా / న తు కేవలయా క్యార్హనితి నంవాద నేద్చుయా గ? ఇట్లు రూవకములను (ప్రధానముగా రనానుగుణముగా తీర్చిదిద్దుట జరిగినది. అందునను పపాయికముగా వీర, శృంగారములనే అంగిరసములుగా నిబంధించి, అంగరనములుగా నితరములను అనునసంధించుట జరిగినది. ఉత్సృష్టి కాంక్క, [ప్రహసన, భాణాదులు కరుణ, హోాన్య, విస్మయ (పధానములైనవని తెలుపుటచే వాని యందు ఆయారనములు నిబంధించబడినవి. నాట్యుశాస్త్రము నందు ఆ విషయ మిట్లు తెలుపబడినది. “తథాహి సర్వరసయోగ్యతామపి నాటకే ప్రకరణేచ ధర్మార్గాది వీర ఏవ ప్రధానం పరమార్ధతః సర్వేషు నాయక భేదేషు వీరత్వానుగమ దర్శనాత్‌ ........ ఉత్సృపష్టికాంక ప్రహనన భాణస్తు కరుణ హాస్య విస్మయ ప్రధానత్వాద్‌ రంజకరసప్రధానాః, తత ఏవాత స్త్రీబాల మూరాది రధికారీ [ "15 అందుచే ననేక రూపకములు రన(ప్రధానములైనను నెడనెడ రసాభాసమున్న చో నట్టి సందర్భములను పరిశీలింపదగును. ఖాన నాటకములు | మునుముందు నాటకరచయితలలో నతి పాచీనుడుగా భావింపబడుచున్న భానుని చారుదత్తమును పరిశీలించినచో నందలి శకారుని ఏకాతాను రాగము రసాభాసమగుచున్నది. శకారుడు [వథమాంకముననే వనసంతసినను వెంటతరుముచు (పవేశించుట యాభాన మగుచున్నది. శకారుడు ప్రవేశించుచునే వసంతసేనను నిరోధించుచు నిట్లనును. గట్టు తిష్ట తిష్ట వసంతసేనే, తిష్ట కీం యానీ దావన (వదావని (వన్రలంట్‌ నొదు (నీద న మార్వునే తవ తావల్‌ / కామేన నంతి పా దవ్యూతో మే శరీర మడ్తార మధద్వావతితమవ చర్జా ఖిత్రామ్‌ గ 59 ఇట శకారుని హృదయమున కామ మాతనిని దహించుచున్నను వనంతసిన భయముతో పారిపోవుచున్నది. ఆ విషయము విటుని మాటలలో స్పష్టమగుచున్నది. ”ఎట* -* వనంతసేనే / కొం త్తం భయేన వంివ్త్తిత నామమార్వా నృ తోవదోజవిశళదొ చరణా శ్రీశ / ఉద్వుగ్తు భంచల తతూళో నివిష్ష ద్భష్ల జా ర్వా(చూనునారబకీతా వొండోవ యాని /6 157 ధ్వన్యా॥ -3 ఉద్యో ॥1- 11,12 శో॥ 158 నాట్య॥ - 18 అధ్యా॥- 110 శో - వ్యాఖ్య! - అభినవ భారతి 159 చారు॥- 1 అంక ॥|-€ శో॥ 160 చారు॥- 1 అంక ॥-9 శో॥ ర్‌ 6

కాని వంసతసేన యనురాగవతికాక భయమున పలాయన మొనర్చినది. రక్షణకై పరిచారకుల నందరను పిలుచుచు చివరకు తనను తానే రక్షించుకొన నిశ్చయించినది. “వసం - _ పల్లవక! పల్లవక! పరభృతికే! పరభృతికే! మధు కరక! మధుకరక! శారికే! శారికే! హాధిక్‌, నషో మే పరిజనః |! అత్ర నస్వయమే. వాత్శారక్షితవ్యుః "161 ఇట్లు చారుదత్తమున వసంత సేనాగత మైన శకారుని శృంగారము సర్వమును నాభాసమై హాస్యభాజన మగుచున్నది. ఇదేకథను (గ్రహించిన శూదకుని మృచ్చకటికమున వసంతసేనా శకారుల నడుమ నడిచిన శృంగారాభాసము మరింత విపులముగా చిత్రితమైనది, మృచ్చకటికమున ప్రథమాంకమునను, అష్టమాంకమునను నీ రసాభాసము విపులముగ నున్నది. అట్లే భాసుని యవిమారక నాటకమునందు శృంగార రసాభాసనము లేదని శ్రీవేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారిట్లు తెల్పిరి, *“అవిమారక నాటకమున జండాలజాతి చృన్నుడగు నవిమారకుని విషయమున (ప్రవర్తించిన రాజకనా్య్యానురాగము కలుషితముగా గహింపబడుటలేదు."164 అవిమారకమున ద్వితీయాంకమున అవిమాూారకుని రాజకన్యానురాగమును, తృతీయాంకమున చండాలవేషమున నున్న అవిమారకుని'పై రాజకన్యయగు కురంగి మోహమును చక్కగా నిరూపితమై యన్యోన్యానురాగమున శృంగారరనమే యగుచున్నవి. అస్తే భానుని ప్రతిమా నాటకమున భరతుడు తల్లియగు కైకేయి పై (ప్రదర్శించిన యనుచిత [కోధము రౌదరనసాభాస మగును. రామవనగమనమును తెలిసికొనిన భరతుడు కైకేయిని గూర్చి యనిన మాటలు గమనింపనగును. “కాసల్యా : జాత! సర్వసముదాచార మద్యసః కిం న వందసే మాతరమ్‌! భరతః ; మాతరమితి! అమ! త్వమేవ మే మాతా! అమృ! అభివాదయే! కౌసల్యా ? నహి నహి। ఇయంతే జననీ | భరతః. ; ఆసీత్‌ పురా! న ల్విదానీమ్‌! పశ్యతు భవతీ! తృకాా న్చేవొం శీలఅనం(కాంతదో వై వుఠతాన్తావన్సు న్దువ్లుతాః (తీయన ॥ లేౌక2. వ్లూర్లుం న్థావయామ్యోవు ధర్భుం బ్లర్హు(డోవోదన్తు మాతావ్య మాతా /“ ఇచట భరతుడు తన క్రోధమును రక్తనేతత్వాదులచే ప్రదర్శింపకపోయినను అవజ్ఞాక్షేప వాక్యములచే ప్రదర్శించుచు, రౌద్ర రసాభాసమునకు కారకుడగుచున్నాడు. శుల్కమునకే వరమును కోరియున్నచో రాముడు వల్కలధారియై భార్యతో వనవాసమున కేగుట యేల నని ప్రశ్నించిన భరతునితో కకేయి యా విషయము తరువాత తెల్పుదునని పలుకగా భరతు డిట్లు కోపించి పలి౩ను. 161 చారు॥!- 1 అంక 1॥1- వనంతసేన 162 ఆంధ ॥ ధ్వన్యా!॥ = నో ఉద్యో 11-౨౩ పద్య వాఖ్య = వుట 140 కేర3 ప్రతిమా ॥ = 3 అంక ॥- 18 శో॥ క్‌?

“త్వయా రావ్రావణ్యా నృవతి లనుల్లిర్జై వ ౧ణీతః నుతం త్యొవ్లంబ త్వం (వజ వనమితి (వేవతవతీ / న చలం యదీ దృవ్వా ఊనకతనయాం వల్చులవళతీ మవో *ద్యాతా నృన్లం భవతి వ్యూదయం వ(ుకరనమ్‌ 4/4౮ మరల షష్టాంకమున 'అతః పరం ప్రియం నివేదయామథత బదవత్యై' (అంతకం'ళశే ప్రేియమును మోకై నివేదింతునుుు అని పలికి భరతుడు సీతను రావణు డపహరించిన విషయమునక్రై కైకేయి నిట్లు కోపముతో నిందించెను. “భరతః . (శూయతాం “యః న్వురొద్యాం వరిత్తూద్యా త్వన్చి యోగాద్‌ వనంగ౧ళః | తన్వు భార్యా వ్యొతా నీతా వర్వ్కాన్త నే మనోరణః / కైకేయీ ॥ హం | భరతః . వొన్త భోః / నత్పుయక్తానా మక్చాకూణాం మనన్వునామ్‌ | వధూవద్లూణమ్‌ (నొవ్తం (వాప్యాతభవలీం వదూమ్‌ /|6 ఇట్లీ మాతృనిందాపూర్వకమగు (కోధసందర్భములన్నియు రౌదరసాభాసము లగుచున్నవి అనంతరమున కైకేయి చర్య యందలి సామంజస్యము-అవగతమై మాతృనింద యందనౌచిత్యము మరింత యధికమై రౌద్రాభాసము ప్రస్పుటము కాగలదు. ఇదిగాక (ప్రతిమా నాటకమున రావణగత సీతానురాగము శృంగారాబాన మగుచున్నది. రావణుని బారినుండి కాపాడవలసినదిగా సీత విలపింపగా రావణు డామె నెల్తికొనిపోవను. *వీత్ర : ఆర్యపు(త పరిత్ర్రాయస్వ పరిత్రాయన్వ / సౌమిత్రే పరిత్రాయస్వ, పరితాయన్వ! రావణః | ఎలవనీ కీమిదం ఎవికాలన్నోతో ఎగదాయ మాం చ యథా తఎవార్వూ వ్లు(తమ్‌ ॥ ఎవ్లుల దబలయతో మమహైవ యోద్దుం న నురంణోఇవ్యనమల ఏవ రామః (ఈ ఇచట రావణుడు సీతాపహరణము సందర్భమున నన్ను రామునిగా పరిగణింపుమనుచు ప్రదర్శించిన మోహము పరిశీలింపగా శృంగారాభానమే యగుచున్నది. భాసకృతమేయైన దూతవాక్యమున దుర్యోధనుడు (శ్రీకృష్ణుని యెడ (ప్రదర్శించిన యనుచిత కోధము రౌద్రాభాస మగుచున్నది. దుర్యోధనుడు పాండవులకొక గడ్తిపోచను కూడ ఈయననుటయు, (శ్రీకృష్ణుడు మేము గడ్డిని కోరువారము కామని 'పేలుకుటయు సమాధానముగా దుర్యోధనుడు శ్రీకృష్ణునితో నధిక్షపవాక్యములు పలుకుటయు గలవు. చతల. 164 ప్రతిమా ॥-3 అంక ॥- 24 శో॥ 165 ప్రతిమా ॥ - 6 అంక ॥- 13,14 శో॥ 166 ప్రతిమా ॥- 5 అంక ॥- 19 శ్లో ర్‌8

“త్తయా రాద్రావణ్యా నృవతి రనుబ్నీర్చై వ ౧లీత? యతం ద్యూవంబ ల్వం (జి వనమితి /(వేషీతవతీ ౫ నే చలం యద్‌ ద్య్రవ్దైూ ఉఊనకతనయాం వల అవథతిీ మవోేద్యాతా నృ షం భవతి వ్యొాదయం వ(కళనమ్‌ //2 ఈ మరల షష్థాంకమున 'అతః పరం (ప్రియం నివదయామత భవత్య్యై' (అంతకం'కే మ్రేయమును మాకై నివేదింతును) అని _ పలికి భరతుడు సీతను రావణు డపహరించిన విషయమునకై శకేయి నిట్లు కోపముతో నిందించెను, "భరతః ; శ్రూయతాం “యః న్వారావ్యాం వరితృత్యా తున్న యోగాద్‌ వనంగ౧తః ॥ తన్ఫూ ఖార్యా వ్యొతా నీతా వర్యావ్త నే మనోరథ / భరతః : వొన్ల భోః / నత్తుయక్తానా మ్హూతూణాం మనన్వనామ్‌ ! వద్యవధ్లరణమ్‌ (వొన్తం (వావ్వా(తభవలీం వదూమ్‌ /4౯ ఇట్లీ మాతృనిందాపూర్వ్షకమగు కోధసందర్భములన్నియు రౌద్రరసాభాసము లగుచున్నవి. అనంతరమున క్రకియి చర్య యందలి సామంజనస్యము-జవగతమై మాతృనింద యందనాచిత్యము మరింత యధికమై రౌదాభాసము (ప్రస్పుటము కాగలదు. ఇదిగాక (ప్రతిమా నాటకమున రావణగత సీతానురాగము శృంగారాభాన మగుచున్నది. రావణుని బారినుండి కాపాడవలసినదిగా సీత విలపింపగా. రావణు *పీత్ర ; ఆర్భప్పుత పరిత్రాయస్వ పరిత్రాయన్వ |! సౌమిత్రే పరిిత్రాయస్వ, పరిత్రాయస్వ! రావణః ! ఎలవనీ కీమిదం విళాలన్నేతో ఎగణయ మాం చ యజా తవార్థూ వ్యతమ్‌/ బివుల దిలయతో మదైవ్ల యోద్దుం న్‌ నురగణో౬వ్వ్యనమర్ర ఏవ రామః గో ఇచట రావణుడు సీతాపహరణము సందర్భమున నన్ను రామునిగా పరిగణింపుమనుచు ప్రదర్శించిన మోహము పరిశీలింపగా శృంగారాభాసమే యగుచున్నది. భాసకృతమేయైన దూతవాక్యమున దుర్యోధనుడు శ్రీకృష్ణుని యెడ (ప్రదర్శించిన యనుచిత (క్రోధము రౌద్రాభాస మగుచున్నది. - దుర్యోధనుడు పాండవులకొక గడ్డిపోచను కూడ ఈయననుటయు, శ్రీకృష్ణుడు మేము గడ్డిని కోరువారము కామని పలుకుటయు సమాధానముగా దుర్యోధనుడు శ్రీక్సుష్ణునితో నధిక్షేపవాక్యములు పలుకుటయు గలవు. కే64 ప్రతిమా 1-3 అంక ॥- 24 శో! 165 టప్రతిమా॥ - 6 అంక ॥- 13,14 శో॥ 166 ప్రతిమా ॥- ౨ అంక ॥- 19 శో 5్‌ర

"వాసుదేవః! భోః కురుకులకళంకభూత! అయశోలుబ్ధ! వయం కిల తృణాన్నరాభీిభాషకా! దురోక్టధన ; ఖో గోపాలక! తృణాంతరాఖి భాషోో భవాన్‌ | 'అవద్యా౨ (నమదాం వొత్వొ వూాయం గో వృవమేవ బి! మల్లానవీ నున్తరజ్లో వక్తుమిచ్చాని సాదులిః / (57 ఈ యవజ్ఞాక్షేపవాక్యములు రౌద్రరసాభాస వ్రయోజకములు. భాసకృ్మతమైన మధ్యమవా్యాయోగము. వ్యాయోగ లక్షణము ననుసరించి రౌ్యదరస్యవధానము కావలసియున్నది. వాయోగము రౌద రసప్రధానమైనను అందితర రసములుకూడ నుండవచ్చును. అట్త్సయాభాసనములును నుండవచ్చును. మధ్యమవ్యాయోగమున భీమసేనుని రప్పించుటకై హిడింబ వ్రతారమె యొక మనుష్యునిమాంనసమును తేవలసినదిగా ఘటోత్కచుని నాజాపించగా నేతడొక బ్రాహ్మణ కుటుంబమును నమిపించి యందొకనిని వ్రతార్లమై గొనిపో దలంచును, ఈ సందర్భమున ఘటోత్కచుని బ్రహ్మవధోత్సాహము వీరాభానీమై యున్నది. “ఘటోత్కచః: అస్తి మేకత్ర భవతీ జననీ! తయావామాజ్జప్తః! పుత! మమోపవాననినర్ధార్థమ స్మిన్వనప్రదేశీ కళ్చిన్మానుషః వ్రతిగృహ్యానేతవ్య ఇతి। తతో మయాసాదితో / వత్తా చార్యతళాలిన్వా ద్వువ్తుతోమా్క్రమిచ్చుని | జఅలాబలం వరిద్దాయ వ్లుుతమేకం ఎనాయ గ. వృద్ధః: _ హం! భో రాక్షసాపసద! కిమహమటబ్రాహ్మణః | '(బావ్యూ&ః (చతవాన్ద్యు దా వ్యుతం శీలయణాన్వితమ్‌ / వురువాదన్వ దత్వావాం కథం నిర్దుతి మావ్చుయామ్‌ / ఘచోత్క్మచః ; " యద్యూరతో ద్వుజరేన్ష/ వ్యుతమేకం న ముఖాన / నతుముంణః శ్లజోనైవ వినాళమువయాళ్ళాని 4 ౯ 26 ఇట మాతృవతార్ధ్హమగుటచే నిది బ్రహ్మవధోత్సాహమేగాని కోధముగాదు. అందుచే నిది వీరరసాభానమగుచున్నది. ఆ విషయము ఘటోత్కచుని మాటల వలన తెలియుచున్నది. ఘటోత్కచుడు వ్రతార్రము ఉపవాస విరమణార్హము మనుష్యమాంసము తెమ్మనుటచే మిలో నొకరిని తీసికొనిపోవుదునని భార్యను ఇరువురు పుత్రులను విడిచివేయుదుననియు తెలిపెను. వృద్దుడు తనపుత్రుని విడువజాలననుటయు ఘటో త్కచుడు మో కుటుంబమునే నాశనముచేయుదునని పలికెను. ఇట్లు అనుచితమగు బహ్మవధోత్సాహము పీరరసాభాస మగుచున్నది. కాశిదాన నాటకములు భాసనాటకముల తరువాత పరిశీలింప దగినవి కాళిదాస నాటకములు. వీనిలో అభిజ్ఞాన శాకుంతలమున 'గీవాభంగాభిరామం../ అను శోకమున తిర్యగతమైన భయానక ముండుటచే నది. భయానకాభానమని తలంచుట కవకాశముగలదు. కాని 167 దూత ॥ -1 అంక ॥-36 శో॥ 168 మధ్య 1-1 అంక 1- 12,13,14 శో॥ క్‌ 9

వ్యాఖాకారులు దీనిని భయానక రసమనియే తెలిపిరి. ఈ శోకమును వ్యాఖ్యానించుచు శ్రీ వెఖానస శ్రీనివాసాచార్యులవారు 'అత్ర కృష్ణనారవర్తినో భయన్య స్వభావోక్ష్యాదినా పరిపోషాదృయానకో రసః అని వ్రాసిరి. అశ్షే రాఘవభట్టు తన యర్ధద్యోతనికా వ్యాఖ్యలో నిచట భయానక రనమని తెలుపుకేుగాక స్థాయీబావ, విభావానుభావ వ్యఖిచారీ భావముల నన్నింటిని స్థాపించి చూపెను*ల

ఇట్లు శుచియు నుజ్జ్వలమునగు శృంగారము తిర్యగతమై యనుచితమగుట చే నాభాసమైనను, నీచాశ్రయమైన భయానకము నీచప్రకృతులగు తిర్యక్కుల కుచితమై రసమే యగునని పలువురు భావించినట్లు తెలియుచున్నది.

అభిజ్ఞాన శాకుంతల వ్యాఖ్యాకారులేగాక ఆలంకారికులు కూడ నీ శోకమును పరిశీలించి తమ యభిప్రాయములను తెలిపిరి. కావ్యప్రకాశమున దీనిని భయానక రసమున కుదాహరణముగా తెలుపుటచే దానినాధారముగా [గ్రహించి రాజచూడామణి దీక్షితుడు తన కావ్య దర్పణమునందు కూడ దీనిని భయానక రసముగా పరిగణించి యుదాహరించెను 171 అట్లు థీమసేన దీక్షితుడు కావ్య ప్రకాశమునకు తాను వాసిన సుధాసాగరవ్యాఖ్యలో దీనిని రసముగా పరిగణించెను.172

కాళిదాసుని విక్రమోర్వశీయ నాటకమున పురూరవ్వనికి ఊర్వశి పైగల యనురాగమును, ఊర్వశికి పురూరవునిపై గల యనురాగమును పరస్పరపో షకములుగానే వర్షితమయ్యెను అందుచే నిచటి యూర్వశ్యనురాగము వేశ్యాగతమయ్యును. నాభాస మగుటలేదు. ఆమె దేవ వేశ్య యగుటయు, ఆమె యనురాగము కృతకముగాక స్వచ్చమే యగుటయు, కారణములుగా నామె యందు ఆభాసశ్చంగారము నూహించుట కవకాశము కలిగించుటలేదు. ఇదిగాక యూర్వశిని ఆకాశమార్గమున నపహరించుకొని పోయిన కేవిరాక్షసుని యనురాగము రసాభాసము కావలసియున్నను, కేశిరాక్షనుని పాత్ర రంగమున (ప్రత్యక్షము కాకపోవుటయు, వాని శృంగార హావభావచేష్టాదులు (పదర్శితములు కాకపోవృటచే నిందలి యాభాసము స్పష్టమగుటలేదు, ఊర్వశి యొక్క ఆర్తనాదమందలి భయము మాత్రమే మనకు స్పష్ట మగుచున్నీది. అప్లే చిత్రలేఖను పట్టుకొని భయపడుచున్న యూర్వశి రంగమున కనిపించును. ఇటు కే౭ిరాక్షనుని శృంగార చేష్టాదికములు గాని తద్విరుద్దములగు యూర్వశీ భయానక చేష్టలుగాని పరస్పర ప్రాతి కూలగ్టమున వర్షితములు గాక పోవుటచే శృంగారాభాసము పోషితము కాలేదు.

అక్షే కాళిదాసుని మాళవికాగ్నిమిత్రమున కూడ రసాభాసనందర్పము లేదు. ఇట్లు కాళిదాన నాటకములందలి రసాభాస సందర్భముల పరిశీలనము పూర్తియైనది. భవభూతి నాటకములు

కాళిదాసునితో సమానముగసమ్మానితుడైన మరియొక కవిపుంగవుడగు భవభూతి విరచిత నాటకములను పరిశీలింపవలసి యున్నది. భవభూతి విరచిత మహావీరచరిత నాటకమున వ్రథమాంకమున విశ్వామిత్రుని యాశ్రమమున రామలక్ష్మణులుండగా, నచ్చటనే యాగ సందర్శనేచ్చతో విచ్చేసిన కుశధ్వజ, సీతోర్మిళశలు వచ్చియుండుట కల్పింపబడినది. కే69, అ ॥ళా! - 1 అంక ॥1- 7 శో॥పుట- 44 1/70 అ 1॥1శా॥! - 1 అంక ॥-7 శ॥ పుట= 44 - అర ద్యోతనికా వాస్టఖస్ద. 171 కావ్య దర్ప ॥-4 ఉల్తా గ్‌ క్షే/2 కావ్య॥ (ప ॥- 4 ఉల్తా - 36 శో॥ = సుధానాగర వ్యాఖ్య! - పుట- 169

60

ఆ సమయమున రావణుని దూతయగు 'సర్వమాయిు' డను రాక్షసుడు వచ్చి రావణుడు సీతను వరించుచున్నాడను విషయమును సందేశముగా తెల్పెను, "రాక్షసః; (ఉపవిశ్య) కుశలం స్వామినః | సందిష్టం చ వో మహారాజేన 'కన్యారత్స మయోనిజును భవతామన్తే వయం. చారినో రత్చ్ర౭ బేత్కబిద్య్తో తత్తరణమత్యస్తాను కక్రాదవీ ॥ కన్యాయాల్ళు వరార్లతావ వా మతా తన్యాః (వదానాదవొం బందుర్యో భవితా వుల వులవ్యవవ్తాళ్ళు నందిందినః / సీతా : హా ధిక్‌ హా ధిక్‌ | రాక్షసో మామభ్యర్థయతే 11౫ .._ఇటరాక్షసుని పలుకులలో వ్యక్తమైన రావణజగత నసీతానురాగము ప్రకటమగుటయేగాక్ష సీతాగతమగు రావణానాదరము వ్యక్తమగుచు శృంగార రసాభాస వ్రయోజకమగు చున్నది. ద్వితీయాంకమున పప్రారంభముననే (ప్రవేశించిన పరశురాముడు రాముని నుద్దేశించి ప్రదర్శించిన క్రోధము గలదు. (నెపథ్వే) "భో భో విదేహనగరీగతా రాజకులచారిణః ! కథయంతు భవన్వః కన్యాంతః పురగతాయ రామాయ= "కెలానోద్దారనాల (అభువనవజయొంరైత్వ నివాతదోన్లః వొలన్తూన్వావీ పాలావవ్యొ తరణమదో దురమః కార్తవర్తూత / యన్వ కోదాత్కుతార వఎవిముతమవోన్సంధదబందన్తవయోా దోళ్ళాఖాదండవండన్తరురీవ విపాత? తుల్యాకనః వురాభూజల్‌ / సో2.యం (94 నవ్త్రవారానవికల ఎపాత్తోత ట్‌! (మాలో వీరః (ట(ొంబన్వ బోదాత్సాత ధభంరణోతలావ్లూరువాంనావతారః / డోతా పారమ్స లభ్యొజీ [వ్రముఖగజచమూబ(ీణన్తారకాలే నౌ పం వృ్యబ్భుత్తామదగ్లు ల్‌ో న్వాయడువారధనుర్థుంగలోషాదు వెత /! జ్‌ ఈ (క్రోధమునందు శ్రీరాముని కూడ కార్తవీర్యుని చంపినట్లు చంపదలంచుట గలదు. శ్రీరాముడు కార్తవీర్యునివలె పితృవధాకారకుడు కాకపోవుటచే వానియందు ప్రదర్శితమైన క్రోధ మనుచితమై రసాభాసము కావలసియున్నది. కాని శ్రీరాముడు పరశురాముని గురువైన హరుని ధనుర్భంగ మొనరించుట యను దోషము క్రోధకారణము. ఈ కారణ మౌచితీమంతమై యాభానతకు సానము లేకుండుటచే నిచట రౌద్రరసముగానే భావింపవలసియున్నది. క అటే అదేయంకమున 32వ శోకమున రాముని రూపమును మననులో ప్రశంసించియు, వెంటనే శివధనుర్భంగాపచారమునకు వాని కంఠవిదళనము చేయుదునని పల్కుట యిట్లు గలదు. “వాగ(పావ్తనినుమ్మ కాంభవదనుర్వే దావిధావిర్థువా (తోద్యవేంత భీమ బారవ భుజన్తమ్బూ వవిద్దః జలాల్‌ / నజ్వ్వాలః వరవర్భో వత్స ది లన్త్ర త్య ంలవేఠాతిటి = - ర్యేనానేర ఊగళ్సు ఖండవరవరేవోవారూ ఖ్యావ్యతే / లలో 173 మహా॥- 11 అంక॥-30 ళో 174 మహా॥- 2 అంక ॥1- 16,17 శో॥ 175 మహా ॥- 2 అంక 1-33 ళొ॥ 61

ఇచ్చ్చటను రామునిపై (కోధమునకు శివాపచారమే కారణమని యౌచిత్యము సంఘటింపబడినది నాటకమంతటను పరశురాముని పాతమున కోధ మౌచితీమంతముగ తీర్చబడి యాబాసస్పూర్తి లేకున్నది. ఇట్లుండగా రాముని వధింపవచ్చిన వరశురాము నెదిరించుచు క్ష్మట్రియవంశరక్షణ బాధ్యతను వహంచిన శతానందుని పలుకులు పరశురాము నుద్దెశించి యత్యంత మనుచితముగా ప్రవర్తిల్లినవి "జామదగ్న్య: : గౌతమ! త్వయేవ బహుభిః క్షతియ పురోహితైర్చహ్మతేజసా

స్పురితమాసీత్‌ | కింతు వాకృతాని తేజాంన్య(వాకృతే ద్యోతిషి శామ్యన్తి 1 శతానస్దః : (సకోధమ్‌) అరే అనబ్వన్‌! పురుషాధమ! నిరపరాధ రాజన్య కులకదన! మవహాపాతకిన్‌! అశిష్ట! వికృతవేష! భీభత్సకర్మన్‌! అపూర్వపాషండ! కాణ్సీర!ీ కాండప్పష్షకథమస్యామపి దిశి ప్రగల్బసే | ననుచరే ! త్వమసి కిం బ్రాహ్మణఏవ! అహో బాహ్మణస్యాచార। 'మాతురేవ *రళ్టేదో ౧ర్చ్భాణాం చావక్తూనమ్‌ రాద్దాం బ్‌ నవనన్తానాం ఉఅవ్యా వాత్యానమో వదః" జామదగ్న్య్యః ఆః! న్వస్తివాచనిక దుష్ణసామన్తపురోహిత ! అపి చరే అహల్యాయాః పుత్ర! తవాహం కాణ్గపృృష్టః | శతానందః ; దుష్ట దుర్ముఖ భృగుప్రనవ పాంసన | "రాజానో యరవ్లన ఎంతో మపొహ్హైవ మవా్లమా | శ్రమన్తాం నామ న త్వేవం శళతాననః శ్రమవ్యతే /4గ అతో ది (ఇతి కమండలూదకేనోపస్ప్యృశతి)

“ఓరీ వృషభా! పురుషాధవమా! నిరపరాధులగు రాజులను చంపెడివాడా! మహాపాపీ! అనాగరకా! వికృతవేషా! భీభత్సకరమగు పనులు చేసెడివాడా! పాషండుడా! ధనుర్గారీ! ఆయుధోపజీవీ! బాహ్మణులయెడ కూడ ప్రగల్ఫించుచున్నావా? నీవును బ్రాహ్మణుడవేనా? నీది ఏమి బ్రాహ్మణాచారము' ఇత్యాదిగా శతానందు డాక్షేపించి అతడు చేసిన పనులనిట్ల ధిక్షీపించెను

“తల్లి వఇిర్రసును చేదంచుటయు, గర్భస్థ ఫీ శువులను చంపుటయు, (బహ్మహతా్యాసమానముగు యజ్ఞ దీ క్షలోనున్న రాజులను చంప్పటయిు' న్‌ యాచారములైయున్న వి.

దీనికి సమాధానముగా పరశురాముడు 'ఓరీ! దుష్ట్ట్టామంతులకు పురోహితుడా! (జారయైను) అహల్యాపుత్రా! నీ కొరకే నేను ధనుర్దారి నైతిని" అని పలికను.

ఈ మాటలకు శతానందుడు ' ఈ జనకుడును, గురువులును గొప్ప క్షమాగుణము గలవారై నిన్ను క్షమించినను, ఈ శతానందుడు క్షమింపడు' అని పలుకుటయేగాక వానిని 'దుష్ట దుర్ముఖ భృగువంశమునకు కళంకభూతుడా' యని నిందించెను

ఇట్లీ ప్రసంగమున ననుచిత రౌద్రమున రౌద్రాభాసము పరిపోషాతిశయము నందినది. 1/6 మహా ॥1- 2 అంక ॥- 10,20 శా॥

6ప్తె

భవబూతి కృతమైన ఉత్తర రామచరిత్రమున గల మిశ్రవిష్కంభమున సౌదాతకి, భాండాయనులను శిష్యులిరువురు మున్యాశమమున జరిపిన సంభాషణము గలదు అందు సౌధాతకి భాండాయనునితో వశిషాదులు తమ యాశమమునకు వచ్చుచున్నారని తెలిసికొని యా విషయమును గూర్చి ఇట్లు సంబాషించెను, “సాధాతకిః . ఆగత మనధ్యాయ కారణం సవిశీషబూతం అద్య జీరకూర్చానాం భాణ్లాయనః ; _(విహస్య్ర) అపూర్వః కో£2.పీ బహుమాన హేతుర్గురుషు సౌధాతకే సౌధా : భో భాండాయన కిం నామధేయ ఏష మహతః స్లవిర సారస్య దురంధరోఇద్య చీరధారకో అతిథి రాగతః న / భాణ్తా గ ధిక్రవాసనం! న న్వయ మృశ్యశృంగాశ్రమాదరుంధతీ పురస్కృతాన్‌ మహారాజ దశరథస్యదారా నధిషాయ భగవా న్వసిష్షః ప్రాప్తః? తత్కిమేవం ప్రలపసి+? నొధా _ హు! వసిష్షః +) భఖభాండా - అధథధకిమ్‌ ? నాధా మయా పునర్జాాతం వాాఘో వా వృకో వాన ఇతి భాండా ,. ఆః! కి ముక్తం భవత? సౌధా తేన పరాపతితే నైవసా వరాకీ కల్యాణీ కపిలా మడమడాయితా"”” ఈ సంభాషణమున సౌధాతకి గురువులను గూర్చి 'జీరకూర్చానాం' అనుటయు భాండాయనుడు నవ్వ టయ, సౌధాతకీ మరల గురువులను గూర్చి 'స్థవిర సార్ధస్య దురంధరః చీరధారకః అని యవహేళన పూర్వకముగ పలుకుటయు దానికీ భాండాయనుడు 'ధిక్‌ ప్రహసనమ్‌' అని నివారించుటయేగాక 'తత్కిమేవం (ప్రలపసి”" యని గద్దించుటయు గమనించినచో నీ ప్రనంగమున గల యనౌచిత్యము విదితమగును సౌధాతకి యొనర్చిన హోన్యము గురుజనాలంబన మగుట చే నత్యంత మనుచిత మగుచున్నది " అంతేగాక సాదాతకి ' మయా పునర్హాాతం వ్యాఘో వా వృకో వాన ఇతి అని పలికీ వసిషాదులకై జరుగబోవు పశువధమును గూర్చి 'తేన పరాపతితే నైవ సా వరాకీ కలాాణీ కపీిలా మడమడాయితా' యని పలుకుటయు గురువులను గూర్చిన యపహిన్యమే, ఇటీ గుర్వాద్యాలంబనమైన హాస్యమంతయు ననుచిత హాస్యమై హాస్యాబాసముగ పరిగణింపదగి యున్నది. ఈ సందర్పము హాస్యరసాభాసమని శ్రీ సన్నిధానం సూర్యునారాయణశాస్తిగారు (వాసియున్నారు. భవబూతి కృతమేయైన మరియొక నాటకము మాలతీ మాదవము నందు రసాభాస (ప్రసక్తి లేదు. కవికర్ణపూరుని యలంకార కౌస్తుభమున మాలతీ వేషధారియైన మకరందుని గూర్చిన నందనుని హీమ్యుప్రకటనాదికములు కృత్రిమరసాబాసమని వ్రాసిన విషయ మింతకు ముందు తెలుపబడినది కాని భవభూతి కృతమెన నాటకమున మకరందుడు మాలతీ వేషధారియైన విషయము రంగ స్థలమున నటింపబడుట లేదు. కావున నిది ఈ నాటకమునకు వర్తించుట లేదు క్‌ క్ష/77 ఉత్త ॥రా ॥ - మశ విష్కంభము 178 కావ్యా ॥ సంగ్ర॥$ - ఏ3 అశ్చా॥!- అనుబంధము - పుట 434 63

మురారి యనర్హరాఘవము వ

మురారి కృతమైన యనరరాఘవమున ద్వితీయాంక (ప్రారంభమునగల విష్కంభకము నందు వశుమేఢడ్ర, శునళ్ళేఫఘులను వారి సంభాషణమును గూర్చి తద్దుంథ పీఠికలో శ్రీ సముద్రాల రంగ రామానుజాచార్యుల వారిట్లు వ్రాసిరి,

“ఈ సన్నివేశాన్ని (ఆఅహల్యాశాపవిమోచన) చమత్కారంగా శునణేఫ, పశుమేగ్ర పాతల ద్వారా హాన్యరన ప్రధానంగా చిత్రించాడు. ఇది ఈతని స్వతంత్ర కల్పనే, అయితే పా(తల పేరులను ఎన్నుకోవడంలో కూడా హాస్యాన్ని అందించాలనే కవిభావించడం కొంచ అనాచిత్యన్ఫూర్తికి కారణం అని ఠతూడా గుర్తించక తప్పదు. ఈ పాత్రలతో కల్పించిన విష్కంభకంద్వారా రాక్షన సంహారానికి కావలసిన శన్థాస్త విద్యలను రాముడు సంపాదించాడనే విషయాన్ని కవి ప్రతిపాదించాడు".

కాని ఇట పశుమేఢ్రుని పలుకులలో దేవేంద్రు నుద్దేశించి యొనర్చిన హాన్యప్రసంగము దేవతాలంబనము గలదై యనౌచిత్యమున పహొస్యాభాన్‌ మగుచున్నది.

“పశుమే(్రః వ (చిరం విమృశ్య నిఃశ్వస్య చ నవిన్మయమ్‌,) కథం విషయ మృగతృష్టా నలజ్జలయా భగవతో హరేరపి హరిణతా విటప్యతే | శునశ్శేఫః ; _(విహస్ర్ర సాధు బ్రవీషి ...“ో

ఇచట “విషయవాంఛలనెడీ మృగతృష్టల యొక్క దెబ్బతో మహానుభావుడైన దేవేంద్రునికి కూడ పశుత్వము కలుగుచున్నదే'యని ఇంద్రుని మహానుభావ డనుచునే యధిక్షపించుటయు, శునశ్శేఫుడు నవ్వి దానిని మెచ్చుకొనుటయు ననొచిత్యభాజనము లగుచున్నవి. కావున నిది హొిస్యాభానము కాగలదు,

అల్లు పులన్త్యప్పుత్రుల నధిక్షేపించిన సందర్భము కూడ ననుచితాలంబనమైనదే.

॥ శునళ్నేఫుః ఫ్‌ ఎం కీంచ సర్వథేయమనుపకారిణీ పులన్తా శిపద్యేషు పీతిరితి భగవాని

ళ హోదాహరణమ్‌ హరిణాంకశేఖరః, తథాహి

'ఉక్షా రథో భూషణమస్థిమాలా భస్మాంగరాగో గజచర్మ వాన! పకాలయ స్టేఒపి ధనాధినాఖే సఖ్యా దశీయం (తిప్పరాంతకస్య!!' పశుమే(్ర : (సహానమ్‌్‌ అహో స్థవిర భల్లూకన్యు మంత్రోపన్యాసః పరిహాన కుశలతా చ తతస్తతః శునశ్శేఫః ; తతశ్చ తద్వచనం జరావ్రలపిత మిత్యుపహనతి హరీశ్వర...."£1

ఈ వాక్టముబందు జాంబవంతుడు పులన్తుుల స్నేహము నధిక్షేపించగా, వాలి జాంబవంతు నధిక్షేపించుట వీరి సంభాషణగతమైై యున్నది. ఈ వాక్యములు మిక్కిలి యనుచితమ్హై హాన్యరసాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి. అందుచేతనే పశుమేఢ్రుడు సహాసముగా పలికెనని తెలుపబడినది. ఇట వాలీ జాంబవంతుని మాటలను జరాప్రలపిత నన వ న

క్షై79 అనర్హ ॥ - పీరిక = పుట = ౫|| 180 అనర్హ 1[- 2 అంక![- విష్కం!॥ - పుట - 117 క్రేత్రికే అనర్హ 11= 2 అంక[[- 7 శ్లాష॥

654

రావణుడు సీతను వరించిరాగా, ప్రహస్తుడు సీతను తీసికొని రమ్మని శతానందునితో పలుకును. అప్పుడు రావణుడు సీతపై తన మోహమును అమితముగా (ప్రదర్శించును. ”శో/ నిర్మా ల్బుం నయన్యశియః కమవలయం వన్య దానః త్‌ే -. వాంతి (ొవల్‌ణం తనోర్టు దుముబో యన్యాళ్ళు వాబో నీల ౫ వంళత్వా లబితాందిలిః కరత్తలైన్తూం యాచతోే రావణ న్తాం (దమ్హుం ఊనకాత్యుడాం వ్యొాధయ పా న్నోేతాడో మిలీకుడు /ో కాని సీత వాని యందు మోహము జూపక విరసత్వమును వహించును, తనను మోహించినది రావణుడని తెలిసి యాతడు రాక్షసుడని భయపడుటయు, రావణుడు శివధనుస్సు నెక్కుపెట్ట జాలడను మాటకు సంతసించుటయు తాను శతానందునికిని, జనకునకును నడుమ కూర్చుందు ననుటయు రసాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి, క్సీతా ఇ _(ససాధ్వసోల్లాసమ్‌) అహో రాక్షస ఇతి శుత్వా సత్యం సాధ్వసకౌ తూహలయోరంతరే వర్తే | ఏకా ౩ _భర్చుదారిక్తే రాక్షస ఇతి మైనం పరిభవ రాక్షసచడక్రవర్తీ ఖల్వేషః సీతా ఏ అధికతర ముద్వేజనీయః / న 1 (ప్రథమా అయి ఉట్టామరశీలే కథం పునరశంకరో ౬. లబ్బశంకరప్రసాదో వేమం చాప మారోపయిష్యతి. / తీ ఇ తి ఖత మాక తి ఆ మ్‌ ఆ | నతా ఏ అహో ఉచ్చాాసితాన్మి అనభవర్షిణ పియసఫీవచనేన శ శే ఈ సీతా : తాత శతానందమిశ్రాణామంతర ఉపవేక్ష్యామి [ో రావణుడు శివధనుస్సు నెత్తునేమో యని సీత భయపడును. విఫల మగుటతో మిక్కిలి సంతసించును. "సీత్రా : _(ఆత్మగతమ్‌ సప్రమాణమ్‌) అమృ వనుంధరే ప్రసీద సీతా విజాపాయతి (ప్రథమం మే అంతరం దేహి పళ్చాద్రావణో ధనురారోపయతు | సఖ్య్యా వ భర్తృదారికే దిషా + వర్ధసి సమం తే పాణిగ్రహణమంగశేన ముక్తం రావణీన ధనుః 1 సీతా ॥ (సాశ్వాసమాత్మగతమ్‌) హృదయ అనుకూల ఇవే దేవో మన్మథళ్చ!” అట్ల తృతీయాంకమున రావణ సమక్షమున (ప్రదర్శితమైన సీతాన్వయంవర నాటక ('ప్రదర్శనమున శివధనురారోపణ సందర్భమున వివిధరాజన్యులపై సీత (పదర్శించిన 184 బాల॥రా1- 1 అంక॥[- పుట - 19 కేకిన్‌ బాల 1॥1రా 1-౪ 1 అంక॥!- పుట = 20౮ శతీ౮ బాల ॥ రా ॥- 1 అంక[!॥[- పుటలు - ౨౨, 24 66

మని యపహసించెనని తెలుపుటకు ముందే పశుమేఢడ్రుడు 'అహో స్థవిరభల్లూకన్య

మంత్రోపన్యాసళకీ యని పలికి జాంబవంతు నపహాస్యము చేయుటయు ననుచితమై

ఇచట శునశ్ళేప పశుమే[ఢులు పలికిన పలుకుల యందలి హోాన్యాభాసము

(వ్రత్యక్షముకాగా, వాలి జాంబవంతుని గూర్చి పలికినది పరోక్షమగు హోాన్యాభానము,

తృతీయాంకమున రావణప్పురోహితుడగు శౌష్కలుడు ప్రవేశించి రావణుని గొప్పతనమును వివరించుచు, సీతను రావణున కీయవలసినదిగా కోరెను. కాని జనకుడు సమాధానమాయకపోగా శతానందుడు శివధనుర్పంగము సీతా నస్వయంవరమునకు పణముగా తెల్పును. ఆ సమయమున శౌష్కలునికి శతానందునిపై ఆగ్రహము కలుగును.

శాష్కలుడు శతానందునిపై ప్రదర్శించిన క్రోధము అనుచితమై రసాభాన మగుచున్నది. ఆ

సందర్భమున నిట్లు గలదు.

"శాష్కలః ఏ (సనకోధమ్‌) అరరే, శతానంద, కిముద్భాంతో2_సి యదేవ మన్మదగే పౌలస్త్యం మహారాజ మధిక్షిపసి కథమయం తే మాణిక్య పరిహాణేన గెరిక పరిగ్రహః యదేవం దశగ్రీవ మవమన్యమానస్య మనుష్యపోతేఇ_ నురాగః యది వా తత్ర భవంతం గౌతమమపహాయ డులిచక్షుషి సవా స్రాక్లే భవతో మాతురహల్యాయా:ః”12 .

ఈ శౌష్కలుని యనుచిత క్రోధము పై యవజ్ఞా వాక్యములచే స్పష్టమగుటచే రౌద్రరసాభాన మగుచున్నది.

ఇట్లుండగా పరశురామ, శ్రీరాముల యుద్ధ సందర్భమున పరశురాముని క్రోధము అనుచితముగా ప్రవర్తిల్లుటలేదు. ఇచటి స్ర్రీరామ పరశురాముల సంవాద సందర్భమును గురించి ఇట్లు వ్రాయబడినది.

“పరశురామ దాశరధుల సుదీర సంభాషణ వీరరస పరిపోషకముగా సాగెను. కట్ట కడపట పరశురాముడు ఓడిపోయి వైష్టివ తేజము లేదా క్షాత్ర తేజము జయించినది"1

శ్రీ బేతవోలు రామబ్రహ్మంగారిపై వాక్యముల వలన నీ సందర్భమున వీరరనమే గలదనియు నది యాభాసము కాదనియు తెలియుచున్నది. అ ప్లే శ్రీరాముని'పై శూర్పుణఖా మోహము తత్పర్యవసానము శబరి వలన జూాంబవంతునికి తెలుపబడుటచే (ప్రత్యక్ష కథనముగాక పోవుటచే నిట శృంగారాభాసము పోషితము కాలేదు. అటప్లే సీతయందలి రావణుని మోహము సైతము నేపథ్య కథనమేగాని రసాభాసపోషక మగుట లేదు. రాజశేఖరుని బాలరామాయణము

రాజశేఖరుడు రచించిన బాలరామాయణమును గూర్చి (శ్రీ సముద్రాల రంగరామాను జాచార్యులవారు "ఇది రసాభాసమునకు చక్కని యుదాహరణము కాగలిదని తెలిపియున్నారు.

రాజశేఖరుని బాలరామాయణమున [ప్రథమాంకమునందు సీతాన్వయంవర సందర్భమున _ సీతారావణుల నడుమ నడిచిన నన్నివేశము ఏకత్రానురాగమున శ్చంగారాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది.

182 అనర్హ 1 = 3 అంక॥[-= పుట = 296

183 అనర్హ ॥ - పీఠిక- నేపథ్యము - పుట - ౪!

65

మనోబావములు వారిపై నననురాగ సూచకములై రసాభాన ప్రయోజకములగుచున్నవి. అచటి సీత భాషణము లిట్లున్నవి. "(నరకుని గూర్చి) సీత నురవతిపక్షోఇసురః | (రాక్షసుడనుటచే రావణుని గూర్చి సాధ్వసము కలుగుచున్న దనిన ట్స నరకుని విషయమునను సాధ్వసమే సూచితము, ఇల్లే మిగిలిన వ్యతిరేక ఖావములును గమనింపనగును ) (పాండ్యరాజును గూర్చి) సీత వ యో ద్రవిడ చూడామణిః | (దావిడులు దళిత జాతివారని ఆర్యులు భావించిరి మనున్నృతి 10 22అని ఆ ప్టినిఘంటువు. సీత యాతని ననార్యుడని యనాదరము చూపినది, (మాహిష్మతీ నగరరాజు శతుంతప్పుని గూర్చి) సీత ;: యః క్షతియకులకువమారో 2_పి భూత్వా2.వమానిత పరశురామ పరాక్రమః | (బాహ్మణావజ్ఞచే సెనని నింద నూచితము) (దళార్దదేళాధిపతిని గూర్చి) సీత: స నర్మదాలంకృతమండలాధిపతిః |! (నర్మదానది యలంకరించిన మండలమనియేగాక, సర్వదా సంతోషజీవనము గడప్పువాడని గాని, నర్మసచివునితో గడుపువాడని గాని యవజ్జ) (చేది దేశాధిపతిని గూర్చి) సీత; యః కాస్తుభనగో తరత్నరచితశిఖరాలంకృతశిరఉి ద్దేశ! (హృదయమున నుండవలసిన రత్నమును శిరసున దాల్చ్బువారనుట వ్యత్యస్తమగు విధిగలవారని నూచన,) (మధురాపురాధిపతిని గూర్చి సీత . యో బృందావనవిహారదుర్లలితః | (దుర్లలితుడగుటచే పరాక్రమశాలి కాడని సూచన) (అవంతీరాజు సత్య(వతుని గూర్చి) సీత ; యస్రిపురదహన స్థానస్థిత మహాకాలనామాన్తరిత ఖండపరశునామ పవిత్రత నిఖిల పట్టః! (తిపురదాహము జరిగిన సలము నందుండు మహాకాలుని పట్టణమునకు రాజనుటచే వాని భయంకరత్వ సూచన) (కధకైశికాధిపతి యగు కుంతలేశ్వరుని గూర్చి) సీత , యో మహారాష్ట్ర వరిష్టః | ( కాంచీపురరాజును గూర్చి) సీత ;: యశృంద్రశేఖర (ప్రసాదీకృతకుల [క్రమాగత వృషభలాంఛనః | (ఎద్దు లాంఛనమని హేశనము) (లాటేశ్వరుని గూర్చి) సీత . యః పతిదినమండనమాత వ్యాపారే సక్తచిత్తః | (అలంకార (పియుడగుట అలంకరించుకొనుటలోనే కాలము గడుప్పునని యవజ్ఞ చేయబడినది) (మధ్యదేశనరేంద్రుడు కుశస్పలినాథుని గూర్చి సీత , యో మందరాందోలిత దుగ్గసిందు సముత్పన్న దన్వంతరి చరమావతారన్య దివోదానస్య వ్రథమశిష్యః | (ఆయుర్వేదమునకి గాని ధనుర్వేదమున కనర్హులని భావన, ఇదే భావన క్రింది రావణ వాక్యములందును వ్యక్తము, 67

రావ : (విహస్ట్ర) హంహో ధనుర్వేద విద్యాకుశుత నుశ్రుత వివిధేషు వ్యాధిషు భిషజ్యుతు భవాన్‌ న పునః ఖాండపరశవేధనుషి | (సకల భూపాలురు రాగా) సీత ; కథం పునరేతే నరేంద్రాః సకలక్షతియమానఖండన ఖండపరశు చాపారోఫణముభఖాడంబరేణ విడంబయన్ల్తా్యాత్మానమ్‌ 1“15” సీత మాటలలో నరేందులను గూర్చి 'చాపారోపణ ముఖాడంబరేణ విడంబయన్హ్యాత్య్మానమ్‌' అని “వారు. వింకములు చూపుచున్నాోరను పరిహాస వచనము గలదు, అస్సే ఆ ఘట్టమున నాటకమును జూచి రావణుడు ప్రదర్శించిన యనుచితకోధము రాద్రరనాభాస మగుచున్నది. (ప్రహస్తుడు రావణునితో నిది మునులు (ప్రదర్శించు నాటకమెగాని నిజము గాదని పలుకుటచే వాని రొ ద్రమునగల యనౌచిత్యము స్పష్టమగుచున్నది. రావ ఏ ఆః జరత్ష్మతియప్రతీహార దురభిధాయినమేనం త్వాం మృష్యతాం నామ దళశాస్యః | వత్సమేఘనాదనిందాపదం పునరయం న క్షమతే చం[దహాస | (ఇతి ఖదడ్గమాదిత్సతే) ప్రహ దేవ! మునిజన ప్రయోజ్యంప్రేక్షణక మేతత్‌ | తదలమకాండనసంరంభేణ |! రావ ; _అనారోపితమసంభావనయా లంకేశ్వరేణ క్షత్రియైరప్యసామర్వ్యేన మన్యే వృషభధ్వజూయుధం. దృప్యతి | (ధనురుద్దిశ్య) రేరే పృరాణవేణు దలద్దోణి నిర్మాణ | ముక్తం మయా£నీ వారకాడ్డుక యత్తదానీం మా తోన భూడ్‌ (దథిమదర్పువరగగవాన్తే త్త ద్‌ ంగమారైవముఖి? న వునః (కోవై ర్లున్వావు తిన్లతి వ్యారైకడుబిరళాన్యః 4 (ఇత్యుత్దాతు మబ్భుత్త (ప్రహస్తః ఏ దేవ నేయం జానకీ నచేదమైందుశేఖరం ధనుః । రావ ; తత్కిమిదమ్‌ | ప్రహ ; ఢ్రేక్షణకమిదమ్‌ 11% చతుర్గాంకమున పరశురామభంగము గలదు. పరశురాముడు అవతారపురుషుడగు రామునిపై ప్రదర్శించిన యనుచిత వధోత్సాహము వీరరసాభాస మగుచున్నది. అందలి యనౌచిత్యము శ్రీరాముని వినయ వినమములగు పలుకులచే మరింత స్పష్టమగుచున్నది. “పరశు క. తచ్చణుత భోః 1 యః కర్లా వొరచావదండదలనేో యళ్చానువనా నను దృష్ట్వా యళ్ళ వద్హితా బయ ఇవా (తా బొవక్తా చయ! నద్వూఃి ఖమిందీ తరంలవేరవలయః కోలిం కరవ్యూత్తాయం కీలాలోలనితన్యూ తన్యు వరవర్జుర్యవసాదీక్పుతః 4 జ న సు. ఓ1రీ/ బాల ॥ రా ॥- 3 అంక॥- గర్భనాటకము - పుటలు - 65నుండి 77వరకు 18కి బాల ॥ రా ॥- 3 అంక॥- గర్భనాటకము = పుటలు - 66, 78 66

రామ : వత్స! లక్ష్మణ! దూరత్వాదవిభావితేనాపి తారతరేణ వచసా సారోష సంభమో భార్లవో మునిః వతిభాతి / జ * శ పరశు : (నభుకుటీభంగమ్‌) అః! క్షతియఖేట బటో వాచాటో౬సి / భగ్గు డ్యదదను*ఖిండ్యపోతోన ళిరనా తవ / ముజాధారీ (వలీ చావమవన్వ్యాన్యే కవాలినమ్‌ // 7 పంచమాంకమున మాయామయుడు కృతిమ సీతతో రావణ నమాగమము కల్పించును ఇచట రావణునికి కృత్రిమ సీతతో జరిగిన నసంభాషణము ఉభయ నిషానురాగముగా తోచుచున్నను (పేక్షకులకు సీతలోని కృ(త్రిమత్వ మవగతమగుటచే నిది రసాభాన ప్రయోజకమగుచున్నది. ఇది విరాట పర్వమున [(దౌపదీ వేషమున నున్న భీమునికి కీచకునితోనైన నమాగమ సందర్భమువలెనే కవికరపూరుని కృ(తిమ రనాభానమున కుదాహరణము కాదగియున్నది. సీత (సవాక్‌స్తంచం) యథాసమర్థితం లంకేశ్వరేణ! తద వన్తుని మయా విరచితాని కతిచిత్‌ వచనాని శూయన్తా మ్‌ |; ఎకద్యశవమ్య్యాణావీ అలం న్ప పాన ళిభిదలచ్బావినా న్తుమః నమద్వువార్ద్వ్వే (వరం బ వీబ్హ్చైవమం (వేమ / రావ = తర్తి ఘనగర్రేమనివిడయపమా దశకంరో విజయతే । సీతా సుతరాం జయతి దశకంరః |! నమ్యవేమరనం నమడూావయొవనం నమవఎవిలాన వళివ్షమ్‌ /| నమనువదు॥థిం బొ ఊనం నమవుత్యోరనో అబతేో / రావ “ అహో! సూక్తిపాకో జనకసుతాయాః! యతః .. శి రే శ థ్‌ ఇచ న్‌ అడ అర అ స్‌త . ఆం! దశానన! ఆం!పురుష విశీష పరిశంకోత్కర్షిణ్య ఏవ పురన్శొ భవన్తి! రావ ; (కించి దుపనస్పృత్య) సుందరీ కిమద్యాపి సందిహ్యుతే! తదేహి | (పునర్నిరూప్యు) అయ సారికాదిష్టితవక్రం సీతాప్రతికృతియంత్రమ్‌ | అహో మతిషూన్‌ మాయామయశ్చలితో 2స్మి జనకరాజపుత్ర్యాః (పతికృతి సమర్పణేన .....] "హో పంచమాంక పరిశిష్టము నర్వమును రావణుని విరహము మాత్రమే గలదు ఇది ఏకతాను రాగ సంబంది యగు వివప్రలంభ శృంగారమై రసాభాస మగుచున్నది. కృత్రిమ సీతా సంయోగానంతరమున నీ విప్రలంభము మరింత ప్రకృష్టముగా నున్నది. ఇయ్యది 23 వశో॥ నుండి 7/వశో॥ వరకును పర్యాప్తమై పుట 125 నుండి 145 వరకు గలదు. కతఠ9 బాల ॥ రా ॥- 4 అంక[[- పుటలు - 107, 11] క్షే90 బాల ॥ రా ॥[- 5 అంక॥[- పుటలు * 122, 123, 124 69

సప్తమాంకమున రాముడు చూచుచుండగా రావణుడు కృతిమ సీత ఈలనరకును.

ఆ తలను జూచి రాముడు నసకరుణముగ దుఃఖించును. ఈ దుఃఖము సీత మరణము నిజము

కాకపోవృటచే నిది కరుణాభాసన మగుచున్నది.

"రామః ? (ససంభమం) కథమిదం దశకంఠేన విలూయ క్షిప్తం సీతాశిరః శర్మ రాయాం భువి పతతి తతృ్పత్వరముపసృృత్య స్తనతట పరిపీడన పరిచి. తస్పర్శ్యపసారితకరయుగజనితే2జ్ఞలౌ పతీచ్చామి | (తథాకృత్వా£.వలోక్య చ) వో! వైదేహి! ఇరఃశేషా వర్తసే (సకరుణంవిభావ్య) తరుణభుఎగలీలా నైవ వేణో తదోవ (్రవణయుగ౧మనంగన్వన్త జోలాద్దుయాభిమ్‌ / న్యు ళయవలయబాణఖవ్హణో తో బ్‌ తనా నశదయమలకలక్ష్యా వ్‌ బంద్రూన చివ / ౨-(సర్వేవిషాదం నటయతి)......

లక్ష్మణ $ (ఆశ్చర్యమాశర్యమ్‌) నిర్గూనమప్యార్యాశిరః సముల్ల పతి

తత్సవిధవర్తినో భూత్వాశ్ళణుమః (సర్వే సమువపనర్చన్తి. "11

షష్టాంకమున గూడ రామవనవాసగమనమును గాంచి కైకేయీ దశరథుల వేషమున నున్న రాక్షసుల దుఃఖమును నికే యసత్యమైన దగుటచే కరుణాభాసము కాగలిగియున్నను నది రంగమున ప్రత్యక్షముగ ప్రదర్శితముగాక పరోక్ష కథనమగుచున్నది. మిథ్యా దశరథ వేషధారియగు మాయామయుడు తాను దశరధుని వేషమున నేడ్చిన విధము నిట్లు చెప్పెను.

" శూర్చ ఏ (విహస్య) శ్రతనత్యదశరథేనాపి మాయామయెన తథా కరుణం

పరోదితుం (ప్రవృత్తం యథా యది నామ తరవః పరం న రోదితా! (గ్రావగ్రంథీనాం పరం యది న దలతి హృదయమ్‌ | మాల్య ; (వివాన్య) భద్ర! మాయామయ! త్వమేవ శేషం కథయ కవిముఖాదేవ శ్రుణుమ! మాయా వ (విహస్య) "తథ్లా మయా (వన్తుతమార్యాలోదతుం నిదిద్దో దార్యావనరేణు చక్త్షువా ॥ నితా యథా న్హురనదీవ ద్హోడో యథా బొ వామే యమునేవ బచళువనా / “2 అస్లే షషాంకమున రత్నశిఖండుడను జటాయువునకు సేవకుడైన గృధ్రపక్షి వర్ణించిన రావణ జటాయువుల యుదము గలదు. ఇదియును పరోక్ష కథనమె యైయున్నది. ఇది వీరరసమహిత మయ్యును తీర్యగ్గతమగుటచే కొందరి మతమున వీరాభాసము కాగలదు, శ్రా నంవాప్తో2వాం ఊటాయల్భొలయగిరి భువోకందర్యతోడనీడ న్రమ్చోః నీతావవోంన్‌ భిబృ్ధాపా కరబయే కేరబిచ్చుందవోనమ్‌ / యేన త్తుత్స్రుత్తుు చూడాడుణమతణోనికరం మత చండో్యోగతుండ వ్యావారా న్రంనమానం నవద శచఈమునయో మాంనగర్జా (౧నంతామ్‌! క్షం1 బాల ॥రా॥- 7 అంక॥- పుటలు * 206, 207 102 బాల1॥రా॥1- 6 అంక॥- పుట = 148 70

క్‌ రాబ్యూరేవ్వు లికవలకవ్వాయతో నేతతంతో నానావంళేవ్వుధరపు ఓకేవ్వుంనవోనలీవు / యోయో భాగ నురవతింపోో న్వోమిను నువ అనీల్‌ తతం గృ(ధ్రాః కవలకలితం లూనవన్లో నభాకైః ॥ ఇతో త్యత వత్చి కాచరరతో నాంగం జఅటాయోరమూ శ్చో కృతం దళాందరలేణు కఖణళోే యవబచ్బాంగదవోనానినా ॥/ అంకాధుర్హ లవే (ఏ బడ్లా వలి వ్యావౌల్‌ నరాదతం యత్తుండోన న ఇఖండితం ఖిగవతర్హాద్వా న లూనం న్త్వ్నః / నదనుదివిపటాయళ్లు ంయనందంళముదా కవలనవిదివే్య్యవరల బ్రుం/దవోన! దళబిరవ నఖార్రార ౧వోందాంతుళ్నాన నవది దళముఖానిపాద్రవదావణన్య/ (దొల్టున “/వోరవంిదిండిత బంబదుకోేబో శు ంబుచవవోరవంితుండిత చందవోనః నాడిందవమే తడితి కంరతటే న తోన తుంతన కుంతనభిరూ (వవాతః కతున్తః / తో అష్టమాంకమున కుంభకర్పుడును, మేఘనాథుడును రామలక్ష్మణులతో నొనర్చిన యుద్ధము వర్జితము, కుంబకర్పుడు అంకాంతమున మరణించును నవమాంకమున రామరావణ యుద్ధమును, దశమాంకమున రాముని యయోధ్యాగమనమును గలవు ఇట (వ్రత్యక్షముగ రనసాభాసము పోషితము కాలేదు, కాని అటనట కొన్ని వరనములయందు ఆభాసస్పూర్తి యున్నది. ఉదాహరణమునకు మేఘనాథుడును లక్ష్మణుడును నొనర్చిన యుదమున చీకటి దిక్కుల (గ్రమ్మగా ప్రయోగించిన బాణములు చెవిటి యాలుమగలు నెరపిన 'సురతోత్సవ రహస్యముల వలె నున్నవని వర్పించెను. రనాభాసమైన యాశృంగారముతో పోలిక యీ వీరమునం దాభాస స్ఫూర్తి నొాదవించుచున్నది. ఆ సందర్భ మ్‌ట్లు గలదు "యా నూర్చలావతిరయం బో తవాత్ముజుళ్లు బాణోేతృ్కరాన్‌ వికతరతో రఐితాందకారాన్‌ | తే న్యోన్వూ ఖండనవకాద్వ వలీబోవంతి రత్వూత్తవే బధిరమూరివ కంరనాదాః (గల పరస్పరము నిరుపయోగమైన రతి ప్రసంగము రసాభాన పయోజకమె అట్టి దానితో వారీ యుద్ధము పోల్చబడి యదియు నాభానమగుచున్నది. నవమాంకమున రావణుడు (ప్రేమించిన సీత చేతి గంధపుగుర్తులు గల రాముని బాణములు రావణునికి ప్రీతిదాయకములైనవని వర్దించిన సందర్భమును నట్టిదే. అది ఇట్లున్నది. “రామక్షీవ్తాన్‌ (వతీవ్చిత్తాయమివా విశిభాన్‌ వ్లోనా రాళ్ఞానేంద? నేతావానాంబుడాయార్తిత మయలయబవన్యూనకాన్యు న్ధు ణాంధః 163 బాల ॥ రా ॥- 6 అంక॥- పుటలు * 173,176 శ్షంశీ బాల ॥రా ॥- 9 అంక[॥[- పుట - 234 " గ

సోల్లానం వోలవల్లీకవచవరిచితో తో తు తన్మన్‌ విశనః

న్వేదాంభిః (వొారభంతో వులక మువనయన్తుూద్రతిం చార్జుయంతి"లోన్‌

రాముని బాణములు శరీరమును చెమట పట్టించి చేష్టలుడిగించు చుండగా, సీత చేతి గంధపు గుర్తులు గల బాణముల దెబ్బలగుటచే నవి శృంగారరన సాత్త్విక భావములగు స్వేదాదులుగా చమత్కారము. ఇచటి సీతయందలి రావణానురాగము అభాసమగుట గమనారము. నాధారణముగా శృంగారమునకు నాయకుని వీరము నుపబలకముగా నిబంధించుట గలదు. కాని ఇచటి శృంగారాభానము నాయక వీరమున కుపబలకమైనది.

మరియొక రనాభాన సందర్భము దశరథుని మాటలలో గలదు. అయ్యది గమనార్హము.

భయహేతువున భయమందుట యుచితముకాగా భయహేతువు సమసినను భయము నందు టనుచితమై భయానకాభాస మగుచున్నది. "దశ ;_ (చమత్కృత్య)

ల యన్యాంయన్వాం కఠుఖి రబనన్యవ్రదంవ్లా కరాలం. లంకాభర్తుర్డు వతతి ఇిరో భలనిడ్తూనకంలడ్‌ తన్వానన్యాన్తరలితద్య కా న్వారవరైేణు వన్షం (వొక్పుంన్క్చొూ రకతమభయవతా యోజనానాం తాని / (నహసావలోక్య) అహో మాయావితా రాక్షసస్య

ళే/ రామబాణక్పతః పాతో న యావదవదార్వుతో ॥

ీ | [ ళో వ. ట్రాయతో తావదుడ్దోదో మూ ఎ రావనణమాయయా //లో భయహేతువు సమసినను తత్స్పంస్కారము కొన్నాళవరకును వదలదు కాబోలుననుచు, రావణుని తలలు తెగిపడిన (ప్రక్క దేవతలు భయముతో కాలికొలది పారిపోవృచుండుటను దశరథుడు వర్ణించెను. ఉత్తమవప్రకృతులగు దేవతలం దారోపితమైన ఈ భయము రావణున కుత్కర్తా హేశీవగుచు భయానక రసాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది. ఇట్లు బాలరామాయణము రసాభాస మహితమైన నాటకమగుట పరిశీలనార్హ ము. హర్ష నాటకములు ై హర్షునిచే రచింపబడిన నాగానంద నాటకమున గరుత్మంతునిచి ప్రదర్శింపబడిన యనుచిత క్రోధము రసాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది, గరుత్మంతుడు తాను చంపదలచిన నాగునిగా భావించి కోధమును ప్రదర్శించెను. కాని యా సమయమున నాగునికి బదులుగా జీమూతవాహనుడు పరుండి యుండుటచే నంకేతానుసారముగ నాతడు నాగుడని గరుత్మంతుడు భావించెను. ఆ సందర్భమున గరుత్మంతుని పలుకు లిట్లు గలవు.

• గరుడః ' (నాయకం నిర్వర్య) అన్నున్దుధ్వూశిలాతలే నివతితం జేవానపాన్‌ రూతు నిర్పిద్యాళవిదణ చణతరయా చంచ్వాదునా నవ్వని | శలవ బాల ॥ రా ॥- 9 అంక॥- పుట = 263 క9గ[ బాల॥రా॥1- 9 అంక! పుట * 270 72

భక్తం భోగనముదరామి తరసా ల౮క్తామ్పర్మవవ్భు తం దంం మద్ధుయ దీర్తామాణ వ్యొదయ (వనవ్వూందనేవాన్ఫవా // (ఇత్యభిపత్య నాయకం గృహ్హాతి) (నెపథ్యే దుందుభీధ్వనిః పుష్పవృష్టిశ్చ) గరుడః 2 (సవిన్మయమ్‌) అయే! దుందుఖి ధ్వనిః పుష్పవృష్టిశ్చ / ( ఊర్ధ్వమవలోక్యా కర్ట్యచ ) ఆమోదానన్థితాలిర్చ వతోతి కోమయం వువ్చువృష్లర్ద భన్తణ న్దులే ర్‌ం ట్రైష (కం ముఖిరయతి దికాం దుందుభీనాం నినాద? / ఆం జాతం సోఇవీ మన్వో మమ జఎవమదడుతా కపమ్వితః పారజాతో మన్త/2 నంవ్వర్హక్యాారిదమవీ ౧జోీతం జాతనంవోరళ్నక్కా* / నాయ ఇ వణా క వే | (ఆత్మగతమ్‌) దిష్టథా కృతార్శొఇ_స్మి | గరు ఏ (నాయకం కబలయన్‌ నాగానాం ర్లోతా భాతి చురురేవ యజణా మమ ॥ అదా నర్వాళనాకారయ్షామ్‌ వ్యత్తుమద్వావనోవ్యూతి / తద్య్యావదేనం గృహీత్వా మలయపర్వతమారుహ్యు యథేష్ట (ఇతి జీమూతవాహనం గృహీత్వా నిష్టాన్తఏ "౨ ఇచట గరుత్మంతుడు నా వలని భయముచే పగిలిన వహవృదయమందలి రక్తము గల సర్పమును నా అశనిదండచండమైన చంచువులచే వీనుటకై యుదరింతునని పలుకుట 'జీమూతవాహనుని' నుద్దేశించి పలికిన దగుటచే ననుచిత కోధ మగుచు రౌద్రాభాసమగుచున్నది. గరుత్మంతుడు నాగుడుగా భావించుచున్నవాడు నాగుడుగాక జీమూతవాహను డగుట సామాజికులకు అనుభూయమానమగుటచే నిట రౌద్రాభాస పతీతి కలుగుచున్నది. అనంతరమున కూడ దేవతలు (ప్రశంసింపగా గరుత్మంతుడు బిగరగానవ్వి పౌాళన పూర్వకముగా పలుకుటయు, తరువాత జీమూతవాహనుని (గ్రహించి యథిష్టముగా భుజింతునని పలుకుటయు ననుచితములై రసాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి. ప్రియదర్శికా నాటకమున రాజునకు గల (ప్రియదర్శికానురాగమును వ గ్లిక్రమొనర్చుటకై విదూషకుడు కల్పించిన యంతర్నాటకమును గాంచి వాసవదత్త కోపించును. విదూషకుని విషయమున నామె ప్రదర్శించిన కోధమిట్లు గలదు. వాన : మనోరమే! నుగృహీతం కృతై్వైనమాగచ్చ తావత్‌! (పేక్షణీయమన్య పశ్యామి | “16 ఇచట విదూషకుని బంధింపుమని పలుకుట యనుచితము. అట్ల ప్రియదర్శినిని కూడ బంధింప్పుమని పలికిన విషయమిటు గలదు. నాలుకా నలలాననుా నాకలని నాం లతా కత టు నకకతా వాలాడు నటకల తాతా నొత నులక తాకను తానా నను భాలతాన నడకలా లాయలనాన ననా నాననా 19/7 నాగా ॥- 4 అంక॥- ర65నుండి 67 ళో॥ 198 పియ ॥-= 3 అంక॥- పుట = 42 || 73

"ఆర : (స భయమ్‌!) భల్దని న బల్వహం కిమపి జూనామి | వాన “ _ ఆరణ్యికే త్వం కథం న జానాసి |; ఇదానీం తే శిక్షయామి | ఇందీవరికే గృహాఖైనామ్‌ |" ఇట [పియదర్శికను బంధింపమని పలికిన వాసవదత్త కోధ మనుచితమై రౌదాభాన మగుచున్నది. ఇచటి [కోధము పిచ్చుక పై బ్రహ్మాస్తమువలె విదూషకుని, ప్రియదర్శికను ఆలంబనము చేసికొనినదై యనుచితాలంబనమున ఆభానమగుచున్నది నము[ద్రమథన నమవకారము ౫; రూపక (ప్రభేదములలో కొన్నింటి యందు రసాభాన మంగముగ లక్షణము నందే విధింపబడినది. సమవకారమున కామ శృంగార ముండు ననియు నది పరస్త్రీ గతమగుననియు నభినవభారతి తెలిపి భంగ్యంతరముగ నిందు శృంగారాభాస మంగీకరించినది. ఆ విషయమిట్లు గలదు. "+ = శృంగారః సః కామప్రయుక్త ఏవ! స్త్రీ పునర పరస్త్రీ వివక్షితా యథా శక్రస్యాహల్యా"”గో వత్సరాజకృతమగు సముద్రమథనాభిధాన సమవకారమున"౫ీ! ద్వితీయాంకమున మోహినీ సౌందర్యమును గాంచి బలిచక్రవర్తి మోహముతో నిట్లు పలికెను. "బలిః - (ఉపవిశ్య సహరోత్కంఠం స్వగతం సాశ్చర్యం) అనుభూతవూర్చుమిత్రం న్రీలత్సుం న ఖలు వేదనః శిల్సే మదనన్యూ భవనజఎమ్‌నో క్తొర్మాయామయి కీమియం / ళ్‌ లే జ్‌ బలిః - (సౌత్సుక్యం సోత్కణ్గమ్‌) మామనుగ్భవోణ ముగ! దృక్షాతారయ్యృ త వొాతటవ(గహ్నాలో. | వీవితమవీవితం మే నమ్హుతి నటు” త్వదాయత్త్రమ్‌ 4 (వైకుంరః అవాబజ్ముఖం ఏవ సస్మితం పశ్యతి) బలిః -= (సహరోత్కణ్ధ స్వగతమ్‌) -- లోబననలోజమాలా (వేమగుజోనోయమద్భుతా (౧జితా | ఎ(్రామ్యతి మయి దవ్వా నుతనోో నంవరణమాలేవ //20 క్షే పియ॥-+* 3 అంక॥[= పుట = 43 200 నాట్య! = 18 అధ్యా॥- 72 నుండి 75ళో॥ =వ్యాఖ్య!॥! = అభినవ భారతి 201 దనిని నాహిత్యదర్పణకారు డుదాహరించెను శారదాతనయుడు ' అమృత మంథనము ' ను, సింగభూపాలుడు ' పయోధి మంథనము 'ను ఉదాహరణములుగా పిర్కొనిరి. ఇవి ఒకదానికే భిన్న నామములై యుండవచ్చునని డా॥ పి యస్‌ ఆర్‌ అప్పారావుగారు వ్రాసిరి ( నాట్య!॥!-15 అధ్యా![- దశరూపకములు = విశేషాంశములు 202 సము॥ నమ! - 2 అంక!!- ఏనుండీ 6 శ్తో॥ 74

ఇట బలిరాక్షనుడుమోహినీ నౌందర్య వశంన చేయుటయు, చావైనను బతుకైనను నీ చేతిలో నున్నదని తెల్పుటయు వాని మోహమును స్పష్టము చేయుచుండ మోహిని ప్రదర్శించిన యనురాగము కైతవ మగుట స్పష్టము. మాటలాడక, చిరునవ్వృతో చూచుట మోహినీ వేషమున నున్న వైకుంఠుని లీలావిశేషమగుట నూచితము - అంతేగాక మోహినీ వేషధారణమునకు ముందు. వైకుంఠుని మాటలయం దీ విషయమ్‌ట్లు వ్యక్తమైనది. "వెన వ "దృ లోర్వున్వుం ఖేలత్యూలనమలనం క్లనవిదో నటన (భూవల్ర్‌ తమనుమవిళిబం విదంయతి బ॥ మువలః న్నే రన్నే 62 మదయతి ముఖాంబోడువామిదం న్వుతః వం యాని త్తుమనీ ముకురం వళ్ళానీ యదా / వైకుణ : సఖే వైనతేయ |! అర్హశ్చజారోయమద్భుతో మహతేఒరాయ ప్రగల్ఫతే! క్త హహేవాకాభి నయం కక చా(తాకస్మికపురుషాగమన శబజ్కయా ప్రసారయామి[లి ఇట (ప్రసక్తమైనది 'అర్హశ్చజ్లారో మని తెలిపి యది యద్భుతమైనదనియు, గొప్ప ప్రయోజనము నాశించినదనియ తెలుపుటచే మోహిని యనురాగము నందలికైతవ మవగతమై శృంగారాభాన ప్రయోజక మగుచున్నది, రుక్మిణీవారణ ఈహామృగము : రూపక పభిేదములలో రసాభాసముండునని తెలుపబడిన వానిలో నీహిమృగ మొకటి. నాట్యశాస్త్రమున నీహామ్మృగ లక్షణ మిట్లు తెలుపబడీనది. "వ్యామ్యతః వరమవొం ల్కణ మావోమ్య ౧న్కావీ ౪ దవ్వ వుడవ్యాళయక్టు తో దివ్వన్త్ర కారణోవగత యద్దః నయువిపాత వన్తు నిబదో వ్యివత్తాయ కార్లక్సోవ / ఉదత వ్రరువ్ల (పాయీః నలో (౧టీత కావ్యదబంధదళ్లు / నయ్డ్హోభ్‌ ఎదవ కృతః నంవేఉ కృత్తర్తణాబ్రావ / న్లీ బేదనావవారణావమరన (పాన్త వన్తుళ్ళంగాలః / ఈవోమ్య గన్తు కార్వూూ నుునమాపాత కావ్యూదింధదళ్టు / యద్వ్యాయోగో కార్వూం యే వుడపా వృత్తయో లనాళ్ళావ / ఈవోమ్యగే౬వీ తో న్యుః కేవలమమర్శర్పి యాయాగ?ః / య్యతతు వథోవ్వీతానాం వజోవ్యాద్యగో భవేభి వుడుషాణామ్‌ ల ల్లీ శింబిద్వాడుం కృత్వా తేవ్లాం యుద్ధం తమయితవ్వామ్‌ //204 ఈ: లక్షణము (ప్రకారము వ్యాయోగము నందు వలెనే రసముండు ననుటచే వ్యాయోగములో వలెనే దీప్త రసమైన రౌద్రముండునని భావమగుచున్నది."ప5 'స్తీ 203 సము॥ సమ॥ -2 అంక[([- 1 ళో॥ 204 నాట్య! -18 అధ్య్యా॥- 77నుండి 82 శో పుట-441,. 442 205 “ ఏవం విధన్తు కారోో వ్యాయోగో దీప్త కావ్య రసయోనిః....॥93 ..... దీప్తం కావ్యమోజోగుణయుక్తం, ద్‌ప్త రసాద్యా వీరరౌ(ద్రాద్యాః తదుభయం యోనిఃకారణ మస్య। (నాట్య॥- 18 అధ్య్యా॥- 93 శో॥ - మరియు వ్యాఖక్ట “= అభినవభారతి పుట = 445 మరియు “ఈహామృగే2_పి రౌద్ర ప్రాధాన్థమేవ _(నాట్య॥[- 18 అధ్యా॥- 110 ₹౯॥ - మరియు. వ్యాఖ్య * అభీనవభారతి పుట - 451 75

భేదనాపహరణావమర్హన ప్రాప్త వస్తు శృంగారః' అనుటచే శృంగార రసాభాస ముండునని ఆలియుచున్నది అనగా అంగిరసము రౌద్రరనమైనను, అంగరసము శృంగారాభాస మని తఆలియుచున్నది. అందుచేతనే దశరూపకమున నీహామ్మగ లక్షణ మిట్లు తఆలుపబడినది.

"దవ్వనీయ మనిచ్చుంతిమ్‌ అవవోరాది నేద్రుతః

(య జభ అసు అభ 2లిత

శృంగారాబాన మవ్వూన్తూ కీంచిత్చంచి వ్రదర్భడేల్‌

అశ ప్రతాపరుద్రీయమున ... . అన్యోన్య మాభాస రసయో స్తయోఃచే7అని తెలుపబడినది. అందే నాటక [పకరణమున 'భీ రోదాత్తః నాయకః శృంగార రసస్యాభాసత్వమ్‌"పో అనియు తెలుపబడినది.

ఇట్టి శృంగారాభాసమున కుదాహరణ ప్రాయమైన 'ఈహామృగమునకు లక్ష్యములుగా రసార్లవసుధాకరమున**”్‌ో మాయాకురంగికయు, సాహిత్య దర్చణమున"౫*9క్రుసుమశేఖర విజయమును నొసంగబడినవి. కాని యవి నే డలభ్యములు.

'డిమము-ఈహామృగము' లను గూర్చి వ్రాయుచు శ్రీ బి.వి సింగరాచార్య గారు మరికొన్ని ఈహామృగముల పేర్లను (ప్రసావించుచు నిట్లు వాసిరి.

• దశరూపక, నాట్యదర్పణ కారులు లక్ష్యములుగా నుదాహరించిన జామదగ్న్య జయముగాని, రసార్ణవసుధాకరకర్త ఉదాహరించిన ధనంజయ విజయముగాని, సాహిత్యదర్పణకారుడు ఉదావారించిన సౌగంధికాహరణ ఈహామృగముగాని నేడు మనకు లభించుట లేదు"*2]1

కాని రసారవసుధాకర, సాహిత్యదర్పణకర్త లుదహరించిన ఈహామృగములు ధనంజయవిజయ, సౌగంధికాహరణములు కాకపోవుటచే వీరి వ్రాత ప్రమాదపతిత మేమో పరిశీలింపవలసియున్నది. ఇవి యలభ్యము లనియే వారును వ్రాసిరి.

వత్సరాజ (ప్రణీతమైన రూపక షట్క్కమున 'రుక్కిణీహరణ'" ఈహామృగము గలదు, ఇందు (ప్రధాన రసము రౌదమైనను శృంగారాభాసనమును కలదు క్రింది శోకమున శృంగారాభాసము స్పృళింపబడినది.

“వులకోధమ వీనాంగో కృషవివావొం నళ్‌మయ్య నా దవతి /

మనుతో వివావాయన్యం న్వావ్చు వివావొం కురంగ్యాళ్టీ //22

అక్రూరుని ఈ మాటలవలన శ్రీకృష్ణునిపై రుక్మిణికి గల యనురాగమును నిశుపాలునిపై వ్యతిరిక్తతయు స్పష్టమగును. రుక్కిజీహరణ ఈహామృగమున శిశుపాలునికి గల రుక్మిణీగతానురాగము ఏకత్రానురాగమై శృంగారాబాస మగుచున్నది. ఆ విషయమును గమనించవచ్చును.

206 దశ॥ - 3 అధ్యా॥- 64ళో॥ 207 ప్రతా ॥ - నాటకప్రకరణము - 53శో॥ 208 ప్రతా ॥ - నాటకప్రకరణము = 2ో॥ 209 “* .. తస్యోదావారణం జేయం ప్రాజ్షై ర్మాయాకురంగికాః ” = (రసా॥- 3వ విలాసము - భావకోల్తాసము - 293 ॥ ) 210“ నాయకో మృగవదలభ్యాం నాయికా మత్ర ఈహతే వాంచతీతీహో మృగః యథా కుసుమ శేబరవిజయాది "- (సాహి॥ దర్న॥- 6 పరి -249 శో॥ వృత్తి) 211“సంస్కృత రూపకములు-డిమము, ఈహామృగము = శ్రీ ది వి. సింగరాచార్య-భారఫి, జూన్‌ - 1055 212 రుక్కి[॥- ఈహామృగము - 1 అంక ॥- 5 శో॥

76

“ఇిశుపాలః [ (న్వగతం సోత్కణం సానుతాపం సమన్తతోవ౬ఇఒలోక్య) అహహ వృథాద్య బభూవాస్మాకం నగరవిహార కుతూహలేన | తథాహి - ఇవో నగరమ్య గాక వోతా పవ బవ్వాయఃి క్రుబిదవీ శ న దృష్టో డుక్టు శోవ్హబన్త/* ॥ ధవలబవనమాలామిన్తుజబూన్వ్యాబమువ ద్వాం వరవారతం బకోరొన్కేవ చక్తుర్ధుమార్తమ్‌ / అవావా/' నమరలోవమరమంతానోకళవువవీరం మామవి కీంకలీకలోతి మనముమాయథధః / అథవా - నౌందర్భానారవ న డక్సాశీ నా కౌర్చ2వీ తన్యా* వరమ (కా ॥ బలేన యస్వాః తనుమాయధో మాం బోదన్త/యున్థు భ్రూ వళీకరోతి / 7 20

ఇచటి రుక్మిణీ వదన సౌందర్యము శిశుపాలునిచే చెప్పబడుటయు, తాను మన్మథునికి దాసుడనని వచింపబడుటయు నాతని యనురాగమును తెలుప్పుచుండగా రుక్మిణీ యనురాగము శ్రీకృష్ణగతమై యుండుటచే శిశుపాలుని యందామెకుగల యనిష్ట మిట్లు వ్యక్తమైనది.

(నేపథ్యే)

" భవతి సుబుద్దికే ! ఆదిషోఇస్కి దేవ్యా యథా కిల భవతా భగవతీం. సుబుద్ధిమ్‌ విజ్ఞప్య వివాహపూర్వకాలాచారప్రాప్తేంద్రాణీపూజార్థమ్‌ వత్సా రుక్మిణీ త్వరితం దేవాయతనం ప్రాపయితవ్యా |! తద్యత భగవతీ రుక్కిణీమాదాయ సమేతు సుబుద్ధిః క (శుత్వా) వత్సే దుక్కిణి! ఏహ్యేహి సాధయామః | రుక్మిణీ : (సాస్రమ్‌) భగవతి! అనుమన్యన్వ మమ మరణమహోత్సవమ్‌ |! తవ

ప్రభావేణ లబ్ధ్బస్వర్గగతిః తత్రైవైన్నాాణీమర్చయిష్యే 112

ఇట శిశుపాలునితో కళా్యాణమును రుక్కిణి మరణ మహోత్సవముగా భావించుచుండుటచే నిది రసాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది.

"ఈ నాలుగంకములలో ఈ కథ వీర, రౌద, భయానక, అద్భుత, శృంగారాభాస, శృంగార రస బంధురముగా నిర్వహించబడింది "215

అని శ్రీ వి.వి. సింగరాచార్యగారు కూడ తెలిపీయున్నారు. కాని యీ (గంథమున రౌదరసవమే యధకముగా పోషింపబడినది. సాహిత్యదర్పణకారుడు కూడ దశరూపకానుసారముగ “ శృంగారాభాన మప్యన్య కించిత్కించిత్పదర్శయేత్‌ " 2 అని తెలుపుటచే నీ (గ్రంథమున శృంగారాభానము న్వల్పమే యనదగును. ఇదిగాక ప్రకరణము వంటి కొన్ని రూపకము లందు వేశ్యనాయికగా నుండుటచే వేశ్యాగత శృంగారమున నవి కొందరిమతమున శృంగారాభాసములు కాగలవు.

213 రుక్కి॥! = ఈహామృగము - 1 అంక ॥ - 1%]16 శా

రైళ్ళ రుక్క్మి॥ - ఈహామృగము + 3 అంక ॥- 215, ట్‌ సంస్కృత రూఫకములు-డిమము,

ఈహామృగము ”- శ్రీ వి.వి. సీంగరాచార్య- భారతి, జూన్‌ - 1955

216 సాహి॥ దర్ప- 6 పరి -24/7 శ్లో॥

౯7

భాణ, [ప్రహననములు ఇవిగాక భాణ, [ప్రహననములలో శృంగారాభాన ముండునని (3 సూరం శ్రీనివాసులు గారభిప్రాయపడిరి.

“.......శృ్చంగారమనేక ప్రదేశాలో ఆభాసమై హాస్యరూపాన్ని పొందటం ..... భాణాదిె సాహిత్యాన్ని పరిశీలించినపుడు స్పష్టమౌతోంది =... శృంగారం ప్రధానం హాస్యం తదంగంగా మలిస్తే భాణమవుతుంది. హాస్యం (ప్రధానం శృంగారం తదంగమంకే అది ప్రహసనంగా మారుతోంది"=*17

ఉదాహరణమునకై లభ్యమగు భాణములలో శ్రీవాత్స్యకుల తిలక వరదాచార్య విరచిత 'వనంత తిలక భాణమును పరిశీలించినచో అందు వనంతసేనయను వేశ్యను గూర్చిన శృంగార శేఖరుని యూహలు గలవు. వసంతసేనను గూర్చి నేపథ్యమున నిట్లు తెలుపబడినది.

“అద్య ఖలు త్రిభువన విజయినో మకరధ్వజస్య విజయవైజయంతీ వసంత సేనాయాః కనీయసీ భరతాచార్యశిక్షిత నిఖిలవిద్యా ప్రథమ రంగాధిరోహణ మహోత్సవ నంభావిత నిఖిల కుశల కుకీలవ కరోపగీయమానా నృత్యతి వాసంతికా, వయమపి తదాళలోకనాయ త్వరితా-ఇతి " 2కి

ఇందు ప్రవేశించిన శృంగారశేఖరుడు శృంగారోపస్కారక మగు మధుమాస విజ్బృంభణమును (ప్రన్తావించుచు తిర్య(గతి నిట్లు ప్రస్తావించెను.

"అనీదంతి బ చ(వాకమిణునాన్వన్యోన్వు ముత్పుంలయా

వొద్రా న్తాడీత్తకరవా మదులినో గబ్బుంతి వద్యా ఉవీమ్‌ ౫5

అనంతరమున శృంగార శీఖరుడు వారాంగనల నిట్లు (ప్రస్తావించెను.

/! తంబిద్వు వన కేళవాంత కునుమాూః (ీడావిలోలాంచుకా

మలువైూలున్త తరీరభందనతయా లేూరన్నేతోత్త్సవాః

నంభోగశమవివ్వూలె రవయై నుంకతకాలాంతరా

న్దు(దాళేవ్ల తవాయితాలనయనా ఐర్వాంతి వారాంగనాః ₹ 228

ఇందలి నాయకుడు వారకాంతగమన ఫ్రీలియై యామె సౌందర్యమును వరించిన విధ మిట్లు గలదు.

"నళ్ళూ ద్దుఖ్లతయ నవీక్ఫుత లోమరేలిం

వ్హోజు భారవవానానవొ మద్యూభాగం

ఉఊచ్చాానిన్‌ వివాననం తవ తను జీయా

దుత్తాన మున్హుత నితంద నిడుద్రవోంమ్‌

పాద ద్రుాయంచ నవవలవ నిర్జుశేవం

వకం బ వంచితవ్భ్యుగాంకమిదం త్తుదీయం

చలలాడానుాడావాలానాలాలప్‌ పసన నుత ళన నతన ననన 217 “ సంస్కృత (ప్రహనన సాహిత్యం ”- దశరూపకాల్లో ప్రహసన స్తానం *- పుటలు = 3036 : 218 వసం ॥- (పన్తావనా = పుట6 2కే వనం ॥- 1 అంక ॥1- 11 శో॥- పుట-? 220 వనం ॥- 1 అంక[॥[- 12 శో|- ప్పుట-/ ౯6

కరాతలంధునయనం కమలాబిరామం

లౌ లోక్తూమోవోన యమదం తవ డూవవేవాో

నాయకుడైన శృంగార శేఖరుడు తన ఇచ్చను వ్యక్తపరచుచు 'కళతాచారో వా కామాచారో వాయత్కించిదస్తుత్వయాహం విహర్హుమిచ్చామి**=] అని పలికెను. అంతేకాక ఆఅ వారకాంత పుష్పిణియైనను తద్గమనేచ్చ నిట్లు ప్రకటించెను.

“పణ్యస్తీషు పరస్తీషు పుష్పదోషో న విద్యతే

న తాను కులదోషో వా కులస్రీణాం హి తావుభౌా

ఇట్లీతని రతి యత్యం౦ంత మనుచితవ్హా శంక లేక వర్తించుటచే మిక్కిలి రసాభానమగుచున్నది.

ఇక (ప్రహననముల విషయమునకు వచ్చినచో మనకు లభ్యమైన ప్రవహననములలో భగవదజ్ఞుకము, మత్తవిలాస ప్రహసనము హాన్యచూడామణి 1ప్రహననము, లంబోదర ప్రహసనము మున్నగునవి [ప్రముఖములు, వ్‌నిలో భగవదజ్ఞుకము బోధాయన కృతమని భఖావింపబడుచున్నది. భగవదజ్ఞుకమున శాండిలుర్టడనువాడు భో జనా పేక్షచే నొక పరివ్రాజకుని అథశయించును,

పరివాజకుడు బౌద్ధవేదాంతమును మాట్తాడుచుండగా శాండిల్యుడు లౌకిక విషయములను (ప్రస్తావించును. ఇట్టి పరిస్పితిలో వీది వ్రసంగము అసంగతమై హాస్య పరిపోషక మగుచున్నది. ప్రహననాంతమున గురుశిష్కు లొకయుద్యానమున ప్రవశింతురు. ఆ యుద్యానమునకే యొక వేశ్య చేటీ సహితముగ ప్రవేశించి గోష్టి యందుండును. ఇచట వేశ్వాగత శృంగారము రసాభాసము కావలసియున్నను, అది యట్లు నిర్వహింపబడలేదు. గణిక తన విటుని గూర్చి చేటికను ప్రశ్నింపగా నతడు 'ఇప్పుడే వత్తునని చెప్పి నగరమునకు పోయె' నని చేటి తెలుపుటచే వాని వ్రవేశమును శృంగారమును. (పదర్శితము. కాలేదు. అనంతరమున గణిక సర్పదష్టయగును. ఆమె శరీరమున పరివ్రాజకుడు ప్రవేశింపగా ఆ సమయమున నచ్చటకు వచ్చిన రామిలకుడను విటుగు ఇట్లనును, “రామిలకః 5

'ఇచ్చామి తొావదన్వ్కొా* కలమదురవబో ముఖం ఎకాలాక్ష్యాః /

మధద్యువతో౭-బివాతుం ఎఐకనీతమవ కోమలమ్‌ కమలమ్‌ / "*

(ఉపేత్య) కథం మాం దృషాా పరావ్యృత్త ముఖీ సితాః కు ఈ ౨ 9

'పతన్చి వలయ నుగ్యాతి ముఖారఐవిందమావ్యత్తరంగనంవ్భు త్తమివారఐిందమ్‌!

(ీణాతి నామ తవవ(శమనర్పుద్భ వ్లమల్చాల్పవీతమివ పొణీవు అన తోయమ్‌/! గణీికా : ఖో స్తామిస్ర! ముచ్యతాం మమ వస్తాన్తః | రామిలకః 2 భవతి కిమిదమ్‌”? 221 వసం ॥- 1 అంక॥[[- 45, 46 శో॥- పుటలు-19, 20 222,223 వసం ॥1- 1 అంక॥!- ప్పుట- 20

79

చేటీ : యదా ప్రభృతి వ్యాలేన దష్టా తదా ప్రభృత్యసంబద్ధం మన్హ్రయతే। రామిలకః ; ఏవమ్‌! "వ్యక్తమన్వా గతం చేోతన్తతః చూన్వో తవన్వున / కళరేరే2_న్వోన కనావీ నత్త్వ్ర్రయుక్తేన ధ్వతా // 224 ఇట్లీ సందర్భమున రామిలకుడను విటుడు గణికానక్తుడై ముఖకమల మధుపానాసక్తిని ప్రదర్శించి శృంగారరనానుకూలముగ భాషించుచుండగా పరివ్రాజకుని యాత్మ ప్రవేశింంచుటచే గణిక 'నా వస్త్రమును ఏడువు' మని పలుకుటచే శృ్చంగారమున కవరోధము కలుగుచు ఏకత్రానురాగమున శృంగారాభాన పప్రయోజకమై హిస్యభాజన మగుచున్నది. పరస్పరాసక్తులు కావలసిన గణికా విటుల మధ్య నీ విరస సంభాషణము లౌకిక వైరుధ్యమున హాస్యము నొదవించుచున్నది. ఇట్లీ ప్రహనసనమున ప్రధానముగా హాస్యము పోషితమై తదంగముగా శృంగారాభాసము పోషితమైన విషయమును పరిశీలింపగలము, అప మహేంద్ర విక్రమవర్మ విరచితముగా భావింపబడుచున్న 'మత్తవిలాస ప్రహసనము ఫరిశీలింపదగియున్నది. దీని యందు బౌద్ధ సంఘా రామమునందలి స్త్రీల యనుచిత వర్తనము వర్పింపబడినది. ఆ స్రీలు మధుపాన మత్తులై స్వేచ్చాప్రవృత్తులై సంచరించిన విషయము'క్కగా చిత్రితమైనది- ఇందలి వారి చేష్టలనుచిత వర్తనములగుటచే నాభాస ప్రయోజకములగుచున్నవి,

ఈ సందర్పమున శ్రీ సూరం గ్రీనివాసులుగారు మత్తవిలాన ప్రహననము నుండి

యొక కరుణాభాసము నుదహరించియున్నారు. ఈ ('ప్రహసనమున నొక కాపాలికుడు

తన కపాలము పోయినదని ఏడ్చుట యనుచితమైన శోకమై కరుణాభాస మగుచున్నదని ఇట్లు ఉదాహరించిరి.

*కప్రాల్రీ ; కథమిహాపి నదృశ్యతే (విషాదం రూపయిత్వా) భోభో మాహేశ్వరా మాహేశ్వరా! అస్మదీయం వికాభాజన మిహ భవద్చిః కీం దృుష్టమ్‌ కిమాహుర్పవన్తః[ న ఖలు వయం పశ్యామ ఇతి - హా హతోస్మి (భష్టం మే తపః కేనాహ మిదానీం కపాలీ భవిష్యామి..." బ్‌

ఇస్తే శ్రీ నూరం శ్రీనివానులుగారు వత్పరాజకృతమగు హాస్యచూడామణి ప్రహసనము నందు జ్ఞానరాశి యనువాడు మదనసుందరికై వశీకరణ యంత్రమును వేయగా నది శిష్యుని చమత్కారమున ఆమె తల్లి కపటకేళి వశమగుటలోని రసాభానసము నిట్లు దాహరించిరి, |

"కప ఏ; (సోత్కంఠమ్‌) సుభగ! ముంచ కాషాయాంబరమ్‌. అలంకరోమి

పహరిచందనె నాంగాని. . ఇ

జ్ఞాన :(స్వగతమ్‌) అహో వికారాతిశయో వృదాయాః అథవా సోత్కంఠం

సేవితోఒత్యరం తారుణ్య సమయే పురా జహాతి జరతీః కామో

224 భగ॥- 1 అంక॥[-2/,258,29 శో॥- పుట-25,26

225 “ సంన్కృత (ప్రహసన సాహిత్యం ”- దశరూపకాలో (ప్రహనన స్తానం - పుట- 221

226 “నంస్కృత (ప్రహసన సాహిత్యం”- దశరూపకాలో (ప్రహసన స్థానం-పుట-220

80

ఇచట జ్ఞానరాళి యనుఠాగము మదనసుందరిపై (ప్రవర్తిల్లుచుండగా కపటకేలి జ్ఞానరాశియం దనురాగవతి యగుట శృంగారాభాన వ్రయోజక మగుచున్నది. హాస్య చూడామణి ప్రహసనమున జ్ఞానరాశి యందు వ్యక్తమైన శాంతాభాసము కూడ పరిశీలింపదగియున్నది. "జ్ఞాన 1 (స్వగతం సాశజ్కమ్‌) న ఖలు శుతమేతాభ్యామనస్మదీయం వచోరహస్యమ్‌! భవతు ప్రాగల్భామహే తావత్‌ (ప్రకాశమ్‌) కౌండిన్య! (బహ్మావావొం మరణమథవా వీవితం వేద్య ఎంతలో? న్వామావావొం వలవ్య్చొతదధనం క్షా తలాదుద్రరామి ॥ లోకన్వావాం నకలచంతాన్యన్తరాత్తువ జానైే బౌరైర్లున్తం న్వుయమివ ధృతం వ్వర్హ్వవొం (పావయామ [77 ఇచట తాను 'పరబహ్మ' స్వరూపుడనని పలికి పరహృతధనాదులు వెలికి దీయుదునను నాత్మశ్తాఘచే కాంతాభాసము వ్యక్తమగుచున్నది. అట్లు మరియొక సారి జ్ఞానరాఖి యిట్లనును. “జ్ఞాన 1 (న్వగతం నహర్షమ్‌) స్వీకృతస్తావదస్మాకమనయా మనోరథః। తథాపి నిరీహతామేవాఖినయామ్‌ / అనథజీకారా వవా2ియం దామ్భికానాం మవోథలః /లల్‌ ఇచటి నిరీహత్వము అభినయించినదే గాని వాస్తవము గాకపోవుటచి నాభాస ప్రయోజక మగుచున్నదని తెలియగలము. అనంతరమున గూడ కపటకేళి యొసంగిన యుంగరమును శిష్కుడు ధరింపబోగా వారించి వేదాంతము నుపన్య పిఐచుటయు శాంతాభాసప్రయోజకమే. విష్యః [_ (అంగుఖీయక ముపనీయ) అలంకరోతు ఆర్యః ఏతేనాత్మానమ్‌! జ్ఞాన 1 _(సోద్వేగమివ) కాండిన్య! కస్త్వవాయం మోహః । పశ్యరే పశ్య ఉరామ్యు త్రూవ్యాదవ్వ్యునన థుట్ననైవా(/గ వ్యొాదయోా ఎవఎవర్వానం యస్వాః వయణయతి కాలః (వతికలమ్‌ | తనా తన్వామన్వామలమలమలంకారమఘటనం జ్రాలద్దువో) గోపా రబభయతి చభతువ్కాని కతమః / విష్యః వ ఉపాధ్యాయ! తవైవాహం శిష్యః। కింమాం ప్రత్ధాయసి | గృహాణ తావత్‌! "2ట ఇట శిష్యుని మాటలలోని నీకు నెను శిష్యుడ నను మాటలో గురువు వేదాంత భాషణము అళీకమగుట వ్యజ్యమాన మగుటతో నీ యాభానము స్పష్టమగుచున్నది. ఇచటి గుర్వాలంబనమైన హోాన్యము సైతము హోస్యాభాస [ప్రయోజక మగుచున్నది. ఇట్లు హాస్య లలత రై27 హాస్య | చూడా ॥1[- 1 అంక॥- పుట-12” 228 పవొన్య ॥ చూడా ॥- 1 అంక॥- పుట-1256 229 వొస్య ॥ చూడా 1॥- 1 అంక ॥ - పుటలు _కేవ 1 132 81

చూడామణి ప్రహననమున నాభాస సందర్భము లనేకములు సృుటములై హాిస్యావగతిని కలిగించుచున్నవి.

ఈ సందర్భమున ప్రహననములందలి శృంగారాభానవలని హొస్యావగతిని గూర్చి శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారిట్లు వాసియున్నారు.

"సంస్కృతమున బ్రహసనాదులందు శృంగారాభాన మాస్వాద్యమాన మగునప్పుడే హాస్యరనానుభవమును గల్లుట సుప్రసిద్ధము. ఇంకొక విశేషము అట్టి సమయమునందే జుగుప్ప్సానుభవము మూడ గన్పట్టుచున్నది, ఇది లంబోదర(ప్రహసనము చూచినచో విస్పష్టమగును త 20

ఇట్లు లంబోదర వ్రహసనమున కూడ శృంగారాభాసమున హాస క్టము కలుగుచున్నను. అది జుగుప్సానుభవము కలిగించుచున్నదని తెలిపియున్నారు,

ఇట్లు పహసనములలో హోాస్యమంగిగాను, శృంగారాభాసము అంగముగను నున్నట్లు పరిశీలనము వలన స్పషమగుచున్నది.

గొ ఖు

ఇంకను (ప్రసానము, దుర్మల్లిక, రాసకము అను రూపకప్రభేదములలో కూడ శృంగారాభాసముండునని, _ శ్రీ సూరం శ్రీనివాసులుగా రభిప్రాయపడియున్నారు. ఈ (ప్రభేదముల నన్నింటిని పరిశీలించుట (ప్రస్తుత పరిశోధనా విషయము గాకపోవుటచే పరిత్యజింపబడినది,

సశ శ 230 ఆంధ ॥ ధ్వన్యా॥ -2 ఉద్యో 1-3 పద్య వ్యాఖ్య - పుట 129 82

౩ . ఆం(ధీసారాత్యీకంలో రీసాభా సవల

ఆంధ్ర వాజయమున. నాద్‌ కావ్ఫ్టుము మహాభారతమే. సంస్కృత భారతము నందున్న సే ఆంధ్రభారతమునను నాయా. ఘట్టములందు. రస్తాభాసము గలదు, అందు [ప్రధాన కథ యందు రనాభాసమున్నట్తు, ఉపాఖా్యానములందును రసాభానము గలదు, ఆ విషయము తరువాతి యధ్యాయమున వివరింపబడును. తత్పరిశీలనమే (ప్రకృత వా్యానరచనములోని ముఖ్యాంశము. అది గాక కవితయము వారిలో నన్నయగాక మిగిలిన తిక్కన, ఎఅనల రచనలలోని రసాభాస పరిశీలనము ప్రకృత వ్యాసరచన పరిధిలోనికే వచ్చుటచే తిక్కన వ్రాసిన నిర్వచనోత్తర రామాయణమును, ఎజ్జిన కృతమైన హరివంశ, నృసింహప్పురాణములను కూడ ఈ యధ్యాయమున పరిశీలించుట లేదు. నన్నయ తిక్కనల నడిమికాలము నన్నెచోడుడు : నన్నయ్యకు తరువాతి వాడని పలువురిచే భావింపబడిన నన్నెచోడుని కుమారసంభవమున నకాల వనంతావిర్భావ వర్షనమున కాళిదాసుని శోకముల భావమే యనువదింపబడెను,. తిర్యగ్గత మాభాన మనువారి మతమున నివి శృంగారాభానములే. ఆ విషయమ్‌ట్లు గలదు. న! కళయిచ్చా నరమేని కళణీకీ నర్టకీ వరైవ ముర్లిందు వరవింవో మ్క్‌గో మల్లం ౮వలించి మ్వంి కీబ్చా నన్ఫు ద ర్భాంతురంబులు అత్త మంఠమరింవ వొంన వెక్కువ నిచ్చా వూంనికి నోర్జో రొ నౌాలదూండు మొగముల నెలము మిగుల భంగము (దాఐి తా బృంగకీ దయ నిబ్బా ఎకనితాదై మధువ్లు వికనీతముగొ ఆ|| _ గిన్సుడండు (గోల్చెం గొిన్సుల్‌ వదమల రాగరవము మేన రాగమెనం ౧ ముదు విడందబనమున మగలును మగువలు వరలి గొనిర మదనవరవళమున “ _ ఇది గాక అందే వహ్ని దేవృనికి సప్తర్షి భార్యల పై రాగము వర్ణితమ్రైనది. అయ్యది పరకీయము, “"మ/ తన ఐబండారవు నూజఅవుచ్చానొకొ కొందడ్పుండునోం ఉంయం ౧ న్లానియెం బావకు డ్రి నూరు యగముల్‌ దువ్య్వూవదోళంబులున్‌ దనుమద్వూంబులు ముత్తరంగలు నముద్యత్నూర్లవ్య తోన్సుత న్రనమంభొంబులు వక్షో వంకజుములున్‌ ధమ్మిలై ఖారందబులున్‌ “ అనంతరమున వహ్నికి బుషిపత్నుల తోడి సంభోగము వరింపబడి పరాంగనారతి యగుటచే శృంగారాభాన మగుచున్నది. ఏత ద్విషయ మ్‌ట్లు గలదు, క కువూ॥(౩) - 4 ఆశ్వా ॥- 113ప ॥ 2 కుమూ॥(త) = 10 ఆశ్వా ॥1- 32 ప ॥ 83

"క కరలతలం దానం? మైవడీ యరుకతుచముల మాంద (వాలి కేయ్కులు ముళ్టున్‌ వలొదవిమునందులం బొందుణు నురతనుఖం బొందౌ నాథచ్తణి వీతిన్‌ జ ఇట్టీ (గంథమున న్వల్పముగా శృంగారాభాసము పోషితమైనది. ఆంధ్ర వాజ్ఞియమున శివకవి యుగమున వెలసిన శైవ వాజ్బయము ప్రధానముగా భక్తి (పతిపాదకమేగాని రసపోషకముగాదు. అయినను ఈ షదనాభానస్పర్శ్మయున్న ఘట్టము లటనట నుండును. అయినను వానిలో పారమార్ధిక దృష్టియే యుండును, పాల్కురికి సోమనాథుడు : పాల్కురికి సోమనాథునిచే విరచితమైన పండితా రాధ్యచరిత్రమున, పురాతన ప్రకరణమున గురుభక్తాండారి కథ మొదలుగా శ్వేతుని కథ, మలహణుని కథ, కుమార ఘూర్దరుని కథ మొదలగు వానిలోని వేశ్యా వృత్తాంతములలో శృంగారాభాసము గలదు. గురుభక్తాండారి కథలోని వేశ్య వ్యభిచారమును "సైతము నివార్పితముగా చేయుచుండుట గలదు. ఆమె కడకు వచ్చిన విటుడు అనురాగమును ప్రదర్శింపగా, ఆమె వ్యతిరేకించుట యాభాస మగుచున్నది. "కకుకటా' రోం గొనంగా నొలనంటో వయీ తన్ను బోలంగ విటు లున్హు వాడె నాయీ/గి నాలకున్సును నొలనంటో వో డోల తలనిల్వువోయనో వనేండీ ......”* అని ఇత్యాదిగా విటుని మాటలును, వేశ్య సమాధానమును సుదీర్హముగ సాగినవి. అలీ బసవ ప్పురాణమున ముగ్గ సంగయ్య కథ యందలి శృంగారము బుష్యశ్ళంగుని కడ వేశ్యాశ్చంగారమువలె హాస్యభాజనమై కొనసాగినది. వేశ్య సంగయ్యకు తన వేషాలంకారాదులను శివపూజాసంబంధులుగా తెలుపగా నతడు వానినప్లే విశ్వసించి వేశ్యాగ్భుహమున శివపూజ యొనర్చి తరించిన విధము వరింపబడినది. “౮౧ మండ డద్భుతా(కాంతాత్యు. డయభు నదయగను నాతి లింగార్పున నేయ నదనంఖబుగాం దనమదిలోచం దలంి యుత్తుంగ నింవోననశోవమం్రాన యళత్తన్వచాడు వర్పాంకంబు దియవ నవని వైం గ౧ందిళలి యాననంబుగను శివ నమారాధన నేయం గూర్చుండీ.. ₹* ఇట్టే వృత్తాంతము శృంగారాభానముగా సాగినది. ఇట్లు ఈ ప్రకరణమునందు శివకవి యుగ కవుల విషయము స్తాలీ పులాక న్యాయమున స్పృశ౭ింపబడినది. ఏవే కుమూ॥(తె) - 10 ఆళశ్వా ॥1- 34ప॥ 4 పండి॥- పురాతన [ప్రకరణము ॥- పుట-= 79 5 బస॥- 3 అశ్వా ॥- ముగ్గ సంగయ్య వృత్తాంతము - 260 నుండి 266 ప॥ రడీ

తిక్కన శ్రీనాథుల మధ్యకాలము

సవ కవియుగానంశరమున తిక్కన మహాకవి యుగముగా భావంపబడుచున్న ది.

నాచన సోమనాథుడు ; నాచన సోమనాథుని ఉత్తరవారివంశమున నూర్వశీ నరకానుర సంవాడ ఘట్టము రసాబాన నుందరమైనది. నరకుడు 'నీ కనుదోయి వెన్నెలలు నిండక కోర్కులు నాకు నిండునే*” అని తన మనోగతమును తెలుపగా” --- ఐత్త మే

నాం డొడీయండో బత్తి యొడలం ఉని చోదునా” బిల్స్బ వోయినం

బంజర మేమ నేయ 7 భనభాంగయు నంగతిలోన మెత్తురే 7

అని పలికి రసాభానము న్ఫురింపజేయును. అదే సందర్భమున “ఉ/ నవ్వుల మాలో నిజమొ నాకములోవ నన వన్యకల్‌

మవ్వువుం దీంగొలం దెగడు మానిను లుండంలో నంత నొర్టుండో

ఉవ్వున మమ్యైూభొన్చ గడనాని నుం గవచయం దబంబితో

వ్రువ్వూలు వోడ్డుకాన గడివోయిన వాజ్‌ ముడువంగ వచ్చునో *

అను నూర్వశి పలుకులందు అభిలాష విరోహితమై రసాభాస మగుచున్నది, ఈ ఘట్టము రనాభఖాన సుందరమై ప్రసిద్ధ విమర్శకుల మన్నన అందుట గమనార్తము.

వాంళక్కి ఫభాన్కరుడు ; ఇక నాంధ్రమున భాస్కరరామాయణమున సీతా రావణుల నడుమ రసాభానము అరణ్యకాండమునను, సుందర కాండమునను కాననగును, తెలుగున గల ఇతర రాొామాయణములందును నీ సందర్భమున కొద్దిగనో, గొప్పగనో రసాభాసనము స్ఫురింపక తప్పదు. భాస్కర రావమాయణమున రావణగళత సీతానురాగ మూ కంది పద్యుములందు స్పష్టమగును. గచ నిచువిని కర్చు లుతిమున నావ్కొన ్ర్ర్యాము యుత్టుగెంబిి యే

వనితల పొందు నొబైికీల వచ్చితి? నచ్చాడ థాడు నవిలో

కనముటు గాము దాణయుల వంఖు మనందుడు దూజం జోచ్చె? నం

రన ననుం దట నలి తొరం గాదా ముదంబున వయ నోబతీన్‌ ఉ/ మానిని నన్నుం జూచి తనుమద్యాము దాంచంగొ నోల దతం

గానంగ వచ్చు న బఐయలుల గౌ నిది యేబికీనన్చుం జూడ వ

బానన నీవిలోకనము చచ్చాడు వారగనొన్సుం డోలి నా

మానన యాడీయన్లు యవి మన్ధుదమయోవాన సాయకంద్నులై "5

మూలఘటిక శేతన : తిక్కన శిష్యులలో కేతన రచించిన దశకుమారచరి(త్రము కథాకావ్య శ్రేణిలో మొదటిదిగా భావింపవచ్చును. దశకుమార చరిత్రమున నెడ నెడ రసాభాసము గలదు. అయస్థది పరిశీలనార్హ ము.

దారువద్య్మ యనువాడు బాల చందికయను దానిని కామంచగా రత్నో దవ డనువాడు వానిని చంపీ యామెను వివాహమగును. ఈ వృత్తాంతము తిక్కన వరచిత కీచక వధ ఘట్టమును పోలియున్నది. 6 ఉ|హారి॥- 1 ఆళ్నా 11- 62 ప ॥ “7. ఉగహరి॥- 1 ఆఅళ్వా 114 “(2వ ॥ 8 ఉ॥హరి[- 1 అశ్వా 1 74 ప॥ 9, బా రా అర ॥1-2 ఆజా 11- 79 ప॥ 10 భా! రా( సుంద ్రా 151 ప।।

రస్‌

బాలచందికకు రత్నా దృవున పై గలయను రాగమును, దొావిక నం లము తి దమాలయుదుు త దారువర్మ మోహమును. ఆమె యిట్లు వివరించెను.. “ఇా// నిన్సుం జూచిన నాటం గోలె నదికొ న్నే వొందబునం డోనినా కను శిత్తము నొండు చూడం దలంవంగా నేరో వీట్లున్సు బో నన్సుం గోదడుభు నున్హువాం డతండు కన్వాదూవణం బౌగ్గుగా నౌర్చుం డొన్సుండు నీదురంతదుంతం జెప్పాట నో నీయదున్‌ 7 దారువర్మకు బాలచంద్రికపై గల మోహము శృంగాఠరాభాస కారకమగుచున్నది. రత్నోదృవుడు బాలచందికను అనుసరించి యొక భేతాళుడు గలడనియు వానిని చంపనిచో నామే చేకూరదనియు ప్రచారము చేసెను. ఇది సైరంధ్రి ప్రచారము చేసిన గంధర్వపతుల వృత్తాంతము వలె నున్నది. దారువర్మ భేతాళుని విషయమును లక్ష్య పెట్టక ఆమెను కవయ గోరును. బాల చంద్రికదారువర్మ యింటికి వెడలినపుడు ఆమెతో రత్నోదృవుడు స్త్రీ వేషమున ననుసరించిన విధమిట్లు గలదు. గన్ర// మబభ్దోయ లుజ్వూల మణశోయూవురందులు మొకీరూలు వ్యర్హములమ్యుత్తియములు కక్టువడంబులు గర్లో మూళ్ళ్చును నుద్రో నంలీలౌ మినుకులు నందిదండ లంగుళలీయకములు వోలంకంకజములు బేకష్లు వాలెలు బౌన్సు మెజులయ ఉటాతులు నంవెఖణ లాలక్తకము వ్లూంత కాయతో తిలకంబు కమ్ము వువ్వు తో! లాదగాంగల వేలి (దవ్వముల నొవ్వం ఐనదనముం వోనీ యఐతడూవంబుందాల్సి టాలచం(దికొ లోజట్తేనౌ వజై నంగ దాడవడ్యుని లోల్‌లి దీజీయం జెచ్చి”2 ఇచట దారువర్మ మోహమునకు కారణమైన బాలచంద్రిక గాక రత్నోద్భృవుని స్తీ రూపము వర్ణ్షితమగుట విచారణీయము, అంతేగాక స్తీ వేషమున నున్న యతనికి "రత్నప్రస్ఫురద్భూషణంబులు వస్తంబులు పూంతలుం దములముం బుష్పంబులున్‌ లోనుగా, లలిత ద్రవ్యము లెల్లో నొసంగి ప్రీతితో మేల మాడెను. ఇట్లు వెంట వచ్చిన పరిచారికతో చేసిన చేష్ట లనుచితములై రనాభాసములు కాగా కీచకుని భీముడు చంపినట్లు రత్నోద్భవుడు దారువర్మను చంపి యది భేతాళుని చర్యగా (ప్రకటించును. కాని ఈ సందర్భమున ఇతి వృత్తమునగల పోలికయే గాని కీచక వృత్తమున కీది నిర్వహణమున సరిపోలునది కాదు. అర్‌ సాంబుడను వాడు హంసరూపమున నున్న యొకమునిపై నెరపిన హాస్యము హస్యాభాసమగుచున్నది, "క// మన కగవణీ యివ్లుడు దా 1 దశ॥ కు॥- 3 అళశ్వా ॥-67ప ॥ 12 దశ॥ కు॥[- 3 ఆళశ్వా ॥-7/ప॥

జనం దీనతుం బోవబ్చునా యని యద్రన మూడొ నన్ఫితానమయం డదయభున్‌ లో ఇది తాపసులపై నెరపిన హోస్యమైనను ఆ సమయమున నతడు హంనరూపమున నుండుటచే ననౌచిత్యము పాళశ్చాత్యస్ఫురణముననే కలుగునుగాని [వ్రథమమున గలుగదు. అందువలన హంస మనుష్య భాషణములతో నిట్లు పలుకును, క్ష అ తవ్లముంయ నయ వానవరత్తుమున ఉఊలదటిషవండములోే నో నొనందంచెద నను వవ మానింవం దగనౌా దాజ్రామదమునో నీకున్‌ 5 చవ్లున నవమానింవుడు నీ పాలంతిోం వూవీదూవీ నివురమతి టై నా వొదంబటులు గుదబిన వొవందున ఎంవావప్పా౯ ఖడు వవ చందడవై క్‌ ఇట్లీ సన్నివేశమున తాపసిని యవమానించి యాక్షేపించుట యనుచితమ్హై యాభానమగుచున్నది. పంచమాశ్వాసమున మరీచియను నొకముని వృతాంతమున నాతని యనుచిత శాంత మాభాసమగుచున్నది. అట్లే యాతనిని భంగింప వచ్చిన యొక వేశ్యయందలి శాంతాభాసము కూడ ఆ భాస మగుచున్నది. ఆ మునిని దర్శించి శరణుజొచ్చిన స్తీ విషయమిట్లు గలదు. గ! ఈ నంన్భృ తి దుశిమునతు వేశం వరలోేక సౌఖ్యవివులీలిం దోని భవత్రాదంబులు డొనితిం గరణీంవు మక్తుటా/ యని నన్నున్‌ స్‌ __ అనంతరమున నొక జరద్వేశ్య యామెను గూర్చి యా మునికి తెలిపి, ఆమె వేళ్య వృత్తి కంగీకరింపక పోవుటచే నరిగినది. ఆమె ప్రదర్శించిన శాంతము నిజము కాకపోవుటచే ఆ భాస మగుచున్నది. అనంతరమున నామెప్నె మోహముతో ముని యొనరించిన వేశ్యాశృంగార మంతయు నాభానమే యగుటచే 'అనంగవికార పారవశ్యంబున నొడంబడి చుంబక శిలా [ప్రతీమం దగులునయోరూపంబునుంబోలో* ఆమె ననుసరించి వర్తించు'కొల్ల శృంగారాభాసమే యగుచున్నది. ఇది గాక వసుపాలితుండును, సుందరకుండును ననుమత్రులకు పౌరధూర్వులు కామమంజరిపై మోహము కలిగించిన వృత్తాంతము వేెళ్యాగత శృంగారమున నాభాస మగుచున్నది.ేీ ఆ వేశ్య సభలో నాకడ కేంగుదెంచఛచి నిజ దృగ్గాలంబు నీలోత్పల (ప్రభల న్నింపంగ మోవిలేనగ విగుర్పన్‌ నన్ను వీక్షించి మత్పుభగత్వంబు నుతించి అప్పుడత్యంత జక ప ఎర ఆన ననన శమతతతకు తన కేశీ దశ॥ కు॥[ 3 ఆక్వా ॥- 109వ ॥ కేక్‌ దశ॥ కు॥[ 3౩ ఆశ్వా॥[ 111,112 ప॥ 16 దశ॥ కు॥[౧ 5 ఆక్వా ॥-93ప ॥ కే/. దశ॥ కు॥- 5 ఆశ్వా ॥[- 33 వ॥ కేరి దశ! కు॥- 5 ఆళ్వా॥- 42 వ॥ నుండీ,563ప॥ ఓ

రాగాక్రాంత చిత్తుండనైన నన్నుం దన యింటికిం దోడ్కొని చని సముచిత కరణీయంబులను మదన వికారాను రూప (ప్రకారంబులను నానక్తుం జేసి"* అనంతరమున నా వేశ్య యతనిని నిర్ధనుని జేసి విడిచిన విధమిట్లు గలదు, ”5*/ దనమంతయం. గెౌని కతివయ ఎనములలో గేంబి యిబ్బా దృతి మాల్చి మదం ౧నికరము మాలి కోమలి ఎనువారలు గేలిగొనయో వెడలం (దోబాన్‌*ల ఇట్ల వేశ్యా శృంగారము రసాభాసనమగుచున్నది. సప్తమాశ్వాసమున గల యుపహారవర్మ వృత్తాంతమున వికటవర్మయను రాజునకు భార్యయగు కల్పసుందరి యపహారవర్మతో నొనరించిన పరపురుష రతి శృంగారాభానమున కెడ యిచ్చుచున్నది. ఆమె తన భర్త 'యొండెడలం దత్పరుడై విహరించు' టజిగినదై మగనిని లక్ష్య పెట్టని దయ్యెను. "త్తే! డదూవయొవన ౧ర్వాధడూఢ గాన నరు నేయదు మగని నచ్చువల నయన దీని నెయింగండు మనమునండాలియకుండు ఎకకువర్యుండు గడు నవఎవివోకో యయత 5/ గుగువౌంద వేము నడంన వడనున నవ్వికఓవర్థు వాల్పడి బౌన్సు బెరయక మెలంతుక యెమ్లుడు ఎ౨ఎరనాంతాకలణు యయబచు వేదనం బొందు.న్‌ 72 ఆ కల్పానుందరే దోవికీ ఉవవోరవర్యు వై మోవాయున కలిగన బక్ఞున్లేతి యిట్లు గలదు. ”51/ ఆఅ కాంతా లత్బు మునతు నో కతమున నీదు వలకో యిబ్చితిం దబ్చి (తాకారం ముద్దల రే ఖాకీలిత దృష్లేచిత్త మై యత్సుకళన్‌ నీ/ కనురెవు వెట్లక కనుంొని విన్ధుయం అఖనురాగమయును మదం బారం గెనం౧6 దల యూంచి యిక్తు చిితవుడూవు నోయాచి యెజుయ నింతదతుమును వెన్దు రా! నశ యొవమ్లు గలనడుం డౌందునుం గలుగంగో నేడ్పునా కలిగిన నౌలంతవీండు చూడ్కులు మనములుం ఉఊూణం గేలుగం కొని కాయమున కత డోరగ్లు /౧౮డౌ తో! యనుభుం బెక్కువిదంబుల వినుతి నేని తగుల మేర్చుడం ఐలికె నమ్యగువ కొలంద శే9 దశ॥ కు॥[- 5 ఆశ్వా ॥- 533 వ॥ 20 దశ॥ కు॥[- ఏ ఆశ్వా ॥-543ప ॥ 2౨1 దశ॥ కు॥[- 7 ఆళ్వా ॥-43,443ప ॥ 868

గాంది వుయిలోేకు నెఢడి తమకంబు వెచమున నిదయ తజ యని తలంచి దో నిటు అంటీ “22 అనంతరమున కల్పసుందరి పరపురుషుడగు నుపహారవర్మ పై తన యనురాగమును మిక్కుటముగా వ్యక్తము చేయును.దే తన భర్తపైగల యసనహ్యమును [ప్రకటించునుూో, తన ”త్లో/ నవ్లు చాప్పిన యాతని నేవిదముల నైన నెలయించి ననుం గూడ్డు భత్తుగాతో తడవ యెడ నేనినను నాకుం గాము డోల బక్తు మానందు (వాణంబు దక్తా నిబ్భు?ో, సప్తమాశ్వాసమున 76వ పద్యము నుండి 96వ పద్యము వరకును ఆమెకు గల యభిలాషమే వ్యక్తమైనది. అనంతరమున నామె కతనితో గల సంభోగ శృంగార మ్‌ట్లు వర్పితమైనది. ల "మ/ అని యజ్లోటోకీ వన్య యందును (బమోదావోళమయుం జేనీ య అనపాం దొంది కవుం౧లించి నరనాలావంటబు వుభోంచి యా నన వద్భుమ్యు ముఖింబునం గమబి వేనం జెన్లు గాతుండ మె. త్తన కామాంకము లావపొంబచి రతితంత వ్యావ్రే మచోదంబితిన్‌ “ల అనంతరమున నామె తన భర్తయగు వికటవర్మను చంపుట కుపహారవర్మతో తంటత్రమును పన్నును. తన భర్తను విడిచి యాతనికి అగ్నిసాక్షిగా హృదయమిచ్చుచున్నానని పలికి భర్తను చంపుటకు సహాయపడును ఈ సందర్భమంతయు ననుచిత మగుచున్నది. "క దూర్ల భవదీయక్షు(తిమ వ్లర్లనములు నిద్దిం బొందౌ వాండీట వచ్చాన్‌ నౌరేర్‌ తదీయ *ర? కరన మొనరింవు నీదు కౌళల మొవ్చున్‌ “7 వికటవర్మను చంపిన తరువాత వారిరువురి సంభోగ శృంగారము గలదు, “"ఉ// ఎ ముంది ముతృవలీలం జబ్బు కాం తా నివవాొందులో నముబితందుగ౧ గొండొకొ (పొద్దు నిల్చ్ఫి య బాననచె్టు వట్టుకొని యల్ఞన పోయితి నెజ్రయింటోకన్‌ క్‌ ఆరా(తి నుదతితోదివి వోరంబుల (ద్దు వ్లుణ్జు 4 ఇట్టి దియెల్ల పరాంగనారతియై యనుచిత మగుచుండగా నాశా్వాసాంతమున రాజవాహనుని నోట "పరాంగనా గమన మయ్యును సత్రియగాదె" యనుటచే నిది విచారణీయ మగుచున్నది. 22 దశ॥ కు॥1- 7 ఆళ్వా ॥- 5960 ప ॥ 23 దశ॥ కు॥!- / ఆళ్వా [1-63 నుండి ర66ప॥! 24 దశ॥ కు॥[-7 అశ్వా ॥-67నుండి 74ప ॥ 25 దశ॥ కు॥[- / ఆశ్వా॥-66 ప॥।॥ 26,దశ॥ కు॥- ౨ ఆశ్వా ॥- 113ప॥ 27 దశ॥ కు॥- 7 ఆశ్వా ॥-1360 ప॥। 28 దశ॥ కు॥- 7 ఆక్వా | 152,133 ప॥ ౭89

దశమాశ్వాసమున కోశదాసుండను వాని భార్య చంద్రసేనయను దానితో రాజకువమూరుడగు ఫీవమధన్ను డనువానికి గల యుపవతిత్వమును గూర్చి శోకించిన వధమట్లు గలదు. “తో! అధీవనందన నెచ్చెలి లైన బంద నేన యనిదుడు వడంతి నాదీవితేో దానివై భీమదన్వుండు దగలి యందు రగ చార్యతుం డాలతండణు దుళ్షబుద్ధి, ౮5 చంద్రసేనను భీమధన్నుడు భోగించుచుండునను విషయమును కడుదీనముగ నిట్లు "తే! బీమధన్వుండు దినిన నావేంఠూర నండ్క నే నిద వెలిగాంయ నాకు నొళ్తు. నమివ మేవనియం గరజవంగో నోరరాదు (ాణములతోడి పొం దింక బాయవఎవాండ కోశదాసుని లోకులు 'వేశదానుం'డను హీననామంబున పిలుచుచుండుటయు ననుచితమైయున్నది. కాని యీ వృతాంతమున ఖీమధన్వుని తోడి శృంగారము వర్షితము కాకపోవుటచే శృంగారాభాసము (ప్రకాశమానమగుట లేదు. దశమాశ్వానముననెగల యొక బహ్మరాక్షసుని ప్రశ్నములకు సమాధానముగా చెప్పబడిన కథలలో నటనట శృంగారాభాసము గలదు. తటస్థపడిన పాదముల వేళ్ల, కరతలములు, కరనాసీకములు లేని యొక పాంధథుని చెరియొక బుజముపై నెత్తికొని మోచి తెచ్చి యొక యరణ్యమున నుంచి యాహారము నిడుచుండగా, ధూమిని యతనితో తన కోరిక నెరింగించును. దానికి సమాధానముగా మొండి వాడిట్లనెను. "డఊ/ తల్లివి నవు దర్వూకుడ తండి యరంళయ మింతవట్లు నీ యర్రమునం దౌజోంగియను నొవ్దుని వల్కులు వల్చెదంక ని తల్రితనందు బాలు నుదితం బని వట్పాన ను తల్టియుం గల్టియ నౌళ్రై పావమును గోవము నీవతి కోరు జావ్పైదన్‌ / 2! అవన్తాగతముగ ననౌచిత్యమును తెల్పుటచే నిచట శృంగారాభాసము స్పష్టమగుచున్నది. అటు పిమ్మట ధన్యకుని నూతద్రోచి మొండివానిని మోసి కొని యేగి వానిని పతిగా ప్రకటించుకొనుచు వాని నంగీకరింపజేయుటకు (పయత్నించుటయు వాడంగీకరింపకపోవుటయు, చివరకు ధన్యకుడు "నను టోబిన యయ్య్ణ యనుచు దత్తుదవనదజుందుల ౩3రయ'టతో ముగియును. ” కలహకంటకు డనువాడు అనంతకీర్తి యను సారవాహుని భార్యయగు నితంబవతిని. గవయ దలంచి యొక జణభితాపసిచే నిట్లు రాయబారీమంపెను. “తే? యౌవనము భోగముల కల నాన్దుదందు బీనితణీ రిత్తవుచ్చుక తౌజువ నీవు 29 దశ॥ కు॥- 10 ఆశా ॥- 15 హ ॥ తే దశ॥ కు॥[- 10 ఆశ్వా॥- 18ప ॥ 3శే దశ!!! కు!!- 10 ఆక్వా 11-90 ప॥! 90

నన్ను ౬ శోకొని తగ నీమనందు కోర్చి

లడ్డు మబభినారకావిధ నేర్డు మెజని “2

దానికి సమాధానముగా నితంబవతి యిట్లు పలి౩ను. “5// అనిన వివి యింతి కోచం

బునం గమకకముఎడి యదల్సి పోపో నీ

కమ్రచుబితము లాడం దయనైే 7

యనవ్రుడుం బొడవంగో వచ్చా నత్తావనీయన్‌ ౯

ఇట్లీయనుభయనిష్షమగు శృంగారమనాచిత్యమున నాభానమగుచున్నది. అనంతర వృత్తమున కలహకంటకుని ప్రజ్ఞచే నితంబవతి డాకీని యను ననుమానము గలిగి యామె భర్త విడిచి పుచ్చెను. అగతిక యగు నామె ననునయించి కలహకంటకుడు పొందిన సందర్భమున పరకీయమగు ఆ శృంగారము రసాభానమగుచున్నది. ౬// 4 వరలడూ వంకదుమ్యు

మోలం ఊిక్సు నౌంగ (ొక్సి మృదూక్తుల

“౧రవింబి కలవాకంఠడుమ్‌ండు ............ చ మననీజు నెళ్తికో లెజీంి మానిని నీ దానం (బోయముడించు జో

ఊననమునందుం బాయమి నిజాం బయటే మది నిళ్ళ్టయింబి యి

కును ఐితమైనం శోనీ నిను నాలుగ గకెనువాండ నైతి నీ

వును నను నేలుకొమ్యు తగవున్‌ ౧౧వ న్ధున కంక నేబీకన్‌ 5 అని వౌండియ బవాు విధముల

శమవనయములు వలుకః నగతికయయలటన్‌

వనితయ నొడండి చనిరూను

మన మలరజగ నతనితోడ మదురావుంకిన్‌ ౯లో

ఇట్లు దశకుమార చరిత్రమున నెడ నెడ రసాభాసములు కథాగతములుగా కనవచ్చు చున్నవి. అందు కతపయ ఘట్టము లాభాసమహితములుగా నుండగా మరికొన్నింట రసాభాస మొక్కింత కనవచ్చుచున్నది.

పాలవేకఠరి కదిరీవతి : ఇక కథావాజ్బ్యయ (శీణిలో తొలుదొల్తనిల్చిన పాలవేకరి కదిరీపతి కృతమైన 'శుకనప్తతి'లోని కథానంవిధానములు పరకీయరతి సందర్భములై రనాభాస పోషకములగు చున్నవి, అందలి నాయిక పరసంగమాభిలాషతో నేగు విధమిట్లు గలదు. "తో! జలకొమొనంంబి జీలుంయ మేల్వులువ గో

కలవ మలంది మితావోరకలనం దోలి

వడియం ఐందుకొన్ని యొక్సు యాడిగంవు

బుడుత తన వెంట నడువ నవ్లువ్వులోండీ /3ేతే 32 దశ! కు!!- 10 అశ్వా 1- 144 ప 1! 33 దశ! కు!!- 10 ఆళ్వా 1!1- 145 ప! తేశీ దశ॥ కు॥- 10 ఆళశ్వా ॥- 170 నుండి 1/3ప॥ వేవ్‌ శుక॥ - 1 ఆఅశ్వా ॥- 151 ప ॥

ద్ర

అట్లీ మొదటి కథయందు వసుమంతుడు తన భార్యాపుత్రులను గని యనుమానించిన సందర్భ మనౌచిత్యమై చర్వణ దశయందు ఆభాసమును గలిగించుచున్నది, ఆ పద్యమిట్లు గలదు. “డగ ఆ రనక్యాగం౧బ్యూం డవు ఉయ్యావలోధవిబ్యితకేళకా గాలము నొబ్చి చబొక్టుటవుం ౧౦కవీవై నొక మోవానాంగ ళం గారునితోడ దీవకళిక ల్వ్యౌలుంగో న్లు దంంచుచున్ను య న్ను రజగందిం జూబి యెద నౌన్గరనం గడు ఐిన్శి తాత్యు(యడ్రోోో ఇస్లే అనేక సందర్భములందు ఆయా కథలలో పరప్పురుషరతి రసాభానమును కల్టించుచున్నది. శుకసప్తతి యందిట్టి కథలు పెక్కులు గలవు. కొణవి గోవరాజు ; అదే శతాబ్సికి చెందిన మరియొక కథాకావ్య మగు కొణవిగోపరాజు రచించిన సింహాసన ద్వాత్రంశికలో తొమ్మిదవ బొమ్మ చెప్పిన కథలో నొక వేశ్య విభావములు వర్షితమైనవి. నీ శృంగారరవములోం వోవళేదంబి ఎ ౮0బఐి యీనతి నానంంబై నక్కా మైజవు లన్న యం గూర్చి మెదవీ డూవుగం దోల్టి యీ నలేోజాననం వోనెనొక్క్పొా కాక బంగాడులోల గాంతినాదంబచి యీ బంబల న్యోతం గావించా నొక్కా యతయదడురొదాం దోవల్టో ఎడిది నొారంబున నీవడంతుక రఐియించెనొక్కొ తే చక్సుందనమునౌల నొక్సు బోకును గూడ యూర్చు యీానెలంత నొనల్దా నక్కా యనణో రట్టు వు(తికాక్ళ తి రనీకుల యూవ్రుగములవలం దీవులొనంయ 77 ఇట్లు నరమోహినీ యను వేశ్య విభావములు వర్ణింపబడి కమలాకరుడను బ్రాహ్మణ యువకునికి వాంఛాకారకము లైనవి. ” క/ ఆ వావమినిం ౧రుటయటొని కమ లాకదండు (మత్త బిత్తుడా కందర్భో (దోకమునం వోరునౌడ నా లెీంబి యొకండు ఎవింతలుగొ నిబ్దునియెన్‌ గ్‌ తెతీ ఇట్లు కమలాకరుడు మోహించినను వాని రతికి వ్యాఘాతముగ నొక రాక్షనుని యాటంకము తెలుపబడినది. / క1/ అఆ నరమాపానిం బందం గానం నర్యాతి వచ్చా భనదం్లుం డన్‌ చేర శుక॥ - 1 ఆశ్వా ॥1-206 ప॥ 37 సింహా ॥ - ప॥భా॥- 4 ఆక్వా ॥1- 1/790ప ॥ ఏకి సింహా ॥ - వ॥భా॥- 4 ఆశ్వా ॥- 180ప॥ 9్ర2

దానవుండు బంవ్లుం గావున వోనుందిడనేల తిరగి యరుదౌ వ, అతున. .. ఇట్సీరతికాటంకముగా తెలుపబడిన రాక్షసనవృత్తాంతమున మొదలే వేశ్యాశ్చంగారమైన ఈ ఘట్టమితోధికముగ శృంగారాభానమైనది. ఇది గాక విటులను వేశ్యలహావభావాది చేషలను విపులముగా వరించిన చతురాశ్వాసము నందలి 240వ పద్యము నుండి 25ఠరవ పద్యము వరకు సాగిన ఇదే (గ్రంథమున వర్షితచైన యొకనాగుపాము ప్రదర్శించిన వీరము తిర్యగ్గత మగుటచే నా భాసమగుచున్నది. ఆ విషయమిట్లు గలదు. “"న/ దవళాంచ మంగ నుదాట్లోం దౌల్రన దోవాంబు వడనిన రావు వనం భవ్శతయం భెకొ ముర్త€ బౌ్టంర జాలు జేండిము వడగలు మూండు. వాజయ భఖీవణం బ్రాయన్లు రోవాగ్సీ. బెడమెడు శఖిలంచడీం (గాలు జివ్వ అడర దధనలోని కీడు ముందజం దొల్పుమాడ్సిని శాానంబుతో ఎవజ్యా లలె్లుక్‌ తే/గ్‌ (మోయ డోగంకు బాడ్తున (మోగి (మాగి బదిఎి తంగెడు నాగోందు నెాదురనుండి..*” ఇట్లు సింహాసన ద్వా(తత్రింశిక యందు ఎడనెడ రసాభానము గల దనుట తెల్లమైనది. అనంతామాత్యుడు : అదే కాలమున రచింపబడిన యనంతామాత్య్యుని భోజరాజీయమున గల కథలలో నొక్కింత రసాభాసము గలదు. మదనరేఖ వృతాంతములో మదనరేఖపై గురుపుత్రునికి కల్లిన యనుచిత మోహమును, వానికి మదనరేఖ తిరస్కారమును చక్కగా వర్షితమై శృంగారాభాసములగుచున్నవి. గురుపుత్రునికి మదనరేఖ సౌందర్య మిట్లు నీ/ నూంగాడం దీంగెకు నూతనావాలమహై తనరారు నాభి రం(ధంబుయూాబి నుభగల్తులక సోవానమారమై లమశోీయమణగయ వళితయముః జూచి యొవనళబడు బో నమడుమాండు వండ్ర (య నందమణయ తముచద్దుయముం ఊూబి ముభిచందమండలంబునం దోణయ నమ్యృతవ్లూ రము భంగ మదురాదలరంబుం ఉఊూబి త యరుతనూదవాండు మనమున గర్బ నియడం దోడిళిమ్యూల నందక వీడుకొలివి 39 సింహా ॥ - ప॥భా॥!- 4 ఆశ్వా॥- 15813ప ॥ 40 సింహా ॥ - వప్ర॥భా॥- 4 ఆళశ్వా ॥- 145ప ॥ 9్రప

వనిత నోకాంతమందలంబునకుం డొచి కడయవవచ్చిన నది వానికళ లెజీంగ ఈ చేష్టలకు వానిని తిరస్కరించి మదనరేఖ యిట్లు పలికెను: "బ్‌ ఇటు తనయ నయ్యా ఎవడ వహనయణాఢ్యుంయ వవ్వు నీకు నే మిటో తీటువంబో దౌన్టము” కమించునా మజనకుండు ఎిన్హులొ ద కుటో జను లేమి యండు” మదం గార్లోయి కల్లిన నగ్ది నాక్రగాం జోబీకన' వభ కాక వృథో నేయతు ధర్భామె కన్యూవాత్తుమున్‌ “7 అని యింకను పెక్కు భంగుల వారించుటయు, విదల్పి వేయుటయు మొదలగు వృత్తాంత మంతయును శృంగారాభాసముగ సాగినది. ఇదిగాక పావకలోమునికథ యందు కుంభియనువాడు తన మిత్రుని భార్యయగు అనుమతి యనుదానిని కామించును. ఆతని కోరిక ఇట్లు తెలుపబడినది, “ఉఊ/ వచ్చి కృతము. డవు నిడు వాలికళన్న్సులు ముద్దుమోము నో యొబ్చౌము లేని దోేవూాలతయుం గల కోమలిం జఊూబ లోలు(డౌ యెచ్బుడు మోనవుత్తు నొకొ యూ నృవవ్యుతుని నెను డొక్కా డో నిచ్చువలాశో నెత్తుకొని దోంయదు నా కిర్దూన బోబికన్‌ “4 ఈ విధముగా నూహించుచు "నతడు మిథ్యావనయంబును, రిత్తనగవు, వెడ (మొక్కుల పెల్తును, డక్కరి మాటల తణఛును, నాజుడి సంభమంబు"ో ను చూపుటగాక వంచించి యామెను నర్మగర్భభాషణములచే లోగొన జూచి సాధ్యముగాక బలాత్కరించిన విధమెల్లను రనసాభానముగ ప్రీగినది.ట్‌ అయ్యలరాజు నారాయణామాత్యుడు : ఈ కాలమునకు చెందిన (గ్రంథము కాకున్నను శుకసప్తతిని బోలిన మరియొక [గంథము హంసవింశతి. దీనిని అయస్క్టలరాజు నారాయణామాత్వుడు రచించెను. “శుకసప్తతి యందు డెబ్బది. రాత్రుల యందు తెలుపబడిన కథలు కూర్పబడగా 'హంసవింశతి' యందు ఇరువది ర్యాతులందు చెప్పబడిన గాథలు గలవు. అంతేగాక ఈ (గంథమున సైతము హేమావతి యను స్త్రీ చిత భోగుడను రాజుపైగల మోహముతో తన భర్త యగు విష్ణుదానుడు విదేశగతుడైన సమయమున గవయబోవుటయు, ఇంటిలో గల పెంపుడు హంన “రంకు నేర్చిన వారు బొంక నేర్ప్వవలయుననియు, నీ కట్టి సామర్యము గలదేమో విచారింపు' మని యైతిహ్యుముగా నుడివిన కథలును, చివరకు హేమావతి కీలము కాపాడబడుటయు గలవు. ఇందలి (పతి కథయు నుపపతి రతియే యగుటచే [పతికథయందును శృంగార రసాభాసము ఎంతో కొంత పోషింపబడుచునే యుండును. అదిగాక (ప్రధాన కథయందలి చిత్రభోగునికి హేమావతిపై మోహమును, హేవమావతి చిత్రభోగుని కలియబోవుటయును శృంగారాభాసమున కాలవాలమగుచున్నవి. 41 భోజ! - సంక్షిప్తము - 4 ఆక్వా [4-75 ప ॥ శ2 భోజ॥- సంక్షిప్తము- 4 ఆళశ్వా ॥1-76 ప ॥ 43 భోజ॥- సంక్షిప్తము- 4 ఆళ్వా [1-77 నుండి 80 ప ॥ 44 భోజగా సంక్షిప్తము- ౨ ఆక్వా 1-29 ప ॥' 45 భోజ॥- సంక్షిప్తము- 5 ఆళ్వా ॥- 39 ప ॥" నుండి 46 వ॥ ర్రిగ్మ

హేమావతి చిత్రభోగుని కడకేగుటకై యలంకృతయై యేగిన విధమిట్లు గలదు. “న వాజుంయం యబ్బాలవూంద ఊరతారు వనుమూయి చొంగావి రంగాలు చీర గల్లో అహౌూముంచు వెతశోణవిక దొడిగి ఘమ్మూము మని తావిం (గమ్యు బొక్రామంవ్లుం గఅవందు నాగనచుణాం గీలయ నలంద తచకు తచ్చనం గాంతి చిలుక గుల్కెడు జాతి చుణీబూవణందులు మమత దాట తో/ తిలకొమొగొం ద్‌ర్జి ముతద్తుక్సీ నలివి వండ బభూవ లెటుంని యొకవాబోిబుడుత యాకు మడువు లందీయ మోవొందు మడులు గొల వెడలె నలభామ నిజకేలి వేళ్ళు నమో ఇట్లు పరపురుషరత్లై బయలుదేరిన హేమావతి విభావము లాభాన ప్రయోజకములగు చుండగా, చిత్రభోగుని మదనావస్థయు నాభాసకారక మగుచున్నది. ఇదిగాక హంసవింశతి యందలి కథలన్నియును శృంగారాభాస పోషకము లగుట పరిశీలనార్హము. మనకది ప్రస్తుత ముపాదేయము కాకపోవృటచే యా పరిశీలనము పరిత్యజింప బడినది. శ్రీనాథుడు : శ్రీనాథుని శృంగార నైషధమున నలుడు దమయంత్తీ గతమగు దేవేంద్రాదుల యనురాగమును దమయంతితో నిట్లు వివరించియున్నాడు. "చ వారవాయంోము యయ్యై నొకొ యా మదనానల తావ వేదనన్‌ 7 వదడుణుంథు వ్యివయోగమునో వాడండా మింతకు 7 దండవొాణీదా + వరవో భరంబున న్ధారుల వోంగండా 7? నొవ్వుండా వతి వోేతుండుం ఐంనరో కేళి కానన నమాగ౧త మంద నమారణందులన్‌ 7 *7 ఈ సందర్భమున నాయికకు ఆయా దిక్పాలుర యందు రతిలేకపోవుటచే రసాభానము. న్రీనాథుని హరవిలాసమునగల కుమారసంభవ ఘట్టమున నకాల వసంతావిర్భావ వర్దనమున కాళిదానుని శోకములే యనూదితములైనవి. అందు తిర్యగ్గత శృంగార మభివర్ణింప బడుటచే నది శృంగారాభాసము కాగలదు. “"ఊ/ వంకజురేణుగంది యగు వల్పుల వాం గరేణు విచ్చా న శంక మదావళంబునకు వొంచి గదిందబును బద్ద నమృణా లొంతులర మరఘుక్తము నిజాంగనకుం (బబీియమారో నిబ్బా నా వంక దపోధీనుల్‌వ్యాదయ వత్సలతన్‌ (టభియమంది చూడగన్‌ ఇందలి శివుని దారుకావన వృత్తాంతము, పరదారగమనమయిం నిది యలౌకిక దేవతా లీలా విశేషమగుటచే జర్చించుట సమంజసము గాదనియు తలంప వచ్చును. ఇది గాక 46 హంస॥- 1 ఆశ్వా ॥1- 120ప ॥ 4/, శృం।॥! నైష ॥- 4 ఆశ్వా 11-65 ప॥ 485 హర॥- 3 ఆక్వా ॥-613ప || 95్‌

సముద్ర మథన వృత్తాంతమున మోహినీ ఘట్టము కలదు. హరవిలాసము నందలి మోహిని శృంగారమున కాలవాలముగాక యలౌకిక భక్తికి దావల మైనట్లుగనె వరింపబడుట విశేషము ఈ (క్రింది పద్యము గమనార్హము. “"5/ ఎవ్వని వంక గనుంగెను నవ్వునితామణీ విలోచనాంచలమున వాం ఉవ్వోళన కతీలించు న్యువ్వుం బగు కేలుబోయి మమట్యాగమునన్‌ ౯౯ కిరాతార్జునీయ ఘుట్టమున వరాహగతమగు క్రోధము రౌద్రాభాన మని శ్రీజంధ్యాల జయకృషబాపూజీగారు వాసిరి.నీ వారటు [వాయుటకు అది తిరరగత మగుటయే కారణము. “ఉఊ// ముభ్రీాయ నిందీలతకుమూలమవ్‌ (భవంద్బులైన నె న్వుభ్టులు (చ్చువైచుచును భూరువావండము( వాం తొరుగా మట్టుచు భల్గరద్తునుల మాటబోకి మాబోకో దిక్వుకడుందులం భట్టన చోయ్‌చు న్వౌడందకన్సు అ నివ్చులు వెళ్ళం (గాయచున్‌ ” ౫ అదే ఘట్టమున అర్జునుని యందలి ఊర్వశ్యనురాగము కూడ ఏక నిష్ట మగుటచే “తే! ఆద నారాయణుని యాడు వందుడ్తాో / భువన విఖ్యాత దైన నీ వుట్జో నిల్లు పావనుండో నైతి నీ పాదవద్ధోములకు వందనము డోన్‌ వరో వాభవమున” ౨ అర్జునుని మాతృభక్తి యూర్వశి శృంగారమును తిరోహిత మొనర్చుచున్నది. “క వేనాలం బోకు రమ్య శూ నె్రాకుం (ొద్దువోయెం బులియయణ చాలున్‌ వొనవ నందన / కునుమళ రానశన కేళీ కలావవోరంబులతున్‌ ౯ ౨ అను పలుకులతో నూర్వశి యనురాగము వ్యక్తమై శృృంగారాభాసము స్పష్టమగుచున్నది. కాశీ ఖండమున తారయందు చంద్రుని యనుచితానురాగము యొక్క క్రమవికానము వర్షితమై రసాభాసమగుచున్నది. 7న అచాడ్యూవీయభామ యని కొన్టు దివనంబు లిబ్బుగొంవండు. శొవు లెత్తి దూడ ను మువ్వుణ్తూర నాకకొన్చి దనములు వ్షీంయుం జూడని వేళ యందు శొక కొన్సు తిభులు గర్మాక్లో చాతుర్పూందు వాణంయ నేకాంతందు వేలమాడు క వటటేయడడ కడు త 49 హర॥-6 ఆశ్వా॥-110ప॥ వ56శ్రీనాథుని సాహిత్య ప్రన్గానము'- రససంప్రదాయం = నమన్వయభాగం -పుట-134 51 హర॥-7 అశ్వా ॥- 443వ ॥ 52 హర॥[-7ఆశ్వా ॥1-1263ప॥ క53హర॥-7 ఆక్వా 1॥- 133వ 1 06

శొక కొెన్చి భునర్తంబు లెక్కాక్టు నెనమున నంగాంగో నంన్చుర్థు మూాబచరంచు టో వలచి వెణబడు నొక్కకొన్న వానరములు వ్యొదయ మనురాగనంవద నిగుడు కొలివీ కవచయం దొడం౧గనయద యాదిగాంయ చునిబొ జందురుంయ తార తుద్దాంత వశదనభూమి ఇచటి రసాభాసము క్రమవికాసము నొందుట గమనార్హము. అది చివరకు సంభోగ శృంగారాభానముగ పరిణమించినది. అదే [గంధమున త్రివిష్టపిశ్వర మాహాత్మ్య మను వృత్తాంతమున నొక పారావత దంపతుల కథ గలదు. మగపావురము పారావతితో తనకు శ్యేనము వలని భయము లేదని పలికి తన పరా్శాకమము నిట్లు వ్యక్తము చేసీనది.. "త్త! అటి వివాంగమ వేను వివాంగమంబ వెనరగెందికుం దత్కువే వెనరో గొంది? యబల/' యిటు చూడు మవ్లుశ్షీయదటు మాంతుం గవటీలబంభూదవుటీ కేదో తుర్తురముల” వేస ఈ వీరము తిర్యగ్గతమగుటచే వీఠాభానమగుచున్నదని శ్రీ జంధ్యాల జయకృష్ణ బాపూజీగారు వ్రాసిరినో అయినను నిచట తిర్యగ్గతమగుట చేతగాక శ్యేనముతో పోరాడు సామర్ధ్యము లేని పారావతము యొక్క ్రగల్భములగుటచే ననౌచిత్యమున వీరాభాస మగుచున్నది. కాశీఖండమున గుణనిధి వృత్తాంతమున రసాభానము పోషింపబడలేదు. కాని శివర్శాతి మాహాత్మ్యమున నిటువంటిదే ద్రైన సుకువూరుని వృత్తాంతమున శృ్యంగారాభానము చక్కగా పోషింపబడినది. సుకుమారుని పరాంగనాసక్తి ఈ క్రింది పద్యమున వర్పింపబడి శృంగారాభాన మగుచున్నది. నీ' యమునా నదీ నైకతమున జూలరకన్య వనుదోయి నంఠతండో క్హోరుతుండు నంద్శవజందులోే నలిచనాభుండెొక్తు ఎవారంచెం బదియాజువేలనతుల దోేవదాడవనందులో విడూవాకళ్లుండు మునిభామనుల నెట్టు మోన వుబ్చెం గొక్కరొకేోయని కోడియి యెలుంగ౧ంబి యమలనాయముల డొట్దువాల్యాం ౧లనె /// మొలక చన్నుల వాయంవు ముధ్దుంయూంతుం బబ్బుకొనౌ నెట్లు వైతొని వద్ధుభవుయ వశీ కాళీ॥-4 ఆశ్వా ॥- 1905 ప ॥ వ్‌5్‌ కానీ[-6 ఆశ్వా ॥- 296 ప ॥ 56. 'శ్రీనాథుని సాహిత్య ప్రసానము '- రససంప్రదాయం౦ - సమన్వయభాగం-ప్పుట- 135 వ్‌

చందుడుం డౌట్లు వొందౌ నాచాడ్యులేమ ననభు వ్యవ్రుండు రమియించౌ నన్వ్యనతుల"ే” ఇట్లు పరస్త్రీ రతుడగు సుకుమారుడు రాజాజ్జచే పురము వెడలింపబడి యడవి చేరను. అడవిలోనొాక చండాలళలాంగన యందు బదానురాగు డయ్యెను:; ఈ చండాలాంగనా సంగ మనుచిత మగుట తొలుతనెే ఇట్లు సూచింపబడినది. నీ! అదకాలమున మాయావిలానిని భైన ధరణీ తలందునం ఉరయింవ నేర్చిన వుడవాళతమణీళిలావ్వుతి వోలె గామినీడూవందుః కన్ను ళం “రా రాతికాలాయనానందు . ౧ వేడ్ము3 మానువీవ్యిగవోంబు దం౧బి ఎవివాంంచు తొలుకారువోళ వోలె గీ/ అంద తామ్యన్రమును నవిద్వాయను బోలె భువన మోవాన డూవవైబవము లొలయ లీల నేతంచా నొక్ట బండాల కన్వ కొలనం డఉయుదబంతివనవాడం వాలియం దాను" ఇంతేగాక ఈ ఘటమున నా బాహ్మణుని శృంగార మనుచిత మగుట ఎడనెడ స్ఫురింప జేయబడినది. "చీకటి కొల్చె బ్రాహ్మణుని చిత్తము పెన్నెటి వెండ్రుకల్‌'కొ అని యా బ్రాహ్మణుని చిత్తమున నజ్ఞానము వ్యాప్తి జెందుట స్ఫురింపజేయబడినది. కొంతకాలము వారిరువురి రతియు చౌర్య సురతముగా సాగినది. అట్టి వారి సంభోగ శృంగార మాభాసమ్రై ఇట్లు వర్షితమైనది. నీ/ నరాణ నెనముగా నిరరందుల కేంి నవిదవానీరకుందపిముల రోంయ భూదరాంబుఅ కవు వువ్వు దో నని పోయి కందరా మద్యబాగముల నొందు (శిధిరీం(దో వర్తి కన్వ నేవింవ నని పోయి న్తక్తామాలముల నెన్సు డుము నొందు ర౧లమనన్యశ్ష్యైతములకుం గూ భౌగి మోన తజావాటీకా (వదోళముల నొందు లీ// నౌళ్టు కము్యబామి వచ్చునో యింబటోవాలి నొప్పు (టారవదొయుర్రిబోమై నికు కదగ నతివ వగ్గ౭ంన మూవైన నతనితోడ నిచ్చు నొకసాం సాగించు నిధయవనందు ”4 5/7 వివ॥[-2 అళ్వా ॥- 101ప॥ 58 శివ॥[-3 ఆశ్వా ॥- 32 ప ॥ 59 ఇివ॥[-3 ఆశ్వా ॥[-463ప ॥ 60 ఇివ॥[-3 ఆశ్వా ॥- 116ప ॥ రడి

అనంతరమున నుకుమూరుడు చండాలాంగనతో దేశాంతర గమనము చేసీ యథేచ్చగా జీవించుట యంతయు ననుచితమే యై యున్నది " ౪, అనంతరమున నామె మరణింపగా అరువదేండ్ల వయనున నా మహాబ్రాహ్మణుడు ఆత్మదుహితలతో రమించుటయు నత్యంత మనుచిత మగుచున్నది. “గ// పమ చెవ్పుంగనజువది యేండ వయను మునలి నుుతముమాూారుం డోకాంతమున రమింబొం యాతు లిద్రడ భెముల పైం యలరులు (వాలు నంత మ్యూతవ్లుం విన్సవాయంబు వారో వారితో నతడు సంసారము చేసి వారి కిరువురు పుత్రులను గాంచెనట. ఇట్టే సుకుమారుని వృత్తాంతమంతయు శృంగార రసాభానమే యగుచున్నది. ఇదిగాక మాతం గాంగన నుకుమారుని నిక్కప్పు బుషిగా భావించి పల్కిన పల్కులు శాంతాభాసము లగుచున్నవని శ్రీ జంధ్యాల జయకృష్ణ బాపూజీగారు తమ పరిశోధన వ్యానమున వ్రాసిరి..లే ఆ సందర్భమిట్లు గలదు. ”మ// కరవర్మవనవవచ్చుదాడణ వయాకావాయవ్నర్హ ందబుతో కరతూలచ్భువి యజ్రనూ్యూతములతో శాంబూనద న్నూర్తిత త్‌ో న్కరమ్యుత్య్ప్పా నటలోర్వూవుంకతముతో నాక్షాచభ్భుక ద్రవ్య తోం దరమౌ నిన్ను మవోత్సు" రేవకణ నందర్భంచినం జూలదో // అదే వా్యానమున సుకుమారుడు ఎలుకలు చేయు నధరోష్ష స్పందనమున కద్భుత పడుట అద్భుతా భాసమనియు శ్రీ జంధ్యాల జయకృష్ణ బాపూజీగారు తెల్పిరి.లీ "త్తో/గ/ నదన వనవాటోకా నితముంజుముల మందు నౌెలుక లద లేన్ల నంవ్రుజంబులు గదల్లు ఛో మంత్రాక్షైరంబులు వము నేయ నవియ వలె నున్హు నద్భుతంబందా నతండు"/ోో శ్రీనాథుని పలనాటి వరచర్యతమున బాలచందుడు (ప్రబల శత్రువగు నరసింగుని చంపి దుఃఖించుట కరుణాభానమని అదే వ్యాసమున శ్రీ జంధ్యాల జయకృష్ణ బాపూజీగారు ౨,౧. 67 (వాసిర్‌. “"అనుగుబూవతివ్లుత యంగజగ్యాత అయోాద్తూవ్డురొ నిలయ యవనిళ తవయ 61 ఇివ1॥-3 ఆశ్వా ॥1- 117 నుండి ఆశ్వాసాంతము మరియు 4 ఆశ్వా ॥1- 1 నుండి 10 ప। 62 వివ॥-4 ఆశ్వా ॥- 160ప॥ 63 'శ్రీనాథుని సాహిత్య (పస్త్థానము ళు రససం[పదాయం-సమన్వయభాగం = పుట- 136 64 ఇివ॥-3ఆశ్వా ॥1- 13/7 ప ॥ 65' శ్రీనాథుని సాహిత్య (పస్త్థానము '- రససం[పదాయం = సమన్వయభాగం - పుట- 133,136 66 ఇవ॥-3 ఆళశ్వా ॥- 112ప॥ 67 'శ్రీనాథుని సాహిత్య (పస్తానము '- రససంపదాయం * నమన్వయభాగం - పుట- 133 9్రం

మూన దుర్వోధన వైలమ్ము నుతుడ

4 తండీ నరనింగ యోరాజది వఎభుడ

అని ఖోద వడుచును యాయత్ర వడుచు

అని యిట్లు బాలచంద్రుని శోకము వర్ణింపబడినది, ఇదేగాక బహ్మన్న మొధలగువారి శోకము కూడ కరుణాభాసమే యగునని చెప్పక తప్పడు. వారి శోకమిట్లు వర్షితము,

”"భావల ఉఊూబితో (వాణందు ఎఐిజిబి

మలమలఅ ఉఊూబితో మరణంబు నొంది

ఉమ్యు ల దవొబిటో బ్రావంబుగఅలని

భన దోవ బవనముల్‌ కబింబి న్జో

ధరో కీలుండు మా తండడే యనుగయ్య

న మోకీట్లు కారణమూాయలూ .

అనుచు జోకమునందా నవుడు (బవ్యూన్న

ఇట్లు శ్రీనాథుని (గ్రంథముల యందు వివిధ రనముల యాభాసములు పోషింపబడినవి.

బమ్మెర పోతనామాత్యుడు : బమ్మెరపోతనామాత్సుడు రచించిన యాంధ్ర మహాభాగవతము నందు జడ భరతుని వృతాంతమున క రుణరసాభాసము గలదని శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారిట్లు వ్రాసిరి.

"ఇట. దల్లిని బాసిన హరిణ శిశుకమును గుజించి భరతుని శోక మనుచితముగా బవర్తిల్లినది, 'మున్ను మోక్ష విరోధమని పాయంగారాని పుతాదికంబు నెల్లంబాసి తపస్వియైన' భరతు డాత్మరతియు నాత్మ శ్రీడుడునై యుండవలయు వాడిట్లు హరిణ ఇిశువును గుణించి యనురక్తుడగుట సంసారహేతువై యతనిని యోగభ్రష్టు నొనరించినది. మోక్షమునకు జేరువ నున్న యాతని నధోగతి కడగ (దొక్కినది. "7

జడభరతుని హరిణశాబకగత శోకము కరుణాభానమని వారి తలంపు,

"ఉ/ అక్టుటి తల్లీ బాని వారణార్చుక్‌ మాన్తులు లేమి డోన్‌ యే

దిక్కును లేకయన్న నిటదౌబ్చితి నాయెడ రీ మృగార్జుకం

బొక్కుడు (వేమచేని చరియిఐచుచు నున్నది నాదు నన్చి ధిన్‌

మక్కువ బోని దీనిం గడు మన్హృ న లందగం (భోతు నెాంతయన్‌ “లో

ఇది గాక ఆంధమహాభాగవతమున గూడ సంస్కృత భాగవతములోవలెనే మోహినీ వృత్తాంతమున రనాభానము గలదు.

“కపట యువతీ రత్న మగు మోహిని సౌందర్యము వర్ణించుకుగాక “మాయా యువతీ రూప్పుండగు హరి తన వాయి వాలుం జూపు టంపజ వలన వారల తాలుముల నగలించి....."2 (68 పల॥ చ ॥-బాలచంద్రుని యుద్ధము - 4136 నుండి 411౮39 ఇషా ॥

69 ఫల॥ చ 1[-బాలచందుని యుద్ధము ఎ జీ1 రవ నుండి 4171 షా ॥ /0 ఆంధ్ర 1ధ్వన్య్యా!- లై ఉద్ద్య్యా |) -3ప॥ వ్యాఖ్య = పుటా 141 /1 భాగ॥[- 5 స్కంధ | 1-ఆశా్వ ॥- 103 ప॥ 7/2 భాగ॥!- 8 నృంధ ॥- 3౦68 వ॥

100

అని వర్టించుటలా మోహిని శృంగారమునగల కృత్రైమత్వము భాసించును. అటి మాయా యువతీ రత్నముపై నసురులకు గల్గిన మోహము రసాభాసమై హాస్యము నొదవించుచున్నది. -

". దముఖుమాఉలాడదో మణీ చభూడకుండునో

బనుయణవం గమ్వునో చాలు ననుభు నొండౌడ కేంయయనో యొక్సుంత సనాలయనో మనయెడం గ౧ందునో మగువ యనుచు ఆ// నౌలంత చూడ్చుగముల న్న కరంయదచుం

(బణయ బింగో భీతి బదు అయదు

నూర కుండీ గాని యవిద తో తొమ్యని

యడథడుగం ఉాల్లంటి మయనయులవరులుగో "

అస్లే మోహిని యొనరించిన శృంగారచేష్టలును కృషత్రిమానురాగ సూచకములై శృంగారాభాన ప్రయోజకము లగుచున్నవి. ౯న! వేంరావదడతుండీ వినుయ దానవ్లులాల

యము నక్టుం గూడ్చుందుం డని కన్ను లల్లాల్చి

చనుంలవ వయ్యెద జాలం దిగిబి. వదనౌ మణఖందుల వావులు కల్పించి మర్జుందు లెడలించి మఖజుంయ నేన మెల్లని నగవుల చవేనులు మణవీంచి . కీడుడాణ మాటల గాకువజీఐో ఆ యనురవడులనెలై నడకీంబి నురలను

దడవ్లు నేయ వలదు (దావ్లుం డముభు

వబ్బు కొలంది నమ్బుతవారి విబాగంబౌం

దదణీ దవిజు లెల్ల ౯ దనిని పొరదోోోో

ఇదిగాక మహావిష్ణువు మోహినిటై శంకరుని మోహింప జేసిన ఘట్టమునను శృంగారాభాసము గలదు...

"కీ కంఠా నిను నీవ యేమజకుమో చిత్తంబు రంజించెదన్‌......”గే అని మహావిష్ణువు హెచ్చరించినను శంకరుడా కృత్రిమ నారీరత్నమును గాంచి మోహించును, శంకరుని మోహమిట్లు వర్ణింపబడినది.

“మగ రుభిరావాంగిని వ్యన్హబందనవంరన్‌ రలోమాంబ విభ్రాజితం

యబబారానమితం గరద్వాయవుటీ గూఢీకృుతాంగ౧ం జల

తబ బంధం గని మన్ధుడాతురత నాకంవింబి కంభుండు అ

దో ఎవలింవం దనకాంత నూడం ౧ది నెం ఉఊందాన్య కేలమ్ము కీన్‌ "76 73 భాగ॥- ఠి న్కంధ 1॥- 321 ప ॥| 74 భాగ॥- 8 న్కంధ 1॥1- ఎ19 ప॥। 75 భ్రాగ॥- 8 న్కంధ ॥- 394 ప॥ 76 భాగ॥- 8 స్కంఢధశాాశరంషాప్ర ॥

101 సంక్‌ | ఏ. | షట,

ఇట్లు మోహించి గదియుకేగాక 'మాయావధూటియై మరలి చూచుచు బాజు వష్టు నద్భుత కర్ము వెంట దగిలి” పోవుట శృంగారాభాస మగుచున్నది. ఇది వైష్టవాలంకారికుడగు కవికర్ణపూరుని మతమున అదప్రాకృత కృత్రిమ రసాభాసనమని యనదగునని యింతకు ముందే తెలుపబడినది.

'పేరంరాజు జక్కన ; పేరంరాజు జక్కన రచించిన విక్రమార్య చరిత్రమున ఉపనాయక గతమైన శృంగారాభాసము వర్షితమైనది. ఒక చిలుక యొక రాజునకు విలానవతి యను రాజకుమార్తె కథను తెలుపును. ఈ విలాసవతి పరానురక్తయై శృంగారాభానమునకు మూలమైనది.గే అట్ల సువర్హ కలశముచే విక్రమార్కుడు చెప్పించిన పద్మావత్యాదుల కథలును నట్టివే.గ వీని యందలి దాభాన శృంగార మనుటలో విప్రతిపత్తి లేదు, (వబంధయుగము

అల్లసాని పెద్దన : ఆంధ్ర వాజ్బ్యయమున ప్రబంధముల పేరు తలచు సరికి మన తలపున మెదలునది పెద్దన గారి మనుచరిత్రమే. అట్టి మనుచరిత్రమున వరూధినీ ప్రవరఘట్టమును బురస్కరించుకొని శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవా రిట్లు పేర్కొనిరి,

"వరూధినీ సుందరరూపము 'చిన్ని వెన్నెల కందు' అను పదెమున వర్పింపబడిన గుణ విశీషాదికములును 'ప్రాంచద్భూషణ' యను పద్దెమున నిరూపింపబడిన యవస్థయు కూడ ప్రవరున కభిలాష నుదయింప జేయుటకు గాని యుద్గీపింప జేయుటకు గాని యుపయోగింప లేదు. కావున నిది ప్రవరుని పక్షమున నచటి భావ మాభాసమే."

కొంద రిచట కాంతశృంగారముల సంఘర్షణ మందురు. ఎమైనను నేకనిష్టమైన యనురాగమగుటచే నిది శృంగారాభాసమనుట నమంజన మనిపించును.

ఇక మాయాప్రవరునికి వరూధినికి నడుమ 'రసాభానమా?, రసమా” యను విషయమున నభిప్రాయైక్యము లేదు. ఈ విషయమునను శ్రీ వేదాల వారిట్లు పేర్కొనిరి.

“మనుచరిత్రమున ద్వితీయాశ్వాసములో వరూధినీమా(త్రగతమైనను రతి తృతీయా శ్వాస పర్యాలోచనా విశేషము వలన మా మననుకు రసాభానముగా న్పురించుట లేదు. ఇంకను మావంటివారు కొందరు మనుచరిత్రమున రసాభాసము స్పురింపని వారున్నారు. ప్రవరుని రూపసౌందర్యాదులచే నాకృష్ణమాననమై వరూధిని _పేమించినప్లే వరూధినీ రూపసాందర్య్యాదులకై గంధర్వుడును టబ్రేమించియున్నాడు. వారిరువురికిని బరస్పరాస్థాబంధ రూపమునే యట రతి స్పురించుచున్నది. కావున నిక రసాభాస మనుట కవకాశమేది?”! 77 భాగ॥- 8 స్యంధ ॥- 406 ప॥ న

/8 వి[క1॥1-7 ఆఅశ్వా ॥-స్త్రీలు పాపములకు మూలమనుటకు. గీరము చెప్పిన కథ-

133 నుండి1రరి ప ॥

/9 విక॥[- 8 ఆశ్వ ||- సువర్ష కలశముచే విక్రమార్కుడు చెప్పించిన పద్మవత్యాదుల

కథలు = 4నుండి 98 ప॥।

80 ఆంధ ధ్వన్యా॥- 2 ఉద్యో ॥ -ఎ3ప|! వ్యాఖ్య = ప్పుట- 135 త్‌ే ఆంధ ॥ధ్వన్య్యా॥!- ౨2 ఉద్లో ॥ *వేప॥ వ్యాఖ్య * పుట- 130 102

ఈ సందర్భముననే వేదాల వారు ప్రవరుని రూపభావనచే వరూధినికిని ఆభానము లేదని వ్రాయుచు 'దురారాధా రాధా.... యను ధ్వన్యాలోక శోకముచే సమర్థించిరి.

"...రూపభేదమున్నను నదిప్రతి విషయమగు రూపమే కావున నిచట రసమే స్పురించును కాని రసాభానమున కవకాశములేదు."£

ఇట్లుండగా ' వెంపరాల నూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు మనుచరిత్ర పీరికలోనిట్లు వాసిరి.

"మాయా(ప్రవరుండును, వరూధినియు. గలిసి కొనిన ఘట్టమును రసాభానమేయని కొందజణందురు. మాయాప్రవరుని [ప్రవేశమును వాని సంకల్పమును వినినపుడు హయముగా. గనయిడినను, వాడు, వరూదిని దృష్టి పథమున' బడినది మొదలు కొంచె మాశ్వాసము కలిగి వరూధిని వాని వమాయలోయిడి వశమై పోయినళ్లు పఠితయును దన్మయత నొంది వారి సంయోగ పర్యంతము కని పెట్టియుండి కొంత యూరట నొందును.

ఇంతదాంక నీ ఘట్టమును రసాభానమే కావచ్చును. కాని యా యా సన్నివేశముల ననుసరించి సహృదయుని హృదయము (ద్రవింపక మానదు. రసాభానము కావ్యమునం 6ధానముగా నుండరాదు. కాని [పధానరసమున కంగముగా నుండవచ్చును. కొన్నిట నది పధానరసమునకు. బోషకము గావచ్చును. కొన్నిట. దటస్థము కావచ్చును."బే

ఇట్టీ ఘట్టమున రనాభాసనముకాదనుచునే రసాభానసమైనను నష్టము లేదను చున్నారు. ఏమైనను నిజప్రవరునికి, వరూధినితో జరిగినది ఏకనిషమై రసాభాస మనకతప్పదు. వరూధినీ మాయావ్రవరుల శృంగార మాభానమా, రసనమా యనునది సహృదయ హృదయైక నాక్షికము.

రామరాజ భూషణుడు : ఆంధ (ప్రబంధములందు మనుచరిత్రము తర్వాత స్ఫురించునది వసుచరిత్రమే. ఈ వనుచరిత్రమునగల శుక్తిమతీ కోలాహలుల శృంగార మాభాసమే. ద్వితీ యాశ్వాసమున నీ వృత్తాంత మతివిపులముగ వర్షింపబడినది. కోలాహల పర్వతుడు శుక్తిమతితో తన మోహమునిట్లు వెల్లడించెను.

"ఊ// చావ్చెైడీదోమి నాకు గల జీవవమంతయ నకుం గూర్చియె

అవ్లుడు నిన్ను ౬ బాయక(వీయాబరణంబెనరింవ నేద్రన

బొవ్వున కీవు నియ్యకొని బొక్టువు ఊక్కువ గుబ్బులాడి వేల్‌

దవ్దుకో యంతలరంగమునం దాంది నన్ను నదీయదవోయవే * *ో

ఇట్లు పలికిన నగరాజు మాటలకు శుక్తిమతి యనురాగముతోగాక'వినయము నయంబు భయమును మనము. బెనంగొనంగో నిట్లు పలికినది. ౮న్ర/ నిలువాల నచాతి నచోవనరణంటు

(వళ్ళ తి యెల్లను జాడ్తువంణితండు వెంవెల్ర నియత గాంభీర్ధామానఎవిపాన మంతరం దౌలం 2మంకావిలండు జీవనం వౌల్ర నంబిత బుద్భుద్యవాయ 852 ఆంధ్ర ॥ధ్వన్యా!!- 2 ఉద్యో ॥ -3ప॥ వ్యాఖ్య = పుట- 133 83 మను ॥1- వెంపరాల వారి పీరిక - పుట- 29 రీశీ వను ॥- 2 అళ్వా 1-130 ప॥ 103

ముదయమెలైను దురనోన్యు ఖండు గతులెల్టం గువోల (వకార కారణములు త్హేకందు లెల్ల భంగాతులములు తో! నిలుకడ వుళ్ళు తొవులు పాలనువల్సు

నిభ్రో మాబోంట్లతోం వాలివెట్లు వొానంయ

నచలితోత్తుంగ భాద్యూన కఠలభు మతి

ననమఖమ గ౧తికి నభంగో లీలునతు నీకము"లో

ఇచట శుక్తిమతి మాటలలో రతి తిరోహీతమగుటకు కావలసిన విధముగా అభిలాషా వ్యతిరిక్త భావనలు వగ్ణక్తములై రసాభాస పోషకములగు చున్నవి.

అంతటితో నాగక ఆ శుక్తిమతి పై కోలాహలుని యనుచిత మోహము వలన శుక్తిమతికి శృంగార రసానుభావములు కలుగకపోగా తద్విరుద్దములగు భయానకానుభావములు

ధి కలినట్లు చక్కగా వరింపబడినది. ౧ ౮ ణ ”జ// వేణీచలింవంగ గంవీతనవీన మృుభాళభుదా[గకంకడు (ేశీనటోంవ లోల ళనలీ నిభిరీనకటార్తో కాంతివఎ న్హాణము బభూవ వొంనకగణిక్షుణనంబులు మూట నైకత (ణీ ఎివ్తూతాబై ముఖళోలబితరై కడు నంభ్రమించినన్‌ లో

తదనంతరమున శుక్తిమతిని నిరోధించిన వృత్తాంతమున నామెతోడి యనిచ్చారతి వర్ణితము. ఇది చాల విపులముగ ద్వితీయాశ్వానమున 14౮0వ వచనమున వివరింపబడెను. ఇట్లు శుక్తిమతీ కోలాహలుల శృంగార మనుభయనిష్టమై శృ్చంగారాభాసమునకు చక్కని యుదాహరణ మగుచున్నది. ౯

నందితిమ్మన ' అదే కాలమున పెద్దనతో బాటు అష్ట దిగజములలో నొకడుగా స్పష్టముగా తెలిసిన వాడైన నందితిమ్మన రచించిన పారిజాతాపహరణమునందున సైతము రసాభాసము కలదని యొక యభిప్రాయము.

' "సాహిత్య సౌందర్యదర్శన' మను గ్రంథమున బ్రహ్మశ్రీ చర్ల గణపతి శాస్త్రిగా రిట్లు వాసిరి.

“అనుభయనిష్టము అనగా పరస్పర ట(ప్రమగల నాయికా నాయకు లిరువురిలో నొకరి యందు అనురాగము లేక కోపాదులున్నపుడు అది అభాసమె అగును. నిషిద్ధ వ్యక్తులను ఆలంబనము చేసికొన్నను అభాసమే. ఈ యాభాసము గూడ అలంకారమవేనని అభినవగుప్తుండు. నిషిద్ధ వ్యక్తులనంగా బహునాయకులు గల పురుషులు, ఉపనాయకుండు, గురుపత్నిముని గురురాజాదులును పశుపక్ష్యాదులందలి యనురాగము రనాభాసమని పూర్వులనిరి. అది సరి కాదు.

కుమారసంభవములో వసంతవనమున వర్ణింప గయుడిన పశుపక్ష్యాదుల యందలిసాయి రసమేగాని రసాభాసము గానేరదనుటలో సహ్వైదయులే (ప్రమాణము. పరస్పర (క్రేమము గలిగినపుడు రసమే యగును. దానికి భంగము గలుగుట రసాభానమే.

రివ్‌ వసు ॥1- 2 ఆశ్వా 11-132 ప॥ 86 వసు ॥- 2 అక్వా ॥1-1ఎరి ప॥ 104

ఉదా ౩ జలజూాతాసన వానవాది....... (పారిజూత 5-120)

ఇటంగోపనయగు సత్యభామచేం గృష్టుండు తిరస్కరింపడుడెను. ఇది రసాభానము"”

ఇట్లు కంఠోక్తిగా ఆల్పుటయేగాక (శ్రీచర్ల గణపతి శాస్తిగారు ఇట్టివే మరి దెండింటిని గూడ నుదాహరించియున్నారు. ఇందొకటి ప్రియుని తిరస్కరించి యేగి వకాంతమునందు పరుండియున్న స్త్రీ విషయము. అట్లీ రెండవది యొక నవవధువునకు రతిభావము తెలియక పోవృటచే స్వపురుషునితో శృంగారమున రసాభాస స్పూర్తి కలుగుట"తో

ఈ సందర్నమున నొందరలంకారికుల మతమున స్త్రీ పురుషుల నడుమగల శృంగారాభాసము 'అరాగము, అనేక రాగము, తిర్యగ్రాగము, మేచ్చరాగము' అను నాలుగు విధములుగా భావంపబడినది. వారి దృష్టిలో అరాగమున మూడు విధములు గలవు. అవి ప్రాగభావము, అత్యంతాభావము, (పధ్వంసాభావము ఇట పాగభావ సందర్భమున దర్శనాదులచే రాగము గలిగి యాభానము లేకపోచ్చును. అస్లు గో(తస్టలనాదుల వలన గలిగిన (పధ్యాంసాభావము పురుషునిచే (ప్రయోజితమెన పురస్కోరాదులచే తిరస్కృతమై, మరల రాగోదయము కావచ్చును. ఈ మతము రసార్హవనుధాకరమున తెలుపబడినది. సరిగా ఇదే సందర్భమున మన పారిజాతాపహరణ సందర్భమున కూడ రసాభాసమని శ్రీ శాస్తి గారు వా[క్రుచ్చిరి. ఇయ్యది కొందర కంగీకార్యము కాకపోవచ్చును. అయినను ఇట్టి భావనయు కలదను విషయమును (గ్రహింపనగును.

ధూర్షటి ? అదే కాలమునకు జెందిన గ్ర కాళహస్తి మాహాత్మ్యమున ధూర్దటి రసాభాసమును పోషించెనని న్రీపోణంగి (శ్రీరామ అప్పారావుగారు ఏత(ద్శ ౦థపీఠికలో నిట్లు వాసిరి.

"యాదవ భూకాంతుని భక్తిని దెలియవచ్చిన సొక్షాదీశ్చరునకు దాసీసంగమము గల్పించి, యూ మన్మథకేళిని విపులముగా వర్టించుటలో జౌచిత్యమేమియు కన్పట్టుట లేదు."త

బౌచిత్యము లేదనుటచే నిది రసాభాసమని స్పష్టమగుచున్నను, వేరొక చోటను వీరు ఈ విషయమును కంలోక్తిగనే తేలిపియున్నారు.

“ఇక సంభోగ వర్షనములు దాసి-మిండజంగముల సంభోగ వర్దనమును (ప.ఆ.) గూర్చిన (ప్రశంస ఇంతకు ముందే వచ్చినది. దీనిని ఉభయథతానురాగముగ బరిగణించుకోన్నను, పరమేశ్వరునకు దాసీ సంగమమును గభల్పించుట ఆభాసమునకే దారితీసినది. పరమేశ్వరిని దలంచిటైనను దీనిని ధూర్దటి పరిహరించి యుండవలసినది. పిమ్మటి ఘట్టము వాణీ-హిరణ్యగర్భుల సంభోగ వర్ణనము (చ.ఆ.) పూజ్యులగు ఆది దంపతుల నంభోగమునింతగా వర్ణించుట అనౌచిత్యమని కొంద రందురు. కాని కామాంధుడై (ప్రవర్తించినప్పుడు, బ్రహ్మకు కూడ పతనము తప్పదని నిరూపించుటకు ధూర్దటి యిట్టి రచనకు పూనుకొనెనని సమర్ధించు కొనవచ్చును. అటుపిమ్మటిది చంచెతల, చెంచుల విహార వర్షనము, వీరియందు బహునక్తి వక్త మగుచుండుటచేత ఇది కూడ రసాభాసమునకే దారి తీయుచున్నది.”ో

త/ నాహిత్య సాందర్య దర్శనము - అనంలక్ష్యక్రమధ్వని - పుట- 135

58 సాహిత్య సౌందర్య దర్శనము = అసంలక్ష్య[క్రమధ్వని * పుట- 136

89 శ్రికాళ॥- పీఠిక పుట- 42 90 శ్రీకాళ;- పీఠికా పుటలు.- 45,46 105

మాయాజంగమ. వేషమున వచ్చినది ఈశ్వరుడే యైనను, ఆతని దాసీ సంభోగము విస్తరించి వర్షితమైనది.”* అట్ల సరస్వతీ చతుర్ముఖనంభోగము ద్వితీయా శ్వానమున మిక్కిలి విస్త్రుతముగ వర్షింపబెడినది.”= ఇవి అనుచితములని యాభాసములని పై పీఠికాభఖి ప్రాయము, ఇదిగాక చెంచుల, చెంఛితల శృంగారము 'అథమపాత్ర గతమగుటచేతనే గాక, బహుసక్తిచేగూడ ననౌచిత్యమున శృంగారాభాసమగు చున్నది. ఈ ఘట్టమున నీ క్రింది పద్యములు పరిశీలనార్హములు. “ఉ/ నాతి యొకడ్త, బిత్తమువనాథునివై నిడి నాం నాం మో ల్లాతని నాభు వేరనైౌ (బీయంబునం బల్బు దుల గౌంిలింబి వో లాతరలాత్డుకా ౧౨ వఎిలానము చూవుచుం గూడా వేడుకన్‌ వ వుడినెయగాని లేదవుడు వుచ్చుతతాగన మద్య, మింతలోే నొడ లెటింంం డజుంచు నొకయగ్ధాలి నాడుని ద్‌భ్హో యన్యూనిన్‌ జడీయండు చూడు మంచు నరనందబున మబ్బు తాజంయదోయ న వ్రుడు ిగికొంగొితమం గతనవుందునుగుబ్లుల నొత్తె మక్కువన్‌ ₹ో తెనాలి రామకృన్ణుడు : ప్రబంధయుగముననే వెలసిన మరియొక యాణిముత్య మనదగిన పొండురంగ మాహాత్మ్య్యమున నిగమశర్మ వృత్తాంతము రామకృష్ణుని కవితాప్రతిభకు నికషమైయున్నది. ఇందుగల కాపుకోడలి యొక్క శృంగారము పరకీయ శృంగారమై రసాభాస మగుచున్నది. ఇతి వృత్తము చిన్నదైనను శిల్పము పరిపూర్ణతను సంతరించుకొన్నది. కాపుకోడలి యంతరంగమును 'పంటది గోరు జారు కుచపంజర కీరముగా రచింపంగన్‌'* అనుమాటలో తెల్పి, యనంతరమామె చేష్టాదులను వరించెను. ”న/ వలువికారంబుల కలగల్టు భూవుల రాకపోకల బయల వాజయయోయటలి దమకందు గమకంబు దళ్తరంభును వొత్తి మనను సాయన వజ. జొనువుల గోర్చ, కుదుడువొలిండ్రవైం గొంయడాడంంం గౌన్లు వడ నూరకనవ్వు వెజ్టో నవ్వు? నేరాలివట్లో లి ర్రైత్తి బె లి నొవ్చ్వుం ౧4ఈబి వాం డోడ్డునం గౌంగలించు” తో దండ నకీమెడం ముండాలదందొ వకుల దొట్టు మ మైలు బియవంచుం దౌగ్‌ కళాదు , వనిత చిన్నాల వొన్సాల వయను వాని వ్యివనందను. గన్హుంత వెకలి యయదు" ౯ ఈ పద్యమున మొదటి రెండు పాదములందును చక్షుష్రీతియు, మనస్సంగమును క్షే స్రీకాళ॥-1 ఆక్వా ॥- 4243వ ॥ 92 శ్రీకాళ॥-2 ఆళ్వా|॥-16 నుండి 21 ప॥ 93 న్రీకాళ॥- 3 ఆళ్వా ॥- 4243 ప॥ 94పాండు॥!- 3 అఆశ్వా ॥-61వప॥ 95 పాండు॥[- 3 ఆక్వా ॥[-62 ప ॥ 106

వర్ణింపబడినవి. మూడవ పాదమున 'హసిత మను శృంగారచేష్ట వర్లెింపబడినది. ఇటు శృంగారమును (ప్రోది చేసి, చివర 'వివ్రనందను గన్నంత వెకలి యగీచు ననుమాటతో నది. 'యాభాసో మయి హాస్యభాజనమగుటను తెల్పెను,

'దుర్లలితా తను విలసన నిర్లజ్ఞ స్వాంత కాంత నేరుప్పు మె౪యన్‌ .......... * అను పద్యమున_ హ్రీత్యాగమును, '.....తలగట్టి యొక మూల నొజగు నేల గ్రుడ్ల నీరుట్టం 24244“ అను పద్యమున చింత యను మన్మథావస్థను వర్ణించెను.

ఇట్లు కాపుకోడలి పర పురుష నిష్ష మగు ననురాగమును కవి వర్షించినను, నది యుభయ. నిష్టమైనదే. జారుడగు నిగమ శర్మకును నామెపై ననురాగము గలదు.

“"5// “(ఎవ్వునికీ వలబానొకొ మూ వివ్వుని/" యని రవ్వుమాజు నరసోక్తుల్లు లే నవ్వులు ముడిబిన వువ్వుల డువ్వులు దనయందౌ నమదడూడములలుటన్‌నో

అతనికీ గల యనురాగమిట్లు (వ్రనక్తమైనను నందలి యనౌచిత్యమును కవి తెల్పివారి శృంగార మాభాసమగుట కవి నిరూపించెను,

“మ/ 'బళరా/ తోరకుం దోరద్క్క్పూ నిటు లీ బంగారు కుండ్‌ డందు. ఉం కలు దాజోంచుభు గౌంవుమోవి దొడుకంగ్నా గుబ్బుపాలిండ్లు భి ములమంగ్యా ముఖుగందధపారణము నేయంగాం ౧బటోనీమను తుల వ్యతంబు మబోంవంగాం దివుడు మ్యితదోహ మోవోంధతన్‌ "*

ఈ పద్యముననాతని యనురాగ గాఢతనంతటిని ప్రన్ఫుటము చేసినను, 'మి[త్రదోహి మోహాంధతన్‌' అను మాటతో నందలి యనౌచిత్యము సహృదయుల మనస్సులకు దోచి రసాభాస మొదవించుచున్నది. అస్లు వారిరువురి యనురాగపూరిత చేష్టలును రసాభాసములగుచున్నవి,

చ కరగిన డొౌందముల్‌ విడువుగానని కోడ్కులు వారవళ్ళామున్‌ వొరనేన నిక్టచూవులు దముర్కొను ముత్తులకాంకురావణల్‌ బిలంగొన నిగ్గులున్‌, ౧లిగి చీయ్‌ో (వోజ్‌టో రదేలయాల వా లిం తలిరాళతుల బేండీయ నలీకొ వళివ్దుండు దువ్షచోళ్లలన్‌.”*౯ీ

'దుష్టచేష్టలన్‌ = అను మాటతో నీ శృంగారమున కాభాసత సిద్ధించు చున్నది.

ఇట్లు పరపురుష సంగమాభిలాష విశేషముల చేతనే రసాభాసము ద్యోతక మగుచుండగా నా జారిణి స్వపురుషుని సన్నిధిని జేరి మనసునందు పరపురుషుని ధ్యానించు చుండుట దానికి పరకాష్ట యనదగును. = "ఊ// ఆఅద్రమ రేయి దాయకం బొలమారనే మారో కిలీముబావొలిన్‌

నిద్దురగాబి యన్సృమంనిన్ల్‌ ఆగనీలివీనాలి జంత య మ్యుభ్రియ నేవ నేయదొకోముచ్చుటయాడదు? మూంంబోలె నో 96 పాండు॥!- 3 ఆశ్వా 1-63 ప॥ 9/7 పాండు! 3 ఆశ్వా॥-64ప॥ 98 పాండు॥!- 3 ఆళ్వా॥!-66 ప॥ 99 పాండు॥- 3 ఆశ్వా ॥[-67 ప॥ 100 వాండు॥!- 3 ఆశ్వా ॥-69 ప ॥ 107

నుద్రియ లేక కన్నొాగిబి చూచు మనోగతిం దోంచు చెట్పునిన్‌ *

చివరకు "దిన దినంబును గసికాటు చెనకు వలన దప్పిదీరని తమకంబు....."!* తీర్చు కొన నెంచి యామెను బేవదీసికొ నిపోయి సంసారమొనర్చుటతో నీ పరకీయ శృంగారాభానము ముగిసీనది.

ఇదిగాక పంచమాశ్వానమున గల నైచికీవృత్తాంతము కూడ రసాభాస మగుచున్నదని (శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారు వ్రాసియున్నారు "1ణే ముందు ప్రనక్తమెైన జడభరతుని వృత్తాంతమునకును దీనికిని పోలిక గలదు.

”5/ మమకారదూదడనళకు మి (తఅములు కళ్యతములు నన్హు దమ్ములు నను జం దముల వరన్ఫుందము ధో ం.. ర్థామె మవైకొన 7 మఖుంయ నగయు వైలయ నగమే/”.ళో

అని పలికి నంసారబంధము వలదనుకొనిన అయుతుడు తరువాత నైచికి యనుగోవ సేవలో పడి తాపన కర్మలను మరచును. ఇది జడభరతుని హరిణశాబకానుబంధము వంటిదే యగును. అందుచే నిది జడ భరతుని వృత్తాంతము వలెనే యనౌచిత్యమై యాభాన కారణమగునని శ్రీ వేదాల వారి భావము.

“నీ/ వడం ఐడ నెత్తం జాల్పడీయన్చి నాననా వ్యాన నైవుణ క్తళ్తో వళ్టువదలె | ను లపాంకురములేర్ద్చి యలువవ థైడు వూన్చం యళవల వావ్యొతి కముంటువడియె + నడిలంగొ నడిలంగొ మెడరద్దావిడు తదు న్హరూ/తావ్యత్తి యవలం ఉనియెం భెలయాడ్స్చీ తినుతమకుల బొలయ వుల్లులం వోన నదలించు వూంకృతిం వాదం మంత , టో మానలన్న య మొదలంటం గోనీయన్సు రేం కక్టునో కమువంటీ గొడవ ౧వ కరణ శీలులో కెవ్వాటం లలదౌ నుఖిము 77లో

ఇట్లు ముక్తిని గోరిన అయుతుని శాంతము నైచికీగతానుబంధమున ననౌచిత్యమై శాంతా భాసమగుచున్నదనియే (శ్రీ) వేదాల వారి యభిప్రాయము.

ఈ వృత్తాంతమున మరి యొక విశేషము గలదు, లౌకికమైన స్రీ పురుష శృంగారము నంతను శృంగారాభాసముగను, వజ సుందరీ (శ్రీకృష్ణుల శృంగారము మాత్రమే రసముగను ఖావించుట వైష్ణ్లవాలంకారికుల మతము. అనగా నాత్మ పరమాత్మ సంయోగమే పరమోత్కృష్ట మగు రసమని వారిమతము. అయుతుడు కూడ నిక్లే లౌకిక శృంగారము రసాభాసమనీ భావించి పలుకును. | శాలను నత లనననాతు్రాతాకానకాలి ననన ననతటన నత క్తభతత నను కతా తనక న కనన అ ననన ననన

101 పాండు॥!- 3 ఆశ్వా॥-71ప॥ 102 పాండు॥[- 3 ఆశ్వా ॥-72 ప॥

103 ఆంధ్ర ॥ధ్వన్య్యా॥- 2 ఉద్యో 1 -ఎ3వప॥ వ్యాఖ్య - పుట- 141

క$04 పాండు॥-5 ఆక్వా ॥-220వ॥ . శక05 పాండు!” 5 ఆకా్వా ॥1- 238 ప ॥ 108

ష్‌. జఉందర్థాన్తములంబు, నంబిత తకోత్సాండందబులందున్‌ ముదా మందో న్ఫందముబందచుం,గాంచన ఉతావమ్యుత్త లులంభయన్నీ నుభీ బృవవంటముల్‌ దులినింభలన్‌ దౌగడు నీ భింభోన్తులందొల నా నంధాబ్రానమవా కాక్ష భాశితచిదానందంబు వెంసొందునోే / “లో దీనీ భావము లౌకిక శృంగార మానందా భాసమనియేగదా. అనగా రసాభాసమే యని యాతని భావమగుట స్పష్టము, రన పరమావధియగు సాక్షాదృగవద్రతిని మాత్రమే రసమనుటయే వైష్టవాలఏకారిక మతము. అయుతుని వలుకులును దీనినే వతిపాదించుచున్నవి. పింగళి నూరన : పింగళి సూరన రచించిన కళాపూరోదయమున నుగాజ్రీ కాలీనుల నడుమ నుద్యానవన వృత్తాంతము పిమ్మటి రాత్రి నడచిన శృంగారము భార్యా భర్తల నడుమనే జరిగినను ఏకతర నిష్టముగుటయే (వ్రదర్శితమగుటచే నది రనాభాసమగుచున్న దని శ్రీ వేదాల ఇరువేంగళాచార్వుల చారు వ్రాసిరి, "(వీ యొకీంత యొత్తుభున్తు పొర్చుకజున్‌ వారం భూడుచభుండి వం అక్టున నొవ్లు. చూడువుల వైనిడీ యొత్తి, తదంమ యంత వి న్యూట్తు వయన్‌ భుబీంచుదున్ను గన్నులు చేదచుకొంబుం వొక్సీటన్‌ గట్టిగ నద్దుొంచుర దన గాటవు గూంమిం దౌల్బె మిళ్చీలిన్‌ “లో ఇట్టి సుగ్యాఫ్‌ శృంగార చేష్టలును శాలీనునడు అనురాగోద్దీ సకములు కాలేదు, 'ఎందు పరాకుడుగమి' గల్గినడి. అతడు 'రాయైనః గొంతమేల్‌ నారాయణ మో మనను కంయొ యనిపించినాడు. ఈ యనానవలన నీ శృంగారమాభాసమగుచు, ఏ కోర్కిని వచ్చి' తను శాలీనుని వ్రశ్న్చచే హాన్యమును గూడ కలిగించుచున్నది. ఇట్లీ వృత్తాంతము భారాాభర్తల నడుము నంభవించిన శృంగాదమయు్య్యును, ఏకతర నిష్టా శృంగారాభాన మగుచున్న ది. ఇది గాక సరస్వతీ చతుర్ముఖుల కృంగార మా (గంథమున విపులముగ వర్గితమైనది", ఇది మాతాపితరుల సంభోగవర్ణనము వలె నత్యంచ మనుచితమై దసాభాస మగుచున్న టె. అస్తే శలా్టానురునికి అభినవకాముది పై గల మాహము అనుచితమ్హై యున్నది. అభినవ కౌముది కాతనిపై ననురాగము బేదు. కావున నిదియు శృంగారాభాస మగుచున్నదాే*ి, ఇక్సే సత్వదాత్మునికి సుముఖానత్తిపై మాహమునుప్కే దేవాలయమున విగ్రహముల సౌందర్యము' గాంచి యపతిపుంగవు డొందిన మోహమును” ౪ నా భాసములే యగుచున్న వి. రచ. 106పాండు![- ౨ ఆజా 11-225 ప ॥ 107 ఆంధ్ర 1ధ్వన్యా[ 2 ఉద్యో ॥ -3ప॥ వ్యాఖ్య = పుట- [3వ 108 కళా॥!- శ4 ఆళ్వా ॥- 120 ష1॥ 109 సరస్వతీ చతుర్ముఖుల ప్రణయము -కళా॥- న్‌ అళ్వా1॥- 16 నుండి 20 వ॥ మరల 28 నుండి 32 ప), మరల 48 ప॥, నందు వర్ణితము. 110 శబ్య్యానురుని మోహము * కళా॥- 6 ఆళ్వా [35 నుండి 41 ప॥, మదియు 62ప॥ 111 సత్వదాత్ళుని మోహము = కళాగా ౨ అళ్వా 14 115 నుండి 1446 ప॥ 112 యతి మోహము - కళా[- త అళ్వా ॥1 1వ 1/7" ప॥ 109

దళ్లణాం[ధ యుగము చేమకూర వెంకట కవి : దక్షిణాంధ్రయుగ సాహిత్యమున ప్రాతస్మరణీయుడైన చేమకూర వెంకట కవి సారంగధరచరిత్రమున చిత్రాంగీ సారంగదరుల నడుమ నడచిన వృత్త మేక తర నిష్టమ్హై శృంగారాభానస భరితమై యున్నది ఆ సందర్పమున సారంగధర చరిత్రమున నిట్లు గలదు. “”మగ/ అని యాపాంచుబు లద్దాం భోవడి బి దేకాంతంబుగా నలైనల్‌ రనుచభున్‌ బాతు దొలంగ్య నీవి వదలన్స్‌ గామాంధో కారమ్యు నౌ మ్యృనమున్‌గవ్పునం గన్ను గాన వుడా మత్తోబగంబీర గా మిని యత్తూంత నిరంకుళోద్దతిని బల్టాన్‌ బక్తుంాం జూబినన్‌ శ ౧డ ౧ వావ బయంభున వడయచు “౨6 యేబీ గొడవ వచ్చా' నటంబున్‌ వడి లేబి యతడు 'తల్త తడవాయెను వచ్చి”. వోదూదను నో ననుడున్‌ “0 ఈ పద్యములందు చితాంగి యనుచితవూహమును, సారంగధరుని మాతృభావనయు పరస్పర విరుద్ధములై శృంగారాభాన మగుచున్న వి, లింగనమఖికామేశ్వరకవి , దక్షిణాంధ్రయుగమున వెలసిన (గ్రంథములలో నుద్వేలమగు శృంగారముండుట సామాన్యము. ఆ యుగమునకే చెందిన లింగన మఖథి కామేశ్వర కవి రచించిన 'సత్యభామా సాంత్వనము'న నరకాసుర సంహారమునై స్కంధావారమున విడిసిన (శ్రీకృష్ణుని విరహము వర్షితమైనది. సమర సమయమున కృష్ణుడు “తన మానన మందున. ౧ "లుల వుండెడి చెలిం గణ కనికరమునం బల్కె నేస్తకాండ్రు వినంగన్‌" 1*ే, అని ఈ విధముగా శ్రీకృష్ణుడు స్వీయవిరహమును చెలికాండ్రు వినునట్లు (ప్రకటించెనని వ్రాయబడినది. శ్రీకృష్ణుడు తన విరహము నిట్లు తెల్పెను. “క0/ అద నాగనా నది మన నౌ శద నయ మొ నదియు తాణ మది నిలకడ యం బౌదు రెత్తుచుం దమి వొత్తుభు ముదితా న వెవుడు నురతమున వమెచ్తాదవో 7 5 భగవంతుడగు (శ్రీకృష్ణుని నోట నిట్లు పలికించు టొక యనౌాచిత్యము. దానికి వారిట్లు పలికిరి. “5క0/ వలబిన వారలు లలే వలవీంచిన వారు లేల” వశితల నుట్తూ తలణయకెని నమరముఖథిమునం బలఎంబిన వాగు గలదె వద్ధుదళాక్షా?” ఈక చెలికాండ్రు పై విధమున మందలించుటయు మిక్కిలి యనుచితము. ఈ సందర్భమున కలవింకు డను నెచ్చెలి ఇట్లనెను, చతు. కఓ1త సారం॥- 2 ఆళ్వా ॥[-89, 90 ప ॥ 114 సత్య॥ నాం ॥- 3౩ఆశ్వా॥ -30వ॥ 115 సత్య॥ సాం ॥- 3౩ ఆఅశ్వా ॥ -39వ॥ 116 నత్య॥ నాం!- 3౩ అశ్వా॥ -62 ప॥ 110

“"మళ్త/ బభొండవంబున బత్వుద గౌట్ట్రంంం బాళముల్విడియింవుచున్‌ దండు నేయదచు నుండంాం (బ్రమదామతణోన్‌ నతిం దౌత్తురా నిండుడివ్వున ముబ్బు దుద్దులు నీటుబూవులు మాణ నీ యండ నుంచుకయండంణగా వెలయాం్యడు కర్ప్వుయి నారో 07 ఇట్లు పలుకుటతో నూరకొనక 'పొగడొందు వెలయాండ్ర' పేర్తు తెల్పి, యందొకతెను 'తోడి తెచ్చెద నీ దండం గూడి యుండి నని పల్కెను. ఇదియు ననుచితమై యున్నది. (శ్రీకృష్ణుడా కలవింకుని మందలించి మరల సత్యభామతోడి తన కూటములను మిత్రులకిట్లు తెల్పెను, . "5/ దునికిలి నలో పోయుడితో వనివాడీన నెమ్మొ గంబుతో మనలెడి చూవుతో వాజణులయ మానిన యఎబ్పుల కుంయమండుతో మునిమునీ నవ్లు పతే రతుల ముద్చుతు లాడుదుం బైండు కొంయబే వినడుబు నున్న యన్సై లంత వేడుక నేడొకనార కల్లునే "0 ఇట్లీ (పసంగవముంతయు తండి కుమారులతో స్వీయ శృంగార (ప్రసంగ మొనరించినట్లుగా భాసించి యనౌచిత్యమున. శృంగారాభాన మగుచున్నది. ముద్దు వళని : అదే కాలమున రచింపబడిన సాంత్వన (గ్రంథములలో ప్రసిద్ధమగు ముద్దు పళిని రచించిన రాధికా సాంత్వనమున. నుద్వేలమగు శృంగారమున్నది.. తాను పెంచిన ఇళకు శ్రీ కృష్ణునితో భోగింపవలసీన విధము నెరింగించుటయు, నస్షే శ్రీకృష్ణునకు ఇళతో సంభోగింపవలసిన విధమును రాధ వివరించుటయు ]ేి మిక్కిలి యనుచితమెై యుండి శృంగారాభాసన మనదగి యున్నది. నముఖము వేంకట కృష్ణవృ నాయకుడు; ఆయుగముననే వెలసిన సముఖము వేంకట కృష్ణప్ప నాయకుని యహల్యా సంక్రందన మను (గ్రంథమున నుద్వేలమగు శృంగార మనాచిత్యభూయిష్టమై ఆ భాసమగు చున్నది. దేవలోకమున మహర్షుల చేష్టలొక పద్యమున నిట్లు వర్ణింపబడినవి. 7న నోమయాగఫలందు నుదతి నీ కీచ్చోను మొగ మవు (దవ్చువో ముద్దుగాను సోమయవానవనలంబు భామని కిచ్చోను అఆనంగోనాకు న యదరమూవా కలికీలో సాన్సా య్య కలకాల భలమిత్తు బట్నువైన తముచములం బట్టు నీవా రమణీరో నా మవ్యోవతనల మచ్చోను రతుల నన్హో లవో (బతికి పోదు తే ననుభు కాండిలూ కొండిల్లూ ముని వరాళ ఎౌర్జు ఊమదగ్పు కాకల్టా వర్చుతాద మువులు మూపొంవు నవ్లుర (నీలు మరయ" 11/సత్య॥ నాం !॥- 3 అశ్వా॥ -683 ప॥ 118 సత్య॥ నాం 1-3 ఆశ్వా॥ - 101 ప॥ 119 ౮|॥ సాం ॥- 1 అళ్వా ॥ - 108,112 వ॥ 120 అహ॥- 1 ఆశ్వా ॥ -68 ప॥ శ11

పవీత్రులును, జితేందియులును నగు మహర్షుల నిట్లు వేశ్యాలోలురుగా వరించుటనుచితమై శృంగారాభాస మగుచున్నది. అంతేగాక దెవసభలో నున్నవారు తమకు అఫవిమాన పాత్రలగు నచ్చరలను మెచ్చి, ఇతరులను దూషించు టనుచిత మగుచున్నది.. ఆయా స్రీలను మెచ్చుకొని యనురాగము (ప్రదర్శించుటయు నాభానమగుచున్నది. అనంతరమున యోగిని యొక్కతె వచ్చి యహల్య కింద్రునిపై మోహము కల్షించెను, యోగిని పరపుగుష రతిని పొగడి గృహన్థునితోడి పొత్తును నిరసించుచు నిట్లు పలి౭ను. "౫ కొనడలొ చెక్కనొక్కుటలొ మూకీరవల్‌ వలికించి వల్చుటో యొనవరో యల్హులో నయములో రతినుద్దులొ వింతముద్దులో వనం దొడనందుపొందకలొ వాతెరతూర్చులొ (వక్టమాద్దులో రనికతలేని గోర్తురతి రామకు నేమి నుఖింభటు దొల్టుమూగోో యోగిని యిట్లు గృహస్థరతిని నిరసించి పరపురుష సక్తిని గలించుట యనుచితమైై యాభాసమగుచున్నదీ, ఇంతేగోక యహల్య యోగినితో పలికిన పలుకులును ననుచితములే యగుచున్నవి. ఆమె మాట లిట్లున్నవి. “క నా తలి వీవు నీతో నా తలంవేమిటికీ దాంచో నాలీ మాయిం మాత౬ డొవ్లుడైరం గలనిన నాతనిం గాం దలంతు ముకుఇితాక్షోద్దుయ్యనై (822 గౌతముని సన్నిధిని జేరిన యహల్య 'తిదశాధిపుండైతే. గద యద నెజుంగుచు€ గోర్కె౯ దీర్చు'నని తలంచును. అహల్య మాయాగౌతమ రూపమున వచ్చిన యిందుని యింద్రుగా నెశింగియే సంభోగమున కియ్యకొనును, వారి సంభోగ శృంగారము కరూడ పరకీయ శృంగారమై రసాభానముగనె సాగినది. వారి సంభోగశ్చంగా రమిట్లు వర్పింపబడినది. / అనుయ నలనవ్వా విముదాధివుం 'డట్టనా వౌానుగాక యం బన గురకకు నిబ్బునలు యంగా కళ నందు వోర్దె న త్టూన వనభోండీ చన్వ్రో నలం (మద్యా నురేందుండు మావియానౌం ౧౮౧ జనయన చక్కు గీజెను గబాకబిం నోంిరి వారో లిడ్వుడున్‌ “లే ఇది యిట్లుండగా. వీరి వలపు లుభయనిష్టము. లగుటచే నిది శృంగారమేగాని యాభాసము కాదనువారును గలరు,"12ే శేషము వేంకటవతి : ఆ యుగమునకే చెందిన శేషము వేంకటపతి కృతమైన శళాంక విజయమున తారాచంద్రుల శృంగారమును నిట్టిదే. చందుని జూచి తారచేయు శృంగార చేష్టలు పరకీయములగుటచే నాభాసము అగుచున్నవి. “౧/ ముంవిమున మేను విజణుచుం గెమ్యోవి దాజచుం యచబ్చాల విదుడ్చుం బయ్యూదకొంటు జార్చుం 121 అహ॥- 3 ఆళ్వా 1 - 19 ప॥ క22 అహ॥- 3 ఆశ్వా ॥ - ౨కి ప॥ 123 అహ॥- ఎ అశ్వా1॥ = 106 ప॥ 124 కావ్యా॥ సంథగ్ర ॥ -3 ఆశ్వా ॥ *142 ప॥- సన్నిధానం వారి వాాఖ్య!! -ప్పుట తే 112

తనరు వగనవ్వుం రొనగోటం గోవ్లు దువ్వు నొంటో నరకట్టు నిలు మంచు నొట్లుం నొట్టు2నే ఇట్లుండగా చంద్రునికి యావనమున రాగోదయమైనను ధర్మాధర్మశంకచే ననురాగమునకు తిరోగతి కలుగుచు, రసాభాసమున కాకరమగుచున్నది. “జ/ చాంతం ధనంతో నింతి కళుం వోంకో నేయల నంతనందునన్‌ ౮౦తుండు ౮౦ తొనర్ద్చుఃం బరకాంచో యతుంబభు నదర్థా మందు లో సెంతయుం వింత నొందు మన నిబ్రుతు చ్‌డ్తుక నాడ నావానం వంత భయం వెకింత డబి యింత యనమ్ముతి బమింత ౧న్సుడన్‌ “25 తనవయ వచ్చిన తారనుగాంచి చంద్రుడు వారించును, ఇట రతి తిరోహితమై “క తగునే నిది యెంతటి వాచవో యీ నుద్దాకీంత ౮లినీన జగతి నృరగవారణ యవయళమున్‌ మగవా! బోవట్లో నభో మగ వాచితరున్‌ ౮27 కాని తార పలుకులలో నాతడే మనఃపూర్వకమైన భర్తయని తెల్పును. “చ మగని నత్యికమించులలు మానినితం దగదంటి వొన్పితిన్‌ మగయ మగండవంగ మది మక్కువ దొవ్వుని మందో కంటోోం వయనతం శొవ్వుడో యతండొ యాతనిం గా దని యన్యూంహాడినన్‌ దగాదిది వాయుకీజచులదర్థాము ముల్టుము నేవెజుంచయుదున్‌ “లో అనంతరమున తారా శశాందుల సంభోగ శృంగారము వర్ణితమైనది. “ఉ/ మోమును మో ముదంభు ముదము న్భువుము బ్బువయు లాడ ల్లాడ్‌ (ల్వోముం గదించి పాదములు వీక్టులు నొక్పుబోగా యలింబు పో రాముల నిండు కొలతల దీరంబుగో నొఖ్బావయోధి నోలి రా లోమయం. (బావినాభుంయును లీల బుశంగయగంలు పోలికలతో ఇట్లీ సంభోగ శృంగారము శంకబేక సాగినది, ఇది పరకీయ మగుటచే నాభాన మనియు, నుభయ నిష్ట మగుటచే రదనమనియు మతభేదము గలదు." ఆధునిక యుగము వరువతి వెంకట కవృలు ? అధునిక యుగమున (ప్రసిద్దులైన తిరుపతి వెంకట కవృలచే విరచింపబడిన 'పాణిగృహీత' యను కావ్యము రసాభాసమహితమైనది,. పాణీగృ్యహీత యను మాట వివాహము చేసికొనక స్వీకృతయైైన స్త్రీని తెల్పును. అమె తోడి శృంగారము రసాభఖాసమని ఈ కావ్యమున కంతఠోక్తిగా నిట్లు తెలుపబడినది, “ఆగ మాఖుమనువు దాని. శోరంగ దీనిన కేచ5్‌ శళాం॥ = 2 అళ్వా ॥ -86 ప॥ కే2రకజాం!॥! 2 అళ్వా ॥ -90 ప॥ 127 శళాం॥[ * 3 అశ్వా ॥ -65 ప॥ 128 శళాం॥! = 3 ఆక్వా 1 -79 ప॥ క్షై2ైతి కళాం!॥! - 3 ఆఅశ్వా ॥ -94 వ॥ 130 కావ్యా! నంగ్ర ॥ -*౩3 అళ్వా [౧142 ప॥- సన్నిధానం వారి వ్యాఖ్య పుట -417 113

మొదటో మగని నోడా మొదలు వె థై నన్ను రీతి నిద రసాభాన మందును నెక్కుడయమభు మూర లెటుల వలయ"/ేో ఈ (గ్రంథమును వేశ్యాలోలు రగువారి వ్యననమును మాన్చుటకై విరచించినట్లు తెల్పిరి. ధనవంతులగు బాహ్మణ దంపతులు సంతానము లేక యుదారుడను కుమారుని "పెంచుకొనగా వాడు సంగీత ప్రియత్వముతో నుండి యొక విటుని వలన జలజాక్షియను వారకామిని యం దాసక్తుడగును, తల్లి కోరికపై ఇంటికి వచ్చినను మరల ఆమెయందు రక్తుడగును. ఆమె ఆతనిని వంచించి యొక కవితో వ్యభిచరించుచుండగా నుదారుని స్య్యాలకుని కంటబడెను. అది మొదలామె ప్రవర్తనలో మార్పువచ్చుటయు, నుదారుడు స్యాలకుని ద్వారా విషయమెరింగి విరక్తుడగుటయు జరుగును. జలజాక్షి యాతనిని విడిచి పోయి చివరకు ఆత్మహత్యకు పాల్పడును. కథా సంవిధాన మటువంటి దగుటచే యీ కథ యందాద్యంతమును శృంగారాభాసము నిర్వహింపబడినది. విస్తరభీతిచే నుదాహరించుట లేదు. శ్రీ గడియారము వేంకట శేషశాస్తి : ఆధునిక యుగమున మహాకావ్యములు రచింపబడుట క్వాచిత్కము. ప్రసిద్ధములైన గడియారము వేంకటశేషళాస్తి గారు రచించిన 'కివభారతమును, దుర్భా రాజశేఖర శతావధాని గారి 'రాణావపతాప చరిత్ర మును ఆధునిక యుగమున వెలసిన మహాకావ్యములుగా పరిగణించుచున్నారు. వీనిలో రాణాప్రతాప చరిత మొత్తము మాద వీరరస (ప్రధానముగా సాగినది. ఇందు రనాభానము కానవచ్చుట లేదు.కాని శివభారతమున నొకటి రెండు సందర్భములందు రసాభాసము గలదు, ప్రథమ గోవధా నిరోధ ప్రయత్నమున రసాభాసమించుక పోషింపబడినది. గోవును వధించు ప్రయత్నమున సాధుజంళువగు గోవుపై ప్రదర్శితమైన యనుచిత రౌద్రము రౌద్ర రసాభాస మగుచున్నది. అదే సందర్భమున గోవునందును దూడ యందును వ్యక్తమైన భయము సూచింపబడినది. ఈ భయము తిర్యగ్గతమై భయానకాభాస మగుచున్నది.'ప్రాణ భయంబునన్‌ బదరు నెమ్మేను' అను మాటలో భయానక రస విషయము వాచ్యమగుట గమనింపగలము. నీ యమకీంకడులు వోలె నదిమి వెణడీ మూత (ది నె్పాడు భూతుకులను జూబి ఖలొవెక్తుంా నడ విళవీంయబోం దఠ త్తళలేను వాంికత్తులను ఊూచబిి యావిం బిగ బట నుభికీనకదువు డొ కాలు దను క్‌య “ఎదకాళ్ళుం వూబి (ొణభయంబదునన్‌ బదడు నమ్మాను నీ లలయించు లోల కన్ను అను జూబి, జో/ అదుకతులదుకులుగాంల "నంబూోో యటంచు శుడిని కొను మతూయితో మవోముబొక్కు. వూూబి, యక్తు మునడుచుం (భోవ్లులు (రుక్సువోవ నజము లేంగను వూబి, మైమణచా శివుయ 7౯౫ 131 పాణి గృహీత = 2 ఆక్వా ॥ -107 ప॥- పుట 32 కత2 శివభారతము = 2 ఆశ్వా ॥ -156 వ॥ 116

అదే సందర్పమున గోవృషముల శోకము తిర్యగతమగుటచే కరుణా భాసము కావలసి యున్నది. ఈ సందర్భమున గో వృషముల థ్లోకము [కింది పద్యమునందు చక్కగా వివరింపబడి నిరూపితమైనది. “చ! అయిగనుండయ్య/ వేదమొగమై కనుగోవుల నీడవాణ ను తృతముగ నాడ్డుభున్‌ యములు తల్రియం దల్లినిం దొడ్డు ముట్టొ నం కకువడు దూడ మో తులమ్ముకై యొక భావము వోయం గన్నుబో యితు జిల తవౌత్తెడున్‌ (బతుకనాంచిన నవిన మారగింతుదే 77 అనౌచిత్యము లేకపోవుటచే తిర్యగతమైనంత మా(తమున దీని నాభాసమని యనరాదనియు నిచట రసమే యగునని కొందరు భావించుచున్నారు. భయానక విషయమున నది నీచ వ్రకృతిక మగుటచే ననౌచిత్యములేక భయానక రసమగునని కొందరి కవినమాట్‌ విశ్వనాథ నత్యృనారాయణ : ఆధునికయుగ వాజ్బయమున కవి నమాట్సలై జ్ఞానపీఠ పురస్కార (గ్రహీతలైన విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు బహుళ గ్రంథకర్తలు. వారి సాహితీ సృష్టిలో మహాకావ్య ప్రశస్తి గాంచినది వారి కల్పవృక్ష మనుటకు విప్రతి పత్తి లేదు. 'ఈీ మద్రామాయణ కల్పవృక్షమున రామునిపై పరశురాముడు ప్రదర్శించిన యనుచిత (క్రోధము రసాభాస మగుచున్నది. ఆ షఘుట్టమున నిట్లు గలదు. “ఉఊ// బఎవ్వుంయ రా” (అలోచనునపానమవోదను వెత్తి చోత్యకొం బువ్వువిదాన దానిం బలుముక్సులు నేయం నావానింవం?ా. (గొవ్వున వాయ వాని చుజుతున్‌ దాలివింగని నంతనీంచుచున్‌ నవ్వునవాయ మత్తురవనవ్యమవోగ్భు లపాొలు చోనెదన్‌ హో ఇచటి పరశురాముడు సాక్షాద్విష్ట్రంశనంభూతుడైన శ్రీరామునితో నిట్లుప్రవర్తించుట యనుచితము. జామదగ్నుని కోపము విస్తృతముగా 40/ పద్యము నుండి 414, 419 422 నుండి426 ప॥ వరకు విపులముగా గలదు. ఇందలి యనొచిత్యము పరశురాము డనంతరమున పొందిన పశ్చాత్తాపము వలన స్పష్టము కాగలదు. ఆతని పళ్చాత్తాప మిట్లు వ్యక్తమైనది. గక నే నెంత చెవ్దుళొన్సును మానుగో నీ క్షతియాభిమానము పోదో మైనను శలీరగత భభి మానము భెడ్రదిగ దయ్య మధువానకేనిన్‌' 835 అట్షే రావణుని చెలియలగు శూర్పణఖ శ్రీరాముని. గాంచి మోహించి వచ్చిన ఘట్టమున శూర్ప్చణఖానురాగ మేకతరనిష్టమై యాభాసమగుచున్నది. ఇచట విశ్వనాథవారు శూదర్ప్చుణఖా (పవేశముననే యామె వర్ణ్షనమున రసాభాసమును స్ఫురింప. జేసిరి. సాం[్రదాయికమ్చైన శృంగారమునకు సంబంధించిన వర్ణనలలో ననౌచిత్యమును (వ్రవేశింపజేసి రనాభాసమహితము గావించినట్లు తెలియుచున్నది. [క్రింది పద్యము ”నే/ విరని మన్భు థరాడా బిట్లావు లించిన యాకాళ మద గడూవమందెౌ వన 6౫౮ 133 శివభారతము -౫2 ఆశ్వా॥! -160 ప॥ - 134 రామా ॥ కల్వ1- బాల ॥ -* ధనుస్సు -411 ప॥- పుట -304 135వ్‌ రామూ ॥కల్ప !- బాల ॥1- ధనుస్సు -4౪9౪1 ప।॥। 115

ఎంయమ్ము వాని ఐల్‌ వెళ్ళున విశీగిన వెనురావ మది మూర్తి తనం ననంగో శివద్భుగగ్పై నివీత నవమన్భుణ శరీర తల్ల యిల్లో యాక్భ్రతి బాందౌాదనంలో మన్యుథ దవాన్‌ నంభివ రలీ బావ్చునం _ తాన మో దోవాంబు వూనా ననయ యనం లోచన నవాజి దర్ణన నమ్యగో శక్త యవనంవ్యొతిచ్చాదా చయల మయణా నా నొకానొక్రొ కామిని కానివీంచాలో సహజముగనొక స్తీ యందమును తెలుపుటకు "ఆమె మన్మథ బాణమువలెనున్నదని యందురు. కాని విశ్వనాథ వారామెను విల్లువిరిగిన పెనురావముతో నుశ్రేక్షించిరి, అట్ల రతీ దేవితో పోల్చుట మాని మన్మథున్లై రోదించిన రతీదేవి కన్నీటితో పోల్చియున్నాడు, అల్లు మిగిలిన యు(త్రేక్షలలోని యుపమానములును శృంగార రసోపస్కారకములుగాక యనౌచిత్యనస్పర్శతో రసాభాస ప్రయోజకములగు చున్నవి. అల్లు శూర్చుణఖ తనతోడి సౌఖ్యమునకై శ్రీరాము నాహ్వానించుచు పలికిన సందర్భమున '* ఎందేడెందము కందళించు.....' ఇత్యాదిగా వరూధిని పల్కి 'అనందోబహ్మ' మటన్న సూక్తిని తెల్పినక్లు తన కౌగిలి 'రసోద్య[దద ఎహ్మకైవల్యమౌ' నని యిట్లు తెలిపినది. "కా/ బ్ర గగాంతిభావ వందీవ్యడ్రై త్య రాద్వోందరా దోరద్వార కవాకు మోవాన కళా దుర్వారమిా వ్లామా నర్లళ్ళూం తివయావాన (టీయకు శందాొానిందు వ. నం తర్గాడోజ్వల వల్ధలోదత రసోద్యా (దృవ్యూైంవల్యమో 7 శూర్పణఖ మాటలలో వరూధిని మాటలలో వలెనే యనౌచిత్యము భాసించి శృంగార రసాభాసమును కలిగించు చున్నవి. అప్లే రావణగత సీతానురాగము వ్యక్తమైన సందర్భమున సుందరకాండమున నిట్లు గలదు, గ”ఆ1/ యూవాన మొనంంచెదో వువ “ావాన యోగ్వంఖు తనువుకొని యారో “9 వలీ వావొయం/గ మ్‌, నంగా నం వావొన యోగ్వాందు బరణవారజు యగమున్‌ * ఇచటి యనురాగ మేకతర నిషమగుటచే రసాభాస మగుచున్నది. అంతేగాక సీతాచరణ వారిజయుగము 'సంవాహనయోగ్య' మను మాటలోని భక్తిస్సురణచే కూడ శృంగారాభాస మగుచున్నది. ఇంకను పెక్కు ఘటములందు గల రసాభాసమును సూక్ష్మ పరినీలనమున వివేచింపవచ్చును. స్థలాభావము వలన పరీశీలించుట లేదు. కత6 రామా ॥ కల్ప ॥- అర॥ = పంచవటీ ॥1- పుట-7౪9 13/7 రామా ॥ కల్ప!1- అర॥ = ఫంచవటీ ॥-100 ప॥ క$తతీ రామా ॥కల్ప ॥- నుంద ॥-= పరరాత్ర 1॥1- 149 ప।॥| 116

భావకవితా దశ విశ్వనాథ వారి సంప్రదాయిక రచన యగు కల్పవృక్షముననేగాకవారినవ్య భావకవితా భరితములగు ఖండ కావ్యములందును రసాభాన సందర్భములు గలవు. విశ్వనాథ వారి ఆయా ఖండ కావ్యములందలి రనాభాస సందర్భములు అనుశీలింపవలసియున్నది శశదూతమున అచితనమున చేతనత్వారోపముచే రసాభాసమనుటకు వీలగును. గోపికాగీతల యందలి పరకీయ శృంగారము రసాభానమే యగును గోపికా కృష్ణుల శృంగారము పొరమారిక మనువారు వైషవాలంకారిక మతము ననుసంధింప వచ్చును గోపికా గీతల యందిట్లు గలదు. ౯ “ఉ/ _ఇంటీకీ నొంటోకిన్‌ నకల మేదగ రంటీకి చెడ నన్ను నీ తుంఠుర వీడపోయుననం దోయజలోబనలొరో వానితో పండటం దదడిం ఊంరింయతుయౌ బిటుగంలోయవర్రైతి తంత్తు వా కుంఠతకు మూడునుం భిగనీ కొంతకుం గొంతబరింవనొవ్వుదోతో దీనిలో ఇంటిని విడిచి 'వాని' వెంటబడి చరించిన విషయము రసాభానమగుచున్నది ఇంతేగాక 'కిన్నెఆసాని' పాటలలో కిన్నెజకుతన భర్తపై ననురాగమున్నను, ఆ యనురాగము తన యత్త యారళ్లచే నశించిన సందర్భమున “'పధ్వంసాభావమున రతి యాభానమై రసాభాస మగుచున్నది. “వడుగౌత్తెడు నీ వేణో బంధము వ్లూనితి చోతను కలమున వేణోకి బదులుగొ కాల్తుగడై నవి పొరలు తవ ఎడమచేత నీకొంగును &జదడిఐబి వముకొంటో చాలీ తజిచేతను కొంగులేక తఉదదబడీతిని (వీయరాలా శవ నీ పొదమ్యలు మోబిన నా పాలమ్మ్యున చెమ్మ ట ఈ వగాదనా ఎాగ్గులైెర నీవై (పేమము చూవెడి “4 వో ఇచట (ప్రేమతో (పియుడు చేసిన శృంగార చేష్టలగు వేణీకర్షణముగాని చేలాంచలాకరణముగాని, పాద నమస్కారముగాని కిన్నెరసానికి అనుకూల స్పందనను కలిగించకపోగా ఆమె కరిగినీరై నదిగా మారుట యత్యంతము రసాభాస స్పోరకము వెంటబడిన [పియుడు వేసారి శిలగా మారెను అప్పుడు కీన్నెర విలపించెను, “వతి రాయివలె మాటి వడియన్న చోకునే వడతి కన్సై రసాని విడలేక లింగింది మువద కన్సై రనాని వగబాంద తిరిగింది వెలది కిన్హై రనాని గలగలా తింగంద 139 గోపికా గీతలు - చింతాఖండము = పుటా- కే40 కన్నె ॥1- కిన్నెారపుట్టుక = ముృటలు -7, 8 శ17

ప్రణయ యాచనా వైఫల్యమున భర్తశిలగా మారుటచే నతనిని గూర్చిన కీన్నార యనురాగ మకతమై శృంగారాభాసన మగుచున్నది. ఇచ్చట కిన్నార భర్త యందు శృంగార

అనంతర వృత్తమున సర్వనదీసామాన్యముగ కిన్నెరను సామాన్యగా భావించి సముదు డామెను కలియుటకై విజ్బృంభించుటలో నముదుడు ప్రతి నాయకు డగుచున్నాడు. పతివ్రతయగు కిన్నారకు సముద్రుని పై ననురాగము లేదు, ఆమె భర్తృ ప్రణయ నిష్ట, కిన్నారకు రాగాత్యంతాభావమున నిట శృంగారాభాస మ్‌ట్లు గలదు.

“గాలివీలలెపోయి వూదారో

మొగలు కన్సాలు పోయి చావ్పెనో

తగని కోంక చేత తనలో కదలిరాజు

నాగన కీన్సై రాని చూడాలె ననివీంబి

డన్టిన్లు లూగౌనగా

మినమినని మింట్లోకై పౌంగెచూ

మయనకొమనకల కల్గు వివ్సైను

ఎంతదూరా నుందో యీ బిన్స వడుచందు

నంతోనమవే మేరు నక అమ్మ్యుగా మారి

ముందుల చూబారూ

బొడు (వో నిలబాదూ”

ఇవతు నముదుని బళ్త్యున్న (త యత్వంత ంాతయుగ వరంవదిడీనద,

ఉబికి రకా లూగులాడౌామూ

గులుర్వులై ఉవ్వొాంగి పోయెనూ

తరయొడ లన తమొ డాలియ నట్రయి పోయి

లతరుణో ీన్హా ల అంధవే లోక మయయిపోయి

నళ వెలా కాగారూ

౮అ గలా వూగాగూ

తన నబోయణ వెందు పోయెనశో

తన బల్రదన వాందు దాగెనో

వరంగా తనలో నున్న బడబాగ్సు శిఖ పొంగి

తన ళరీరవ్యా ల దపాయించి. నక్తుగా

తమవతయి పోయెనరూ క

తవియించి వోయెనూగ్‌

ఇట సముద్రుని యందు గల సంజ్వర మను మన్మథావస్త చక్కగా నిరూపితమైనది. కాని సముద్రుని ఈ వాంఛలోని యనౌచిత్యమిట్లు తెలుపబడినది, బతు 141 కిన్నా॥- కిన్నారనడకలు = పుట -12 142 కిన్నె ॥- కడలి పొంగు-పుట -33 కేశ4త కిన్నె ॥- కడలి పొంగు = పుట -33

118

'రంగో తన యిల్లాలు కాక ఎంతమందీ లేద్‌ ఇన్ని దోత్సా వచ్చు తిరగ నలుగరలోవ తిడుగో నోర్చినవాడు వరణ కామమున్లకైా ఉఅడలిపోయ నకున్దు తన కేమ వరువ్లూ కడలి రాజాచభూ తఉనతున్ను మరయాద యెంతొ తనమకున్లు లవం బాంతొా లోకాలు తన్వుుతోవల పోవునా దని నర చొవ్చురలిద్లో వచామంతు జీ రాదా తన్ను దాడులతూ” ఇట్లు లోకమర్య్యా దాతిక్రమణమున నముదుని వాంఛ యనుచిత మగుచున్నది. అంజీగాక యది పరదారగవమున మగుటయు నిట్లు తలుపబడినది. "అన్ని వాయలవంటీ దగునా | అన్సి తోయలవంటో దునా మంచి కన్హా రనాని మగని క్సునచాన కొంబెానేమూ సాంది వోవ మిలయినంత తన్ను పొంధదునకు క్త బనమ. దక్కునజే” లో మగనాలి యగు కిన్నారసానిపై వలపు తగదని చక్కగా సూచితమైనది. కిన్నెరకు సము(ునిపై వైముఖ్యమును, భయమును, కోవమును (ప్రకటమైనవి, "అన్సి విదముల లోక మాడానూ ఉన్ని రీతుల జగము బెవ్పెనూ బిన్నీ విన్సారనాని బిత్తాన వొ లయ టొన్సివ్తుకబులోన కుమలించి వపాయించు 'ఖవ్వు దజులయదురూ నన్వేటి ఊనులూో శో ఇందు కిన్నెరకు కలిగిన క్రోధము సూచితము "కడలి మిన్నుల తాకు చూచీ కడలి తరగల వూగు చూచీ 144 కిన్నె 1౧ కడలి పొంగు-పుట -34 కే45 కిన్నె 1- కడలి పొంగు - పుట -35 146 కిన్నె 1- కడలి పొంగు - పుట -38 119

కడలి తనకోనమై బడలి పడిపోవునని

కడలి తనపై వలప్పు కమ్ముకొనివచ్చా నని

కన్నె రెరీగినదీ క్ష

కీడు తలచినదీ" *ే?”

ఇటు కిన్నై లయ తలిగిన భయము శూబితము.

గ యనను దెదడన ముట్లో

ఎదలోన వధవగ వుట

కబలిపోయెజీ నీడు గడ్డ కట్రించుకో

నొాగపోయుడి లీడు పోగ తీంకించుకో

బీటు కోరనదీ

బిడ్లు తుంటనదీ

4 రావి నిను వదలి నచ్చ

నొ యెదల్సయితమ్యు నానా ఉఊమలు కోట్‌

యీ యేవవుంబతుతల వొందతినిరా

అయ వగబినదీో

అందు బుదఠలనదీగో కళ్‌

ఇందు కిన్నెారకు కలిగిన దుఃఖము సూచితము, ఆమె వ్రతినాయకునికి దూరముగా నిలువజూచును. అనంతదమున కిన్నెర దుఃఖము వ్రకృష్ణముగా నొక ఖండీక యందంతటను కలదు. ఇట్లు 'మగనాలళో పై మోహమగుట నూచితమై యందలి యనొచిత్యమును, సము(దుని మర్వ్యాదాతిక్రమణము నందలి యనొచిత్యమును స్పష్టమగును. కీన్నె రసాని యండు క్రోధ, భయ, దుఃఖాది శృంగార రన [పతికూలానుభావములు పోషితమై మిక్కిలి శృంగాలాభాన ప్రయోజకము లగుచున్నవి,

పై పరిశీలనము వలన సం్యప్రదాయకవ్పలగు విశ్వనాధ వారి చేతిలో ఆధునిక ఖండకృతిదైున కిన్నెరసాని పాటలు రసాభాస మహితమై యుండుట గమనింపగలము.

కోకిలమ్మ "పెండ్లి యందు 'కోకీలమ్మ'ను మాన వీకరించుటచే కొందది మతమున నదియును రసాభాస మనవలనసియుండును,

దేవుబపల్లి కృష్ణ శాస్త్రి ; ప్రభ్యాచ భావ కవ్పలగు శ్రీ దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి గారి కవితలో అచేతనమున చీతనత్వారో పము వలని యాభాసము ఈ క్రీంది కవితలో కనిపించును.

“ఓయి సంధ్యాసమిోరణా, రేయితోడం

గారు చీశటితోడ దుఃఖమ్ము కూడ

వరువు పరువన నాకొణ కరుగుదెంచు;

నీదు నునులేత జెక్కలమిోడ వడిగ

నెత్తికొని పోవరాదె నన్నెచటి కేని" 14

ఇచట నంధాా సమారమునందు దివ్య పురుషత్వ మారోపితమైన దనుట స్పష్టము,

'అన్వెషణము' అను ఖండీకలో శ్రీ కృష్ణునికై వేడలిన గోపిక వరకీయ రతి విషయము

14/7 కిన్న 1;- కడలి పొంగు - పుట 38 148 కన్నె [- కడలి పొంగు * ప్పట -38ి,39 శ్షేశ్రం కృష్ణ పక్షము = 'ఓయిసంధా్ర్రనమారణా ' = ప్పట -57 120

“పాణ నాయకు కౌగిలి పట్టు వదలి

యిల్లు వదలి యెన్నండు నీ పల్లె వదలి

యడుగిడని దాన; వా నాటి యరరాతి

విజన్న పథముల బడి యెట్లు వెడలీనావు?" 19

అను (ప్రశ్నమున గోపిక పరకీయ రతికై వెడలిన విషయము నూచితము. 'సాము సడలిన పతి పరిష్పంగ మందు" గఖ గోపిక యమునా నదీ "సెకతముల బడీ శ్రీకృష్ణునికై పోవుట శృంగారాభాసమును నూచించును. అయినను ఇది అలౌకిక శృంగారమనువారికి వైష్ణ్టాలంకారిక మత ముపాదేయ మగును. ఇచటి గోపికా కృష్ణుల సమావేశము అమలినముగనే వర్ణింపబడినది.

“ఇచటనె, యిచటనే యత; డిచట నేను -

ఇచట నీ జాజిపూ బొదరింట నేను =

ఈ కడిమిచెట్టు (క్రింద సుమ్మా యతండు -

సరిగ కన్నుల గల్టిన సరణి దోచు

బృందారమణీయసీమ వినినారము

మోహన వేణుగానమున్‌ 151

ఇట. సంభోగ శృంగారము మలినము గాక పోవుటచే కృష్ణాభి సరణమునందు మామే రసాభాస స్పర్శ పోషితమైనది. గోపిక జ్యోత్స్వ్నాఖిసారిక యగుచున్నది. అభ్యుదయ కవిత్వ దళ

భావ కవుల యనంతరమున నభ్యుదయ కవుల దృక్పథము సామాజిక గతమయ్యును వారి రచనలందునను రసాభాన స్పర్శ యాలంకారిక దృష్టితో పరిశీలించినచో నట నట దృష్టి పథమున పడును, ఆరుద్ర: ఆరుద్ర 'సినీవాలి'లో నేటి నాగరికతను వరించుచు, అచేతనమైన నగరమున చేతనత్వ మారోపించుచు నిట్లు వ్రాసెను.

గ రబ్బుకెళ్సిన నావసాని

తేరకల రాఎదాని

న్వేబ్భ వధ్తుతవ్వు వదడిపోరో

వక లేరి గ౧దనాని

నగ౭? నీ ధర్భువత్హి కానో కాదు

ఉంవుడుగ్గత్తై అంతకన్హు కాదు

వానలో తడినీ ముద్రయినా వలవీంబలేని

వీలికలు కప్పుకొన్న అనాకారి భికారి

వేలవంగాంైన (వేమించలేని అణాకాన వికార్‌

బలవంత వైలిలోని ముదనన్షవు వెఖికూతుడు

మూగవాడి బావ్యవకజన వేడివాడి మూడో వి

కేవ50 కృష్ట పక్షము * 'అన్వేషణము ' = పుట -20 151 కృష్ణ పక్షము - 'అన్వేషణము "= పుట -21 121

అనందల్భొంగా మొలచిన వేటలతో చూనివాడి వీవులాగ అనవ్యూంగా వెరగిన వేటలతో నగరం నిన్ను అవ్వొనిన్తుంద. శగరం నిన్ను ఉంబదుకోండుంది. . మందు వెళ్రో దక్కంచు కొనేవెళల్లాంలాగో నిన్ను కామిన్తుంద.” ఇచట నగరము నందు స్రీత్వ మారోపింప బడుటయే గాక ఆ స్తీయందును కామసురతము వివక్షితవనది. పరస్పరాసాబంధము లేని 'స్తీగా రూపించుటచే శృంగారాభాసనము స్ఫురించి నగరజీవితమునందలి యసంబద్ధత హాన్యభాజనమగుచున్నది. విప్లవ కవిత్వదశ : అభ్యుదయ కవితానంతరమున విప్లవకవిత వెలసినది. విప్లవకవుల యాదర్శము విష్లవమార్గమున సమసమాజ నిర్మాణము చేయుటయైై యున్నది. ఆ లక్ష్ర్యనాధనకు ప్రయోజనకరమైన సాహిత్య నృష్టియ వారికుపాదేయము. అయినను నలవోకగా వారి సాహిత్యమునను రసాభాసము చోటుచేసికొనవచ్చును. ఆలంకారిక దృష్టితో పరిశీలించినచో శివసాగర్‌ వ్రాసిన 'చెల్లీ చెంద్రమ్మా' గేయము రసాభాస స్ఫోరకము. చెంద్రమ్మా మొగిలుల ప్రణయము చక్కగా సాగుచుండగా ఆ వూరిలోని కాసిరెడ్డి ఏదో నెపమున మొగిలిని చంపివేసెను. చెంద్రమ్మ కాసిరెడ్డిపై పగబబట్టెను. అటువంటి సమయమున కాసిరెడ్డి యామెపై తన కోర్కిని తెల్పెను. ఆ సమయమునకు నేపథ్య మిట్లు గలదు. క్ట “అఆదఎవారము నాడు గోదాంరనాడు పొదు యంకీనవేళ నదుమశీోగ౧నవోళ పాలమా నలమో చూబి తిరగివచ్చే దొరకు దాంలో చేందమ్యూ తారనలింద. పొలిమేరల్లో చౌందమ్యా తారనేల్రిందో £ో పొద్దు గుంకి, సద్దుమణిగిన ప్రశాంత ఏకాంత సమయమును కవి వర్షించెను. అప్పుడు కాసిరెడ్డికీ కలీగిన కామ 'మిట్లు వర్ణితము. “బిట వకు చిత వకు బిచకులు బిట్లంగ కానిండ్లీ ఒళ్ళు చతవడు లాడె బ్లుల వ్లుల వ్లుల వల చినుకులు చిందంగ కానింెడ్జీ వొళ్లు వులకం౦ంచంగో విల్లు జల్లుమని వరమ్యూ మతలంయం/గ కానిరెడ్డీ వొళ్లు జలదరించంగో *ో వర సమయమున కలిగిన యాహాదముతో, కాసిరెడ్డికి ఒళ్ళు 'చిటపటలాడుటి, 'పులకరించుట',"జలదరించుటి యను మాటలతో వాని కామము 'ప్రకృష్ణముగా సూచితమైనది. అప్పుడు కాసిరెడ్డి తన కామము మాటలలో నిట్లు తెలిపెను. గ 152 సినీవాలి - 'నేటి నాగరికత ' - ఖండిక 53 ఇివసాగర్‌ కవిత = 'ఉద్యమంనెలబాలుడు' = చెల్లీ చెంద్రమ్మా క్షే54 శివసాగర్‌ కవిత - 'ఉద్యమంనెలబాలుడు' - చెల్లి చెంద్రమ్మా 122

“అంత వింత ౮డీ వగలుపోయాడ

'కందరీగ నడుము వంటో నడుముదానా!

ఎవానజోరు పాబ్బా! గాలివోద పాచ్చా/

వనుల కొడ్టమువదో మనలు కొందమురావో

నీ మొదుడు పోతేపాయె! నీవు దక్కావాయె?

జాలుకొమ్ల్తుదానా/ జాగలీ నడుముదానా!

నా ఆళకావుకానే నా దావు వ్యన్సీవిగాదో!

రవ రవ్వు గాలినిరె రవ్వులేల మనతు/" “45

కాసిరెడ్డికి కామ్యపీరకమైన చెంద్రమ్మ యందము "కందిరీగ నడుము, 'జారుకొప్పు, మొదలగు మాటలచే సూచితమైనవి. రెడ్డి యనుభావములు 'వగలు పోయాడు' అనుమాటచే సూచితమైనవి. వాని కోరికలోని యనాచిత్యము'నీ మొగుడు పోతే పాయె! నీవు దక్కావాయె!! యనుమాటలచే తెలియుచున్నది,

చెంద్రమ్మకాతని వలపు అంగీకార్యము కాదు. అనుకూల్యము లేకపోగా అమె పతి చర్యలు కాసిరెడ్డి వధోద్యోగమున నుండుట గమనింపగలము.

” “శ దొరా! & దొరా" వగఅమాలీ దొరా!

నా ఆళకావుకానే న దావు నోరు వని" అంటూ

ఎత్తిన కత్తి కుత్తుకలో దగగుచ్చా

బాం కృతి ఎత్రి వొత్తి వొత్తికడువులో గుచ్చా

శ స ఖః

బిందీన నౌత్తుడ్డు చేతిలో లీనీకొని

నుదుడు లెక్తు వెట్తుతుందా బౌం(దమ్మ

ఖెయడు వెటుకొనీ బాల్‌ టౌంయదదమ్యూ

ఏయకలో బోకబిలో కలినిపోయింద" మో

చెంద్రమ్మ పలికిన మాటలలో తన యళీక ప్రేమను ప్రదర్శించుచునే దాపునకు వచ్చి చంపుటయు, రక్తతిలకమును ధరించుటయు శృంగారాభాసమును ప్రకృష్ణమొనర్చుచున్నవి.

పరిశీలింపగా అభ్యుదయ కవులకుగాని, విప్లవ కవులకుగానీ సంప్రదాయ రనపోషణ విషయమున నాసక్తిలేకున్నను, వారి ప్రమేయము లేకనే నిర్వహణమున రసాభాస సందర్భములు చోటు చేసుకొనెనని, స్పష్టమగుచున్నది. కావ్యేతర వాజ్ఞ్బయము :

ఇట్లు తెలుగు వాజ్బయమున విభిన్న యుగములందలి ప్రసిద కవులందరును తమ తమ కావ్యములందు రసాభాసమును స్పృశించియే యుండిరని విదితమగుచున్నది. ఆయా సందర్భములను పరిశీలించిన మోదట, ఆధునిక యుగమున వెలసిన నాటక సాహిత్యమునను రసాభాసపోషణము జరిగినది. తొలిదశలో వ్రాయబడిన నాటకములలోనిదైన విషాద సారంగధర నాటకమున చిత్రాంగీ, సారంగధరుల నడుమ నడచిన ఘట్ట మనుచితమై రసాభాసమగుచున్నది. ఆ ఘట్టము ద్వితీయా శ్వాసమున (ప్రథమ రంగమున గలదు. చిత్రాంగి పలుకులలోని యనాచిత్యమిచట పరిశీలనార్హము.

155 శివసాగర్‌ కవిత - 'ఉద్యమంనెలబాలుడు' - చెల్లీ చెంద్రమ్మా 156 శివసాగర్‌ కవిత + 'ఉద్యమంనెలబాలుడు' - చెల్సీ చెంద్రమ్మా 123

తిర్యగతరతి రసమా యాభానమూ యన విచేకించుచు శ్రీ గొల్లపూడి శ్రీరామశాస్త్రీగా "అనుచితవిభావాలంబనత్వం' అని రసాభాసమునకు లక్షణమొనగిన జగన్నాథ పండితుని యభిప్రాయమును తిర్యజ్‌ మ్రైచ్చగతరతి అఖాసమైనటుల గాన్ప్చింపదు.... కావ్య'ప్రకాశ వ్యాఖ్యాతయగు వామనభట్వ మూలకారుని యభిపాయమును గూర్చి వివరించుచు 'తిర్యజ్‌ మచ్చగతిః నరసాఖాన, అనాచిత్యాభావాత్‌ అని వ్యక్త పరచెను." ఈ వాక్యములచే తిర్యగతి రనాభాసము కాదనియే జగన్నాథుని మతమని సూచింపబడినది. ఇదిగాక రఘువంశ, విశుపాలవధా కావ్యములందు రసాభాసమును ప్రస్తావించిన మల్లినాథుడు, కుమారసంభవమున తిర్య(గ్రాగ విషయిక శ్లోకములను ఆభాసమని తెలుపకపోవుటయు తిర్యగతికి శృంగారమునే ప్రతిపాదించుచున్నది. ఈ వ్యాసమున ఆ యభి[పాయమే స్వీకరింపబడినది. కాగా. కొందరి మతమున తిర్యగ్రతి యాభాసమని ఇెలియనగును. పరిశీలింపగా మహాభారతమున శృంగారరసాభానము అనేకఘట్టములందు చక్కగా పోషింపబడెనని తెలియుచున్నది. కొన్ని ఘట్టములందు శృంగారాభాసము స్పర్ణమా(త్రముగను వేరొక కొన్నింట పరిపూర్ణముగను పోషింపబడెనని తెలియుచున్నది. శశ ర్‌ 83 కావ్య॥ప్ర॥-4ఉల్లా॥-36 శో॥-వ్యాఖ్య 182

ఓ. రం(ధ్రీ 5ంహాళ్రారీ85ంని

ఖారతేతిహాసవము శాంతరసవధానచున్‌ ంయానందవర్దనుల నిర్ణయము, ఆ మహాగంథమున నితరరసము అంగములుగా బెక్కుతావులందు పోషింపబడినవి, అంతేగాక యటనట రసాభాసము నయితము కలదు, రసాభాన మనసంలక్ష్య క్రమధ్వని వ్రభేదమగుటచే కావర్టమున నంగీకార్యవే యయినది. అన్ని రసముల యాభఖాసములును భారతమహా[గ్రంథమున నున్నను అందు శృంగారరసాభాసమే యధికముగ నున్నది, రసరాజమగుటచే శృంగారాభాసమునే యాలంకారికు లధికముగ చర్చించుటయు నక్సే కావ్యములందు క్షవృ్చ లధకముగా పోషించుటయు జరిగినది. భారతమునగల శృంగారాభానములను. ముందుగా పరామర్శింపలసియున్నది.

అనుచితవిభావాలంబనత్పము రనసాభాసమని జగన్నాథుని మతము, శృంగారమున. నాయికానాయకులు పరస్పరము ఆలంబనవిభావము లగుదురు. విభావముల యం దనౌచిత్యమున్నచో నది శృంగారాభాసన మగును. ఈయనౌచిత్యమును దృష్టిలోనుంచుకొని విశ్వనాథ, విద్యానాథులు శృ్వంగారాభానమును 'పెక్కు విధములుగా వర్గీకరించినను అవియన్నియు ననుచిత విభావాలంబనత్వముననే గతార్థములగుచున్నవి. అందుచేననుచిత విభావాలంబనత్వమునే శృంగారాభాసన [ప్రయోజకముగా (గ్రహించి ఆంధ్రమహాభారతము నందలి శృంగారాభాసన సందడర్పములను ముందుగా ఫరిశీలింపదగును, అనంతరమున నితరరసాభాసములు. నట్లు వివచింపబడును.

1, నత్యవతీ పరాశరుల వృత్తాంతము

తండ్రినియోగమున యమునానదిలో నోడ గడపుచున్న సత్యవతియొదకు పీరయా[తాపరుడైన పరాశరుడు వచ్చెను. ఆ పరాశరుడెట్టివాడో నన్నయ యిట్లు ఆలిపెను; "చ గతమదమత్త్పుడుండు (తిజిగద్వునుతుండు వనివ్లనౌత్ర్తుండ

న్సతమతి క్తోవుత్తు. డమనాళనమోరతపోదనుండో ను

(వతుం డయి. తీరయ్యాత చనువాండు వరాళరుం డన్యునందుండ

య్యతివం బలోదరం ౧నియె నయ్యమునానదియోడ రేవునన్‌."

(ఆదా-3 ఆక్వా/-౨రవ/

నన్నయ దృష్టిలో పరాశరుడు పరమతపోధనుడు. సువతుడు. అరిషడ్వర్ల్గమున

గతమదమత్సరు డయ్యెనే గాని జితకాముడు కాలేదు. పరిస్టితి యట్టిదని నన్నయ యిట్లు

సమర్థించెను. [( క "అ ఎవంతళాంతు అయ్యూ నౌొంతజితేం్యదయ

అయ్యూ ౧గభువిమ్తో మయిన వోకు

నతులగోప్లిం తత్త బలన మొందుదుణెందుం

గాముళ్తో నోర్వుణలలం జనులు,”

(ఆదా3 ఆక్వా/-౨తివ//

'తలోదరి' యను విశేషణముతో పరాశరుని ద్యష్టి సత్యవతీ సౌందర్య అగ్నమయినది. ఆమె యౌవన మతని రతి కుర్పీిపనవిభావ మయినది.

"నగ చవల చూవులవాడ్డున ౩డ మెచ్చు. దక్కానిచయంయవం జీజంలోేలు 125

జుటున బొందు పవైం ఉఊలువ్యు ద్య్రవై వేద్తుతో యమజుమాతణ ఎవినంయగందవుడ నతిభునలత్తావనత యగునక్తున్య - దంబడీ అిడ్రాయ బావం డయ (౯ అది-ఎ ఈలా / /- ఎరొవ// ఈ మనోభావములన్నియు పరాశరునకు గల్లెనేగాని సత్యవతి కాతని పై ననురాగము లేదు. పరాశరుడు "వ॥ .... తనయభధిప్రాయం బక్కన్యక కెజీంగించిన నదియును దీని కొడంబడనినాండు నా కలిగి యిమ్ముని శాపం. బిచ్చునో యని వెజచి యిట్లనియె, ఈల తనువు మానాల వల్టుజాలందాన నట్తును గార్‌ యీ ననభు కన్యకం గర్వక్యావత మంతంంబిన నెట్లు మ పొానతునింటోకోం ఖభోవ నేర్తుం ట్రనాదదుద్ధి యొనడర్తూ న న్యునిగణోత్తమ నాకు దోవవిమ్ముక్తి దుభ్దయ నట్టుగాన్‌,” (ఆదా ఆజ్వా/-39వ/40వ/ ఇట సత్యవతికి వెజ పేగానియనురాగములేదు. ఆమె యభ్యంతరమునే తెల్పినదిగాని యానుకూల్యమును ప్రదర్శించలేదు. మునివరుడామె యభ్యుంతరములను తోసిపుచ్చి కన్యాత్వము దూషితము కాకుండ వరమొనంగి సౌగంధ్యమును [పసాదించినప్పుడు “ఎల్లవారును జూడంగ నిటి బయల నెట్లు సంగమ మగు నని వేరొక యభ్యంతరము జూపినది. ఇట్లు సత్యవతీ పరాశర సంగమము ఏకతరనిష్టమగుటచే ననుచితమైై రసాభాసనముగనె తీర్చబడినది. మూలమున సత్యవతీపరాశరఘట్ట మైతిహాసిక దృష్టితోసాగినది. తెలుగున సత్యవతీయావనము పరాశరుని రతి కుద్దిపకమ్లై 'చపలాక్షి చూపులచాడ్చున కెడ మెచ్చు “నీ నిత్యాదిగా ననుభావప్పుష్టి గలదు. కాని మూలమున సత్యవతినిగాంచి పరాశరుడు వూహితుడగుటయే తెలుపబడినది. అతని యనుభఖావములు వర్షింపబడలేదు. మూలముననిట్లుగలదు. “అతీవ డూవ నంవన్నాం నడ్డానాని కాంక్టీతొం దృవ్చైంైవచ న తాం దీమూంళ్తుకమే చాడు దర్భోనాం ఎద్వాం న్తాం వానవం కన్వాం కార్టావాన్యునివుంగవా / ౮7 (ఆద-/-౮7అద్యా/౮7౪్లో// 1 _'ఇది ప్రక్షిప్తమని భూపతి లక్ష్మీనారాయణరావుగారు సమంజసంగా అధిప్రాయపడారు.' = (ఆరుద్ర -నమగ్ర -ఆంధ నాహిత్యము-1- మొదటి నంప్పుటం = పుట 167)- అని తెలిపి ఇంత పచ్చిగా వర్షించుట నన్నయ్యగారి పద్ధతి కాదని ఆరుదగారును అఫిపాయపడిరి. ప్రసంగవశమున నిది పఠామర్శితము. 'ప్రన్తుతవ్యాసమున నీ పద్యము నన్నయకృతమా, కాదా యనిగాక రసాభానవిషయమున యథాలభ్యుముగ పరిశీలింపబడినది. 126

నత్యవతి కనుఠాగము లేకపోవృటయు నభ్యంతరములు తెలుపుటయునవి ముని యధిగమించుటయు మూలానువాదము అథ దొకేవిధముగ నున్నవి. అందుచే రెండింటను రసాభాసమే ద్యోతకమగుచున్నది. అయినను అనువాదమున పరాశరానురాగము పరిపుష్టము గావింపబడి శృంగారాభానమునకు. మరింత దీప్తి కలిగింపబడినది. ఈ వృత్తాంతమున గల శృంగారము విద్యానాథుని మతమున. 'ఏకతైైవానురాగళ్ళ్చేత్‌..... అను కారికావిషయముగను, విశ్వనాథుని వమతమున ననుభయనిష్టముగను (గ్రహింపవలసియున్న ది. ఇట్లు ఆయా సందర్భములలో విద్యానాథ విశ్వనాథాదుల మతము ననుసంధించు కొనవలసియుండును. కాని (ప్రకృత వ్యానమున జగన్నాథుని మతమే యనుసంధింపబడుచున్నది. ౨. కచ దేవయానుల వృత్తాంతము శుక్రునకు శిష్కుడును పుత్తసమానుడు నైన కచునిపై ఆతని కూతురగు దేవయాని. యనురాగవర్షన మత్యంత మనుచిత మగుచున్నది. ఈ యనురాగ మనుచిత విభావాలంబనత్వమున శ్చంగారాభాన మగుచున్నది.. కచుడు మృతసంజీవనీవిద్య బడసీ దేవలోకమున కేగుచు దేవయానిని వీడ్కొనిన సందర్భ మిటు వరింపబడినది.. “ఉఊ/ నీవును బ్రవ్వాచారవి వినీతుండ వోనును గన్వాకన్‌ మవా దోవకులావతంన రఎఐ తోజు వివావాయు నీకు నాకము మున్‌ బావజఉిళ్తో శ్రవరయడది వన్నుగా నన్ను౬ బర్యహాంవ్లు నం వీవనితోడ భయ దయం వచోయము నాకు బ్రియంది నావుడున్‌ " (ఆదా-3ె ఆక్వా//29వ/ ఇచట దేవయాని మానసికముగా కచుని భార్యనని తలంచుచు తద్వియోగ దుః ఖీతయైనది. అంతకు పూర్వ మామె (ప్రకట మొనర్చకున్నను కచునియెడ ననురాగవతియే. కచుడు దనుజవ్యాపాదితు డయినప్పుడు' మనంబున మలమల మంబంగుచుం బోయి శుకునిచే వానిసి పునర్జివితుని గావించినది. అట్ల రెండవసారి శుక్రుని ప్రాణములను పణముగావించి యాతనిని టబదికించినది. కాని కచునకు ఆమెయెడ గురుప్పుల్తి యను గౌరవభావమేగాని యనురాగము లేదు. అతని ప్రవర్తన మిట్లు తెలుపబడినది. “నీ/. _... అంతకం జు చేోవయానితి రువదోాయటడ్రా (వీయపాత ఖావణములం బువ్చుథధలభిళేవ్ల యగరుని చడుతనూజుం గాలిది ..../ (ఆది-3ఆశ్చా॥-110ప॥) ఇట్లు సేవించుట యసురాగముచేకాదు. "దుహితృస్నేహంబునంజేసి యదేవయానిపలుకులు శుకుం డతి(క్రమింపండు గావున నీనేర్చువిధంబున దాని చిత్తంబు 127

వడసి శుక్రు నారాధించిన నీ కిష్టసిద్దియగో. (ఆది-3ేఆశ్వా[-107వ॥) నని దేవతలు తెల్పుటచేతనే. అందుచే దేవయానియథిలాషను విని కచు 'డత్యంత విషాదాకులుళల డయెై నని యిట్లు ఆలుపబడినది, "51 ఊక దడత్యంతవిపష్తా దాకులుం డ్రా లోకనింద్యూ మగరునము నీ వాతమునకుం దౌచ్చు ముబితమె నాకు నవోదరవి నీవు నాబిత్తమునన్‌. క యగరులతు శివ్యూలు వత్తులు వరమారమ లోకదర్థువథ మది దీనిం జలికింవక యా వలుభళులు తరుజో యరువ్లుత్రి నీకు దయనో వలుకన్‌, " (ఆదాం అళ్వా//[30, /3/వ// ఇట్లు సోదరతుల్యుడగు కచునిపై దెవయాని యనురాగ మత్యంత మనుచితమై: శృంగారాభాసన మగుచున్నది. మూలమునకూడ దేవయానిని ప్రీతురాలినిగా చేసికొనుమని దేవతలు తెల్పిరి.2 కచుడు దేవయానిని సేవించిన విధమూీే అనువాదమున యథామూలముగనే గలదు. అస్లు దేవయాని యనురాగమును మూలానుగుణముగనే వర్షితము, కచుడు మరణింపగా దేవయాని. యిట్లు విచారించినది. “వ్యక్తం వాతో మృతో వావీ కచస్తాత భివివ్వుతి + తం వినా న బో జీవేయం కవ నత్యంబవీమి తో/ 29. (అదా4-7/ అద్యా/-29 జో ఇట్లు 'కచుడు లేనిదే నేను జీవింప నని పలుకుట దేవయాని యనురాగమును: సూచించుచున్నది. అట్లి రెండవసారి కచుడు మరణింపగా శుక్రునితో నిట్లనినది. గం కొచన్యమారం (తివత్స్యే న ఖ్‌ (యూ పా వే తాత కవో2బిడూావః / ౨8 ఇందు కచుని రూపప్రశంనచే దేవయాని యనురాగము మరింత స్పష్టమైనది. కయడు శుక్రుని గర్భమున నుండెనని యెజింగి దేవయాని శుక్రునితో నిట్లనినది. "ద్వా మూం జోకావగ్ని కల్వా దొపహేతాం కచన్యూ నాళ్తర్హవ బ్రావోవమూతః ॥ తవోవన మూతే జీవితుం నాన్త ళక్షా / 45/ ఆద-4/-7/ అద్వా/-4౮ త్‌ తు 2 మూలమున ఆది॥[-1-71 అధ్యా॥-13,14 శ్యో॥-దేవయానిని సీవింపుమని దేవతలు తే మూలమునఆది॥!-1-1 అధ్యా॥-21 నుండి 24శ॥- కచుడు దేవయానిని సేవించుట. 128

దేవయాని యావాటలవలన నావకు కచుడు తండితోసవూనముగి (శ్రేమింపదగినవా డనుటచే భర్తృస్తానీయుడని యనదగును. కాని శుక్రుని గర్భము నుండి వెలువడిన తరువాత కచునికి దేవయమానియందు సోదరీభావము రూఢమయినదని క్రింది వాక్యములచే తెలియును, “య్యతోవతం ఎళాలాక్షీ త్పుయా చబందనిభాననై ॥ తతావా మువ్లీతో బ్నోదో కూ కావ్వన్వూ భామిని / ౮ బ్‌గనీ ధర్ధ్థుతో వే త్తం మైవం వోబూ కుబాననే ॥/ నుఖి మన్య్యూవతో భదో న మన్యుర్విద్యతో మమ / 4 (ఆదా-/-72 అద్వా/-|3, 4 ళో ఈ సోదరీభావముచే దేవయానియనురాగ మనుచితమై యాభాసమగుచున్నది. మూలమున 'మరల మరల నిన్ను బతికించినందున సౌహార్హానురాగములతో గూడిన నాభక్తిని తెలిసికొనుము. ధర్మజ్ఞుడవైన నీవు నన్ను విడువవల'"దని మరియొకసారి ప్రార్థించినది, ఇట్లు మూలమున కూడ “ఏకతరనిష్షము, అనుచితమునైన యూయనురాగము శృంగారాభాసముగ చక్కగా సోషితమైనది, 3. యయాతిదేవయానుల చరిత్రము స్రీపురుషులలో మొదట నొకరికే యనురాగమున్నచో ఆ సందర్భమునగల శృంగార వమనుచితవై రనాభాసమగును. ఇట్టి సందర్భములలో రాగోదయముగువరకు రసాభాసమనియు పిమ్మట రసమనియు దర్పణ, లోచనకారుల యభిివాయమని యింతకు ముందే తెలుపబడినది+ మహోభారతమున తొలుత యయాతికి దేవయాని పైననురాగమున్నట్లు కనబడదు. అయినను నతడు దేవయానిని వివాహమాడును. వివాహానంతరమున వారి శృంగారము రనమేయైనను, మొదట నభిలాషలేనంతవరకును యయాతిదేవయానుల శృంగార మొదటిసారిగా నూతిలోపడియున్న దేవయానిని యయాతి చూచెను. అది యనాకాంక్షితముగా జరిగెను. “నీ బచనుదౌంచి యమ్మవోజనవతి ఉల మవే_ జ్లీంచి యబ్బ ఎవ్యశళమంచి భూబి తత్పూవమున విలనత్పూ లభునవల్రి యన్సివ్లనభి నూంది యన్సుదాని యడతుచయగము వెం బడువడజీం బొరంగౌడు కన్సులు వూంంచుభున్లు దాని చనవనమావమునతకు వఊనములయాగమయనందు వన్నుగాం గోడుబు నున్హుదాని ఆ/ వరుణదేవుతోడ!6 ౧౯ మలి జలనివా నంబు విడిచి .భూన్రలంబువలని లలా 4 ఇదే వ్యాసము - పుట 12 129

తడుడుదోర నున్న వదడశోందుదోవియ

పోనిదాని దోేవయానిం గ౧నియె." (ఆదా-3 ఆక్వా/-/40వ/

ఇచ్చట దేవయాని నూతిలో పడకుండుటకు లతల నాలంబనము చేసికొనియున్న సితియు, దుఃఖముచే కన్నీరు కుచయుగముపై ప్రవహించునట్లు నించుటయు అమె సహాజ స్టీతిని తెలుపు నిశ్చల చిత్రములు. 'జనుల యాగమనంబు పన్నుగా కోరుచుండుట యామె మూనసిక స్థితి, 'పరుణదేవునితో కరమల్లి' అను మాటచే నామెముఖమునందు గల శర్మిష పై యలుక వ్యక్తమగుచున్నది. ఈ విధముగా ఆమె స్థితిని రూపుకట్టించుటకు ప్రయత్నించిన నన్నయ తాను సృష్టించిన మూర్తికి కవితాదృష్టితో సౌందర్యము నాపాదించి లతను ఇష్టనఖీగాను, ఆమెను 'వరుణింద్రుదేవియ పోనిదాని గను వర్ణించెను అంతేగాని యయాత్సి కామె 'వరుణీందుదేవిగా కనబడలేదు. అందుచే నిచట దేవయాని యయాతికి చక్షుష్టీతి కలిగించు సందర్భముకాదు.

యయాతి యామె నిట్లు (ప్రశ్నించెను. "వ॥ ...... నీ వెవ్వరిదాన వ్‌ ప్లేల యేకతంబ యివ్విపినాంతరకూపంబున నున్నదాన" (ఆది-3ఆళ్వా॥-141వ॥)

ఈ (ప్రశ్న్చయందు యయాతికిగల (పపజారక్షణకర్తవ్యమే గోచరించును. అంతేకాని యనురాగము కాదు. దేవయాని తన్నెజింగింపుచు నాభిజాత్యమునే చూపినది. ఆమెకును అనురాగమున్నట్లు చూపట్టదు. యయాతి 'అవ్వి(ప్రకన్యకయందు( దద్దయు ధయాళుండై' యామె నుదరించెనేగాని యనురాగముచేకాదు, శర్మిష్టపై నలుక పూనిన దేవయాని శుక్రుడు వచ్చువరకు కోప ఘూర్ణిత బాష్పపూరితలోచనేయై యున్నది. ఇట్టి దేవయానికి యయాతి దక్షిణహస్తావలంబనమున నొత్తి గఇకోదయ మయ్యె ననుట నమంజన మనిపింపదు. యయాతి రెండవసారి వచ్చినపుడు దేవయానికి రాగోదయ మైనదనుట సమంజనము. నన్నయ యీ ఘట్టమున తదనుగుణమైన వాతావరణము కల్పించెను. దేవయాని వనకేశకాతుకమున శర్మిషాది కన్యాపరివృతయై వైభవముగ వనమున కరిగినది. ఆ సందర్భమున వసంతకాలమును స్ఫురింపజేయుచు నుద్యానవనవర్షనము సాగినది. ఏత ద్వ్‌షయ మిట్లు గలదు.

ష ఇట్లరిగి దేవయాని యవ్వనంబున గన్యకలుందానును బుషాపచయంబు "సేయుచు విమలజల (ప్రవాహ విలసితం బైన యొక్క "సెలయేటి కెలన నవవికచ కునుమ సుకుమార కోరక నికర భరిత సహకార కురవక వకుళాశోకతమాల సాలచ్చాయా శీతల సికతా తలంబున నిష్టవినోదంబుల నున్న యవనరంబున ... " (ఆది-3ఆళ్వా॥-155వ!॥)

ఇట నవవికచ కునుమములును, నుకుమార కోరకములును వసనంతకాల నోోరకములు. ఆ వసంతునికీ తోడ్పడుటకు మలయానిలుడిట్లు వర్షింపబడినాడు,

"న! అంగనాఉజనుల యత్తుంగ నంగత తుద మంఠతుము చందన వంతములయ ఎవాదివ భమ అ భారావకలిత 6 వ్యామోదొ నవవువ్చు దామములయ వాంచ ముఖి నకడ్పూలొ తాంబూలాది 130

తడుడుదోర నున్న వదడశోందుదోవియ

పోనిదాని దోేవయానిం గ౧నియె." (ఆదా-3 ఆక్వా/-/40వ/

ఇచ్చట దేవయాని నూతిలో పడకుండుటకు లతల నాలంబనము చేసికొనియున్న సితియు, దుఃఖముచే కన్నీరు కుచయుగముపై ప్రవహించునట్లు నించుటయు అమె సహాజ స్టీతిని తెలుపు నిశ్చల చిత్రములు. 'జనుల యాగమనంబు పన్నుగా కోరుచుండుట యామె మూనసిక స్థితి, 'పరుణదేవునితో కరమల్లి' అను మాటచే నామెముఖమునందు గల శర్మిష పై యలుక వ్యక్తమగుచున్నది. ఈ విధముగా ఆమె స్థితిని రూపుకట్టించుటకు ప్రయత్నించిన నన్నయ తాను సృష్టించిన మూర్తికి కవితాదృష్టితో సౌందర్యము నాపాదించి లతను ఇష్టనఖీగాను, ఆమెను 'వరుణింద్రుదేవియ పోనిదాని గను వర్ణించెను అంతేగాని యయాత్సి కామె 'వరుణీందుదేవిగా కనబడలేదు. అందుచే నిచట దేవయాని యయాతికి చక్షుష్టీతి కలిగించు సందర్భముకాదు.

యయాతి యామె నిట్లు (ప్రశ్నించెను. ॥ "వ॥ ...... నీ వెవ్వరిదాన వ్‌ ప్లేల యేకతంబ యివ్విపినాంతరకూపంబున నున్నదాన" (ఆది-3ఆళ్వా॥-141వ॥)

ఈ (ప్రశ్న్చయందు యయాతికిగల (పపజారక్షణకర్తవ్యమే గోచరించును. అంతేకాని యనురాగము కాదు. దేవయాని తన్నెజింగింపుచు నాభిజాత్యమునే చూపినది. ఆమెకును అనురాగమున్నట్లు చూపట్టదు. యయాతి 'అవ్వి(ప్రకన్యకయందు( దద్దయు ధయాళుండై' యామె నుదరించెనేగాని యనురాగముచేకాదు, శర్మిష్టపై నలుక పూనిన దేవయాని శుక్రుడు వచ్చువరకు కోప ఘూర్ణిత బాష్పపూరితలోచనేయై యున్నది. ఇట్టి దేవయానికి యయాతి దక్షిణహస్తావలంబనమున నొత్తి గఇకోదయ మయ్యె ననుట నమంజన మనిపింపదు. యయాతి రెండవసారి వచ్చినపుడు దేవయానికి రాగోదయ మైనదనుట సమంజనము. నన్నయ యీ ఘట్టమున తదనుగుణమైన వాతావరణము కల్పించెను. దేవయాని వనకేశకాతుకమున శర్మిషాది కన్యాపరివృతయై వైభవముగ వనమున కరిగినది. ఆ సందర్భమున వసంతకాలమును స్ఫురింపజేయుచు నుద్యానవనవర్షనము సాగినది. ఏత ద్వ్‌షయ మిట్లు గలదు.

ష ఇట్లరిగి దేవయాని యవ్వనంబున గన్యకలుందానును బుషాపచయంబు "సేయుచు విమలజల (ప్రవాహ విలసితం బైన యొక్క "సెలయేటి కెలన నవవికచ కునుమ సుకుమార కోరక నికర భరిత సహకార కురవక వకుళాశోకతమాల సాలచ్చాయా శీతల సికతా తలంబున నిష్టవినోదంబుల నున్న యవనరంబున ... " (ఆది-3ఆళ్వా॥-155వ!॥)

ఇట నవవికచ కునుమములును, నుకుమార కోరకములును వసనంతకాల నోోరకములు. ఆ వసంతునికీ తోడ్పడుటకు మలయానిలుడిట్లు వర్షింపబడినాడు,

"న! అంగనాఉజనుల యత్తుంగ నంగత తుద మంఠతుము చందన వంతములయ ఎవాదివ భమ అ భారావకలిత 6 వ్యామోదొ నవవువ్చు దామములయ వాంచ ముఖి నకడ్పూలొ తాంబూలాది 130

వౌననా నురబి నిక్వానములయ ఎాలవ వరిదాన చారుదూవములయ ' వలనిత నౌారబావలులు దాల్చి తే యనిలుం డనుదూత వోయి తోడ్కానియం దొబ్చా ..... (దాత ఆశ్వా//ఏరవ/// తటస్ట విభావములయిన మలయానిల వనంతులను ఈ సమాగమఘట్టమునకు పృష్టభూమిగా నన్నయ చితత్రించెను యయాతి దేవయాని సౌందర్యమునకు ఆకర్షితుడైనట్లు వర్పింపబడలేదు. 'అతిశయరూప లావణ్య గుణనుందరియైన శర్మిష్ట నెణుంగ వేడి" నాడు. దెవయాని తనను వివాహమాడుమని కోరినను, క్ష "వ॥| క్షత్తియకన్యకల బ్రాహ్మణులు వివాహం బగుదురు గాక యధర్యోత్తరంబుగా క్షత్రియులు బాహ్మణకన్యల వివాహం బగుదురే నీపలుకులు ధర్మవిరుద్ధంబులు మశీయు సర్వవర్ణాశమధర్మంబులు సంకరంబులు గా కుండ రక్షించుచున్నయేన యిట్టియధర్మంబున కొడంబడితినేని జగత్త వృత్తి విపరీతంబగు..." (ఆది-3ఆళ్వా॥-162వ॥) అని యభ్యంతరము చెప్పెను, "శుకుడు పంచిన నలఘుభుజా నను వివాహమగుదే' యని దేవయాని యడుగగా 'అమ్మహాముని వచ్చి యిది ధర్మవిరుద్ధంబుగాదని చెప్పెనేని నిన్ను వివాహం బగుదు నని చెప్పుటలో నంగీకారముకంకై అంతటి మహాముని యింత ధర్మవిరుద్ధము నంగీకరింపడను నాలోచనయే కలదు. అందుచే నీ ఘట్టమునగల మలయానిలాధి విభావముల ప్రభావము దేవయానికి యయాతిపై ననురాగము జనింపజేయగా, యయాతికి శర్మిష్తపై ననురాగము కలదే సెననిపించుచున్నది. ఈ యభిప్రాయమునే శ్రీ వడలి మందేశ్వరరావుగా రిట్లు వ్రాసిరి, "కథలో ఒకలిరికల్‌ ఎలిమెంట్‌ను, రోమాంటిక్‌ వాతావరణాన్ని ప్రవేశపెడుతున్నాయి. చరిత్రలా నడుస్తున్న కథని కవిత్వపు పాౌంగు ఒక్కసారి ముంచివేసింది. ఈ పోంగునకు కారణము దేవయాని మాత్రముకాదు. శర్మిష్ట అని మనకు తెలుసు. అందుచే నిచటి దేవయాని యనురాగము ఏకతానురాగ మగుటచే నిది రసాభాన యయాతికి శర్మిషయందనురాగ మున్న ప్లే శర్మిషకు యయాతి పై ననుఠకాగముగలదు. "ఈ రాజునంద నా హృదయంబు దవిలి యెప్పుడు నుండు" అను మాటలలో నదీ వ్యక్తమైనది. అందుచే యయాతి శర్మిష్ట యనురాగ ముభయనిష్లమై రసమేయగుచున్నది. కాని యయాతి దేవయానుల శృంగారము ఏకతర నిషమగుటచే ననౌచిత్యమున శృంగారాభాస మగుచున్నది. యయాతి దేవయానిని వివాహమయిన తరువాత రతి యుభయ నిషమగుట యిట్లు తెలుపబడినది. “వ॥ .... నిజప్పురంబునకుం జని యంతఃపుర రమ్యహర్మ్యతలంబున దేవయాని నునిచి ౨. దేవయాని యందు సుఖోపభోగపరుండై టం!" (ఆది-3 ఆశ్వా॥!-169వ॥) 5 నన్నయ యయాతి చరితా- శ్రీవడలి మందేశ్వరరావు = భారతి ఏప్రిల్‌ 1965 131

ఇట్లు తెలుపబడుకేుగాక శు[కళశాపగ్రస్తుడైన తరువాత కూడ 'ఏనిద్దేవయాని యందు విషయోపభోగతృష్పుండంగా' నని పలికెను. పిమ్మట పూరుని నుండి యావనమును కొని యయాతి యిట్లు సుఫ్‌ంచెనని గలదు. "వ॥ .... నవయౌవనుండై యయాతి యభిమతసుఖంబులు సహస్థ్ర్రవర్షంబు లనుభవించి తృప్పుండై ...." (ఆది-3 ఆళ్వా॥!-195వ॥॥) ఇట్లు వర్షింపబడుటచే వివాహానంతరమున యయాతి దేవయానుల శృంగారము రసమే యగుచున్నది. ఇట దర్పణ, లోచనకారుల మతమున తొలుత రసాభానమును పిదప రసమును అంగీకరింపవలసియున్నది, కాని [ప్రతాపరుద్రీయ, రత్నాపణముల మతమున సర్వమును రసమే యనవలసియున్నదిశ మూలమున యయాతి ప్రథమమున దేవయానిని చూచిన సందర్భ మిట్లు గలదు. "న నావవః (వ్య్హామాణ ఉదపానం గతోదక5ం దదర్గు కన్యాం తాం తత దీన్తా మగ్దుళిఖామివ / ౮ తా మవృుచ్ధుత్తు దృవ్వై్వైవ కన్యా మమంవ్వనమ్‌ ౧ నాన్తయిత్వా నృవ/శేన్ల నామా వరమ వల్లునా /౧ 2/6 కా త్తం తాయనణఖీ కామూ నుమ్యువ్లమణో కుండలా / దీరం ద్వాయని చాత్యలం కస్కాబ్బునివ చతురా (27 (అాదా-73 అద్యూ/./౮ నుండీ [72ళ్లో/ ఇట్లు యయాతి సంబోధనలో దేవయాని సౌందర్యము వర్ణింపబడినను, యయాతి యంతకు మించి యామెపై అనురాగమును చూపలేదు, ద్వితీయ నమాగమమున యయాతికి దేవయాని. యిట్లగపడినది. "దద్భజే దోవయానీం బ శర్చివ్లాం తాళ్ళ్తుయోవతః / వీదింతీ వభాలమానాళ్ళు దివ్యాభారణ భూవృతాః / వ్‌ ఉఊవవివ్రాం చ దద్భుకే దేవయానీమ్‌ చబిన్యతామ్‌ ॥ డూ వేశ్యావతిమాం తాసాం న్రీణాం మద్దోవరాంగనామ్‌ / ళర్చి నయా నేవ్యూమానాం పాదనంవావానాదిలైిః [గ ర (ఆదా[-76 అధ్యా ర ల్లో ఇట్లు కనుపించినను దేవయాని సొందర్యమాతనికి అనురాగోద్దీఫపకము కాలేదు. దేవయాని తనను వివాహమాడగోరినపుడు ఆమెను వ్యతిరేకించి దీర్తముగా భాషించు టేగాక శుక్రునితో కూడ వ్యతిరేకించి తర్కించెను.” శుక్రుని గూర్చిన భయమ యయాతి దేవయానిని పరిగ్రహించున టాొనర్చెను. ఇట్లు మూలమున కూడ నిట రనాభాసము తుల్యమేయని (గ్రహింపదగును. . . 6 ఇదే వ్యాసము - పుట 12,13 “7 _ మూలమున నీ విషయము ఆది॥-1-76 అధ్యా॥!-16 నుండి 35శో॥ 132

4. మేనకా విశ్వామిత్రుల శృంగారము వేశ్యల కనుఠరాగము లేకపోవుటచే వారి శృంగార మాభాసమని కొందరు భావింపగా,

మరికొందరు అనురాగవతియగు వేశ్య శృంగారము రసమనియే భావించిరని ఇంతకు ముందు తెలుపబడినది. మేనక సామాన్య వేశ్య కాకున్నను విశ్వామిత్రుని తపోభంగ సన్నివేశమున నామె కనురాగము లేక పోవుటచే నది ఏకతరనిషమై యనౌచిత్యమున శృంగారాభాస మగుచున్నది. మేనకకు విశ్వామి[తతుడనిన భయమేగాని యనురాగము లేదు, ఆ భయ మిట్లు తెలుపబడినది. "బం/ ౨... యనిమివు లల వానికీ భాయంవడు బభుండుదడు ల్టోయు్య[గ౮కో

వనుకడ కీవ్దు డోయమని వాొడియె యువ్చుని నన్ను౬ జంవగాన్‌ ఊఊ .... విమ్మి నయభ్దోకోవవడుపాలికీ బామలు వోవ నోడరే వ/ అయినను నానేడ్డ్పువిదంబుననమ్ము నివడు బిత్తంబువ్వాత్తన బిత్రజాయ్యత్త్రంబగలు వత్తుగా శోనెద నని... ₹ ఉఅదాశఆక్వా/37 నుంటీ 39వ/

ఇట్లు మేనక ప్రణయముగాక విధినిర్వహణ (ప్రవణతనే చూపినది. విశ్వామిత్రుడు మోహీతు డగుటకు మేనకా విభావములు పరిప్పుష్టముగా వర్ణితములైనవి. "క్ల. చర్దిని ద్ఞోణ మాడత

న! వతాంచాం దగలి యాలలనాదో

వ్రూల కమనుమాంగరాగన

ముళ్రనననుగంధి యగుచు మునివడమోందన్‌. " (ఆదా4 ఆక్వా/౧40వ//

తటస్థ విభావమైన మలయానిలమును, ఉద్దీపన విభావములైన ధమ్మిల్ల కుసుమములయు అంగరాగములయు సువాసనలు వర్ణితములయినవి, అనంతరమున మేనకా సౌందర్య మాతని కుద్దిపన విభావమై చక్షుస్టితి యొదవించినది. “బం/ అలనత యొవ్చుంగాందరుణీ యమ్మునివల్దబ్యుమోల నున్సునం

మిత నుగందో బందురనమారవళంటబునం దూలి బాలవై

వలు వెడలన్‌ బయల్దుడియ వలకుచంబులు( గహ్హయగ్ధామున్‌

లలితకు శోదరంబుం దరళ్యతివజీయతలోమరాజియన్‌' (ఆదా4 ఆళ్వా/-44వ/ ఇట్లు మేనకాయౌవన సౌందర్యాదు లుదీపనములై విశ్వామిత్రుడు కందర్చనిశాత సాయకవిద్ధుడయ్యెను. ఇట్లు విశ్వామిత్రుని యనురాగము క్రమపరిణతమైనది. 8 ఇదే వ్యాసము * పుట 14 9 సువాసన లుద్దిపనవిభావము లనుటకు

"అధ విభావేషూద్దిపనాః .. సౌరభ్యమ్‌

మదయతి వ్యూదయం కీమవ్వూకాండే మమ యదిదం నవనారభం వరలీయః |

తదవా తనుమనం[గవోయ రాదా ఇిఖర తకే శిలలో ద్వుజానివేళ 65

(ఉజ్జ్వల నీలమణి - ఉద్దీపనప్రకరణం-65ళో!- పుట 285,

133

కాని “మహాముని (పవరు. గౌశికుల. గౌశికచిత్తఖీతి సంజనన మహాతపశ్చరణనంయతచిత్తు నిరస్త చిత్తజున్‌ అను విశేషణములవలన విశ్వామిత్రుడు మేనక కుట్దీపనకారణుడు కాక్క, భయకారణుడైనాడు. /ఇ/ _..ఎినయంబున నమ్ము నికీ(యొక్పు యనురాగముతోడం బువ్వావ చయవ్యాదిందబునో /

(ఆదా4 ఆళ్వా/443వ//

అనుటలో మేనక పుష్పాపచయమేగాక అనురాగము కూడ వా్రజమే యని తలియనగును. కావున మేనక యందనుభావములు లేక ఈ యనురాగము ఎకనిష్టమ్లై యనౌచిత్యమున శృంగారాభాన మగుచున్నది.

మూలమున? కూడ మేనకకు ఇంద్రనియోగము భయకారణమే యైనది. ఆమెకు విశ్వామిత్రుని యెడ భయమేగాని యనురాగములేదు, మూలమున 'అనిర్దేశ్యవయోరూపా“! యని ధ్వనిగర్భితముగా సౌందర్యము వర్షింపబడినది. ఆమెను చూచి విశ్వామిత్రుడు మోహితు డయెగ్టనని యిట్లు గలదు.

"తన్కా డూవ గుణం దృష్టా న తు వివ్ర/భ్త్తదా |

బకార బావం నంనర్లే తయా కామవళం ౧౮ / 6" (ఆదా-/-ర5 అద్యా/ర ల్లో

ఇట్లు విశ్వామ్మితుని యనురాగోదయము వర్లితమైనను మేనకకు అనురాగము లేదు. మూలమున 'సాప్యైచ్చదనిందితా' (ఆమెయు నదే కోరుచున్నది) అని యనుటలో నామెకోరిక ఇంద్రునియాజ్ఞ నిర్వహించుటయేనని తెలియదగును.

మూలమున * మలయానిల చంద్రాదులును మన్మథుడును నామెకు సహాయులు కావలెనని ఇంద్రునర్థించినది. కావున వారును నింద్రనహాియులై మేనక వలె నేతెంచిన భృత్యులే. అందుచే ఉద్దీపన విభావములును, తటస్థ విభావములును కూడ కృతకములే యని (గ్రహింపనగును. కావున మూలమున కూడ నీ సందర్భమున శృంగారాభాసమే ఫోషితమైనదని [గ్రహింపవచ్చును.

ఈ ఘట్టమున వేశ్యాగతమగుటచేగాక ఏకతరనిష్టముయిన యనురాగము అనుచితమగుటచే శృంగారాభానమయినది. 5. గంగా (ప్రలీవుల వృత్తాంతము

మహాభారతమునగల విచిత్రవృత్తాంతములలో నిది యొకటి. కాపవశమున మహాభిషుడు శంతనుడుగా జన్మింపగా గంగ యతని భార్య కావలసియున్నది. ఇట్లుండగా గంగాదేవి యతని తండ్రియగు ప్రతీపుని వివాహమాడగోరి స్రీ రూపమున వచ్చుట విచిత్రము. ఆంధధ్రమహాభారతమున నీవిషయ మిట్లు గలదు. క "జఊ/ ౧౭౧ నిడాంగదీన్తు లెనగం జనుదౌంచి లతాంగ నంగళతో

త్తుంగవయోదరద్వతయ తోయడవోనన చాడున్యోతో ద 10 మూలమున అఆది॥-1-65 అధ్య్యా॥-21 నుండి 424ో- 11 మూలమున ఆది॥-1-66 అధ్యా॥!-2 నుండి 7శో॥ 12 మూలమున ఆది॥-1-65 అధ్య్యా॥-41 నుండి 42శో॥

134

వ్యాంగన [లొ (్రలతీవవనుదాధివు కాలవికాల ద్హోణో తృొంగమునందు మన్ధుథవళంబున నుండ గరంబు లీలతోన్‌, (ఆదా-4 ఆఅళ్వా//౮౮వ// గంగాదేవి యంగాంగ సాొందర్యము వర్టింపబడినది. కాని యది (ప్రతీష్పుని రతికుధపనము కాలేదు. రాగోదయము కాలేదు. ప్రతీపుడు 'దానింజూచి యచ్చెరు వంది నీ వెందులదాన విస్తేల నాకుణువెక్కి' (ఆది-4ఆశ్వా॥!-136ప॥) తని ఆశ్చర్యచకితుడగుటయే కలదు. 'జితాత్ము నన్ను నిట్లని పలుకంగనీ కగునె' (ఆది-4ఆశ్వా!॥!-137ప॥) అని వారించెను. 'పుతారోహణయోగ్యంబయిన నా వలవపలికుజు వెక్కీతి గావున నాపుత్తునకు భార్యవగుమని' (ఆది-4ఆశ్వా॥-139ప।॥) ధర్మనిరయము చేసెను. న్‌ ఇట గంగాసాందర్యవర్దనము (ప్రతీప్పు డెట్టి జీతాత్మ్కుడో తెల్పుటకేగాని రసపోషణమున కైనట్లు కానరాదు. గంగ 'మన్మథవశంబున దక్షిణోత్సంగము నందుండుటి యను చేష్టచె స్వల్పముగా శృంగార రసాభాసము భాసించుచున్నది. ఇట మూలమున గంగాసొందర్యవర్దనము విస్తృతముగా లేదు, "తన్వూ డూవయణోవేతా గంగా (్రీంవ డూవీణీ / ఉఊత్తర్థూ నలిలాత్తన్యా లోభనయతమాక్ళు 8 / ౨ అదీయానన్వూ రాజిర్రరవ్యడూపా మనన్వన /| ద్హోఖణం కాల నంకాళ మూరుం భోదో వబాననా / 3 (ఆదా-/-92 అద్యా/౯౨ 3 క్లో గంగా 'ప్రతీపుల సంభాషణము మూలానువాదములలో నొకి రీతిగ నున్నది. రసాభాసము రెండింటను సమముగనే పోషింపబడినది. ఇట జగన్నాథుని మతమున ఏకతరనిషమగుటచే ననుచిత విభావాలంబనత్వమున రనాభాసమనియు, అస్లు విశ్వనాథ, విద్యానాథుల మతమున కూడ నేకతరనిష్ట మగుటచేతనె రనసాభానమనియు తెలియదగును. 6. అంబికా వేదవ్యానుల వృత్తాంతము భారతేతిహాసకాలమునాటి ధర్మశాస్తవిధి ననునరించి 'పజాతంతుం నూ వ్యవచ్చేప్సీ! అను (శుతి ప్రమాణము నాదరించి వేదవ్యాసుడు దేవరన్యాయమున అంబికకు సంతానోత్పత్తి ఇట వ్యాసునిది ధార్మికదృష్టి తల్లయాజ్ఞ నెరవేర్చుట యాతని పరమకర్తవ్యము, శ్రుతివిహితమైన కార్యమగుటచే నతని కది యజ్ఞప్రాయమేగాని భోగదృష్టి లేదు. అంవికకును సుతజన్మముపైనన దృష్టిగలదు గాని శరీరవాంఛగాదు. “క తివిం నుతజున్యు మెల్దోం ఉవునొకొ దోవడంయయి నాతు ననుభును నవవ అవకోమలాంగి యంభికొ దధవ్నోోజణ వమలళయన తలమునో నున్లు శ్‌? (ఆదా-4 ఆళ్వా/2౮౨౩ వ// 13 మూలమున ఆది॥-1-92 అధ్యా॥[-4 నుండి 15ళో॥ 135

సుతజన్మమును గూర్చి తలపోయు నామెకు వ్యాససనమాగమ సమయమున కలిగిన భయము రసాభాసమును స్పురింపజేయుచున్నది, “మద్వా/ ఆఅవనరజ్ఞాం ఉయి వాను డోతంంచా నంత నత్తవనీ కవిలగద్రంబును గవిలజవిడలును ౧ఐిలకన్ను లును దవినయన్ను వన నైనదర్ధవుందనువును జూబి యవిదో గన్నుంగవ మొగచి తెజవనక యండౌ భయమున” (ఆదా-4 ఆక్వా/౧2౮4వ/ ఇట్లు భయముగలిగిన సందర్భమున చక్షుషీత్యాదులు ఉదయింపక పోవుటచే నీ సంభోగశృ్ళంగారము అనుచితమై యాభాసమగుచున్నది, ఈ సందర్భమున మూలమున కూడ నిదేవిధముగ వర్షింపబడి శ్చంగా రాభాసమగుచున్నది.”౫* 7. కుంతీ నూర్యు నమాగమము అదిపర్వమున పాండురాజు వివాహమునకు ముందు కుంతీసూర్య సమాగమ వృత్తాంతము గలదు. కుంతికి సూర్యునిపై ననురాగమున్నను, సూర్యుడు వరప్రభావమున విధినిర్వహణమునకే వచ్చెనుగాని యాతని కనురాగము లేదు.. ఇట్లీ ఏకతరనిష్టముయిన యనురాగ మనుచితమై యాభాసమగుచున్నది. . దుర్వాసుడు కుంతిచేసిన పరిచర్యులకు సంతుష్టుండైై, 'ఈ మంథత్రంబున నీ వెయ్యేని నొక్కవెల్చు నారాధించి తవ్వేల్పు నీకోరిన యట్టిపుత్తకుల నిచ్చు నని యాపద్ధర్మంబుగా నొక్కదివ్యమంథతంబు ప్రసాదించెను. ఇట్లు కుంతి మంత్రప్రభావము నెరింగియే సూర్యు నారాధించుటచే నామె యనురాగవతి యనియే తెలియుచున్నది. ఐనను ఆమె సూర్వ్యుని జూచి. భయపడినది. సూర్యు డామెతో 'మదీయదర్శనంబు వృథగాదు నీ యభిమతంబు సేయుదు' ననియెను. కావున నిచట కుంతికే యబివమతము గలదు. సూర్యునికి అభివుతముగాక విధినిర్వహణయేగలదు. కుంతికనురాగమున్నను లోకాపవాదమునకు భయపడితినని ఇట్లు తెలిపెను నా "అ ఎను మంళ్తోు దొజఖుంక కోరతిం నాకు గర్భా మయిన నాతలిదండులుం డార్తుములును నన్నుం జూచి నగర 7 (ఆదాం ఆక్వా/-24వ/్ల సూర్యుడామె భయము నపనయించి 'కన్యాత్వంబు దూషితంబు గాదని వరమిచ్చి యభీమతార్ధ మునుగూర్చను, ఇట్లు కుంతి యనురాగవతి యగుటచేతను సూర్యుని కది యభిమతార్థ్ధము కాకపోవుటచేతను నిది షకనిష్టమై యనుచితమగుచున్నది. ఇట్టీ ఘట్టమున విభావాది సామగ్రి లేకున్నను శృంగారాభాసమే స్పర్శమాత్రముగ నూచితమైనది. కే4 మూలమున ఆది॥[-1-100 అధ్యా॥-1 నుండి ర6శో॥ 136

మూలమునకూడ దుర్వాసుడు కుంతికి మంత్రప్రభావము పుత్రజననమే నని తెలిపెను. కాని కుంతి పుత్తుల కొరజైగాక కుతూహలముననే సూర్యు నాహ్వానించెను*్‌ వచ్చిన - సూర్యునితో నామె నంభాషణము గాని కన్యాత్వము -దూషితము గాకుండ వరమిచ్చినట్లుగాని మూలమున లేవ. ఇవి కుంతీసౌ శీల్యరక్షణకు నన్నయ కల్పించెను. మూలమున నీఘట్టమున కుంతీ. సూర్యులనడుమ జరిగిన వృత్త మిట్లు గలదు. "నా దదర్ప తమాయాన్తం భాన్కరం లోంబావనమ్‌ / ఎఐన్వితా చానవద్యాంగీ దృృవ్తా వ తన్భువాదద్భు తమ్‌ / శీ (కాళకళ్యా తవనన్తన్యాం గర్భం దధాతతి/ అదీజనత్తతో వీర2 నర్చుళ్వరభ్ధు తాం వరమ్‌ / 4/0” ఇట్లు మూలమున కుంతీ సూర్యు లిరువురి యనురాగమును [పసక్తము కాలేదని నన్నయ మొత్తము పై కుంతీసూర్య నమాగమమును శృంగారాభానముగ తీర్చిదిద్దెనని తెలియుచున్నది. ఇదిగాక ఇదే సన్నివేశమును ఎజ్బనయు, తిక్కనయు నిర్వహించిరి. ఒకే కథాసందర్భమగుటచే వానిని కూడ నిచ్చటనే పరిశీలించుట నమంజనసమని భావించి చర్చింపనగును, ఆరణ్యపర్వవమున నింద్రుడు కవచకుండలముల నపహరింప వచ్చునని హెచ్చరించుటకు సూర్యుడు వచ్చిన సందర్భమున నీ కథ మరల తెలుపబడినది. ఇదీ ఎజ్జ్బనకృతమై శృంగార రసమహితముగా నొప్పుచున్నది. ఈ సందర్భమున సహితము కుంతికి మంత్రప్రభావమును దుర్వాసుడిట్లు తెలిపెను. “వ॥ ...దీనంజేసి యెయ్యేనివేల్పు నాహ్వానంబు 'సిసెద వవ్వేల్పు సనుదెంచి నీవశంబున నుండు ...." (ఆర-” ఆశ్వా॥[-324వ) ఇట్లు తెలిసియు నామె సూర్యునే యారాధించుట యనురాగము చేతనే. ఆ విషయ మిట్లు తెలుపబడినది. ”మ/ మదిం గాడణ్యాము నేని వ్యివవడ డమంతందు నా కచ్చా నే ౨ద దోబచందము భూతు నంచు నొకనాః డిబ్బున్‌ క్భొతన్న్నూత యై నుదతీరత్తుము వ్లగార్జుఇలతటోనై జేబిల్లుతిగ్భా చం ట్‌ బి దళత్తుద్భు ముమాడ్భ నుల్లనితమై చిత్తందు రాగిలయన్‌” . ... (ఆరా7ఆశ్వా/3౩25వ/) కుంతి మంత్రమును గూర్చి 'ఇది యే చందమొ యని కుతూహలము నొందినను, "చిత్తంబు రాగిల్లగన్‌ అనుటలో ననురాగము చేతనే ప్రధానముగా 'నర్కు' నాహ్వానించెనని తెలియుచున్నది. శుచియు నుజ్జ్వలము కానిదే శృంగారము శోభిల్ల దనుటచే నామె కృతస్నాత యయినదని వర్ణింపబడినది. 15 మూలమున ఆది॥-1-104 అధ్య్యా॥[-7శో॥ 16 మూలమున ఆది!!-1-104 అధ్య్యా॥-8శో!॥ 137

అంతగాక 'ఏళశ్పద్మముమాడ్కి"' యనుటతో నుపమెయచ్లైన కుంతి యందు ఉపమానసామర్ధ్యమున పద్మినీధర్మమయిన సూర్య్యానురాగము స్ఫురించుచున్నది. “శోభిల్లుతిగ్మాంశు" ననుటలో కుంతీమనోగతమైన సూర్యుని సౌందర్య ప్రసక్తి గలదు, ఇట్లు శృంగారరనమునకు బవీజావాపము జరిగినది.

ఈ సందర్భమున తనవశముననున్న వేల్పును వేరేదియు కోరక' .....దేవా భవత్సమాన సుందరుండగు నందనుం గరుణింపవే.... (ఆర-7ఆశ్వా॥!-326వ॥) యని ప్రార్ధించినది, ఇట్లు కుంతికి సూర్యుని రూపమునం దభిరతియు, సంగమ కా౦ంక్షయు స్పష్టమగుచున్నవి, ఆ సమయమున నూర్వుడును ఆమెయందు అనురక్తుడే, కావుననే 'నిజయోగబలంబున మూర్త్య్యంతరంబు ధరియించి కుంతి వాలికిం జనుదెంచి మధురన్వనంబున ఆ. (ఆరా ”/ ఆఅక్వా1॥!-326వ1॥1) సంభాషించెనని తెలుపబడినది, 'మూర్త్యంతర ధారణము తన పక్ష తేజడోరూపము కుంతి కామోదయోగ్యము కాదనియే. *'మధురన్వనంబున' పలుకరించుట యనురాగవప్రవర్ధకము. అప్పుడు సూర్యుడు పలికిన పలుకులు నర్మగర్బములు, గన్లో/ అబల నమంతబలమున నడుగుదౌంబి

నాండ నవాండ పైత మన/గవీయండు

నకు నౌాయ్యది యొనరింతు నిజమచెవుమ

యనినలయడంతి మి కను గమలావ్దుతోడో" (ఆర7 ఆక్వా/327వ//

'నీవాండనైతి' ననుటయు, 'నీకు మనఃపియ మొనరింతు ననుటయు ననురాగ హ్యృ్‌దయుడగు పురుషునికి సహజములగుటచే సూర్యుని యనురాగము. ప్రన్ఫుటమగుచున్నది.

ఇట్లు పలికిన సూర్వుుని కుంతి వెనుకకు పొమ్మనినది. ఇది కన్యాత్వపరిరక్షణమునకై స్త్రీలు సహజముగ నొనర్చు బెట్టునరితనమేగాని యనురాగరాహిత్యముగాదు.

ఈ పరిస్థితిలో సూర్యుడు ఆమెనొడబరచుటకే యత్నించెను, 'కమ్మరి పోక తప్పెడినె' యని జాణతనమును, 'మున్ను నీవు చిత్తమ్మునంగోరి తవ్విధము దప్పక యిప్పుడు. బల్క రాదో యని యనునయమును, 'పుత్తుంగోరవె నిజమ్ముగ నావలనం దలోదరీి' యనుటలో నామెలజ్బ నవనయించుటయు కాననగును, ఇట్టి సూర్యుని ప్రవర్తన యుదాత్తనాయకునివలె సాగి శృంగారరస పోషకమైనది. అయినను ఈ అనునయవాక్యములచే కార్యము సానుకూలము కాలేదు. అప్పుడు సూర్యు డిట్లనెను,

"వ॥! ....మదీయసమాగమంబున కొడంబడుము. నీకోరినయట్టి తనయుడు జనియించు నిట్లు 'సియనినాండు నిన్నును భవజ్బననీజనకులను భన్మంబు సేయుదు మజీయు.... మంత్రంబు .- నీకుపదేశించిన తాపను నీక్షణంబ నిరహింతు ....." (ఆర-7ఆళ్వా॥-331వ॥)

ఈ విధముగా సూర్యుడు కుంతిని తర్చించుట శృంగారమున కనుకూలము గాకున్నను పరిస్థితిని బట్టి యది సమంజసమే యనదగును.

ఈ తర్జనమునకు కుంతి భయపడలేదు. 'డెందమున నమందలజ్లా వివశీ యై '... ధర్మమార్గమున. బెండిలి సేయంగ బిమ్మటన్‌ సమున్మదరసకేళి లీల గరిమం బగు... (ఆర-*7ఆళశ్వా॥-335ఏవప11) నని పలికినది. ఇట్లామె భయపడకుండు కేుగాక సంయమనమును చాతుర్యుమును కూడ (ప్రదర్శించి. యిట్లనెను.

136

"చ/ ఊంయుల యందు ధడ్యువును నత్యము నీయది గాదా యెందు నో

త౧ంపవులు నయెజఖుంగనివిదండులె యిల్లోద నీదుబొంగికిం

దగ వగునేలి మార్చులుకుదాననా దో నగుం గాక నకు నిం

వయ తొడల గోబంింద్లు మి4ఉ యావల నయ్యైడు నింద కేర్దాదను”

(ఆర? ఆక్వా/-౮337వ/

ఈ మాటలు యుక్తియుక్తములు. అంతేగాక యనురాగాస్పదుడైనవాడు దర్శ్మమార్ణమున పెండ్లి యగుట కిష్ట్పపడకున్నను నాతనికిష్టమైనట్లు వర్తించి నిందకైనను సిద్దపడినదని తెలియును సూర్యు డామెను భయపెట్టినను నామె పై ననురాగముతో “కన్యావతంబు చెడకుండ వరము నొసంగి యామె ననుగమించెను.

సూర్యు డామె నొడంబరచి తతృ్పమాగమ మందుటగాక తత్పర్యంతమును 'ఉజ్పలాంగి% 'మదిరాక్షి యను మాటలచే ననురాగస్పూర్తిని కల్షియే యుండెను.

వ్‌ లై

విప్రలంభమున శృంగారము పరిపుషమగుట సహృ్‌దయు లెరింగినదే,. ఈ ఘట్టమున కుంతి వారించినకొలదియు నూర్వ్యుని యనురాగ మధిక మగుచు వచ్చినది ఇట్లనురాగము గాఢమై చివరకు సంభోగశృ్ళంగారము (పరిపూర్ణత నందినది,

ఈ విషయమున మూలమున కుంతికీ మంత్ర ప్రయోజనము ఆహూతులయిన వేల్పులు వశంవదులగుటయే 17” ఆమె యావరప్రభావము నెరుంగదలంచినది ఆ సందర్పమున మూలమున కుంతి రజన్వల యయినదను విషయమొకటి యధికముగ తెలుపబడినదేగాని మిగిలినది మూలానువాదములందు సమానమే,

సూర్యుని జూచిన కుంతి భయవపడినను మోహపరీతాంగియై యున్నదని మూలమున నిట్లు వర్ణింపబడినది

” వెవం కావవర్యతన్తా బవ ఐింతయటీ తదా /

మో పానాభి వరీతాంగే న్ధుయమానా వునవునా / 6“/ఆర3-29/ అద్యాగార క్లో

యుక్తియుక్త సంభాషణమంతయు యథామూలమే. కన్యాత్వహానిలేకుండ వరమొనంగిన తరువాత కుంతి తన కుమారుడు కవచకుండల శోభితుడు కావలెనని కోరినట్లును నాత డొసంగినట్లును గలదు.*ీ ఈ విషయ మనువాదమున లేదు ఈ కోరిక సహజమగు ననురాగమును నస్పురింపక శృంగారమున కాటంకముగనున్నది. పిమ్మట మూలమున నంఖభోగ శృంగారము వర్టింపబడినది.. కాని యనువాదమున నిది లేదు

పరిశీలింపగా నీ ఘట్టమున మూలానువాదములు రెండింటను శృంగారము రసముగనే పోషింపబడినది

మూడవపర్యాయ మోికథ కుంతిచే వేదవ్యాసునికి ఆ(శవమవాసపర్వమున తఆలుపబడినది ఈ సందర్భమున దుర్వాసుడు వరమొనంగుట యిట్లు గలదు 17 మూలమున మంతప్రయోజనము ఆర![1-3-289 అధ్య్యా॥-16 నుండి 19శో॥

18 మూలమున రజన్వలయగుట ఆర॥-3-290 అధ్యా॥-3 నుండి 6శా॥

19 మూలమున యుక్తియుక్త నంభాషణము ఆర॥[-3-291 అధ్యా!॥-1/ నుండి 22ఛో॥

20 మూలమున నంభోగశ్చంగారము ఆర॥-3-291 అధ్య్యా॥!-23 నుండి 28శో॥ 139

*“వ॥ ... వరం బెలభంగి నొనంగక పోవ నడుగు మనుటయు వెఇచియు నాదు వేడ్క తెజం గట్ల యగుటను బుత్తుం గోరితింగోరిన నమ్మునిపతి యొక్క మంత్రం బను[గ్రహించి దీన నీవావహించిన దేవతలు భగవద్వశగతులై సుతజన్మంబు గలిగింతురు." (ఆశ॥-2ఆశ్వా!!-96వ॥॥!)

పూర్వకథలందు మంత్రప్రయోజనమున పుత్తుని పొంద గోరగా, నీ కథ యందు పుత్తుని కోరగామంత్రమొనంగబడినది. ఈ కథయందు పుత్తుని పొందుట యామె'వేడ్కతెజం' గని తెలుపబడినది,

ఇచట సంగవమాభఖిలాషగాక. స్తీ సహజముగు పుత్తవాంఛయే కుంతి యందభివర్షింపబడినది. బాల్యాదిగా నిట్టి వాంఛ బాలికానసహజ మగుటయు నది కామవాంఛాజుష్టము గాకలాలన పాలనలతో.బొమ్మలాట లాడుట వంటిదని తలియదగును.

కుంతి మంధత్ర విషయమున 'అద్భుతమున బొందినది. ఇది బాల్యన్వభావమే. సూర్యుని 'దోషంబని తలంపక బాలసంభృతాజ్ఞానము వేడ్క నొనర్వ' గా నాహ్వానించినది. వచ్చిన సూర్యుని గాంచియామె "చిత్త వమాశ్చర్య మగ్నం' బైనది. కాని యనురాగభరితము కాలేదు.

సూర్యుడు వచ్చినపుడు భయమున వడకినది. ఆమెకు పుత్తుడే వలయునుగాని, సూర్యునితో పొందు అభిమతము కాదు. అమె కనురాగము లేదు.

సూర్యుడును మంత్రబలమున వచ్చెనేగాని యనురాగసహితుడు కాడు. ఆతడు కుంతినిట్లు భయ పెలర్చెను. “వ॥ .... వృథాహ్వాన మాచరించుట తప్పు నిన్నును నెవ్వండు నీకు మంత్ర మిచ్చె నాతని శపియింతుం జుమ్మా ...." (ఆశ-2ఆశ్వా!॥-101 వ!)

ఇట్లు సూర్యుడు భయపెట్టెనేగాని యనురాగముతో నొడంబజుపలేదు. ఆమెయు "గురుని నిరపరాధుని శాపనిహతుంగాంజేయుట కోర్వకపుత్రకు నొనంగు దేవ కృప భవత్సము (ఆశ-2 ఆళ్వా॥-101వ॥) ననినది. అంతే కాని యనురాగముతో కాదు

అప్పుడు జరిగిన సూర్యసమాగమ మేదో యౌగిక విషయమువలె వర్షితమైనది. ఇది = యలౌకికమైన విషయమువలె నిట్లు గలదు. "తే. ... అయ్యవంరిమవేయ

తోజూ డాత్ధుతోదమున నాద్భుష్యూ ఖోంద

యవ్చుడు తవయండు వు థైడు మనియు. భిదవో (ఆ(హఈ2 ఆక్వా/-/0/ వగ

ఈ ఘట్టమున కుంతి విషయమున స్త్రీస్వభావము, బాల్యచాపలము, కుతూహలము, ఆశ్చర్యము, భయమునారోపితమైనవి, అక్స్తే సూర్యునియందు అలౌకికత్వము గోచరించును.

ఇట్లీ ఘట్టమున నఠౌకికాద్సుతత్వమే గాని శృంగారస్పర్శలేదు. కుంతి స్వీయశృంగార కథనమగుటచే నిందు శృంగారపనక్తి లేకపోవుట సహజము. ఇది శకుంతల దుష్యంతునితో తెల్పిన మాతాపితరుల శృంగారకథనము వంటిది గాక వ్యృద్దుడును, దైవసమానుడును అగు వ్యానునితో వృద్ధయగు కుంతి తెల్పుటచే ననౌచిత్యము లేకపోవుటచే నాభానమనుటకు

140

మూలమున దుర్వాసుడు వరము నీయకమాన ననినపుడు భయమున నంగీకరించితి ననియెగాని ఆమె “వేడ్క తె౪ం గట్ల యగుటి లేదు.

"తత? కావభయొాద్వ వమవోబచం వునరేవ తమ్‌ /

ఎవమన్హ్వితి బ (పావా వునరేవ న మాం ద్వుజః / ౮”

(ఆ(ళ/4/[౮- వ్ల (తదర్భ్టానవర్జు 2-3రీఅద్యా/౬౮ జ్‌

మిగిలిన విషయమంతయు మూలమున తెలుగున నున్నజ్లే గలదు. కావున నీ సందర్భమున మూలానువాదములు రెండింటి యందును శృంగారముగాని, తదాభానముగాని పోషింపబడలేదనియే తలియుచున్నది.

ఇట్లీ కుంతీ సూర్యనమాగమ వృతాంతము మూలొను వాదములు ెండింటను కూడ మూడునార్వు పునరావృతమవెనది. రెండింటియందును ఆది పర్వమున శృంగారాభాసముగను. మిగిలిన సందర్భ ములలో శృంగార, అద్ప్బుతములుగాను నిర్వహించబడినది. ఇట్లు వైవిధ్యముతో నిర్వహించబడినను అవివాహితరైన కుంతి సూర్వ్య్యునిపై చూపిన యనుచితమోహము రనాభాసప్రయోజకమగుచున్నది. 8. మాదీ పాండురాజుల వృత్తాంతము

పూర్వరాగమున స్రీపురుషులలో ఒకరి కనురాగములేనిచో నానందర్పమున నాభానమని లోచన, దర్పణకారులు భావించిరి. అసప్తే సింగభూపాలుడు ప్రాగభావ, [ప్రధ్వంనాభావ, అత్యంతాభావములను పన్నావించి, ప్రధ్వంసాభావ, అత్యంతాభావములలో శృంగారాభానమగునని తెల్పెను. వీనిలో [1పపాగభావమున వీక్షణాదులచే రాగోదయము కావచ్చును. కాని మిగిలిన రెండిలంటను రాగోదయమున కవకాశము లేక రసాభాసమగును; నామాన్యముగ భార్యాభర్తల నడుమ రాగధ్వంసనమునకు గోత స్థలనాది [ప్రియాపరాధములు కారణములగును కాని మహాభారతమున భార్యాభర్తల నడుమ శృంగారమున కొక ప్రత్యేకమగు నవరోధము కలిగినది అయంది పరిశీలనార్హ ము.

మాదీ పాండురాజుల తుదిసనమాగమమున మునిశాపకారణముగా నొక విచిత్ర సితి యొదవినది. ప్రధ్వంసముగాక మాద్రికి ఎదలో ననురాగమున్నను అది రతిప్రయోజకము గాక శృంగారాభానమైనది.

శాపగ్రస్తుడైన పాండురాజు మునివృత్తిని వహించి వనమున నుండెను. కుంతీమా [దు లేమరక యాతని సంరక్షణమున నిమగ్నలైరి. ఇట్టి నీరససన్నివేశమున పాండురాజు మరణకారణమైన మాదీసంభోగ ఘట్టమునకు శృంగారనేపథ్యము సంతరింపబడినది.

ఆ సందర్భమున శృంగార రనమునకు నేపథ్యముగా వెలసిన వనంతకాలమును రెండులయ[గ్రాహి పద్యములలో నన్నయ వర్టించెను. అవి తుమ్మెద పాటల వలె సాగి శృంగార రనమున కున్ముభీకరించుచున్నవి. “లయగ్రాహి

తమని అతాంతములకము మొనని వచ్చు మధదువమ్యు రు

_ ముగీత ననదమ్యు లెనగౌం ఊొా తమ్యుూఅల అనత్హానలయమ్యూల నుగంద ముకుళమ్యు అను 141

లఅమ్యు లయ తకోేక్రోల తులమ్మ్యు ల రవమ్ముు మధురమ్యుగుణు రమ్ము ల నళేకొ నకరమ్యూ లును ఉఊందకొ బయమ్ముూ యయ ౧౦చుక వనమ్యులును నొవ్వైన్‌ చందన తమాల తదులందు నగజ [దుమములందుం గదబలీ వనములందు లవలీ మూ కంద తరు వండముల యందు ననిమాల దరఐంది నరవ వనములందు వనరాదీ తంద2ిత వ్రువుదముకంందో రనరముం దయలుదుం దనువ్లు నౌరభము నొంది ఉనచిత్తా శందముగో (బోవ్లితుల డౌందము అలందులో మందో మలయానిల మమందగ౭౩ వార్‌" (అదా-4 ఆక్వా/-౨ర్క్‌ /39వ/ వసంతకాలము, మలయానిలము రతికి తటస విభావములు., నుగంధమును, కోకిలారావములు మధుగీతములును రత్యుద్దీపకములు. అయ్యవి యన్నియు సమకూడినవి. ఇట్లన్నియు సనసమకూడిన వనుటయే గాక నన్నయ 'పోషితుల డెందము లలందురగ మందమలయానిల మమందగతి వీచెన్‌' అనుచున్నాడు. దురదృష్టవశమున నిచట భార్యాభర్తలు సమాప వర్తులయ్యును, పరస్పరానురాగ విదలయ్యును 'పోషితు'నీ లైరి, కవి సామాన్య ప్రోషితులను ్రస్తావించుచునే ఈ విశేష ్రోషితులను న్ఫురింపజేయుట యొక చమత్కారము. “*వ॥ ... ఇట్లు సర్వభూత సమ్మోహనం బయిన వసంత సమయంబునం. బాండురాజు మదననమో్మోహన మార్గణ బంధీకృత మానసుండై మద్రరాజపుత్రిదైన మనోసహరాకృతి యందు మనంబు నిలిపి యున్నంత నొక్కనాడు .. (ఆది - 4ఆక్స్వా॥-140వ॥)

ఆ వసంత సమయము సర్వభూత సమ్మోహనకరము గాన పాండురాజు సమ్మోహితు డయ్యెను. ఇట పాండురాజు తప్పిదమని గాని, విధి విలానమనిగాని యనిపింపక శృంగార రసోన్ముఖముగ నీ సంఘటనము సాగినది. తదనుగుణముగ తటస్థ విభావములగు వసంత మలయానిలాదులు వరింపబడినవి.

ఇక ఉద్దిపన విభావమైన 'మద్రరాజప్పుత్తి మనోహరాక్సతి' యిట్లు వర్చింపబడినది. క్‌డ/ చాడునువరవోని నశవచంవకభూవయ నిందువారమయు

క్రారయమజశీయయన్‌ వకతుళనామవతంనయ నై యవ్లూర్జ్చు ళం

గారవిలానలీల దొనంగం దనముందకు నున్సుమ్య ద నం

ఖోలయువాన్నోతం వూబి కమురువుంగవుం ఉంగజురారమత్తు. జై”

ఆదా ఆక్వాగా[4/వ/ కాని యింత మనోహరాకృతియగు మాది శాపభయమున పాండురాజును వారించి విరక్తిని జూపుటతో శృంగార మాభాసనమయినది. ఆ విషయమిట్లు వర్టింపబడినది. 21 ప్రోషితుడనగా ప్రవాసస్థుడు, ప్రవానసమున నుండుటచే సంభోగావకాశము గలుగదు. 142

"క... శావబయమునన్‌ మాద గడున్‌ వందుర వాంింవంగ బలి మం దత్తృంభోగ నుఖనమిపాతుం ఉయ్యెన్‌ (ఆదా4 ఆళ్వా/-/42వ/ ఇట వాది "వందురి వారించుటయు పాండురాజు 'బలిమిం దత్సంబోగ సుఖసమిహితుండగు టయు ననుచితములై శృంగారాభానమును నస్పురించినవి, మూలమున నీఘట్టమున వసంత వరనము సుందరముగా నున్నను, నన్నయ యనువాదమున విశేషవృత్త సమాకలితమై యత్యంతము హృదయావర్దకమై శృంగార రసానుకూల వాతావరణమును కల్పించుచున్నది. అక్షే అనువాదీమున మాద్రీ సౌందర్యవర్రనము మూలము కంకఠకు విస్తృతముగానున్నది. మిగిలిన విషయము రెండింటిలో నమానమే మూలమున 'జీవితాంతాయ ... యనియు 'నాక్షాత్కాలేన మోహితా .. అను మాటలభచే నిది విధికృతమని తెలుపబడినది. అనువాదమున నిదియంతయు వసంతకాల (ప్రభావముగా తెలుపుటచే శృంగారాభాసమునకు మరింత పుష్టి చేకూరినది. ౪. హిడింబా భీమసీనుల వృత్తాంతము హిడింబా ఫీమసేనుల యందు మొదట హిడింబ కనురాగమున్నను, భీముని కనురాగము లేకపోవుటచే ఏకనిష్టమగు నాయనురాగ మనౌచిత్యమున శృంగారాభాసమగుచున్నది. హిడింబ దర్శించిన థీమసేనుని రూప మిట్లు వర్ణితము. లము! వనజాతాయతన్నోతు నున్లు తబ్బ వొద్దుక్తనన్హులున్‌ నీింవానం వొననుం బాండవనింవామున్‌ వ్యొదయజన్నా కాడు నుద్వాన్దువో శనికల్పునైరబావాుం జూచుచు మనోజూతాగ్సి నందాతవే దన యు రా్ఞనీ కామడూవదర వృుర్ణ్యన్ర న్వుడూవందుతో” (ఆదార ఆక్వా//-/ రః వ// భీమసేనుని రూపము గాంచిన హిడింబకు చక్షుష్టీతి గలిగినది. భీమసేనుని మోహింపజేయుటకు మర్త్యస్తీన్వరూపము ధరించినది. ఆమె యెట్లున్నదో నన్నయ ఇట్లు వవరించెను గగ వితతబవారత్తు దుబిళో బితయభూవణములు వౌలుంగ బొడ గగునవవు స్పెతదజి్ధంగమలత (యను న్హు తకుబ నముదౌంచెం బవననందను డాయన్‌.” (ఆదార ఆక్వా/౧/90వ// ఉదపన విబావములైన బహురత్నరుచిశోభిత భూషణములను, అమయొవనమును సుందరముగ వ్యక్తమొనర్చుకేకాక ఉపమానముతో శోభావహ మొనర్చెను కాని హిడింబ సౌందర్యము భీమునికి అనురాగజనకము కాలేదు ఖీము డామె నిట్లు తిరన్మ్కరించెను 22 వసంతవర్షనము మూలమున అది॥-1-116 అధ్యా॥[-2 నుండి 4ళ్లో॥| 23 మాద్రీ నంభోగఘట్టము మూలమున అఆది॥-1-116 అధ్యా॥-5 నుండి 11శో॥ 143

*2=|| ....పవమాననూనుం డవమాన పూర్వకంబున నీ వెందుల దాన వింతప్రా ద్దైల వచ్చి తెటవోయె దెడ గలిగి పొమ్ము...." (ఆది-6ఆశ్వా!!-192వ|) ఈ సందర్భమున 'మన్మథ వ్యథాశిథిలమాన మానస యయి తన యొద్దకు వచ్చుదానిం' (ఆది-6ఆళ్వా॥-192వు)ు" గని భీ మసేనుడవమాన పూర్వకముగ పలుకుటయేగాక, 'ఎడగలిగి పొ'మ్మనుటలో నామె సమిీిపించుటయు నాతడు పొమ్మనుటయు స్పష్టమై శృంగార రసవప్రవాహ గతి కవరోధమేర్చడి రసాభాసమగుచున్నది. 'నీవపతివి గుణాకర యిజ్ఞ్శన్మమునీ నని పలికి 'వీరి తోడిదేమి నీవు నాకు బతివై (బాణంబు రక్షించుకొని నావలన నిష్రోపభోగంబు లందు మేనును గామచారిణిని నీ కీష్ణంబైన చోటికి నిన్నుం దోడ్కొని పోవనేర్తు' అని హిడింబ యనురాగముతో పలికినది. భీముడు వారిని విడువనొల్లకపోవుటతో 'వీరి నిందణ రక్షించుట నీకుంబియం బేని యప్వురుషాదుండు రాకుండ ముంద వీరి నెత్తికొని పోయెద' (ఆది-రఆళశ్వా॥!-198ప॥) ననెను. కాని ఫీముని కనురాగము కలుగలేదు, కాని యించుక మెత్తబడినాడు. తన 'మజువుసొచ్చిన' దానిని జూచి 'మా యన్నను నన్నుంజూడుము భయంవప డకుండుమ'యంచు పల్కుట కిదియే కారణము. ఇట్లు మెత్తబడెనే గాని ఫీమున కనురాగము కలుగలేదు. శృంగారసమునకు విరరస ముపస్కారకమని యాలంకారికుల మతముో తదనుగుణముగా హిడింబాశ్ళంగారమున కుపస్కారక మగు భీముని పీరమును నన్నయ చక్కగా పోషించెను. హిడింబానుర భీమసేనుల యుద్ధమును నన్నయ మిక్కుటముగా వర్దించెను. ఇచట భీముని పరాక్రమముచే హిడింబ యనురాగముమరింత యధికమైనది. తన సోదరుని చంపదలచిన భీమునిపై కోధముగాక యనురాగమే యధికమైనది. "నన్నును మిమ్మును రక్షించి యారక్కను నుక్కడంగ నశ్రమంబున నిప్పుడ చంపుంచూడుడు" (ఆది-రఆశ్వా!॥!-2154|1) అని హిడింబ సోదరుని మరణమును పాండవుల సాన్నిహిత్యమును వరించినది. దీనికి భీమసేనుని పరాక్రమము కూడ కారణమనదగును. నన్నయ రచన తదనుగుణముగ సాగినది. దుర్ధర్షుడైన ప్రతి నాయకుడు నాయకుని వీరమున కుత్కర్తా హేతువు కాగలడు. కావుననే హిడింబు డిట్లు వర్ణింపబడినాడు. చం! ఉణఅడు నురేంద్యుతైన బలియండు పాడిందుండు వాని మాతివొన్‌ వెజఖవని వారలుం ౧ల౭ వరలు ముంద రెజుంగో రక్టుటా యెజింగల రోని యిక్తు దమ మింఠణుల నుండిన యట్లు మెబ్టా క్రో మణీ ళయనింతురే కదు (బ్రమాదము నేనిరి బుద్ది హ్‌న్నులై' (ఆదార ఆక్వా![-/ 9౮ వ 24 'పొర్వావర్వేణ బావాః న్యూః నమాయది మిజో ద్రుయోః | తదోన రవవిద్దుద్ద్భుః రనమేలన ముబ్వూతో / శృంగార వరయోా నమ్యగ్భువేదన్యోన్యవేలనమ్‌ | రొద ఖీబత్పుయో తద్దుళ్త దౌ ఎవాద్భుత వోన్వయాః / (బావ/ (వకా॥-2 అద/25,26 జో) శ14గ4

అని హిడింబ పలికీనది. అట్టి హిడింబునితో ధీమసేనుని యుదము, విపులముగా నెనిమిది పద్యములందు వర్షింపబడినది.ప భీమ సేనుని పరాక్రమము హిడీంబ యనురాగము నుత్కటము గావించినది. కాని భీముడామెను తిరస్కరించి ఇట్లనెను. వ।!! .-+రాక్షసులు వైరంబు6 దలంచి మాయలు ససియుదురు. కావున నీవు మాతోడ రా వలవదు నిన్ను విశ్వసింపము. నీవును మోయన్న వోయిన తెరువున పా మ్మనిన." (ఆది-6ఆఅశ్వా॥-219వ॥) ఇట్లు సఫీముడు తిరస్కరించినను హిడింబ కుంతితో నిట్లనెను. “వ॥....అవ్వా సర్వ ప్రాణులకు సనామాన్యంబయ్యును మనో జరాగంబు వనితల కసవ్యూంబయి విశీషంబయియుండు నేను వృకోదరునిమిత్తంబు మదనబాణ బాధిత నయినా చుట్టంబులనుం జెలులను విడిచితి నా యిష్టంబు మోరు గావింపని నా డిప్పుడ ప్రాణంబులు విడుతు..." (ఆది-6ఆశ్వా!॥!-222 వ॥) ఇట దశవిధ మన్మథావస్థలలోో చివరిదగు మరణోద్యోగమున హిడింబయున్నట్టు వర్ణింపబడినది. నాయిక మన్మథావస్థలలో చివరిదగు మరణోదో్య్కోగముననుండగా నాయకుడు తద్వథధోద్యోగమున నుండుట మిక్కలి రనాభాస కారణమగు చున్నది. ఇదియంతయు పూర్వరాగో విషయము. హిడింబుని వధానంతరమున. కుంతియాజ్జచే భీముడు హిడింబను పుత్రజనన పర్థుంతము భార్యగా స్వీకరింప నంగీకరించెను. వారి వివాహమును వేద వ్యాసు డామోదించెను. అనంతర సంభోగశ్చృంగారమును నన్నయ ఏకపద్యమున నిట్లు వర్ణించెను. "వ వవనతనూజుం డక్తుమలవాలికబోత ఎనతుం 2 మవో వవవ్వ్య తబూమిలోం ౧లవనందుల వొంనదబలాకనారనా రవరుబిరావగా వరనలొవ్లులినందులల బర్జుతందులన్‌ వవిదవివోదండ్రాయరుభవించె నబీనమనోజలోగముల్‌" (లర “6422344, / ఇచటి నంభో గ శృంగారముభయనిష్టమై పరిపుష్టినొంది రసమేమైనది. ఐకైకపద్యమున వర్ణితమైనను రమ్యదేశ కళాకాల వేషభోగాది సీవనములచే చే రత్తి యుత్పన్నమై యన్యోన్య మధురాంగ విచేష్టలచే (ప్రకృష్టమై రసమయినట్లు చూపుటచే నిది పరిపుష్టమైన శృుంగారరన మగుచున్నది. | 25 భీమసేనుని యుద్ధము-ఆది॥-6 ఆశ్వా![-205 నుండి 216 ప॥ 26 అబభిలావు బ్ఫింతా న్యుతి భుణజకభనోద్యేగో నంలావాళ్టు ॥ ఉన్వాదోచ_భ వ్యాదరైదడతా మృతి ౮9 దశ్యాత కామదళాః / (వాపా/ దర్దు/-౩ వరి//90ళో 27 (శవణాదర్దునాద్వావీ మిథో నుడూఢరాగయా దళావిశేషో యో౬. (పాపౌ వూర్చురారః న ఉఊబ్వతో (అందే. తల్‌ జ్లో/ 28 'రమ్యుదోళకలాకాలవోషబోగాది నేవ్వైః ॥ (మాదాత్వా రతిః ..., వేలారామ నలా స్‌ అవురరావ్దాంబురాళయః / కాంతారా ళమవార్య్యాదిరేకాః కవిబిరీంతా* / (భావ/ దకా/- 4అధిగా3/7, 3రో త్య 145

హిడింబ విభూషిత సుందరి యై వచ్చుటయు, భీముని ఆకృతి విశషమును చూచిన యామె మనోభావములును, హిడింబా ఫీమసేనుల సంభాషణమును. మూలమునను అనువాదమునను ఇంచుమించుగనొకే తీరున నున్నవి.టే హీడింబానుర ఖఫీమసేనులయుదము కొంతవరకు మూలవిధేయముగ సాగినది. కాని మూలమునందు చివరలో అర్వునుడు 'నీవు పరిశ్రాంతుడవైనచో, నీకు భారమైనచో రాక్షసుని నేనే సంహరింతు' నని ఖీమసేనునితో పలి౩నుో ఈ పలుకుట అర్హునుని శార్యమునకు ఉత్కర్తాహెతువుగా నున్న దానిని నన్నయ విడిచి వేసెను. ఈ ఘట్టమునకు ఖఫీమసేనుని నాయకునిగా భావించి నన్నయ. తీర్చిదిద్ది యుండనోప్పును. మిగిలిన యన్ని విషయములందును శృంగారాభాస పోషణము మూలానువాదములందు నమానమే, అట్లే వివాహానంతరమున హిడింబాఖ్‌మసేనుల సంభోగ శృంగారము మూలమున కూడ రసముగనే పోషింపబడినదినే ' ఈ ఘట్టమున (ప్రథమమున రసాభాసమనియు అనంతరమున రసమనియు ననుట దర్పణ,లోచనకారుల మతమని [గ్రహింపదగును. 10. ద్రౌపదీ పాండుప్పుత్తుల యనురాగము ణాతి మహాభారతమున ద్రౌపది యనురాగము బహునాయకనిష్షమే. కర్షునిచే నీ విషయమున నామె హేశనగావింపబడినది*ే కాని ద్రౌపదియనురాగము వరప్రభావమున కలిగినది. వ్యానభగవానునిచే నామోదింపబడినది. అందనౌచిత్యము లేదు. అక్లుపాండవు లేవురకును ద్రౌపది పై మోహము కలిగినదని భారతమున నిట్లు వర్షింపబడినది. *వ॥ ...విధిపేరణవశంబున ఉ// ఆలలితొాంగియందు వ్యొూదయందబులు దృవ్దులు నిట్ట వొందడుదూ వాలతనమూజివంచకము వంచళరావొతిం. భౌందౌ నొక్టుతన్‌ బాలికల దొల్టి యేవురకు భామినింగా నృవీయించి యన్నయ యాలం(బవ్యూ బాయ్ది వరమార్లము శగాకద దయేల యొుం డగన్‌ వ॥ ఇట్లు పాంచాలియందు బద్దానురాగు లయి యున్న తమ యేవుర యభిప్రాయం బెతింగి..." (ఆది-/ ఆశ్వా॥[-212నుండి214వ॥) ఇచట నొకే స్త్రీ యందు పాండవులకు 'చక్షుష్షీతి', 'మనస్సంగమము' తెలుపబడినవి. అయినను వారిపవర్తనము పాశవికముగను, ననుచితముగను లేదు. అంతేకాక 'ఆలరిబ్రహ్మచెయ్టు పరమార్ధము గా కది యేల యొం డగున్‌ ' అని నన్నయ సమర్థించి 29 మూలమున ఆది॥-1-139 అధ్య్యా॥-13 నుండి 32 శో॥ మరియు 140 అధ్యా! పూర్తి. త౮ మూలమున ఆది॥[-1-142 అధ్యా॥-18,19,26,27 శో॥ శే మూలమున సంభోగశృంగారము-అది-1-143 అధ్య్యా॥-20 నుండి 26ఛో॥ 32 “తోక్‌ తరుణీ దయేవురకం జ నొక్టుడుండో బ్తరు యభుత అగు ఊూదంబుననాలి నోషము వడనివానింాం దయ భర్షం బడయ మింక ననుచు 'రాదోయం తులనమాడొానంతో" (5బా/-2 ఆక్వా/-24రవ/) 146

యందౌచిత్యమును సంతరించెను. ద్రౌపది కనురాగమున్నదియు లేనిదియు ప్రస్తావింపలేదు. ఇట్లీఘట్టమున రసాభానమును కవి నివారించెను. దీని వలన కవి తన నిర్వహణ సామర్యమున నొక విషయము రసాభాసనముగనో, రసముగనో పరిణమింపజేయగలడని తెలియును. ఈ విషయము మూలమునను నిదేవిధముగ నున్నదినే అందుచే నిచట అనౌచిత్యమూలకమైన రసాభానము కవృలనిర్వహణమున నివారింపబడినది. ఇదే సందర్భమున రనసగంగాధరమున 'వ్యానమాశ్చలితాత్రైవ...! అను శోకము జగన్నాథునిచే రచింపబడి యుదాహృతమైనది. వివాహతపంచభర్తృవిషయిక మగుటచే రసవేయని కొందరిమతముకాగా బహునాయకనిష్టమగుటచే రసాభాసమని యితరులమతమనియు జగన్నాథుడు తెల్పెనుో 11. నుందోవనుందుల వృత్తాంతము సుందోపసుందు లిరువురును నొకేసారి తిలోత్తమ'పై ననురాగము ప్రదర్శించుటయు నామెకు వారిపై వలపు లేకపోవుటయు ననుచిత శృంగారమునకు కారణమై శృంగారాభాన మగుచున్నది. సుందోపనుందుల సంహారమునకై సృృజింపబడిన తిలోత్తమను గాంచి దేవతలు, బహ్మయు ప్రదర్శించిన యనుచితమోహము కూడ శృంగారాభాస మగుచున్నది. తిలోత్తమనుగాంచి దేవతలును బ్రహ్మయు పొందిన మోహ మిట్లు వర్ణింపబడినది. “న/ .... తదూవనొందర్భాదర్టనలోలుల్రై యజుండు నాలుగ దిక్కు లందుందనకం ావచంచుకొనయె ముఖిండులు మణీ 2ంటడు గన్బు లం జఊూబినం గాదు తృవ్త యని నురేం్యదుండు నవ్యానాక్షుయడయ్యా న య్యామడులు కామమోవోండ్లులెర్‌ ఆఅ ముదత యుత్తు నర్జుమోపానిలై మర్ష భువనమునకు మెజఖుంయయలోలెనొవ్లు యడయదాంచాడడడో (ఆదార్‌ ఆక్యా/- 0౮ వ// సర్వలోకకర్తయైన బహ్మయు, అమరలో కభర్తయైన ఇందుడును మోహాంధులగుట యనుచిత మగుచున్నది. అంతేకాక అమెకు వారిపై ననురాగము లేకపో వృటచే ఏకతరనిషముయిన మోహ మగుచున్నది. అందుచే నిది శృంగార రసాభాస మగుచున్నది. అనంతర మామె బహ్మనియోగమున సుందోపసుందుల సంహారమునకై వెడలినది. ఆమెను గాంచిన సుందోపసుందుల మోహ మిట్లు వర్ణింపబడినది. ”5౪/ ఇది నావర్రభో యిది నా వ్యూదయేళ్షుర యనుచు గేం యిురగువుడు మదశో న్ధుదు లయి వంయ/పొంబిలి తదీయ కమనీయ నవ్వద్దోణకళముల్‌ ౯ (ఆదార్‌ ఆళ్వా/-/ 06వ తకనన భససననవన శనకమయననననకవకన న 33 మూలమున ఆది॥-1-182 అధ్య్యా॥-11 నుండి 14ఛా॥| 34 రస!॥గం!!-ప్రథమాననము-పుట 302 14

'ఇది నా వల్లభి, 'ఇది నా హృదయేశ్వరియను మాటలబీ సుందోపనుందులకు గల్గిన మనస్సంగమము వ్యక్తమగుచున్నది. కాని యామె వీరిపై ననురాగవతి కాకపోవుటచే నీ మోహ మనుచితమగుచున్నది. అంతేగాక నుందోపనుందుల మోహము పాశవికమై ఏకసమయమున తిలోత్తమపై (ప్రదర్శితమగుట యనుచితమై రసాభాన (పయోజక మగుచున్నది. పాశవికమైన తిర్యగాది రతి కూడ రసాభాసముగ గృహీతమగుట కిదియే కారణము,

ఈ సందర్భమున మూలమున సర్వదేవతలు, బుషులు. మోహావిష్టులగుటయు నిప్లేగలదువ్‌ మూలమున తిలోత్తమను సుందోపనుందులు చూచుటాదిగా విపులముగ వర్షింపబడినదిపో వారి పరస్పర కలహ మిట్లు తెలుపబడినది.

"మమ భార్యా తవ గుడంతి నున్తో2భ్యూ భావత 7

మమ బార్యా తవ వదూ దవనున్తో2భ్యూ జావ్లత్‌ /.

నషా తవ మమైవేతి తత తౌ మన్యురావిళజ్‌ /

తన్యా పాతోరదో భీమే తావుభావవ్వాగ్భవ్లాతామ్‌ / |

_ (ఆదా-204అద్యా/౯/6, 7ళోి పరిశీలింపగా మూలానువాదములందు రసాభానపోషణము తుల్యమే.

ఒక స్త్రీకి అనేకులపై ననురాగ మున్నచో నది బహునాయక నిష్టమని సాహిత్య దర్పణ కారుడును, ఒక పురుషుని కనేకస్తీలపై ననురాగము రసాభాసము కాదని కుమారస్వామి సోమపీథియు తెలిపియున్నారు. ఇది గాక పెక్కు మంది పురుషుల కొక్షీ స్త్రీ పై ననురాగ మున్నను రసాభానమేయని నరసభూపాలీయము తెలిపీన విషయ మి నందర్భమున పరిశీలనార్హము. నరసభూపాలీయమున ఆ విషయ మ్‌ట్లు గలదు.

”క/ వలువుర కొకో భామినివెం

దలంవును నొక వారనతికిల దగ వలువ్లురవై

వలవున్తు మృగ వివాగాదుల

౩లవ్లు రనాభానమయ్యై శతి నెటన్సున్‌' (కావ్యా/నం(గ/-౮ ఆళ్వా/-/42వ/

వ్ర సన్నిధానం వారు ఈ లక్షణముపై వ్యాఖ్యానించుచు "ఈ లక్షణ మసమగ్రము 'పలువుర కొక భామినిపై దలంపును' అను మాట దోషజుషము”” అని వ్రాసిరి. సుందోప నుందుల ఘట్ట మా నిర్వచనమునకు నరిపోవును. ఈ నిర్వచనము లోవభూయిష్ట మని భావించినను, వారిది 'ఎక నిష్ట మగు ననురాగ మగుటచే కూడ రసాభాన మనవచ్చును. ఏలననగా పెక్కుమంది పురుషుల కొకే నాయికపై ననురాగ మున్నను, ఆ స్త్రీకి వారందరిపై ననురాగముండుట యసాధ్యము గదా.

రఘువంశమున నిందుమతీ న్వయంవర నమయమున నిందుమతి పై ననేకులగు నృపతులు ప్రదర్శించిన యనురాగము రసాభాసమని మల్లినాథుడు వ్రాయుట గమనార్త మువో సుందోప నుందుల యనురాగము రసాభాసమనుటకు దీనిని, పమాణముగా [గహింపనగును. 35 దేవతల మోహము-అఆది॥-1-203 అధ్య్యా॥-20 నుండి 30+ో॥ తర మూలమున ఆది॥-1-204 అధ్యా॥!-6 నుండి 19ఛో| వేగ కావ్యా!నంగ్ర॥-3 ఆశ్వా॥-142ప|॥- సన్నిధానం వారి వ్యాఖ్య॥!-పుట-413 3తీ రఘు ॥-6 సర్గ॥-12శో॥-నంజీవనీ వ్యాఖ్య!

148

5 ఉళద్వశ్యర్థునుల వృత్తాంతము

దేవవేశ్యయగు ఊర్వశీ శృంగారమును సామాన్య వేశ్యా వృంగారమువళి జభాసమనుటకు వీలుకాదు. అంతే గాక ఈ ఘట్టమున ఊర్వశీ యనురాగవఫియై యర్వనుని సమాపించినటి. అయినను అర్వునుని కనురాగమను లేకపోవుటచే ఏపతరసోషవు అనుచితమగుటచే నీఘట్టము శృంగారాభానమగుచున్నది. ష్‌

అర్జనుడు పొశువజొస్త్రమును (గ్రహించిన తరువాత ఇంద్రళోకమున కాహ్వానిచుడై ఇండ్రుని యర్ధసిం హాసనము నధిష్టించెను. ఆ రావప్రీ యతడొక మణిమయ మందిరమున షసేంచేనని యిట్లుగణదు.

“వో! వొక శాననువనువునం బార్లు. డొబ్బు

చుజియయం వ్రార మవానియమందిరమయున

నభివు +ంధర్దునంలీడో వర్చద్పురోన్ల

నుండ వోవులలు చుత్తువం బొందు చుండ (ఆర అళా/3 ల 7వ మజీమయమండదిరమును, గంధర్యి సంగీత వ్య్చాద్యగోస్టియు కృవగారరస నృష్టి

కుషపన్కారకములు. క్ష గ

“వ! అంత సూర్యాస్తమయ నమయంబునంయింద్రుం డుదరయించి సాంద్ర చంద్రికా

మిలాసంబున. డిగ్షునితల నలంకడించుచుండ నిలింపపతిపంప్పన సొంపార నూద్వ శి...

(ఆర-1అశ్నా[33పిషా[1) చంద్రోదయమును, సొండ్రచంద్రికా విలాసమును ళటస్ట్‌ విభావములు కాగా శృంగార నేపథ్యాము సంత దించబతినద.

“వ! ...ఊర్వశ్‌ యర్హున సంగమకాంక్షంటేసి చంద్రికాధతళదుకూలంబుగట్టి మృుగమదకర్పూర

కుంకుమోన్మిశత సుగంధం బబంది వివిధ సురబ్లీ కునుమవిసరగంబులు సుడిచి

మణిమయభూషణాలంకృతర్ణూ నిలుకడ పడసిన (శ్రొమ్మెజబుంగుంటీ గయుంబో బె మణిమయమంజీనర రుశంద్భుళ నినాదంబును గంకణచ్యుణుదుణత్కోరంబును గటికలాపష కీంకిణీక్రేంకారంబును ముదనాజూవాద్యామూషంబునుం బోలె (మూయుచుండ మందగమనంబునం బురందరనందను మందరంబున కరుగుదెంచిన,..* (ఆఅర-1ఆశాష్ట్రగా 5కి స్ట)

ఉఊర్యోశ్‌ *చం(దుండుడయించి సాంయదచందికావిలాసంబున దిగ్వనితభ నవింకరించుచుండ 'చర్నదికాధవళ దుకూలంబుగట్ట్‌ 'ప్రాయుని అధీనరించబోయినది. ఈమె జ్యోత్సా భిసారికొ యనిపించుచున్నది. దేవచేశ్యయయిన యూూర్వశిని

'ఉజ్వలాఫీసా రికగాో కూడ నన్నయ న్నురింపజేయచున్నాడు. నాహిత్యదర్పణమున

వేశ్యయభిసారికయ్లై యట్టివేషముధథరించునో తెలుపబడినది.

3% డ్యోత్సాాఖీసొరిక యనగా వెన్నెలలో ధవళవస్త బభూషణములపషో నథినరించునది. వమోఖిసారిక చీకటిలో నల్లని వస్త్రభూషలతో నభిసరంచును, అభ్లిసావిక యనగా “అఫీసారయతే కాంతం యా మన్మథ వశంవదా | . స్వయం వాఫిసరత్యేమో థీరై దుక్తాభినొరివా “76 (సాహీ॥దర్చ॥-3వరి)-70బ్యో)

40 బహిరంగముగా (వ్రకటించుకొనుచు ప్రియు నథినరించునది యుజ్ఞ్వలాఖిసారిక, [ప్రాయికముగా నట్టితాడు వేశ్యలేయగుదురు. అనగా వేశాష్ట్రినారిక యన్నమాట,

49

“వచ్యితోజ్హాల వేషపాతు రణన్నూవురో కంకణా / *

(మోద న్య లవదనా న్వాడ్వేక్కాబి నరేద్వది /” 78/(శాపా/దర్దు/౮ వర/7ర్‌ ల్ల

మంజీర, కంకణ, కటికలాప కింకిణీ నిన్వనములతో బహిరంగాథిసారికయై యూర్వశి వచ్చినది. ఆమె వేశ్యయైనను అనురాగవత్సియే, 'అర్భన సంగమ కాంక్షంజేసి' యనుటలోనిది స్పష్టము,

ఊర్వశిసౌందర్యము చకచ్చకితముగా ప్రబంధ ఫక్కికలో వర్షితమయి యుద్దిపన విభావమగుచున్నది. ఆమె భూషణాలంకృతయైై యున్నది. భూషణాదుల నినాదము శ్రవః 'పీయము. మృగమదాది సుగంధ(ద్రవ్యములయు, కుసుమవిసరములయు గంధము ఘ్రాణతర్చకము. ఇట్టి శృంగారరసొోద్దీపక ఘట్టమున అర్దనుని కూర్వశియందు. కలిగిన మాతృభఖావనచే శృంగార మనుచితమై యాభాస మగుచున్నది. ఆ విషయమిట్లు వర్ణింపబడినది. “వ॥ ...అప్పురుషసత్తముండు భయభక్తి సం[భమంబులతో, బత్యుత్తానంబును దండప్రణామంబునుం జేసి కరకమలంబులు మొగిచి యిట్లనియె. క నను ద్యుత్ర స్ప వొంబున

మనమున మన్నించి వబనమ్యతునిం తోయం

వానుదౌంది తీవు ముదమున

ఉనయ్యిలీ యేం గృత్యారజున్యుండ నైతిన్‌” (ఆల/ ఆక్వా/-3౮ర్‌వ॥ 3౮9వ//

అర్జునుని మాతృభావనతో రసాభాస మారబ్ధ మగుచున్నది. అతని సమాధానముతో విడువక 'ఆత్మనెత మధుపము లతని సౌందర్యమధువు గ్రోలుచుండ. దమకంబు మాజీ... (ఆర-1ఆళ్వా॥-360వ॥) యూర్వశి యిట్లనుచున్నది. గ అనువమకౌొర్వు నీదునముద[గబుణుందులు నారదాదన

న్యూనివరు లౌలందావ్దుం6 (బ్రమోదమునన్‌ బవదీయనంగమం

ఖనిశళముయగోరుభుం దగ (బియంబునో వచ్చితి నేరు లేరజగా

చను ఉఊనయ్యితి వంచు నొకనాయముంబల్బెదు వశబావలన్‌, (ఆర! ఆళ్వా/3ర/ వ

ఊర్వశి పూర్వరాగ మాపద్యమున స్పష్టమగుచున్నది. అతని గుణగణములను నారదాదుల నుండి విని, నానాటికి నర్జునునిపై ననురాగము ప్రవృద్ధమైనది. అందుచే తన మనోరథమున కనుకూలముగ నిట్లనినది. క్ష “తో నకు నేనాయో ఉఈ లని నిజము నెవుమ

యమరలోకంబువోళ్ళాుల మైనమాకు

నిభ్రితగవులు నడవ వహనబావాు

వరు యుచ్చుట వావియే వెదకజునునా " వ॥! ఈ లోకంబున వనితలు బురుషులు విచ్చలవిడి. గ్రీడింతు రిచ్చటి కిది యనిందితం వైనయాచారంబు. నీవును (దిదివంబునకు వచ్చినయప్పుడ దివ్యపురుషుండవ్వు గావున..&"

.._ (ఆర-]1 ఆశ్వా!-362ప॥1,363వ॥) శ1 'కంకణా' యనుటకు 'మేఖలా' యని పాఠాంతరము. 150.

ఇట్లు తనవాళ్ళాతుర్యమునేి నాతని నొడంబరుచుటకు పూనుకొనినది. మరయు నాతని వ్రలోఖింపడేయుటకై స్వరమునగల విహరణయోగ్యమగు స్థలముల ప్రస్తావించినది. “వ! ...గావృన నామనోఠరథంబు సఫలంబుగా మందార మంజులమంజరీ మకరంద పొన మత్తమధుకరగాన మనోహరస్థలంబులను మేరుశ్రైలకందరంబులను ఘందపవనంబులు గలనందనాదివనంబులయందును నితాంచకాంళ వికసితక్‌నకారపంద సమధికసారభసంవాసిత మహానందకందంబు లైన మందాకినీతీర మణిమయవేదికల యందున జంద్రికానుందరంబులైన సీకతాతలంబులను మజీయు నిరరవిహారసానంబుల ననవరతసురత కేళీసొఖ్యాంబుధీ నోలలార్పు ..” (ఆరా! ఆశ్వాణ3ర3వ/) * మని పలికినది. ఇంతగా ప్రలోభవరచినను “నిర్వికారథైర్యధుర్యుండోో యర్జును డూర్వ౭ిని పిరన్మరించెను. ఇచట నూర్వ 'నిలింపవతిపంప్పని నేగినను ఆమె 'అర్జున సంగమకాంక్షం జేసి' యరిగినది. అంతేగాని దేవేంద్రునాజ్ఞ యొక్క టే కారణము కాదు. దేవేంద్రుడు అర్జునుని పరీక్షించుట కొరకే అమెను పంపెననుటకు ఆధారములేదు. 'గంధర్వనంగీత హృద్య దోష్టి' కను బంధముగ నూర్వశిని నృత్యగీతముల నలరింపుమనియొ, కాక యామె కోరినట్లు 'అనవరత సురతక్తేలీ సౌఖ్యాంబుధి నోలలార్పు' మనియో ఇలియదు. కావున నిట నిలింపవతి 'పనుపు' గౌణము, ఆమయనురాగమే ముఖ్యమై రసాభానము స్థాపిత మగుచున్నది. మూలమున నీ ఘట్టమున దేవేం[డ్రు డర్దునుని "స్త్రీ సంగవిశారదుని గావించుట మార్వళిని పంపదలంచినట్లు గలదు. ” ఆదావేవాటో తం ళకళ్పతనేనం రవో్నేబవీట్‌ / సార్ల బవస్షుడుర్దు శ్యాం నక్తం విద్దాయ వాననా ౫ ఖీ గ౭ధర్జ్టురాడు గబ్చొాద్యూ (వపహాతోవ్సురనొం వరామ్‌ ఈ జోర్చుళలీం వుడవపహ్యూయ నసోపొలిన్షతు ప్రాల్లునమ్‌ ॥ 2 యథార్చితో గృవాతాస్తో విద్యాయా మన్న్చయోగతః | తదొ త్పుయా విదాతవ్వం (గ్రీవు నంగవికారదః? ౪ 3౯ (వనవర్జు+వ-4ం్‌ అద్యాగా/ నుండీతే ళో ఇందు 'పార్తుని కన్ను లూర్వశీసక్తమూలని దేవేంద్రునిమాట. అట్టి యెడ పార్పడామె నేల ఓరస్కరించేనో 2లియదు. ఇంద్రనియోగమును చితసేనుడు తెలుపగా నూర్వఖి అర్హునుని కడకు వచ్చెను. 42 “ఢ/.... య్యజైవోయులం బావను లౌవకుం వలము మా కవు గట్రచుభించు టీ కదా " (ను॥2 ఆక్వా[54వ/ అను వరూధిని వాక్యము లీ యూర్వశి వాక్చాతుర్యమునుండి వచ్చినవే. 43. *న/ నద్యూ వినిర్చిన్సు నారంగనాబిక్నా.... " (మను॥2 అళ్వాశరంరవ॥ అను వరూధిని పలుకు లీ యూర్వళికి ప్రతిధ్వనుతే. 44 '౯ా// తలందునో నతుల మాయల్‌ ్దీదరబిత్తంమిలన్‌ " [(ముమయ॥2 ఆ౭్వ్రగిరతావగ్లీ అను ప్రవరుని గూర్చిన వాక్యము నన్నయ యర్హునుని గూర్చి, యనీనదానికి ప్రతికృతియే. 151

ఊర్వశి యర్దునుని కడకు వచ్చుటయు, నాతనిచే తిరస్పృత యగుటయు మూలానువాదముల నొకే విధముగ నున్నవి. ఇంద్రుని యాజ్జను చిత్రసీనుడు తెలుపగా వచ్చితినని యూర్వశి పలికెను. అర్జున తిరన్క్కారమునకు కోపించి యామె ఇట్లు శపించినది

"తవ వ(తాభ్యానుజ్తాతాం నశ్వాయం బ గృ వొోమాగతామ్‌ /|

యన్యా నాం నాభినందోద్రాః కామబాణవళంగతామ్‌ / 49

తనూ త్తం నర్షనః వొల్లో ర్రమద్య్వో యాన వరైతః /

అవుమానితి విఖ్యాతః వండవద్వుబంవ్యుని” / ౮౮

(వనవర్దు-3-4ర అద్వా/౧49 ౮౮ “త్య

మూలమునను పార్గ డూర్వశిని మాతృభావనచేసి తిరస్కరించుట రసాభాస

వప్రయోజక మగుచున్నది. కాని యర్జునుని కూర్వశి యందభిలాష మున్నదని దెవేంద్రు డనుట సునంగతముగా కనవచ్చుట లేదు.

ఈ వృతాంతము ఉత్తరభారత[పతులలో నున్నదానికంటె దక్షిణ భారత(ప్రతులలో నున్నదియే అనువాదముతో బాగుగ సంవదించుచున్నదని 'ఈ జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయరావుగారు వాసిరిో

ఈ యూర్వశీ వృత్తాంతము భండార్యరు సంసవారి సంళోధిత మహాభారత ముద్రణమున విడిచి పెట్టబడినది.” తెలుగునగూడ ఒకే ఒక తాటాకు ప్రతిలోను, ఒకే యొక కాగితపు (పతిలోను 357 నుండి 368 పద్యములవరకు గలవని వావిళ్ళవారి భారతటప్రతిలో దవాసిరి. భండార్కరు సంస్థ వారు ఇది ్రక్షిప్తమని భావించినట్లున్నది ఏదైనను లభించిన యనువాదభాగమును, దానితో సంవదించుచున్న మూలమునను గల శృంగారాభానమును పరిశీలించుట జరిగినది.

13. దమయంతిపై కిరాతుని మోవాము

భారతమున నలోపాఖ్యానమున నలునిచే పరిత్యక్తయయిన దమయంతిని గాంచి యొక కిరాతుడు మోహించును. పతివప్రతయగు నామెపై గల యీ మోహ మనుచితమై శృంగారాభాస మగుచున్నది.

45 మూలమున వనపర్వ- 3- 46 అధ్యా॥-1 నుండి 47శ్లో| - ఊర్వశి వచ్చుట, అర్జున తిరన్కారము.

46 'వ్యాసభారతము- నన్నయ పరిష్కారము '- నన్నయ యనుసరించిన మూలభారత

[ప్రతి * పుట 64

47 భండార్కరు భారతమున అర్వునునికి చిత్రసేనుడను గంధర్వుడు నాట్యము నేర్పును,

ఊర్వశియర్దునుని కలియుటగాని శపించుటగాని లేవు, విరాట పర్వమున నర్వనుడు తాను

షండునని ప్రతిజ్ఞ చేసి నాట్యాచార్యునిగా చేరుదుననెను,

''(వతిద్దాం వందడకో౬_న్వే తి కంప్వామి మపూవతో

వ్యాథూాతొ పా మవోనౌ వే నంవర్తుం నృవ దువ్చులరౌ //

(వఐరా/౧4-2 అద్యా/-2/ క్లో ఈ ఘట్టమున మూలము ఆర్‌ యస్‌. వాధ్యార్‌ అండ్‌ సను వారి దక్షిణ భారత ప్రతి. 152

కీరాతుడు గాంచిన దమయంతి రూవ మతనికి మోహసంజనకమైనదని ఇటు వర్ణింపబడినది. గకూ// రజనికరాననం. భీనవయాదర రావిత రాఎనుతన్‌ విలన ధజువతిగామినిం. ఊందనగంధిం (బకాళితకాంతినమన్వుతం ఒం కజుదళలోచనం జూబి కీరాతుండు కామనికాతళరావాతుం డౌ నివవ్యూదయం జబొజీంగంంబౌ లతాంగి కరింద్రూదర్యతతు వేోడుకలోన్‌.”ో (ఆలర2 ఆక్యా/-90వ/ 'రజనికరానని, 'పంకజదళలోచని యనుటచే నామె సౌందర్యమును, 'పీనపయోధరి యనుటచే. యౌవనమును, 'విలసదజపతిగామిని యనుటలో నామె విలాసమును స్పురింపజేసెను, 'చందనగంధి' యనుట కామపకోపకమైన 'సౌరభ్యము'&ను తెలుపుచున్నది. ఇట్లివభావములచే. కిరాతునిమోహము ప్రబోధితమగుచున్నది, “దిక్కుల్‌సూచుచు.దొడరుచు. దైెళ్ళుచు లేచుచు' నడవియందు తిరిగిన దమయంతి మోహము కలిగించు స్థితిలో లేదు. అజగరమును చంపి కిరాతుడు దమయంతిని విముక్తురాలిని గాపంపగా, ఆమె 'రాహుముఖవిముక్తమైన చంద్రరేఖయుం బోలె నున్నది. అతడామె 'నాశ్వాసించి తత్సమాపనరోవరస్నాతను వన్యస్వాదు ఫలాహారనుంగా. జేసి' (ఆర- 2 ఆశ్వా॥-89వ॥) పిదప నామెను మోహించెను. శుచిత్వము, జొజ్బ్వల్యము గలిగన తరువాత నామె రూప ముర్సీపనవిభావమైనది. కాని దమయంతి కాతనిపై ననురాగము లేకపోవుటచే నాతడు 'మృతుండయ్యెడు' మని శపించెను. ఇట్లీ యనుచితమోహము శృంగారాభాసమగుచున్నది. మూలమున దమయంతిని వ్యాధుడు రక్షించిన విషయమిట్లు గలదు, “"మోళ్టముత్వా బ తాం వ్యాధా వ్హాల్య నలిలేన బ॥/ నమాళ్వాన్య కృ తావోరామణ (వ్యవ బ్ర ఖాలరత / 25” (ఆయం-ర6 అద్యా/-౨ర్‌ ళ్‌ రక్తసిక్షయైన యామెను నీటితో కడిగి నమాశ్వాసించి యాహారమొసంగి ప్రశ్నించెనని మూలమున గలదు. నన్నయ కిరాతునిచే దమయంతిని కడిగింపక నమోప సరోవర కృతన్నాతను గావించెను. మూలమున కీరాతునికి మోహకారణమైన దమయంతి సౌందర్య మిట్లువర్జింపబడినది. "తామరలో వర నంవీతాం వీనళోణో వయోధరామ్‌ ॥ నుకుమారానవద్యాడోం వ్లూరభ(న్న నిభాననామ్‌ / ౨౮ అరాల వక్ష్రనయనాం తదా మధుర భావణోమ్‌ / లక్షయిత్వా. మృగవ్వ్యాదః కామన్య వళమేయివాన్‌ ౧౨౯ (ఆర/-3-ర0అద్యా/3| 32 ళో అనువాదమున 'చందనగంధి, 'యనింద్యచరిత యను విశేషణము అధికముగా నుండగా, సంస్కృతమున 'నుకుమారానవద్య్యాంగ 'మధుర భాషణి యను విశేషణము లధికముగా నున్నవి. ఈ విధముగా మూలములోని వరన మనువాదముతో సమానమే. కావున మూలానువాదములు రెండింటి యందును శృంగారాభానమే పోషింపబడినది. అయినను ఈ ఘట్టమున నిది న్వల్పముగనే గలదు. 153

14. బుష్యశ్ళంగుని వృత్తాంతము బుష్యుశ్చంగుని వృత్తాంతమున రోమపాదుని యాజ్ఞచే బుష్యశ్చంగుని మోహింపజేయుటకు వచ్చిన వేశ్యలశృంగారము కృ(త్రిమమగుటచే ననుచితవ్హా రసాభాసమగుచున్నది. రోమపాదుడు బుష్యుశ్చంగుని కొనితెచ్చుటకు వేశ్యలను నియోగించెను. వారిలో నొక జరద్వెశ్య దనకూంయతు నవినవయావన విలానవిభాసిని నమ్మునిపుత్తుపాలికిం'బంపినది బుష్యశృంగు డావెను బుషికుమారునిగా ఖావించి అర్హ్యపాదాాది విధులను నవ్యుస్వాదుఫలదానంబులం దాని కతిథిపూజ' చేసెను. అవా యతనికి 'దివ్యగంధమాల్యంబులును సరన భక్ష్యపానంబులును విచితవస్తంబులును'నొనంగినది. అంతేకాక అతనిని నంతోషపరచుటకు ఇట్లు గావించినది. "క! మునిముందఠటం. ౧గందుకన ర్రనమృదుగోతములయందుం దనకౌళల మె లను తవూవీ విరచితాలిం గన [ై మునివతికో ముదము గావించౌ మదన్‌” (ఆయాఆళ్వా[/07వ/ వేశ్యయొనరించిన నర్తనాదులుగాని, కందుక[కీడగాని, ఆలింగనమొనరించు కొనుటగాని సహజములు కావు. రాజాజ్ఞభయముననో, ధనవప్రలోభముననో చేసినది అందుచే నామె శృంగారమున ననురాగములేక్‌ అనాచిత్యమున నాభాసమగుచున్నది. “లౌకిక జ్లానకూన్యుడగు బుష్యశ్చంగునికీ విభావాదిజ్ఞానము లేకపోయినను విభావాదులు ప్రయోజకము లెనవి. ఉద్పిపనవిభావములగు నామె భూషణము లాతనికి మనోరంజకము లైనవి. ఆ విషయము తన తండ్రితో నతడిట్లు తెల్పెను. స ఆ మువీకుమారుకద్టోన వరలు నతిమృదులములు విచ్శితములు మనో వోరము వానిబృ్బవొత్పాటో భారమునం దొక్టకనకవక్టుము వెలుంయన్‌. ౯ (ఆర3 ఆక్వా[/04వ/) ఉద్రిపన విభావములగు ఆమెచుంబనమును, కౌగిలియు నతని కొకనూత నానుభూతిని కలిగించినవి. ఆఅ విషయమిట్లు గలదు. ”ఉ/ నన్చును గౌయిలించుకొని నావదనంబునకున్‌ నిడాన్తూ మా నన్ఫుముం శోని యొక్టుమ్య దుళబైము నేనె మయనోవారండుగా నెన్టుంయ నద్రోళ్షుము మునళ్చుర మున్‌ విని డో నెజఖుంరగ న యాను వవ్యొ చారంిమయుఖ మంబుడువాంబునమంబు నూడంగన్‌.“ (ఆలవే ఆళ్వా/-/ 07వ// ఈ విధముగ వేశ్యయొనరించిన చేష్టలు కృ(త్రిమానురాగ పూరితములయు్యు బుష్యశ్చంగుని రతికి (ప్రయోజకములై శృంగారాభానమునకు తావిచ్చుచున్నవి మూలమున కూడ వేశ్య చేష్టలునో,బుష్యశృంగుని యనుభూతియూ ననువాదమున శీత వేశ్యచేష్టలు మూలమున ఆర॥[-3-111 అధ్యా॥-14 నుండి 17శో॥ 49 బుష్యుశ్చంగుని అనుభూతి మూలమున ఆర॥1-3-112 అధ్య్యా॥-12 నుండి 17శో॥ 154

నున్నస్లే యున్నవి. కావున నీ ఘట్టమున మూలానువాదములు రెండింటను వేశ్వయనుచితానురాగమున శృంగారాభానమే గలదు. బుష్యుశ్చంగుని లౌకిక జ్ఞానళూన్యత వలన కూడ సీ శృంగారమున అనౌాచిత్యము స్పురించి యాభాసమగుచున్నది. ఇట్టి సందర్భములలో 'శృంగారానుకృతి ర్యాతు హానః అని అభినవగుప్తునిమతమున హాన్యమే కలుగునని భావింపబడినది. 15. దేవసేన వృత్తాంతము / అటి ప్రజాపతి కుమార్తె యగు దేవసిననుకేశి యను రాక్షనుడు చెఅబట్టికొని పోవుచుండగా నామె యాకోశించినది. అది విని ఇంద్రుడా రాక్షసుని. న్మిగహించి యామెను రక్షించెను. అప్పుడు దేవసేన భూతపూర్వ వృత్తాంత కథనమున నా రాక్షసుని కృంగార చేష్టల నిట్లు గ వలుమాజు నచ్చ తనదు ర్వలనితములు మాకు జూవువేడుకదోయన్‌ వలుతును వేలమునం శానక దలంయః గదయ మదనకదనదణితవ్యొ దయయా (ఆంగం ఆక్వా/-/ర53వ| ఇచట రాక్షసుని దుర్విలసితము లనురక్తకాని దేవసేన కనుచితములుగా భాసించెను. అందుచేతనే ఆమె 'నాకు నెంతయును దుస్సహముల వినవె అని తెలిపినది. ఇట్లీ ఘట్టమున శృంగారాభాసము (ప్రనక్తమైనది. తిక్కన వర్ణించిన కీచకుని దుర్విలసితములను జూచి ఎజ్జినయు రాక్షసుడగు 'క్రేచ్ధి యొక్క దుర్విలసితములను ్రస్తావించె ననవలసి యున్నది. ఈ దుర్వ్పిలననముల (ప్రసక్తి మూలమున లేదు, మూలమున నిట్లు గలదు. "నిత్తూం చావాం (పారయతే వొర్గుం కేళి మవోనురః ఇబ్బు త్యోనం బైత్వ నేనా న త్వవాం పొకశానన / ర్‌. 7 (ఆర3ి-2/3 అద్వా-/ర ళో! మూలమున 'ప్రారయతే'యని గలదు. అంతకంకు దుర్వ్పిలసనములు చూపుట రాక్షస స్వభావానుగుణమని భావించి ఎజ్లన యట్లు వ్రాసి యుండును. ఈ మార్పువలన శృంగారాభాసమున కుత్కర్ష కలిగినది. 16. అగ్ని భట్టారకుడు నప్తర్షి భార్యలను మోహించుట సపరులు అమావాస్యాహోమము చేసి దేవతలకు హవిర్పాగము లిచ్చిరి. ఆ తా లా జఫ క సమయమున ఆహవనీయ ముఖమున నాహూతుడైన యగ్ని భట్టారకునకు సప్తర్షి పత్నుల పై రాగోదయ మగుట ఇట్లు వర్ణింపబడినది. “న ఆ నమయంబున నమ్యునందులభార్యా / లందడు నున్నాన మొందణోని 155

లమజశీయమాల్వాంబరవిభూవణొావ్వులం కారంబు లెౌనంంబి గారనమునం ఊనుదాంవి వతులకు నమ్ముతిం బంచర్యూ నేయబచు మెలంగంగో వాయనమతియ మెలంతలవాలికమెణుంయంయన్ను ల యొవ్చుం దౌలిననవ్ను మొగముల ఎలననందు తో/ నడబొాడంగులు నన్ను వవడుములందు వాలయవణలబావందులు వలుందచన్ను ౯ ళ4వల నిక్భూును నేర్దుడ ౧౮౧ కం0ం/ మదనమారణవిద ఇతవ్య్చొ దయండయ్యై.” (ఆయా ఆభ్వా/-/9364=// పవి్యత్రలైన మునిభార్యలు పాతివత్యమున భర్తలకు పరిచర్యలు చెయుచుండ పవిత్రుడైన యగ్ని భట్టారకున కిట్టి యనుచితమగు రాగోదయమగుట యాభానసకారక మగుచున్నది. అగ్ని భట్టారకునికి సప్తర్షి భార్యల యౌవనమును, వారి యవయవముల సొంప్పును నుద్దీపన విభావములగుట రసవంతముగా వర్ణింపబడినది, కాని యివి యెల్ల పరదారగతము: లగుటచే ననుచిత విభావములై శృంగారాభాస హెతువులైనవి, ఇట్లుండ నీయనుచిత విభావములచే కలిగిన యగ్ని భట్ట్లారకుని యనుచిత శృంగారానుభావములను ఎల్జన విశదీకరించెను. "5 అలివలు దన్నుుం వోదటకు నానవడుం బొం వోడబోవ నా యతవిలనవు ఖ్యాగముల నల్దన వారల నంత గౌతుకం అతిళయ మై తదంగలత లాదకుం గౌంగిటం డోరు. గోడుం ౧7 వీతదృృతి యై కలంగం గ౧డుం బాల్రయరాగరనంబు ముంవంగాన్‌.” (ఆయా ఆళ్వా/|97వ// అగ్ని 'వికలేంద్రియుడై','అత్యధికమైన రాగరసంబున' మునింగి ధైర్యము గోల్పడి స్పర్శ్గనోపగూహనాోది సంభోగేచ్చాప్రకాశములగు చేష్టలను చేసెను. ఈ యనుభావములు శృంగార పరిపోషకములయుగు ననుచితములై యాభాస పరిపోషకము లయను. 'అంత నమ్మునీంద్రుల హోమవిధి సమాప్తంబగుటయు' జరిగినది. కాకున్న నగ్ని భట్టారకు డింకంతటి యనౌచిత్యమునకు వాల్పడియెడి వాడో యెణబుంగము. హోమ సమాప్త్యనంతరమున నగ్ని (ప్రవర్తన మిట్లు తెలుపబడినది. *వ॥ జాతవేదుండు మదనవేదనాభరంబు సహింపనోపక నిర్ణనం బయినవనంబునకుం జని మునిపత్నీసమాగమంబు దుర్లభంబుగా వగచి వెగడంది శరీరంబు దిగ విడువ సమకట్టు నెడ.... (ఆర-5ఆశ్వా॥-1908వ॥) అగ్ని మదనావస్థ యందలి చరమదశకు చేరి మరణో ద్యోగమున నుండెను, 'దుర్లభం' బను విచక్షణ యున్నను బలీయమైన కాంక్షనధిగమించి జీవించగల శక్తి లేదయ్యెను, అట్లని 156

లమణీయమాల్యాందబరఐవిభూవణొద్యాలం కారందబు లెౌనంింబి గారవమునం ఊనుదౌంవి వతులకు నమ్మతిం బంచర్యా నేయబచు మెలంగంగో వాయనకఖుయడు మెలంతలవాలికమెటముంగుంన్ను ల యొవ్దుం దౌలినన్న్రు మొగముల ఎలననందు తో/ నడబాడంగులు నన్ను వనడుములందు వపాలయవణలబావందులు వలుందదన్ను ౯ లవల నిక్కును నేర్దుయ ౮ను కర0ం/ మదనమారణవిదలితవ్యా దయండయ్యై." (ఆరు ఆక్య్వా/-! 9544// పవి(తలైన మునిభార్యలు పాతివత్యమున భర్తలకు పరిచర్యలు చేయుచుండ పవిత్రుడైన యగ్ని భట్టారకున కిట్టి యనుచితమగు రాగోదయమగుట యాభాసకారక మగుచున్నది. అగ్ని భట్టారకునికి సప్తర్షి భార్యల యౌవనమును, వారి యవయవముల సొంప్పును నుద్దీపన విభావములగుట రసవంతముగా వర్ణింపబడినది, కాని యివి యెల్ల పరదారగతము: లగుటచే ననుచిత విభావములై శృంగారాభానహేతువులైనవి, ఇట్లుండ నీయనుచిత విభావములచే కలిగిన యగ్ని భట్టారకుని యనుచిత శృంగారానుభావములను ఎల్జన విశదీకరించెను, “చ అతివలు దన్ను. దోదటకు నానవడుం బెం. వోరుబోలుు నా యతనిలనచ్చుఖాాగముల నలైన వారల నంటు గౌతుకం బలిళయ మై తదంగలత లాదకుం గౌంగటం దోర్దుం గోడుం ౧౭ వీతదృృతి యె కలంగుం గడుం బాలయరాగరనందు ముంవంగాను” (ఆలయం ఆళ్వా/౬4 97వ// అగ్ని 'వికలేంద్రయుడై'.'అత్యధికమైన రాగరసంబున' మునింగి ధైర్యము గోల్పడి స్పర్శనోపగూహనాొది సంభోగేచ్చాప్రకాశములగు చేష్టలను చేసెను. ఈ యనుభావములు శృంగార పరిపోషకములయు్యు ననుచితములై యాభాస పరిపోషకము లయ్యెను. 'అంత నమ్మునీంద్రుల హోమవిధి సమాప్తంబగుటయు' జరిగినది. కాకున్న నగ్ని భట్టారకు డింకెంతటి యనౌచిత్యమునకు పాల్పడియెడి వాడో యెయలుంగము. హోమ సమాప్త్యనంతరమున నగ్ని ప్రవర్తన మిట్లు తెలుపబడినది. *వ॥ జాతవేదుండు మదనవేదనాభరంబు సహింపనోపక నిర్ణనం బయినవనంబునకుం జని మునిపత్నీసమాగమంబు దుర్లభంబుగా వగఛి వెగడంది శరీరంబు దిగ విడువ సమకట్టు నెడ..." (ఆర-5ఆళశ్వా॥-108వ॥) అగ్ని మదనావస్థ యందలి చరమదశకు చేరి మరణో ద్యోగమున నుండెను. 'దుర్లభం' బను విచక్షణ యున్నను బలీయమైన కాంక్షనధిగమించి జీవించగలఅ శక్తి లేదయ్యెను, అట్లని 156

లమజశీయమాల్వాంబరవిభూవణొావ్వులం కారంబు లెౌనంంబి గారనమునం ఊనుదాంవి వతులకు నమ్ముతిం బంచర్యూ నేయబచు మెలంగంగో వాయనమతియ మెలంతలవాలికమెణుంయంయన్ను ల యొవ్చుం దౌలిననవ్ను మొగముల ఎలననందు తో/ నడబొాడంగులు నన్ను వవడుములందు వాలయవణలబావందులు వలుందచన్ను ౯ ళ4వల నిక్భూును నేర్దుడ ౧౮౧ కం0ం/ మదనమారణవిద ఇతవ్య్చొ దయండయ్యై.” (ఆయా ఆభ్వా/-/9364=// పవి్యత్రలైన మునిభార్యలు పాతివత్యమున భర్తలకు పరిచర్యలు చెయుచుండ పవిత్రుడైన యగ్ని భట్టారకున కిట్టి యనుచితమగు రాగోదయమగుట యాభానసకారక మగుచున్నది. అగ్ని భట్టారకునికి సప్తర్షి భార్యల యౌవనమును, వారి యవయవముల సొంప్పును నుద్దీపన విభావములగుట రసవంతముగా వర్ణింపబడినది, కాని యివి యెల్ల పరదారగతము: లగుటచే ననుచిత విభావములై శృంగారాభాస హెతువులైనవి, ఇట్లుండ నీయనుచిత విభావములచే కలిగిన యగ్ని భట్ట్లారకుని యనుచిత శృంగారానుభావములను ఎల్జన విశదీకరించెను. "5 అలివలు దన్నుుం వోదటకు నానవడుం బొం వోడబోవ నా యతవిలనవు ఖ్యాగముల నల్దన వారల నంత గౌతుకం అతిళయ మై తదంగలత లాదకుం గౌంగిటం డోరు. గోడుం ౧7 వీతదృృతి యై కలంగం గ౧డుం బాల్రయరాగరనంబు ముంవంగాన్‌.” (ఆయా ఆళ్వా/|97వ// అగ్ని 'వికలేంద్రియుడై','అత్యధికమైన రాగరసంబున' మునింగి ధైర్యము గోల్పడి స్పర్శ్గనోపగూహనాోది సంభోగేచ్చాప్రకాశములగు చేష్టలను చేసెను. ఈ యనుభావములు శృంగార పరిపోషకములయుగు ననుచితములై యాభాస పరిపోషకము లయను. 'అంత నమ్మునీంద్రుల హోమవిధి సమాప్తంబగుటయు' జరిగినది. కాకున్న నగ్ని భట్టారకు డింకంతటి యనౌచిత్యమునకు వాల్పడియెడి వాడో యెణబుంగము. హోమ సమాప్త్యనంతరమున నగ్ని (ప్రవర్తన మిట్లు తెలుపబడినది. *వ॥ జాతవేదుండు మదనవేదనాభరంబు సహింపనోపక నిర్ణనం బయినవనంబునకుం జని మునిపత్నీసమాగమంబు దుర్లభంబుగా వగచి వెగడంది శరీరంబు దిగ విడువ సమకట్టు నెడ.... (ఆర-5ఆశ్వా॥-1908వ॥) అగ్ని మదనావస్థ యందలి చరమదశకు చేరి మరణో ద్యోగమున నుండెను, 'దుర్లభం' బను విచక్షణ యున్నను బలీయమైన కాంక్షనధిగమించి జీవించగల శక్తి లేదయ్యెను, అట్లని 156

యుద్ధతుడై బలిమిని సంభోగింపను లేడయ్యెను. అందుచే ప్రాణత్యాగమునకు సిద్ధపడెను. ఆ సమయమున నగ్ని భార్య యగు స్వాహాదేవి 'తత్తకారంబంతయు నెజింగి యతనికిం వ్రీయంబు సేయునదిమై సప్తమునులలో నంగిరసు భార్య శివ యను దాని రూపంబు గైకొని (ఆర-5ఆశ్వా॥-198వ॥) వచ్చినది. అట్లు వచ్చిన స్వావోదేవి యిట్లనినది. “తో! అంగరనుబార్యా నోరు ఇివాబిదాన శనమ నాకును నాతోడీయంగనలకు ననుదనంబును ,రతిమనశోవారబిలాన మైననమూర్తి వెలోర్చు యడరి యండు వీ ౨౨ మనం జనవరతానురాగమున నంగపజు కేళి బిజోంవు మంకొ నొం (ఆరం ఆక్వా//99, 20/ వ ఈ ఘట్టమున నగ్నిభట్టారకుని రతి 'స్వాహానిష్టమే మైనది. ఇట్లీ ఘట్టమున వభావానుభావాదుల యనౌచిత్యముచే మొదట శృంగారాభాసము స్పురించినను సంభోగమున శృంగారరనసమే యగుచున్నది, అనంతర కాలమున రచింపబడిన మనుచరిత్రమునగల వరూధినీ మాయాప్రవరుల ఘట్టమునకు దీనితో పోలిక గలదు. అగ్నికై స్వాహాదేవి మునిభార్యల రూపము ధరించిన్సే, వరూధినికై గంధర్వుడు [ప్రవరుని రూపము ధరించును. ఈ ఘట్టమున మూలమున ౫ సప్తర్షిపత్నులను వర్ణించుచు 'చంద్రలేఖా ఇవామలా" అను నౌపమ్యముచే గుణనైర్మల్యమును, 'హుతాశనార్చి (పతిమాః' అను పోలికచే శీలపావిత్యమును సూచిత మయ్యెనేగాని, విభావములు శృంగార రసోద్సీ పకముగ వర్ణింపబడలేదు. వవూలమున 51 నగ్నిభట్లారకుడు బుషిపత్నులగమ్యులనియు, అనిమిత్త దర్శనస్పర్శనము లశక్యములనియు విచారము సేయును, అతడు వారిని స్పృశించుటకు మాత్రమే యత్నించెను. కాంక్షాతీవత యున్నచో యుక్తాయుక్షవిచారమునకు తావుండదు. అనువాదమున కాంక్షా వ్రీవతచే స్వ్పృణించుటకు మాత్రమే గాక కౌగిట చేర్చుటకు కూడ కోరుటచే ననువాదమున మూలము కంకొ విభావానుభావ సమృద్ధి యధిక మని తెలియుచున్నది. ఇట్లనువాదమున శృంగారాభానపోషణ మితోధికమని, చెప్పవచ్చును. ఇచటి యగ్ని యనుచిత కామమును దర్చణకారుని మతమున 'ముని గురుపత్నీ గతాయాంచి అను కారికా విషయముగా భావించి శృంగారాభాన మనవలసి యున్నది. ఏద్యానాథుని మతమున నిట్టివి సాధింప వీలు కాదు. కావున మారాంతర మన్వేషణీయ మగుచున్నది. 50 “డక్టువేద నిభాస్తాన్తు చందలేభా ఇవామలాః -. వుతాళనార్థి (వ తిమాః నర్వాన్తారా ఇఎవాద్భుతాః /-4౮”(ఆరవే-2/3 అద్వా/-43 ల్ల వశే ఆర॥-3-213 అధ్య్యా॥-444ో॥ నుండి 49వ్లో॥ వరకు 157

1/7. సెంధవుని వృత్తాంతము

అరణ్యవానకాలమున ఆశమంబున నొంటిగానున్న ద్రౌపదిని జూచి సైంధవుడు మోహించును. ఆతనిని పతివతయైన (దౌపది తిరస్కరించును. పరవనితయు, పతివతయు, సోదరీబాంధవ్యముగలదియు నగు ద్రౌపది యందలి సైంధవుని మోహ మనుచితమగుటచే. రసాభానమగును..

"సైంధవుడు. అరణ్యమున 'నీలపమయమోదమండలము నిశ్చలలీల వెలుంగ. జేయుచుం (గాలెడువాలులగొమ్మెణుంగుకైవడిల నున్న ద్రౌపదిని గాంచినప్పుడు అతనికి గలిగిన చక్షుష్టీతి "త్రో మయవం దగిలినచూడ్కులమగుడం దిగువ

నేడ్డునాలక యతడు కందర్పోుదల్లు

గేోచరాత్యు ఎ" (ఆరర ఆక్వా/-|[4రవ/

ఇట్లు కలిగిన చక్షుష్టీతి అన్గానపతితమై యనుచితమగుటచే నాభాసకారకమగుచున్నది. అంత సైంధవుడు తన (ప్రియమితుడగు కోటికాస్యుని దూతగా” పంపెనని ఇట్లు తెలుపబడినది, ”ఉ/ ఈ తమలో నాకు వ్యూదడదోళ్టుల యెైనం (దలోకరాజ్యాముం

వోమ్‌డు నేలినట్లు వకనిలనె దర్హ్షకవీడు మంయుం ౧౮

త్‌ే నర్వుభేగములు€ గంతు నొడందబడం బల్భీ దీనికీన్‌

నాకును వెం దొనల్సి కడుణం ఉఎంతార్డునిం వాయవో నమన్‌.”

(ఆయర ఆక్వా/-/ 49వ/ దూతగా పంపబడిన కోటికాస్యుడు 'ఒడంబడ బల్క్‌ ..... పాందొనర్చి' సైంధవుని చరితార్శని చేయవలసియున్నది. శృంగారమున నాయక్మపిష్యుడగు నిట్ట దూతడు 'నిస్పృష్టార్ధోడని కే యాలంకారిక పరిభాష కాని యనుచిత దౌత్యకార్యమునకు పాల్పడిన కోటికాస్యుని దౌత్యము సుళ్లిషముకాక రసాభాసమునకు దోహదమొనర్చినది. ఆతని దౌత్యమును దౌపది ఇట్లు తిరస్కరించినది. “త్తో! అన్హు యిబ్బుత నే నొంబి నున్సుదాన

నవిచటో కోంయదౌంచుల నియతియగునా

నుతవతిన ధర్ధావతి నన్ను నితరకాంతం

గాం దలంచి వెక్కులు వల్సంగాదు నీకు." (ఆలరర ఆక్వా/-/ ౮6 వ//

మూలమున కూడ 'సైంధవుని చక్షుష్టీతియు, దౌత్యమును నిప్లే గలవు. వశీ 52 "తత్ర కార్యపేషో్కో దూత ఇతి లక్షణమ్‌ " (సాహి॥దర్ప॥!-3పరి॥-47శో॥) 53 "ఉభయోర్ఫ్భావమున్నీయ స్వయం వదతి చోత్తరమ్‌

సుళ్లిష్టం కురుతే కార్యం నిస్పృష్టార్దన్తు స స్మృతః॥" (సాహి! దర్చ!॥[-3పరి॥-48ళ్చా, వశీ మూలమున చక్టుష్టీతి ఆఅర॥1- 3- 248 అధ్య్యా॥- 11 శో॥ మరియు దౌత్య్భము అర॥-

3౩-249, 250 అధ్యా॥

158

అనంతరము జయదథుడు ద్రౌపదిని నమిోపించి మొదట పాండవుల కుశలమడిగినను ”5/ అనవ్రుడు నెందవ్లుం డనిదె నంబుఉలోబనో నీవు మాకుం దో యనతిథివ్లూడి లన్సు యను నొక్స్తుజు ఏనం గొజంత లేకవ బ్రునవియ మన్య ణ్యాన్తముల బిక్కునంగాశీయ ఎవొందౌ డౌందో మం క ననుం గ్థుతార్దుం వచయము దగన్‌ రజో మెక్కుము లెమ్ము నెమ్మి తోన్‌” వో క్ష (ఆరరఆక్వా//ర4 వ// ఇటు తనతో దౌపదిని రమ్మనుకేగాక పాండవులు న్రీవహీనులనియు, తన్ను చేపట్టి సింధు సౌవీర భూవలయ రాజ్యగౌరవము పొందుమనియు తఆల్పెను. జయదథుని పూనిక నెజీంగి ద్రౌపది యాతనిని నయవచనములచే నిట్లు మరల్పజూచినది. “తో/ తలంయం బాండవధార్లరాన్తు లకుం వౌాలియ పైాచయాదున్సులకు. బతి వనము నీవు నాకం దోబుక్టువవు గావౌ నకుం ఉఊనునౌ పాడి దవ్పునమాటలు వలుకో నిబజు, క నయమును ధర్భముం గలయ న్వుాయమున వనియించినాండ వకుల ధర్జు టయ యెణులంగా వలదాయ భయలోకవఐిడుద్దో మైనవథ మేమిటీకన్‌.” (ఆరర ఆళ్వా/-/6ర్క్‌ ర9వ/ ఈ మాటలలో ద్రౌపది బాంధవమున సొోదరినని పలికినది. సోదరీ సంగమము లౌకికమర్య్యాదచే నిషిద్దవ్చై, యత్యంత మనుచిత మగుచున్నది. మనసులో పగాఢముగానుండు సంస్కారము జాగ్భతమై శృంగారము తిరోహితమగును. కాని జయ(దథుడు తన పాపచింతనను వడలేదు. అప్పుడు (దౌపది 'కోధకలుషితాంతరంగరైైై యిప్పాపాత్క్ముండ (పియవచనంబులం బోవండు బెట్బదంబులంగాని చక్కంబడ౮ (ఆర-రఅళ్వా॥-1/3వ॥) డని భావించినది. అట్లు భావించి తనపతుల పరాక్రమాదికములు వివరించి భయపెట్టజూచినది. జయ[దధుని కుశల(ప్రశ్నాదికమును, ఆతని కోర్కెయు, ద్రౌపది యాతనికి మొదట నాతిథ్యమాయదలంచుటయు, పిదప నాతనిని భయపెట్టుటయు యథామూలములేనో కాని [ద్రౌపదినయవచనములు మాత్రము మూలమున లేవు, కీచక ఘట్టమున కూడ ద్రౌపది ఇక్లే మొదట కీచకుని 'వెరవుతోడన తప్పించుకొన వలయునని తలంచి నయవచనములు పలికీ, పిదప 'జంకించినంగాని మెత్తంబడి పోం డని భయపెట్ట జూచినది. ద్రౌపదికి ఈనయవచనములు పలికెడి సంయమనము తిక్కనను జూచియే వ్‌వ్‌'ఉ॥ అండజయాన నీ వానగునట్టి సపర్యలు మాకువచ్చె...." (మను॥- 2 ఆళ్వా॥-48 ప!) అను పద్యము దీనికి వపతికృతియే. వ్‌6౮ మూలమున ఆర[॥[3-2511 అధ్య్యా!॥-9ళశో॥ నుండి 251 అధ్యా॥-21ఛో॥ వరకు 159

ఎజ్బన కల్పించెననవలసి యున్నది. ఈ విషయమున ఎజ్జ్బన మూలవిధేయు డగుటయీ గాక తిక్కన మార్గమును కూడ ననునసరించెను,

జయద్రథుని జంకించుటకై ద్రౌపది తన భర్తల పరాక్రమము విపులముగా వర్షించినది.5 ఇది యధా మూలమువ్నో

ఇచట నాయిక నాయకుని పరాక్రమమును వర్షింపగా ప్రతి నాయకుడు తన పరాక్రమమును తానే తెలుపుకొనిన విషయ మిట్లు గలదు. "డ/ వారవిన్యేత పాండునుతవరము నేోండీట మాకతువింతయే

ఖీడులం బేల నేల వెజవీంచెదు మాతుల మమ్ము వింటె నౌ

వర కుల (వమూతులము వీడల మే మితర్జోలీళ నా

దారణ బుద్ది నేయకు ముదాత్త్రచర్యితుల మైన మాదానన్‌ (ఆరర ఆక్వా/|ర్‌2వ/

పరస్పరానురక్తులగు స్రీ పురుషుల యన్యోన్య ప్రశంసాలాపములు రాగవ్రవర్ధకములై వారి శృంగారము పరిపుష్టమగును. కాని ఈ అన్యోన్యవిరుద్ధప్రశంస రసాభాసమేయగును. అనంతరమున సైంధవుడు (దౌపదిని పట్టబోయి (తోపువడి పరాభూతుడైన విషయ మిట్లు గలదు. “"డ/ పావవినిళ్ళయండు నతివయ్యెదో కొంగు గజంగి వభ్రోనం

గోవముతో నుదల్సికొని కోమలియన్‌ వెళ వాని (వేయడుం

భోవదినవాంయ బ్యితముగ భూమితలంబునం (ద్లా మాడతా

శైవ విభజ్హమూల మయి చెబ్సెర (దాఖ్హ మపాడవాంబునాన్‌

(ఆరర అళ్వా/౬/ 90వ/

ఇట్లు స్తీ వలన నానుకూల్యు శృంగారమున లభించు చుంబనాలింగనాది పురస్కారముల నొందక (ఉతోప్పవడి పరాభూతుడగుటతో నీ ఘట్టమున రసాభానము పరిపుష్టముగుచున్నది.

' ఇందు దౌట్రది సైంధవుని వెరపించుట, అతడు (తోపువడుటో యాదిగా గల వృత్తాంతము సర్వమును యథామూలమే యగుటచే మూలమున కూడ రసాభాసమే గలదని తెలియుచున్నది.

ఇట్టీ ఘట్టమున ననుచితవిభావాలంబనమున శృంగారాభాసమగుచున్న ది. విశ్వనాథుని యుదాహరణముల ననుసరించి దిని ననుభయనిష్టమని భావింపవచ్చును. లేదా అగమ్యలగు వనితలందరను గతార్థముగావించి 'ఆది శబాత్తాపసాదయః' అను వాక్యముననునరించి, సోదరీభావముచే నగమ్మ్య యగుటచే నిదియు మునిగురుపత్నీ గతాదికమగు నగమ్మవనితారతి యని భావింపదగును.. విద్యానాథుని మతమున దీని నేకత్రానురాగమని యనదగును. 57 ఆర॥6-ఆశ్వా॥-1/4 నుండి 180ప॥ మరల 184 నుండి 188ప॥ 58 మూలమున ఆర॥ 3౩3-252 అధ్యా॥-2 నుండి 9 శ్లో మరియు 13 నుండి 21 శో! 59 సైంధవుడు (తోపుపడుట మూలమున ఆర॥-3-252అధ్యా॥-23శో॥

160

18. భారతగత రామాయణ వృత్తము భారతమున ధర్మజాదులకు రామాయణము మార్కండేయ మహామునిచే కథితమైనది. వాల్మీకి రామాయణమున శూర్చణఖామోహ మేకతరనిష్టమైన దగుటచే ననుచితమై రసాభాసమైనది. కాని భారతమునందలి రామకథానువాదమున "శూర్పణఖ సను దెంచి వారి కపకారంబు సెయ మొనసినన్‌" అని మాత్రమే గలదు. కాని యామెమోహము పనక్తిలేదు. ఈ విషయము మూల భారతము నందును నిప్లే గలదుశీ అంతే గాక ఎజ్లన రామకథానువాదమున రావణగత సీతానురాగ విషయమున సీతారూప సౌందర్యాది వర్ణనముగాని విభావానుభావాది (ప్రనక్తిగాని లేదు. రావణుడు నీతతో తన గొప్పతనమును చెప్పుటమే గలదు. అశోకవనమున కూడ రావణుడు తన గొప్పతనమునే చెప్పును. ఇది యంతయు పూర్తిగ మూలానుగుణముగనే సాగినది.* కాని రావణుడు తన గొప్పతనమును చెప్పునప్పుడు రామునితో సరిపోల్చి చెప్పును. ఇది ఎట్బన స్వోపజ్జకము. మూలమున తన గొప్పతనమును వెల్లడించుకేగాని ఇట్లు రామునితో సరిపోల్చుటలేదు. ఇట్లు వర్ణించుట వలనరావణుని గొప్పతనము ఇతోధికముగా శోభించును,. రావణుడు తన గొప్పతనమిట్లు తెల్పెను. “ఉ// రాము డనంగ౯ బోర్డాయను రాజ్యము. గేల్పడజి కానలోన దుః ఖామయమ/గ్బ్భు 6 జన యొకయల్పుమనువ్వూండు ఎవొనివైం ౧దుం (బముడి నేయదబచున్‌ వగవ్రు వెల్లురం దోత్త్తము దరడీరింగా నమెయి నముండునీయనికి యేనుఖి మండు అతాంగ౧ బెనుమూుగో (ఆరర ఆక్వా/౧406వ/ రావణుడు తనకు లోకేశ్వరాదులు కింకరులగుటను తెలిపి తన వైభవమును గూడ వివరించును. కాని యీ మాటలవలన సీత కనురాగము కలుగలేదు. ఆమె యాతని యనురాగమును తిరస్కరించుచు 'పరవనితామోహము' అతని కుచితము గాదని తెలుపును. ఈ సన్నివేశమున సంభాషణగతమైన యనురాగరాహిత్య (ప కటనమేగాని హావభావ చేషాదులవలన పరిపుష్టమైన రసాభాస నిర్వహణము లేదు. ఇందలి రనాభాసము విద్యానాథుని మతమున ఎకతరనిష్టమనియు, విశ్వనాథుని మతమున ననుభయనిష్టమనియు ననదగును. 19, (ద్రౌపదీ కీచకుల వృత్తాంతము నానా రసాభ్యుదయోల్తాసి యగు విరాటపర్వమున దౌపదీకీచకుల ఘట్టము తిక్కనచే నాంధ్రసాహిత్యమున నాన్యతోదృశముగ చిత్రితమైనది. మహాపతివతయైన (దౌపదిపై కీచకుని ఏకనిష్టముగు ననురాగము అనౌచిత్యమున శృంగారాభాస మగుచున్నది. 60౦ మూలమున ఆర॥[-3-26]1 అధ్య్యా॥-41ఛో॥ ను౦డి 44న్లో॥ వరకు న సీతాపహరణమఘుట్టము అనువాదమున ఆర॥[-6 ఆళ్వా॥!-338, 33౦9౩ ॥| మూలమున ఆర॥-3-262 అధ్య్యా॥- 30 నుండి 40ళో1॥; అశోక వన వృత్తము అనువాదమున ఆర॥!- 6 ఆశ్వా!॥-404 నుండి 407 వరకు మూలమున ఆర[॥[-3-265 అధ్య్యా॥-2 నుండి30ళో॥ 161

కీచకుని శృంగార మాభానమైనను నందు శృంగారమునందలి దశవిధ మన్మథావస్థలు చక్కగా నారోపింపబడినవి. దశవిధ మన్మథావస్థలను గూర్చి కావా్యాలంకార సం్యగ్రహమున నిట్లు తెలుపబడినది, “64/౧ మజీయ జంగాల మంగనామణులయందు నంకురిత్త వల్దివిత వువ్చుతాదిభోద వర్రతాక్ళు తిరై దకావన్రలయ్యు వీరి నామ్యశమంబులు విన్తలింతు, /ట్ట కావ్యా//రం6/3 ఆళ్వా/౯4/22వ// అంగనామణులందే దశవిధవమన్మథావస్తలు గల్గునని తెలిపి పె (గంధమున అంగనాపరముగ నుదాహరణము లొసంగబడినవి. కాని భావప్రకాశకమున నే విషయ మిట్లు గలదు. . "తా వై డవతిమై డ్వూనో భ్తయాబ్చేదనజావే / దళద్రా మన్య థావన్లా భవే ద్త్రాదళదా2. భవా //5/ (భావ/(వకా(/4 అది/త్‌! క్లో స్త్రీపురుషు లిరువురును రక్తులైనను సంగమము లేనిచో మన్మథావస్థలు కలుగునని వర్పింపబడినది. అందుచే పురుషునికిని మన్మథావస్థలు వర్షింపవచ్చును. వివిధాలంకారికులు వివిధముగ మన్మథావస్థల నేర్పరచిరి.2 ఆ యవస్థ లిట్లు తెలుపబడినవి. "దృజ్ధునన్సుంగ నంకల్నో జొగర కృ ళతాచి. ౮౭ (ూత్యారోన్నాదో మూర్చాంతా ఇత్యానంగో దకాదళో' (కావ్యా/నంగం3 ఆళ్వా/.23 వ॥౯నన్లు దానంవారి వ్యాఖ్యూవుతట ౨94 భావ(వ్రకాశమున నీ దళావిశేషము లిట్లు గలవు. “ఖచ తృంఠాబీలాపషాళ్టు చింతా న్యుతియణ న్తులీ / ఉద్వేగో2.భ(వలావః న్యాదున్నాదో వ్యాదిరేవబో / వొాడూం మరజముత్కాద ద్ల్లైకెల్ట్‌ ద్వ భజే దుల / ర2 “ (జావ/(వకా/౬4 అది/ర2 ళ్‌ శృంగారమైనను తదాభానమైనను దశవిధమన్మథావసలు క్రమపరిణామమున కలుగవలసి యుండుటచే నివి కీచకునియందు చక్కగా నారోపితమైనవి. “డు/ అక్కు మైన బెల్పమున నాత్ధుతు (వో గు పొల్పుపాల్తి వె నెక్కానుచూడ్చుం (గమ్మ జఖువనేరక యూరకో భిల్సెం గాముబోం ప్‌ ననామ్య వందుం ౧డుం తోడ్తుడుమానముం న తందులద దక్సునయంగముం దలయృద్రార్భాము వై యత డన్దు డయ్యెడన్‌" (వరా-2 ఆళ్వా/౧23వ/ (62 దశవిధమన్మథావస్థలని తెలుపబడినను ఈ విషయమున నాలంకారికుల కేకవాక్యత లేదు అందుచే నివియే మన్మథావస్థలని యొక యాలంకారికు ననునరించుటగాక యథాలక్ష్యముగా పరినీలింపదగును. ఈవషయమే భావపకాశకారు డిట్లనుచున్నాడు. దశావస్తాత్వమాచార్యైః పాయోవృత్త్వాా త్తు దర్శితమ్‌ | మహాకవిప్రబంధేషు దృశ్యంతే తాస్త్య్షనేకధా ॥”" (భావ॥ప్రకా॥-4అధి॥[౧59శో॥) 162

కీచకుడు 'చూడ్కి. (గ్రమ్మణుప నేరక యూరక నిల్చెో ననుటలో చక్షుష్టీతో యను మన్మథావస్థ సూచితము. ఇప్లే కీచకునికి మనస్సంగమ మను మన్మథావస్థ కలిగినట్లు వర్షించబడినది. మనన్సంగమునే అభిలాషయందురు.ోే “ఊఈ/ అందును శద్దోడూవ్లు నడు లెవ్వుడుం గాంచింె నాక కాదు నం (్రొందననూతికీం దగిలి కన్తానం జాలదౌ దీన నిందిరా నందనున్నాజై యేఐి భువనంబులం (బబ్దుదౌ యిత్తలోదరిం దాందం౧౮6 గాన్సు గాదౌ థలనిద్ధ వురాతనవుజ్యబుద్రకన్‌." (ఐరా-౨ ఆక్వా/-2ర వ “ఇత్తలోదరిం జెందగంగాన్నుగాదో యనుటలో మనస్సు సైరంధి'పైబడినది. తరువాత ఆమెను కవయు కొట్టా యను సంకల్పము కలిగినది. దీనినే చింత యను మన్మథావస్థగా నాలంకారికులు తెల్పిరి, భావవప్రకాశమున న్‌ చింతా లక్షణ మెట్లు గలదు. "కే శోపాయేన తత్తావ్రర్ధుమైన న భవేత్కథమ్‌ | కం న వ్యూతి కం వో దూతాద (వేవయావము మ్‌ / కం తోనేతి వితర్కో2ియం వ్యొద చింతోతి కథ్వూతే / (భావ॥/(వకా/4- అధార్‌? ట్లో కాంక్షితవ్యక్తి నెయుపాయమున పొందుదునను చింతయు, ఎవరిని దూతగా పంపుదు ననియు విచారించుట చింత యనబడును, “ఆ దీనిం బొందం గాంచు తెజంయ నా కెయ్యది యొక్కా యిట్టోవనికీ నూణ డిల్లి తోడుకొనంగ నిభ నీ డయదచుబ్రందుం దడఎవి యెట్త్టులెక్కా వడయవాండు” (ఐరా-౨ ఆక్యాగం0వ// కీచకుడు సైరంధిని పొందుట కుపాయము చింతించి, అనుకూలమగు దూతాదులను తలంచినక్లే 'తోడుకొనంగ నిచట నీడగు చుట్టంబు నెట్లు పడయుదునని చింతించెను. కావున నిట కీచకునియందు చింతయను మన్మథావస్థ యారోపింపబడినది. అటు పిమ్మట 'కామాతురాణాం నభయం న లజ్లా' యను న్యాయమున నాతడు సిగ్గును కోల్పోయెను. దీనినే హ్రీత్యాగమని యాలంకారికు అనిరి. "5/ అవ్వుయం: బందినములుం దనుం దనుక తనులొనుచు నుండం దగ వేది కర౭ బభొవ్వునితమకము బిత్తముం ౧వేకొనుతు నుత్తలంది ౧దురజొ నబ్బోన్‌"” (ఐిరా-2ఆక్వా/3రవగ్ల గౌరవనీయురాలగు అక్క చూచుచుండగా, "సివకులు చూచుచుండగా "సైరంధ్రిని 'నయనం ప్రధాన మనుపూర్వవచస్థితి దప్ప కుండంగా' చూచుట కీచకుని హ్రీత్యాగమును సూచించుచున్నది. 63 ఆదరాద్దర్శనం చక్టుష్తీతి రిత్యభిధీయతే (పతా ॥- రన॥) 64 మనఃనంగః ప్రియతమే నిత్యమ్‌ చిత్తస్య విశ్రమః ' (పతా ॥- రన॥) 163

కీచకుని విరహమంత కంతకు నగ్గలించి "“అరతి యను మన్మథావస్థ కలిగినది.

'అరతి' యనగా విషయనివృత్తి. ఆఅఆహారాదులయందు ఆసక్తి లేకపోవుట.

"వ్ల ఇట్లు బహు(కారంబు లగుమన్మథవికారంబుల కగపడీ వెగ డంది యమంద సంతాపభరితాంతఃకరణుం డగుచు సింహబలుడు పరిచారికాప్రార్ధనం జేసి మజ్ఞనభోజనంబు లొకభంగి నడపినవాండై ... (విరా॥-2ఆళ్వా॥-302వ!) 'మజనభో జనంబు' లందానక్తి లేకపోయినను 'పరిచారికాప్రార్థన' వలననే యవి

నెరపెను. ఆసక్తి లేకపోవుట చేతనే 'ఒకభంగి నడపినవాండై' యని వర్ణించెను. కావ్యములందు మన్మథాతురలైన నాయికలు చేయు చంద్రాద్యుపాలంభనమును

'ప్రలాప' మను మన్మథావస్థగా తెల్పిరి. కీచకుడును నిట్టి యవస్థకు లోనయ్యెను. ఎప్పటికిని

(గ్రుంకని రవిని గాంచి యతడిట్లు (ప్రలాపించును.

/1/ మాయరవి యేల (ఈంకండా కోయను నిక్రేల తడనెనో యను (శంక వేయడు. ఉఊొ యివ్దుడ యను దాయ వజీబెనను మనోజతావము వేర్చిన్‌.

ఆ/ దబివమ కాని యింక భవనంబునం దికు వోనెనొక్కొ విధ వళేవీంచి నాకొకా నోడ్‌ దవమునాంగి నిలిచెాశొక్కా.

తో! అనుచు (్రంకీంవ రాన్యిపొ ధరన్‌ యరన చిళిరవర్యాంకమున మేను నేర్చి చేర్చి వంతం దలవోనీ తలపోనీ వనం వనం మియల వందురి వందుం పొగిలి పొగిలి” (౨రా/౧2 ఆక్వాగ 3 /2నుండిం/4 వ/ కీచకుడు వనరి వనరి రవిని, విధిని నిందించుట ఈ (ప్రలాపావస్తయే. ఇట్టి యసంగత

ప్రలాపము లున్మాదులే యొనరింతురు. కాని ప్రలాపము. నతిక్రమించే ఇంతకు మించిన

'యున్మాదో మను మన్మథావస్థ నొకదానిని ప్రత్యేకించి యాలంకారికు లిట్లు తెల్పిరి.

"ఉన్నా దళ్ళా వరిచ్చైద క్లేతనాచేత నో వ్వువో గ(గాపా/దర్దుగ3వర//9 ల్ల) చేతనాచేతన వివేకము కోల్పోవుట యున్మాదమని లక్షణము. (ప్రలాపము నందును మనను భమించుటయేగాని కొంచె మెచ్చుతగ్ను లూహింపబడినవి. భావ (వకాశమున 'నున్యాదో అకాణ మళ్లు తెలువబడినద. “"ఊన్నాదో ఐరవోతో యః నో౬తన్యేన్తధ్య/వోగ్రవాః | నర్వావస్తాను నథ్దుతో నర్చుణా నర్చుధా మనః _/ తదతం. తత్కడా వ్లోద (వద్వే వే పా నవీతరాన్‌ + దం మువూర్జు ళ్లునతి తివ్షత్యనిము వ్హైణమ్‌ // 65 “అలక్ష్య వాక్తలాపః స్య్యాచ్చేతసో బ్రమణాద్భృశమ్‌ " (సాహి॥దర్వ॥[-3 పరి॥-1924శ్లో|) 164

వివోరకాలో డుదతి బ(ందతి ద్వాయతి శ్రణమ్‌ / నాయతి న్వాదజే తన్నేన్‌ వొనతి న్తాతి ముద్యూతి ౫ ఇజ్లిమునా దజూా బావాః కథతా నాట్య తోనా (భావ! (కాగాశ4అధగళిర 9/7 న, ఒక వన్తువేది కాదో దానిగాభాఏంచి నర్వవేళల మననక్షే యండుట యున్మాదమని బామీింపబడినది. కీచకుని యున్మాదస్థితి యిానిర్వచనమునకు సరిగా నరిహోవునట్టున్న ది. “మి పొడమూవిన పెన వటిం వద్దు నమవభ్దో నబిీీంటో కానక మిమ్ము దోదియ వలల్‌ నయి కారం నులికోంచణల దొలిచి నిడావీంచి లేమి న్యవలు వపాంయుం గదనినయ శకునం గొదిలిదదం గజరగో యాకీని బొడ్రాన నలంత నొందు నొడొబడ్రయ జైన నథడరీ వైకొనం జూచి వాన్సుంటో యగుల నిశ్చేవలొరయ. త/ లభీతవవదవివోరంటులుకు వతొంగీ చలన వొలనినయ ఇన నొబమిం ౧బని యళలీమత్మ శీత నలువరిగో నవ్చులింబి నేదకీ రత్తబయల్‌ ౧ని వివ్వూలించు. (విరా ఆళ్వాగాతలి? నగ కీచకుని మనస్సు సైరం(ధ్రీగతముగనే యున్నది. కావున నాతనికెచ్చటను"స్రైరంధ్రియే కనబడుచున్నది. ఇట్టిది యున్మ్యాద నిర్వ్యచనమునకు సదిపడుచున్నది, 'మూర్య యను మరియెక దళావిశేషము గలదు. భాన(హ్రకాశళమున “మూర్చ ఇట్లు పలుపబడినది, "జాడు మవతివత్తిః స్యాత్తుర్దుకార్వేవు నర్చరాో గబావ్యవాళిళ అధిగ. ౮6 ల్లో సర్మకార్యాములందాను అ(ప్రతిపత్సి మూర్చయగును. అనగా ఇంద్రియములు జఅవశమగుట., కీచకువి మూర్చ ఇట్లు తెలుపబడీనని. "క్‌. ..... దొత్యగ్ననణ తహ యలఐదుతి తనువు నిదదయములు మనముదృుతియం దరవళంఖు గాల్‌ లర్పుడచడీ్‌ నీంవో వరాం వవయదాయి భారం బాటతో (బిదాా2 ఊక్వోగానే [న వర్గా ఇక 'చమురణి మును మన్మథావర్థ యున్నది. సాహిత్యుదర్పణమున ఈ “ముదతో కును నవసగూర్చి ఇట్టుగలదు. గ్ర ఉన్నాద మనగా అతన్విని తద్ద్యహః అడికానియందు తద్చుద్ధి తద్దృహాగ్రహము ఇట్టి జ్లాన్న్యాాహము. సవ్వావస్త్టలలో సర్వస్థ్టలములందు సర్వవిదముల నర్వనమయముభండు మనస్పావిధముగన యుండుట యున్మాదము. ఉన్యాదముకలచవాశి మనన్ను తద్దతదముగనే యుండును... "(భావ ॥వ్రకా॥-4 అధి[౧96, 9741- జమ్ములమడక మాధవ రామశర్మ గారె భావాటోక వార్టాఖం/- పుట 64) 155

"లనవిబ్బైదొ పాతుత్వా న్యారణం నైవ వర్తతే

జాతపాయం తు తద్వాబద్వూం చోతనసాకాంక్లతం తడాా |

వర్తా2తోవీ యద [వత్యుబ్రీవనం స్వాదదూరతః.

క్ష (నాపా/దర్దు/ం3వం/-/99, (944

ఇట మరణోద్యోగమేగాని సాక్షాన్మరణము రసవిచ్చేదకమగుటచే ననిబంధనీయ మని తెలిపియున్నాడు. కీచకుని నోట నీయవన్ల తిక్కన చక్కగా స్ఫురింపజేసెను. ”త్తో/ చాలువ యింక నొక్సించుకనేవు నీవ

నాదరంబున నౌవ్దుటోయల్లు యన్న

మన్యుథభుండు నమయించిన మగుడొ నన్ను4

ఎళతయ వచ్చునా యెన్న యవాయములను. (వరా-౨ ఆశ్వా/౧47వ/

అబలవలె నిస్సహాయుడై మరణింప యత్నించుట ధీరో ద్ధతుడగు కీచకుని ప్రకృతికి విరుద్ధముకదా. అందుచే మన్మథునిచే నయత్నకృతముగా సిధించు మరణమును గూర్చి ప్రస్తావించుట యెంతయు తగియున్నది.

ఇట్లు దశవిధమన్మథావస్థలు కీచకుని యందారోపితమై శృంగారరసోతృత్తి కారకములగుచున్నవి. అయినను నిది ఏకనిషమగుటచే నాభాసమగుచున్నది.

అంతేకాక శృంగారరస సముల్లసమునకు దౌపదియందు అనుకూలమైన యనుభావాదికములు లేవు. ఆమెయందు లేని యనుభావాదికము లున్నట్లుగా కీచకుడే యారోపించు కొనుచుండును, దీనివలన శృంగార మాభాస మగుచున్నది.

ఇట్లు కీచకుడు ద్రౌపది యందారోపించుకొనిన యనుభావములు పరిశీలనార్త ములు, “న// తాలిగ/న్చు ౧౧నకాంతి వొలు వాలో నించుకొ

౮ను విబ్చ చూఐినం గాదా యబఖో (ఎరా/42 ఆశ్వా/4౮వ/

ఇచట (దౌపదిని చూచిన కీచకునికి చక్షుపష్టీతి యొదవినను, ఆమెకు మాత్రము అనురాగము కలుగలేదు. కలుగని యనురాగమున కనుభావ మెట్లుండును? కాని కీచకు డామె యందు 'విలాన *” మను అనుభావ మారోపించుకొనుట "పై పాదమున గలదు, ళన! బెలువంవునెమ్యో ము నెలమినాం వినుమడీ

గా నర నవ్వునం గాదౌ యింతి (ఐిరా/-౨2 అశ్వా/4ంవ/్ల

అని యిట్లు కీచకుడు (దౌపది తనను జూచి 'హసిత*ి మను ననుభావము ప్రదర్శించవలెనని భావించెను, ఇట్లు ఆయా అనుభావములు వ్రదర్శితములు కాకున్నను మోహావిష్ణుడైన కీచకునిచే (ప్రనక్తములై యనుభావాభానము లగుచున్నవి. 67 "యాన న్థానాననాదీనాం ముఖిన్నేతాద కర్టుణాం .

వళవస్తు జలాన న్చ్యా దివ్ల నందర్దోనాదనా" (సాషా/ దర్షు॥/౫౮ వం॥99థోగి 68 “వానీతంతు వృథావోసనోయవ్వాునోద్దోదనంబమయం” (పాపా/ వర్షు/౨ వరి/09 భగ

166

"రనఎిచ్చోదో పాతుత్వా న్ధారణం నైవ వర్తూతో

జాతపాయం తు తద్వాబద్వూం చోతనసాకాంక్లతం తడాా |

వర్తా2తోవీ యద [వత్యుబ్రీవనం స్వాదదూరతః.

క్ష (నాపా/దర్దు/ం3వం/-/99, (944

ఇట మరణోద్యోగమేగాని సాక్షాన్మరణము రసవిచ్చేదకమగుటచే ననిబంధనీయ మని తెలిపియున్నాడు. కీచకుని నోట నీయవస్ట తిక్కన చక్కగా స్ఫురింపజేసెను. ”త్తో/ చాలువ యింక నొక్సించుకనేవు నీవ

నాదరంబున నౌవ్దుటోయల్లు యన్న

మన్ధుభుండు నమయించిన మగడో నన్ను6

ఎళతయ వచ్చునా యెన్న యవాయములను. (వరా-౨ ఆశ్వా/౧47వ/

అబలవలె నిస్సహాయుడై మరణింప యత్నించుట ధీరో ద్ధతుడగు కీచకుని ప్రకృతికి విరుద్ధముకదా. అందుచే మన్మథునిచే నయత్నకృతముగా సిధించు మరణమును గూర్చి ప్రస్తావించుట యెంతయు తగియున్నది.

ఇట్లు దశవిధమన్మథావస్థలు కీచకుని యందారోపితమై శృంగారరసోతృత్తి కారకములగుచున్నవి. అయినను నిది ఏకనిషమగుటచే నాభాసమగుచున్నది.

అంతేకాక శృంగారరస సముల్లసమునకు దౌపదియందు అనుకూలమైన యనుభావాదికములు లేవు. ఆమెయందు లేని యనుభావాదికము లున్నట్లుగా కీచకుడే యారోపించు కొనుచుండును, దీనివలన శృంగార మాభాస మగుచున్నది.

ఇట్లు కీచకుడు ద్రౌపది యందారోపించుకొనిన యనుభావములు పరిశీలనార్త ములు, *న్ర/ తాలిగ/న్చు ౧౧నకాంతి వొలు వాలో నించుకొ

౮ను విబ్చ చూఐినం గాదా యబఖో (ఎరా/42 ఆశ్వా/4౮వ/

ఇచట (దౌపదిని చూచిన కీచకునికి చక్షుపష్టీతి యొదవినను, ఆమెకు మాత్రము అనురాగము కలుగలేదు. కలుగని యనురాగమున కనుభావ మెట్లుండును? కాని కీచకు డామె యందు 'విలాన *” మను అనుభావ మారోపించుకొనుట "పై పాదమున గలదు, ళన! బెలువంవునెమ్యో ము నెలమినాం వినుమడీ

గా నర నవ్వునం గాదౌ యింతి (ఐిరా/-౨2 అశ్వా/4ంవ/్ల

అని యిట్లు కీచకుడు (దౌపది తనను జూచి 'హసిత*ి మను ననుభావము ప్రదర్శించవలెనని భావించెను, ఇట్లు ఆయా అనుభావములు వ్రదర్శితములు కాకున్నను మోహావిష్ణుడైన కీచకునిచే (ప్రనక్తములై యనుభావాభానము లగుచున్నవి. 67 “యాన స్తానాననాదీనాం ముఖిన్వేతాద కద్దుణాం

వళవస్తు జలాన న్చ్యా దివ్ల నందర్దోనాదనాో+ (సాషా/ దర్షు//౫ వర॥99 ఖో 68 “వానీతంతు వృథావోసనోయవ్వాునోద్దోదనంబమయం” (పాపా/ వర్షు/౨ వరి/09 భగ

166

ఇంతేకాక ద్రౌపది యందు శృంగార రసమున కనుకూలమగు ననుభావములు కలుగక పోగా తద్విరుద్ధ రసమగు భయానక రసానుభావములు కలిగినవి. నాహిత్యదర్పణమున భయానక రసానుభావము లిట్లు తెలుపబడినవి. “అనుభా2వ్యోత వ్రైవర్యూ గద్ధదో న్వారభావణమ్‌ / (లయ న్వేద ల్మమాంబో కంవ దిగ్ర్ర్కక్రణాదయః // జాయవ్వొావోగ నంమోావా నం/తాన ర్లు దబీనతాః | శళంకావన్వార నంథ్రాన్రి మృత్యాద్యా వ్యభిచాంతిః / (నాపా/దర్దు/3 వం/౧237 23రీ ట్లో ద్రౌపది స్థితి సరిగా నీ భయానకమున కనుగుణమగు ననుభావాదులతో వర్షింపబడినదనుట పరిశీలింప దగును. “న్స వాఖవక ననుం జఊూబౌ వండని దొదం గెలు వింబిన నొండొండ బామకు వొడమ ననుచితక్టు తృ్యందు లాచంించుబిదాత్య ఐలిమకీ నెవ్వాజపాటు దో నిబ్బుఎ దిక్కు లే ౭వ్వుడు నా కను బభయమునో వేనం ౧౭వంబు వ్రుర్దుం వోయంగో నమియపాయంబణు లేమినా, నవనమునో వ్యందనందు గదుల తో నున్నపాంచాలిం రనులొని యన్హు రాద ముయ' వివోకహూనుడ్రా ముదతుం డయదు మదనవిక్పు తీయకాం దనమదిం దలంచి రాగనాగంరవూరనిర్ధు గ్భు ౯ డయ్యా.” (ఐరా-2 అక్వా/౧౮౮వ// ఈ పద్యమున మొదటి పాదమున "స్విదమును, రెండవ పాదమున నెవ్వె*అపాటు కలిగ ననగా రోమాంచమును, మూడవ పాదమున కంపమును, నాల్గవ పాదమున. వైవర్యమును ద్రౌపదికి కలిగిన భయానక రనానుభావములుగా ఆలుపబడినవి, కాని కీచకుడు వానిని శృంగారరస సాత్త్విక భావములుగా (గ్రహించి ఆమెకు కలిగినది 'మదనవిక్పతియకా॥ దనమదిళీ దలంచెను. శృంగారరస సాత్తి్షక భావము లిట్లు తెలుపబడినవి. “శంభో న్వేదో2థ రోమాంబా న్వారభాంగోతి. భ వోవథుః ॥ న్‌! మద్యకు (వలయ ఖత్యవ్లా నత్తా న్య తాః /7/ 68 (వాపా/దర్హు/౩ వర/౧/3౮ (౮6 69 వెన తెల్పిన సాత్త్రిక భావము లిట్లు వివరంవఐడినవి. జం వవ్దు భలోబమః న్వేదో ౮౭9 మలు శమాదభిః / వార్తాద్భుత భయాదిభఖ్యో లోమాంబో లోమవ్యకీయా . రాగద్వోన్నశమా దబ్యూః తమ్వాగ్యాతనృవోవటుః 4 విషాద మదరోషాద్వైర్దుర్దానత్తుం వివతా గ (శావా/దల్దు/- ౩ వరిగ237 23ర 239 ట్లోగూ 167

వీనిలో ద్రౌవదిక స్వేదము, రోమాంచము, వైవర్ష్యము, వేపథువు అను సాత్త్విక భావములు కలిగెనని కీచకు డూహించెను. ఇట్లు విరుద్ధరసముల యనుభావ సాత్తి్కికభావముల నామ్యుము వలన నొక చమత్కారము కలుగుచున్నది.

ఈ విరుద్ధరసముల స్పూర్తిచే రసాభాసమగుచున్నది. ఈ విషయమే శారదాతనయుని భావవప్రకాశమున నిట్లు తెలుపబడినది.

“భాగద్పుాయం (వఐిన్లన్య (దానన్యైకబాగతా ॥

లనానాం దృళ్వూతో యత తత్బ్యాదాబానల్హోణమ్‌ ///

(భావ/(వవా/ర అధి/[-24/ భ//

(పధానరనమునందు వేరొకరసమునకు ఏకభాగత యున్నచో రసాభాసమగునని యాతని భావము.

ఇచట కీచకుని యందు శృంగారమును, ద్రొపదియందు భయానకమును వర్షితములై శృంగారరససముల్లసనమునకు అంతరాయము కలుగుచున్నది. ఇట నీ రెండును విరుద్ధరసము” లగుటచే రసమెలనమున కవకాశము లేకున్నది. ఇట్లు శృంగారరసమునకు తద్విరోధిరసమగు భయానకముతో నేకభాగత కలిగి రసాభాస మగుచున్నది.

ఇంతేకాక గ్రీమాన్‌ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారు తమ యాంధ్ర ధ్వన్యాలో కమున రసాభాసవిషయ మిట్లు తెలుపుచున్నారు.

"రూప గుణావస్తాదు లొకరి వొకరి కఖిలా షానుద్చోధకములుగా గాని యభిలాష (ప్రతిబంధకములుగా గాని స్పురించినచో నచటి యేకమాత నిష్టమైన యనురాగము శృంగారాభాస పర్యవనానము నొందవచ్చును"

(ఆంధ్ర॥ధ్వన్యా॥-2ఉ దో!!-3 ప॥వ్యాఖ్య-పుట 134)

ఈ విషయమును వివరించుచు *దౌపదినోట నామె రూప గుణావసాదులు

న్‌ (పకృతావిలాష (పతిబంధకములుగా బలికించెను'.”! అని తిక్కన విరాటపర్వము నుదహరించిరి. "క! నాయన్హు బాము దలంచన

యీాయొడో లీచీలో యిుల్లో యేవవుయిందం

బోయన్సు మదనవికృృ 2ిం

వతోయననువు యెంతయను నివేద్దము గాదే తే బనునౌ బముమ్యూటలాడో నజ్రనుల కాండుం

బుట్టువులతోడ నవును బుభ్రోనాయ

వత్తుల గాకయ పూనవంకాబిదాల

వై వతవత నరు నన్ను నడుగం దయన్న" (వరా-౨ ఆక్వా/-49, ౮౮0వ// 70 '“పతవాంబ రనానాం వరన్ఫుల విరోదమావొా

ఆద్వూ* వదుణ బీభత్తు రద వీర బయాన్నః ,...

ఆద్యూః క్ళంగాలరూ గ (నావా! దర్షు/- ౩ వం/ణ2౮4ళ్తోగ్ల 78 అం॥ ద్దాన్యాా/- 2 ఉద్తోం//-3 వ/[౧వ్యూథ్టూవుతము 43/7

168

(ద్రౌపది తనరూపమును గూర్చి 'పైవిధముగా తెలుప్పుచున్నది. 'రూప్‌ మనగా నలంకారాదుంపేత మైనదే గదా, 'యీ యొడలు, 'ఈ చీరి, 'ఇట్టి యేవప్పు చందంబు' అనితన సివకా వ్వ త్తుృచితమైన రూపము మదనవికృతి కనుకూలముగాక జుగుప్పావవమని (యేవప్పు చంధము తెలిషి శృంగారభావమును: తిరస్కృత మొనర్చుచున్నది.

అదిగాక 'హినవంశాభీజాతనై పతివతనగు' అనుటలో గుణమభిలాషానుద్దీపక మగుట నూచితము, 'ఈ బాముీఅనగా 'ఈ బాధ ్యని యర్థము. అనగా సేవకావృత్తినున్న తనయవస్థ సనూచితము. 'ఓ యన్న! అను సంబోధనమును, 'ఆండు బుట్టువులతోడ నీవును బుట్టినాండ' వనుటయు అవస్తా విషయకమైన అనుద్చోధకతను సిద్ధింపజేసి రసాభానమును కలుగజేయుచున్న వి.

ఈ విషయమున పాత గతముగనేగాక కవి స్వాయముగను శృంగారమును తిరస్కృత మొనర్భుచు వర్జించెను.

“5/ మానిన బచందము. దనుం ౧న లోనీనడౌందందుం ౧ల తరుణి నాజల్‌ బి వానిన్‌ బలో డొందు నీంవొదలుం డభ్రోయెడన్‌, ” (ఎరా ఆళ్య్వా/౮2వ/ . “మాసినచందమిు, 'రోసినడెందము' నను మాటలలో కవి శృంగారమును తిరస్పృత మొనర్చుటకే యుద్దేశించెను.

ఇదిగాక సుదేష్ట మాటలచే కూడ (దౌపదీరూపాభిలాష తిరసృత మగునట్లు వర్ణితమైనది. ఆమె కీచకునితో 'నీరసాకార సైరంధ్రి గోరం దగునె (విరా-2ఆళ్వా॥-64ప॥) అని పలికినది. -

అవస్తాగతమైన యభిలాషానుద్చోధకములగు మాటలు కూడ సుదేషచే నిటు

. ళా మల ౭5 న. ప్రస్తావితములైనవి. “తో ఆయ్య్మరెళ్టుర్టుకీడ్తుల నవవొరింభు

వరరతనంగమము దర్భ వవమునందుం

అలంటలయవారలు వలివాంంవంగా గనయ

వినియం దౌలియదౌ యిది దుర్వువోకో మగుడు: నీ/ వతి దొజింగొనం దన్యవొణందువై వచ్చు

శనుబయండున నులి మదడు భుండో ఉఊనులుగాంబిన మానమువముదూలుయదనరకము వుయిలోజమున మయోమువ్చులగిలంగ బోందిోిం దోంచినం బభెలయం దేోయవ యను వౌగడునం వౌయ్వాలు వడువడంం" బంధుల కంవదం బాయు నన్వాయ మను వలయమైం వామతలు [్రమ్మ్యు దోర త్రో (గీడదౌనం 'గాతుకొం బురియాడ రోతుల బద్దలు గౌనియాలడ నంన శజాలరపొందు 169

వ్యొదయమున కింవ్లు నేయవ నాజుకిగలుగు

వారు దీని ముఖిందుగాం గోలంందు." (౨రా-2 ఆక్వా/-69, 70వ/

ఈ పద్యమున సంభోగశ్యంగారమున భయానక లక్షణము లారోపితమై పరస్పరము తిరస్కృతమగునట్లు వర్ణితమైనవ్‌. ఉల్లమదరుచుండుట కంపమనియు, మోముపుల్లగిలుట వైవర్ర్యమనియు, చెమటలు [గమ్ముదేరుట స్వేదమనియు తెలియదగును. ఇట్లు అవస్తాగతమైన యనురోధముచే, అన్యోన్యానుకూల్యమున విస్రబ్బముగ సాగవలసిన సంభోగోళ్ళంగార రన[ప్రవాహము జారత్వాశంకచే క్షుఖితమగుచున్నది.

(దౌపదీగత రూప యౌవనాదులు కీచకుని మనసున శ్యంగారభావస్పురణ గలిగించుచుండగా దానిని విరోహితమొనర్చుటకు (ప్రయత్న మింతవరకు పరిశీలింపబడినది. ఇక కీచకుని రూపగుణావస్తాదులుగాని, చేష్టాదికములుగాని ద్రౌపదికి రాగోర్సపకములు గాకపోవుటచే శృంగారరసోపస్కారకములు కాకపోయెను,

శృంగారరసమున కనుకూలమైన వీరముచే పురుషునియందు నాయికాభిరతి గల్లుట సమాదరణీయమైన విషయము. అందుచే పురుషుని పరాక్రమము వర్షితమై యది రత్యుద్దీపకమగును. ఇచట కీచకుడు సీింహబల వీరుదాంచితుడు. తన పరాక్రమమును గూర్చి కీచకు డిట్లు తెల్పుకొనెను.

“"ఉ/ రాజుల నౌల నగనమరంబుల (ోల్ళ్టుడి నోర్చో వేర్చి యీ

భూజనకోవి నా దగువిభుత్తునమ్యగత నాదలింవ ఎ

(టాజితరాజ్యాతం్యతములు సొలననేయదు నేర వబిఃిన్‌

రా వనంగా నవం భిడీ విరాటమునకుం దగ రూడు వెలఖటుడున్‌ో

(వరా ఆక్వా/-2౮4వ// కాని యీ పరాక్రమోద్దాటనము (ద్రౌపది రతికుపస్కారకము కాలేదు. ఇది యిట్లుండ (ద్రౌపదిని పట్టటోయిన సింహబలుని కవి యిట్లు చిత్రించెను. “న// నమదఎవారణము ఉంగమలత వెరుకొరి శరభోవంబునం బత్తుల తిరువిదధయునం (బాందానవ్లుయ భూచాంన్తరరకాంతం వోదువ రయమ్యూ న జేవుబింగి మోరగ్భు(దము నుముమారనాగాంగనం బటుగతి నొడీయంగం బాఖయకరణోం (బదిలబిడాలందు బాలకారంకమాంద నడరి నత్తురయముగ నడయమాడ్చీ లో/ నేంవొదలుం దడ త్రూ దగతం వేయరులోేండీ

వద్దాం ౧జువడిం దగాలి కోవంబు గదుల

శొడిబి తలవళ్లో అగ౧బి మవోగ వృత్తి

రింటు కొన ర౮ంబభుకయ లేక థూలం దాచ్నా" (విరా-2 ఆళ్వా/-/2తవ//

[కూరదానవుడు భూచారి నిర్జరకాంత పైనను, గృధ్రము నాగాంగనపైనను, విడాలము బాలశారిక పైనను పరాక్రమము చూపుట యనుచితము. కావున నది వీరాభాసమగుచున్న ద.” 72 “బవ వథాద్యుత్సా పా౭_. దదమప్యాతగతోతథావరే “(నాపా/ దిర్ద/3వం/2౮ర జో)

170

ఉపమానము యొక్క నీచత్వము వలన నుపమేయమగు కీచకుని పరాక్రమమున కపకర కలుగుచున్నది. అంతేగాక అబల పై చూపబడిన యీ బలప్రదర్శన మనుచితమై వీరాభాసమే యగుచున్నది. శృంగారమునకు బేర ముపబలకము కాగా నీ వరాభానము అపకర్తాహితు వగుచున్నది. పిదప (ద్రౌపదీ రక్షకుడైన రాక్షను డతనిని డొల్లవేయగా, 'వేటువడి, తన నీచప్పుదెస యొరు లెరుంగో కుండునట్లు లేచి 'ఒడుప్పు దప్పిన మహానాగంబునుంబోలెే' నుండుట ద్రౌపది శృంగారమునకు తిరోగతి కల్షించుచున్నది. ఇట్లు కీచకుడు: విలాసచేషలని భావించి పాంచాలి ననురాగవతిని గావంచుటకై యొనరించిన శృంగార చేష్టలు పరిశీలింపదగినప్‌. ”నీ/ ఎవ్వరితో శన నెలుం గౌత్తి యొక్సంత _ వని లేలివాంగలివలుకు వలుకు మభ్దీియ లొండొంటో బిళ్టు దాయంగ నేల నందంద మునిగోళ్ళు నవ్చుభించుం ల౮డు వికారంబుగా నొడ లల వియమభుభు మలంగ౧ రొత్తకు ౧త్త నెలంగినవ్వుం దాళంబుగాం గరతలమునం బాలుబం ౧౧౦ మంటు (చేయదు వెడవాట వాడు తో మలయ నంతంతం వోడవం బొెలయ నింతి దన్నుల జదూడమి ంతయః దర్లడీల్లు నిక్తుడక్తుడవడుం దయ లినుమడింవం జూచు న త్తన్వం భెంం వరం గీచతుండు. / (వరాా-2 ఆళ్వా/-250వ// ఇవన్నియు శృం౦ంగారచేష్ట్వావిశేషములుగనే యాలంకారికులు గుర్తించిరి, ఉదాహరణమునకు 'హసితంతు వృథాహాసో యౌవనోద్బేద సంభమకళ అని 'హసిత' లక్షణము తెలుపబడినది. 'రిత్తకు రిత్త సెలంగి నవు ౩టి వృథాహాసనమేగదా. ఇట్లు 'ఎవ్వరితోనైన నెలుెత్తి....' పలుకు పలుకుట 'వ్యపదేశ మను వాగారమానుభావ మనియు, బే 'మునిగాళ్ళ నప్పళించుట' పరాక్రమ (ప్రదర్శన మనియు, 'పాటపాడు'ట లలితకళా విదగ్గతను చూపుట యనియు తలియదగును, అయినను (ద్రౌపది కవియెల్ల వెంగలి పలుకులుగా, వికారపుచేష్టలుగా, వెడపాటగా భాసించినవి. ఇచట పరస్పరాస్థ లేకపోవుటచే శృంగార మనుకృతి రూపమున హాస్యముగ పరిణమించుచున్నది.”గే ఈ విషయమును గూర్చియే శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారు ఇట్లు ధవాసిరి. స ' 'వ్యాజాదాత్య్ర భిలాష్లోక్తీ ర్లఖావదోళ వలంతః వాగారంభాను భావా శ్తే తమాద్తాదళ కీర్పతాః//" (భావ॥ప్రకా॥[-1అధి॥-83శో॥) 74 “ళ్పంగారానుక్టుతి ర్యాతు శ వోన్వన్తు (వకీర్ణతా” | (నాట్య॥-6అధ్య్యా॥-40శో॥-వ్యాఖ్య) 171

"విరాటపర్వమున ..... కీచకుడు చేయు నీ చేష్టలన్నియు ద్రౌపదికి రనావిర్భావమున కుష యోగింపక పోగా రసాభానచర్వణశోపయుక్తములై హిస్యావహము లగుచున్నవి." (ఆంధ్ర॥ధ్వన్యా[॥-2 ఉ దో్యో-3ప॥వ్యాఖ్య-పుటలు-136, 13/7) పరన్పరాను రాగముగల నాయికా నాయకుల చేష్టలు పరన్పరో ద్రిపకములై రసోత్పత్తికి కారణము లగుచుండగా నిచట ద్రౌపది కనురాగము లేకపో వుటచే వెళ్టివాని చేతలవలెనుండి రసచర్వాణమున హాన్యమునకు కారణమగుచున్నమి. ఇట్లు ఆమూలా[గముగ పరిశీలింపగ నిచట రసాభాసము మూడు పిధములుగ నిర్వహింపబడినది, (దౌపదీరూపగుణావసాదులచే కీచకుని మనస్సున బీజరూపముననున్న శృంగారము శృంగారమున భయానకమునకేకభాగత కల్పించుటవలన విభావానుభావ పరిపుష్టిచే కలుగవలసిన 'ప్రధానరసగతి పూర్ణసముల్లననము పొందకపోవుటచే రసాభానమగుట యొకటి. చర్వణదశయందు పరస్పరానాస్థచే హాన్యముగామారి రనాభాస మగుట యొకటి, ఇట్టీ ఘట్టమున నుత్పత్తి, సముల్లనన, చర్వణదశలు మూడింటను శృంగారరనాభానము ప్రకృష్టముగా నిర్వహింపబడి తిక్కన ప్రతిభకు నికషముగానున్నది. మూలమున రసనముల్లసనమునకై కీచకుని విభావాదులను, మన్మథావస్థలను పరిపుష్టమొనర్చు ప్రయత్నమే జరుగలేదు. కీచకునికి సైరంధి దేవతవలె కనిపించినది. ఇట్టిదానిని ధాసీత్వమున నుంచుట తగదనిపించినది. మూలమున ఇట్లుగలదు. "నయం వురాజాతు మదోవా దృష్తా రాడ్లో విరాఎన్వా నివోనో వబా /. రూవేగా బోన్యా దయలీవ మాం భృాళ%, గందర జాతా మదరేవ భామినీ / 6 కః దోవడూపా వృొూదయంగమా కన్తో అచ్య్హోో వే కా చ కుతళ్దు ళోబనా ॥/ ఐత్తం పా నిర్దుథ్యూ కరోతి మాం వశే న బాన్వు ద్యతొవభొమద్యా మేమయమతమ్‌ / 7 అవోతవేయం వంిచారకా ఇభ్యా (వత్వ్యగడూాపా (వతిభ్రాతి మా మియమ్‌ / అయ్యక్ష గదూవం పొ కలోతి కరు త్తే (వళాన్తు మాం యచ్చు మమానశ్తి కంచన / త" (వరా-శ-/౮రఅద్యాగ6 నుండి రీ తే) తెనుగున 'ఆత్మకు [వేంగయి పొల్చుపాల్తిపై నెక్కౌనుచూడ్కిం గ్రమ్మణుప నేరక యని తిక్కన కీచకుని 'చక్టుష్టీతి'ని వర్షించగా నిచట 'నా కన్నులకు శోభనము కలిగించుచున్న యీమె యెవరని' కీచకుని నోట 'చక్షుప్తీతి వాచ్యమైనది. అనువాదమున కీచకుని యున్మాదావస్థ బహుభంగుల వర్ణితము కాగా మూలమున 'రూపేణ చోన్మాదయంతీవ మాం భృశః అని యున్మాదము కీచకునినోట వాచ్యమైనది. 'మాయరవి యేల ([గుంకడో' యనుచు 'గ్రుంకించరాని పా' దరసి కీచకుడు తెనుగున చేసిన మలాపమునకు మారుగా మూలమున 'దివసార్ధం సమభవన్మాసేనైవసమం నృప్యయనియు 'తస్య తత్కుర్వతః కర్మకాలో దీర్త ఇవాభవత్‌ (విరా-4-21 అధ్య్యా॥-18,214ో11) అనియు కవిచే వాచ్యముగా తెలుపబడినది. అందుచే నిది రసవంతముకాదు, 172

ఆంధమున రసోత్త్నత్సి కవసరమగు కీచకవిభావముల వరన మెటు పరిపూరముగ నున్నదో అప్షే తత్తిరోగతికై దాపద్యనుభావముల వర్షనసైతము సాగినది. ద్రౌపదికి గలిగిన భయానకానుభావములు. శ్వృంగారమును తిరోహితమొనర్చ రసాభాసమునకు కారకములైనవి, కాని మూలమున ద్రౌఫది యనుభావములు లేవు, కీచకుని యభిలాషను తిరోహితమొనర్చు ప్రయత్నమే గలదు. “పరదారాన్ని భ్యదం తేన యక్తం త్వయి నౌంవతమ్‌ వయితాః (వాణోనాం దారా ధదర్జ్థాం నమనుబింతయ (4 4 వరదారే న తో బుద్రర్దాతు కార్యా కజ్రంచన / వవైనరం: ప్కొూకార్యాణావేత' తృత్తుడువ్నవతమ / 45 మధ్యాభి గృధ్నో పా నర పాపాత్తా మోవామానిత?ః | అయళ? (పావ్వుయాద్లోరం నుమవాత్తావ్పుయాద్ధుయమ్‌ / 76 __ (విరాళ-/3 అద్యా//4మండి/ర క్లూ ఇంతేకాక మూలమున కూడ (దౌపది తనవంటి హీనజాతిని కోరదగదని తెలిపి గంధర్వులమాటబటనెత్తి భయపేటజూచుట అనువాదముతో సమానమే.గే ఇద శృంగారమును తిరోహిత మొనర్చుచున్నది.. ఆ మ అనువాధమున నుదేషమాటల వలనకూడ నిటిపయోజనము సాధింపబడినది. సైరంధ్రిని నీరసాకారయనుటయు, కీచకుని వశంవదులై వర్తించు వనితల టప్రసక్తియు, జారతృములోని యన్వారస్యమును తెలుగున సుదేష్టపలుకులందు గలవు, కాని మూలమున సుదేష మాటలందు ఈ (ప్రయోజనము లేదు. అందుచే మూలమునకంకు ననువాదమున రసాభాసప్రయోజన మధికముగ సాధింపబడినది. ఇక కీచకుని వెంగలిచేష్టలు తెలుగున హోస్వావగతిని కల్సింపగా నివ్‌ మూలమున లేనేలేవు. ద్రౌపదితో నతని మూటలు ఆత్మశాఘాపరములై, ధీరోదతా లక్షకములై యున్నవిగాని వెంగలితనము. లేదు. అతడు భూషణాదులను ధరించి పోవుటకూడ హాస్యావగతిని కల్సించునదిగా లేదు. “(ందాబరణు మాల్తౌవు వ్య్రూన్తక్తఃి న విశేషత / అలందచకాల నో22. తానం నత్తులో కామమోాపాతః / ౨0 (వరా-4-2/ అద్యా[20 తోసి కావున నిచట శృంగారాభానము హోాస్యమగుటకు కావలసిన వికృతి లేదు. ఇట్లు మూలమున రసాభాన మేదశయందును పూర్ణముగాలేకకేవల మితిహొసమాత్రముగ సాగినది. దానిని తీక్కన మూడుదశలయందును ననితరసాధ్యమై, పరిపూర్ణమైన రసాభాసముగ తీర్చిదిద్దెను.. - 20. క్రీచకవధ ఘట్టము ఏకతరనిష్షమైన ద్రౌపదీకీచకుల శృంగార మనాచిత్యమున నాభాసమే యగుచున్నది. కాని మరియొక విచిత్ర స్పితిలో నిది యుభయనిష్టవైనట్లు కనిపించును. అనగా 75 మూలమున విఠా॥- 4- 13 అధ్యా॥-17 నుండి 21 శో! - ఇందు మొదటి రెండును 'దురాారో ద్‌ శమం అను పద్దముగాననూది త్రము. 173

కీచకుని [భమింపజేయుటచే ఉల కునిష్ప వంను నాభాసవమము కలుగును. ఇట్టధి యాంధ్రసాహిత్యమున మరెచ్చటను లేదు...

కీచకుడు దుర్విలాసముల జూపుచు తన యఫఖీలాషను తెలుపగా, (దౌపది 'నాయంత్రించు మాటలకు మున్న కదియంబడినం గర్హంబు దప్పు (విరా-2ఆశ్వా!-258వ]11)' సని విచారించినది. ఆమె యాడబోవు మాట లనురాగ [ప్రకటకములయ్యు నవి నసహజములు కావనియు, 'యంత్రించు' నవి యనియు ననుట చేత రసము తిరోహితమగును. అంతేగాక యామె యనురాగవతియని భమింపషజేయుటకు (దర్శించిన యనుఖావము లిట్లు వర్ణింపబడినవి. . "తే! బవువిధందుల నమ్మైయిం బలుకునతని

వలుకు లేర్పుడో విని వ్యాత్తలడినయట్లు

వ్యాదయ మెజోంించుతాలఅంయన నిట్లు లనయె”". (| ఎరా/-2- అక్వా/-2౮9వ//

పాంచాలి యనుభావములలో వుత్తబడుటయుి, ఇష్టపడినట్లు చూచుటయుి, మనసెజశింగించు మాటలాడ నుప్మకమించుటయు గలవు. ఇవి సహజములైనచో రసమేయగును. కాని మెత్తబడిన “యట్లు, హ్బ్‌దయ మెజీంగించు *తెజంగుని అనుటలో నందలి కృ్మృతిమత్వము పాఠకులకనువేద్య మగును. రసానుభూతి కాటంకము కలుగును, కీచకుని కవి సహజములే యనిపించినను రసము సహృదయ నిష్టముగుటచే రసనిష్పత్తి కవకాశము లేదు.

[(దౌపది [పతివాటలోను ప్‌ కృు[తివుత్వము సహ్యృదయులకు + “వ వల దని డొంత నెవ్పురను వావిం- వై కజడువేగవాటుహైం

బలుమజు నలెడం దొడర బాశాదు నీవ్వొ దయంబునత్తుకాం

దలంవ్లు మనోజుతూవులకుం దక్తుటో చిత్తములం ౧డంగి ఐవి

వ్రులవిడి నేంత గలమె విచారము గోడ్చికిం గానివావియ.”

(విరా-2 అక్వా/-260వ//

"పే పద్యమున "నీ హ్యృదయంబునట్లకాం దలంపు మనోజుతూపులకు. దక్కటి చిత్తములం' అనుట కీచకునికి సహజముగానే కనిపించెను. నావలె నామెయు ననురాగవతియే యనుకొనెను, తనకు తగినరీతి నాలోచించుట ఎవర్వానను సహజముగదా, కాని “అందరును నీవంటి వారేయుందురా? అందరును మోహాంధులు కా రను వ్యంగ్యార్థము సహృదయ వేదగ్టమగును.

అక్తే'విచారము గోర్కికింగానివావియే' అను మాటలు'కోరికయున్నంత మాత్రమున ఆలోచన వలదా? ఆలోచించి విచ్చలవిడితనము వాని రహస్యవర్తనమున ననుసరింపవలె'నని [ద్రౌపది భావముగా కీచకుని కనిపించును. 'కామాతురాణా ... మన్నట్లు కోరికయున్న మాత్రమున ఆలోచన వలదా? వలదన్నవనిత యింతలో మారునా యను వ్యంగ్యము?" పఠితలకు వేద్యము.

174

ఇట్లు సహ్మదయుల కోనా -సురాగమున ననుఠరాగబభరిత శృంగారము దో్యోతకముకాక' అరంక్సా౦యయుక్త విచారిములేక ఆవు మాటలను నమ్మిన కీచకుని తెలివిమాలినతనము న్ఫురించి అభానమ్హై హాస్యమున పర్యవసించును. ద్రౌపది యాతనిని 'ఒంటిమెయిం దగ నీవువచ్చినన్‌ అనుట కూడ నట్టిదే. వనితా సంగమ కాంక్షతో వచ్చినవాడు ఒఓ- నార నమేతముగ వచ్చుట నహజము కాదు. అందును నిది చౌర్యరతి యగుట విశేషము. కాని యామె మాటలలో ప్రమాదము కీచకుడు [గ్రహింపడు. పఠితలకు తెలియును. తెలుగున ద్రౌపది హావ, భావ చేషాదులబీతను, యుక్తియుక్తమగు మాటలతోను కీచకుని 'యంధతించును'. కాని మూలమున గంధర్వులకు రహస్యమెరుక పడకుండ రమ్మనుట మాత్ర మిట్లు గలదు. "ఏకం వే నమయం త్తుద్యా (వతి వద్వూన్దు తీచో | న్‌ త్వాం నఖొా వా (భ్రాతావా జానయాత్తృ్పంగతం మయా ॥/| 2 అవబభోదాద్ధ జతాన్న ౧౦ధర్వాణాం యళన్వునామ్‌ | పవం వ్యతి శానపా తతో2.వాం నళగా తవ / 3 (ఐరా-4-2/ అద్యా//2 [3 ళ్లోగ మితత్రభాత్రాదుల కయినను తెలుపవలదనియే మూలమున పాంచాలి కోరినది. తెలుగున ఒంటిగా. రమ్మనియే గలదు. అనంతరము నర్తనశాల యందు కీచకునికి భీమునితో కలయిక. అందు కీచకుని దృష్టిలో థీముడే ద్రౌపది. కాని పాఠకులకు భీముడు ఖీముడే. కీచకుని చేష్టాదికములు శృంగార వలితములు. అతడు *.....మదిలో రాగంబు ఘూర్జిల్ల నింతిం గాముం డిటం దేండె యింతకని యుద్వ్యృత్తాంగజోన్మాదుండై" (విరా-2ఆశ్వా॥-330ప॥) వచ్చెనట. అతడున్మాదుడు, అందునను నంగజోన్మాదు డగుట వాని చేష్టలు హాస్యభాజనములుగ నిట్లు గలవు. "ఊ॥!. ..... తశీయం ఎని యారనీ నెజ్రి గాంచి య తృంతముదావవొం బగుడు నందు రయంబునం గోలు నాంచినన్‌." (వరా-2 ఆళ్వా![-3౨౮/ వ కీచకుడు స్త్రీ యనుకొని పురుషునిపై చేయిసాచెను. పురుషుడు పురుషునిపై నిట్లు చేయివైచుట వికృతచర్యయై హాస్యావహ మగునుగదా.గో 76 “భిభాణాన్‌ కబర్తీర్త తాంజిన దృళః కృత్వా తుబౌ కృతమౌ దృష్ట్వా శ్రామమపాన్తూ మ్షనీ కుచావాక్టువ్యూ నీవీ న్వుళో _ఎహాపాక్టమతి తృదింతి వివత్యోశేజోవు దూరా వటాః / (వోన్యోదానారణుము = (వతా/- ర౮న/ = వుట 93 175

కీచకుడు మోహాంధుడై అత్మప్రశంసా పూర్వకముళైన కొన్నమాటలు పలికెను. ఇవ మూలానుగుణములే. కాని కించిద్దీరములు. ఖీముని తరుణియను కొనుటచే నివియాభాస కారణము లైనవ, ఇట్లుండ భీముడు "దౌపది పలికినట్లుగా నిట్లనెను. దాని వెదకీయ నౌయ్యెడ్యనైన నీకుం బడయ వచ్చునా దొజుంగకో వలిక్షి తిట్లు." (వరా-2 అళ్వా॥-337వ 'ఇట్టి వాండవు గావున అనుటలో పురుషుని స్తీ యనుకొను విమూఢుడను నర్ధముగోచరించి హాస్యము కలుగును. నాపోల్కి యాండుదానీ ననుటయు నట్టిదే. ఈ రెండవ విషయము మూలవిధేయము. "దవ్వ త్తం దర్భనయో౨ని దపవ్వాత్తానం (వళంనని ॥ ఈ ద్యళన్తు త్పయా న్చుర్ద న్వువ్ల వూర్యో న కూ విల్‌ /7 (రా-4-21 అద్వా/46 ళా ఇంకను ఖీమసీను డిట్లు పలి౩ను. నయొడ లెబ్రదును దాని నీ వెజీందునో న్లో యబలలతోడిదగాం చయందలంబితివి తవ్లు ననీతి ౧౭ చే. క. నను ముభ్రి నవు వౌండియ వశనితలనంగతికతిం భోవు వాండవా మైనం దనరు వోం బడనేనవలవోా కనియెద ఐదౌ చిత్త భవవకారము. లెల్టన్‌.” (విరా- ఆళ్వా/3౨౩6, 3౩9వ// 'నాయొడలు సిర్పినపుడు నీ యొడలు చేవదక్కు'ననియు, 'నన్నబలగా దలంచుచున్నావు గాబోలుననియు,నన్ను ముట్టినంతనే చిత్తభవవికారములను బాసియనగా సుఖదుఃఖాది వమనోభవ వికారములను బాసి నీవు మరణింతువేగాని తిరిగి పరవనితాసాంగత్యము కోర "వనియు గూఢార్ధము సహృదయ హృదయ వేద్యమై ఈ ఘట్టమున కృత్రిమ (ద్రౌపదీ భాషణము సహృదయుల 'కన్యార్ధదో్యోతకమై రనాభాసస్ఫూర్తి కలుగుచున్నది, ఇట్టి రసాభాన విశేషము నితరుళెవ్వరును గుర్తింపకున్నను, కవికరపూరుడు తన యలంకారకాస్తుభమున (ప్రన్హామంచెను. అతడు మాలతీవూధవమున మాలతీవేషధారియగు మకరందునకు, నందనునకు నడుమ జరిగినది కృత్రిమ రనాభాసముగ నుదహరించెను.” అస్షే ఇచట కీచకునికి భీమునికి నడుమ జరిగినది కూడ క్యత్రిమ 176

రసాభానమనియే యనవలసియున్నది. మాలతీ మాధవమునందలి ఘట్టము రంగమున ప్రదర్శితము కాలేదు, కాని ఈ ఘట్ట మట్లుగాక కవిచే పరిపూర్ణముగా తీరృ్పబడినది. ఆంధ సాహిత్యమున నీ కృత్రిమ రసాభాసమున కిట్టి లక్ష్యము వేరొకటి కానరాదు. ఇట్లు తిక్కనచే. విరాటపర్వమున శృంగారాభాసము చక్కగా పరిపోషాతిశయమందినద్‌. ౨1. ఉత్తరదిశానుందరి యష్రావ(క్రుల వృత్తాంతము అష్టావర్రుడను బుషికుమారుడు వదాన్యుడను బుషియొక్క కుమార్తె యగు సువప్రభను వరించెను. ఆ బుషి యాతని నుత్తరదిశకేగి యచటి స్త్రీని దర్శించి రమ్మనియు, నట్తెన ' నాతనికీ తన కుమార్తెనిచ్చి వివాహము చేయదుననియు పల్కెను, ఉత్తరదిశకేగిన అష్రావ[క్రున కొక యుజ్జ్వలసమున్నత రమ్యహర్మ్యృము కనబడియెను. అచట నాతడు పేరుచెప్పగా కొందరు సౌందర్యవతులగు కన్యలతనిని లోనికి దోడ్కొౌని పోయిరి. లోనికేగిన యషావ్మకునకు "వివిధ రత్న రశ్మి విరాజితంబైన పర్యంకంబున నార్యమూర్తియు ధవశవననాంగరాగయు రుచిరాభరణభూషతయు. బౌఢవయస్కయునగు నొక్కవని త (ఆను 2ఆశ్వా॥-10వ॥) కనిపించినది. ఇట్లు కానవచ్చినను అతడు విభమ మందలేదు. తనను 'తోడ్కొనిపోవునప్పు డప్పొాలంతుల యొప్పు సూడ్కులకుం౦ జబిత్తంబునకు వేడ్కలు సేయంజాలినను లోలత్వరాహిత్యంబున నత్యుదాత్తుం డగుచుం' (ఆను-2అశ్వా॥-10వ॥) జనియెను. రాత్రి నమయమున నామె యతనిపర్యంకమున నత డెడయీయగా నొకదెన శయనించెను. అప్పుడిట్లు జరిగినది. "5// వదవడి నయమున వాౌయివౌయిః గచియింబి లతాంగి బిక్టుం గౌగొటం దోర్పుం గదలని చిత్తము గలిగయ మదో వేమయ లేక యతండు (మూనై యండాన్‌" (ఆనా? అక్వా/-/4వ// ఇట్లు నిర్వికారచిత్తుడైయున్న అతనిస్థితి శృంగారమున కనుచితమై యాభాస మగుచున్నది. ఇట్లుండగా నానుందరి యిట్లనెను. "ఆ/ అత్పులున్నుల జూచి యాత్తన్వు మగవాడు ఖభేగవరులు దాల్గ్‌ పొలంతు లందు ౧లుయ నవ్వుదందబు గాక యేం గేరంగ ననుభవింవ కునికి యగునా నీకు క నంవదయ దివ్వూభోగము నంవారం బర్యహాంవుల డో మాధనమై వంపొనంరంబాద నమ ౧ ల౮౦వక కొన వరంవరే యిబ్బూటన్స" (ఆనూ2 ఆళ్వా/౧/౮, రవ/ 177

ఇట్లు వలికి యనురాగమును (క్త దర్శించ మయాతం దచుననును మరలు యత్నించినది.. కాస్‌ యషావక్రు డామతో నిట్లనెను. "న ..అతిదూవత్యూమగు వరో దారాభిగయనంబు చందు భ్యూదో నతిరైన నధకదోవంబు బ్రావ్యా ణవళ్ళి మదయను గాకో నో నన్ధలిత (వ్యా చర్పూందు నందుండి జార్ట్చూం గోల యన్వాం డుం (అనా ఆజ్వా/-/ 7వ/ కాని యామె వీడువక 'నీ యొప్పునం దగిలితి నని పలికి స్త్రీలు కామార్తలైనచో శేవియు గణింపరని పలికినది. కాని యాత డంగీకరింపలేదు, అయినను మరునాటి రేయి మరల నాతనిని శయనంబునకు విలిచి, పాణి[గ్రహణమహోత్సవ మొనర్చుమసని కోరినది. అయినను నతడామె నంగీకరింపక ఇట్లనెను, "9 ఈ యన్ఫుత వర్షనము లే లా యన్హునిజుంబు నీతలంవును నిన్నుం పోదాదం బనులు ౧ల వనిచి వుచ్చుము నన్నున్‌" (అను/-2అఆళ్వా/.-24వ/ - ఈ విధముగ ఈ ఘట్టమున అడుగడుగున నామె వల పాతనిచే తిరస్కృత మగుచు నేకతరనిష్టమై యనుచితమగుటచే శృంగారాభాన మగుచున్నది. ఫలితార్హమున ఉత్తరదిశానుందరి యాతనిని పరీక్షించుటకే వలపు నటించినదని తెలిసినప్పుడు ఈ అభాసత యద్యశ్యమగును, కాని యంతవరకును ఆభాసమే యనుభవమగుచున్నది. మూలమున ”ే నీ ఘటమున ప్రొఢ స్తీ యని గాక వృద్ద స్రీ యని యున్నది. మిగిలిన విషయమంతయు మూలానువాదములందు ఒకే రీతిగ నుండి మూలమున కూడ రసాభానమే పప్రతీయమానమగుచున్నది, 22. భారతమున తిర్యగత శృంగారము భోజ, విధ్యానాథాదుల మతమున తిర్యగ్గత శృంగార మాభానమని తెలుపబడినది. ఈ విషయమును విద్యాధరాదులు వ్యతి6కించిరి. ఇట్లుండగా తిర్యగ్రాగ విషయమున 'స్థాయి కలుషిత మగుచో ననగా ననుచితముగా బవర్తించుచో రసాభాసమగును' అని 78 మూలమున అను[* 13 = దానధర్మపర్వము 1 యందు - 19 అధ్యా॥-= 66 నుండి 103 శో|॥,20 అధ్యా॥!-1 నుండి 26 శో॥1,- 21 అధ్యా॥[- 1 నుండి 12 శ॥ లలో నీ ఘట్లము గలదు. - 178

"0 వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారు తెల్చిరి.గే ఆ విషయ మింతకు ముందు తెలుపబడినది. "స్తాయి కాలుష్యుహేతువులు సామాన్యముగా తిర్యుగాది జాతులం దెక్కుడుగా సంభవించును, గావున నవి యుపలక్షణముగా బేర్కొనబడినవి. ఆ కాలుష్య హితువులివి, అనుభావము లుండవలసినంత వజకుండక అసంపూర్తముగా నుండుట సాత్తి్కికాదుల స్ఫూర్తిలేకుండుట మొదలైనవి". అని శ్రీ ఆచార్యులవారే తెల్పిరిో* అందుచే నిర్వహణమున తిర్యగాదుల శృంగారమున అనుభావాదుల పరిపూర్తతచే నాభాసమును వారింపవచ్చునని వారి భావమైనట్లు తెలియుచున్నది. మహాభారతమునందుగల తిర్యగ్గత శృంగార వర్ణ్షనములు ఆభాసములుగా కనవచ్చుట లేదు. మహోాభారతమున పాండురాజుశాప సందర్భమున ఇట్టి దంపతుల నంభోగము విషయ కథనమేగాని రసవంతము కాకపోవుటచే అట రసచర్చకు తావులేదు. తిక్కన విరాటపర్వమున జక్కవల శృంగారమును సందర్భవశముననిట్లు వర్ణించెను, "వ॥ _...తమపాసినకందువలు రోసి యొత్తిన మెడలును బచరించినచూడ్కులు వేడ్కలం (గం దైనడెందంబులుం గలిగి మెలంగుచునొండాంటి బిట్టు గాంచి యొదవు సమ్మదం బునం బొదలుమేనులు బెరయించి పరమానందంబునం జొక్కుచు జక్కవకవలుగలసి పొలసీ నలిరేంగి చెలంగుచు రేయింటియాంకటి పెల్లున గొదగొని కమిచి చంచువు లం దిగిచి త్రుంచి యానుచు నిక్కడక్కడ. బజచినం..." (విరా॥-2ఆశ్వా॥-240వ॥) జక్కవల చూపులను, వేడ్కలం (గందైన డెందంబులను ఒకదాని నొకటి గాంచి సమ్మదముతో పొదలుటను తిక్కన చక్కగా వర్ణించెను. ఇచట నీ యనుభావములు రసోపస్కారకము లగుటచే నిచట రసమే యని భావింపవచ్చును. కొందరి మతముననిది ఇక్సే కీచకు డుద్యానవనమున విహరించుచు గాంచిన తిర్యక్కుల శృంగారమును తిక్కన యిట్లు వర్షించెను. “న/ ఇంవైన్యవీయ కాన నిబ్బి నిల్పినమధు దెట్తువల్‌ వచరంబి యుల గవమ్యు ల మనో రమ నియ్యకొలువుమరాళవభుని వలరన మొండొంటో 3లమం ఉఊందులనిబ్భు. వాయిన జబోక్పాడుకుకమధడునములను ౧మిం బానీ తలిడుడొంవదమునకు మెయిదొయి దాయంగజినువీకదంవతులను...” (విరా/-2 ఆళా/తేరిర వగ 79 ఆంధధ॥ధ్వన్యా!- 2 ఉద్యో॥[-3ప ॥-వ్యాఖ్య-పుట 140 80 ఆంధ॥ధ్వన్య్యా॥!- ఉద్యో॥[-3ప 1-వ్యాఖ్య-ప్తుట 143 179

ఇందు మొదటిపాదముననున్న అలిదంపతుల శృంగారము కాశిదా సుని'మధుద్విరేవ:ః కుసుమైకపాథ్రే..' అను శోకమున కనుకరణమే.. కాళిదాసు అకాల వసంతాగమనమున హిమవన్నగారణ్యమృగములను వర్ణింపగా, తిక్కన యుద్యాన వనశుకపికాదుల శృంగారమును వర్షించెను. ఉభయసందర్భములయందును అనుభావ వర్జనమున రతి పుష్టినొందుటచే నివి శృంగారరస సందర్భములే యనదగును. కాళిదానుని వాాఖ్యానించిన మల్తినాథుడు ఈ సందర్భమున రసాభాసమని యనకపోవుటయు గమనార్హము. ఇళ్లే ఉదో్యోగపర్వమున కూడ వేకువను వర్ణించుచు తిక్కన జక్కవల శృంగారము నిట్లు వర్దించెను. “శ/ ఎత్తినవోదుం గ౧ంధలము లెత్తి మొగందులు నాం భూడ్చులం జీత్తములున్‌ నిగిడ్సీ తమబెందెడునిక్టులు దోనీ యింవ్రు ద భ్క్రూత్తంగ నొక్తుబో శొకటో నొక్టుటో గాంచి దొలర్నుు కాయ్వీలం జిత్తడాకోలి దోలె విలనీల్లుదు. ఊుక్టువదోయి వేకువన్‌.” (ఉద్యో/2 ఆక్వా/./09వ/ ఇచట మెడలెత్తుట, మొగములు సాచుట, చూపులతో పరస్పర సాకేక్షములగుట యను ననుభావములచే రతి పుష్టమై సంభోగశృంగారము పరకాష్ట నందుచున్నది. ఈ పద్యమును గూర్చి తెలుపుచు 'ఇందు జ(క్రవాక దంపతుల సంభోగశ్చంగార, మనుభావ బాహుళ్యమున సంచారిభావ ప్రపంచములో నెంతయో స్వాభావికముగ నాస్వాద్య మగుచున్నది.'అని శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారు వ్రాసిరి. ఇవి యన్నియు తిక్కన స్వకపోల కల్పితములగుటచే వీని విషయమున మూలమును ప్రస్తావించుట యనవసర మగుచున్నది. ఇట్లు పలుసందర్భములలో తిక్కన తిర్యుక్కుల సంభోగ శృంగారమును వర్షించుకేగాక లుబ్ధకపో తోపాఖ్యానమను వృత్తాంతమున వివప్రలంభ శృంగారమును చక్కగా వర్పించెను. ఈ కథలో మగపోవురము తన శరీరమును బోయవాని కాహారముగా నర్చించుటతో అడుపావురము తద్వియోగమున నిట్లు విలపించినది. ౯న అఇయడుజొంవందుల నింపారువిడులను ఐలువైన పొదల (టోావలకుం దార్జి నెలయేజులందలి తెలినీ వల దనువు నాం వెలనీన గొడల తౌవ్దులకు. వోర్చి మావ్యిమోకఅ నౌల దీవలం వార్సా ందు తోతమలకడ నలితోడం జౌంద యలలు నౌత్తమ్య్రుల కలిమిం వొల్పురు జగ యల తరభూముల నం భంది 81 ఆంధ!!ధ్వన్యా॥-2 ఉద్యో! ప॥[౧వ్యాఖ్య-పుట 139 180

తో నన్ను మనమున దోల్టి యానందో మొందం

గోలి నలివెడు నీదయ లీల మణవ

నావళంబా (ొశోళ (వాఖంబు లివుడో

నిన్ను తూర్చి. దోతెంతు నీ నన్హు కడకు” (కాంత/-3 ఆక్యా/.332వ/

ఇచట కపోతముల వియోగమున నంభోగము స్మర్యమాణమైనది., కావున నిది విప్రలఅంభశృంగాఠర మనదగును. ఇచట కూడ శృంగారము తిర్యగ్గతమైనను 'నలితోడం జెంది" 'అల్లం బొంద్కి 'కేలి సలిపెడు నీదగులీల్‌ అని ఈ విధముగ ననుభావప్పుష్టి యుండుటచే నిదియు రసాభానముకాక రనమేయగును.

మరణించిన ప్రియునిక్రై విలపించిన తరువాత వారు మరల స్వర్గమున గలిసినట్లు తెల్పుట యున్నచో నది దర్చణకారుని మతమున 'కరుణ విపలంభీ మగును. ఇచట కపోతములు స్వర్గమున కలిసికొనినట్లు (క్రింది పద్యమున వర్షితము. "క న్చుంత విమానము మోద న

మరతతి వేన్లింవ రత్తుమయభూవణ నుం

దర దివ్వూమూర్తి వెలింగడు

వడునిం ౧లని వరమనౌఖ్యా వ్రైబవవెనంన్‌'.. (శాంతి[3 ఆక్వా/౩3౩రవ/)

అందుచే పైపద్యమున దర్చ్పణకారుని మతమున '*కరుణ విప్రలంభీ మని

మూలమున కూడ కపోతముల సంఖోగ శృంగారము వి్షపలంభమున స్మర్యమాణముగ నిట్లు చక్కగా వర్ణితమైనది.

“"లాలితావొ9 తయా నిత్యం బవాుుమానాబ్చు నానర్హ్వితా /

వచ్చర్దు దుర న్నర్హా లనక్ధుత్సుమనోవ్నారా /

కందరలేచు బో ఇ౭ళలానాం నదీనాం న్నిర్ణరేవు వ / క

(ుమూగెవు బో రవ్వ్యేవు రమితావాం త్వయా (వీయ /

ఆకాళగమనో బావ నుఖితావొం. త్వయా నుఖిమ్‌ |

ఎవ్యొతాన్ని తయా కాంత త్‌న్వౌ నాద్యాన్తి కీంచన /

(శాంతి/-/2-/44 అద్వా/౧3నుండి ౮ ళో

ఇల్లు స్వర్గమున కపోతములు కలిసికొనిన ఘట్టము కూడ మూలమున !* తుల్యముగనే కలదు. ఇట్లు మూలానువాదములందు రసనిర్వహణము ఈ ఘట్టమున నమానమే.

ఇట్లు మహాభారతమున తిర్యగ్గత శృంగారము రసమహితముగా వర్ణింపబడినది. కావున నిదీ యాభాసముగాక రసమే యనదగును. తీజి మూలమున శాంతి॥-12-144అధ్య్యా॥

181

తిర్యగతరతి రసమా యాభానమూ యన విచేకించుచు శ్రీ గొల్లపూడి శ్రీరామశాస్త్రీగా "అనుచితవిభావాలంబనత్వం' అని రసాభాసమునకు లక్షణమొనగిన జగన్నాథ పండితుని యభిప్రాయమును తిర్యజ్‌ మ్రైచ్చగతరతి అఖాసమైనటుల గాన్ప్చింపదు.... కావ్య'ప్రకాశ వ్యాఖ్యాతయగు వామనభట్వ మూలకారుని యభిపాయమును గూర్చి వివరించుచు 'తిర్యజ్‌ మచ్చగతిః నరసాఖాన, అనాచిత్యాభావాత్‌ అని వ్యక్త పరచెను." ఈ వాక్యములచే తిర్యగతి రనాభాసము కాదనియే జగన్నాథుని మతమని సూచింపబడినది. ఇదిగాక రఘువంశ, విశుపాలవధా కావ్యములందు రసాభాసమును ప్రస్తావించిన మల్లినాథుడు, కుమారసంభవమున తిర్య(గ్రాగ విషయిక శ్లోకములను ఆభాసమని తెలుపకపోవుటయు తిర్యగతికి శృంగారమునే ప్రతిపాదించుచున్నది. ఈ వ్యాసమున ఆ యభి[పాయమే స్వీకరింపబడినది. కాగా. కొందరి మతమున తిర్యగ్రతి యాభాసమని ఇెలియనగును. పరిశీలింపగా మహాభారతమున శృంగారరసాభానము అనేకఘట్టములందు చక్కగా పోషింపబడెనని తెలియుచున్నది. కొన్ని ఘట్టములందు శృంగారాభాసము స్పర్ణమా(త్రముగను వేరొక కొన్నింట పరిపూర్ణముగను పోషింపబడెనని తెలియుచున్నది. శశ ర్‌ 83 కావ్య॥ప్ర॥-4ఉల్లా॥-36 శో॥-వ్యాఖ్య 182

5. రం(ధీ5ంహోఛారీ 8 5ఎంనీ శృంగారేరిరీ రీసగాభాసంలు

మహాభారత మితిహాసమేగాని కావ్యము కాదు. కావ్యములలో నవరసనముల వోషణ మున్నంతగా నితిహాిసము లందుండక పోవుట సామాన్య విషయము, భారలేతిహానమున నవరసములును పరిపోషాతిశయము నందినను హొిన్యరసమంతగా లేదు, నాదారణముగా ఆర్షవాజ్బయమున నితరరసముల. కున్నంత ప్రాచుర్యము హాస్యమునకు లేదను నభిపాయము విజ్ఞులు ప్రకటించియున్నారు.

ఆ కారణమున భారత (గ్రంధమున హాస్యరస పోషణము స్వల్పముగా నుండుటలో నాశ్చర్యము లేదు. ఆలంకారికులు హాస్యమునిట్లు నిర్వచించిరి,

"వికతాకార వాగ్చేవ బోవ్లాదో ర్హ్వర్హకాద్ధువేల్‌

వోన్యో వోనః స్థాయీ బావా (నాపా/దర్దు/-3వం/౧2/4 క్లో

'వికృతమైన యాకారము, మాటలు, రూపము చేష్టలు మొదలగునవిగల, నర్తకునివలన హాసన్గాయీ భావముగల. హాస్యము జనించును.. అని భావము. ఇట్లుండగా సాహిత్య దర్వ్పణమున హాస్యరనాభానమట్లు నిర్వచింపబడినడి -

“యర్వాద్యాలందనే వోన్వే” /(నాపా/దర్దు/౧3వర/[౯2రల భో

"గౌరవనీయులగు గురువులు మొదలగువారి నాలంబన మొనర్చుకొనిన హోన్యము హాస్యాభాసమగు"నని దర్వణకారుని మతము. జగన్నాథుని మతమును నిదియే. ఆంధ్రమహాభారతమున హాస్యమే న్వల్పముగా నున్నదనగా హాన్యరసాభానమును మిక్కిలి పరిమ్‌త మనుట యుక్తప్రాయము. (ప్రకృ్కతమున ఆం ధ్రమహాభారతమున గల హాస్యరసాభాన సందర్భములు పరిశీలనా విషయములైయున్న వి,

1. జరత్కారుని పితృ పితామవులతో నంభాషణము

జరత్కారుడు 'బహ్మచర్యు పరిపాలకుండ్డై' చరించు చుండెను. అతడు దారపరిగ్రహణము చేయక సంసార పునర్వవఫఖీతిని ఘోర వ్రతములు నలుపుచుండెను. జరత్మారుని విషయమిట్లు గలదు. వ॥ తపస్వ్సాధ్యాయ 'బహ్మచర్యవతంబులం జెసి బుషుల బుణంబుల నీలం గుచుం బరిభమించువాండు వనంబులో నొక్క పల్వలంబు గనీ యందు మూషిక విలూనంబయి యొక్క మూలంబ తక్కి యున్నదాని వీరణతృణస్తంబంబు నవలంబించి తల కిందై యాదిత్య కిరణంబుల యాహారంబుగా (వైలు చున్న బుషులం గొందజణం జూచి వారలకు డాయం బోయి జరత్కారుం డిట్లనియె. (ఆది॥!-ఆశ్వా!!-142ప11)

జరత్కారుడు తపన్వాధ్యాయ బ్రహ్మచర్య వ్రతంబులు మామే తెలిసినవాడు. వానిచేతనే 'బుషుల బుణంబుల నీ గుచు బరిభమించు' చుండెను. అట్టి సమయమున వానికి వాని పితృపితామహులు అధోముఖంబుగ వేలుచు కనబడగా నదియును నొకవిధమగు. తపముగా భావించెను. అతడెట్లు ప్రశ్నించెను. గగ కజు మ్యగ్రము వల్యకీందగ

ఐడీ (వేలుతము బమిుదవయ శొక తవంజాకొ నాకే

183

ర్లుడ వాన్లు. జీతవం దో

దొజం గద ననవుడును నయ్యభోముఖ వ(వుల్‌ గ(ఆద/ ఆక్వా/!43 వ/)

ఈ జరత్కారుని ప్రశ్న యమాయకత్వముతో గూడినదై పహాస్యావగతిని కలిగించుచున్నది. తపన్వ్సాధ్యాయనిరతుడగు జరత్కారుని కదియు నొక తపముగా భాసించినది. తానును నట్టి తప మాచరింప దలంచి ఇట్లు ప్రశ్నించెను. వాని యందు 'హేీశన చేయు తలంపు లేకున్నను పఠితలకు హాస్యము కలుగుచున్నది. ఇది గౌరవనీయులగు జరత్కారుని పితృ పితామహుల నాలంబన మొనరించు కొనిన దగుటబే నిది

కాని యూ స్థితి వలన పఠితలకు హోస్యరసాభానము గలిగినను జరత్కారుని స్ధితి దీనికి విరుద్గము. జరత్కారుని పితృపితామహుల సమాధానముచే నిది వదితమగుచున్నది. వారి సమాధాన మిట్లు గలదు. “5/ అనమవు యిద దోటితవ వో

మనువమదువ్చుతుల మగుట నాదారమయు లే

దని నంతానోచ్చ్బోదం

బున (దోలెద మధమలోకమున తెడవు బనన్‌ వ॥ మందభాగు్య ల మయినమావంశంబున జరత్కారుం డనుపాపకర్ముండు పుట్టి దారవరిగ్రహంబు 'సియను సంతానంబు వడయను నొల్ల కున్నవా. డే మాతనిపితృ పితామహులము మాపట్టిన యవురుగంటవేళ్ళెల్లం గాలుండు మూషికవ్యాజంబునం దరతరంబ కొతికిన నొక్క వేర తక్కియున్నయది యదియును జరత్కారుం డనపత్య్యుం డైనం దెగునె మధఃపాతుల మగుదు మాతం డపత్యంబు వడ సెనేని యూర్వ్వగతుల మగుదుము. తో నీవు మా చుభ్రమవపోలె నెమ్మతోడ

నవపాతుండ హైమా వల్కులాదరించి

తాజిరత్సా రుం ౧న బాన్నువనయ్య్రా నాని

నెజుం రుదోని మావజియెడు న యవన (ఆద/[౧అఆళ్వా ౧/43, (44, /(4౮వ//

వారి సమాధానము వలన హాస్యముగాక విషాదము కలుగుచున్నది. అదిగాక వారి సమాధానమునందే 'జరత్కారుండను పాపకర్కుండు అని జరత్కారునితో పలికి "నీవు మా చుట్టమవపోలె నెమ్మితోడ నవహితుండ వైమా పల్కులాదరించి తాజరత్కారు. గని చెప్పవయ్క్ట' యని ఆ జరత్కారుని తోడనే పల్కుట పహాన్యమొదవించును. చుట్టమైన జరత్కారుని 'చుట్టమువలె వచ్చితి' వనుటయు, జరత్కారునితో పలుకుచునే 'జరత్కారు గని చెప్పవయక్టి అనుటయు. హాస్యావగతిని. గలిగించుచున్నవి. ఈ ఘట్టమున హాస్యము విషాదావగతిని గలిగించుట యనుచిత మగుటచే నిదియును హోస్యాభానముగ భావింపనగును.

మూలమున నీ సందర్శ్నమున జరత్కారుని సంభాషణ మ్‌ట్లు గలదు.

తతో మే దుూఖియుత్సున్నం యప్వానదోముఖాన్‌ ॥

కృ(చ్రా మూవద మాూవన్వా నియం కొం కరవాశివః /

తవసో౭_న్వూ బతురేన తృలీమోనావి వా వున

అరే వొసటే నిన్తడోమావదం టాల్‌ మాబచింయ్‌ /

184

అథో నావీ నమ్ముగేఎ రస్తు తఆవనామమ /

భవన్ష్ల+ నర్దు వజాస్వా త్హామవమేవం విదీయతామ్‌ //ఆది[/-4/ అద్యా[9 నుండ // టో

ఇచట ఫితృపితామహుల యాపద జరత్కారునకు విదితమగుటయేగాక తన్ని వారణమును గూర్చిన చింతయు గలదు. అది సగమో పూర్తిగనో నివారించుటకు ప్రయత్నింతునను చున్నాడు, తెనుగున జరత్కారునకది యేస్థితియో తలియక, ఆ విధమైన తపస్సును తానును చేయుదుననుట జరిగినది. ఈ హాస్యాభానము నన్నయ స్వోపజ్జ్ఞకమగుట 2. దోణుడు (దువదునితో నంభాషణము

మహాభారతమున. నాదిపర్వమున నర్జునుడు గుర్వాజ్జచే (ద్రుపదుని బంధించి తెచ్చి ద్రోణుని కర్పించును. అప్పుడు ద్రోణుడు వానినిట్లు అవహేళన మొనర్చును. “వ॥ దదోణుండు .... ద్రుపదుంజూచి నగుచు నిట్లనియె క వీ 2వ్వారయ్య (దువదమ

వోరాజులె యుత్లు కృువనులయి వట్పువడన్‌

వంకతొ వలనెనె యవావోమ

వోరాజ్రామదాంధకారో మదివా నెనొకో ఆ/ జంకైన మమ నెజుంంగ నయనొక్కా

యనుచు నులనందు లాడి 4 (ఆదర ఆక్వా/-ర9 నుండీ 9 ఐ//

ఇట దోణునివంటి ధీరో దాత్తప్తురుషుడు ద్రుపదునివంటివాని నవహేశన మొనర్పుటచే జనించిన హాస్య మనుచితమై హాన్యాభాన మగుచున్నదని ఆచార్య యస్వీ జోగారావుగారి అభిప్రాయము. కాని కొందరు దీనిని హోస్యాభానముగ కాక హాస్యముగనే భావించిరి. *

ఈ సందర్భమున మూలమున నర్దునుడు ద్రుపదునిరాజ్యమును గెలిచి యతనిని బంధించి తెచ్చిన తరువాత నిట్లనెను.

“(పారదోయం త్తుయూ నఖ్వం వునరేవ నర్గుభ॥

వం ధదామి తో రాజ్యనాజ్యాన్యాలమవావ్నుు వా //

అరాజా కీల శో రాజ్తాం ,నఖా భఐఎతుమల్లతి |

అతః (వయతితం రాదా యజైానేన యయా తవ/ ఆద/-1-2ల్‌ అద్యా/-/0, ౯4 ళ/)

• ఇచట 'నీనఖ్యమును మరల కోరుచున్నాను. నీరాజ్యమున సగభాగమును వరముగా నిచ్చుచున్నాను, ఎలయనగా నీవు రాజు కానిచో నీవు నాతో సఖ్యమునకు అర్హుడవు కాలేవుగదా' యని యాతని భావము. ఇచటకూడ సమానుల మధ్యనే స్నేహమని పూర్వము (దుపదుడనినమాటలనె ప్రనావించి దోణుడు “హీళన మొనర్చెను, ఇట్లు మూలమున నాకసంభాషణచేతను, అనువాదమున వేరొకనంభాషణ చేతను హాస్యము జనించుచున్నది. అనువాదమును హాస్యాభాసమని భావించినచో మూలమున కూడ హోసా్కాభానమే యగునని భావింపదగును.

1. ఈ యభిప్రాయమును ఆచార్య యన్వీ జోగారావుగారు నాతో న్వయముగ తెల్నిరి.
2. “గౌరనహాన్యము'డ్రీ బట్ట మోహనరావుగారి యమ్‌.ఫిల్‌ పరిశోధనవ్యాసము

185

3. ద్రౌపది నుద్దేశించి కర్ణుని యవహేశనము ని ణ దౌపది వన్వాపహరణ ఘట్టమున అయోనిజయు రాజనూయావబ్బథంబునందు వనుధామరమంత్రపవిత్రవారిధారాన్నానపరిపూతయు, పాండవధర్మపత్నియు, శ్రీకృష్ణుని సోదరియు మహావత్స్మివతయునగు పౌంచాలిని కురుసభలో నార్యుల్యమోల నూతనుతుడగు కర్ణుడుల్లసవాడెను, అనుచితాలంబనమైన ఈ పరిహాసజన్యహాస్యము "వ॥ .... అక్కోమలింజూచి నగుచు తే/ తరుణి దోవుర కంటు నొక్టుడుడ భర వడనివానింగాం దయభర్లం బడయు. మంకొ్‌ ననుచు రాదోయం తులనమాడొనంత/ (నభా? ఆకాు/-24ఎ వ॥౧౨4రవ/ ఇచటి హాస్యము లోకవిరుద్దతయైైన పంచభర్తకత వలన కలుగుచున్నది. ఈ సందర్భము సభలోని వారి కమర్షము కలుగబేయుచుండ కర్షునికి అపహసింప వేడుక గలిగినది. గౌరవ భాజనురాలైన ద్రౌపది నాలంబనముగ చేసికొనుటచే నీ హాన్యము ఆభాసమగుచున్నది. ఐదుగురిలో నొక్కడును ద్యూతమున జయము నొందకపోవుటచే, 'అప్రయోజకులైన ఇందరు భర్తలేల? జూదమున ఓడిపోవని వాడొక్కడైనను మేలు కావున నట్టివానిని బడయుము' అని ఆఅలోచింపగా (దౌపదికి పంచభరుకత్వము పరవేశ్చర వరదత్తమును, వ్యాసానుమతమును, మాత్రాజ్ఞానుసారము నగుటచే హాన్యనానియముకాక పోవుటచే కర్షుని యవహెశనము వలన సహృ్మదయులకు. చర్వణమున నాభానము కలుగును. ఈ సందర్భమున మూలమునను ఇక్షే గలదు. కాని దీర్తముగ నున్నది. "అన్యం వృణోవ్వు వతిమాచ భామిని యస్కా డాన్యం న లభొనే దోవనేన / అనవద్యా వై వతివు తామవ్వత్తి ర్పత్తూం దా నస్యావిదతం టై తవాన్తు / వరాజతోనకులో జీమనేనో యుదధివ్లైరూ నవాదోవో౭_ద్దునళ్లు / దానీభూత్యావవిళయాజైనేని వరాదతా న్తే వతయో న నల్లి / (యోజనం చాత్యుని తం ను మన్వుతో వరాశమం వపౌడువం చోవా వారా / వాంచాల్టూన్వా (దువదన్వొత్యు జామమాం నభామద్దో యో౭తి దోవన్లా పాషు/ గరభా/[62-63 అధ్యా/తే 40 భే) ఒక్కొక్కరి పేరును తెలిపి యందరును దాసీభూతులైరనియు, ఎవరివలన 186

సభామధ్యమున (దుపదాత్మజయగు పాంచాలిని పాచికలకు పణము పెట్పెడీ పార్టుని పరాక్రమ పౌరుషములు ప్రయోజన శూన్యములనియు పలికెను. ఇట కర్పునికి పార్పునోపై కోపము ప్రత్యేకముగ కనబడుచున్నది, అనువాదమున నట్లుగాక క్లుప్తముగా లోకవిరుదమగు పంచ భర్తృకత యాధారముగా నున్న హేళన గాఢముగ నున్నది. మొత్తముపై మూలమున సైతము ఈ సందర్వమున హాస్యాభానమే గలదు.

ఈ రెండును నన్నయ కృతములు.

శ, ఐుష్టువ నుడ్డెశించి మధుైటభులొనర్చిన యవహేళశనము

మధుై్రిటభులను రాక్షసులు బహ్మను 'దర్వదోషనిహతి దలరి వేయ'గా నతడు ఫ్‌తుడై యాక్రోశించెను. అంత విష్ణువు మేల్కొని వారల బలశౌర్యయుక్తికి ప్రీతుడనయితినని బల్కి అభీష్టవరములు కోరుకొనుడనెను. . గత్తో/ అశినం రలకల నవ్వు యయ్యరురవరులు

నీవు మాకేమి యిచ్చాడు నక మేము

వరము లి బాద యడురుము వలబితేని

ననిన వారల ౩ ఖ్రను నవ్వాభుండుగ (ఆల/-4 ఆక్వా//-౨94వ/

అందరికిని వరము లీయదగిన మునకు వరములిత్తుమన యా రాక్షసులు పలుకుట హాస్యస్సూర్తి కల్షించుచున్నది. |

జగత్తయ మేకార్లవమైనప్పుడు, భాసుర భోగీంద్ర పర్యంకమున భవ్యయోగనిదానుఖ యుక్తి నలండు నాదిమధ్యాంత రహితు నాలలబనముగా చేసికొనుటచే నిది అనుచితమై హాస్యాభానమగుచున్నది.

ఈ విషయము మూలమునను సరిగానిక్షే యున్నది. అదియును రసాభానమే.

“తొ (వవాన్వ్య వ్యొవళం మవోవర్వా మవోనులౌ /

(టత్తాబూతాం మవోరాజు నపాతొ మదునూదనమ్‌ /

ఊఈవాం వరయ దోన త్తం వలదో నః నురోత్తమ |

దాతరౌ స్యో వరం తుబ్తూం తద్దు(వవ్య్వూవిచాలరయన్‌ /

(ఆర//-3 -/ 94 అద్వా/ 920౧ ళో ఈ భాగము లలన కృతము వ్‌, (దొపది ధర్మరాజును, అరునునె ఎక సెక్కెమాడుట డె

కీచకుడు. తన్ను పరాభవింప జూచుటయు (ద్రౌపది విరటుని సభచేరి యచట ననకాలాపముల తన భంగపొటు నెజింగింపజేయుటయు జరిగెను. అప్పుడు ధర్మజుడామెను వారించెను,

“వ॥ ధర్మతనయుని పలుకులు విని వెండియు సైరంధ్రి యచ్చోటు గదలక నిలిచి యెద్దియేని యుం బలుకం దలంచినంజూచి యతండు మరియు నిట్లనియె.

చ్హాలవడి నాత్బంబు నూవ్లుచాడ్డునో నిచతం

18/7

యఎలనతులి గేయివ్‌ బందము

బొలంగంగనపునితి దయనే తోయజువదనా/ (వరా/2-/49వ/ (౮0వ

దుఃఖమును ఠరోషషమును పనగెనియున్న మనసుతో [1దౌాపది పతులను కరవోర్సన్ముఖులను జేయుటకై యేదేని పలుకదలచినది. కాని భీమసేనుని కోపము (ప్రజ్వలితమైనచో సమయభంగమగునని ధర్మజుడు (దౌపది నిచట యాక్షేపించి నిరోధింపజూచెను, 'పలుపోకలపోవుచు' *నాట్యంబు సూపు చాడ్వుని అను మాటలలో నాయవహేశళన గలదు. కీచకుడు చేసిన యవవమూనము. కన్న ఈ వమాటలధక రోషదాయకములగును గదా, అందుచే "వ॥! ... పాంచాలి సాభిప్రాయంబుగా నతని కిట్లనియె. అ నాదు వలభుండు వనటుం డింత నిక్టుందు

వెదవారయట్లు వను వాలం వ॥ అట్లగుటం జేసి నాకు నాట్యంబును బరిచితంబ మతృ్పతి. శెలూషుండ కాండు కితవృండునుం గావున జూదరి యాలికి గజువతనం బెక్కడియది ..." (విరా॥-2-151,152, 153ప॥)

అని పలికినది, ఈ మాటలలో ధర్మజుని 'కితవుండని' పరిహసించినది. సత్చురుషులకు నిషిద్దమైన దూ్యూతవ్యసనముచే సర్వానర్ద ములకు కారణుడైన ధర్మజుడు తనకు యుక్తాయుక్తములు బోధించుటయా యను లౌకికా నౌచిత్యమున హాస్యాస్పదమైనది. ఒకరికి నీతిని బోధించుటకు మనము నీతి మంతులము కావలెననుట లోక మర్యాద.

భర్తలై, గౌరవాస్పదులైన ధర్మజూర్దునుల నుద్దెలించిన దగుటచే నిచటి హాస్యము: ఆభాసమగుచున్నది.

భర్హాలంబనమైనదైనను ప్రణయ విషయమైనచో నా. హాస్యము శృంగారమునకు వో షకమై ఆ భఖాసము కాకపోవృును.. కాని యిచట కోధ, రోష సందర్పమగుటచే నాభాసమగుచున్నదది. ఎ౨న్హునగా' "“వ॥ అనినవిని సైరంధ్రి సాధ్మిపాయంబుగా బృహన్నల కిట్టనియె తే/ కన్నుయల కాత గ౧జవ్రుదునున్లు నకు

నకజ నైరం్యి యివ్లుడోమయ్యూనేని

థోద్‌ మదో నించుకయ' లేమింగాదా నన్వ

తాననంబుతో నన్నిటము అడుగు మల్టి." (విరా॥-3-ఆశ్వా!-48వ॥49ప॥)

“భార్య వ్యసనము నందు చుండగా, హయిగా కన్యల కాటగజప్పుచు విచారము లేక యుండెనని యుల్లనమాడినది.. ఇచట భర్తనాలంబనముగా చేసికొనిన దైనను 'సరసోక్తి' యగుటచే _హాస్వాభాసము. కాదు. '“అవహేశని' ధ్వనించుట లేదు. 'సరనత్యయే గలదు. అందుచేతనే అర్హునుడు 'నిరర్జకమగు నియ్యేవప్పుం బుట్టువు వృట్టిన నావగ పెవ్వరికి నెక్కు" (విరా॥-3-51వ॥) అని '“గుప్తనాభిజ్ఞానంబుగా' దెల్వుటయు, విన్‌ పాంచాలి 'యంతస్మిత

188

కమస... కపోల యగుచు' వతివచన మిచ్చుటయు జరిగెను, ఇందు ద్రౌపది ప్రణయమును, సరసవచో విధానమును ప్రకటమగుచు హోాస్యమేయగుచున్నది.

ఈ సందర్పమున మూలమునందును నిస్తేయున్నది.

“అకాలడ్డాన నరం కెలూవీవ ఎదావని /

వధు కరేవీ మత్యానాం దీవ్వుతాం రాజనంనది /

ల్‌ బ్ధా నైరంది రంధర్వా* కంవ్యన్త తవవీయమ్‌ / (౨రా/(౬4-/౮ అద్వా/34 జ

అని ధర్మరాజు పలుకగా సైరంధ్రి యిట్లనినది

"అలవో తోప్తాం యు శోనామరైే2_వొం ధర్భ చాలణో /

తన్వూ తన్వేవొ తో వద్యా యేషాం డ్యావ్టోచిన్హ దేవతా //(వరా/44-/౮ అద్యా/3ఎ త్య

తిక్కన "పెద్దవారి యట్ల పిన్నవారు' అనియు 'ఫతుల విధమకాకీ అనియు తెలుగు నుడికారమును చూపెను. మూలమున 'అహం ధర్మచారిణీ యను సాభిప్రాయ విశేషణము గలదు, జ్యేష్టని దూ్యూత పరాయణుడని యవహేశనము చేసిన దేగాని యర్దున (ప్రసక్తి లేదు. మూలమున గల ౪ైలూషీవి యను విశేషము నుండి తిక్కన యర్దున విషయము కల్పించెను. మూలమున ఒక భర్తయే హొన్యభాజను డగుచుండ అనువాదమున నిరువురు భర్తలు హాస్యాస్పదులై మూలము కంఠ ఇతోధిక హొస్యాభాన స్ఫూర్తి కలిగినది.

రెండవ సందర్భమున మూలమున

“బృ్యవొన్సుడో తం ను తవ నైరం(ద్వా కార్యామద్యూవై ॥

యా త్వం వనని కల్యాణి నదా కన్వావురే నుఖమ్‌ /

న పా దుఃఖం నమాప్తోవ్ని వైరం యదువాళ్ళు తో /

తేరమాం దుఃఖతామోవంవ్చు బ్ద్ర న్యేవవానన్నువ/ (వ౨ిరాగశ-23 అద్వా/-24%22 ల్లో!

అనువాదమున 'కన్నియల కాట గణఅపుచుీ అనుమాటలో 'ఆడుచు, పాడుచు' సుఖముగానున్నా వను తెలుగు పలుకుబడి వలన చీకును చింతయు లేవనుట స్పురింపగా మూలమున 'కన్యాంతః పురమున సుఖముగా నున్నావు' అని వాచ్యమగుటచే అనువాదమే సుందరతరముగా నున్నదని స్పష్టము. మూలమున ద్రౌపది మేలమాడుటకు ముందే నవ్వినది. కాని యనువాదమున మేలమాడిన తరువాత నవ్వినది. తాము నవ్వక ఇతరులను నవ్వించిన పిదప నవృ్వ్వటయే నరసోక్తి పద్ధతియగుట (ప్రసిదము గదా. మూలమునందలి "ప్రహనన్ని వ" యనుటకంటొ "అంతస్మిత కమనీయ కపోలీ యగుటయే యుత్తముల హాస్వానుభావ లక్షణముగా ఆలంకారికులచే “జ్యేమానాం స్మితహసితే" (సాహి॥దర్ప॥-3-2174ో1) యని తెలుపబడినది.

ఇట్లీ సందర్భమున తిక్కన హోన్య, హాస్యాభాసములను రసమహితము గావించెనని

189

(6, దుర్యోధనుడు (దోణునితో పలికిన పలుకులు అర్జునుడు దేవదత్తము పూరింపగా నాధ్వని యాలించి ద్రోణాచార్యుండు వచ్చిన వాడర్దునుడని నిరూపించి యతనితో కయ్యము దుస్సాధమని పల్కెను. దురోళధనుడు ఆ సమయమున ఆచార్యునధిక్షేపించుచు పలికెను.

• వ॥ ఆచార్వులైన వారలు కార్యంబు దవ్వులం గని యెడువారు గాన కయ్యంబు తెజంగు వారల నడుగ వలవదు బుద్ధిమంతు లిండ్లకడ నుండి భోజనావసరంబుల నాయుధ(శమ సమయంబుల నీతిశాస్త్రగ షీ కాలంబుల నుచితాలాపంబులు వలుకుదురుగాని పోట్లాడెడువారుగారు వారింగలనం గలసి నిలువ నీక పీతీిందిదెస నిలిపిన మనకు వారు విజయంబు గోరుచుండుట లెస్స..." (విరా॥-4ఆళ్చా॥-191వ!) అని పలి౩ను. ఇచట సర్వశన్థాస్త విశారదుడును, విశేషించి గురువును అయిన (దోణాచార్యుని యధిక్షేప జనిత హాస్యము హానాాభాసము, బుద్ధిమంతులనుటలో వారికీ బుద్ధి బలమేగాని భుజబలము లేదనియు వారు యుద్ధమునకు కాక భో జనమునకు మాత్రమే పనికివత్తురనుట కలదు. వారు ఉచితాలాపమునకే గాని వీరోచిత కర్మమునకు పనికిరారని యాతని భావము. మూలమున నీ వెషయమిట్లు గలదు “అచార్వాా వై కారుణోకాః (పాడ్దాళ్చానాయదల్సినో | హో మవోభరే (ౌవ్తే నంగన్లవ్యాః కఠంబన (పొనాదోవు వి్యితోవు గోన్లీష్వావనజోము బ॥ తథా విభ్యితాః కుర్వాణాఃత వండితాన్తత జేబనా* / బవ౮ాన్యాళ్ళుర్భాడూపాణో కుర్చుంతో ఊననంనది | ఇవ్వు నే చబాడనందానో వండీతాన్తత లేబైనాః / వరేషాం వఎవరజానో మనువ్వాచం౮తోవు బ/ క స కథ క్త అన్స నంన్కా రదోవేవు వండితాన్తత జోబనాః / వండీతా న్హ్యవ్లతః కృత్వా వరేవాం గుణివాదనః / ఎదీయతాం తథా నతిర్భాథా వద్వేతవావరః?/ (వ౨ిరా(4-42 అద్వా[/-2ర చుండూర క్లో అనువాద విషయము యథామూలమనుట స్పష్టము. అందుచే మూలానువాదములు 'రెండింటను హాస్యాభాసమేె గలదు. క్‌ కర్తుడు కృపాచార్యు నధిక్షేపించుట కృవాచార్వుడు అర్జునుని అసహాయపీరుడని పీర్కొని యాతని విజయముల నుగడించగా కర్షుడాతని నధిక్షపించి పలిఃను. క “పలిన వాని దనంబులు బాలురు బంయవ్లులు. దార్యుబదకిన వినముల్‌ మూలము. ౧న వీవవ బీతి నొదుంయదు రాజున్‌ 190

క ఉన్హుములు నేయనెౌడం ఎ

క్వాన్లు బులు చుడుచు చుండు మధదివతి నిన్ను శ్‌

దిన్చు య ఎఐడిబౌ రణముతణీ

మిన్న కతీనువడకపొామ్యు మాగ్భవామయునకున్‌ (ఐిరా/4 ఆక్వా/2/72/ర5వ/

'బాహ్మణో భోజన పియలళీ అను సూక్తి ననుసరించి కలదినములలో రాజు నాొమ్ము తినుటకేగాని యుద్దము చూచి భయపడుదురనెను. అంతేకాక యజ్ఞములు చేయునప్పుడు భోజనములు చేయుచుండుమనియు, (వ్రస్తుతమున నింటికి బొమ్మనియు పలికెను. ఇందు 'భోజనపీతోని పురన్కరించి బ్రాహ్మణుడైన కృప్పునియవహేశన చేయుట కలదు. ఆచార్వ్యుని ఆలంబనముగా చేసికొని నూతసుతుడైన కర్ణుడు చేసిన అవహేళన హోన్యాభాసమగుచున్నది.

మూలమున నీ వాక్యములు లేవు. కర్పుని వీరాలాపములు దోణ, కృపాశ్వత్తామలు ప్రశంసించిరి. అనంతరము దోజుడు అర్జునునితో యుద్ధ విషయమున గల యసాధ్యములును, గోచరించుచున్న దుశృకునములను (వ్రన్తావంచును, అప్పుడు కర్తుడు తానెట్లర్టునునితో యుద్ధము చేయగలడో తెలిపి

"కామం గబ్భుంతు కురవో దనమూదాయ కేవలమ్‌ /

రణేవతు వావీ తిప్షం తోయద్రం వళ్ళాంతు మామకమ్‌ / (విరా/4-43 అద్యా/2/ తగ

అని పలికెను. దీనికీ కృపాశ్వత్థామలు నమాధానమిచ్చుటయు ఖీష్ముడందరిని సమన్న్వయపరచుటయు మూలమున గలదు.

అనువాదమున పై శోక భావమిట్లనువదింపబడినది, ”ఆఅ/ .... నేడు వుజూ దనమర్వూ నాకు మా

వాలం ఖేరు నూడ నివ్రమేనిం

నంతనమునం బములడాడం బొండు" (విరా/౯4 ఆళ్వా/-20౮ వ/

ఇందు మిగిలిన వారిని ఇష్టమైనచో యుద్ధము చూడుడనియు లేకున్న వెనుకనున్న పశుల సమాపమునకు బొమ్మనియు కలదు. పిమ్మట కృపాచార్యుని మాత్రమేయధిక్షీపించుచు నింతకు ముందుదహరించిన మాటలు పలికెను. మూలమున నందరిని ఉడ్తేశించి 'కామం గచ్చంతు కురవో ధనమాదాయ కేవలమ్‌ అని మాత్రమే గలదు. కాని, ప్రత్యేకించి గురువైన కృపాచార్యునధిక్షేపించి పలుకుట లేదు. మూలము నందలి ఈ విషయము నంతను విభజించి "స్విచ్చగా కర్ణ, కృవా, శ్వత్ధామల సంబంధము చూప్పు సంభాషణగా తిక్కన మార్చివేసెను, కావున మూలమున నాచార్యాలంబనమైన హాస్యాభానము లేదు.

8. ధర్మజుడు విరటుని సింహాననము నధిష్టించుట

విరాట పర్వమున వృక్షము పెకలించి కీచకునిపై తలపడబోవు భీమసేనుని గాంచి, ఆశయ మొసంగిన విరాటునిపై కోధము తగదని నూచించుచు 'ఎక్కడలేవె యసివ్య క్షాశ్రిజముల్‌ అన యుదాత్తముగా ధర్మరాజు పలికెను. అట్టి ధర్మరాజు అనంతరమున విరాటుని సింహాసనముపై కూర్చుండుటయు, దానిని సమర్షించుచు 'ఈ చిజుత గద్దియకుం దగడె' అని అర్జునుడు పలుకుటయు ననుచితములై హాన్యాభాసములగుచున్నవి. క్ష

191

మూలమున కూడ పాండకలు పిరటుని సింహాసనమున నాసీనులై ముందరా మరటుడు వచ్చన సదు వెశమిటు గలదు,

“ట్తీమతా వొంఎవా నృవ్లా[ జ్రులతో వావకానివ /

ఉఊధ మత్యోో2 (వత ౬50 చెవడూవ మవనీతమ్‌ |

వ జ. క్‌ ళు

మడుద్దజ్రా దపానీనం (అదళానామివోళ్టురమ్‌ /

నో కీలాక్రాతివావన్తం నభాన్తాలో మయా కృతః /

అథ రాజడాననో కిన దువదవ్లోవి. న్యూలంక్భుతః //

వరవోనేవ్రుయా వాక్టుం విరావన్వు నిళమ్యుతల్‌॥

న్యు యమానశో౭౬రునో రాజున్సి దం వచనమ్యజబవల్‌/(విరా/4-రం అద్వా/ఎ, ర, 7ళ్లో

ఇట్లు కంకుభట్టు విరటుని సింహాసనమున నాసీనుడగుట పరిహాసభాజనమైనదని తెలుపబడినది. అనుచితమైన ఈచర్య మూలమున కూడహాస్యాభాసమే యగుచున్నది.

తెలుగున 'ఈ చిరుతగద్దియకుందగడే' యనినళశ్లు సంస్కృతమునను నిట్లు గలదు.

“ఏవం యకోే మవోరాజుః పాండవః పాంవరబొా /

కథం నారతి రాజారమాననం వ్యథివవతిః / (బరా/4-రఏం అద్వా/గ-2 భగ

ఈ సమర్ధన మనుచితమై హాన్వ్యాభాసమగుచున్నది. ఇచట హోస్యాభాసము సంభాషణగతముగా కంట నెక్కువగా సన్నవేశగతమైనదని పరినీలింపగలము. 9, నవూషుడు నురలతో, మునులతో ప్రనంగము

నహుషు డింద్ర పదవి నధిష్షించెను. 'యమవరుణాదిత్రిదశులు దమతమశక్తి వ్రభావదర్వంబు' లాతనికీ పంచి యిచ్చి తేజోధికుని గావించిరి. అటి నహుషు డొకనాడు శచీదేవిని గాంచి మోహించి యామెను పిలిపించెను. ఆమె బృహస్పతిని శరణు జొచ్చెను. అప్పుడు తానుకోరిన శచికి బృహస్పతి శరణమిచ్చు కేమియని నహుషుడు సురలను, మునులను "ద అనుడు మునీం్యదులున్‌ నురలు నక్ష నీ మవానీయ గౌరవం

బునతుం చిరాంగనచం ౧వయమదుద జనించుతు యీడుగాదు నా

ననుం డౌడం గరోదుబోం గజవం జాలలరమారద దొుఖు నెముండా”

(ఉడద్కో/* ఆక్వా/4/౮4వ//

మునులు పరాంగనాసంగము. వలదని చెప్పుగా దేవేందుడొనర్చిన పరఠాంగనా సంగమును గూర్చి ప్రశ్నించుట హాస్టమగుచున్నది. ఇచట హాస్యము మునులాలంబనముగా నుండుటచే నిది హాన్యాభాసనమగుచున్నది.

ఈ విషయము మూలమున చఅట్లున్నది.

"పవముతకో న ఉ్యగ్రావా తచ్దాబాు కామమోవాత? /

అథ చోేవబానువాచోదమిందం వతి చురాధివా./

ఆవొల్యా భరతా వూర్చుమ్మవవలత్తు:ు యళన్తాని |

దీవతో భడ్రరండోణ న వా కీం ననివాదితః /

192

బవూని చ నృళంనాని కృుతానిణదోణ వై వురా |

వధదర్భాా ఖభ్యూవదాళ్ళావ న వః *ం న నివాంితః /

ఉఊవతివతు మాం దోవీ పతదన్వా పాతం వరమ్‌ |

యవ్వ్యా కం బనదా దేవాః ఇవమేవం భవివ్యుతి//(ద్యో/౮-/2 అద్య్వాశింనుండిర్‌ ఖో

నహషడు దేవేందుుని యహల్యా జారత్వ (ప్రశంస చేయుకేగాక ఇంద్రుడనేక మోనములను దుర్మార్గములను చేసినను వానిని మారేలవారింపలేదని బుషులను ప్రశ్నించెను. అంతే కాక శచీదేవి తనకు దేవి యగుట యామెకు హితమనియు, అది దేవతలకును శుభ్లపదమనియు పలికెను. అనువాదమున ప్రస్తుత విషయమైన జారత్వ ప్రశంస మాత్రమే గలదు. పరదారగమనము హీితమును. శుభృపదమును అనుట హాన్యాభానమే, ఇట్లు మూలానువాదములందు హాస్యాభాసమే స్పుటమగుచున్నది. 10. బృవాన్పతి యనిమిషులతో, బుషులతో నెజపిన పరాచికము

ఈ నహుషుని వృత్తాంతమునందే ఇంద్రుడు ఆజ్ఞ్బాషించిన అనంతరమున బుషులు బృహస్పతిని జేరి ఇట్లనిరి. క్త "51/ నవువుయ మహపాందో వదవీ

శపాతుయ ళ2ికిక్‌ వరంవం ఉను నాతని లో

కహతంబు గాంగ బుచ్చుము,

మయవోత్తు తబ్చిత్తమున యమరం ఐబడం౧న్‌ో (ఉద్యో// ఆక్వా/[౮రవ/

బుషుల మాటలలో నీపరదారను నంధానించుట 'లోకహితము'గా భావింపవబడినది. వారి నపహసించుచు బృహస్పతి యిట్లనెను, ”౯|/ నవాువుండు వచముభువాం డట

ఎపాతానువానవరులు వీరకి తా లో

వపాతం బిజు యిది మనకన్‌ .

మవానయమ కాకయెట్లు మానంగ వచ్చున్‌ (ఉద్యో/-/ ఆక్వా/-/(౮9వ/్ల

ఈ విధముగా బృహస్పతి 'యుల్లసం' బాడెనని తెలుపబడినది. ఇచటి హాస్యము 'అనిమిషులను, బుషులను' ఆలంబనముగా చీసికొన్నది. అందుచేనిదియు హాస్యాభాసమే, ఈ విషయము మూలమున నిట్లుగలదు.

“తో త్వాం దేవాః నగంధర్వా బమువయళ్ణు మవోద్యూతే |

(నాదయంతి బేందాణీ శవబవాయ [(వ్రదీయతామ్‌ //

ఇందా ద్వాశప్తో నవుపషో దోవరాజో మవోద్యుతిః /

వృణోత్వయం వరాలోవో బ్తూ త్త వరననీ/ (ఉద్యో/(౮-[2అద్యా/.[2, (3 ట్లో//

ఇచట నహుషుడు ఇంద్రుని కంకొ విశిష్టుడనియే గాని 'లోకహిత' మనుటలేదు. దీని వలన తెలుగున నిదిమదరింత హోస్యభాజనమైనది. బృహస్పతి దేవతలతో నాడిన 'యుల్లసము' మూలము నందు లేదు. ఇటు అనువాదమున (ప్రత్యేకముగ నీహాిన్యాభాసము స్పురించుచున్నది. | నటనతో పగతో ాాతతనాన చారు తునుతాళానా డొనా యానననాలాలు 3. మూలమున ఉద్యో[!!-5-12 అధ్యా!|-16 నుండి 23ఛో [|

193

11. కరుడు భీముని నవహేళశన మొనరించుట జ

నిరాయుధుడైన భీముడు తన చేతికి చిక్కగా కరుడు కుంతీ వాక్యములను తలచి విడిచి పెట్పను *51/ మనమున 6 గంఖీ ఎాక్తూం

బును నొలనీన నోయఖుడిగ పోయి కదని న

వ్వున మోమొనవ్లు నతని ౩

మను వింటం గడువ్దు లోల నలం ఖభెడుదుదున్‌ో ((దోణ//-4 ఆకాా/-2౮ల్‌వ//

'నవ్వున మోమొప్ప' యనుటచే కర్షుని హసితము ద్యోతకమగుచున్నధి. ఇది ఉత్తమ లక్షణము. వింటితో కడుపుపై పొడుచుట హాస్యభాజనమైన చేషయగుచున్నది.

“"ఆఅ/ తఅందివోత నీకు భొండనం నోదోకి

గజవం డోర మనను కాంట్లో దీజ

శోవుకొలండ (మంగి యూరక్ననీఎవింటో

కడన యండు మింకనజిి వదకో ((దోజు/-4 ఆక్వా/-239వ/

భీముని యందు తిండిపోతుతన మారోపించబడినది. ఇది సాధారణముగా సంస్కృత నాటకములందు విదూషకుని లక్షణమని సన్నిధానం వారు వ్రాసిరినే ఇట్టి విదూషక లక్షణ వరనచే నిచట హాస్యన్వూూర్తి కలుగుచున్నది. అంతేకాక “5 వనమున థభలమూలండులు

దని ముని వై యండం గాక భీరోద్దతిమై

నని నేయ నకు వచ్చునా

రను మచటోకీ నుడిం మడఢింగ కాంతుండ పోల్‌! ((దోజు/-4 ఆళ్వా/24/ వ/

అని పలికి కర్షుడు భీమునికి క్షాత్రధర్మముకాక శమారమైన మౌనీ వృత్తియే తగిన దనుటచేతను, 'చే యలంతిం గని సమరము సేయుము" అనుటలోను ఫ్‌ మసేనుని హోాస్టభాజనుని చేయుట జరిగినది. నుక్షత్రియుడును, బక్క హిడింబ, కిమ్మార, జరాసంధ, కీచకాదుల చంపిన వాడును నగు భీముడాలంబనముగా సూతప్పుతుడును అర్ధరథుడును అగు కర్దునిచే జనితమైైన దగుటచే నిది హొస్యాభాసమగుచున్నది.

ఈ విషయము మూలమునను నిట యుండి. ఫీముని భోజన మయత్వమును హశన చేయుకేగాక ఇంటియొద్ద వంటవారిని, భృత్య, దాసాది జనులను భోజనము కొరకు కోధమున కొట్టుటకు త్వరపడుమని పల్కనట్లధికముగ ట్లు గలదు.

“మూదాన్ళు త్వజనాన్తానాంర్త్రం గృ పా తృురయన్చుళమ్‌ |

యోగ్వాన్తూాడయితుం టదాద్సోజునాలం వృకోదల స

(దోజు/7-//4 అద్వా/-/౮5 ళే// భీముని బాహుబలము దాసదాసీజన పీడనమున కేనని భావము. 4. ఇతడు సామాన్యముగా వేషభాషలచే హాస్యము.బుటించుచున్న ను, రూపకములలో దిండిపోతుగా, జగడాలమారిగా వ్యవహరింపబడును” (కావ్యా!!నసం[గ![!-ప్పుట 58) 194

మూలమున కర్వని నవ్వుట 'పహసం శ్చ అని తెల్పుటచే నతని నీచత్వము యౌద్గ తము ద్యోతకము కాగా తెలుగున చిరునవ్వు ౬5నే తల్పెను.. మొత్తముపె మూలానువాదములు రెండింటను హోన్యాభానము చక్కగా ద్యోతకమగుచున్నది. “కలహశీల కుపుత్తాద్యాలంబనతయా వీతరాగాది నిషకయా చ వర్యమానః శోక" (రస1॥గం॥-పథమానము-పుట375) అనగా కలహశీల కుపుత్తాద్యాలంబన మగుటచేతను రాగద్వెషములు లేనివారియందున్నట్లుగను శోకము వరితమైనచో కరుణాభాసమగునని జగన్నాథుని యభిప్రాయము... అల్లు ప్రబలశత్రులను వధించి వారికై శోకీంచినచో నదియు ననుచితమగుటచే కరుణాభానమగునని శ్రీ, సన్ని ధానం నూర్యనారాయణకానీ గారు వ్రాసీరిల

1. ధర్మజుని జ్ఞాతి వధానంతర శోకము ధర్మజుడు కురుక్షేత్రయుద్ధమున కౌరవులను వధించి వారికై ఇట్లుశోకీంచును. /నీ/ డ్డాతుల నందణం ఊంవత మద యాత్య వదమ కాదో రాజువర్హనందుం గాల్డు మసొంన నిక్తాము దాల్స్‌ మత్త్సల వరన మిద వనవానఉవిచుల కారయవఎపాతంబు లథు యింత యొవ్లునై వనమున వనియింవ వలయ ఎంట యనుఖిదం బ్రానరాజ్యామివంబునకు. లు కూ లభం/౧ దమలోనం గాటులాడి తగ మలము నాలను వోలియింవం యగత్సతంవు (టబ్రమదమొనంగదు. శ్రాలోక్కరాజ్యమైనం గానయేనొలమపామోారలో పకినుండు." (ాంతి/-/ అళ్వా/౧4౮ వగ్ల అని యిట్లు కౌరవులకై శోకించి, ప్రత్యీకముగ సుయోధనుని గూర్చి యింట్లు వగచెను. ”పు/ ద్ధు తరాస్తుండు తమూాదాతీడు నమదుద్ధం జూడో కన్సబుం డే ౧తం ఉన్హుం 4న నిచ్చాం గాని మదుడం గాం దవ్వుం డయ్యెన్‌ నిరా క్రతళీలుం తగునానముయాదనుయ నంక్షోణందు నేనెం గులం బతనిం ఊంవంగం గోవ మాజౌ మది ళకాగ్రాంతమయ్య్కాం దుదిన్‌ (కాంత/౧-| ఆళ్య్యా/-4రవ/// ఇట్లు దురో్కధనుని మరణమున మనసు శోకాక్రాంతమయ్యె నని ధర్మజుడు పలికెను, (ప్రబలశత్రువు మరణించిన దాని ధర్మజుని శోకముక్షతియ ధర్మమున కనుచితమై కరుణాభాన మగుచున్నది. . మూలమున దుర్కోధనాది జ్ఞాతుల మరణమునకై ధర్మజుని శోక మిట్లు తెలుపబడీనది. 5, కావ్యా॥!సం[గ్ర॥-3 ఆక్వా॥!- అనుబంధము: - పుట 436 195

"జయం మమ మవాద్దు*భిం వ్తర్గతో వ్యూద నిత్యదా |

కృత్వా డ్డాతి్టయ మిమం మవోర్రం లోభకాంతమ్‌/(తాంతి[-/2-/ అద్యా(./4 భో

అందుచే మూలానువాదములు రెండింటియందును నీ సందర్పోమున కరుణాభానమే భాసించుచున్నది.

సాహిత్యదర్వణమున రౌద్రరసలక్షణ మిట్లు తెలుపబడినది.

"ర్మాదః (ోదో న్లాయీభావో రళ్లో ర్హూది దైవతః

ఆలందబిన మం శశ తబ్బో వైదీవనం మతం” (నాపా/దర్వు-ంవరు23ధ ళో

"రాద్రమునకు క్రోధము స్థాయీభావము. రక్తవర్షము. దీని కధిదేవత రక్తము. ఆలంబనవపభావము శత్రువు. వాని యపకారాదిచెష్ట లుద్దిపనవిభావములు “అని పై శ్లోకభావము. అనంతరమున రౌద్రరసాభాన నిర్వచన మిట్లోసంగబడినది. "కదర్య కాతరాద గతత్తేన వ్యతాద్యాలందబనత్స్వేన వా కోదోత్చావా్‌,....ంసాబాసాలో

(6వ/౧౭/(చభమాననము-వుట ౨7)

"హీనులు, పీరికివారు నగువారి యందు గలదియు, ఏ(త్రాదు లాలంబనముగా గలిగినదియు నగు కోధము రౌదాభాన మగును" అని జగన్నాథుని మతము. నాహిత్యదర్పణకారుడు కూడ “రాదే గుర్వాది గత కోసే" (నాహి॥దర్చ॥-3వరి॥[- 2644ఛ11) అని తెలిపి ఈ యథభిప్రాయమునే వ్యక్తము చేసెను. అది శబముచే పితృ, భాతృ, ముని, నుర, ఆఅచార్య్యాది గౌరవనీయులైన వారందరును [గ్రహింపదగుదురు,

1, శృంగి పరీక్షిన్మహారాజును శపించుట

పరీక్షితుడు వేటాడవచ్చి శమికుడను మునిని (ప్రశ్నించి సమాధానము లేకపోవృుటతో కోపించి యతని మెడలో నొక చచ్చినపామును వైచి పోయెను. శమికుని కువూరుడు శృంగి యనువాడు ఆ విషయము నెజశింగి కోవమున శాప మిచ్చిన విషయ మట్లుగలదు.

_ “వ! శాపజలంబు లెత్తికొని....... మహావృద్యు మదీయజనకు నవమానించిన పరీక్షితుండు నేండు మొదలుగా సప్తదివసంబులలోన, దక్షకవిషాగ్నిదగ్ధండై యమసదనంబున కరిగెడుమని శాపంబిచ్చి" (ఆది॥!-2ఆశ్వా॥-171వ॥)

ఇట్లు శాపమిచ్చిన విషయము తెలిసికొనిన శమికుడు తనకుమారుడగు శ్వంగిని మందలించుచు, 'సకలక్షమారక్షకుండైన పరీక్షితునకుం బరీక్షింపకశాపం విచ్చి బెట్ట "సీసితివి" అని తెలుపుటయే గాక “కోదిగా. దపస్వికిం జన్నె" యనియు ననుటచేనిది యనుచిత క్రోధ మగుచున్నది, కావున నిది రౌద్రాభాస మగు చున్నది,

ఈ విషయము మూలమునను నిస్తే యున్నది.

“ఉత్వైావమృ వవ్లుతన్తు దవంన్త బో వ్‌బ్‌ బిష్షైతః

కోవ నంధర్త్తో నయనా (వజ్వాలన్న వ మన్యునా?!

ఆవష్లః న తు కోవేశ కళావ నృవతిం తదా

వాదయూవ న్ను జో తోజున్వు (ేధదేంజ లాత్హు ఈ (ఆది/ఓ2/-3 7ఉఅద్యాా/-/(,// న్య 196

ఇచట శృంగి కోపనంరక్తనయను డగుటయు, స్తజుడగుటయు ప్రజ్వలితు డగుటయు వర్షితములు. ఇవి కోధసూచకము లైన యనుభావములు. అట్లనుటకు ప్రమాణముగా విశ్చునాధుడు క్‌ ధయుద్ధ వీరములకు భెదమును తెలుప్పుచు వ్రాసిన దానిని పరిశీలింపదగును, "రానూ న్న్యేతతాచ్యాత బోదనీ యద్ర వంత” (ాపా/దర్దంవరా23/ ట్లో అందుచే నిచట రక్తనేత్రత్వా ద్యనుభావములచే ననుచితకోధము పరిపుషమె రౌద అనువాదమున రక్తన్యతత్వాద్యను భావములు పరిప్పుష్టముగా భేవు. వెదిక మతాభిమానియగు నన్నయకు బ్రాహ్మణుని యనుచిత కోపవర్ద్సనము అనిష్టవిషయమగుటచే నిట్లు చిత్రించె నెమో యని భావింపవలసియున్నది. అందుచే మూలానువాదములురెండింటను రౌ ద్రాభాసము తుల్యమే. . 2. ద్రౌపదీ వస్తాపహరణ నందర్భమున భీముడు ధర్మజునిపై కోపించుట శో జా (ద్రౌపదీవస్తాపహరణ సందర్భమున భీమసేనుడు దుఃఖీతుడై ధర్మరాజు నుద్దేశించి ఇట్లు పలిక౩ను. ద “వ! శకునిైైతవం బెజింగియుం బాపదూ్యూతంబు.-బవర్తించి యధర్మప్రవృత్తుండ వయితి కావున భవద్పాహుదాహంబు సియ వలయు నని కోపించి పలికినం...." (సభా॥-2ఆళశ్వా!॥!-223వ|॥) ఇచట థీమసేనుని యనుభావములు విపులముగా వర్ణింపబడక పోయినను బాహుదాహంబు సీేయవలయు ననుటచే వాక్కులందే కోధము ప్రకటింపబడినది, ఇచటి క్రోధము భాత్రాలంబన మగుటచి రౌద్రాభాస మగుచున్నది. ఈవిషయము మూలమున నిట్లు కలదు. ".......... వృకోదరః (దేళ్షూ యధివ్లీరం బొ చకార్కకేవం. వరమార్తడూవః (గ (రభా/2-ర0అద్యా/-47ళ్లో/ భ్‌ముడు పరమార్తుడై యుధిష్టిరుని జూచి కోపగించెను. ఆతడు పలికిన పలుకులు మూలమునను: నిట్లు గలవు, “పవావ్యూనర్ల తీ బాలా వొండవాన్‌ (వ్వ కౌల్గదైో | త్పుత్స్యు తో వోళ్తూతో శ్లుద్రార్దు ళం నైర్డు కుత్యవిలైైః అన్వొాః కృుడో మన్యురయం త్తుయి. రాజన్చి సాత్తూత | బావగా. తో నంధ్హామి నవాదోవాగ్పు మూనయి || పవమన్తుకృ తం ఎద్వాం యద్వూన్వావాం ధనంజయ | నీత్తేఒగ్భా నపహాతొ బావాూనిరైాహేయం బలాదవ ॥ (రభా/౧2-62 ఆద్వా/-౮ నుండి /(0ళ్లో/ మూలమున సహితము అను భావాదులు వర్షితములు కాక బాహుధాహ (వ్రసక్తియే గలదు అందుచే మూలాను వాదములు. రెండింటను రౌదదాభాసము తుల్క్యముగనె పోషింపబడినది. 197

౨. కార్తవీర్యుని పుత్రులు మున్యాశమముపై ప్రదర్శించిన కోధము పరశురాముడు కార్తవీర్యుని వధింపగా నాశ్రమమున నతడు లేని సమయమున కార్తవీర్యుని కువూరులు వచ్చి యచటి వారిపై (ప్రదర్శించిన యనుచితకోధమిట్లు వర్ణింపబడినది. "మ/ మునులం దొట్టుచుం బువ్చువృస్త్రతతు లున్యూ లించుచుం (దూడ్తలై మయనవద్యున్‌ విమదగ్గు 6 బర్జో బలిమిన్‌ వోరామ వోరామయ యం యను నాతేళము నేయ బచుండణలగ మునుల ళోకింవ ధర్యాత్యు న మ్యునిమయుఖ్యూన్‌ వదయింబి ర్యాగవామునన్‌ మోవోంద్బులై వపావాయల్‌ో (ఆరం ఆక్వా/-|౮2వ// ఇచటి కార్తవీర్యుని పుత్తులకోధము అన్గానపతితమై పిచ్చుక పై బ్రహ్మాస్త్ర మనినట్లు బాహ్మణులైన బుషుల పై పదర్శింపబడి యనుచితమైై ర్యాదాభాస మగుచున్నది. ఇచట మూలమున నిట్లు గలదు. / అర్జునన్వాథ దాయాదా రావేణ కృుతమన్వవః | ఆ(ళమనం వినా రామం ఉఊమదగ్పు ముప్వాదవన్‌ ॥ తే తం ఎన్ను ర్థువోవీర్ణుమయద్య్వాంతం తవన్వునమ్‌ | అనకృు(ామ రామేతి వకోళం తమనాథవత్‌ ॥ కార్తవర్తున్యూ వుత్తాన్తు జమదగ్హాం యధీవ్లర మాతయిత్వా ళ్లరార/య్యుూ ర్వూణాగ౧తమంందమా* ॥| (ఆరో!-3-116 ఆద్యా 11-2౮నుండి 27తో, మూలమున మునులను తిట్టుట, వృక్షతతు లున్న్మూలించుట లేవు, పౌహయుల యనుచిత క్రోధమున కుత్కర్ష కలిగించుటకు అవి కల్పితమైనవి. అక్షే 'మునుత్‌ శోకింప ' అనియు వర్ణింపబడినది. మూలమున 'తపస్వినంి' అని యుండగా, ననువాదమున 'అనవద్యుడు, ధర్మాత్ముడు అని రెండు విశేషణము లున్నవి. మూలమున 'అయుధ్యంతం' అని యుండగా తాపసపవృత్తికి యుద్ధము విరుద్ధముగావున యుద్ధము చేయలేదని ప్రత్యేకముగ తెల్పుట అనవసరమని భావించి యాప్రస్తావన విడిచిపెట్టి యండనోపును. ఇట్లు మూలమునకు మవెణుగులు దిద్దుచు ననువాదమున రౌదాభాసము చక్కగా పోషింపబడీనది. 4. కౌలికుడు ధిక్రారమె వచ్చి పతివతపె ప్రదర్శించిన [కోధము (థు మూ మూ కౌశికు డను విప్పుడు భిక్షార్హమై వచ్చి యొక పతివత గృహాంగణమున నిలిచి యుండెను. ఆమె పతిసేవలో నుండి యతనికీ భీక్షావదానమున నాలసించెను. ఆలస్యముగా భక్షగాని వచ్చిన యామెనుజూచి *వ॥ .......కౌశికుండు రోషరంజితలోచనుం డగుచు నిట్లనియె త్‌ అడీగనయవ్లుడో బౌచ్చారం ౧జవీనం బో నవ్వు యేను గణుదుర్దుతి వా వడం తి నను నిలివీ భ్లికైం ఇిడకొ కదు నవ నేనీ తోల మదమునశ్‌ (ార//౮ ఆకా?/-/2వ/ /3వ/ 196

ఇట్లు పలుకుటయేగాక కోపముతో నింకను నిట్లనెను. “డఊ/ నమగం ఉంతయెక్కుడా మనవులు బూనుడు లింతతక్కువో కోములి దోల యిబు ౧దుం (౪ వుంనం గానవ్లు లోకవందూలన్‌ భూమినురేందులన్‌ ఎివిజవుంగవుం డాదీగ భోం గొల్పుబో నేమిఎ నొక్కా వాడు ౧జు నెల్రిద మై లటు నీకు నిచ్బులున్‌ క అవమానితు లై ధరణీ దఎవిజులు (రోదాగ్సి కఖిల దీవించి మవో (దవనడ్వవంబులతో నవని నయినం బెడ వడంతు ర్యవతికాడుల్‌" (అరల ఆళ్వా/-/6, | 7వ/ కాళికుడు “'రోషరంజితలోచనుం డగుటయు, నిట్లు తనపల్కులలో [కోధము (ప్రదర్శించుటయు ననుచితము. కౌలికుడు తపస్వియు, బ్రాహ్మణుడును నగుటచే నాతనికి (క్రోధ మనుచితము. ఈ (కోధము పతివతయందు (ప్రదర్శించుటయు ననుచితమే . ఆమె పతివతయని యతనికి తెలియదని భావించినను, అబలయందు (దర్శించుట చేనైనను అనుచితమే యగుచున్నది. ఇట్లు ఈ ఘట్టమున రౌద్రాభానమే సుప్రతిష్టిత మగుచున్నది. ఈ విషయము మూలమున నిట్లు గలదు. “బావ్యూణ ఉవాబ తీముదం భనతి త్తం మాం లి త్రూక్షా వరాంగ౧నో | ఉవరోదం కృృతవతీ న వినరతవత్యని ॥ మూార్చుండోయ ఉవాచ (బావ్వొజణం కోధనంతన్హం ప్వాలంతమివ తోజనా | ద్భవ్లా నాడ్వు మను వ్యేంద నాన్త్వవ్లూర్చుం వచోజ్యబవీణ్‌ / న య 2 (బావ్వొాణా న ౧లీయాంనో ౧రీయాంనే వతి? కృతః గ్రవానధదర్శే వ్వర్షన్ష (టబావ్వూశానవమన్య నే / ఇం(దోఐ_ వ్రూషాం (ణిమత ౨౦ వ్రునర్వానుషాభువి / అవలివ్తే న జూనీష్నే వృడ్డానాం న (వతం త్వయా / బావ్యూణొాః వ్యూగ్పునద్య కా దపాయః వృదివమవీ //7 (ఆరోఓవ-/ 97 అద్వా/౧4/ర్‌నుండి22 భో) 'రకలోచనత్వము' తప్ప మిగిలినవన్నియు అనువాదమున యథామూలముగ నున్నవని స్పష్తము, అందుచే మూలానువాదము లందు రౌద్రాభాసము ఒకే విధముగ నిర్వహింప బడినదని తెలియును, 5. విరటుడు బృహన్నలా విజయవప్రశంనకు ధర్మజునిపై కోపించుట విరాటుడు తన కుమారుని విజయ మగ్గించుచుండ ధర్మజుడు బృహన్నలయే విజయము నాధించెనని పలికెను. 199

శతనివివజయము నందయమనుత 1గాటా యింతవత్తును: నలంద త్‌వ్లు గాని మింకొ నమాత లుడుయుము క౭కఖువి వ/ అనుచు విరాటుండు గటలబులదరం గన్నులంగాంప్పు గదురం బలుకు చప్ప ఇట విరటుని రౌద్రానుభావంబులగు కటంబులదరుట కన్నుల కెంపుగదురుట వర్ణింపబడెను. కటంబులదురుట 'వేపథు వనెడి రౌదానుభావము అనుబావా న్రథాక్షైవ(తూరనందర్థనాదయా (ావా/దర్దు/3వర230ళ్లో ఇట్లు పలికినను వినక 'కురుబలమేల దెత్యసురకోటులు వచ్చిన గెల్వరాదె' (విరా॥|- 5-252ప/) బృహన్నలకని ధర్మజుడనెను. అప్పుడు విరటుని విషయమిట్లు గలదు, *వ॥ అనిన విని సకోధ హాసోల్లాన వికృతాననుండై మత్స్య మహీనాథుండు ఉఊ/ చింతలు నాల నీవలన వించిమగాని దర్యతి నెందు నే దముంతతు మున్ను నారభుల నౌవ్చురం జఊూడమె వైరవరదు ర్లాంత భదావలాన మలరం దాం వోరుల న్యన్రశ్వనవి (కాంతం గడంగు వారో నని కన్ను అ ఉవ్లులు రాలుయండంగన్‌. (వరా/౮ ఆళ్వా/25వవ/,254వ/ మొదట కన్నుల ఎజుపుదనము మాత్రమే గలదు. ఆ తరువాత కన్నుల నిప్పులు రాలుట జరిగెను. ఇది కోధము యొక్క ఉత్కర. విరటుడు తన కుమారుని కౌర్యమేలనో ధర్మజుని కనిష్టమని భావించి 'మౌర్దో[ (దేకమునం. బలుకు చుండుట మాను మని హెచ్చరించెను. “5 నాకొడుకు పోముమాతలు శకపిోిం భొనంగో నాడ నంవ్లు మౌద్దో (దకమునం ఐలుము భుండుతు మాకు నపాంవగ రాదు మానుము వ్యవాో (వరా/౧౮ ఆక్వా/2౮35 వ// మొదట కొంత గౌరవ సూచక మైన "కంక భట్ట' యనిన వాడు తరువాత 'మానుము విప్రా యని ఏకవచనము ప్రయోగించెను. ఇంకను మానక 'చాటం బనుప్పు బృహన్నల జయంబూ అని ధర్మజుడనెను,. అంతటితో విరటుని కోధము మేరమారినది. “ఆ అనిన ర్యొదరవము మనమున నడరంగః బడగొ యెత్తు నురగ వాలు రేఖ నెనయ చే౭ినాం గెన్మివోనెం బత వేశీ గజడన యతథకులు మన్న నుడుగో వముభు" (వరా/౧౮ అజ్వా/-2౮9వ/ 200

ఇట్లు ఐరటుడు నారె గొని వేయుట రౌద్రరసానుభావమే. రౌద్రభావమ. కార్సురూవము: దాల్చినది. కాని యిచట. కొాదము బ్రాహ్మణాలంబనమై యనుచితమగుచున్నది. 'నేను సుమనో విభుతుల్యుం వైన నిన్ను మిక్కిలి యగు భక్తిం గొల్చి కృతక్కత్యత జొందుదు ననియు (విరా!॥-]! ఆశ్వా![-203 వ) 'భక్తి ననుచరింతు నమాత్యసుత నుహృద్య్మటార్థయుతము గాకీ (విరా॥-1అళ్వా!॥-188) అనియు పలికీన వాడును,' ఎదురుసని నమస్కరించి యతని యాశీర్వాదంబులు గై కొని (విరా॥-1 అశ్చ్వా॥[-189వ) నవాడును, అగు విరటునకు కంకుభట్టుపై కోధము జూప్పటత్మంత మనుచితమ్తై

ఈ విషయము మూలమున నిట్లు గలదు.

“తతో2(దబవీన్భు తృూరాజుం దర్భ వ్యుతోయదివ్లరా ॥

బృహన్నడా యస్య యనా కథంనసన విజేష్యుతి ॥

వాత్చుళ్తు కువీతో రాజా మత్తః పొండవమ(బవీజ్‌

నమం వ్వ్యుతేణ వే వండం బవ్యాజందో వళంనని ॥

వాభ్యావాభ్యూం న జానీవే నూనం మామవమన్వానే |

భీవు(దోజముభాన్సుర్వాన్‌ కనెబ్బున్స్ను న విడోవ్యుతి ॥

వయన్వుత్వాత్తు తే (అవ్య న్లు వరాధమిమం శ్రమే |

నేద్భుళం తో వ్రునర్వా ద్వంద యది జీఎతుమిబ్బుని [|

శ య 1

అవంళు (వతివద్లో౭న నబ వాబం. నియచ్చుని |

నయంతా బోను ఉద్యోత న కల్చైదార్ధు మాబరేల్‌ ॥

చజంవాయన ఉవాద ॥

ఈత? (వకువీతో రాజా తమ్షేణావానద్దుళమ్‌ ॥1”

(ఐరా/(౧4-ర౮3 అద్వా/-37ముండిశ4ీ శ్‌) ఇట వాక్టగతమైన కోధమేగాని, రక్తనేతత్వాదులు లేవు. 'నీవు నాకు వయస్యు డవగుటచే నీ అపరాధము క్షమించు చున్నాను. గాని జీవించదలచినచో మరల నిట్లనకుము' అని పతిషేధించెను. ఇట్లు చంపదలంచుట యనువాదమున విరటుడు (మదర్శింప లేదు. కనుల కెంపుగదరినను, నిప్పులు రాలినను మాటమోరకుండుట విరటుని పాత్రచిత్రణమున తిక్కన నేర్చు, అనుభావములచే అనుచితకోధమును పరిప్పుష్ట మొనర్చి రౌెద్రాభానమును పోషించెను. ఇట్టి రొాద్రాభాసపోషణమున ననౌాచిత్యమును నిర్వహించుటలో సైతము నొక యౌచిత్యమును వాటించి తిక్కన తన సామర్ధ్యమును చూపెను.

ఈ సందర్పమున నుదాహృతమైన పద్యము నందు "అనిన రౌద్రరసము మనమున నడరంగల అనుటలో రసవాచ్యతయను దోషము కనబడుచున్నది. ఇది తిక్కన లో సర్వసామాన్యము. పాఠకులపై గల యవ్యాజ సానుభూతియే దీనికి కారణమని శ్రీ శలాక 6, గరుత్మంతు డిందదుని పై నెరపిన యనుచితకోధము

గరుత్మంతుడు వధింపబూనిన యార్యుకుడను నాగుని మనుమడగు నుముఖుని చిరంజీవిగా నొానర్పుమన మాతలి కోరగా నిందు డుపేంద్రుని సమ్మతితో నజొనర్చెను.

సరం ననే 201 వ క 9/63

అప్పుడు వైనతేయుడు కోక చి తనపని కడ్డము వచ్చినందుల కింద్రుని నిందించెను, ఈ కార్యమునకు విష్ణువేగాని తాన: కారణము కానని ఇంద్రుడు పల్కెను. అప్పుడు గరుత్మంతు " డిట్లనెను. "ఉ// తమ్యు.డ నీవు నాకొలంది తజ్తూ మెజుంగక్ననాకు నీబబా వ మ్య ూయగుభంగిం దోనేతివి వానవ దు య్వదిత్యివచూతవం క మ్యభిలమ్మ్యు దాల్తు నొకనన్హు వుటీయన యిల్దోవన్ను నీ ఎమో యిం దూలవ్లుత్తి యని యీజ్టణలోచులః 7౦ వెలర్హుంన.” (ఉద్యో/-తే ఆక్వా/ ౨9రవ/ అదితికువూరులైన దేవతలనందటి నొక సన్నపుటీకచే ధాల్తుననుట పరాక్రమమును తెల్పుచున్నను; ఇందవజ్ఞయు ఆక్షేపమును స్పురించుచున్నవి, ఇంద్రుని" తమ్ముడ' అనుట తనకన్న అతడు చిన్నవాడను భావము సూచించుచుండగా, అతనినే గాక సర్వదేవతలను తన ఈకతో మోయుదుననుటచే నతని పట్ల ఆక్షేపము గోచరించుచున్నది. 'ఈక్షణరోచులం గెంపెలర్బ్పగన్‌ ' అనుటలో రక్తనేత్రాంతత్వమను రౌ[ద్రలక్షణము గోచరించుచున్నది. కాని యనంతరమున "వ॥ .... కనుంగొని కోపించి వానుదేవుండు వెడనవుక్ష నవ్వుచు. క! నీ వో మోవుకాండవు " నావారవ్చున నిన్ను నడవినను గర్జుం బో తొ వెడం యంచు దన ముం వో వంవ్రున నిడో మరేందజిత్తు ఎకలుండ్రౌ క్‌ ౨భిక్లలు వచ్చుచు దుండమయు చాజచుచు (వేడడర నాగని (ళ్‌ వివభల్డై యజణబిన శోడతు మనివూర నాజీ నక్తుంయ (దోచిద్యూత్తై న్య(యంగంర్టువను" (జద్యో॥!-3 అళ్వా!-300,30/ వి, “'సురేంద్రజిత్తు వకలుండయె్యె' ననుమాటతో భయపడెనని తెలిపిన తర్వాత తదనుగుణముగ 'ఎఅకలు విచ్చుట, తుండము తె౪చుటి ఇత్యాది భయానకాను భావములు వర్ణింపబడినవి. మొదట గరుత్మంతుడు రౌద్రకర్మమున కుద్యమించి చివరకు భయశోకములను (ప్రదర్శించెను. ఇట్టి సందర్భమున రౌదాభాసమని శారదాతనయుడు లక్షించెను, “అవడాక్షన వాక్సాది ర్యొదకర్గా కతోద్తూముః బిభోతి జోబతి యది న ర్యౌదాభాన ఉచ్వూతో (భావ/్గవకా(ర అధ/[7ళో అందుచే పైనన్నివేశమున రౌద్రాభాసము స్పష్టము. మూలమున నీవిషయ మిట్లు గలదు “గరుడన్తత్తు చ్యశావ యణావ్చుత్తం మవోబలః / తాయఃి (దానం ళకణ కృతం నాగన్వ భారత ॥ వ్హోావాతోన మవొతా రుద్గా ఎ ణఅభువనం థమిగోూ!. నువ వరిముతుదో వావవం నముప్యాదవత॥ గఉద్యో/౮-/02 అద్యాం/,2 క్లో 202

_ ఇట్లు [క్రుద్దుడగు గరుత్మంతుడు ఇందునితో నాకు నీచే నియమితమైన యాహారము తిననీయక నీవే యడ్గపడుచుంటి వని యుక్తియుక్తముగ పలికి, తామిరువురము సోదరుల మనుమాట గుర్తుచేసి తనబలమును గూర్చిన ప్రసక్తి చేయును. అనగా మొధట నౌమ్యముగ ప్రారంభమై చివరకు గర్వపు మాటలు పలుకును.అనగా మూలమున ఏమిట నీకీ దక్కువి, ' విజ్జవీగెడు నాకొలది తథ్య మెజుంగక ఇత్యాది యౌదత్య స్ఫ్పోరకము లైన ఆక్షెప వాక్యములు లేవు అనంతరమున విష్ణుని మాటలును చేతలును, మూలానువాదములం దొకి తీరున నున్నవి. క

"తతః నో భగవాంన్తన్వూ న్యూంద్లో బావుం నమానజల్‌ | శివవాత న బారాలో వివ్వూలో నళ్షవోతనః యావాన్లి భార కృత్సాాయాః వృజివ్యూఃి వర్జుతైః నవా / ల స 1 ఎవ్మో న్రన్హ్ర కాయల్టు విచేతా వివ్వూలః ఖగ ల. ముమోచ వ్యతాశణీ తదా గుడు భార (వవీడితః // గ ఉద్యోూ/.౮-4 (0౮ అద్యా/-22,23,27 ల్తే// అనువాదమున గరుడని భయానుభావములు తెలుగు నుడి కారముతో స్వభావసిద ముగ వర్షితమైనవి. మొత్తము పై మూలానువాదములందు రౌ ద్రరనాభాసము తుల్యముగనే పోషింపబడీనది. 7 కరుడు గాంగేయుని పైప్రదర్శించిన యనుచిత కోధము దుర్యోధనుని పక్షపువారి బలాబలముల నెన్నుచు భీష్ముడు కర్పుని అర్ధరథుడని నిర్ణయించెను.. ఆసందర్పమున నిట్లుగలదు, ల్‌ “వ॥[ అనిన విని రాధేయుండు [గోధతా[మాక్షుం డగుచు గాంగేయున కిట్లనియె. క ఉందిమిని లేంియొుంటలొ మంటరములు వల్కూ ముచితమే. యరైరభుం ఉందో నమ నేమి తత్కువ ౧౭టో బౌవుము దీన నీవు గన్నుద గలదో. గ ఉద్యోో/౧4 ఆళ్వా/-23రవ॥/ 237వ ఇట 'కోధతామాక్షు' డగుట రౌ దరసానుభావమును స్పురించుచున్న ది. మాటలలో నవహేళశనము గలదు. కర్షుడు భీష్ము నింకను నిట్లధిక్షేపించెను. రండ వగు బీవ్లు లావు బీరంబు నరయ జ 1 ౫ తో చాలం గాలంబూ వోవకొ చతుడు లైన వృద్రజవములదుద్తులు వండు గాక ముదయ మతి చప్పి నోంకీ నొదవినట్లు వలుకువాడదంయల మాటలు పాటి యగునో ౧డద్యోగా4 అళ్వా[235వ/ 243 203

ఈ విధముగా నాక్షేపించి. '"దుర్మాని యని కాదె యీతనితో నడచుట కొల్ల నైత్‌ దురముని కని పల్కెను. ఇట్లనేక యాక్షేపవాక్యములతో రౌద్రము పోషిత మెనది. వధోద్యమము లేకున్నను నాక్షపావజ్ఞావాక్యములచే కూడ రౌద్రము పోషింపవచూ నని భావ,పకాశమున తెలుపబడినది.

ఇట్లు కురుకుల మాననీయుడును వృద్ధుడును నగు భిష్ముడాలంబనముగా గల యీరౌ్యద్ర మనుచితమగుటచే. రౌద్రరసాభాన మగుచున్నది.

(కోధోత్ళుల్ల లోచను డగుటయు, భీష్ముని మృషావాది యనియు, దుష్టభావము గలవాడనియు పలికి తానే పాండవ సేనానివపామునాపగలుగువాడ ననుటయు మూలమున గలదు." అంతేగాక వృద్ధులు బాలురతో సమానమని పలికి భీష్ముడు జీవించియుండగా యుద్దము చేయననియు, అతడు మరణించిన తరువాతనే యుదము చేయుదు ననియు పలికను. అనువాదమున "భీష్మునితో కలిసి యుద్ధము చేయనంటి" నని మృదువుగా తెల్పెను.

ఇట్లు మూలానువాదములు రెండింటను వయోవ్మద్దుడును, జ్ఞానవృద్వడును, మాననీయుడును నగు గాంగేయు డాలంబనమైన యనుచితమైన యౌక్షేపజన్యిమైన రౌదాభానము పోషింపబడినది. 4.వీరరసాభానము

వీరరన లక్షణము నాహిత్య దర్పణమున నిట్లు తెలుపబడినది.

"డత్తమ (వక్ళుతిర్వీరో ఉత్సావాన్తాయీభావకః

మయ పాందదౌవతో హేామవర్లో౭యం నముదావ్యొ తఈ“(సావా/దర్వ4ఓ3వర/232 ట్లో

'విరరస ముత్తమ నాయకము, దీనికి స్థాయి భావ ముత్సాహము. దీని కధి దేవత యింద్రుయ. వర్ణము హెమ వర్ణము' రసగంగాధరమున వీరాభానలక్షణ మిట్లు తెలుపబడినది.

“కదర్వూ కాతరాదగతళత్తేన వ్యతాద్వాలందినత్స్వేన వా (ోదోత్స్చావా్‌...,

రసాభాసాః" (రస॥గం॥-పధమాననము-పుటలు- 375, 376)

'హీనులు, పిరికివారునగు వారియందు గలదియు, పితాదు లాలంబనముగా గలదియు నగు నుత్సాహము వీరరసాభాసమగును,

సాహిత్య దర్పణమున వీరాభానలక్షణ మిట్లు గలదు.

“అవ్యొవదాదూత్సా పా౬ధమయప్యాతగతేతదనా వీరే (వాహ/దర్షు/౩వం/౭26్‌ ళో

'బహ్మహత్యాదులగు మహాపాతకములను జేయుటయం దుత్సాహము జూప్పుటయు నధమపాత్రగతముగా వీరమును జూపించుటయు వీరాభాన్‌ మగునని భావము.

1. దుర్యోధనుడు బాల్యముననే భీముని కుటిలోపాయమున చంవ నుద్యమించుట భారతమున. కుత్సితుడైన దుర్యోధనుడు బాల్యమున భీమసేనుని వధించుట కుత్సహించును. ఆ విషయ మిట్లు వరింపబడినది. ల 6, “.... రొద నశ్రస్కాన్ఫ తం వాకు మవజ్డా వడప్తోక్టయా.... దోజజాతి కులాదాలో ఉద్యాకొర్కాదో నిందనం కక కలవాళ్ష్లోవ వాక్యాజ్తా భొంజునాదయః/” (బావ//(వకో/ = ౩ర అద// = 3 ళ్‌
2. మూలమున (ఉద్యో ॥ -5-165అధ్యా॥- 9 నుండి 27 శో) . 204

"వ్వ వ. ఉఊవొంచువదం వోని మద్యము మయదోద్రతుం వంది న న్లువత్హు ముగ ధర్ధానందరు నళ అంధంబి డో నపాండవముగా నమ్యుదవలయాభిల్షోణీ మ త్య వాణవయుళ్తక్తీ నత్యాదకక్తీర్లనా యేలెదన్స్‌ ౯ (ఆద/౧౮ ఆళ్వా/-/ర8 వ/ జీ వుసేనుని రహస్యముగ చంపుదునను టయుి, నశక్తుడైన ధర్మజుని బంధింతుననుటయు దుర్యోధనుని అధమత్వమును సూచించును. ఈయాలోచన యనుచితమైనది. ఇట్టి యుత్సాహము అనుచితమును అధమప్తాత్రగతమును అగుటచే వీరాభాస మగుచున్నది. |

“మత్క్యపాణ పటుశక్తి నత్యధిక కీర్తినై యేలెదన్‌" అనుటలో నుత్పాహము పరిపుష్టమగుచున్నది. అదిగాక ఈ సందర్పమున వీర రసానుభావములను పరిశీలింప వలసీ యున్నది. అలంకారికులు వీరరసమున కనుభావము లిట్లు తెలిపిరి.

“వతి నేత్చ తదుత్సర్దాలంబనోద్రీవనాన్వుతః

బాతుర్వామంతణా వై ర్వూ (నాదా ద్వూరుబావభూః

దుర్యోధనుని యత్సాహమున కాలంబన విభావ మాతని ప్రతినాయకుడగు భీముడు. కాగా 'ఆమంత్రణి మనగా 'మత్రాదులతో నాలోచించుటి,. 'దుర్కోధనుండు. శకుని దుశ్శాసనాదులతో విచారించి (ఆది॥-5 ఆళ్వా॥-167వ॥౦అనుటలో నామం[తణమను ననుభావము కలదు. ఇట్లు విభావాను భావ పృష్టియున్నను, అధమ పాథత గతమును అనౌచిత్య జుష్టమును నగుటచే నాభానమగుచున్నది.

ఈ విషయము మూలమున నిట్లున్నది.

“అయం బలవతాం గే కుంతవ్వుతోవ్యుకోదరః /

ముద్దూామః వాండువ్వుతాణాం నిక్టు త్వా నంనివాన్వతాం/ 26

అభ తనా దవరపిం ద్యానం బావ యదధదివ్లీరం /

(నవ్య బందనో బద్దా 3 బలాని పప్పే వముంధదరాం / 27

(ఆదధ/-/-//9 అదధ్యా/-26ర27 క్లో

'నిక్కత్యా సంనిహన్యతాం' అనుటలో మోసగించి చంపుదుననియే గలదు. కావున నిది యనుచితమగుచున్నది. మూలమున సహితము దుర్యోధనుని యధమత్వము, పావచింతన తెలువబడినవి,

“తతో ఎలమతి భ్యాతం దార్లర్యావ్వ * (తావవాన్‌ |

జమనేనన్వూ తజ్తాత్వా దువ్షభబావమదర్జోయల్‌ /

తన్వు భర్వాబవేతన్వు పాపాని వరవళ్ళాత? ॥

మోవోద్రాట్టుర్పూలోబాబ్లు వావామతిరజాయత /

ఈ దుష్టచింతన దుర్యోధనుని యధమత్వమును నిరూపించుచుండగా, ఖీమసేనుని గూర్చి 'బాల్యాన్నదోహచేతసాో' యనుటలో ఫీముని కీలమున కుత్తమత్నము వివక్షితమైైనది. అనువాదమున నీ యుత్కర్ష చెప్పబడలేదు. మూలమున సామ్మవివక్షచే దుఠరోశ్టధనుని అనుధమత్వము మరింత ప్రకృష్ణమైనది. ఇట్లు మూలానువాదముల పీరాభాసము తులస్టము.

205

2. శలుండను రాజు వామదేవునిపై (ప్రదర్శించిన బవ్మువధోత్సావాము శలుండను రాజు వెేటాడుచు నొక మ్ముగమును చంపుటకై వామదేవృుడను మునీయొక్క యశ్వములను కోరవలసివచ్చెను. ఆతడు "ఆ తపోనిధిం గని నమన్మరించి' అతని నుండి వామ్యము' లని పిలువబడు ఆశ్వములను (గ్రహించెను. కార్యావసరము వీరగనే వానిని ఎవ్రున కొసంగక తన యొద్దనే నిలుపుకొనెను, శిష్యునిచే నడిగించినను ఈయలేదు. తానే స్వయముగ వచ్చి యడుగగా శలుడు కోపించెను. ఆ విషయమిట్లు గలదు. “5// వలుతుుయ నలిగి లుం డీ వ్రులుగుందవని నంఠం గభ్రై వబముచూలములం భెలియింద్లుం డరుచు బీకల ఐలుల నియోగంచె దనదువార్దుజనములన్‌, " (ఆర/౧4 ఆక్వా/3౮/ న// విపధనము గొనుకేుగాక యాతనిని చంపుట కుత్సహించి భటుల నియోగించెను. ఇది బహ్మవధోత్సాహ మగుటచే ననుచితమై వీరాభాన మగును, అటు పిమ్మట శలానుజుడైన దలుండు రాజ్యము చేయుచుండగా వామదేవుడు మరల వచ్చి హయముల నర్థించెను. అప్పుడు దలుడు సారథితో నిట్లనెను, “న/ కీడుం(/ెవ్వ తోయవ నెడీయ నీపాజుండు వీఆమై నివ్వుడు వీనిలొయ్ము (య్యాంగ తోనెదం ఉయ్యన వవద్య/ నాయకమును కరానమ్యుు. దెమ్యు...” (ఆర//-4 ఆక్వా/౧౨౮౩3 వ॥// ఈ పలుకులలోని దలుని బ్రహ్మవధోత్సాహ మనుచితమై వీరాభాన మగును. మూలమున శలుడు వామదేవునితో నిట్లనెను. క త్వాం వద్యరావ్వొ ణం వామదోవ వాచా వొన్తుం మననొ త్‌, తానా! తో త్వాం నళివూమవా వాతయంతు, మద్వాక్థానున్నా * శితచూలానివాన్తా / 6౮ / (ఆర/౧3-/90 అద్వా/-6౮ జో 'నా యాజ్ఞచే నిన్ను శితశూలాసి హస్తులగువారు చంపుదు' రని భావము. అప్లీ మూలమున దలుని మాటలు ఈ క్రింది విధముగా గలవు. "... వత్యభ్దుత్వా వామదోవళ్ళువాక్పుమ్స్‌ న వాొంవః దూతమువాబ లోపష్తాల్‌ / ఏక౭ పా మే సాయకం చ్యితడూవం, దర్లం వివేశావార నంగృపాతమ్‌ ॥ యేన వద్గో వామదేవ కయీత నందళ్ళామానం క్షుభిరార్లడూవః // (ఆరగ[-3-/90 అధ్యా/ -7/472 క్లో తెలుగున 'కడుంగొవ్వి తేళవ 'సెడియె న్‌ పాజణుండు అనుట దలుని యుదతిని తెలుపుచు బ్రాహ్మణావజ్ఞ స్పష్టమగుచున్నది. మూలమున నీ విశేషణములు లేవు. అనువాదమున తెలుగు పమేుకుబడీ యధికముగ నున్నది. సంస్కృతమున 'శ్వభిరార్తరూపః యనుటలో బాహ్మణావజ్ఞ వ్యక్తమైనది. ఇట్లు మూలానువాదములు రెండింటను వరాభానము వ్యక్త మగుచున్నది. 206

ఎ. ఉత్తర గో గ్రవాణ నందర్భమున ఉత్తరకుమారుడు ప్రదర్శించిన యనుచిత పీరము

వనితామధ్యమున [ప్రగల్బములు పళికి పలాయన మొనర్చిన యుత్తర కుమారుని యనుచిత విరాలాపములు వీరాభానమునకు ఉదాహరణము కాగలవు. "5 అని కాంతాజనములలో

లను నగంంచుటయుల బంగి దర్వైద్దతి (0

మును నుత్త యుండు దరమని

మున నంగ౮కౌతుకంబు ముడీవడు చుండన్‌” గవిరా/-4ఆళ్వా/త్‌వ/)

కాంతాజనములలో గవాధ్యక్షుడు పాగడగనేయతని మనసులో స్వాఖ్‌రతి పెరిగినది. అతడు ఈ విధముగా ప్రగల్భములు పలికెను. “ఉఊ/ ఎత్తున గొందుం గౌరవుల నాలను మార్కొనిరేని గోవ్రులం

దౌొత్తు మువలార్లమ్మాతమునం దోర6కి నారజి లేమిం వోనీ నా

ఇత్తమునన్‌ విచాదపళ నెందౌడు నావ్వుండు గలునొక్కా నా

తీళ్తలి నో గదా కదన నెంతయ నేడ్తు రణం బనం బుంన్‌. క తగనాలరజి దొరకోనినం

బగతురో బొందొించు అంతవనని కదుళుల ద

మ్లుయనైౌ కలండోని నూతు నరయం డౌందున్‌, బబ కఈఠరువతి జవ్యు కరకృ వకుంభజుముభ్యుూలు మత్త్సృముద్వూమ

న్రూరణము నూబి పారం దనుదిద్దం గలంగంగో బౌ్టు ౧ొల్టో శం

౧లరయున నోరి యేం బనులం గయ ఊం దోరక్‌ యను నన్ను భూ

వడుండు నువ్యొజ్రానంబుం బరివారముం శోత్త్రములందు మౌత్తురే *

(విరా/-4అక్వా/౧9 నుండి (0 వ॥

ఇట్లు ఉత్తరుని వ్రగల్బములు విపులముగా వర్షించబడినవి, ఇవి యన్నియు ననుచిత పీరాలాపము లగుటచే పవీరాభానము స్పురించుచున్నది. ఇదిగాక ఉత్తరుడు బృహన్నలను ”51/ _ వేరమ్యు మైమణువుం దొడీ

త్రో ంక్కుము: దవ్దుం (యం5ఈ దీరదు నీకున్‌...” (ఐరా/౧4 ఆశళాాా/-౮4 వ//

ఈ మాటలలో బృహన్నల యుద్ధమునకు జంకి తప్పించుకొన జూచుటకు వీలులేదని హెచ్చరిక యున్నది. అనంతరమున నిది విపర్ట్యయమై యుత్తరుడు జంకగా, బృహన్నల హెచ్చరించుట జరుగును, కౌరవసేన జూచిన ఉత్తరుడు ఇట్లు పలికెను. “"ఉ/ కారవనేనం ఊూబి వడంకం దొడంగాన్‌ మదితోన మేను నీ

వ్రూలకొవోవు చున్సి యిది యొవ్వునౌ యివ్బాటోబంగెం జూచిన

న్తురలొ ను మూలర్య్చానవు నిళ్ళ్టుయ మ మయతున్‌ లయంఖునం

దోడు మలల్తూ (వొాణములు వనీ వనమున్‌ వినవే బృవొన్సులా, ఈ/వరా/44 ఆఅక్వాా/౧౮౨వ//

20/

తొలుత వీరాలాపము లాడిన యుత్తరుని స్ధితి ఇట్లు వివర్ట్యయము: నందినది. ఇట్లు వీరము అనుచిత విభావాలంబనమున వీరాభాస మగుచున్నది.

అంతేగాకశారదాతనయుని లక్షణము ననుసరించియు నిది వీరాభానమే యగుచున్న ది. ఆ లక్షణ మ్‌ట్లు గలదు,

“నీలో భయానకా విష్ణో వరాబాన ఇతీరతః ౯ (బావ / (వకా/-ర6 అధి/-/2 జ

శారదాతనయుడు ఇట్లు తెలుపుకేుగాక దాని నీవిధముగా వివరించెను.

"నభాను యోషితాం మధ్య శూరమానన్య కస్యచిత్‌

భయాత్పలాయనం యుద్దాద్విరాభాన ఉదీరితః" (భావ/(వకా/౧ర అధి/౧|౮ క్లో

'సభలలో వనితలమధ్యలో శూరాభిమానిగా నుండువాడు యుద్దమునుండి భయమున పలాయన మొనరించినచో వీరాభాసమును జెప్పిరి. అని దీనిభఖావమును శ్రుమాధవరామశర్మగారు వపవరించిరి. శ

ఇచట నుత్తరుడు వనితామధ్యమున శూరాభ్‌మానిగా నుండి యుద్ధమున భయమున పలాయన మొనరించుటచే నిది శారదాతనయుని: లక్షణముచేకూడ వీరాభాసమగుచున్నది. ఆతని మతముచేతనే ఉత్తరుని వీరము భయానకావిష్ణమగుటచెకూడ వీరాభానమగుచున్న ది. ఉత్తరుని వీరము భయానకావిష్ట మగుట క్రింది పద్యములచే విదితము. “5క/ కని యత్తడుండు ౧డువా

వును నై త్యొటువడుదు న

మునయె దగులు నాొబ్చి యాబ్యవొన్స లతోడన కా// భీవ్టు(దోజకృుపాదధన్వునికరాబీలందబు దుర్కోదన

(గీవ్వా దత్యవమ్యవతావవినరాకీర2బు కన్తూనడా

లోవ్యు న్సారబతుర్వుదోబ్వైలబలాత్యూ/గం ముద(/ద్వుజా

ల్పువ్ధు త్త్వాకలితందు నైన్వు మద యేం దోరంగో కక్తుండన్నో”

(వరా/-4 ఆక్వాగంం (ఏ2 వ

ఇట్లు మొదటిపద్యమున ఉత్తరుని భయానకానుభావములు తెలుపబడినవి, అలంకారికులచే భయానకమునకు అనుభావములిట్లు తెలుపబడినవి,

"అనుభావోఇ.(త వైవూ గసద న్వురొ భావణుం

[(్రళయ న్వేదలోమాంబచకంవ దగ్హ్ర్రణాదయా” (సాపా/దర్దు[3వం/237ట్లో

ఈ పద్యమునందుగల ఉత్తరుని గూర్చిన వర్షనమున 'గణుపాజీనమేను' అనుటలో రోవాంచమును, 'జిచ్చవడిన చూ' పనుటలో [పశయమును సూచితములు. 'తలకుమనము' అనుటలో సంత్రానము, 'దిగులు సొచ్చి' యనుటలో ఆవేగము నను వ్యభిచారి భావములు సూచింపబడినవి. భయానక వ్యభిచారి భావములిట్లు తెలుపబడినవి, 8. _భావ॥ప్రకా!! -6 అధి॥- 23ళో||-భావాలోకవ్యాఖ్య!!- పుట 285

208

మ॥/ 'తరునీకేమని వలినన్‌ విన్తు భుడాదర్పుంబుననొ్‌ దూఖు లే కొగరీఇున్‌ గరతోన యెత్తి, నురలోకస్వామి జంబభాడి గా నేగొబందింబి జగత్రయందును ఒఅనుల్‌ నేయన్‌ విజ్బాంభింబ్తి గ ర్హుగంమ్తండగు నన్ను నిద్రానకతుం దోరణ జాలులన్‌ వానవ్ల (విర్వు/7 ఆక్వా/[౧909/ వ/్గ ఈ సందర్భమున ఎెలవెల బాణఖుటయు, వదనములు వాల్చుటయు మొదలగురావణుని యనుభావములు భయానకోచితములై వీరమున కనుచితము లగుటచే వీరాభానమును పరిప్పుష మొనర్చుచున్నవి. 'వీరో భయానకావిష్ణో వీరాభాన ఇతీరితః' ౨ అను శారదా తనయునీ మతమున నిట వీరాభాన ప్రతీతి గలుగుచున్న దనియు [గ్రహింపదగును. '* నీకేమన్నను తగు'నని రావణుడు పరాజయ మంగీకరించుటతో (ప్రకృత సన్నివేశమున వీరాభానము పరకాష్ట నందుచున్నది, మూలమున ముప్పది నాలుగవ నర్గమున వాలితో రావణుడు యుద్దము చేయనేగిన వృత్తాంతము గలదు.రావణుని భంగపాటు సుమారుగా నిరువదియైదు శాకములలో గలదు. రావణుడు కార్తవీర్యునిచే పరాభూతుడైన తరువాతకూడ తన యుదతిమానక వాలి నెదిరించి యుద్దము చెయవచ్చెను. వాలిలేని యాసమయమున మంత్రులు మొదలగువారు వానిని వారించిన విధమును, వారి నడుమ నడచిన సంభాషణమును నిట్లు గలవు. . గరాక్టనేన/ గతో వాలీ యనే (వతిఐలో భవేత్‌! కేలి.న్యః (వముఖతః స్తాతుం తవ త్తః వ్రవంగమః / బతుల్వ్యూ2వి నమ్వుదోట్తూుః నంద్యామన్వాన్వ రావణ | వదం మువ్యూర్లమాయాతి వాలీ తివ మువలార్లకమ్‌ సతానన్టిచయాన్‌ వళ్ళు య వతో కైపాణ్డురాః యద్తారనామిమే రాజన్వానరాభివీ తేజసా 4 యద్వామ్య తరనః వీతన్వయా రావణు రన / తదా వాలినమానాద్యూ తద్వర్హం. తవ జీవితమ్‌ / వక్వేదానీం జగచ్బతమమం వ్యిశవనః నుత! ఇదం మువలార్హం తివ్లన్పు దురం తేభవవ్వుతి / అథవా త్తురనే మడ్తం గబ్బు ద్ఞోణనాగరమ్‌ | వాలినం (దనే త్యత భూమివ్లమివ వావకమ్‌ / న తు తారం వినిర్జుర్డ్యు రావణో లోకరావణః + వువ్చుకం తత్సమాడువ్యూ (యయి ద్షోణారనమ్‌ / చో పై సందర్భమున వాలి పరాక్రమమే వప్రస్ఫుటమైనది. "నీకు తగిన పరాక్రమముగల వాలితో యుదము చేయదలచినచో నతడు చతుస్న్పముద్రముల స్నానమొనరింపనేగను. ముహూర్త మాత్రమాగిన నాతడు రాగలడు. ఇచట గల ఈ ఎముకలగుట్టలు చూడుము. అవి వానితో యుద్దారులై వచ్చిన వారివే. నీవు అమృతము త్రాగినను, వాలితో యుద్దమునకు పూనుకొనగనే నే జీవితమునకు అంతము కలిగినదని భావించి కొనుము. ఒక ముహూర్తమాత్ర తక్‌ భావ॥ ప్రకా॥! + 6 అధి॥ -12 శ్తా॥| తె6, వాల్మీ॥ = ఉత్తరకాండ 1 = ఏ4 సర్గ॥=5 నుండి 11 శ్లో॥ 253

“జుయప్పావోగ నమ్మోవా నంయతాన గ్లాని దీనతాః శంకావనాజ్ఞు రనం్రాంతి మృ త్య్వాద్యా వ్యభిచారణళలగనరాపా/దర్దు/3వర23ర్‌ జో ఈ భయానకమునకు విభావమేది యను విషయము విచారణీయము. కాగా భయానకమునకు విభావమిట్లు తెలుపబడినది. “యనా దుత్తుద్వుతేో బీతి నద్యతాలంబనం మతం బోన్దా మోరతరా న్రన్య భవేదుద్రీవనం వున గవావా/దర్దు/3వరట23ర ల్లో దేని వలన ఫఖీతి కలుగునో యదియే భయానకమునకు విభావమనుటచే ప్రస్తుత సి తియందు ఉత్తరునికి కౌరవ సైన్యమే విభావ మగుచున్నది. కౌరవ సైన్య వర్షనము బాగుగా నాగ్గినది. అందుచే ఉత్తరుని వీరము అనుచిత విభావాలంబనత్వమున రసాభాసనమగుటయేగాక, భయానకావిష్టమగు వీరము వీరాభానమగు నను శారదాతనయుని లక్షణముచే గూడ ఇట్లు వీరాభాసనమగుటచే ఉత్తరుని యందలి యనుభావములు హాస్యస్పూర్తిని కలిగించుచున్నవి. ఆ యనుభావములు ఇట్లు వర్చింపబడినవి, నీ/ వెలవెలం బాజుదు వెాటొందుం వొాదవ్లుల తదోయాజణ నంతయు దర్దిడోల జుల్రన నంగంభఖు లౌల్ర ౨ండ6 డామడ్భు, _ అదములుం ౧గరములుం గుదయ వడం కు వ్య్తైూదయందు దజతతట నదరం/౧౮ బొలుతుణు వీనద్య వుల మచోముం దోజట్‌ భూయ నెలుంయ ౧దదకం ద్యొబోల నేడ్డు. విడు మని (వౌర్లంచు మూటల గీడ్వాటు దోంద తే/ నివ్చు కతభద పామందు నిర్గ లేజ్వు ధ్‌ స్ట లాన్ల పైడూర్భాములుట దురగాఢ్తూరథ ముం గరటో దళకంజు నొకయారుం బురము సొబ్బి . నవుడ బిచ్చాదో నకను నాడ్తం డయదు". (విరా/-4 ఆళ్వా/-80 వ/ గవాధ్యక్షుడు అంతఃపురస్తీల యెదుట నుత్తరుని పొగడుట మూలమునందును గలదు, ఉత్తరుని ('పగల్ఫ్భములు అనువాదమున తెలుగునుడికారముతో నాప్పుచున్నను, ఇవి యథామూలములే!*, ఉత్తరుడు బృహన్నలను తప్పించుకొనుటకు వీలులేదని మొగమాటపెట్టుట మూలమునకం కె ధిన్నము. ఈ విషయము మూలమున నిట్లున్నది, "“బృహన్నడే గాయనో వా నర్తనో వా పునర్భవ | క్షిప్రం మె రథ మాస్తాయ నిగ్భుహ్లీష్వ హయోత్తమాన్‌ //' ర్ట (విరా॥[-4-35ఏఅధా ర!-16ళో ||) ఉత్తరుని భయమున కాలంబనమైన కౌరవసేనను అగ్నితో పోల్చిన పద్యము తిక్కన స్వీయము. అక్తే కౌారవసేనను జూఛి 'మేను వడడె' ననుటయు, “ప్రాణములు దీ పన మున్‌ 9 మూలమున విరా॥-4-33 అధ్యా!॥-6 నుండి21శో॥ 10. మూలమున విఠరా॥[-4-34 అధ్యా॥-] నుండి9శా॥ 209

వినవే యనుటయు మూలమున లేవు.!1* కురువీరుల [గ్రశంసయు సేన గజాశ్వాదులతో కూడిన దనుటయు:. గలదు. ఉత్తరుడు శరశరాసనములు విడిచి పారిపోవుట మూలమున నున్నను, అప్పటి యుత్తరుని భయానకానుభావములు తిక్కన విపులముగ వర్షించెను. ఇది మూలభారతమున నంత విపులముగ వరింపబడలేదు.- ఇట్లు మూలమునను వీరాభానమే యున్నను, అనువాదమున నది మరింత విపులముగ నుండి పరిపుష్టి నొందినది. 4. రుక్మి కురుపాండవ నంగ్రామ నందర్భమున నహాయుడు కాగోరి వాన్యభాజను డగుట పీరత్వము హాస్యభాజన మైన సందర్వమున కూడ అనౌబత్యము వలన వీరాభానమే యగుచున్నది. రుక్మి కురుపాండవ సం[గ్రామమున సాహాయ్యము చేయుటకు వచ్చిన సందర్భ మిట్లు గలదు. . ౯న] .... నముబితాననమున నుండి యహ్కొలువున నున్న వీడ ఆ లెౌెల్ట వినం గీలీటో కీ తుము నమలంజు నేయ వాజఖబితోలిం దొవ్లు నాము నెదుడ లేడ జగతి నెవ్వడు నీకుం దో డ్తుడీ ఉయింతు నెభ్రోవగణ నైర వ అని తన్ను న్యాకమించి తఈరతోం బుట్టువు రక్టుజోం గొని వచ్చున యా కృష్ణు నన్ని ధి నిగ్గ లేక యాడిన మాజలు ఎవని బిజునవ్వు నవ్వుచుం గపవ్వుడి...." (ఊద్యో//-4 ఆక్వా//-4 74వ 75వ ఇచట కొలువులో తాను ఎవనిచే పరాజితుడయ్యెనో ఆ శ్రీకృష్ణు నెదుటనే 'నాకు నెదురు లేరు జగతి నెవ్వరు' అనుట యనుచితమై వీరాభాస మగుచున్నది. రుక్మి పలుకులలో వీరత్వమున్నను, శ్రీకృష్ణుని సన్నిధిని ఇట్లు పలుకుట అనుచిత మగుటచే హాస్యమొదవించుచు వీరాభాస మగుచున్నది. అర్జునుని చిణునవు్వు షన కిదియే కారణము. అర్జునుని సమాధానమునందు కూడ రుక్మి వీరాలాపములందలి యనౌచిత్యము స్పురించును, "5. _ వెర్చ్సుండు దోడు గలండు వజ వెన్లుండును వలవ దంకొనేమిట్లూనన్‌" (ఉాద్యో/-4 ఆశ్వా//-/ 7ర్‌వ అర్జునుని పలుకులలో శ్రీకృష్ణుని సహాయ ముండగా నతనిచే నోడిన రుక్మి సహాయమేల యను స్ఫురణచే నతని వీరత్వము నందనొచిత్యము న్నృష్టమై వీరాభాసము ప్రస్ఫుట మగుచున్నది. మూలమున రుక్కిణీహరణమున రుక్కికి గలిగిన యవమానాది విషయములు విపులముగ తెలుపబడినవి. అనంతరమున రుక్మి పలికిన మాటలిట్లు గలవు. కేసే, మూలమున విరా॥-4-36 అధా్యా!॥-5 నుండి 13ళో॥ 12. మూలమున విఠరా॥-4-36 అధ్యా॥-37. నుండి40ళో॥ 13. మూలమున ఉద్యో ॥-5-155 అధ్య్యా॥-] నుండి20ళా॥ 210

వినవే యనుటయు మూలమున లేవు.!1* కురువీరుల [గ్రశంసయు సేన గజాశ్వాదులతో కూడిన దనుటయు:. గలదు. ఉత్తరుడు శరశరాసనములు విడిచి పారిపోవుట మూలమున నున్నను, అప్పటి యుత్తరుని భయానకానుభావములు తిక్కన విపులముగ వర్షించెను. ఇది మూలభారతమున నంత విపులముగ వరింపబడలేదు.- ఇట్లు మూలమునను వీరాభానమే యున్నను, అనువాదమున నది మరింత విపులముగ నుండి పరిపుష్టి నొందినది. 4. రుక్మి కురుపాండవ నంగ్రామ నందర్భమున నహాయుడు కాగోరి వాన్యభాజను డగుట పీరత్వము హాస్యభాజన మైన సందర్వమున కూడ అనౌబత్యము వలన వీరాభానమే యగుచున్నది. రుక్మి కురుపాండవ సం[గ్రామమున సాహాయ్యము చేయుటకు వచ్చిన సందర్భ మిట్లు గలదు. . ౯న] .... నముబితాననమున నుండి యహ్కొలువున నున్న వీడ ఆ లెౌెల్ట వినం గీలీటో కీ తుము నమలంజు నేయ వాజఖబితోలిం దొవ్లు నాము నెదుడ లేడ జగతి నెవ్వడు నీకుం దో డ్తుడీ ఉయింతు నెభ్రోవగణ నైర వ అని తన్ను న్యాకమించి తఈరతోం బుట్టువు రక్టుజోం గొని వచ్చున యా కృష్ణు నన్ని ధి నిగ్గ లేక యాడిన మాజలు ఎవని బిజునవ్వు నవ్వుచుం గపవ్వుడి...." (ఊద్యో//-4 ఆక్వా//-4 74వ 75వ ఇచట కొలువులో తాను ఎవనిచే పరాజితుడయ్యెనో ఆ శ్రీకృష్ణు నెదుటనే 'నాకు నెదురు లేరు జగతి నెవ్వరు' అనుట యనుచితమై వీరాభాస మగుచున్నది. రుక్మి పలుకులలో వీరత్వమున్నను, శ్రీకృష్ణుని సన్నిధిని ఇట్లు పలుకుట అనుచిత మగుటచే హాస్యమొదవించుచు వీరాభాస మగుచున్నది. అర్జునుని చిణునవు్వు షన కిదియే కారణము. అర్జునుని సమాధానమునందు కూడ రుక్మి వీరాలాపములందలి యనౌచిత్యము స్పురించును, "5. _ వెర్చ్సుండు దోడు గలండు వజ వెన్లుండును వలవ దంకొనేమిట్లూనన్‌" (ఉాద్యో/-4 ఆశ్వా//-/ 7ర్‌వ అర్జునుని పలుకులలో శ్రీకృష్ణుని సహాయ ముండగా నతనిచే నోడిన రుక్మి సహాయమేల యను స్ఫురణచే నతని వీరత్వము నందనొచిత్యము న్నృష్టమై వీరాభాసము ప్రస్ఫుట మగుచున్నది. మూలమున రుక్కిణీహరణమున రుక్కికి గలిగిన యవమానాది విషయములు విపులముగ తెలుపబడినవి. అనంతరమున రుక్మి పలికిన మాటలిట్లు గలవు. కేసే, మూలమున విరా॥-4-36 అధా్యా!॥-5 నుండి 13ళో॥ 12. మూలమున విఠరా॥-4-36 అధ్యా॥-37. నుండి40ళో॥ 13. మూలమున ఉద్యో ॥-5-155 అధ్య్యా॥-] నుండి20ళా॥ 210

"నవోయా2-న్వి నితో యద్దో యది బీతోఒని పాండవ +

కరష్పామి ణో నౌవ్వ్యూమనీవ్యొం తవ శ్యతుభిః /

నపా మే విశమే తుల్య వుమానన్తేవా కళ్టున |

నవాత్య నమదే కృతూంగ్తవ దాస్యామి వల్లున/ 22"

(డద్యూ/-౮-/౮౮ అద్వా/24, 22 త్త

ఈ విషయమున మూలానువాదములు సమానమే. అప్లే అరునుని నమాధానమును సమానమే.* ఇట్లు మూలానువాదములు రెండింటను అనౌచిత్యమున వీరాభాసమే వ్‌, ధృషద్యుమ్నుడు నంభ్యృుత యోగనిష్ట నున్న దోణునిపై ప్రదర్శించిన

యనుచిత వీరము,

[దోణుడు 'సంభృతయోగనిష్షచే తనువు విడిచి ' పకట. జో్యోతీరూపంబున నెగసి పరమన్థానంబునకుం' జనియెను. అప్పుడు 'ధృ్యష్టద్యుమ్నుండు గృపాణపాణియు. బాదచారియు నై భారద్వాజు దెనకుం' గవిసెను. జా అందము వెత దాంటో కువీతాతుత (దోణుళవంబు కేళయుల్‌

గరయున బొక్రమర్చీకొని ఖడవాతిన్‌ మెడ (దుంబి వైబౌన

ల్వరముగ మాను మాను మనువాక్కాముతో నడం డోంగ దను ను

ముర యని దర్భాజుండు దివముట్లునాలుంచున భి అదల్పుంన్‌.”

డు క

((దోజ/లల అక్వా/-౨౨4వ/

ఇచ్చట ధృష్టద్యుమ్నుని దోణవధోత్సాహము వర్షితమైనది. ఇది యత్యంత

వమనుచితవ్వై విరాభాస మగుచున్నది. ధర్మజార్థ్హునులు వారించుచుండుట ధృషద్యుమ్నకృతమైన యనౌచిత్యమును ప్రస్బురింపజేయుచున్నది.

ఈ విషయమున ధృష్టద్యుమ్నుడు (దోణుని సమాపించి సర్వభూతములు మానవులు హాహాకారములు చేయుచుండగా ఖడ్గమును తిప్పుచు, సింహనాదము చేయుచు నసన్యస్తశన్తుడగు నాతని శిరమును ఖండించెనని మూలమున గలదు.ేీ ధర్మజారునులు వారించినట్లు అనువాదమున నుండగా, మూలమున నర్వులును హాహాకారము లొనర్చినట్లు గలదు. అందుచే మూలానువాదములు రెండింటను అనౌచిత్యము వలన వీరము ఆభాసమే 6. వాంన కాకోపాఖ్యానము

భారతమున శల్యుడు కర్పనికి జెప్పిన హంసకాకోపాఖ్యానమున వీరరసాభానము గలదు. బలకాలియైన హంనతోకాకి పందెము చఅచి పలికినపుడు హంన వలదని వారించినను వినక (ప్రగల్బములు పలికినది. ఆ విషయ మిట్లు గలదు,

“నీ! అముటయం. గాక ముర్లును వఫొూంచతోడ గతులు నూటొక్తుటీగలవ్లు వాన 14, మూలమున ఉద్యో [1-5-155 అధ్యా॥-24 నుండి 33శో॥ 15. మూలమున దోణ[॥-7-165 అధ్యా॥-35 నుండి48శో॥ 211

శొక్కెటొక్పుట శకతయోజనవ్యాన్తీ నే వణఅయదుం భెడవ్లుగా మాంది ౩౧న చమక యద్బుటనుండి బతు నేలకుం జోడు వట్లో డోగ్గుడు యూరవాతదంగి నం౧ళత వరువడి చాడులీలాగతి వ(శ్రయానము వలయి(కమయండు ఆఅ లోయ గాంగ నెట్టు లైనను మాకేల నవ్ల వజబి వే్‌బీయంబ రన దాని నివ్లుడ గ౧లుతుం దక్పుటోయంచలు భయము వొందం గాకీవదువ్లు వొంగో", ( క-౨ ఆక్వా/-ర వ ఇట్లు కాకి పలికిన వీరాలాపములు సత్యములే యమైనచో నది వీరరసమేయయ్యెడిది. కాని యవి యుత్తరకుమారునీ వాక్కులవలెనే ప్రగల్బ్పము లగుటచే నిది వీరాభాన మగుచున్నది. (ప్రగల్బ్భములు పలుకుటతో నాగక కాకము ప్రదర్శించిన యుత్సాహము గమనింప దగినది. “5 రాయంబో మందగతిం. ఉను వాయన మతితవబంగి వలను మెణని లీ అాయితము లొెవ్వు బవుగమ నాయానము నొంది వణబచు నగ్గలికొ చౌయిన్‌ ఆ ఎలమిం గడబిపోవుం భిలుబు (గమ్ముశీ వబ్చి ముక్కు ముక్కు మాంద మోవ్టు జూొర్తు నేవి తిడుయ నలత లీకలతో రాయ నొరయం వ్యాతగతుల మురయ నవ్వు." (1-2 ఆశ్వా/-6 ర6రవ) కాని సామర్యములేని కాకీ యుత్సాహ మెంతకాలమో నిలువ లేదు. దాని దైన్యవాక్యములచే న్‌ వీరమెల్ల నాభాసమైై హోస్యభాజన మగుచున్నది, “౪ నేరక తొడంతిం. గాల్కాన భూడవొములు గిడలుం. భెదలేమియ లే వారయ బవానత్ర్రామయము వాంధి డిగి నోంకీనవుడ వలయం బొలియన, వగ అనుభు దీనమాననం బయి బోయంజునం గలంగ డవ్తు నాగని యవళత నంత కంటక జీయబు...” (కరో/-2 ఆక్వా/-/70వోగ 7వ కాకి వరత్వమునందలి యనౌచిత్యము హంసజేసిన యపహాన్యముతో మరింత యధికముగ ద్యోతక మగుచున్నది. "ఆ నీ వనేకగతులు నోర్తద యేంత జయతు బావము వాయనంద దను గడవ నలగ వీలువం గా నేల తడినెద వౌజకొ లేవి కొతు లెడల ఎడువ.* (కర్ల/-2 ఆకా 72 వ్‌// 212

చివరకు వాయనము పల్కిన మాటలతో నీ వీరాభానము పరకాషనొందెను. ఫి.

“౪! ఎంగొభలు రుడిఐి తొవ్వునం

బభొంగనమెబయితోడ గర్పుమునం దదుచుభు నా

ఠఈుం గలదా యెందు నౌెదురు ఐ

వొంగమవతి నర ౧7లుతు నని మును దలంతున్‌ వ్‌! నాకొలంది యువ్లు డాడోంగాతి

నీ కడణాలోకంబు శిగిదీంబి కం

జ్యా కావు నన్ను మగుడం

గాతులలోం గలువం దగవ్రు గాదో నీకున్‌” (క0//-2 ఆళ్వా//-76 77వ

ఇట్లు కాకీ హంనసతో సముద్రము షై ఆకాశమున నెగురుటకు పందెము చజచి భంగపడినది. కాకీ యందలి వీరము తిర్యగతమగుటచేగాక పలికినది ప్రగల్బము అగుటచే ననౌచిత్యమున వీరాభాన మగుచున్నది..

దర్పణకారుని మతమున నధమపాత్రగత మగుటచే ననౌాఛిత్యమున వీరాభాన మగుచున్నది. విద్యానాథుని మతమున తిర్యగత మగుటచేతనే వరాభానమగును.

ఈ ఘట్టమున ననువాదము యథామూలమే.!* అందుచే మూలమున కూడ వీర రసాభాసము చక్కగా పోషింపబడినదని తెలియదగును. /- అశ్వతామ నిద్రానక్తులపై చూపిన వధోత్సావాము

అశ్వత్థామ సౌప్త్పికపర్వమున నిద్రానక్తులను జంప్పుదునని కృపాచార్భకృతవర్మలతో "ఇ! లే బింకం బగంయని దరు

రాదులదాన వావానములయందును నంత్యో

క్రాదరు[లై వగతుడు నేం

డాదమతణబి న్యిబవోదు లది ఈజి పొడువన్‌ బోగ మదమునం దోలి యేమజీనమాడ్తరదాడీగ బోయి బెట్టు ము

వైదో కరజాలనత్తురవటోన్లీతం బల్పురం (దుంతుం గొందణం

జుదువుదు నులనత్తురభునంవాననంభునల గొన్న కంళముల్‌

ఐిదుముదు నేల లక్త్రవంవ్నకము గ లరవాలలీలలన్‌ తే! గెలువునూజఅటు నొదవున్గలవున్నిద

జీనుంయలుంబోలె నున్సు యాభిడదమగలం

వంవే వీయుంగుం బొంత గావించవలయ

శబర హెల్టను భూతముల నలంయచుండ" (సౌొప్తి/-4 ఆజ్వా/-౮ 4, ౮౨, ౮4వ

ఇట్లు 'ఓీనుంగులుటోలె' నున్న వారిని 'పీనుంగుశెంట గావింపవలయిు'నని పలికిన యశ్వత్తామ యుత్సాహ మనుచితమై వీరాభాస మనదగి యున్నది... 16, మూలమున కర్త[|-8-41 అధారి![-10 నుండి70శో|!

213

ఈ ఘట్టము మూలమున కూడ “"_పెైతములవలె చైతస్మములేనివారీని, దానవులపై దేవేంద్రునీ వలె వి[క్రమించి చంపుదు' ననుట యనుచితమైన యత్సాహమగుటచే వీరాభానమే యగుచున్నది. ఆశ్వత్తామ వీరాలాపములు మూలమున మూడ విప్పలముగ గలవు” అందంచే మూలాను వాదములు రెండింటియందును వరాభాసము తుల్యముగనే పోషింపబడినదని యనవచ్చును,

వ, శాంతరసాభానము

శాంత రస లక్షణము సాహిత్యదర్పణమున నిట్లు గలదు.

/భాంతః శమన్థాయి భావ ఉఊత్తమ్యవకత్ళతిర్థుతః /

కుందోందు నుందరచ్చాయః ( నారాయణదౌావతః |

అనిత్వృత్వాద నాశేవవన్తు నినారతా తు యా /

వరమాత్తు న్వుడూవం వా తన్య్కూలందబన మవ్చుతో /

'శాంతమునకు శమము స్తాయి భావము. అది ఉత్తమ నాయకము, శ్వేతవర్రము. అధిదేవత శ్రీమన్నారాయణుడు. జగత్తనిత్యమని తెలియుటచే సంభవించిన యశేషవస్తు నిస్సారత కానీ 'సర్వంఖల్విదంబహ్మి, 'సత్యజ్ఞాన మనంతం బ్రహ్మ' ఇత్యాదికమగు బ్రహ్మ న్వరూపము గానీ దీని కాలంబన విభావము. ఇక దీని యాభానమును గూర్చి విచారించవలసియున్నది.

రసగంగాధరమున శాంతరసాభాన మిట్లు తెలుపబడినది.

"వ్యా ఎద్య్వొానదికాలీ చాండాలాదీ ౧తత్తాన ఖ్‌ నర్వేబ ఆం లనాదూనాతో

(లన/ ౧౭//-(వధమాననముూవ్ల్రుటా3 గ్‌ 376

'బహ్మవిద్య యందధికారములేని చండాలాదులందు గల నిర్వేదము శాంతరసాభాస మగు'ననియాతని యధిపాయము. నాహిత్యదర్పణకారుని యభ్మిపాయమును నిటువంటిదే,

"కాంతో దబపాన నివే ౯ (నావా//దర్తు/-3 వరావరం ల్లే/!

'హీన నిష్ట మగు శాంతము కాంతాభాస మగు' నని యాతనిభావము.

1. దుర్యోధనుని ప్రాయోపవేశ నందర్భము

దుర్యోధనుడు ఘోషయాత్రానంతరమున పాండవులచే రక్షింపబడి యవమానదుః

ఫిరు డగును. అతడిట్లు తలపోసెను. 'వ1!। కావున నిట్టి దురవస్థపా లైతి నేను బాయోపవేశంబునం బాణపరిత్యాగంబు. జేసెద...యేను నేండు బోడీమి సెడి పగతురచేత ఫిరన్తాడనంబు "సీయం బడీ సిగ్గు వడక బంధుజనంబులలోని కే మనీ యరుగుదు..." (ఆర॥1-6 ఆళ్వా!1-18వ[) ఇట్లు అవమానము తలంచి లజ్జ చేతనే ప్రాయోపవేశమునకు నిశ్చయించెను, కాని యనంతరమున నశ్రేషవన్తునిన్పారతయే గోచరించెను. కే మూలముడసౌొబ్ద[[-10-3 అధార![-25 నుండి35 శో|| 214

“"వ॥। ...ధర్మెశ్చర్యధనభోగంబులందు. నా కభిలాషంబు లీదు ప్రాయోపవేశంబునందు॥ గృ తసిశ్చుయుండ నైతి ల! (ఆర॥1!1-6 అశ్వా![-39వ॥[)

ఇట్లు సిస్పారత గోచరించుటతో నాత డేమి చేసేనో ఇట్లు గలదు. “వ॥ ,..సురలోకగమనకుతూహలి యై శుచిస్నానంబు సేసి వల్కలంబులు ధరియించి సెంధా్యాసమయ సముచితంబు లగుకరణీయంబులు నిర్వర్తించి వివిక్తదేశంబునందు దర్భాస్తరణంబున నాసీనుం డై వాజ్నీయతుం డై. £! గమమున బాప్వాందయకొ

ర్థుమయు లెల్రను వదల ఎడిఐి మపాతనమాధి

టమదధళ్‌ నుండొ నివాత

న్రమితం బౌ వెలుంయ చున్న దబీవమపోలెక్‌ో (ఆరో/-ర ఆక్వాగ-39వ/, 40వ//

ఇట్లు దుర్యోధనునికి కలిగిన యశేషవన్తునిస్సారత నిరూపిత మైనది. శుచిస్నాన, వల్కలధారణ, దర్భాస్తరణశయనంబులు తదనుకూలములగు చేష్టలు 'మహితసమాధి' నుండుటతో శాంతము పరిపుష్టమైనది.

కాని యనంతరమున నితడు కృత్యచే రసాతలమునకు గొనిపోబడి, (క్రమ్మరివచ్చి 'పృథానుతులన్‌ సమరంబులోన నిరింతున కాక యంచు వికసిల్ల (ఆర/-6 అశ్వా॥-50ప॥) నని తెలుపబడినది. నిజమైన నిర్వేదము నందినవాడు మరల నిట్లు వెనుకకు రాడు. అందుచే ఈనిర్వెదము నిజముగాకతాత్కాలికమగుటచే దుర్యోధనుని ఈ విధమైన (ప్రవృత్తి శమమున కనుచితమై యాభాస వ్రయోజక మగుచున్నది. ఇట్లీ ఘట్టమున దుర్యోధనుని యనుచిత నిర్వేదమున శాంతరసాభానము పోషింపబడినది.

ఈ విషయమున మూలమున నిట్లు గలదు.

“దర్భ్టు(వ్త్రరమాన్త ర్యూ నిళ్ట యాద తర్వావ్ట ఊః ॥

నంన్ద కావ తబిడ్పూ త్వా బూతలం నముప్యాళితః గ

కుళవరాంబరభర? వరం నియమమాన్దితః ॥

వాగ్జూతో రాజుకాడ్డూల* న న్దురగతికాయ్ష్రోయా 4

మననోవబితిం కృత్వా నిరన్వూ బో బప్యావ్టుయాః 47

(ఆల/-3-2౨౪ అద్వా //-/6, 7 ళో

'నివాతదీపకలికాసామ్యుము తప్పు మిగిలినదంతయు యథామూలమనుట స్పష్టము, మొదట లజ్ఞావమానముల (ప్రసక్తియు, తరువాత ధనాదులందలి యనానక్తియు మూలమునందును అనువాదము నందును సమానముగ ప్రస్తావితములైనవి,

ఇట్లు మూలానువాదములందు కశాంతరనాభాన మొకే రీతిగ పోషింపబడినది.

ణి సౌప్తిక వధానంతరమున నశ్వత్తామ తపోవృత్తి

సుప్పులగువారిని జంపి యశ్వతామ గంగానదీతీరమున వ్యాసాశమ సమాపమున తపోవ్యత్తి నుండగా భీము డతనిని సమాపించెను. అప్పటి యశ్వత్తామ రూష మిట్లు వర్షింపబడినది.

215

"ఆ! వేన భనేత మలంద మాననయతవ్యన

యృుక్లీ నాదరంబి యన్హు(దోజణు

తనయం గాంచి చొావదండందు నద్ధాండు

నేని మపాతళరము చో నమర్చి." (నౌవ్ర//-2 అశ్వా/-౮7వా/

ఈ రూపము తాపసిసహజమైనదిగ కనిపించినను అతనిమనను దాని కనుగుణము కాదు. అతని తాపసవృత్తి నిజమైనది కాదని ఈ క్రింది భీముని వచనములచే తెలియగలదు. “తే! 40 ద్యాతీనురాదయ (ూరకర్ణా

కవటధార్జుక యత్యంతకల్టు షాబి

యుక్తి. భోయినరేయి మవోే(గవ్చత్రిం

దగలి 3ంతవేగరమయునం దవని టైం" (నౌవ్త/-2 ఆక్వాగ-౮ 9వ

'ఎంతవేగిరమునం దపసి వైతి' వనుటతోనే అందలి యనౌచిత్యము స్పురించుచున్నది. ఇట్లుండ ఆయుధధారులగు భఫీమార్చునధర్మజులం జూచిన యశ్వత్తామ ప్రవర్తనము ఇట్లు జఇలుపబడినద్‌. "వ! ..... సవ్యధం బగునంతఃకరణంబుతో నగ్గురునందనుండు వారలదివ్యాస్త వేదిత్వం బూహించి దుస్పహం బగునమ్మహాదురితంబు నకు. దలంకీ బహ్మశిరోనామకం బనుదివ్యాస్త్రంబు దలంచి యొక్క యిషీకంబు పుచ్చికొని యం దయ్యస్తంబు నావహించి యపాండవం బయ్యెడు మని దారుణభాషణంబులతోడ రోష (మపదీప్పుం డగుచు. బయోగించిన." (సాప్తి!॥-2ఆళ్వా॥!-60వ॥)

సమదర్శిర్లైన తపసికి 'సవ్యధంబగు నంతఃకరణ' మనుచితము. సహత్వాసహత్వవివచన యోగి కనుచిత మగుటచే 'దున్సహం బగునమ్మహాదురితంబునకు. దలంయకుట' యు ననుచితమే.అ ప్లే దారుణభాషణములును, రోషప్రదీప్త్పియు తపసీ కనుచితముళలే. ఇట్లు తపసికీ వలసిన సంయమన మిచట అశ్వత్తామయందు కొరవడినది. ఇట్లుండ అర్జ్హునునియందు ఇట్టి నంయమనము కానవచ్చును. అర్జునుడు ఆనందర్పమున నిట్లు పలికెను

“తొలుత గురునందనునకుం గీడు వొందకుండ వలయునని ప్రార్థించి ప్‌దంపడి నాకును

సోదరులకును శుభం బయ్యెడు మని పలికీ +యస్త్ర మస్తంబునన శమియించు.

గావుత...." (సాప్తి!-2ఆశ్వా॥-64ప॥)

అర్వునునితో నరిపోల్చుట వలన యశ్వత్తామ తాపసవృత్సి యందలి యనాచిత్యము మరింత దీప్త మగుచున్నది. అనంతరమున అశ్వత్తామ నర్వపాండవ వచనితాగర్భనాశనము గావింతునని భావించి, 'సకలగర్భవిధ్వంసనంబు గావించెదం గాక (సౌప్తి!-2ఆశ్చా॥- /9వ॥) యని నిశ్చయించెను. ఈనిశ్చయమును, అనంతరమున నశ్వతామ [ప్రవర్తనమును, ఆతని తాపసవృత్తికి అనుచితము అగుటచే నిది శాంతాభాసమగుచున్నది. ఇచట బహ్మావిదా్యాధకారము గలవాడయ్య్యును, [పవృత్తిచే టఎహ్మజాని కాకపోవుటచే

216

అశ్వత్థామయందలి ఈ. కృథత్రిమశాంత మనుచితమై శాంతరసాభాస మగుచున్నది.

మూలమున భీమసేనుడు గాంచిన యశ్వత్థామ వర్ణన మిట్లు గలదు.

“తం బాన (ూరకర్వా ణం భ్యుతాక్తం కుళనీరోణం |

లపనా ద్లూర్హ కేశ్యార్హం దదర్హు (దొజోమ్యల్రికే / 74" (సౌన్ద(//0-/3 అద్య్భా//4ళ్లో//

ఇట్టి యశ్వత్తామ రూపవర్షనము తాపసవృత్తి నిరూపకమైనను, అతని యనంతర(ప్రవర్తన వలన నిది యనుచితమై శాంతాభాస మగుచున్నది. ఈ విషయము మూలమునను నిట్ట యున్నది. అందుచే రెండింటను శాంతాభానమే పోషింపబడినది. 3. పింగళ యను వేశ్య వృత్తాంతము

సేనజితుం డను రాజు పుత్తశోకార్తుం డై యుండగా నతని కాప్తుడగు నొక విషప్రు డతనికి శోకాపసనయ వాక్యములు పలుకుచు పింగళ యను వేశ్య వృత్తాంతమును తెలిపెను.

వేశ్యయైన పింగళ విటుని రాకకై ఎదురుచూచి చూచి యాతడు రాకపోవుటచే వైరాగ్భ్టామునబడి ఇట్లు తలంచినది.

వుం ఊిదుడు గలదౌ (బాంతిదొడణంగి

యొంటోకంబ మొవ్వునింబీవాకిచులుదొ

మ్య్రిదయ నెాజయ మూని నిదురవోదు.” (కాంలి/-4 ఆళ్వా/౬/7 వ

ఇందు (ప్రతీక రూపమున నవరంధ్రములతోడి శరీరమును ఒంటిస్తంభపుు మేడగను, నవరంధ్రములను ఆయింటి తొమ్మిది వాకిళులుగను నిరూపించినది. ఇది శరీర మనిత్య మనెడి యోగుల భావన, గృహమున మానవుడు వసించినట్లు ఆత్మ శరీరమున వశించుటయు, శిధిలగృహుమును మానవుడు విడిచినట్లు, అత్మ శరీరము నుండి నిర్గమించుటయు నూహ్యములు, అనగా నిందు శరీర మనిత్య మనెడి భావన. ఇది సర్వజీవనామాన్యమగు లక్షణముగా భావించుటచే నశేషవస్తునిస్సారత గోచరించును. ఇది యాలంబనవిభావ మగుచున్నది. శరీరకాంక్షయే లేనిచో నితరకాంక్షలన్నియు లేవనియే భావము, అందుచే తృష్టాక్షయము. పతీయమాన మగుచున్నది. పింగళ యిట్లు భావించినది. “ఈ/ పొంతకు వచ్చినవానిన

నాంతునింగాం గెనుచు నొడనిం గాంక్రీంవక యో

వింతయొకడు లేకయన్హు. వాందు నుభఖింబుల్‌ో (కాంతి/44 ఆక్వా//-/ర్‌వ//

ఇందు వివక్షలేని సమతాధర్మము ఆరోపితమైనది. లౌకికమైన జీవయాత్రకే 'పౌొంతకు 18... మూలమున సొప్తి!!-10-15 అధ్యా[!-31 నుండి33శో||

217

వచ్చిన వాన్‌న కాంతునింగాలీ గొనుట, కాని వాంఛచీత కాదు. అమె యింకను. నిట్లు బావింబనది. “5// అళయ యిందదియజుియము ఐి నాళరముం. బొందంబుం గావునం దబొజంగదొ నే నాళను నొఖ్యము నిచ్చు భీ రాళయ యని వలికీ యభ్హో దా నిదంబాన్‌, (కాంతి/-4ఆళ్వా/!౬| 9వ/్గ, 'దొజలెద నే నాశను' అనుటచే తృష్టాక్షయసుఖము ప్రతీయమానమై శాంతరన హేతువగుచున్నది.కాని ఇది నీచ వేశ్యాగత మగుటచే శాంతరనాభాసము స్ఫురించుచున్నది. ఈ సందర్భమున మూలమున కూడ పింగళాగీత యనుపేర నీ విషయమిట్లే యున్నది. అందుచే మూలానువాదమ్ములందు శాంతరనసాభాసము తుల్యముగ పోషీంపబడినది.ేి శరర 19. మూలమున కాంతి[1-12-168 అధ్యా॥-4రనుండిక2శో|| 218

6. నిర్వీచనోర్తి రీ రాంంాథఎఇ ఎనీ రీరాళా సలు

కే నిర్వచనోత్తర రామాయణమున శృంగార రసాభానము తిక్కన రసాభాస నిర్వహణమును గూర్చి ఆచార్య యస్వీ జోగారావుగారు ఇట్లు 'పిర్కొని యున్నారు. "అతని (తిక్కన) ఇరుక్సుతులందును అడుగులోనే హంసపాదన్నట్లు ఆభాసముతోడనే శృంగార మవతరించును. అవి నిర్వచనోత్తర రామాయణమున వేదవతీ రావణులకును, రంభారావణులకును, భారతమున సైరం(ధ్రీకీచకులకును తటసించిన నమావేశములు". గ్‌ నిర్వచనోత్తర రామాయణమునకు పీఠికవ్రాయుచు శ్రీపాటిబండ మాధవశర్మగారు కూడ రంభారావణ వృత్తాంతమున శృంగారాభాసమునే దర్శించిరి. "కథను శరవేగమున నడిబంచు దృష్టిగల తిక్కనగారురెండు పట్టులందు మాత్రము పనికట్పుకొని కథను నిలుప్పుచేసి వర్ణనకు విజ్బంథించిరి. మొదటిది రావణుని కథలో, రెండవది రాముని కథలో, రెండును శృంగార ఘట్టములే. మొదటిది శృంగారాభాసము. రెండవది దాంపత్య శృంగారము. ఈ రెండు సన్ని వేశములును కథానాయకుల జీవితములలో (ప్రాధాన్యముగల ఘట్టములు రావణుని పరకాంతా భోగమునకు, రామచందుని స్వకాంతా భోగమునకు అప్‌ తుట్ట తుది ఘట్టములు" ఇట్లు విజులచే వ్రశంసింపబడిన రసాభాస సందర్భము లేవియున్నవో, వానిని తిక్కన యెట్లు తీర్చిదిదైనో పరిశీలించుట ప్రస్తుత కర్తవ్యమైయున్నది.

1. వేదవతీ రావణుల వృత్తాంతము వేదవతీ రావణుల వృత్తాంతము పంచమాశ్వాసమున నాల్వవ పద్యము నుండి ఇరువదియవ పద్యము వరకును వర్షింపబడినది. శంభునిచే సంభావితుడై, ఇచ్చాగతి చరించుచురావణుం డొకనాడు హిమవంతంబున వేదవతిని గాంచి మోహించెను. "మ/ పామవంతంబున కేం యొక్స దూడ నందేోకాంత మొక్టుడ్తు చీ లయము గృ వ్రాదనముం గమండలువ్లునై రాగందు వరించి, నం యమముం కని యున్హు€ దో ఉని బ్య ద్వాకారమున్‌ ౨౫ొవనో ద్రూమముం గాంతియం జూచి రావణుయ గామాయత్తు(డౌ యిక్షునున్‌ (నిర్చుశ 5 ఆఅళ్వా/-4వ/ 'హిమాలయ పర్వతమున వల్క, లాజిన, కమండలములతో వైోంగ్యమున నున్నదానిని రావణుడు సమాపించి ఆమె యావన, సాందర్య, శోభలను జూచి కామముతో నీట్లనె నని ఇచట కృష్ణాజినాదులు ధరించి రాగము వర్ణించిన వేదవతియందు రావణునకు హృ్‌ద్య్యాకార, యౌవన, కాంతులే కానవచ్చినవి. అంతట కామాయత్త చిత్తుడైనాడు. అతడామెను. ప్రశ్నించెను, ఆ 'ప్రశ్నమున నామె యౌవన మంతయు వృథా యగుచున్నట్లు భావించెను. “5క// ఎవ్వని తవయవు?” నీవతి యెవ్వుడు” వేరేమ” నీకు డూవంజణున్‌
2. ఆంధ్ర వాజ్బయమున శృంగారము = భారతి = మే 19052 ని నిర్వచనోత్తరరామాయణము = కీరఠిక= పుట కష 219

జవ్వునముం వాయ నతవ మెవ్వుదంబాటలోలె?” నకకు ' యంతయం తొవుమూ”" (నిర్చు/౮ ఆళ్వా/4౮వ/ 'నీ వెవ్వరవు? నీకు రూప, యావనములు వృథయగు నట్లీ తపమేల? నని ప్రశ్నించెను. ఈ (ప్రశ్నమున గల రావణుని కామము స్పష్టమగుచున్నను, దాని కనుకూలములగు విభావములు వేదవతి యందు కానరావు. అమె గురించిన విషయమిట్లు గలదు. “51 అశు వలుళులు ఎవనియం దొ ఎనని యదియ పోలె నుబితవిది నాతిభ్వూం వెనంంబిన ,...." (నిర్వు/4౮ ఆక్వా/-రవ// 'రావణుని మాటలు వినియు వినని దానివలె తగిన విధముగా నాతిథ్యము చేసె'నని భావము. అతని కామమును గుర్తింపక పోవుటయు, తగిన యాతిథధ్య మొనంగుటయు తెలుపబడుటవలన, ఆమె ప్రవర్తన ముచితముగా నున్నట్లు స్పష్టమగుచున్నది. అట్లుండగా రావణుని యనుచిత విభావము శృంగారాభాసమునకు మూలమగుచున్నది. అమె వృత్తాంతము నెజింగిన పిదప కూడ రావణుని కామము తిరోహితము కాలేదు. “విష్ణుని మదినిల్పి యతండ నాకు మగం డగునని యిట్లు దపంబు సేయుచుండుదు' (నిర్వ॥!-5ఆశ్వా॥-8ప/) నని పలికిన వేదవతితో రావణు డిట్లనెను, “"డ/ కాంతి దొలంగ మే నిటులు గాజటోీయం బొక్తుబు జివ్వునందు బౌ న్లింతయ రిత్తవో నుఖిము లౌలను డీంంగషదావి, నెమ్ము దీం వంత దళందబుగా నడరం దోడ్తుడు యొంటో చరంంచుదున్‌ ఊర త్సాంతయం బభోేలె అయ్యిడుముల కొనం ఖవాడియె చాడులోదనా/ ము/ అలనా! ఎవ్హం తఈతనంగ నవ్వులు ఉళతం డోలా? చుదవంళందు, శీ రుల నంవ్లూలో తవో మవొత్త్వము, వర్శపావానుభావంబు దో ర్దుల నంవత్తియు నాతుణోలె. (దజిగతథ్యాతి ప్యాతందులో కలదో లంక? వర్యాకముం బభఖుల లోక బామ్బ్‌వే వానిక్‌ (రిర్చ/ల5 ఆళ్వా/9, /0వ/) "శరీరమును బాధించుచు, యవ్వనమును వృధ చేయుచు, నుఖములుమాని, ఒంటరిగా, ముసలి దానివలె ఈ కష్టము నొందుట న్యాయమా? విష్ణువును కోరుశుల? వంశము, తపోమహీవు, బాహుబలము, నావలె ములోకములలో నెవరికి గలవు? వాని పరాక్రమము నర్వలోకములు మెచ్చదగినదా?' యని భావము. ఇచటరావణుని మాటలలో వేదవతి వరించిన విష్ణుని తక్కువ జేసి తన యాధిక్యమును తానే పొగడుకొనుట హాస్యభాజనమై శృంగారాభాసము నుండి హాస్యము జనింపజేయును. రావణుడు తన గొప్పతనమును తెలుపగా కేదవతి విష్ణుని మాహాత్మ్యము పొాగడుచుండుట పరస్పర వ్యతిరిక్త భావములచీ రసాభాన మొదవించుచున్నది. అంతటితో నాగక వేదవతి ఎంత చెప్పినను వినక రావణుడు "ఘరు నంప పెల్లున6ం దనువు నిలువ, దింకం గోర్కి దతిమెడు పేర్మిన్‌" (నిర్వ॥!-5ఆశ్వా॥-13ప[) అని పలికి తన కామము నింకను నిటు వ్యక్తము చేయును. /. “బో ఎజుంవుగాక భోగముల కెల్టను నెచ్చెలి ఊవ్వునంద యి తశీ నుడి వోవ కుండ నుబితంబుగో జక్ధువదోయి వోని శో 220

క్పీజోనిన చిన్ని బన్ను ౧వ యింవెనలారగ్గ నాదు వామన్‌

వజణలు నరోవరంబున నవారణం గేలి యొనడర్లు కోమటీ /౯ (నిర్దు/5 ఆజ్వా/౬/4వ/

'భోగము అనుభవించుటకు యవ్వనమే మూలము. నా మాట పాటించినా పహృదయమను నరోవరమున నీ స్తన చక్రవాకములతో విహరింప్పు'మని పలికెను.

వేదవతి యవ్వనాద్యాలంబన విభావము లిట్లు స్పషముగా వరితమె శృంగార రసోపస్కారకము లగుచుండగా, రావణుడు పొగడుకోనిన నీయ పరాశ్రమాది గుణము లేవియు వేదవఫ్‌ కభిలాష కారకములు కాలేదు. ఆమె కనురాగ మంకురింవలేదు. అమె యనుభావము, లిట్లు వ్యక్తములైనవి. ”ఆ/ అనుబుం దగిలిచూదు నడ్తానవోళ్టుడ

నలిగచూబి. “నిన్ను నదముం డయతట

మును తవ వభావమున నెజింగియః దగ

నా వులన్తు మనుమం ఉని తలంచి ఈ అతిఖి నవర్వాయు నమయో

ఐతమగయగ నంబావణందు నేనితలిం బో పో

మతి లేదూ నీకుం శతెవ్చుడు

నతివలలో నన్ఫు6 దలంవ నయనెౌ దురాత్వా గగ (౨ర్ద్వు/౮ ఆక్వా/-/౮, [రవ/

'రావణుని అలిగి చూచి, నీ వధముడవని ముందే తపశ్శక్తిచే(గ్రహించియు పులస్తుుని మనుమడ వను గౌరవమున అతిథి సేవయు, ఉచిత సంభాషణయు చేసితిని. పో, పో, నీకు మతి లేదు. నీకు సాధ్యమగు స్త్రీలలో నన్ను తలప దగదు ' అని పలికెనని భావము.

వేదవతి యలిగి చూచుటయు, 'పో,పో మతిలేదు అని తిరస్కరించుటయు, రతి కుపస్కారకములు గాకరనాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి.రావణుడు వేదవతికురులు (గ్రహింపగా, అమె తన వ్రేలితో కురులను తెంచి రోషమున శపించి యనలము జొచ్చుటతో నీ ఘట్ట మాభాన మహితమై ముగియుచున్నది.

మూలమున నీ విషయము ఉత్తరకాండమున, పదునేడవ సర్హ్వమున నొకటి నుండి ముప్పది నాలుగు వరకును గల శోకములలో నున్నది. వేదవతి తపమును రావణుని 'ప్రశ్నమును, వేదవతి నెఐపిన యాతిధ్యమును అమె సమాధానముగా తన వృతాంతమును తెలిపి హరియే తన భర్తయని తెలుపుటయు రావణుడు తన గొప్పతనమును తెలుపగా వేదవతి విష్ణుని గొప్పతనమును తెలుపుటయు రావణుడామె కేశములు [గ్రహించుటయి, ఆమె యగ్నివ్రవేశము చేయుటవరకును గల సర్వవృత్తాంతమును యథధామూలముగ

రావణుడామను గాంచి మోహపరవశుడగుట ఇట్లు గలదు.

"నద్భుష్వాా డూొవనంవన్నా ౭ కన్యాం తాం నుమువ్యోవతామ్‌ |

కామ మోవొ వరీతాత్యా న్యవచ్చు (వవానన్నివ ( *

“ఆ రావణుడు గొప్ప నియమమును అవలంవబించి ఉన్న మంచి సౌందర్యముగల ఆ కన్యను చూడగానే కామమోహములతో నిండిన మనస్సుతో నవ్వుచు ఇట్లు పలి౭ను' అని త. వాల్మీ॥- ఉత్తరకాండ! = 17 సర్గ॥ -3 శో॥

221

అగ విరసముగా వేదవతి మలికిన మాట లిట్లు గలవు.

“తలోక్కాదవతిం ఎవిమ్షుం నర్చులోక నమన తమ్‌ /

త్వద్యతే రాహ్రానేన్లా య. కతో2_వమన్వోత బుద్రిమాన్‌ (1/4

'రాక్షసరాజా! నవు తప్ప బుదిమంతుడైన మరెవ్వడైనా, మూడుళోకముల అధిపతీ, సర్వలోకములచేత నమస్కరించబడేవాడూ అయిన విష్ణువును అవమానించునా?”' అని భావము,

ఈ శోక విషయమును తిక్కన తెనుగు నుడికారప్పు సొంప్పతో 'పో పో మతి లేదు' అని యనువదించి 'న్‌కుం జొప్పడు నతివలలో ననుం దలయప నగునేె దురాత్మా/యని ముగించుటలో చక్కని యనువాదపు సొంప్పును ప్రదర్శించెను.

౨. రంభారావణ వృత్తాంతము

తిక్కన విరచితమైన శృంగారాభాస ఘట్టములలో రెండవది రంభారావణ వృత్తాంతము, ఇది యారవ యాశ్వాసమున ఇరువది తొమ్మిదవ పద్యము నుండి డెబ్బదియైదవ పద్యము వరకును గలదు.

ఈ పుట్టమును తిక్కన యెంతగా విల్పించెనను విషయమును మాన్యులు డాక్టర్‌ పాటీ బండ మాధవశర్మగారు తమ నిర్వచనోత్తర రామాయణ పీరికలో వప్పులముగా వివరించి యున్నారు

నిజమునకు రామాయణ (పాశస్త్యమునకు రాముని నాయక లక్షణములతోబాటు రావణుని వతినాయకత్వము కూడ నమ(ప్రాధాన్యమును సంతరించుకొనినది. అట్టి రావణుని పతనమునకు (ప్రారంభము రంభారావణ వృత్తాంతము కావుననే దీనిని పీర్చిదిద్దుటలో కళావిదుడగు తిక్కన యధికశ్రద్ధ వహించెను.

రావణుడు అమరావతిపై దండువెడలి మార్గమున దర్శించిన కైలాసవరనతో నీ ఘట్టము ప్రారంభమగును. ఈ సందర్భమునందలి వర్జనము శృంగార రసోద్లీపకముగ నాగినది. ఆ భావములు రావణునివే, రావణుడు తనతమ్మునికీ 3లాసమును జూపి యిట్లు వర్జించెను.

"50// నెలరేీజు వాజం జాలువనయ శల వెం దద్రిలము దిగుదబు నిందురనతి భూ డ్కూల కొవ్పైం బుండలీక నలమున మకరంద మాను వజ్టుదము (ీయన్‌ో (విర్వు/ర ఆళ్వా/-29వ//

'పారడు సెలయేటికడ నీటిని (గ్రహించి శిలపై చిమ్ముచున్న ఏనుగు, తామరదిన్నె పై వాలి మకరందము[గోలు తుమ్మెదవలె భాసించుచున్న'దని యాతని భావము. ఏనుగు బహ్వంగనాసక్తమగు మధుపము వలె కనిపించుట (ప్రకృతితో తాదాత్మ్యము నొంది తన్నే భావించుకొను రావణుని తలపించుచు ఆతని బహ్వ్నంగనానక్రిని స్పురింపజేయుచున్న ది ఈ బహ్వంగనానక్తుడగు నాయకుని [పశంన రసాభాస సనూచకము. ఈ స్పూర్తి3 ప్రయోజితమైన మధుపగత బహుపుపష్ప మకరందపానానక్తి తిర్యగ్గతమైన శృంగారాభాన మగుట గమనార్హము. 4 వాల్మీ[॥- ఉత్తరకాండ॥ = 17 సర్ష॥ -25 శో ॥

5, నిర్వ! * పీరిక- పుట 1౫నుండి - 02. కో.

పూ అరల ౧త్తులం బెలిబి యరైని గాడ్డులం దూలు నీ అత త్రరవానితోదయంబు నవిలాన తరూవలనందుం గలు నుం వలయుట తొడలంయ రా అతివదంబున నున్హా రసణొల పోత మా ౮త4 భూమికీన్‌ నరసకేలికి వచ్చిన మాడ్చి నొవ్వెడునో' (నిర్దు/6 ఆళ్వా/-3౮0వ//

'కైలాసమునగల లతలు నవృ్చ్వృచు నాథుడైన రసాలతరువును క్షౌగిలించిన స్తీలవలె నున్నవని తెల్పెను. ఇందు అచేతనముల చేతనత్వారోపము గావించి వర్షించుటచే భోడాదుల మతమున నిట శృంగారాభానము గలదు. ఇది భావి శృంగారాభానమునకు దోహద

అటు పిమ్మట పద్మములను రావణుడిట్లు వర్ణించెను.

గక మన రాక వాల్ట్యుతలమునం

లమ గొలిదుడి కామినుల మొగంబులు వాతా

యనమునం గశానలనయ చా

ఢ్తున న తమ్రకొల నొవ్చా భూధరయువయిన్‌ో (నర్వు/ర ఆళ్వా/౩| వ

'వాతాయనములనుండి చూచుచున్న స్రీల మొగములవలె కనిపించు తామరలతో పర్వతముపై ఈ తామరకొలను ఒప్పుచున్నదని రావణుడు పలికెను.

ఇట పద్మముల౦దున రావణున కనేకమగు స్త్రీలముఖంబులు కాననగుట వాని బహ్వంగనాసక్తి ని తెల్నుచున్నది. అటు పిమ్మట విశ్రాంతుడైయున్న రావణున కనేకములగు యోజనలు మునసంను. అంగనానక్తుడగు వానియోచనల కనుగుణముగ తిక్కన నడపిన నెపథ్యము సాగినది.

“5 అరుణ కరబింది మన్తళి

ఖర వెం గరమొవ్వై బవుల కస్తూరీ లి

వ్రడుబిరో కుచ కాళ్ళీరో

న్ఫుంత న్థానకము చందమున నందంగ్రో (నిర్చు/6 ఆక్వా/-37వగ

'కస్తురి యలదిన స్తనముపై కాశ్మీర కుంకుమ మలదినట్లుగా నస్తగిరిపైగల సూర్యుడుండె' నని భావము.

“తే/ యామినీ కాంత మృరమదో మలందీ మలయ

వమునం దలకందుం బెళ్రైోనచందో మణగుభు

అభిలదక్కు లం దమిరంబు నిండియండ

నలంతిదై (వాడ్యు ఖందునం దొలువుదోచో (శిర్చు/-ర ఆక్వా/-40వ//

'యామినీ కాంత కస్తూరి యలది ముఖమున తిలక ముంచినట్టు, చంద్రోదయ పూర్వమున నాకాశమున కాంతి కనవచ్చెను'

ఈ పద్యములందు స్తీ నాందర్య సాక్షాత్కారమున విభావసామ[గ్రి యలవడినది. అటుపైన తటస్థ విభావములైన మలయానిల చంద్రాదుల వర్ణనము సాగినది. 'వాంథావలిపై' నమ్మతకరుడు వెనవచ్చి, భువన మెలమి మిగులునట్లు పూర్వుశల శిఖరదేశమున నుదయించెను, చంద్రుని విజ్బంభణ మిట్లు వర్ణితము.

223

౯ శ// వంభినకెంవుం బాన్తీ దవిం (బాయీ బిళల్‌ వెలిలంబి బభం/దకాం

తందిల నిడు నేన్తి తముముదంబుల దబండువ్లు నేయం దంచి య

ఖంబుల న్వదో వుచ్చు మదసాయకముల్‌౧౮సానం ట్రీ తో

తంబుల నబి లోళయు పొగడ్తలు నేకొని చందం ణున్దా డన్‌"

(నిర్షు/౧6 ఆక్వా/-43 వ/

'ఎఆఅుపుదనము తగ్గి, అకా శముపై నధిరోహించి, దిక్కులను (ప్రకాశింపజేసి, పాలరాళ్లను. చెమ్మగిల్లునట్లుచేసి, కలువలను పండుగు చేయనాజ్ఞాపించి, తామరలను నిద్రపుచ్చి, మన్మథబాణములను సానబట్టి, కోకములను బాధించి, లోకము పొగడ్తలు స్వీకరించి చందుడుండెను *,

"మరుసాయకముల్‌ గరసానంబట్టి....." యనుటలో చంద్రుడు శృంగారాభానమునకు సనహకారుడుగ వరైింపబడినాడు. చకోరములు విజ్యంభించిన. తీరు వర్ణితమైై రావణుని శృంగారము నుద్దిపెంప జేయుచుండుట గమనార్త ము. వెన్నెలకు చకోరములు గలియుటయు, 'రాగించుచు. జవిజొక్కుచు' గబళీంచుటయు, నమదవృత్తిగేలి సనలుపుటయు, నొక దాని నొకటి మించుచుండుటయు చక్కగా వర్షితమైనవి. ఈ తిర్యగత శృంగారమును నాభానమ్పై, భావి శృంగారాభానమునకు దోహద మొనర్చుట గమనార్తము.

ఈ చకోరములను తిలకించిన రావణుని మదిలో దండయా[థతా విషయము మరుగునబడి సుఖవాంఛయే మిగీలినది. ఆ విషయమిట్లు సంకేతింపబడినది. గడ/ నమ్ము దవాలి నల్రడలం జాలుగ్గో మైగదడవార్గ నుందుబిఐ

బమ్యున ద్యువ్లీ నిల వయిం బ్రాయ మరీచుల నూంయ నూంయ లేం

గెమ్యులు వబభ్రీ చంచువుట తేటీం గదల్సి తామల్సీకొంచు నౌ

ఖృాము వివాంగమమ్రూయిన యాకుతి నొందౌం ఉకోరమొక్సాడన్‌”

(నిర్చు/6 ఆక్వా/౧౮ వగ

'నలుదె సల సంతోష(వప్రవాహము మ్రవహించగా, శరీరము పులకింప, చం (ద బింబముపై దృష్టి నిలిపి, పైకి ప్రాకెడు కాంతికిరణము లనెడి కొమ్మలు పట్టుకొని, చంచువుతో కదలి ఎడచేయుచు సౌఖ్యమే పక్షియాకృతి ధరించెనేమో యనునట్లు ఒక చకోర మొక చోట నుండెను.

ఇచట సౌఖ్యాకారము నొందిన విహంగమము రావణుని మనసులోని సుఖవాంఛకు సంకేతము.

(ప్రకృతి యంతయు నిట్లు శృంగారమయమై కనుపట్టుచుండగా కలువల పైన బడిన వెన్నెల ప్రీయుని విడిచివచ్చుస్త్రీ కన్నులందలి మందహాసమువలె గోచరించినది. ఆ విషయమే ఇట్లు వర్షింపబడినది. శ "చ అలనత యొవ్చు నలిన రతాంతమునం బియనొదధం భాని నౌ

బ్చౌలికజ కేంయదొందయు నరనేదువాన్నత విలోచనంబులం

దలణాడు మందవోనము వధంబున నొంవున మాజీయన్లు బౌం

గలువలలోన నించడడు కౌముది వేడ్చలొనర్జెం ఊూడ్చకన్‌

(౧ర్చు/ర ఆళ్వా/౮4వ/ 224

ఈ వర్రనము జో్యోత్సా్నాభిసారికా రూపమును తలపించుచు, రావణునికి మదనతాప కారణమగుచున్నది, అతని తాపము హెచ్చి యున్మాదస్ఫితికి లీసికొని పోవుచున్నది. అప్పటి యతని యున్మాద చేష్టలిట్టు వర్ణితమ్హైనవి. - _

/శ/ ఆఅత్తంల౬ ఉఊం్యదుం ఊూబ్యు మలయానిలు రాకళు (రుత్కుం గామని

వృత్తము లాత్య నెకప్పులువ్లు వెన్సై లం లేల లమించుభున్సు య

న్ధుత్తబకోర దంవతుల మబ్చికకున్‌ మది మెచ్చు లోలుయ్రా

యుళ్తిన వేద్సులన్‌ వెడలి దోకత వేలి దళాన్వుల డొక్తాడన”

(నిర్చు/ర ఆక్వా/౮7వ/

'ఆ సమయమున చందుని చూచును. మలయానిలుని రాకకు బాధపడును. నీల విషయములు మనసునకు తెచ్చుకొనును. వెన్నెలను కోరి యానందించు చక్రవాకమిధునమేు యొక్క యన్యోన్యతకు మనసులో మెచ్చుకొనును. విజృంభించిన కోరికలతో నొాంటిగా పోయి యొక (దేశము నందు నిలిచోనని భావము.

ఈ యున్మాదమున తిర్యగ్రాగము రావణుని రాగోన్ముఖుని గావించుచున్నది. శృంగారాభానమైన తిర్యగ్రాగము రావణుని శృంగారాభానమునకు పూర్వరంగమును సిద్ధమొనర్చుచున్నది.

సరిగా ఆ నమయమున రంభయాతని కంటపడినది. ఆమె ముట్లున్నది.

“ఊ/ అవ్లుడొకర్తు గొంచామగు నాభరణండులుు, నన్హు వూంతయం

గెప్పుడ్యతివ్లు లోం వౌంవికొన్స నడంగిన వూవ్లులుం, బయిం

గ౧వ్హేన బోలకొంయనునులోవ్లున్ను వాల్పున నేయ మై థై ల

వువ్దుడ్సు బెన్చు. వాయగంతి చందమ్ము వింతగ ఖోవునయ్యెడన్‌

(నిర్దుగర ఆళ్వా/౮తవ/

'అప్పు డొక సీ కొంచెమగు భూషణములు ధరించి, పలుచగా సుగంధములు పూసుకొని, కొప్పులో దోపుకొనగా నణగియున్న పూవులతో, పైన కప్పుకొనిన పయ్యెద కొంగుతో, జాగర్తగా పోవుటలో మంద్రమెన మట్టియల చప్పుడుతో, అందముగా నున్న నడకతో వింతగా పోవృచుండగా నప్పుడు/ రావణుడామెను కాంచెనని భావము.

కామవికారమున నున్మత్తుడై ఎవరు కనవత్తురా యని ఎదురుచూచు రావణున కొక కామిని కాన వచ్చినది. అంతట రావణు డిట్లు చేసెను.

“మగ/ కని వోంంబున నడవేంలి యతం డాకంవీంచు నక్కాంతో కే అనరాగంబున బట్టీ 'యెవ్వుతావు న? వత్యంత కౌతూవాలం మున నెబ్లో జకం భేయ?! దన్సు నది యంబోేజందు చందాన నౌ నన ముజ్ఞ్రంభణ మందధం బొాందామబ వేనం (గమ్య ౧౫ నిబ్దునున్‌” (నిర్చుగ/-ర ఆళ్వా/౧౮9వ// అడు నిలిచి, ఆకాంత వణకెడి చేతిని అనురాగముతో పట్టుకొని, 'నీవెవరవు? ఎచటికీ పోవుచున్నావు?' అని యడుగగా, ఆమె ముఖము పద్మమువలె వికసింపగా శరీరమున నధికముగా చెమట [క్రమ్ముచుండగా నిట్లనోనని భావము.

రావణు డడముగాజని యామె కేలు పటుటకు కారణ మూమెపె కలిగిన యవిలాషయె కాని రంభకు మేను కంపించుటతో బాటు భయమున “పెంజెమట మేనం [గ్రమ్మినది'. ఇది

ఉ25

శృం/గారమున గలిగిన నాత్తి్వ్వికభావము కాదు. ఈ పందర్వ్పమున శ్రీ పాటిబండ "వీతిచే గలిగినది పెంజెమట, రతిచే గలిగినది నుంజెమట. రంభారావణుల నంవాదము నిర్వహించుటలో తిక్కనగారు పెట్టిన యొరవడిన్‌ బట్టి రూపుకట్టిన కావ్యఘట్టము లెన్నో" యని ప్రశంసించియున్నారుల్‌ = ఇచట రంభారావణుల నడుమ కొంత సంవాదముసాగినది, రావణుని భాషణములు శృంగారానుకూలములుగా సాగుచుండగా, రంభ (ప్రతివచనములు దాని కభిముఖముగా. నాగి శృంగారమును తిరోహిత మొనర్చుచున్న వి, "చ అతులిత ధ్రర్యానార కదణాలయమానన' దును ర2బ్లో నా వతి నలతాబడుం డతని పాలిక బోయెదో నన్యబిత్తరై యతివ ననంగా నెందు నిము అడ్రయు వత్తుగా నాదు వేరు టో వు తలు వింత్‌ పాయ్య నగవ్తుం దయమ్యాతయ కాక యొమ్చునో ₹ (విర్వుగర ఆక్వా/-ర60వ// 'దయగలవాడా, నేను రంభను నాభర్త నలకూబరుని వద్దకు పోవుదును, వేరొకరిపై మనసుతో వనిత పోవృచుండగా నిట్లడ్తము వత్తురా? నాకు అపకీర్తివచ్చు మాటవింటిని, తొలగుము. హాస్యమైనను తగుమాత్రమే గాని అధికముగా చేయరాదు" అని భావము. రంభ యతనిని 'కరుణాలయ' యనుటలో బతిమాలుట గలదు. 'నాపతి నలకూబరుం' డనుటలో వివాహిత నని తెలిపినది. 'అన్యచిత్తమయైన యతివ'నని పలికినది. అపకీర్తి వచ్చునని తెల్పినది. ఒకవేశ హాస్యమే యైనను దానికి హద్దు గలదని తెల్పినది, ఇవి యన్నియును అభ్యంతరములుగా నుండుటచే శృంగారమును కలుష మొనర్చుచున్నవి, అయినను రావణుడు శృంగారమున కంగము వీరమగుటచే తన బలపరాక్రమూదులను తానె వరించుకొని అమెకు అనురాగము కలిగింపదలంచెను, "౮! వడంతుకో దోను రావణుండొ బావుదలంబున నందు వవోవై నడచుచు నుండీ యిన్స గమునన్‌ విడియించితి నేన నివ్లుడి య్వౌడ కలవోక వచ్చు నొగయుందచు విధంబునం భోవ్లు యన్హు నన్‌ ఖభొడగ౧ని కాము బల్యు తకముల్‌ నను నిమ్యాయి వెజ్జోం వోనినన్‌ ఉఊ// బిక్సుతి నిషబోగములు నేకుజం బొంవును దోజు మెక్టుంగా, డక్సున బంటనౌతి' శోక్‌రుం గౌదలేక ఊి౧౦బు లౌల్ట న వౌక్టువో యేలు" మన్సు వాండ్వ్టోణ, 'వంక్తీముఖిండనంి నో నకు నకుల రోడలం గదయ్య/ తొలంగు తొలంగు? నావుడున్‌' (నిర్చు/ర6 ఆళ్వా/-62, ర3వ/ "నేను రావణుడను.. ఇంద్రునిపై దండయాత్ర కేగుచు ఈ పర్వతమున సైన్యము విడియించితిని. యథాలాపముగ నిన్ను జూచి మన్మథుని మవాయలకు చిక్కితిని నీకు 'సేవకుడనైతిని, అని రావణుడు పలుకగా, రంభ 'నేను నీకు కోడల నయ్యెదను (ప్రక్కకు తొలగుము' అని పలికిన దని భావము. 6. నిర్వ! = పీఠిక- పుట కనా 226

రంభకు రావణుని ఫరాకమముపై (ప్రశంసాభావము లేకపోవుటచే, రావణుడు తన్నుతా పొగడుకొనుటయే మిగిలను. రంభ తానాతనికి వావ్‌కీ తగనని కోడల నయ్యెదనని పలికినది. తమ బాంధవమును మూలముట్టుగా వివరించినది. “51/ వనీకు బో నలువం':

గా నుువలాలనము నేయం గల వాండవ్లు న

వో నాజీ తవ్వేనమాతలు

దానవకులనాథ!" ముత్తు దయనే యాడన్‌? ₹ (నిర్దు/6ర ఆళ్వా/-ర7వ/

'నేను నీకు భక్తిని చేయగా నీవు నన్ను లాలింపవలసిన వాడవు. అనుచితములగు మాటలు మాట్లాడుట తగునా యని యామె పలి౩ను.

తాను చేయవలసిన భక్తియు, నాత డొనరింపవలసిన యుపలాలనమును తెల్పినను రావణున కామెపై తమకము పోలేదు. రావణు డామెను వశ్యగానే తలంచెను.

".... నాకు నవ్వులో

వనితలు వంతరైరా యనివారణా నౌ ఖ్రయినం ఉిరించు నీ

వును యులబామ వోలె దగవ్చున్‌ భుబోయింబాదు. చైళకందునన్‌”

అని యామె వేశ్యయని పలికి యిట్లనెను, గక నాకంటఖి మయలు విటమునీ

లోకళమయమునన కాదు దియవ లోకంబులం వబ

నీతముం బడయంగ వచ్చునో వారణ్నాక్ష" (నిర్వు/-ర ఆళ్వా/-7/ వ

రావణుడు 'నాకు అప్స్పరనలు వింతకారు. అడ్డులేక ప్రవర్తించుచు వేశ్యువృత్తి చేయు నీవు కూడ కులస్తీవలె మర్యాద పాటించెదవేలీ నన్ను మించిన గొప్పవిటుని నీవు ఏ లోకముననైన పొందగలవా? యని పలికెను.

తనకు తానే 'నా యంతటి విటుడు నీకు లభింపబోవిడని తెల్పుట యామెకు అభిలాషోపన్కారకము కాక పోయినది. "ఊ/ నావుడు నమ్యుగ్గోోణు మనంబున రోయచ్చు "నేయు లంజీయం

గావ్రుడు వానితోడీ తమకం బది లంజడయ గాదు (వేమన

ద్వావ మెజుంగైైతి? యణభాగవి ప్తో నినుం గోర్చునెందునో

నీవచనందు త వ్వుకకు/ నళ్ళుల వళ్లున నేయియమందొాకోే? ”(నిర్వు/6 ఆజ్వా/౭72వ/

ఆమె మనసులో ననహ్యించుకొనుచు, నేను వేశ్యనైనను వానితోగల కోరిక వైశికము కాదు. నీవు ్రేమను తెలిసికొన లేదు. నీపై నాకు కోరిక లేదు, నీమాట తప్పు. అయో్యోో! నీళ్లు మందయిన చోట నేయి మందగునా*' అని పలికినది.

రంభకు రావణునిపై మనన్సున నసహ్యము కలిగినది. దానికి కారణము తాను మూవమయని గౌరవింపగా నాతడు తనను లంజియగా భావించెను. ఇది లౌకిక మర్యాదాతి క్రమణము, "తన తమకము లంజియ కా దనుటలో తరము గలదు. 'మేమ సద్చావ మేణుంగవైతి' వనుటలో నిష్టురము గలదు. 'గుణభాగివ్‌ పో; నినుంగోర్కి 'సెందునే' యనుటలో బబతిమాలుట గలదు. 'నీ వచనంబు తప్పుకటి యనుటలో నీతి బోధ గలదు.

227

'నీళ్ళుల పట్టున నేయి మందొకో యనుటలో నుచితానుచిత విచారము తెలిపి వారించుట గలదు. ఇట్లు సర్వవిధముల వారించినది అంతేగాక 'మొగమోడక విరసవచనముల' భంగించినది, ఇట్టి విరసవచనముల వలన శృంగారమునకు (ప్రాతికూల్యమేర్పడుచున్నది. కాని దశముఖుడు కామోన్న్మత్తుడు, అతడు 'ఉన్మత్తుని గతి నంతయు వినియును వినని చెవులు సిసి తన లావును వెరవును వదర్శించి యామె నిటనుభవించెను. “5/ అంగనం బొదివి నగాడా లింగనముగ౧ దామయభూడలీలాచతురా నంగ ్రీడా శంగతి నెంగిలి గావించౌ మదము నేడ్తెణ మిగలన (నిర్వు/-ర ఆశ్వా/-74వ/ “యువతిని పొదివిపట్టి గాఢముగ కొగిలించి కుక్కుటబంధనముచే మిక్కిలి మదముమిర నంభోగించెోనని భావము. ఇచట వర్ణింపబడినది సంభోగశ్ళంగారమైనను నిది ఎకతరనిష్టమైనది, అందుచే తదనంతరమున గల రంభస్థితి యిట్లు వర్ణింపబడినది. “నీ! వగరాజు వెవబ్బి బలువిడిం బంభ్రవిం బినం దలంచతీన వ్రుర్శళ్తీవిదమున నమదద్వువము కే౭నలివీనం జాల న అంగన యద్యాన లక్ష కరణీ భునలులాయము నొబ్చ్బి తనయిదచ్దు నాడినం ౧ల౮౧న నెత్తమ్యు కొలని బంగం ౧౮దు బొభ్రోదవుగాలి నుడినిన నాజీదవ్వు త౨ంగొాన మవ్వుంవ్లుం దీం మాడ్చు తే మున్ను నేని యలవడ చ్చు దవ్వు యెలమం (భియవాలి కేగాడు లఅలియడం/గి వేజబందమై యెంతయ ఎఐిన్సు నయ్యా నరుల గాంంబి విడిచిన నమ్ణ గా 5్‌// పాలవెబంయటాయిమచుం గొందుదుం దలరుభు నడం దొ్యొటువడుభుం దలయబు దనలోం వమలుకుణు నెడనెడ నలుదుణు నలకూబడు కడకు నింతి నలణంయచుం ఉనియన్‌్‌ (రిర్చు/ర అళ్వా/7౮, 76వ/ 'రాక్షనుడు బాధించి విడిచిన యామృగాక్షి శత్రురాజు పరిభవించిన నగరలక్ష్మివలె, మదప్పుకేనుగు [కీడించుటచే నలిగిన ఉద్యానలక్ష్మివలె, దున్నపోతు కలచిన తామరకొలనువలె, గాలి వీచుటచే వీలిన ర్రీగవలె తానలంకరించుకాన్న అందముతప్పి, లాలిత్యము నళించి తెల్లబోయి, జంకుచు, బాధపడుచు, తొటుపడుచు, తప్పుకొనుచు, తనలో మాటలాడుకొనుచు అక్కడక్కడ నిలుచుచు నలకూబరుని వద్దకు పోయెను.' 228

ఉభయనిషమగు శృంగారమైనచో నచటి స్త్రీరూపమిట్లు వర్షితముగాధు, దీనికి దృష్టాంతముగా పీతారాముల శృంగారఘట్టముతో బోల్చుకొనవచ్చును” రావణునకును నీయనుచిత శృంగారము సుఖప్రదము కాలేదు. అతడు నలకూబరుని వలన శాపము నొంది 'కొందలపాటునన్‌ మనము గుందిన6 గంటికి నిద్రరాక (నిర్వ॥!-6ఆళ్వా!॥-80ప॥) సేనల పిలిపించి యుద్దమునకు వెడలిపోయెను.

ఇట్లి ఘట్టమునగల సంభోగశ్చంగారము ఏకతరనిష్టమగుటచే అన్యోన్య విరుద్దములైన విభావానుభావాదులచే శృంగాఠాభానముగ' రూప్పదిదుకొనినది. రావణుని యనుచిత శృంగార మో ఘుట్టమున నింతగా పరిపుషముగుటకు కావ్యమున నీ ఘట్లమునకుగల ప్రత్యేకవయోజనమే కారణము. రావణుని పతనమునకు ప్రారంభఘట్ట మిదియే. రావణుని జీవితమున నలకూబరుని శాప మపశ్శతిదై పలికి యాతని భావిచరిత్రను తీర్ప్చినది. “యింక దశకంధరు. డెవ్వతెనైన నీకమంబునం బయిం బడ్డ, నప్ల మృతిం బొందం గలం" (నిర్వ॥[- ఆశ్వా।॥-//ప[0 డని నలకూబరుడు శపించెను. రావణుడు సీతను బంధం౦చి రామఠావణయుదపర్య౦త మామె నట్తి యుంచుట కిదియే కారణము. ఈ కారణమున నీ ఘట్టమున కిట్టి ప్రాశస్త్యము కలుగుటయు, నిది తిక్కనచే రసాభాస మహితముగ తీర్చి దిద్దబడుటయు సంభవించిన వి,

మూలమున రావణు డమరావతిపై దండువెడలి సేనావారముతో విడిసిన సందర్భమున చంద్రోదయవర్ణ్దనము తిక్కన్యగంథమున నున్నట్లు విపులముగాలేదు. స్తూలముగా చందు డుదయించిన విషయ మ్‌ట్లు రెండు శోకములలో చెప్పబడినది.

“ఊదితే వమలే చన్తో/ తుల్పావర్జుతవర్లుని !

(వనువ్తం నుమువాత్తాన్వం నాన్యావవారణాయదధమ్‌ /

రావణన్తు మవోవీద్యో నువత్రాషాాలమూరని /

న దదర్ధ గుణాంగ్త్మత చన్ర/పాదబోవళోలితాన్‌ ( *

'తాము విడిసిన కైలాసపర్వతము వంటి కాంతిగల నిర్మలమైన చంద్రబింబము ఉదయించగానె అనేక విధములైన ఆయుధములు ధరించిన ఆ గొప్ప సైన్యము నిద్రించినది. క నీ/ తూలెడు చమునుచుడుల్‌ దోతెంచు ముర్రా దు

వులం బోగి నుదుటోవై మలంయదబుండ అలినాంవు వెంథ్రునం భెలయక కముదోయి నానుచు నెడనౌడ (యానరువడంగ అబచముల నడుమం దూయంచు నున్దువోరము అలన బచనుమొనలందుం (గాల జాడ( గొంద శలాడు తొడవ్లుల వాజుంయలు వౌడలకయబాీ ఓం గ౧జలుకొనంగ తో గేలికజటకొదోడో నడంగంచి యవయ వములు నడలంగ వోయచు వచ్చు బొక్కు లేంయనదమం (౪ ్త వార్చ ౨దు లేమబంద మయధివ్లు డొందో మానందమయంబు నే నె" (వర్దు/౧6 ఆక్వా/-7ర5వ// 8. వాల్మీ॥- ఉత్తరకాండ॥ = 26 నర్గ॥ -2,3 శో ॥ 220

పర్వతము పైభాగమున కూర్చొని ఉన్న మహాపరాక్రమవంతుడైన రావణుడు చం(దకిరణములచేత ప్రకాశింపచేయబడిన ఆ పర్ప్వతమునందలి భోగ్యువ స్తువులను చూచెను! అని భావము.

తిక్కన తన [గ్రంథమున నీ సందర్నమున చకోరాదుల యొక్కయు, ప్రకృతి యొక్కయు వర్ణ్షనములను "పెంచి వాయుటతో బాటు జీజరూపమున రావణుని మనసులోగల శృంగారభావము మహావిర్భావము నందుటను కలిపి మొత్తము పదునేను పద్యములలో వర్ణించెను,

మూలమున వ్యక్షాది ప్రకృతి వర్షనము నాలుగు శోకములలోను, నేపథ్యమునందలి స్త్రీ పురుషాది వర్దనము ఐదు శోకములందును గలవు,

ఆ సమయమునకానవచ్చిన రంభరూపము మహోజ్ఞ క్ష్రలముగా గాకసామాన్యముగ వర్ణించెను. ఆ సమయమున రావణునికి ఏపాటి స్తీ కానవచ్చినను వాని వాంఛకు పరితృప్తియే. అందుచేతనే మూలమున గల రంభావరన మందలి యౌజ ్క్రల్యమనువాదమున లేదు, మూలమున రంభావర్దన మిట్లు గలదు. ” -

"వతన్ఫిన్సన్తరే తత దవ్వాభంణ భూవితా |

దవ్వు చన్రనలివ్తాజో మన్హారక్టు తమూూరడా /

దవ్కోత్ప్సవక్ళు తాలరమ్బూ దవ్వ్యవున్నువిభూవితా /

వళ్తుర్ధు చోవారం వీనం మేఖలాదామ భూవతమ్‌ ॥

నముద్దువొన్ర ఊిమునం రత్యపాబ్ధా తముత్తమద్‌ //

కృత్రెర్దు జేన్దూర్యారై * వడర్తతునుమోద్భు వై |

బభావన్యతవేవ (శః కాన్లిట్రీదయూతి కర్తల /

నలం నతోయమవేమూబొం వనం నమవగయణతా |

యస్కా వం నిభం (పా చావనిబో కట్ల /

ఊడూ కచకరాకారౌ కరౌ వలవకోమలో ॥

“ఇంతలో అప్ప్సురః స్త్రీలందరిలోను శ్రేష్టురాలైన రంభ అక్కడ (పకాశించెను. పూరచందుని వంటి ముఖము గల ఆమె దివ్యములైన ఆభరణములు అలంకరించుకొని, శరీరమునకు దివ్యమైన చందనము అలముకొని " కేశపాశములో మందారపుష్పములు ధరించెను. దివ్యములైన పుష్పములు అలంకరించుకొని ఉన్న ఆమె అద్భుతమైన రత్యుత్సవమునకు సన్నాహము చేయుచుండెను. రతికై ఆవె సమర్పించు ఉత్తమోపాయనమైన, వడ్డాణముచేత అలంకరింపబడిన బలిసిన జఘనము నేత్రములను మనన్సును ఆకరించునదై ఉండెను, అయా (ప్రదేశములలో అప్పుడే ఏర్పరచిన తిలకములు ఇంకను తడిగా ఉండెను. ఆరు బుతువులకు సంబంధించిన పుష్పములతో నిర్మించిన అలంకారములు ధరించెను, కాంతి చేత, నోదచేత, లావణ్యముచేత, కీరిచెత ఆమెరెండవలక్ష్మి వలె ఉండెను. చంద్రునివంటి ముఖము, ధనుస్తువంటి అందమైన కనుబొమ్మలు, ఏనుగుతొండము వంటి తొడలు, చిగుళవలె కోమలములెన హస్తములు గల ఆ రంభ నీటితో నిండిన మేఘము వంటి కాంతి గల నీలవస్త్రము మేలిముసుగు వేసికొని సైన్యమధ్యుములో నడచి వెళ్తుచుండగా రావణుడు ఆమెను చూచెను, అని భావము.

9 చాల్మ్‌॥- ఉత్తరకాండ॥- 26సర్గ॥-14నుండి19శో[ 230

ఈ సందర్భమున తిక్కన కొంచెము ఆభరణములు, సన్నపుపూతతో సరిపెట్టెను. ఇక రావణుడు మన్మథబాణ వశగతుడై రంభతో చెసిన సంభాషణాది సంభోగ పర్యంతము ఇరువదియవ శోకము నుండి నలుబది యొకటవ శోకము వరకు నుమారిరువది శోకములలో వర్షింపబడినది. ఇది యంతయు శృంగారాభాసముగనే సాగినది, అనువాదము యథామూల* మగుటచే మూలానువాదములు రెండును శృంగారాభాస పూర్ణములని (గ్రహించవచ్చును. 3. తిర్యగత శృంగారము

నిర్వచనోత్తర రామాయణమున రంభారావణ వృతాంతమునకు పూర్వరంగముగ నాగిన వర్ణనలందున తిర్యగత శృంగారము. వర్షితమై రనాభాస మగుచున్నదధి, ఇదియెట్లు ప్రధానకథయందలి శృఠంగారాభానమున కుపబలకముగ సాగినదో (పనకానువపనక్తముగ నింతకు ముందు వివరింపబడినది. అచట సాగిన చకోరముల విహారము సర్వము తిర్యగత శృంగార రసాభాన ప్రపూర్ణ్వమని గమనింపవచ్చును.

"క చభంచులం గాంతులు వెన్సై లం

జంబి యమృ్మతో ముట్ల నాశయ చౌర్చ్ను నమమను రౌ

౧ంచుదుం జవం బొక్కుచుం గబ

ఇంచుల. ఉఊకోలకలు నమదలీలాలన్నలౌ నే" టమ్యి వెం బొరజౌడు కొముది లీయంబు

_ శాొంవున దనువునం జొక్పు బొక్క వచంంచు బచందాతవంబు కాలువలలో నడ్డందుగా నిల్పి యాం యాం జెల్లువ వెల్లు నూవెడు నాందబం(దికా _ వూరబు గని మదం బొం౧ వొంగి మున్ను అతో రాయ వెన్సై ల కరణుల నాణకలు వడలించి యీంచి యీందె ఆ/ చబిరియి చబొలంి మలయ మలల, యరల్రలన

(కాలి (కాలి భిఖు తూలి తూలి .

నమదవ్య్భుత్తిం గేలినలివెం ఊఉకోరద

యందు నదలు దమమయందు గాంగ క తడందడ నొండొంటోకీ ము

న్హాడం గముచభుచు నొడినికొనుచ్తు నేవునం బావం

ఐబడుబు, నవ్లులవుల ననున

౧డయుదుం వెన్లౌ లం జకోరంణు మూానునాడన్‌” (విర్షు/౧6 అక్వా/౧4/7నుండి శ6వ///

(పియులు చంచువులతో వెన్నెాలనుచించి అమృతము పుట్టున ట్లీయగా ,_పేమతో రుచికి సంతసించుచు తినుచున్న చకోరికలు మదఠీలాలనలై ఇట్లు విహరించెను.

(మీయుని'పై (కమ్మి జాలువాంెడి వన్నెల తీపిచే గలిగిన తృప్తిచే ఆనందమనుభవించి యనుభపించి, ప్రసరించెడి వెన్నెల కాలువలో నడ్గముగా నిలిచి యాగి యాగి, ప్రవాహముగా నున్న దటమైన వెన్నెలను గాంచి యుప్పాంగి, ఆకాశముతో నొరసికొను వెన్నెలముద్దలలో . శ్‌ నా ల ల! ణా 10. వాల్మ్‌॥- ఉత్తరకాండ॥ = 26 సర్గ॥-20 నుండి 41 శ్లో॥

231

రక్కలు నడలించి యీదియిది, చెలరేగుచు, తప్పుకొనుచు పపకాశించుచు, తూలుచు మదించి చకోరనమూహము దిక్కులు నిండునట్లు కీడించెను, తడబడుచు, ఒక డానినొకటి మించుచు, ఒడిసికొనుచు, పైపైన బడుచు, ఈర్ష్యతో నొకదానినొకటి మించుచు చకోరములు వెన్నెలలను ఆస్వాదించెను) ఇందు మొదటి పద్యమున చంచులతో వెన్నెల చించి యమృతమువలె నిచ్చెడి యందమునకు రాగిల్లుటయు, రుచికి చొక్కుచు కబళించుచు సమద లీలాలనలగు చకోరికలు వరింపబడినవి, ఇందు చకోరముల చేష్టలును తదనుభావములగు రాగిల్లుటయు, సనమదలీల నొందుటయు చక్కగా వర్షితములు. విభావానుభావ పరిప్పుష్టిచే నిది శృంగారమేయగుచున్నది. తిర్యగ్గత మగుటచేనిది శృంగారాభాసమను మతమునుగలదు, రెండవ వద్యమున కౌముది తీయంబు సొంపున చొక్కిచొక్కి యనుటలో ఆసవ "సివనము చేసిన మిధునములను వర్షించి, తక్కుంగల పాదములందు జల క్రీడాసక్తులగు మిథునములను తలపించి చివరకు 'సమదవ్యత్తిం గేలి నలిపెం జకోరచయంబు' అని వాని సమద విహారమును విపులముగ వర్షించెను. ఇచట గూడ మతభేదము ననునరించి శృంగార, తదాభాసములను [గ్రహింపదగును; తదనంతర పద్యమున చకోరముల జంటల విహారము పరస్పర స్పర్ధతో నెట్లు సాగెనో వర్ణింపబడి యదియును. శృంగారముగ గాని, యాభాసముగ గాని స్వీకరింపదగియున్నది. రంభారావణ ఘట్టమున నీవిధముగ ననేక పద్యములందు చకోరముల విహారము వర్షింపబడుటయేగాక వాని సంభోగి శృంగారము 'సైత మత్యధికమగు నఖినివేశముతో వర్షితమైనది. ప్రధాన కథాఘట్రము శృంగార రసాభాస మనుటలో వివ్రతిపత్తి లేదు, కావున నేతద్దట్టమునకు నేపథ్యమగు నీ చకోర మిథునముల శృంగారమును కూడ రసాభానములుగనే కవిబహ్మ యోజించి పృష్టభూమిగా నంతరించె నమో యనిపించుచున్నది. కానీ సీతారాముల సంభోగ శృంగార వరనము నందు సహితమును నొకానొక పద్యమున నలవోకగా నైనను తిర్యగత సంభోగ శృంగారము వర్ణితమైనట్లు గమనింప గలము. "న/ తీణలాయడద్యూల లెౌక్సీ తూగ౧ యాడుదుం యూడి వొడౌడు మతా? బాలికలన్ను బలుతులతోడన యలవడం దొడం౧గయ నేరన కతీరకుమారకలను, నంవాడు లేయాడు లేజీ వీలలమం బౌ యమ్థుయనున్లు వొంనకముటుంబిదులను, అభలలన మొండొంటి లమ: ఊఉంచుల నింబు తఉలీం జదెత్కు కోకిల దంవతులను త/ ఉఊజూబి చూచి యొండొరులకుం. ఉఊూవీచూవీ చౌలుల కెజీంంబి కొనియాడి చౌవ్పీ చావ్పీ త్తవోర వఎవోలనం నేవం దగిలి యులనిలిర వనితయు వల్రబుండు (నిర్షు/రి ఆశ్వా/-౮3౮వ/ 232

(లతలనెడి యూయలలపై తూగాడుచు పాడుచున్న మదించిన మధుప బాలికలను, మాటలు సరిగా మాటాడనేరని చిలుక కుమూరికలను, ఇంపైన లేత తామర తూళ్ల నేరి విలలకు పెట్టు హంస. గృహస్థ స్త్రీలను,. ఓఒండొంటికి ఫలరనమిచ్చుకొనుచు సంతసించు కోకిల దంపతులను, మరలమర్‌లోచూచుచు, నొండొరులకు చూపించుచు, చెలులకు తెలిపీ మెచ్చుకొనుచు మన్మథ విహారములలో నామెయు భర్తయు నుల్లసిల్లిర్సి

ఈ పద్యమున మొదటి మూడు పాదములలో స్రీలను మాత్రమే వర్షించినను, నాల్లవ పాదమున "కోకిల దంపతుల' నాలంబముగా గెకొని తిర్యగ్గత శృంగారమును వర్ణించెను. ఈ ఘట్టము సీతారాముల శృంగారమునకు నేపథ్యమగుటచేే, నిట నాభాసముగా గాక రసముగా భావించె ననవలసియున్నది.

పరిశీలింపగా కవిబహ్మ తిర్యగత శృంగారము రసమా? లేక యాభాసమా? యను విషయమున సమన్వయవాదియై ర0డు మతములను సమానముగ భావించి నట్ల గపడుచున్న ది.

వ్‌

ఈ సందర్భమున గల తిర్యగ్రాగ వర్ణనములన్నియును నమూలకములై, తిక్కన స్వకపోల కల్పితములగుటచే వీని మూలమును గూర్చి పస్తావించుట లేదు.

ఇట్లు నిర్వచనోత్తర రామాయణమున గల శృంగార రసాభాన ఘట్టములను పరిశీలించుట జరిగినది. ఈ (గ్రంథము నందలి యితర రసాభాన ఘట్టము లిటమోద పరిశీలింపబడును,

2. నిర్వచనోత్తర రామాయణమున వాన్యరసాభానము

కళావిదుడైన తిక్కన రచనములో నిర్వచనోత్త రరామాయణమున హోస్యరసాభాసము నహిత మటనట పోషింపబడినది. ఇట్టి సందర్పములు నాలుగు గలవు. హోస్యరనాభాసము నాహిత్య దర్ప్వణమున నిట్లు నిర్వచింపబడినది.

“యర్వాద్యాలందనే వోన్వ్యే” 4

'గౌరవనీయులగు గురువులు మొదలగు వారి నాలంబన మొనర్చుకొనిన హాస్యము హాస్యాభాసమగు'నని దర్వణకారుని మతము. జగన్నాథుని మతమును, నిదే యై యున్నది.

1. రావణుడు కుబేరుని, వాని దూతను నధిక్షేపించుట

రావణుడు కుబేరున్‌, వాని దూతను నధిక్షేపించిన హొన్యాభాసన విషయము నాల్లవ యాశ్వాసమున రెండు పద్యములలో గలదు,

రావణుడు దేవతల నందరను బాధించి. వచ్చిన సందర్భమున ధనాధిపతియగు కుబేరుడు తన సోదరునికి బుద్ది చెప్పదలచి యొక దూతను పుత్తెంచెను, దూత చెప్పిన మాటలకు సమాధానముగా కోపించిన రావణుడు అ(గజుడును, గౌరవనీయుడును దిక్పాలకుడునునగు కుబేరు నధిక్షపించి యిట్లు పలికెను.

“51/ అతడు నమందయా నీ వాతనికిం దయదు' మోల్‌ అక్తుట / దొరయం దూతయ. నంజ / వచ్చుటమయ బో _ మూతురళం ౧అవీ (పోవనంణ * మిది వోలున్‌ / 11. నాహి॥ దర్చ॥!- 3పరి॥ -265 శో॥ 233

జ జుదులు నెవ్లు చుల్ల నయము వోవంగనిమ్యు ” భనాధిట్లు దట

న్వొదికం వోయి వబ్బానని చావ్పుతి? వ్వత్తైజం గెట్లో 7 ధంతయన్‌

పంగా డొన్దు' మన్హు మరమాదను వల్కులు దూడ ని జైన

దబద్ధమ్ములైన యాత డొడం బౌనియ దిర్తుంయ కష 3 నిత్లనున్‌ ో

క్ష (నిర్జు/-+4ఆక్వా/-౨౨, ఎ౨వ//

"మారు ఒకరికొకరు తగిన వారై యజమానియు, దూతయునై యున్నారు. నాకు బుద్దులు చెప్పి రక్షింపవచ్చిరి ఇది చాల తగియున్నది. అది యట్లుండ కుబేరుడు తపస్పిద్ధికి పోయి వచ్చిన విధమెట్టిదో తెల్పుము' అని రావణుడు పలుకుటయు, దానికి దూత సమాధాన మిచ్చుటయు. స్పష్టమగుచున్నవి.

'మోరిరువురును దొరయు, దూతయునటి' అని యనుటలో వారిరువురును తగని వారని యధిక్షేపీంచుట గలదు. రావణు డీ మాటలను కోపించి పలికెను, అదిగాక దూత కూడ రావణుని పల్కు 'అసంబదము' లగుట యెొరిగెనని కూడ తెలుపబడినది. రావణుడు తనకు అ(గజుడైన కుబేరు నధిక్షీపించుట యనుచిత మగుటచే నీ యధిక్షేప జన్యమగు హాస్యము హోస్యరసాభాస మగుచున్నది. ఇట్టి ఘట్టమున హాస్యరనసాభానము స్వల్పముగ గలదు,

మూలమున నీ సందర్భమున హోస్యరనాభాసము కాదగిశ యధిక్షపము గాక్‌ రక్తలోచనుడై రౌదరసాను భావములను (ప్రదర్శించి తదనుగుణములగు మాటలను పల్కుట గమనించగలము, దీనివలన సే రౌదము అనుచితాలంబనమున రద రనాభానసమగును..

“ఏవముక్తో దళ్ళగీవః కోవనంర్తులోబనా |

వొన్తాన్‌ దన్తాంళ్లు నంవీడూ వాక్తువేతదువాబో వా

వ్‌జ్లాతం తేమయా దూత వాక్తుం యత్రం (భావనే |

నైవ త్తుమని నైవానౌ (్రాతా డోనాని వోదతః /

పాతం నైవ మవైతది వతి ధనర్లూకః ॥

మహేళ్ళరనభిత్తుం తు మూఢ శావయతో ౨ల /

నైన బోశ్లమణీయం మే యదోతద్బావతం త్తుయా /

యదేోతావన్యుయా కాలం దూత తన్వూ తు మరతమ్‌ |

న వార్తవ్యో దుడర్లేష్టో మమాయమితి మన్యతో |

తన్వూత్సిదానం (తుత్వా మే వాక్తావేషా కృతా మతిః /

(న్‌ లోకానవీ వోవ్యామి బావలవర్వాముపాశితః //

ఎతన్యు వభార్లమేవానొం తన్యైకన్య తువైా క్ర్రడో /

చతులో లోకపొలాంస్తాన్సు యిష్తామ యమయుమ్‌ / ౯

(ఆ మాటలు విన్న రావణుడు కోపముచేత కళ్లు ఎజబడగా, బేతులుచరచి, పళ్లు కొరుకుచు ఇట్లు పలికెను. "ఓ! దూతా! నీవు పలికిన మాటలు విన్నాను. సీవు గాన్ని నిన్ను పంపిన నా సోదరుడు గాని ఇంక ఉండరు. ఆ కుబేరుడు చెప్పుచున్నది నాకు హితము కాదు, ఆ మూఢుడు తనకు మహేశ్వరునితో మైత్రి ఏర్పడినట్లు చెప్పుకొనుచున్నాడు కదా! ఏఓ! దూతా! నీ వింత వరకు మాటలాడినది క్షమింపదగినది కాదు. నే నింతవరకు ఆ కుబేరుణ్ణి సపాించుటచే అన్న అగుటచే పూజ్యుడనైన నన్ను. చంపడు' అని నన్ను గూర్చి అతడు 12, వాల్మ్‌ ॥- ఉత్తరకాండ! = 13 సర్ల॥ -33 నుండి 39 శో॥

234

అనుకొనుచున్నాడు. కాని ఇప్పుడు వాని మూటలు విన్న పిమ్ముకు బాహుపరాక్రమము చేత మూడు లోకములను జయింపవలెనని నిశ్చయించుకొన్నాను. ఆ కుబేరుడు ఇట్లు వపలికినందుకు నెను ఈ క్షణమునందే ఆ నలుగురు లోకపాలకులను యమలోకమునకు పంపీవేసెదను”).

ఇట్లు మూలమున నీ సందర్భమున హాస్య రనాభాసము గాక రౌద రనసాభాసము గలదని స్పష్టము కాగలదు.

2. రావణుడు నందీశ్వరు నధిక్షేపించుట

రావణుడు నందీశ్చరు నధిక్షేపీంచిన సందర్పమున నాలవయాశ్వాసమున నైక పద్యమున హాస్యాభాసము గలదు, రావణుడు కుబేరుని విజితుని గావించి యేగుచుండగా పుష్పక విమానము మార్గమున నిరుదమయ్యెను, అంతట నందికశురుడు రావణున కది "ఈశ నివాస' మని, అచట నీశ్వరుడు పార్వతీ సహితముగ కుసువమూపచయము చేయుచుండెనని తెలిపి, అట నిలిచినఛో (ప్రమథులు వానిని పడ నడతు రని పాచ్చరించెను. అంతట కోపించిన రావణుడు 'వానర వదనంబు నట్టులున్న నంది మొగ మప్పు దేరికొనంగం జూచి యిటు పరిహసించి పల్కెనని గలదు. “"క/ కడుం బాల్ద నవ్వు “యగు నీ

నడువ్లునం దాలువందు గలుయవాలలచోతం

వెడండో యూతండు? నుడువకొ

యడుయ “మనుచు బంక్షి వదనుం డులనమాడాన్‌' (నిర్దు/4 ఆళ్వా/-ర్‌రవ/

మిక్కిలిగా నవ్వి 'జొను నీవంటి యందము గల వారలచే చెడువాడా ఈ రావణుడు? మాటలాడకు' మని రావణుడు పరిహాసమాడె నని భావము.

మహాభక్తుడగు రావణుడు ఈశ్వరానుచరుడైన నందీశ్వరుని పరిహసించి యులసమాడుటయు, నాతని చూసి నవ్వ్వుటయు ననుచితములై హాస్యరనాభాన పోషకము. లగుచున్నవి. ఇచట రావణుని యందు హానానుభావములు కలుగగా నంది యందు తద్విరుద్ధములగు రౌద్రరనసాను భావములు కలిగినవి. అవి ఇట్లు గలవు, "చ తాగడీనం గౌంవు సౌం వడరు ద్యవ్దులు రాడంర జూచి నంది "యి

ప్రయా నిద నిక్ధూ మవ్వుధము నానవనముల్‌గలవాలో దోవున

న్వుగాలన ర్నాక్టనాన్వుయమ్ము నిన్నుం బమురందును నాగరంబుం రా ఆ నిన్సు( బట్టీ యివుడ నజుగ దలలు దు

జగముబేోతినిందం పచ్చినవాండవ్లు

మున్న కాన శవము ముళ్ల ననిన (విలర్గు/4 ఆకాం/-లొ/, ర్‌ర్‌వ/

ఠా యో నే

"ఇటు నిందింపగా నంది ఎల్బబడిన చూపులతో రావణుని చూచి 'నావంటి ముఖము గలవారే రాక్షన వంశమును, నిన్నును, నగరమును, నశింప జేయుదురు. నిన్నిప్పుడే పట్టి నీ తలలు నజుక గలను. కాని లోకనిందచే నీవు ముందే చచ్చినవాడవు. నేను శవమును ముట్టను' అని పలిక"' నని భావము,

ఇట్లు నందీశ్వరుని యందు రక్తతామాక్షుడగుటయు, తలలు నజుకుదునని పలుకుటయు రౌద్రానుభావము లగుచున్నవి. ఇట్లు అనుచిత విభావాలంబనమున రావణుని పరిహాసము పరన్నర విరుదాను భావముల వలన హాస్యరనాభాస మగుచున్నది.

235

మూలమున నీ విషయము షోడశ సరమున 13 నుండి 20 శోకముల వరకు గలదు. మూలమున రావణుడు నందిని గని నవ్వ్వృటయేగాని పరిహాస వాక్యములు పలుకుట లెదు. ఆ విషయ: మిట్లు గలదు. =

"నో వళ్ళూన్ను నిరం త్యత దోవన్యాదూరతా నితమ్‌ |

దీవ్తం కూలమవవ్షబ్యా వ్వుతయమివ శంకరమో //

తంద్భృవత్ష్వూ వారరముఖిమవడ్తాయ న రానా.

(వవోనం మముచో తృతనతోయ ఇవ తోయదా

తం (దో భోగవాన్లు న ఛంకరన్యావరా తను

అ(వీత్త్ర(త త్మద్హో దళానన మువన్ధితమ్‌ /

(అతడు అక్కడ శివుని సమాపమందున్న నందీశ్వరుణ్లి చూచెను. (ప్రకాశించుచున్న శూలమును అనుకొని ఉన్న అతడు రెండవ శంకరుడువలె ఉండెను. ఆ రావణుడు అక్కడ చానరుని ముఖము వంటి మొగము గల ఆ నందీశ్వరుణ్ణి చూచి అవవమానించుచు, నీటితో నిండిన మేఘమువలె బిగరగా నవ్వెను. శంకరుని రెండవ రూపము వంటి వాడైన పూజ్యుడైన ఆ నందీశ్వరుడు కోపించి, అక్కడకు వచ్చిన ఆ రావణునితో ఇట్లు పలికను.)

రావణుని హాసమునకు నంది కోపించి పలికిన పలుకులు మూలానువాదములందు సమానముగనే యుండి రౌద్రానుభావములనే ద్యోతక మొనరించుచున్నవి. ఆ విషయము మూలమున నిట్లు గలదు.

“యనా ద్వానరడూవం మావజ్లాయ దళానన /

అళనీపాతనంకాళమవవోనం (వేముక్ర్వూన్‌ /

తన్వా న్ధ(దయూవనంవన్నా మడ్వర్వానమతేజునః /!

ఉత్పత్సున్తి వధారం పా కులన్యూ తవ వానరాః 4

నభిదంవాయదాః (ఈళూల మనానంవాతరంవానః

యదోనొ లా ఐలోదక్తాః ఇలా జవ ౨నర్పుడాః //

తోతవ్‌ (వదలం దర్హుముత్తోధం బ వృ్యథగ్వధమ్‌ +

వ్యూవనేవ్యున్త్రి నంబూయ నవోమాత్వనుతన్వు బో /

ర్‌ం త్వొాదానం మయా తర్చూం వొగన్తుం త్వొం పూ నిళావలొ /

నవాన్తవ్వో వాత్తర్హ్వం పా వూర్చువేవ న్వుకర్థాభిః / గ

(ఓ రావణా! నావానరరూపము వంటి రూపమును చూచి, నన్ను, అవమానించుచు పిడుగువలె ధ్వని చేయుచు నవ్వినావు, అందుచేత నావంటి రూపము, నాతో సమానమెన పరాక్రమము గల వానరులు నీ కులమును.నకింపచేయుటై పుట్లగలరు. ఓ! క్రూరుడా! గోళ్ళు, కోరలు ఆయుధములుగా ఉపయోగించువారు మనోవేగము వంటి వేగము గలవార్యు యుదము నందు బాగుగా మదించినవారు, బలముతో విజ్బంభించువారు, నడచే పర్వతమువలె ఉండువారు అయిన ఆ వానరులందరు కలిసి అమాత్య పుత్ర సహితుడవైన నీ బలమును, దర్పమును, అనేక విధములెన జొన్నత్యమును తొలగించగలరు. ఓ! రాక్ష్మనుడా! నను నిన్ను ఇప్పుడే చంపగలను కాని నీ పాపకర్మచేత పూర్వమే చచ్చి ఉన్న నిన్ను చంపుట యుక్తము కాదు 3. వాల్మీ 1 - ఉత్తరకాండ॥! = 16 సర్గ ॥ - 13 నుండి 15 శో|| క్లేశ, వాల్మీ || = ఉత్తరకాండ॥! = 16 స్‌ర్గ॥ = 16 నుండి 20 శో |

236

ఇట్లు అనుచిత విభావాలంబనమున జనించిన హోన్యరసాభాసము పరస్పర విరుద్దములైన రౌద్రానుభావముల వలన వరిపుషమగుచు హాన్యాభానము స్పష్టమగుచున్నది. ఇట నినువాదమున హోస్యాభాసము పోషితమైనంతగా, మూలమున కాలేదని తలతియుచున్నది.

ఎ, రావణు డనరణ్యనృవపతి పై నెజపిన హాస్యము

రావణు డనరణ్యన్యపతి పై నెఐపిన హాస్యము పంచమాశ్వానమున నైక పద్యమున గలదు. దిగ్విజయమునై బయలుదేరిన రావణు డయోధ్య చేరి తత్చాలకుడైన అనరణ్యనృపతి నెదిరించి యుద్దము చేయును. ఆ యుద్దమున రావణునిచే నొచ్చిన యనరణ్యన్యపతి "నా వంశమున జనించిన దివ్యావతారు డోకండు' 'నీ శిరో దశకము దున్మాడు'నని పలికెను. సమస్కంధుడై పోరిన యనరణ్యనృపతి నుద్దెశించిన యధిక్షపము హాస్యాభాన మగుచున్నది. ఈ విషయమిట్ట్లు గలదు. .

"అ అనిన నమల్ననయదచు “నగు నయా నయందుం

ఖవొంటు గలుగు నప్పు? పోలు బోలు

భిదవం ఉఊూబికొందూ మిద నవు గమ్య "ని

వంిము నతని లిరయు వగుల (వేనో (విర్షు/౮ ఆక్వా/౧౨32వ//

(అనగా. రాక్షసుడు నవ్వుచు, 'నీ మాట నిజమే ఆ విషయము తరువాత చూసీ కొందము, ఇది నీవు తీసికొనుమని పరిఘతో నతని తల పగుల గొట్బెను)

రావణుని హాసమున్ను పలుకులందలి వ్యంగ్యమును హోన్యాభాన పవ్రయోజకము అగుచున్నవి. ఇచటి హాస్యమునకు విభావమైన యనరణ్యనృపతి పూజనీయుడగుటచే ననుచిత విభావాలంబనత్వమున హోాస్యరసాభాసములగు చున్నవి.

మూలమున నీ సందర్భమున పందొమ్మిదవ సర్గలో నొక రెండు శోకములలో హాస్యాభాసము గలదు. రావణు డనరణ్య నృపతిని జయించిన తరువాత తనగొప్పతనము తెలిసికొన లేకపోయితి వని పలికను. ఆ పలుకులలో నవహేశనము గలదు. ఇది హాన్యాభాన మవ్రయోజక మగుచున్నది. ఆ విషయ మ్‌ట్లు గలదు.

"తం (వాన్యాబవద్లో ఖన్షాసామం వృ థివవతిమ్‌ /

తీమిదానీం భలం (వొన్తఐ మాం త్తుయా (వతియద్య్వుతా /

తాలోక్వూ నాన్తే యో ద్రున్వుం మమ దద్యాన్హు రాధవ /

ళా అన అభ నే లే యం! ల క శ్‌

కచ్చ (నకే వోగహవన చణోష్ని బలం మమ /

(రావణుడు నవ్వి ఇక్ష్వాకు వంశము నందు పుట్టిన ఆ రాజుతో ఇట్లు పలికను. 'నన్ను ఎదిరించి యుద్దము చేసిన నీవు ఇప్పుడు ఏమి ఫలమును పొంది నావు? రాజా! నాతో ద్వంద్వ యుద్ధము చేయగలవాడు మూడులోకములలోనూ లేడు, నీవు భోగానక్తుడవై నా బలమును గూర్చి విని ఉండవని తలంచెదన్స)

ఇటు అవహేాశన మొనర్చిన తరువాత ననరణ్యనృపఫత్‌ దానికి సమాధానముగ తన యిక్షా వైకువంశమున జన్మించిన దాశరథిమైన రాముడు రావణుని సంహరింప గలడసి శపించెను. దేవతలు పుష్పవృష్టి కురిపించిరి. దేవదుందుభులు (మోగెను. అనంతరమున ననరణ్యుడు మరణించుటయు రావణుడు న్నిష్కమించుటయు జరిగెను.

15, వాల్మీ॥- ఉత్తరకాండ ॥ - 19 సర్ల।। = 24, 25 శో|| 23/7

అనువాదమున శావమిచ్చిన యనంతరమున రావణు డఉవహేశన చునతంై ఓ యుండగా, మూలమున నావణుని యవహేశనమునకు ఫలితముగా ఇాంమిమి ల్యనుమ గలదు. మొత్తముపైనీ ఘట్టమున హాస్కురసాభాన నిర్వహణము తుల్కుమగుట గివుసింపగలము

4. రావణుడు రాక్షన గురువగు శుక్రుని పరదిహానమాడుట

రావణుడు శుక్రుని పరిహానమాడిన నందర్భము వపంచమాశ్వానమున నకైక పద్మమున గలదు. ఈఈయది హాన్యాభాసమై యున్నది,

నికుంఓళ యను వనమున తపము జేయుచున్న తన కుమారుని వదకు వచ్చిన రావణుడు తన యిరువది చేతులతో కువమూరుని వీగ్గకాగిలించి సంభావింపగాా నా నమయమున శుకాచార్యుడు వచ్చి యానీర్వదించాను. ఆ సందర్ప్పమున రావణుడు శు[కంనితో పరిహాసమాడిన విషయమిట్లు గలదు.

"చ నడుచు దళాననుండు బృాయనందనుతో " నిద డోమి” యీతగనిం

వెగం బడ బంబ్శి మువ్వువీనభూమి నిరోదము నేన్తి దీన మూ

ద గనినలాబో వేమ” యమడల్‌ దయభోజ్యాము లెల్ల (మంగ మో

వుగెయచు దుమ నాలిగౌని పోయిరి వేయను నేల” * నావుడున్‌

(విర్తు/౮ ఆక్వా/౧/34వ/ రావణుని మాటలలో శుకుడు తన కుమారుని పొగలో కూర్పుండ జేసి యడవిలో నుండునట్లు చేసినాడని హాస్యమాడెను,

ఇంద్రజిత్తు శాంభవమగు నొక స్యతము చేయుటకై హోమ గుండము నొద పొగలో కూర్చుండ వలసి వచ్చెను. ఈ నతము నికుంభిశ యను నడవిలో నిర్వహింపబడినది. యవ్వనమున నున్న తన కుమారుని భఖభోగములకు దూరము చేసి యిటు వనమున యజ్ఞ నిర్వహణమున నిమగ్నుని జేయగా నావల నమరులు భోజ్టుములెల్ల (మంగి రాక్షసులను చులకన చేయుచున్నారని భావము. ఇది పూజ్యుడై రాక్షస కులగురువగు శుక్రాచార్ను నాలంబన మొనరించుకొనిన హొన్య మగుటచే ననాచిత్యమున హాస్యరసాభానమై యున్నది.

ఈ ఘట్టము మూలమున నసిరువది యైదవ సర్గ్ణమున మొదటి పదునైదు శోకములలో గలదు. ఇందు హాన్యాభానము లేదు.

ఈ సందర్భమున మూలమున నికుంధిళాటవిలో యజ్ఞములు చేయుచున్న మేషఘునాథ్లుని జూచి రావణు డిద్‌ యేమని (ప్రన్నింపగా, రాక్షసగురువగు శుకుడు విషయము వివరించినట్లును, దానికి నమాధానముగా రావణుడు తన శత్రువగు నిందుడు భోగము లనుభవించుచుండగా తామిట్లుండుట తగదని పలికి తన కుమారుని మెచ్చి స్వగ్శృహమునకు గొనిపోయినట్లును గలదు. ఇట గురుని హోస్యభాజనుని జేసి మాట్లాడుట మూలమున లేదు ఆ కారణమున మూలమున హాస్యరసాభానము లేదు.

“తతో (బవ ధళ్ళః “వో న కోబ్రైనమిదం కృతమ్‌ ॥

వ్రూదోతా॥? ళతవో యన దల్యారన '/వురేోంమాా /

పపాదానం కృతం యద్ది తదకడ్తం న శక్యతే |

ఆగబ్బు నౌమ్యు గచ్యాయః న్వుమేవ భవనం (వతి ౫ లో 16. వాళల్మీ॥ - ఉత్తరకాండ ॥ - 25 సర్గ॥ = 14, 15 శో ॥

2368

(అప్పుడు రావణుడిట్లు పలికెను, ఈ చేసిన పని మంచిది కాదు; ఎందుచేత ననగా మన శత్రువుళైన ఇంద్రాదులను ఆయా ద్రవ్యములు సమర్పించి పూజించినారు. నౌమ్యుడా! రమ్ము! జరిగిపోయిన దానిని మూర్న్చజాలము కదా? మన గృహమునకు వెళ్లుదము రమ్ము)

మూలమున శత్రుపూజనమైన యజనిర్వహణము తగదని పలికి, కృతమును మరల్చుట యనాధ్యమనెనేగాని శుక్రుని హీళశన చేయుట లేదని గమనించగలము. ఇటు ఈ ఘటమున అనువాదమున మాత్రమే హాస్యాభానము గలదు. /

3. నిర్వచనోత్తర రామాయణమున రౌద రసాభానము

నిర్వచనోత్తర రామాయణమున గల రౌద్ర రసాభానమును పరిశీలించుటకు ముందు త(దనాభాన నిర్వచనమును గమనింప వలసియున్నది.

“కదర్టూ కాతరాదగతత్తున వ్యితాద్యాలంబనళత్తేన

'హీనులు, పిరికివారు నగువారి యందు గలదియు, పిత్రాదులాలంబనముగా గలదియు. నగు కోధము రౌదాభాస మగును" అని జగన్నాథుని మతము. నాహిత్యదర్పణకారుడు

“రాడో భుర్వాద గత్కోేఖే' బీ

ఈ నిర్వచనము కూడ ముందు తెల్పబడిన యభిప్రాయముతోనే సంవదించుచున్నదది, ఇది గాక ఆది శబముచే పితృ, ఖాత్వ్చ, ముని, సుర, అచార్యాది గౌరవనీయులైన వారందరును పరిగణింపదగుదురు.

నిర్వచనోత్తర రామాయణమున రౌద రసాభాస ఘట్టములు రెండు మాత్రమే గలవు. ఇట్లు క్వ్యాచిత్మములైనను వీని యందు రౌదాభాన పోషణ మత్యంతమైైన (ప్రతిభతో నిర్వహించబడినది. ఆయా సందర్శ్చములు పరామర్శనీయములు.

1, రావణుడు. కుబేరుని దూతపై కోపించి చంవుట

రావణుని కడకు కుబేరుని దూతవచ్చిన సందర్భమున చతుర్ధాశ్వాసమున నాలుగైదు పదృములలో రాద్రరసాభాసము చక్కగా నిర్వహించబడినది. =

రావణుడు చేయుచున్న యక్కృత్యములను, దేవతల నాత డవమానించుచున్న విధమును నెజింగినకుబేరు డాతని కడకొక దూతను పంపి బుద్ధి గజణపుటకు ప్రయత్నించెను. దూత మాటల కాగహించిన. రావణుడిట్లు కోపథీకరు డయ్యెను.

“తే! అనిన నిడువది కన్చు ల నడరుకెంవు

బద్దోవవగతబాలాతవందు ఖోల

యుతువో వతములలాతు ఉయ్యారలద్యుగ

కేవ బీకదుం డయచు భకోఎఐబుండు. (నిర్జుగ4 ఆళ్వా/౧౨ 7వ//

'అనినంతనె వాని కన్నులు పద్మవనమునందలి లేత ఎండవలె నెయిపెక్కెననియు, నుదుటిపై బొమముడిపాటుతో రావణుడు కోపథీకరు డయ్యె'నని తెలుప్పటచే నిందుగల 17. రస ॥ గం॥ - వథమాననము = ప్పుట =375 18. నాహి॥ దర్వ॥=* 3పరి॥-264 శో॥

239

గాత్రారంభాను భావములు స్పషములైనవి. రౌదరనానుభావములగు 'కన్నుల నడరు3ంప్పును, నుదుటిపై బొమముడి పాటును' స్పష్టముగా వర్ణింపబడినవి. ఆ సమయమున రావణుడిట్లనెను. "క్ల. “పవేమా/ ననుం డొడు దని .

నా ముందతమం గొంతులేక నాలుకతుదో కీ

చేమగం బలంచితొకో నకు నిద విద యనదునో (నర్జు/-4 ఆళ్వా/౧3రివ//

'నను చెడుదునని నాయెదుటనే జంకు లేక మాట్లాడుచున్నావు, బహ్మవరము నేమి యనుకొనుచుంటివో? సీ కిదియే తగిన శాస్తి యని పలిఃను.

'బహ్మవర మేమిగా దలంచి" తని పలుకుటలో రావణుని గర్వము ప్రకటము కాగా, దూతపై నలుగుట యనుచితము. ఉచితానుచితములు మరచి 'నీకు నిది విధి యని యలుగుటచే నిందు రావణుని యనుచిత కోధము వ్యక్తమగుచున్నది. రావణుని యందుగల వాగారంభానుభావము లిందు నువ్యక్తములు, తదనంతరమున రౌద్రకర్మ కృతోద్యము డగుట ఇట్లు గలదు.

”5// కేరరము అదడు వొర్వ్యశకీయ

మూనో లదలొ లేవి దూత వాడో దునియలనీం

వోననము వలన నున్న మ

వోని వౌజీకీ (వేనెం వమ్మూ( డద్దము నారంంన్‌ (నిర్దు/-4 ఆక్వా/౧39వ//

రావణుడు కేసరము లదరెడు సింహమువలె మాసము లదరుచుండగా లేచి సింహాసనము ప్రక్కనున్న ఖడ్గముతో దూతను నరకుట యత్యంత మనుచితము, తమ్ము డడ్డము వచ్చెననుటచే నిందలి యనౌచిత్యము మరింత స్పష్టము, ఇట్లు రావణు డత్యంత మనుచితమగు రౌద్రకర్మకృతోద్యము డగుటచేత రౌదాభాసమునకు (ప్రకర్షము

ఇట్లు దూతను చంపుటయే గాక మరణించిన యాతనిని జూచి ప్రీతుడగుటయు వాని శవమును రాక్షసుల కాహారముగా నొనంగుటయు రావణుని యనుచిత రౌాద్రమునకు పరిపోషకములగు చున్నవని యనంతర వృత్తమున తెలియుచున్నది. ”"అ/ అవ్హాులించుతలయ, నదండునముయం

జూచి (ీతుం డగుచు నురవిరోభి

యచజో డీింబతతికి నాకలిమడువుగా

నిచ్చి యా(రవామున నిట్లు లనియె” (౨ిర్ద్వు/-4 జక్వా/-40వ/

ఇట్టే ఘట్టమున ర్మ్మౌద రసాభాస మత్యంత సమర్థవంతముగ పోషింపబడినది,

మూలమున నీ ఘట్టము త్రయోదశ సర్గమున నొక పది శోకములలో రౌద్రాభాస భరితముగ నున్నది. మూలమున దూత వాక్యములకు కోపించిన రావణుని రౌద్రాను భావము లిట్లు వర్ణింపబడినవి,

"పవముక్లో దళ్శగీవః తకోవనంర్తో లోబనః |

వొన్తాన్‌ దన్తాంళ్ళు నంవీడ్తూ వాక్కూవేతదువాబ వొ/

19, వాల్మీ॥[- ఉత్తరకాండ ॥ - 13 సర్ద॥ -33 శో॥ 240

(ఆ మాటలు విన్న రావణుడు. కోపముచేత కళ్లు ఎట్బబడగా, చేతులుచరచి, పళ్లు కొరుకుచు ఇట్లు పలి౩న్సు క | రావణుని కోపరక్తలోచనత్వము, దంత పీడనము వాని [కోధమును నిరూపించుచున్నవి. తరువాత దూతను చంపిన విషయ మిట్లు గలదు. “ఏవముక్త్వా తు అలడజ్చేళో దూతం థిశోన విమ్బ్రువాన్‌ / దదౌ భ్లోయితుం పానం రా్వశనానాం దురాత్భునామ్‌ / 2 ఈ సమయమున రావణుడు సంప్రదాయమును మరచి దూతను చంపుటయు వాని శవమును రాక్షసులకు భక్షింప నొనంగుటయు ననుచితములగుటచే నివియెల్ల రౌద్ర రనాభాస పో షకములగుచున్నవి. మూలమున రావణునికి దూతపై కోధమున గలిగిన వాగారంభాను భావములు లేవు. రావణుడు కుబేరుని నిందించెనేగాని దూతను నిందించలేదు. ఇట్లు అనువాదమున ననుభావ బాహుళ్యమున్నను మొత్తము పై రౌద్రరసాభాన పోషణము మూలానువాదములందు తుల్యమే యనదగియున్నది. 2. నందీశ్వరుడు రావణుని శపించిన వృత్తాంతము నందీశ్వరునిపై రావణుడు కోధము చూపిన సందర్భమున చతుర్ధాశ్వాసమున నాణుపద్యములలో రౌద్రాభాస పోషణము గలదు, | కుబేరుని జయించి పుష్పకమును తీసికొని పోవుచు నడుమ కైలాసము మోదుగా పోవుచుండగా నది యాగిపోయెను,. ఆ సందర్భమున రావణుడు నందీశ్వరుని అవహేశనము చేయగా, నతడు కోపించి రావణుని శపించెను, అప్పుడు రావణుని కోపమిట్లు తెలుపబడినది. "మ/ అతి రౌదాకృ్ళతి దత్వుం జీబ్రనిదై 'మా రాశ్రోళముం తోయం ఎ రతా ౧న వలంబునం వాజూదన్‌ వాంంవ్లుండా నవ్లు మా యతండున్‌ వచ్చా విమాన మాంగినవలం బందంగ న్‌కాను న తుం గావింవక మిమ్ము. (దుంవక్ష దధళ్యగీవుండునుం భోవునే / ఆ అనుభ్చు?లమూలమున కేం బోతుల ఉద్ది యమదం దిల్డ మూలం (దోవ నవ్చులింబి ద్వొత్తై' నల్లాడౌ నమ్యవో నగము వీవరాళి బాాభువడణగో. ( ౧ర్జు/-4 ఆక్వా/-ర్‌9్క 90వ/// దైత్యుడు రౌద్రాకృతి దాల్చి, పర్వతమును పెజికివేయుదు ననుటయేగాక, చేతనైనచో దానిని వారింపుడని నందికేశ్వరునే గాక, శివునితో కూడ స్పర్ధించుకే గాక నిర్ధించవళె ననియెడి తలంప్పును కూడ (ప్రకటించెను. అంతతో నాగక పర్వతమును 'పెకలించ ప్రయత్నించెను. దాన జీవరాశి బెగడు పడెను. ఇచట రావణుని వాగారంభాను భావములును, రౌద్రకర్కోద్యమమును స్పష్టములు, ఇట్లు రావణుని రౌద్రము నందీశ్నర, శివుల నాలంబనము బీసికొనినదై యనుచిత విభావాలంబనమున రౌదాభాసన మగుచున్నది. ఈ సందర్పమున రౌాద్రాభాసన విషయమున శారదాతనయుని యభి[పాయము నంధింవ. దగియున్నది. చ 20. వాల్మీ॥- ఉత్తరకాండ ॥ = 13 సర్గ॥-40 శ్యో॥ 241

” అవజాక్షేనవ వాకావి ర్మొన కల్లు క్పుతోదూముః | గ ప్రో ౬ శ ఈ దో

భిదోత జేోబతి యది న ర్నదాబాన జబ్జూతే / 22

'అవజ్ఞా వచనములచే నాక్షేప వాక్కములచే రౌద్రకర్మలలో నుద్యమము కలిగి భయపడినచో దుఃఖపడినచో రౌద్రాభాస మనడగును' అని దీని భావమును శ్రీ జమ్ములమడక మాధవ రామశర్మగారు వ్యాఖాస్టనించిరి. 2

రావణుడు నందీశ్వర, శంకరుల నుద్దెశించి పలికిన యధిక్షేపవాక్యము లిచట స్పష్టములు: లుగ ప మూ రాకోళముం వదోయం ఖ .

ర్చుత మే నివ బలంబునం జజదన్‌ / వారంవుండా నవు మా

యతండున్‌ వచ్చి? విమాన మాంగిన భలం బందంగనీకాను ని

వతుం గావించక మమ్ము (దుంవకో దళ్మగీవుండునుం భోవునే //

. 'పంతమునకైలాసమును పెరికెదను. నీవును మాయజమానుడును వచ్చి వారింపుడు. నా విమానము ఆగిన దానికి ఫలముగా ఈశ్వరుని జయింపక మిమ్ము చంపకనేను పోయెడి వాడను కానని యధిక్షేపించి పలికను. అనంతరమున రావణుడు కైలాసపర్వతమును 'పెకలించుట యనియెడు రౌద్రకర్మమున కృతోద్యము డయ్యెను, తతృలితముగా నా మహానగ మల్తాడుటయు, జీవులు బెగడుపడుటయు జరిగెను. అంతేగాక తత్పలితముగా నిట్టయ్యెనని గలదు. ₹5/ తదవనరంబునం బ్రమధులు

బౌదలిర్గా గొరరాజితనయ బీట్టులిక్సీ వనం

వోదిదు వయ్యివాలి కంగెతుల

౧దియించాను కంబువేను గదువపారంగన్‌' (౨ిర్వుగా4 ఆశ్వా/9/ వ//

[ప్రమథులు బెదరగా, పార్వతి భయమున శివుని కాగిలించెను. ఇట్లు రౌ(ద్రకర్శ కృతోద్యముడైన రావణుని చందమెణింగి శంకరుడు చిరునవ్వు నవ్వుచు తన వేలితో పర్వతము నదిమెను. అంతట రావణుడు భయోద్విగ్నుడైన విషయ మిట్లు వర్ణితమైనది. “చ/. కరములు చబాంవకప్తువడంగా ౧౫ యెవ్చువోయట్లై (కుంగినన్స్‌

ఉలవల (దో శొవ్వుడర ఉవ్య్వూలుండై నళ కందరుండు మో

రరవము లోకనం(బ్రమకం బగునట్లుగొ జెల్బం గూసనె' న

బ్చాడవుము బ్లాలంబుః “వి నెన్‌ వవ ్రాత్వు నమాత్య కోేథోక్రీన్‌ ద్‌ వెల్లువ ముభ్రోన వగాదిర

దర్హిడమునం యూడం బాయ్‌ తనుం దననైన్వం

దాలను మునరఓజగ దానవ

వర్దిభుం డబ్లఅభుబుండా జా విడిబి వడిన్‌" (౨ర్దు/౧4 ఆక్వా/౯9౨, 94వ/

రావణుని చేతులు చాపకట్టుగా పడెను, దానితో నతడు బాధనొంది భయముతో పెద్దపెట్టున నరచెను. అమాతుు లాశ్చర్యమున చుట్టుముట్టిరి. రావణుడు నోరువడిచి 21. భావ॥! వవకా॥!- 6 అధి॥ -17 శో॥ 22. భావ॥ ప్రకా॥-= 6అధి॥-17 శో॥ = భావాలోకవాశ్రైఖ్య

242

ఇట్లు రావణుని యాక్షేపవాక్సారంఛమైన రొాద్ర మాతని భయోద్విగ్నములగు ననుభావములతో రౌద్ర రసాభానముగ [కమపరిణామము నందిన దనుట స్పష్టము, మూలమున నీ వృత్తాంతము షోడశ సర్గమున ద్వాదశ నంఖా్యాకములగు శోకములందు గలదు. | మూలమున కూడ పుష్పకమునకు గలిగిన శెలావరోధమున కుపితుడైన రావణుడు శంకరు డెవడని పలికి నంది నవమానించి శాప(గ్రస్తుడగుటయు, శాపమువిని కోపించి, 3ెలాస్రైలము నున్మూలింతునని పలుకుటయు తత్రయత్నమున కలిగిన భయోత్పాతమును, ఈశ్వరుడు తన యంగుష్షమున నదుముటతో రావణుడు విహ్వలుడగుటయు నప్లేయున్నవి.దే మూలమున నదనముగా భయవిహ్వలుడైన రావణునకు శివుని మించిన పరదైవము లేడనియు, నాతని శరణుకోరుమనియు నాతని మంత్రులాతనికీ సూచించుటయును, రావణుడు సామగానాది సోత్రములచే వేయివత్సరములు నస్తుతించుటయు తెలుపబడినవి.ో అందువలన మూలమునందును, అనువాదమునందును రనాభాననిర్వహణము సమానమైనను మూలము మరింత విపులమై యున్నది. 4. నిర్వచోనోత్తర రామాయణమున వీరరసాభానము నిర్వోచనోత్తరరామాయణమున గల వీరరసాభానస పరిశీలన మొనరించుటకు ముందు వీరరసాభాన నిర్వచనము నెజలుంగదగును. రసగంగాధరమున వీరరసాభాస లక్షణమిట్లు గలదు. గకదర్వూ కాతరాద గతత్పేన వ్యీతాద్యాలం బనత్సేన వా (ోదోత్సావోా ... రసాబానాలో చే *హీనులు పిరికి వారునగు వారియందు గలదియు, పిత్రాదు లాలంబనముగా గలదియు" నాపాత్వదర్హ్దుణమున వరాబాన ల్రాణముత్తు గలదు, "ఉఅవ్యూ వధాద్యుత్సా పా£. ధమప్యాతగతే తదా ఉంట 'బహ్మహతాస్టదులగు మహాపాతకములను జేయుట యందుత్సాహము జూపుటయు నధమపాత్రగతముగా వీరమును జూపించుటయు పీరాభాస మగునని భావము. నిర్వచనోత్తర రామాయణమున వీరరసాభానము మూడు ఘట్టములలో గలదు, ఆ యా ఘట్టములు ముందు పరిశీలింపబడునగు,

1. రావణుడు మరుత్తోర్వీశునితో యుద్ధ మొనరింపగోరుట నిర్వచనోత్తర రామాయణమున పంచమాశ్వాసమున రావణుడు మరుత్తోర్వీశునితో యుద్ధమొనరింప గోరిన సందర్భమున నేకవైక పద్యమున వీరరసాభానము గలదు. 23, వాల్మీ॥ = ఉత్తరకాండ ॥ = 16 సర్ల॥ -23 నుండి 28 శా! 24, వాల్మీ1॥ * ఉఊత్తరకాండ॥ = 16 సర్ల॥ =29 నుండి 36 శో! 25 రస ॥ గం॥ - 1ప్రథమాననము = పుట -3753, 3/6
2. సాహి॥ దర్వ॥- 3పరి[-265 శో॥ 243

నిర్వచనోత్తర రామాయణమున దిగ్విజయ ము చేయబోయిన రావణుడు ధరణీశులను వెదకి జయించుచు, పీరావేశమున తిరుగుచుండగా నొకచోట మరుత్తోర్వీశుడు జన్నము చేయుచుండగా వానిని గని నమరమునకు పీలిచెను. ఆ సందర్భమున రావణుని యనుచిత వర్తన మిట్లు వర్ణింపబడినది. నీ/ ఉక్టుబోం దా మణళ్తోర్పీవజిన్సుందు. నమః జని యతని రణంబు నేయ నడిగెనం గ్రతుకాల మనినేయం బగు ౧౯ దనుబు కాంతత నున్న యాన్ఫ పొటు, శోబ్‌తి వన యార్చ, యణఢుగ౧క ్యజోవ కరణంటు అన్నయ గానీ బోనీ (బొగ్జుంళ యంతయ (వచ్చ, వదక బి, బుచ్చ్వాగణందుల నత్త మడణిి భో యజిబాగంబులతు నవ్చ వొరికృతొాంత వరుణిదధనదులు దబరియు వాయనండృు, వొంనమును గృ తలానంబు బై బయమున నడంయొయండీన నెజటుంంక్యయనురదవోయు (నిర్చు/౮ అక్వాగాం5న/ ఇచట యజ్ఞనిర్వహణమునందున్న మరుత్తోర్విశుడు యుద్దమునకు విముఖుడై యుండెను. అతనిని రావణుడు యుద మునకై యా హ్వానింపేగా నంద్‌ కరింపక యజ్ఞదీక్షయందున్నానని సమాధాన మొసంగేను. ఇట్లు యుద్ధవిముఖుడైన వానిని యుద్ధమున కాహ్వానించి రావణుడు చూపిన యుత్సాహ మనుచితమ్తై వీరాభాన మగుచున్నది. మరుత్తోర్వీశుడు యుద్దవిముఖుడై యుండగా. రావణుడు పిక్రమించి యజశాలా పురోగ్భహము విధ్వంసమొనర్చే, వేదికను త్రవ్వివేసి, బుత్విగణముల బలము నణచి వేసెనని తెలియుచున్నది, ఇట వధోత్సాహములేకున్నను వికమ్మపదర్శనోత్సాహ మనుచిత మగుటచే పీరరసాభాస మగుచున్నది. మూలమున నీ విషయము అష్టాదశనర్ధమున నిరువది శోకములలో గలదు. మూలమున సీ ఘట్టమున రావణుడు మరుత్తోర్వీశుని యుద్ధమున కాహ్వానించెను. రావణునిరాక జూచి ఇదద, యమ, వరుణ, కుబేరులు మయూర, వాయన, పహాంని, కృకలాసంబుల దేహంబుల నడగి యుండిరి. మరుత్తోర్వీశుడు రావణుని సీవెవరని (ప్రశ్నించి యెఖణింగిన పిదప నాతనితో యుదము చేయదలచి కోపముతో విలమ్ములను గైకొని యెదిరింపరాగా, బుత్విజుడగు నంవర్తుడను బుషి యాతనిని వారించి, యజ్ఞము కడముట్టక యుద్దమునకు పూనుకొనిన వంశనాశనమగు నని తెలుప్పుటతో యుర్ధవిముఖుడైనట్లు గలదు.” అంతట శుక్రుడు రావణుడు జయించెనని [ప్రకటించుటయు జరిగెను. ఏతత్పర్యంత మిచట రసాభాన ప్రనక్తి గలుగదు.

_ అనంతరమున రావణుడు విజృంభించి, యజ్ఞమునకు వచ్చి తత్రన్తులగు మహర్షుల నందరను భక్షించి వాడి రక్తము నాస్వాదించి నట్లు గీలదు. శ యు 27, వాల్మీ॥ = ఉత్తరకాండ 1 - 1కి సర్ష।! = 1 నుండి 18 శో!

అతఖ

“వంళయళ్టు ఆడో నిత్తుం ర్వ్ఞనళ్లు నుదుళరయా

న నివృత్తో గులోర్వాక్యాన్టు డత్తః వృధవీవతిః /

ఎన్ఫృడ్యూ నళరం బావం న్పుగ్జో మభథిముభవో2బవతణ్‌ ॥

తతన్తం ౧ర్రైతం మతా మోచయామాన వై కుకః /

రావణోజియతీ త్రూచ్చా రరాన్నా దం విముక్తవాన్‌

తాన్‌ స్తోయిత్వా త్యతస్తాన్‌. మవార్లీన్‌ యజైమాగతాన్‌ /

ఎత్భహ్తో డద్దరస్తేవాం వున రం్యవయయా భుపామ్‌ / *

(జయము ఎల్లప్పుడూ సంశయాస్పదమే. ఈ రాక్షసుడు జయింపశక్యము కానివాడు' మరుత్తుడు గురువు పలికిన ఈ మాటలు విని ధనుర్పాణములను విడచ్చి, స్వస్పచిత్తుడై యజ్ఞశాలాథిముఖు డయ్యెను. పిమ్మట శుకుడు అతడు. జయింపబడినట్లు (గ్రహించి ఆ విధముగా చాటించెను. 'రావణుడు సర్వోత్కర్షగా ఉన్నాడు' అని బిగరగా అరచెను. యజ్ఞము నిమిత్తమై వచ్చి అక్కడ ఉన్న బుషులను భక్షించి వాళ్ల రక్తముచేత బాగా తృప్తిచెంది రావణుడు మరల భూలోకమునకు వ్లైన్సు

ఇట్లు మరుత్తుడు యుదవిముఖుడైన యనంతరమున రావణుడు చూపిన బ్రహ్మ వధోత్సాహము సర్వము వీరరసాభాసముగా మూలమున రూపించి యున్నది.

2. రావణుడు కార్తపీర్యార్దునునితో పోరాడి భంగపడుట

రావణుడు కార్తవీర్యునిపై ప్రదర్శించిన యనుచిత వీరము రసాభాసమైన సందర్భము సప్తమాశ్వాసమున సుమారు నలుబది పద్యములలో గలదు,

రావణుడు బలగర్వముతో కార్తవీర్యార్వనునితో యుద ము చేయుటకు మాహిష్మతీపురమునకు వెడలెను. ఆ సమయమున రావణుడు గర్వాంధుడై వచ్చిన విధ మిట్లు గలదు.

”భే/ అరుగయుదౌంబి మూపొవ్యు తీవ్లులమయు లీ

ఎగ ్న్మోదికీ నర్దును వడలు మను ,

రావజాండు వచ్చా నలంతులం భోవం డనుచు

గోవ్రురాంగణనతజన్స్హోభబావానంయ (౨ర్హు/7 ఆళ్వా/౧/ 9వ//

'మాహిష్మతీ పురమును ముట్టడించి అరునుని పోరి కాహ్వానించెను. అది జూచి రావణుడు నామాన్యుడు కాడని జనులు భయపడి' రని భావము. అతని యాహ్వానమును విని మంత్రులు సముచితముగా నిట్లు పలికిరి.

“వ అధవతి వీట లోేలినమయందున నంగలకాంక్షతోడ ని

ముదికబలంబులం గెనివృుదాతిళయందుగో నేయదౌంబి యి

ఉదయమున బన్దు, న వన్య్భ తవ్యకమముం (బకటోంబుటకం చై నం

బుదినడువైన నీవురీకిం భోయి యొదుండుము బాల వమేలగున్‌'

(౨ిర్జు/7ఆక్వా/-2/ వగ్గ

'రాజులేని సమయమున నధీకబలములతో వృధాగర్వమున దాడిచేయుటయు, అసత్య పరాక్రమ 'ప్రదర్శనమును మాని నీ నగరమున కేగీ మని భావము. 48. భావ॥।| వ్రకా॥ - 6 అధి॥ =*15 శ్తో॥

245

కార్తవీర్యునీ బలముపైగల నమ్మకముచే 'భయంబెదలేమి' నమాత్వులు పై విధముగా రావణునితో పలికిరి, వారి దృష్టిలో రావణునిది వృధాతిశయము. ఆతడు (ప్రకటించినది యన్బుత విక్రమము. 'అధిపతి వీటలేని సమయమున వచ్చుట కూడ అతని య్మవయోజకత్వమని యమాత్వులు పలికిరి. ఇట్లు రావణుడు (ప్రదర్శించిన యనుచిత వీర

రావణుడు అమాత్యుల మాటలకు సమాధానముగ కార్తపీర్యుని తోడ్కొని రమ్మని గర్వించి పలిఇను.. "చ అను బలుమాజ4 లయ్యకిన యదనుథోళ్టు డుం జాతం ఢున్దు నం

ఉని యని నేయ వేడుక రయంబదున వబచ్చత నెందు వేయు? మో

ఉఊనవతిలావ్తు నాదుభువళ్తోయ నించుక తూలి భూడ కో

జన నెజీయలంబి యియ్యోడకుం ఊయ్యనం దోకొని రండు” నావుడునో'

(నిర్చు/7 ఆక్వా/22వ/

రావణుడు అమాత్యుల మాటలకు సమ్మతించుటేగాక, "అత డున్నాడని యెంచియే వచ్చితిని నా భుజబలము పరిక్షీంచుకొనక పోయెడి వాడను గానని పలికెను. కార్తవీర్యుని రప్పించమని కోరెను.

కాని యనంతర వృత్తాంత పరిశీలనమువలన రావణునిమాటలు ప్రగల్భములై పర్యవసేంచుటతో నీ యనుచితవీరము వీరాభాన మగుచున్నది.

రావణుని యుత్సాహమును గాంచి యమాత్వ్యులు సమాధానముగా నరునుడు తన యంగనలతో కలిసి విహారమునకేగిన విషయము తెలిపి ఆతడు వచ్చిన వరకును వేచియుండు మని తెలిపి 'వేగపడకు; మనుజ విభుచేతి బలుప్తును జూతుగాకీ యని పలికిరి. కాని ఆ సమయమున కూడ రావణుడు తన ప్రగల్బ్భములు మానలేదు. ఆతని మాట లిట్లు గలవు, "ఉ/ పవుననేరు వచ్చువయి నిచ్చుతమ నిల్దుట కోవొబోంయతన్‌,

మోవతి యెక్టుడోనిం ఉన బున్హుక్‌ మావలు వేర్చినన్‌ రణా

తోవము మాన నోద్తునా మటుంబనవమేతము డాంగె నాతనిం

ఉతూవరు మారు నింకం దలనూవం దడతండును భోయి వచ్చాదన్‌ క్‌/ యెలయయదాన వాలం (టమ్యఖు

తలి శోకమలంి దోమజించి దాడిమాయిన్‌ దో

ర్పొలము మెణన్క, వెడి నా

బలము నాఖవి పోదు? మూతుంవాబోలిందాండీ" (౨ర్చు/౧7 ఆళ్వా/-3 1, 32వ/

రావణుడు తానువచ్చుటనే నెదిరించలేక కుటుంబనమేతముగా దాగుకొని యున్నాడని భావంచెను. మశీ యతడు కనరాడనియు, అయినను వా డెచ్చట నున్నను ఆలిసికొని జయింతునని 'హెచ్చరించెను. ఇది రావణుని యహంకారము,

'అని దుర్మదాంధకారమ్మునః గానక బిట్టు పలికి పోయె'నని తెల్పుటలో నాతని మాటలు ప్రగల్బములని స్పష్టముగ తలియుచున్నవి, ఈ ప్రగల్భ్బములే రసాభాస పయోజకము

246

లగుచున్నవి. దీని కుపబలకముగా శారదాతనయుని వీరాభాన నిర్షాచనమును గమనింప “నభాను యోవ్లితాం మద్ఫో చూరమానన్వ కన్యబిల్‌ బయాత్తులాయనం యద్ధాడ్వరాభాన ఉదీంతనో 2 'సభలలో వనితల మధ్యలో శూరాథిమానిగా నుండువాడు యుద్ధమునుండి భయమున పలాయన మొనరించినచో వీరాభానమును జెప్పిరి' వెరి అందుచే కార్తవీర్యుని మంతులముందు ప్రదర్శించిన వీరము వాగ్వ్యవహారవిషయమై, క్రీయాశూన్యమై ప్రగల్బముగా నిరూపింపబడుటచే నది రనాభానవిషయ మగుచున్న ది, ఈ విషయము అన౦తర వృత్తము వలన న్పష్టమగును. అది యెట్లన కార్తవీర్యుని బకాంత జల[క్రీడా నందర్పము నెజింగి రావణుడు వానిని చంపుట కిదిమంచి యదనని భావించుట యనుచితమైయున్నది. ఆ విషయ మిట్లు గలదు. గర ఎజీంగి కరంబు వొంగ *కజు నోకతో మి బగవడబో నతం జాయిం౧గకొ్‌ యంథఢ ముళ్లీకని. యే వదణీంచాదో నంచు మంతులం దణతు నాజుంగం వావ్రుతిన్తి దానవ్లుం ఢున్య దులో బనంగో్‌ న అత్తజీ నరుణాభో మన్టిమయదాంలతో దివం దోంబా ముందకన్‌” ((౨ిర్చు/=7 జళ్వా/4౮ వ ఒంటరిగా నున్నవాని చంపదలంచుటయే గాక, ఆ యాలోచనతో 'కరంబువొంగి' యనుటచే రావణుని సంకల్పమును, వాని సంతోషమును అత్యంత మనుచితమగుట స్పష్టమగుచున్నది. ఇట్టి తలంపుతో రావణుడు కార్తప్‌రార్టర్దును నెదిరించెను, కాని యాతని ముందు రావణుడు నిలువలీక పోయెను. ఆతని పరాజయ మిట్లు వర్ణింపబడినది. “క// లావతజీ వవిదాయధమయముల భూవిభుండుం దొను నట్లు పోల యలన్కి వీ రావేళ మడరొ ఉయకాం. శావచండ్రా రావణుండు గడుం దమకమునన్‌ మ/ మది ళంకిందకముట్రో విళమయరసోన్యా దంబునన్‌ భూవిబున్‌ రద (వేయంగ్గ నతంథఠు వైవడీ బుజాగర్పుందబునం 2 కై.” (నిర్దు/గ7ఆక్వా/౮4, ఏఏ వ/ జయకాంక్షతో పోరియు రావణుడు గదతో వేసియుపైన పడిన కార్తపీర్యునికి దొరికిపోయెను. ఇచట రావణుడు భయముతో పలాయన మొనరింపలేదు. పరాక్రమము (ప్రదర్శించియు విఫలుడగుట వాని ప్రగల్భములకు తగినట్లు లేదు. ఈ యనౌచిత్యమె రనాభాన ప్రయోజకము, అంతేగాకరావణుని యోటమి మిక్కిలి దయనీయమై యున్నది. అధి గమనింవ దగియున్నది, ”త/ వ్ధో యిడువదకరండజులు గరోగో వివ్తువయి మోట్టుగాం బెట్టే తగన్‌ లలత 29. భావ॥ ప్రకా॥ = 6అధి॥!-15 శో॥ 30. భావ॥ పకా॥- 6 అది॥ -15 శో |) = భావాలోక వ్యాఖ్య 247

బౌక్డు యెడ వక్టుక ని తుది

ముబ్రోన మగోమి నభందు ముక్టంగో నార్చెన్‌ ₹ (నిర్దు/-7 ఆక్వా/-౮ర వగ

ఇచట రావణుడు పట్టుబడి "'పెడకేలు విరచి కట్టబడెను. అదియును రావణుడు గాన నిరువది చేతులును వీపుపై మోప్పుగా కట్టబడెను, అనంతరమున సింహగరన చేసెను, అంతేగాక ఇట్లు దయనీయస్థితి యందున్న రావణుని, కార్త వీర్యార్టునుడు భటులచే తనవెనుకనే తెప్పించుకొని, మిగిలిన దైత్యభటకోటి నతిసులభముగ నిర్దించీ, ఇట్లు నిరసించి పలికెను. “5ఈ/ తన కొలంది యెయంలగహ్యూా

దనుజుండు వనితావినోదతత్తుడు నన్చుం

వారనె'6ఎనియంజించుచు

ననిమివంవుమాంద బొంం గహూ్మం బాలయన్‌" (నిర్వు/7 అశ్వా/రర0వ//

'తన నామర్హ్య మెణుంగక స్తీ వినోదమున నున్న నన్నాదిరించేో నని పలుకుచు కార్తపీర్యార్దునుడు రావణునిపై కడగంటి చూపులు బరపెను,

ఈ విధముగా కార్తపీర్యార్టునుడు చూపిన నిరసననమువలన రావణుని వీరము పరిహాసభాజనమై యాభాసము నందుచున్నది. అనంతరమున రావణుడు కారాగృహ బదుడయ్యెను. వానిని విడిపించుట3ై పులస్త్యు డేతెంచి కార్తవీర్యుని పార్పించి విముక్స్తుని గావీంచెను. అప్పుడు కార్తవీర్యుడు సానునయముగ బుద్తిచెప్పి పంపగా రావణుడు 'లజ్జావనతు'డగుచు, తన రాజ్యమున కేగెను. ఇట్టీ సందర్చమున రావణుడు అపహాన భాజీనుడై లజ్జకు స్తాన మగుటచే నీ ఘట్టము వీరాఫాస మహిత మగుచున్నది.

మూలమున రావణుడు కార్తవీర్యార్పును నెదిరించి పరిహాసభాజనుడైన సందర్పము ముప్పదియొకటవ సర్గమున ముప్పది నాలుగు శ్లోకములందును, ముప్పది రెండవ సర్షమున డెబ్బది ర0డు శోకములలో విపులముగను గలదు. కాని నిర్వహణమున వీరాభాసస్పోరకముగ లేక, వీరరసమే 'దీపించుచున్నది.

కార్తవీర్యుడు నర్మదకు భార్యాసమేతముగ నానందముగ గడప్పుటకు వెడలిననాడే రావణుడు వచ్చి మంత్రులతో మాట్లాడిన విషయ మిట్లు గలదు.

/ క్వాడ్లునో నృవతిః కమం నమ్యూగాఖ్యాతుమర్తథ |

రానణో౭2_వామన్యుపాప్తో యద్రోవ్రుద్దువరేణ వా ॥

మమాగమనమవ్వగ్రే యవ్వాభిః* నంనివేద్వూతామ్‌

ఇత్యవం రావశోనోక్షా నే2మాత్యాః నువివల్చితః /

అ(ువన్‌ రాక్రనవతిమనాంనిద్తూం మహావతోో / *|

(రాజైన కార్తపీర్యార్దునుడు ఎక్కడున్నాడో చెప్పుడు. నేను రావణుడను. ఆ రాజుతో యుద్ధము చేయుటకై వచ్చినాను. మీరు నేను వచ్చినట్లుగా అతనికి తెలుపుడు' రావణుని మాటలు విని మంచి పండితులైన ఆ అమాత్యులు రాజు అక్కడ లే డను విషయమును రావణునకు తెలిపిరి)

అనువాదమున మంత్రులకును, రావణునకును నడుమ సంభాషణ దీర్రముగసాగినది. రావణుడు మంత్రులను మూడుసార్లు ప్రశ్నించినట్లు గలదు. కాని మూలమున నొకేసారి వక్ష వాల్మీ॥- ఉత్తరకాండ।॥ - 31 సర్గ॥ -11, 12 శో॥

246

ప్రశ్నించి, వంటనే నర్మదాభిముఖుడై యేగినట్లు గలదు. అంతేగాక అనువాదమున లావణుని మాటలలోగల (ప్రాగల్బ్య్యమును, నధిక్షేపమును మూలమునలేవు. తనతో పోరాడు సొమర్ధ్యములేక అర్జునుడు దాగియుండెనని పలుకుతు మూలమున లేదు. అండుచే మూలమున వీలాభాస కారకమైన ప్రవర్తన రావబణునిలో లేదు. అనంతరమున అర్జనుడు వీటలేడని యెజింగి చావణుడు వింధ్యకుపోయి, నర్మదానది యందవగాహా మొనర్చి, శివపూజూనిముగ్ను డయ్యెను, ఇచట మూలమున వింధా్యాదైయు, నర్మదయు విపులముగా వర్షితమ్టైనవి. నదీపవాహము నర్మదా పులిన స్థిత ఫివలింగములను ముంచివేయగా, తత్కారణ మరసిన పిమ్మట మంత్రులతో తాను వచ్చిన "స్పజీంగింప్పు డని పలుకును. అంతేగాని అనువొదములోవలె'ఒంటరిగానున్న యర్జును నెదిరింతు'నని పలికిన విషయము మూలమున లేదు. అనులాదములోని యాలోచన యనుచితము. ఇట్టు మూలమున ననొచిత్యము పదిహారింపబడీనది. మూలమున రావణుడు అర్జునుని వముండచ్రులతో జానువచ్చినట్లు తెలుపుమని. కోరుటయు వారాతనితో యుద్దమొనడ్పుటయు పరాభూతులగుచున్న నమయమున నర్జునుడు శలపడుటయు గలదుప ఇంతేగాక రావణారునుల యుదము గూడ మూలమున వీరరస భరితముగ నున్నదివో అంతమున నర్వన * గదాఘాశేమున రావణుడు వెనుకంజవేని కూలబడగా, పవిహ్వాలుడగు రావణుని పట్టుకోని బంధించినట్లును దేవతలు పుష్పవృష్టి కురిపించినట్లును గలదు, . “తతో2రునేవ డోర నర్వపాశోన నా గదా | నచయారర్లరే ముక్తా రావణన్యూ మవోంని / చరతదానకళ్ళు తతాతో వా గదా రావజణోరన ॥ దుర్చులేవ యథావోగం' ద్వధా భూతావతతితొ / శ త్రుద్దన్మవయ్యృక్షైన గదామాతోన బావణల 1 అపానర్జొద్రరుర్యా(తం నివపొద బో నిత్షనన్‌ న వివ్వూల్‌ం తదాల్నళ్లు దళ్ళగీవం తతో౭ద్దున? ! నవాసోత్తుత్తూ పగావా గభుతాానివ వన్హుగమ్‌ 4 వ తు భావలనవ్యా నేఖ బలాద్ధువ్వూ దశాననమ్‌ | ఐబన అలవాన్‌ వొదా బలిం నాలాయణే యథా [గో (అప్పుడు కోపీంచిన కార్త మీరార్టర్దునుడు తన (ప్రాణబలము నంతను ఉవయోగించి ఆ గదను రావణుని విశాలమైన వక్షస్థముమోద విడచెను. ఆ గద వరదానముచేత రక్షింపబడుచున్న ఆ రావణుని వక్షనలముమోద బలహీనమువళలె ఇయి పడినవేగాసికీ రెదిడు ముక్కలై నేల మిూదపడెను, అర్జునుడు ప్రయోగించిన ఆ గద దెబ్బకు రావణుడు బారెడు దూరము వెనుకకు పోయి అరచుచు క్రిందపడిపోయెను. కార్తవీర్యాద్దునుడు అప్పుడు రావణుడు ఛాస్టకులుకై ఉండుట చూచి, వెంటనే ఎగిరి మాదపడి, గరుత్మంతుడు సర్వమును పట్టినట్లు వానిని పట్టుక "నెను, బలవంతుడైన జ కార్తదిర్యార్టునుడు రావణుబ్లో తనవేయి బాహువులతో బలాత్కారముగా పట్టి నారాయణుడు బలిని బంధించినట్లు వానిని బంధించెన్సు, వెల. వాల్మీ (- ఉత్తరకాండ = 32 సర్గ ॥ =26 నుండి 36 శొ॥ 33. వాల్మీ॥- ఉత్తరకాండ ॥ - 32 సర్గ -29 నుండి 59 శ్నా॥ సెశ్శీ వాళ్ళీ 1 = ఉత్తరకాండ ౫ = వే2ీ సర్ష॥ =ఎ50 నుండి 64 శో) 249

అనువాదమున. 'పెడరెక్కలు విరచి కట్టినట్లుండగా మూలమున నట్లు లేదు. అనువాదములోని ఈ కల్పనము రావణుని కపకర్తాహేతువై యాభాస కారక మగుచున్నది. బంధితుడైన రావణుని పులస్త్యుడు. వచ్చి విడిపించిన నందర్పము మూలానువాదములు: 'రెండింటను సమానమే,

పరిశీలనమున మూలమున నీ సందర్భము వీరరసము పోషింపబడినంతగా నాభానము పోషితము కాలేదు. అనువాదమున వీరాభాస పోషణమే యథికమని తెలియుచున్నది,

3. రావణుడు వాలిచే భంగపడుట

రావణుడు వాళలిచే భంగపడిన వృత్తాంతము నప్త్రమాశ్వానమున పదిహేడు గద్యపద్యములలో విస్తరించియున్నది.

జో ఇ అవి రం

కార్తవీర్యునిచే పరాభవమందిన రావణుడు తన గర్వమును వీడక వాలినెదుర్చు వేడుకతో కిష్కింధకేగెను. అంత వానిపైనుగ్రీవాదు లెల్లరును 'రణావిష్కారోద్యమ తీవ్లు'లైరి. రావణుడు వారిపై మేదో మాంసాసృగాదులు వర్షింప నెంచియు వాలి లేని సందర్భమున నట్లు చేయుట దుష్కర్మమని యూహించి మానుకెనెను. ఆ సందర్పమున వాని గర్వము “క/ వడుభుందలు వన్లినం

౧జవ్‌ చనక్ష చిజుతతోదీకయ్యామునకు నేం

వడిబి దళానమండు వాడు వన ని జనియన్‌' (విర్షు/౧7అళ్వా/-7౫వ//

తనతో యుద్దము చేయవచ్చిన వానర వీరులను తక్కువవారినిగా పరిగణించి చిన్నవారితో యుద్దము చేయుట తగదని వారితో యుద్దము మాని గర్వముతో నిట్లు పలికెను. "51 మాలోవం గూడుకొని రాం

డొాలం బాలంబు నేన్‌ యది యెఖ్తకా? తాం

జాల నని బెవ్వుం౧గా కొ |

వ్వొలికీ దాంంనను భోవవచ్చునె నాబేన్‌ 7” (నిర్షు/7ఆళ్వా/74వ/

'మితోబాటుగా యుద్దము చేయుటకు వాలి రాలేదు. దానికి కారణము అతడు నాతో యుద్ధమునకు తగనని చెప్పవలెనేగాని దాగియున్నంత మాత్రమున నాతో యుద్ధముచేయక తప్పునా' యని పలి౩ను. క

కారణము తెలియకనే వాలి దాగియున్నాడని భావించుటయేగాక, తనతో యుదమునకు 'చాలనని చెప్పుంగాక యనుటయు, ఎచట దాగినను తనను తపించుకొని పోజూల డనుటయు నాతని గర్వమును, [పాగల్భ్బ్య్యమును వ్యక్తమొనర్చుచున్నవి.

వాలి యాసమయమున 'దక్షిణప్పు మున్నీటం గృతన్నానుండై యే్‌ేకాంతంబున నుండునని యెజింగి పుష్పకారూఢుడై యచటి కేగి, వానిని జూచెను. వాలిని చూడగనే రావణుడు 'తన్మ్యూర్తి నివృత్త విక్రమ కళాకాతూహలస్పూూర్తియై'నాడు, అనగా నాతని రూపము రావణుని వొక్రమమును తిరోహిత మొనర్చుచున్నది. తన విక్రమమును విడిచి 'దొంగదెబ్బ! త్రీయవలెనని యోజించెను. ఆ విషయమిట్లు గలదు. “5/ ఎఅఎదుందురరు ముదలింవంయో

మదం గోదక్తి వీఖిందవలభన మందగతం వో

250

దైదనను వలం బుప్దుకందు జిగి వచ్చుతజీన్‌ (నిర్దు/7 ఆళ్వా/=7త5వ/

ఎదురుబడే తర్దించుటకు జంకి వెనుకనుండి ఏమణుపాటున పట్టదలంచి పుష్పకము దిగివచ్చుట రావణు: విక్రముమున కనుచిత మగుటచే నిది యాభాస వ్రయోజక మగుచున్నది.

ఆ సమయమున కనులు తెజచి రావణుని దమనించిన వాలి విషయమును (గ్రహించెను. కాని పాపచింతనగల రావణుని పరాక్రమముతో నెదిరింపక, పాపాత్ముల నొప్పించుట ధర్మమని. భావించి యామార్షమునే యనుసరించెనని ఇట్లు తెలుపబడినది. ళ్‌ “వంచన నను నియోైడ ని

లించుతలంవునను ననుర నేంెడు? నే భం

వంబాదగా బావొాత్యు లశ

వుంచుతు దర్ధాంద యనుబుం భిజుం దారయచునో లిర్షు(7ఆక్వా/(6/వ/

'మోసముతో నన్ను జయించు నుద్దెశ్యముతో వచ్చుచున్న రావణుని వంటి పాపాత్ముని బాధించుట న్యాయమేనని వాలి భావించెను. ఆ సమయమున రావణుడు వంచనమున వాలిని బట్ట జూచు టత్మంత మనుచితమై రసాభాన (ప్రయోజక మగుచున్నది. వాని వంచనా వర్తన విషయ మ్‌ట్లు గలదు. . "క ఉన్నయెడన్‌ మున్యవోభలం

దన్ను నినడ నమరవతి వదలుండ్రా చోరం

గన్ముయడుగు లలిగ్శి యడల

యన్దు గబరనాథఢు వె రయంబునం అఎడియెన్‌ో (౨ిర్చ్షు/7 ఆక్వా/-62వ/

ఈ వంచనా వర్తనము రావణుని పరాక్రమమున కనుచిత మగుటచే నాభాన వ్రయోజక మగుచున్నది, రావణుడు శోచనీయతా గతి నందిన విషయ మిట్లు గలదు, “5 వారుకతు మెనన్తి కంందునం

బారి తిగబి నిఖలిలలేోకబీకదంయడగలు న

ధనడోందు శనాయానం

బునం జంక నీజీకీ యింధదవుత్ర్తు. డబలులడైో" (నిర్చు/7 ఆక్వా/౧83 వ/

నివీలలోకథఖీకరుడగు రావణుని వెనుకకు మొనసి చంకలో నిజికించుకొనెను. మహాపరాక్రమవంతుడగు రావణు డిట్లు వాలి చంకలో నిజికియుండుట యనుచితమె, హాస్యభాజన మగుటచే వీరాభాస మగుచున్నది.

ఇటు దశాననుడు వాలి సందిట నిఆశీకీి యుండి రభసమున కాలుచేతులు. కదిలించబోవగా, వాలి యాతనిని మరింతగా నొక్కెను. అప్పుడు రావణుడు తన చంకలో నుండగనే తక్కుంగల సముద్రముల యందవగావాన మొనరించెను, చివరకు తన నగరనమిోప "వ ఎజుంనియట్ల యన్న, ననురేళ్ళుడుం డవ్వుడు గాలుతేయ లా

వశీ రసనంబునం రుదువ నక్టుడో నిక్కుడ చూడం జఊూబిి మై ౧యువంగో నవ్వ శ్తక్హో యెజోంయించుల నెమ్మదం రోడ్ని వానిై నుజనుణ (రుక్కు నొక్పా బలమూదనరూనుండు (వక్తుదావునశ్‌ 251

= చదయం నొత్తి యొత్తికొని శాతనమతుందులం గ్రమాంరదంద్రలన్‌,

వదనములన్‌ ళలేరయును వారకో్యవచ్చుచు, మేనిగాలిటిదో

యదములు దూలం బళ్పిమదిగందుదికిం జఅనియెన్‌ రయందునం,

ఊదల దబుదాంగమ్యుగవోణు చాడునువ్లరొ ఎలానబానిల్టూ బీ చని దదుదోళ్ష్తుడుండు దనబచంకన యండంణంం దజ్ఞలంబులన్‌

మునిం తమయంబుమై నయమముల్‌ దగ దీర్చి, (మందుతో యుద

గ్రననిధిం (బాక్త్తుదూదం ౧వవరిభుం డ్దుల బోని యమం

బున ౨జివక్షజోవవనభూమికి దొబ్బి రుభోవవివ్దుడ్రో /

(నిర్చు/47ఆశ్వా/౧5* నుండి తీరవ//

వాలి రావణుని 'మై సుణఖసుజఅ(సుక్క నొక్కుటయు, 'శాతనఖంబుల్‌ వాని 'క్రూరడంప్పలను, వదనములను, శరీరమును వ్రచ్చుటయును, వాడు 'తన చంకనయుండగరీ ఆంబుధుల నవగాహనము చేయుటయు రావణుని పరా[క్రమమున కపకర్షమును కలిగించుచున్నవి. దానితో వాని పరా[క్రమ మపాకృ్యతమై వీరాభాసము చక్కగా భాసించుచున్నది.

ఇంత చేసిన తరువాత వాలి 'కోపం బాజీనంజంకవాప్పి, ధరణీం గూర్చుండంగా. బెట్టి' సిగ్గుపడుచున్న రావణుని ముఖమును జూచి యొక చల్లని నవ్వు నవ్విన విషయమిట్లు గలదు. ”ఇా// కేోవం బాజీనం జంక వావీ దరణిం లూర్చుండంగాం బౌభ్రే న

వ్వాపోల్లానకటా్హో మరి నొలయం, (బౌఢన్వ తజ్య్కోత్త ఖల

త్రావ్లూరావ్య తతన్భు ఖాబ్రముల వై నాంద్రందబుగాం జూవ్హీ న

ర్వ్బ్రాచారాయలమయందర్య౭గర్ట్యనావణున్‌ రావణునోొ' గ్రరిర్షు/47 ఆళ్వా/త7వ/

ఇట్లు నవ్వుటతో నాగక ఏమియు నెజుగనివానివలె వాలి రావణుని ప్రశ్నించెను ఆ విషయ మ్‌ట్లు గలదు. “ఈ కనుగొని యబ్బా నవ్దుడ

కనినక్సులు శంగబ్రిమంబి గారవమున న

వ్వునచరవరళిభామడీ

దచనువవతికీ నత్డు అనియె దదబభీముఖుండా 5// _ ఎందుండి రాకొయిక్ధాడి?

కెందులభుం బభోేక? యిబభకు నోకార్వాము' నే

యం దలంచి నిలిచి” తవ్వని

ఎిందము న ఎంవోకజళు విన్చేయ త౧న్‌' (౨ిర్చు/౬7 ఆక్వా/-తల్‌ ర9వ/

అప్పుడే చూచినటు వాలి పలికిన యీ యధిక్షప వాక్యములును రావణుని యనుభావములును వాని వీరము నాభాసమొనర్చుచున్నవి. రావణుని గాత్రారంభాను భావములును, వాగారంభాను భావములును నిట్లు గలవు. ”5// అనవ్రుడు వెలవౌెలబాజు వ

దనములు వెడ వాంచ దొత్తి దళముభఖుండు ౧వీం

(బువియమోము చీనదధ్యువ్లం

చుయలొెని గదదక నలువ గడలుకొనంగన్‌

252

మ॥/ 'తరునీకేమని వలినన్‌ విన్తు భుడాదర్పుంబుననొ్‌ దూఖు లే కొగరీఇున్‌ గరతోన యెత్తి, నురలోకస్వామి జంబభాడి గా నేగొబందింబి జగత్రయందును ఒఅనుల్‌ నేయన్‌ విజ్బాంభింబ్తి గ ర్హుగంమ్తండగు నన్ను నిద్రానకతుం దోరణ జాలులన్‌ వానవ్ల (విర్వు/7 ఆక్వా/[౧909/ వ/్గ ఈ సందర్భమున ఎెలవెల బాణఖుటయు, వదనములు వాల్చుటయు మొదలగురావణుని యనుభావములు భయానకోచితములై వీరమున కనుచితము లగుటచే వీరాభానమును పరిప్పుష మొనర్చుచున్నవి. 'వీరో భయానకావిష్ణో వీరాభాన ఇతీరితః' ౨ అను శారదా తనయునీ మతమున నిట వీరాభాన ప్రతీతి గలుగుచున్న దనియు [గ్రహింపదగును. '* నీకేమన్నను తగు'నని రావణుడు పరాజయ మంగీకరించుటతో (ప్రకృత సన్నివేశమున వీరాభానము పరకాష్ట నందుచున్నది, మూలమున ముప్పది నాలుగవ నర్గమున వాలితో రావణుడు యుద్దము చేయనేగిన వృత్తాంతము గలదు.రావణుని భంగపాటు సుమారుగా నిరువదియైదు శాకములలో గలదు. రావణుడు కార్తవీర్యునిచే పరాభూతుడైన తరువాతకూడ తన యుదతిమానక వాలి నెదిరించి యుద్దము చెయవచ్చెను. వాలిలేని యాసమయమున మంత్రులు మొదలగువారు వానిని వారించిన విధమును, వారి నడుమ నడచిన సంభాషణమును నిట్లు గలవు. . గరాక్టనేన/ గతో వాలీ యనే (వతిఐలో భవేత్‌! కేలి.న్యః (వముఖతః స్తాతుం తవ త్తః వ్రవంగమః / బతుల్వ్యూ2వి నమ్వుదోట్తూుః నంద్యామన్వాన్వ రావణ | వదం మువ్యూర్లమాయాతి వాలీ తివ మువలార్లకమ్‌ సతానన్టిచయాన్‌ వళ్ళు య వతో కైపాణ్డురాః యద్తారనామిమే రాజన్వానరాభివీ తేజసా 4 యద్వామ్య తరనః వీతన్వయా రావణు రన / తదా వాలినమానాద్యూ తద్వర్హం. తవ జీవితమ్‌ / వక్వేదానీం జగచ్బతమమం వ్యిశవనః నుత! ఇదం మువలార్హం తివ్లన్పు దురం తేభవవ్వుతి / అథవా త్తురనే మడ్తం గబ్బు ద్ఞోణనాగరమ్‌ | వాలినం (దనే త్యత భూమివ్లమివ వావకమ్‌ / న తు తారం వినిర్జుర్డ్యు రావణో లోకరావణః + వువ్చుకం తత్సమాడువ్యూ (యయి ద్షోణారనమ్‌ / చో పై సందర్భమున వాలి పరాక్రమమే వప్రస్ఫుటమైనది. "నీకు తగిన పరాక్రమముగల వాలితో యుదము చేయదలచినచో నతడు చతుస్న్పముద్రముల స్నానమొనరింపనేగను. ముహూర్త మాత్రమాగిన నాతడు రాగలడు. ఇచట గల ఈ ఎముకలగుట్టలు చూడుము. అవి వానితో యుద్దారులై వచ్చిన వారివే. నీవు అమృతము త్రాగినను, వాలితో యుద్దమునకు పూనుకొనగనే నే జీవితమునకు అంతము కలిగినదని భావించి కొనుము. ఒక ముహూర్తమాత్ర తక్‌ భావ॥ ప్రకా॥! + 6 అధి॥ -12 శ్తా॥| తె6, వాల్మీ॥ = ఉత్తరకాండ 1 = ఏ4 సర్గ॥=5 నుండి 11 శ్లో॥ 253

మాగిన ష్‌ జీవతము నీకు దుర్లభము కాగలదు. కాక మరణించుటకు త్వరపడుచున్న చో దక్షిణసాగరమునకు పొమ్ము అచట భూమినిగల యగ్నిహోత్రుని వలెనున్న వాళిని చూడగలవు' అని చాలి యొక్క మంత్రియగు తారుడు పలికెను.

ఇచట వాలి పరా[క్రమస్తుతియే గలదు, కాని యనువాదధమున యుద్దము చేయవచ్చిన సుగ్రీవాదుల నిరసించి పలుకుటయు, తనతో యుద్దమునకు రాకవాలి దాగియున్నాడా యని ప్రగల్పములు పలుకుటయు రావణుని పరా క్రమమును జౌద్దత్యమును స్పష్టమొనర్చుచున్న వి. మూలమున నట్లు ఉద్ద్తతుడుగాక మారుమూటలేక దక్షిణాభిముఖుడై పోయెను.

ఇట్లు రావణుని పప్రాగల్బ్యము లేకపోవుటచే వాని భంగపాటులో వీరాభాసము కానరాదు. అంతేగాక సముద్రతీరమున వచాలినిగాంచి వానిని పట్టుకొన దలంచుటయి, వాలియు వానిని గాంచి సంభమింపక పట్లుకొనదలచెను. ఇట నొకరిని వ్రతారింపవలెనని మరియొకరు తలంచుట గలదు. ౫” .

అనంతరమున రావణుని తన చంకలో నిరికించుకొని నొక్కివయుచు, వానితోగూడ సము[ద్రములందవగాహన మొనరించి వచ్చి ఎజుగనివానివలె కిష్కింధలోని యుద్యానమున వానిని దించి వప్రశ్నించుట మొదలుగాగల విషయములు మూలానువాదములందు సమానమే యైనను, ఎగసిపోవుచున్న వాలిని రావణుని యనుచరులు చూచికేకలు పెట్టినట్లు మూలమున నదనముగా గలదు.ోకాని యూ ఘట్రమునరావణుని భంగపాటు ప్రాగల్వముతో నారంధము కాకపోవుటచే ననువాదములో నున్నంత రసాభాన మహీతముగ మూలమున లేదని చెప్పవచ్చును.

ఇట్లు నిర్వచనోత్తర రామాయణమున శృంగార, హాస్య, రౌద్ర, వీర రనాభాసములు నిర్వహింపబడిన తీరుతెన్నులను పరిశీలించుట జరిగినది. కాని ఇందు కరుణ, ఫీభత్సాద్చుతాదులగు మిగిఠతిన ఠరవముల యాభాసములు దృశ్యమానములు కాకుండుటచే వాని పరిశీలనము జరుగళేదు. పరిశీలించినంత కేరకు రసాభాన నిరుహణము కవిబహ్మ చేతిలో పరిపూర్హమైనదనీ గమనించగలము. ఒక్కొకచోట మూలమునకు మించి రసాభాన పోషణమును తిక్కన నిర్వహించిన తీరు ప్రశంసార్హమనియు స్పష్టమగుచున్నది.

నేర ర్‌ 37, వాల్మీ॥ - ఉత్తరకాండ ॥ = 34 సర్గ॥ -13 నుండి 10 శో వెరి వాల్మీ1॥॥ - ఉత్తరకాండ॥ - 34 సర్ల॥ -20 నుండి 42 శ్లో॥ 254

7. నృిసింహాపురాళకంనీ రీరౌభాస3ం

జ. జ అ క సృఠాజణము తొలి స్వతంత్ర జ ర్చి (గ్రంథ పీఠికల్‌ రై ఎఆిన రచనలలో నృసిం చేద యను జమియిమును గు దియుపపురాణములలా నృసింహ పురాణ నిగారు చవి ఉన “కొంత కథానామన్ట ర నా రు. గోలు ఎంకటావధానిగారు ఇక తా |! న తలివియు మం ఎంకటా ఏ ఆం తఆలులుచు కు రూ ని నిష-రగా ౪ ను. దివాకర్లవె ము గలదజ జెలుటు లేదు.”/* అని ౧౫ చచ్టూ న వలన నిల న. అదం ప పా చు కై గా. వ. దము ౯దు.. ఇజికుని వలన జో ళా టన నరసిం వాపులను న "రోమహర్షణుండను. పౌర దిర్హభాగ శ్రవణంబు ఎజన నరసింష ఎల సింహపురాణమున "ర్‌ హాం రేడ పురాణంబున న! శ వబడినది. న న*మిం క్ట బహి చిల్లి! కద ఊదారంటింవబ యటుంటద ల ని వచు చుండి (మం వు నినటు కథ (వా క్ష గం ఇటో అప బులు దుటుం, చ ఆం. వ్‌ అ మ భల ఆళ్ళ ( బ్రలరాణంయి పుఠాణెతిహాసంబులు | నహోదిలక్షేతమును క గారు ఈ కథ న నానా. "సేయు సమయ చు శీ, వేలూరిన్‌వ సస వ ఈ ఏ) ౧ఆన న్వైను తరత భజ. ప వనర్చించుచు శై జ; సలను షరి౭లింపగా అ ఈ మవరాణాంతచ యమిగా నున్న ధని]చాసి; న్స పురాణమునకు?! _షమగుచునా ది, అంద నల్పాల్బముగా నున్న( సంస్కృత నరసింహ పుర ల బనట్లు స్పష్టమగుచున్న ముతో శో యేగాని, సంస్కృ 'దని పెదలు భావంచి గ క షుడు వయూల వు స్వతంత్ర రచనయె/ మనువాదము కాదని పెద్దలు భా పరిశీలించున పుడు రా ఎమునకుగానియను న. సమును ప నతసింహప్పురా యగత్య దం లకున్నది. నదె వపబంద పరమశ్వరుని సరిపోల్బవలసిన పేరునకు పురాణమెనను క ల రన నృసింహ శ చ 4 హప్పురాణ అల వమే యసిపిం లాం జయ లాయతంణబగి చతిలి పడి వర్ణ సమయమున "ఇట్లు మళ ధమను మాటను ఎజ్జన ను, దీనికి ఆ జాలం ౯. శే చద రా పాయునా ంురమున (పదూూ క్ల డు తవ ః ఒత్తంబుత్‌ ... ననిచె రూఢమైన యర్ధ మున క్షణములలా నొండు రెం పీఠికలో ఆ . ములకు రూడవ్నై చో ' శుఐరో 6 | అథ ఢి షప | ములకునా. లక్షణములున్న, మున నుండుట అజయ ..... న 5 నాయునృసింహ. వీషియునాా | ఎం ర్‌ ఉం ఒక మ[1లని మం కటావధాని గారు తెలిబయున్నా వించి 'రనపోషణము' న్న బే దివాకర్ల ౨0 రం ఆం రసనిర్భరముగా భఖ మ మోద9ి ౦పబడెనో తమ ఈ దివాక! *ఇమును రసనిర్భరముగా భా ట్లు పోషింపబడెనో తమ హ వరాణదు 4 నము లెటు ఆఅమున తే కాక నృసింహ పురాణమ రముగ నాయారన న నృసింహపురాణమున కీరికతో ఏతద'|,0థమున న కరవారు వివరించిరి. సల్తియు లేదు. ఈ (గం; ఏీరికతో వఏతద్భం| దివాకరవారు వీప్రతి పత్తియు లేదు. ఈ కి. పీఠక యందు విప్పులము ఆ పోషింపపడెననుట కెట్ట న్‌ రసాభాస పోషణము ణి 0 చ న. క-గా పోషిం పంచదరాములందు ర ః శునము. వాల ల సములు చ లా దల రని సందరాము సములు మూడును జ. గో. త నవగతమేగాక తిర్యగ్గతముల పరిశీలింపబడును. సాగినది. నృసింహ భాసమున మానవగ హణ మెట్లు నాగినదో ప, పోషింపబడినవి, శృంగారా న ఆ రసాభాన నిర్వహణ మెట్లు ఎసింవాప్పురాణ అ కమునకె అప్సరనల ర్‌ న ౨(దుడు. నృణం శ్యపుని తపోభంగమునకై ఏ భంగింప సమకటి దేవేం(( ల

• అని తపోసందర్భమున వాని తపమును భంగెంప నవ చీ హిరణ్యకశ్యప, ను. ఆ యప్సరనలల్‌ సామర్హ్యము నిట్లు తెల్పె సనలను నియోగించెను. శో. నకు గల నె బ్లో పుట 8 స ద జ వ్‌ ర్టీటో తనకు, మ || =పుల్తు అప్పరనలను వ కంప శచీయుటల్‌ గ్గ గ ఆళాష|!-1వ ॥ మ అల్బు ఏ వలపింప రాల ( 1. య తపము చెజచ పుట-29. : 2. న్య![$పు 1 ఆశ్వా॥-14 వ ॥ -ప్పుట3 1.న్క పురా జవీకిక-పుటా29.. . డై నృగివురాగ] అశ్వాగి]వప్పుటక 1 నం పురా 1౭ఎరిక ల 26 ట్జీ న్వ||ప్పురా॥! లూ ఉే౮ నుండి 42వరకు ఏ, నృ !ప్పురా ॥-బలిక 255

“నీ/ వను గగీంంంట శొక్సించుక చూచిన ఖలు డౌందవెనను. గరజంయ ననిన నా యమింవ్లుం బలుత కరములు నశోకీనం భితా మవాయ్రాన ఎదువులు మజబు ననిన నేం దయ్యమున నబోయించిన వొడుడ్రైన మడుని కన్నుల నన్హం దడగు ననిన నా డూవ్లు చూచిన కౌంయ నపాతల్తు మురలి వలవ శయ్యం బొంలు ననిన గీ నజోతియైనం దాల్‌ యన్నుూన నులంబు భులక్షైన ఊవములులక్ననైన నేమములఅ తవంబు నిల్బునౌ నారూదు రెదుర నదవు మాజతలేల ముంకొ 8 చూచెదవు గాక రోనిటు భూబిన నయ్యనుర తవము సొంవం [వత ని వాచలణము తూవరమగు లోబరమై మనను (ివ్లుకొని నాలం౧న్‌ో (. న్ధు /వ్రురా/4౩ ఆళ్వా/౧౮రవ// 'నా కడగంటి చూప్పున దుర్మార్షుని మనసు 'సైతము కరగును. త్రిమూర్తులు 'సైతము నా మాటలకు, నటనలకు, రూపమునకు మోహితులగుదు రనినచో నిట్టి యల్పశక్తులు గల తపస్వుల తపసు మాయెదుర నిలువదు, అందుచే ఆ రాక్షనుడు నాకంటి చూపుతో తపముచెడి సోలుట చూడగలవని' భావము, తిలోత్తమ ఇట్లు "పంతంబులు పలికిన" దేవేంద్రుడు నసంతసించెను. కాని యీ మాట లసుర నాయకుని తపము చెజుపనేరని యచ్చరల విషయమున పగల్భ్బములుగానేె పర్యవసించినవి. వారి చేష్టల కతడు కరుగకపోగా “నిస్తరంగంబగు నంబురాశియుం బోలెరల్‌ (నృ॥ప్పురా॥- 2ఆశ్వా॥-87వ॥) బొలుప్పు మిగిలెను. అతని తపము చెజుప జాలినచో తిలోత్తమ పలుకులు ప్రగల్భములు కాకపోయెడివి, అసమర్దుని వీరాలాపములు వీరా భాసములైన ప్లే, తత్కార్య నిర్వహణ సమర్హములు కాని తిలోత్తమ పలుకులను శృంగారాభాసములని భావింపనగును. అక్షే పరస్పర రతిపోషకములు కాకపోయిన యప్సరసల శృంగార చేష్టలన్నియు రసాభాన ప్రయోజకములగుచున్నవి, నీ! కమనీయ కళవద్యు కాంతి వలవములు కోమల నేత దీవ్రి తకనుమములును జారు వయోధల న్వారయచ్చుములును లలిత భింబాదో రోజుల వభలములు నుం నిశ్వాన భాను గళదధవవనము లుబిత నల్లావ కీలోక్సములును ౧౨ మధులోదీత కలకంలో లరవములు కాంబో నినాద బభృంగన్వునములు 256

గ నతిళయిలంగొదమదునమయాధ దోవ

నౌమ్మి వ్రువ్వావచయ తలి నెావములాభ్ధో

యందుంజులయింది బింవారనిందుముఖులు“/(ర్చ్భ/వురా!/-2 ఆజ్వా/-77వ/- వుతశ4ళ్లు

'అప్పరనల హస్త, పయోధరోషాదులు వనమునందలి పల్లవ, గుచ్చ, ఓింబాదులవలె నొపవ్వుగా, వారి పాటలు వోకిల గానములుకాగా పుష్పాపచయవ్యాజమున వసంతకాల దేవతలు సాకారలైనట్లు అప్సరసలు వనవిహారము చేసి' రని భావము,

ఈ శృంగార చేషలన్నియు మదనోదీకములెన యుదీపన విభావములు కాగా తటస నాతల అత క ఆ క వంక క్షీ న్‌ ననన భి ౫ శఖర విభావములైన మలయానిల చందాదులను ముండి పీరికి తోడుగా నింద్రుడు పంపినాడు. “వనిచెద చీక్షణంబ మధుపవజ కోకిల కీర మానకేతన మధు మాననాన్పద నుధాకర దక్షిణ మారుతంబులన్‌" (న్మ॥ప్పురా॥-2ఆశ్వా॥-54ప॥) అని పలుకుటతో నిది స్వషము. మలయానిలాదుల' విజంభణము: విపులముగా వర్ణింపబడినది. ఐనను ఠాక్షనుని తపము భంగపడలేదు. అందుచే నీ తటస్థ వభావములు ప్రయోజన శూన్యములై రసాభాన (ప్రయోజకములగుచున్నవి. ఈ సందర్భమున వసంతవరన మిట్లు గలదు.

“52/ వారల తోడనౌ యాత్మ

న్యూరో విభవవాలం గొని వనంతు డు దరయా

తారంబుం ఊూవి నక్కాం

'వారితో బాటు వసంతుడు తన వైభవముతో వచ్చి యావనమున, కిశిరబుతువ్వు నధః కరించి తన యాకారమును చూపె నని భావము.

అదే సందర్భమున మలయానిల వర్షన మిట్లు గలదు.

"చ ఇదెాచనరుదాందొ చ్యాతుండని యల వనంబులకుం (టమోదముల్‌

పాదలంగ వేలివార్ల గొని భోదన వచ్చిన దాజికాండన'

న్యాదు వనదోవతాములి నమాలమాదురల్కొన నులనిలై నిం

పొదవంగ ద్దోణానిల మనూన మనశోవొర వోలనంబునన్‌"

(నృ/వురా//-౨ ఆళ్వా-ర(వ/-వ్రుజశర్త

“వైత్రుని యాగమన వార్తను వనములన్నింటను తెలుపుటకై దక్షిణానిలము దూతవలె

ఆ సందర్భమున కోకిల కీరాది వసంతుని పరివార మిట్లు వర్షితమైనది.

"ఉ// ఎందును బువ్చునారభమయ యందును మందమదాలి భుంక్షుతుల్‌

ఎందును ఫౌంద్రవలవము లెందును గోకీల కంఠ తూజితం

దాందును విన్తురత్తులము లెందును గేయలవీరో భావ్లీతం

బందము అలయై మందమడు దంబిత చారు వనాంతరంబులన్‌ో

(నృ/వురావు-2 ఆక్వా-ర౨2వ॥/-వ్లుతమశ4ర్త

'ఎచట చూచినను పూలనువాసన, తుమ్మెదల ర్వుంకారము, చిగుళ్ళును, కోకీల కంఠనాదములు, చిలుకల పలుకులు మలయానిల సహితమగు వనాంతరములలో చక్కగా చమచురములయెక' నని భావము, +

257

ఈ విభావములు (పస్తుత సందర్పము నందలి స్త పురుషుల యన్న్యోన్క్ట శృంగారమునకు పరిపోషకములు గాక పోవృటచే, రసాభాస ప్రయోజకములగుచున్నవి. ఈ సన్నివేశమున అప్పరనల శక్యంగార చేష్టలును, మలయానిలాదుల విజృంభణమును హిరణ్యకశిపుని కరగింప లేకపోవుటతో నా: విషయమిట్లు తెలుపబడినది. “మ॥/ వురుషాకారము తోడనున్న నీరయో వుంత్త్వందు లేదో యజ తరువో వ్లళ్తడి డూపాొ చిత్తమును శ్రాతవ్వంబు చూన్వుం భెకో ఎరనత్తుంబుల (వోవొ నిళ్ళుల కళా వద్దాన నర్జున్వుమా యడు దీచందో మనంగ నిల్స్హె ధ్యతి యందన్దాందో మందనీతిన్‌' (న్భ॥ వురా-2ఆళ్వా!-ర్‌ర్‌వ-వుటాాం 'మగ రూపమున నున్న లక్ష్మియా, మగతనము.లేదా? ఇతడు చైతన్యము లేని మనసులేనివాడా? విరనుడా? నిశ్చల కళావిజాన సర్వన్వమా యని భావించునట్లు నిశ్చలముగా నిలిచోనని భావము. క్ష హిరణ్యకశ్యపునిలో ననుభావములు లేకపోవుట యిట్లు చక్కగా వరితమై రసాభాస ప్రయోజకమగుచున్నది. అదే సవయమున అప్సరసల విభావములు నిష్తయోజనములగుటయు నిట్లు వర్ణితమైనది. “న! కలయంగ నడవిలోం గాచిన వెన్సై ల ల చాడవోనంబు అవిదం బోవం (తితూల ఎదికతీం వోవడిన యత్సృ ంద్బులె చూబచినంతకుల నేక చూదు లెదంగా బాతు అన్ఫియ నాజతవొత్తులె చౌవిబో కూ బన నంటు విదమునం దోరం ఉనంగో నాతలు వనిలిడ యాబ్బలై వెంవతీ | యొడల యావలం బడో రోగితముగ గీ గర్జుములు నొాండువడం గౌతుకములు ముడులో

వదటు లాజఅడీనోవం (బలదము అడం

ననుల చిత్తంబు గానయోనలవి గాక

నిగ్గువోయిరి యచ్చ్హురబౌలువ లెల్ట/ (న్భ/వురా!-2 ఆళ్వా/-90వ॥-వుటుప్తా

'వారి నవ ఇలు అడవిగాచిన వెన్నెలలై, చూపులు విఫలయత్నముల్రై, పాటలు చెవిటి వాని ముందు శంఖములై, ఆటలు పసివారి యాటలై గర్వములు తేలికయై, కుతూహలములు అణగిపోయి, ప్రగల్భములు పనికిరాకఠాక్షసుని వశమొనర్చుకొను విధము తెలియక అప్సరసలు సిగ్గుబడిపోయి'రని భావము.

ఈ విధముగా నీనన్నివేశమున అప్సరసల శృంగార మేకతర నిషముగ వర్షితమగుటచే పరస్పర రతిపోషకముగాక శృంగార రనాఖభాసమగుచున్నది. ఈ శృంగారము వేశ్యాగతమగుట చేత సైతము రసాభాసమగునని చెప్పవచ్చును, వీరు దేవ వేశ్యలయ్యును వీరి శృంగారము కృత్రిమమును, ప్రయోజనము నాళింఛిన దేవేంద్రునిచే నియోజితమైనదియు నౌాయున్నది. అయినను వారి పయత్నము హిరణ్యకశ్యప్పుని వశపరచుకొనుటకై మనస్ఫ్పూర్తిగ చేయబడిన దగుటచే పరిపూర్ణ్వమైయున్నది.కాని యది ఏకాత్రాను రాగమగుటచే రసాభాసమే

258

పరిశీలింపగా న(పన్తుతమైనను శః హిరణగ్టకశ్యట్పని తపోభంగవృత్తాంతము భారవి కృత కీఠరాతార్దునీయమునగల యర్దునతపోభంగమునకు ఇంద్రునీచే నియోగింపబడిన యష్సరనల ప్రయత్నమును నర్వవిధముల పోలియున్నదని తెలియుచున్నది. ప్రాయికముగా సంస్కృత కావ్యానుశీలన ప్రవీణులగు నాంధ్రకవృలలో నిట్టి యనుక్కతి గీర్వాణకవుల పైగల గౌరవమును సూచించును, కిఠాతార్లునీయ వ్యాఖ్యలో నీది రసాభానమని మలినాథునిచే కంఠోక్తిగా తెలుపబడినది” కావున. ప్రస్తుత సందర్భమును శృంగారాభాస మనుట నిర్వివాదము,. న | నృసింహపురాణమున తర్యుగ్గత శృంగారము భోజ విద్యానాథాదుల మతమున తిర్యుగత శృంగార వమాభాస షని తఆలుపబడియుండగా ఈ విషయమును విద్యాధరాదులు వ రతిరేకించిరిగ్‌ ఇట్లుం డగా తిర్యుగ్రాగ విషయమున “సాయి కలుషిత మగుచో ననగా ననుచితముగా (పవర్తించుచో రసాభాసమగును” అని గ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారు తెల్పిరిీ* ఆ వషయ మ్‌ంతకు ముందు తెలుపబడినది. "సాయి కాలుష్యహేతువులు సామాన్యముగా తిర్యగాది జాతులం దెక్కుడుగా నంభవించును గావృన నవి యుపలక్షణముగా బేర్కొనబడినవి. ఆ కాలుష్య హేతువు లివి. అనుఖావము లుఐడ వలసినంత వజణకుండక అసంపూరముగా నుండుట సాప్త్హికాదుల స్ఫూర్తి లేకుండుట మొదలైనవి" అని శ్రీ ఆచార్యుల వారే జెల్పిరి.1 అందుచే నిర్వహణమున. తిర్యగాదుల శృంగారమున అనుభావాదుల పరిపూర్ణతచే నాభాసమును వారింపవచ్చునని వారి భావమైనట్లు తెలియుచున్నది. నృసింహప్పురాణమునగళల తిర్యగ్లత శృంగారములు చక్కగా పరిపుష్టము నొంది యాభాసములుగాక రనమే యనిపించును. ”నీ/ అంచలబోదలు మోదమాలంగణాక్తి ష్ష్‌ గొట్లుభు నెలదూంయకొరలునలువ నలిబాలికలు ముదం వొబరాలరం ఖింవీటో ాయయ మభమువులు (గోలి సోల ఉరత్భావదో అక్తుజువువేోడుకల దిమ్ము దివుణున నకఠతువ్లుల్‌ దగిబికొనంో మలయానిలుండు గర్జుమయలరంగో గుఖువులు గ దినిందీ ౧దయయా యయ వం గలరంటు (వేతి నలకొన నీంచేరం బంట్లు బడయం రామమలమాడ్చు రేకుల కాంతి వదని దర్గామునం[గాల నొప్పారం దమ్మ వదులు". (గృగవురాగ2 ఆక్వాగర/7వ/వుత4గ 'హంసలు పరస్పరము చెక్కిళ్లు తాకించుచు తామరతూళ్లు తినుచున్న వి. తుమె్థైదలు పింపిళ్లు గూయుచు మరందము త్రాగెను. చకవాకములు వేడుకగా వెన్నెలలు. (గోలెను. 7. ఇదె వ్యానము పుట - 44,43,444 క, ఇదే వ్యాసము పుట + 14, 15 9 ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్యా[!౧2 ఉద్యో[-3 ప॥ వ్యాఖ్య -పుట 140 కే0. ఆంధ్ర ॥ ధ్వన్వ్యా॥[౪ 2 ఉద్య 1-3౩ ప॥ వ్యాఖ్య -ప్పుట 143 259

మలయానిలుడు సువాసనలు దోచుకొనెను. తామరపూవ్వులు స్త్రీల చూపుల కాంతి పొంది యందగించె'నని భావము.

॥ ఈ పద్యమున హంస, భృంగ, చక్రవాక, మలయానిలముల శృంగార చేష్టలు వర్షితమైనవి. ఇందు మలయానిలుడు మన్మథుని మితుడౌ పురుషునిగా నాంప్రదాయికముగా భావింపబడినను నితరములు తిర్యగ్రాగ విషయములే. ఇవి యన్నియు సంభోగ శృంగారమున కనుబంధమైన శృంగార చేష్టలే. ఈ క్రింది పద్యమునను చంద్రుని నంభోగ శృంగార మిట్లు వర్రితము. "ఉఊ/ ఎన్సైల పాల వబ్బోడము వబ్చినయంబరళయ్య్రామాందంో

రన్ము నమండి దిగ్పునిత లాదజం జుట్లును గొల్వరాాతియన్‌ _

కన్ఫ యం గూర్చు చిక్కం దనకాగిమిం చోర్చి నుఖించినాం ఉనన్‌

వాన్సు వహాంబచెం ఊందుడుండు (శ్రీకమనయకళంకరేవితోన్‌"

(నృ/వురా/౨ ఆక్వా/౧త9వ/ర్‌ం వత్తు

'వెన్నెల తివాచీపై, ఆకాశమనుపాన్పున దిక్కులనుస్త్రీలు కొలుచుచుండగా రాత్రియను కన్యను కౌగిలిజేర్చి నుష్ల్‌ుంచినాడను నట్లు తన కళంకముతో చందు డొప్పె' నని భావము.

చంద్రుని పురుషునిగాను, రాత్రిని స్త్రీగను భావించియీనంభోగ శృంగారము సాగెనని తలియుచున్నది.

“ఊ// రాతింయెలై జాజి యనురాగమయుతోడం యముద్దాతంతిన్‌

(ీలిభజించి ఖేదమునం టబోాయనియన్‌ నొగియంగో దాను ను

ధ్యూ తవర్యళమార్తుండగు పోలిక ఊం/దుండు వళ్ళి మాథ్డ్‌ ఛ్‌

య్యాాతల నున్నా డిగా ననల్పవబా ఎరభాంగొ రారు(డౌ గ

(నృ[వురా/౮ ఆళ్తా/౧/ 0రవ/ంర్‌ర్‌వ్లుఖ్లు

'కుముద్వతితో సంభోగించిన చంద్రుడు రాత్రి గడచిన తర్వాత రతిశమార్తుడై పశ్చిమాబ్ధియను పర్యంకముపై పరుండబోయె' నని భావము.

ఈ పద్యమున కుముద్వతీ చంద్రుల సంభోగ శృంగారానంతర విషయము (ప్రన్హావితమైనను, ఆ శృంగార విషయము చక్కగా వివరింపబడినది.. ఇచ్చట. కుముద్వతీ విషయము అచేతనమే మైననుదీని యంద నౌాచిత్యము లేక శ్ళంగారముగా భాసించుటయును గలదు.

“మ/ అనితరకాంతం బద్ధునిం బియాతిలకందబు మొజంగిపోయి రే

యెననినవోద్కు నొండు దనయిద్లా వెయి న్వివాలంబి మనం వాం

ఎిననవరాగలీల జందోరలనోడి దయుదంగి యొయ్వానా

౧్ర్యనవాడయూ వె నా నుదయమర్యూం దతంగండు (వొడ్యు మిందునన్‌ో

(న్బ/వురా/3 జజ్వా/- ర వ వుతరాంు

'సూర్యుడు తన ప్రియభామయగు పద్న్శినిని కన్నుగప్పి వేరొకతెతో సుఖించి ఒదిగియొదిగి వచ్చుచున్నాడను నట్లు సూర్యుడు తూర్పున నుదయిఐంచోనని భావము;

ఈ పద్యమున నూర్వ్యుని పరకీయ శృంగార వర్షనము పరకీయ మగుటచే నాభానముగా గనవచ్చుచున్నది. ఇందు 'తన బుచ్చమెయిన్విహరించుటయు,' 'మేనంయెందిన నవరాగలీల

260

జిగిదేరంగ నోడి యొదింగి యొయ్య నాయ్యన పొడచూపెనా నుదయమయ్యెలీ ననుటయు

శృంగారమును (పసుటము జేయుచున్నను, పరకీయమగుటచే. చర్వణసమయమున

కాలుష్యమున రసాభానముగా భావింపవలసియున్నది. శృంగారమునకు ప్రోద్చలకముగా తటస్థవిభావములైన మలయానిలచంద్రాదులేగాక,

దూతలకుఠకూడ నాలం౦ంకారికులు పాముఖ్యమిచ్చిరి, అట్టి దూత కార్యము నెణప్పుట

ప్రకృతిపరముగా నీ క్రింది పద్యములలో వర్పితమైనది.

"చ ఇదౌ చమదౌంచాం చ్యాతండని యెలవనందులలుం (బమోదముల్‌

పొాదలంగ వేలివాల్ల గెని బోడున వబ్చున దొడీకాం డన

న్య్యాదువవదేనతాముఖినమాలో మెదుల్కొన నుర్లినిలై ౨౭

పౌదవంగ చ్లోణానిల మనూనమనోవారవోలనందునన్‌'

(నృ॥ప్పురా॥-2ఆశ్వా॥[-60ప॥-46పుట)

'వనంతుని యాగమన వార్తను వనములన్నింటను తెలుపుట్టై దక్షిణానిలము దూతవలె మనోహరముగా వచ్చెనని భావము, ”చ/ విలనిత బందకాంతమడో వేదముల వై మృదథయమాడతావాతిన్‌

దలముగ (వాలి తా నవగం దాజనివువ్లుు లయత్త శళయ్యాలె

సొాలువ్చుగ మాదవీ వలయముల్‌ తరుజోతరుడు (వదిందులన్‌

జలిచా మనోజులలలకుం బోడ్డు మదాకుల బృంగో గీతులన్‌"

(న్భ/వురా/-2 ఆక్వా/-74/ వ/-4రివుఖ్లు

'చంద్రకాంత శిలావేదికలపై మందమారుతముచే రాలిన పూవులు పర్యంకములు కాగా, మాధవీలతలు స్రీపురుషులను తుమ్మెదపాటలచే మన్మథలీలలకు పిలిచె నని భావము,

ఇట్టే చేతనముల' ధర్మములు అచేతనములందారోపితములగుటచే నాభాసములు కావలసియున్నవి. ఇందు రససాముగి (పకృష్టముగా నుండకపోవుటచే నిద శృంగారాభాసమని యనవచ్చును.

పద్మినీ పాత్మివత్యమును వరించు క్రింది పద్యమునుగూడ నీసమయమున శృంగారముగనో, తదాభాసముగనో స్వీయమతానుసారముగ పాటింపవచ్చును.

"౮ ఇను ననమానతోజు దవనేందుం గనుంగొను మాడ్చిం జూడంగాం

వనదొడు నల్డుతేవూ నమచాడ్తునం ఊంచల. భృాంగతారకా

భన వనజాతలోబనము గ్రక్కున మాలన మొంద వోనెం ఎ

ద్ధని వతిబ్తక్తి నత్త్వమున వమేలిమికిం గుజి దాన పొమ్యుననో

(న్భ॥/వురా/-౮ ఆశ్వా/-77వ/-రోఎ వ్లుడ్సు!

'అనమాన తేజముగల సూర్యుని చూసినట్లు ఇతరులను చూడరాదను యోచనచే పద్మములనెడి కన్నులను మూసుకొని పద్మిని వాతివ్రత్యమున తానే యుత్తమురాలినని తెలుపునట్లుండె' నని భావము.

ఈ సందర్భము లన్నింటను తిర్యగతముగను, అచేతనముల చేతనత్వారో పణమునను రసనిర్వహణ (ప్రయత్నము పరిశీలింపబడినది, అచేతనమున చేతనత్వారోపము వాల్మీకీ, కాళిదానాదులైన కవులల్లరకును సామాన్యమనని శుక్క ష్టమూర్తిగారు తెల్పిన విషయమంతకు

బ261

ముందే చెహబడినచి. ఇటివానికి సాహిత్యమున శతాదధికములగు నుదాహరణములు లభించును. ఎజ్లన వరనా ప్రియడగుటచేత నీతని కవితలో సిట్టివి యనేకములున్నవి. (ప్రబంధ పరమేశ్వరుడగు నాతని కవితలోని యట్టి సందర్భములు "వైన పరిశీలింపబడినవి.

నృసింహపురాణము - రౌాద్రరసాభానము

నృసింహపురాణమున గల రౌద్రరసాభాస సందర్భములను పరఠిశలించుటకు ముందు రాద రసాభాస నిర్చ్హాచనము నొకసారి ప్రస్తావింపవలసియున్నది.

“కదర్యూ కాతరావ గతత్వేన వ్యతాద్వాలంబనత్సేన

'హీనులు, పిరికివారు నగువారి యందు గలదియు, పిత్రాదు లాలంబనముగా గలిగినదియు నగు [కోధము రౌదాభాసమగును' అని జగన్నాథుని పుత ము, సాహిత్యదర్పణకారుడు కూడ 'రౌ దే గుర్వాది గతకో పే" 1] అని తెలిపి ఈ యభిప్రాయమునే వ్యక్తము చేసెను. ఆది శబముచే పితృ, భ్రాతృ, ముని, సుర ఆచార్యాది గౌరవనీయులైన వారందరును[గ్రహింపదగుదురు. ఇట్లు గౌరవనీయులైన వారిపై కోధము'అనుచిత' మగుటచే రౌదాభానమగుచున్నది. అట్లే వాత్సల్య స్థానీయులైన పుతులపై ప్రదర్శించిన యనుచిత (కోధమును గూడ స్వీకరించుట తపుకాదని భావింతును. పుత్రులపై తగినపాటి కోధమును విప్రతిపత్తి లేదని యనుకొందును.

1. హేరణ్య కళిప్పుడు ప్రహాదుని గురువులగు బావ్మాణులపై చూపిన

న్యృసింహప్పరాణమున హిరణ్యకశ్యపుడు తన కువూరునికి గురువృలగు బాహ్మణులపైనను తన కుమారుడైన వప్రహాదుని 'పైనను ప్రదర్శించిన యనుచిత క్రోధము రౌ[ద రసాభాసమునకు స్తానమగుచున్నది. ఆ రెండు సందరృ్శములందును గల రౌదరసాభానము పరిశీలింపదగును. ఇవి చతురాశ్వాసమునను, పంచమాశ్వాసమునను విపులముగా గలవు, క

గురువులకడ విద్యాభ్యాసమొనర్చి వచ్చిన (ప్రహాదుడు హిరణ్యకళ్యపు నెదుట నిలువగా, నతడు దివ్యసుభాషిత రత్న మొక్కటి యుపన్యసింపుమని (ప్రహాదుని కోరను. (ప్రహాదుడు విష్టుదెవుని మహిమను తెల్పి తానా విష్ణువు నాశశయించితినని తెళ్చెను. అంతట హిరణ్యకళ్యపు డమితకోధము నొందిన విషయ ముట్లు గలదు. “బో అన విని గుబ్బునం బొెడము నల్ప్టుకు నెబ్బౌ ల్నులై కముంగవం

గనలెడు దంటవ౩ంవును మొగంబునం బొడ్డొడు భుర్చుజాలకం

బును నిమలందబునం దనరు (ూతుటీయన్‌ భయముం దనర్లు ని

వరు నతం డొజ్టిం గన్లాని నిరంతర విన్ఫురతాధ లోమ్తులౌ

(ర్చు॥/వురా!/4 అళ్వా-ర్‌వ॥!-/04/ వుట కష. రన॥ గం| = వ్రథమాననము.- పుట 375 12. సాహి॥ దర్ప ॥1- 3 పరి ॥- 264 శ్తో || 262

'ఆ మాటవిని. వెంటనే కోపమునకు తగినట్లు ఎటుపెక్కిన కనులునుు మొగమున చెమటయు, నుదుటిపై బొమముడి పాటును కలిగి భయము గొల్పునట్లు గురువును చూచీ స్ఫురించు "పెదవులు గలవాడై (యిట్లనె)” నని భావము.

బాహ్మణోత్తముడైన గురువుపై (ప్రదర్శించిన. యనుచిత (కోధమును, తదను భావములునుే పై పద్యమున చక్కగా నిరూపితములైనవి. ముఖ్యముగా రౌద్రరసమున కనుభావములైన హెనిలో రక్తనెతత్వము 'కనుంగవం గనలెడు దంటకెంప్పును' అనుమాటచే వర్షితమైనది. అంతేగాక భూవిభంగము, మొగమున గలిగిన 'స్వేదమును వరింపబడినవి. అందుచే నిచట (కోధమున కనుభావములు నిరూపితములైనవి.. ఇవి యనుచితములైన బాహ్మణు నాలంబనముగా జేసికొనుటచే నిట రౌద్రాభాస మగుచున్నది.

అదే సందర్భమున హిరణ్యకశ్యపుడు గురువును నిందించుచు నిట్లు పలికెను. “ఉ/॥/ అక్కు (బవ్యూబంధువ దురాత్యుకనావగవాని కీర్షనం

బాక్పుడ నుండీ యూ ఇిచువ్లు నెనవ్దుగిదం ఉఊదవించి తొదాగం

బాక్టుబో నోలు నామయపామ యేమియటదైకొన కీవ్వుదందబునం

చభత్కువవా బొనర్చితి వుథావంిజుల్దున కల్పనంబునన్‌”

(న్భ/వురా॥/-4 ఆక్వాశావ/-/0/ వు

'అయో్యో! బాహ్మణుడా! నా శత్రువును పొగడుట ఈ చిన్నవానికెట్లు చదివించితివి? నా మహిమ తెలియక నన్ను వృథగా చిన్నబుచ్చితివేలినని భావము,

'బహ్మబంధువ' యనుమాటలోని యాక్షేపము, 'దురాత్మకీ యను పరుషోక్తీయు రౌద్రమును వ్యక్తమొనర్చుచున్నవి, వధోద్యమము లేకున్నను ఆక్షేపావజ్ఞావాక్యములచే కూడ రౌ్యద్రము పోషింపవచ్చునని భావప్రకాశమున తెలుపబడినది.

అందుచే బాహ్మాశోత్తముడైన యాచార్వునిపై హిరణ్యకశ్యప్పుడు ప్రదర్శించిన కోధమనుచితమై రౌదరనాభాసమునకు తావలమగుచున్నది.

2. హిరణ్యకశ్యపుడు (ప్రహాదునిపె జూపిన క్రోధము

అటు పిమ్మట హిరణ్యకశ్యపుడు మరల ప్రహాదుని కనుగొని నీకీ హరి భక్తి నేర్పిన వాడెవడో తెలుపుమనియు, వానిని దండింతు ననియు తెల్పను. ప్రహాదుడు తన హరిభక్తి మానక యది కలిగించినది శ్రీహరి యే యని పలుకగా హిరణ్యకశ్యపుడు మండిపడి యిట్లనెను, కప. కోథధానుభావములు ఇట్లు తెలుపబడినవి

ళ్తా/! (ూఎఐబభంగౌన్లనిరంళ బావున్తాటన తరనాః

• ఊతా్య వధదాన కథనమాయదోత్తా, వణానిచ ఉఊ(౧౮తావేగ రోమాంచ న్వేదవేవథవో మద? అనుభావాన్తథ్తాక్లైవ (టఈూరనందర్గొనాదయః (నాపా/ దర్హు ॥-౩ వం ॥ -229%230 ళశ్లో॥ కేతు, "ఆ ల్యొద నన్వాన్భ తం వాకు మవథ్లా వదువోక్తయతి. చోళ జాతి కులాచార వద్వాశౌర్యాది నందనం ఈ(కేళ కలవా్హోవ ఎాక్కాడ్డా బొంజినాదయః / ₹ (భావ/ (వకా /= 3 అధీ/ = ౮రీ త్య. 263

“౯// అనిన మండివడి నురాలంి దురాత్తు క్‌ యేన ఊగము లౌల్టి నోలు వాండో వన్దుండనంగ గలండు వేోజెకం ఉనియెద వేల బెడితి రోడ్‌ దొవ్వుం డతందు” (న్భ//వురా-4 ఆశ్వా//-/౮వ/-వువ/0/ 'మిక్కిలి కోపించి రాక్షసుడు నేనేలోకము లేలువాడనుగాన విష్ణువను వేరొకడు గలడని నమ్మి యేలబెడిపోదువు? వాడెవ్వ'" డని పలికెనని భావము. కటు (ప్రహాదునిపై తొలుత మండిపడిన యనంతరమున నింకను హరిభక్తి మానక పలుకుటతో ప్రహ్ణాదుని చంపుమని భటుల కాజ్ఞాపించెను. ఆ సందర్భమున ప్రహ్లాదునిపై ధ అస, క ధరా టు ఇద ఆ ఫో వ్‌ మ్‌ హరణ్యకశ్యప్పుని కోధమిట్లు వర్ణితమైనది, గనలు నియడం బ్యుతహైవ కలిత న్చే వాం మును గృవయం భాయ నురరివుల జనుబరులం జఊూబి యికు అను లభనమునన్‌ (ర్భ/వురా-4 అశ్వా//-24వ/వువ/0 'అదివిని మనసున కోపము పెరిగినది. పుత్రుడను వాత్సల్యము పోయి అనుచరులతో నిట్టాజ్ఞాపించె నని భావము. ఇట 'స్నిహమును, కృపయును' పోయి కోధమున కనుభావమగు 'కనలు నిగుడుట' చెప్పబడినది. ఈ (కోధము పుతులపై స్వల్వ్పదోషముల కారణమున గలుగు కోపము కాదు. అది పుత వధోద్యోగమునకు కారణము కాదగిన (కోధమని క్రింది పద్యముల వలన ఆలియగలదు. క2// కలమునకు గొవ్చు గుదలి ఖిలుండు కములాంగారకంబు కొమ్తుండు వనిం బొలియింవ్లుయు భునళ్ళర్తుం బుల వెన నొకొదుడ్డు ముం/౧పో నేమి యగున్‌ ఈ కొడుకు తండీమాఓం గొనకో యీరనమున నడభమున్ని వాంయ. కజింది దాయ న వగళుం దవింవం గాం దయం బగవాని వ్లామైనవాడ వరశకారె వ॥ కావున నను జూచుచుండ వీని నిప్తుడయలుంగలపాలు సేయుం డన్‌ పంచిన" (నృ॥(వురా॥-4ఆశ్వా॥!-25నుండి27 వరకు-పుట103) 'కులమునకు నాశనము కలిగించు నగ్నివంటి వాడైన వీనిని అఆయుధములచే చంప్పుడు, ఒక (గుడ్డు పోయినను నష్టము లేనస్సే వీడు పోయినను నష్టము లేదు. తండిమాట వినని కొడుకు జ్ఞాతి వంటివాడు. శతుపక్షమువాడు శత్రువే కదా.కావున వీనినిఇప్పుడే ఆయుధముల పాలు చేయుడని యాజ్ఞాపించెనని భావము. ఇచట హారణ్యకశ్యప్పుడు ప హోదుని 'పాలియింపవు'డని చెప్పుటయు,'కడింది దాయ'గా భబావించుటయు '“పగతు6 జంప గాం దగుళలనని యనుటయు, 'పగవాపి పక్షమైన వారు పగటెకారో యనుటయు, 'వీని నిప్తుడ యలుంగుల పాలు సేయులీ్‌ డని యాజ్ఞాపించుటయు 264

నాతని [కోధత్మీవతను తెల్పుచునే యున్నవి. ఇది యనుచితమైన వధోదో[ృగమ్తై పుత్రాలంబనత్వమున రౌడద్రాభానమగుచున్నది, అటు పిమ్మట వధోద్యోగము విఫలమై, మరల ప్రహాదుడు హరిభక్తిని ప్రకటించుటతో కోపించిన హిరణ్యకశ్యపుని విషయమిట్లు గలదు. “ఆ అనిన నౌడుగంణబి యనురద్వుముం డోలి వడుబ నాతల బుద్ద బాడుగ వాతి వేర్చి శోడుమూయం బెడతల వాపోయె దిబ్రో వదల గ౧లండౌ యెబటు నైన (న్భగవ్లురా॥/-4 ఆక్వా//-37వ/ -/0౮వుఖు 'అనగానే పెదవి కరచుకొని ఓరి యువకుడా నాకు. పట్టి దుష్టుడవైతివి, నోరుమూయగా మరియొక వంక్యపేలుచుంటివి. ఎచటనైన నిట్టి వాడుండునా' యని భావము, ఇందలి 'జౌడు గణచుట కోధానుభావమని గమనింపవచ్చును. అక్కడితో నాగక వధోద్యోగ ముట్లు వర్చింపబడినది. "క నోంెత్తి తోని దముంకను 'నెరంవనం జుమా దురాత్భు/ చలమున నిదా నా గేరంవ్రుయుక్కుగదం గౌని భోదనం దల (య్య నడిఐి పొంగెని విడుతున్‌ వ॥ అని పలికి తత్‌ క్షణంబు తక్షక ప్రభృతులగు నీ షణభుజంగంబులం బిలిచి విషతుల్య భాషణుండును విషమాచారుండును నగు నక్కులదూషకుని దుర్విషానల జ్వాలా జాలంబుల౦ బేలిపడ. బొదువుం డని పనిచిన.” (న్బ॥11పురా!॥-4ఆళ్వా!॥!-39,40వ!॥ -పుట-105) 'నోరెల్తినచో సహింపను. ఓరి దుర్మార్గుడా! ఉక్కుగదతో నీ తలపగిల్చి చంపుదు'నని పలికి తక్షణమే తక్షకాదులగు భుజంగములను పిలిచి వానిని పొదువు మని యాజ్ఞాపించె నని 'గోరంపుటుక్కుగదంగొని బోరునందలవ్రయ్య నడిచి పొరిగొని విడుతున్‌ అనుటలో వారణ్యకశ్యప్పుని పుుతవధోద్యోగము స్పష్టము, ఆ పనికై భుజంగంబుల నియోగించెను. ఇట్లిచటి పుత్రాలంబనమైన యనుచితకోధము రౌద్రరనసాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది. ఇదిగాక హిరణ్యకశ్యపుని వధోద్యోగ మింతటితో ఫీరలేదు. ప్రహాదుని చంపుటకు ద్విరదంబుల నియోగించియు, అగ్నికీలల పడవైచియు, విషము పెట్టించియు, కృత్యను (ప్రయోగించియు, చంపయత్నించెను. ద్విరదంబుల: నియోగించిన సందర్పమున రనాభాస నిర్వహణ మంతగా లేదు.*్‌ కాని యగ్ని కీలల బడవైచిన సందర్భమున నిట్లు గలదు. “ఉ/ అవిధ మంతయం ౧) నురాపాతుం డంతట్ననైనం దౌల్వ్‌కీం దావలమానిలోవమునం దదాయ మేను వడంక నింకనొం డోవియం గావు. ల్మీవబవాలళేంధన దీవ్తక్టు కశాముకీలలన్‌ బోవుడు వని నంచు ౧డుదుభవ్రమనన్యూలంబంబౌ 4 బలు రన్‌” (వృ/వురా॥-4 ఆక్వా/-౮0వ/వ్లువ 4/00 'అది యంతయు చూచి తెలివి యణగిన రోషముతో వణకుచు, వీనిని మంటలలో తోయుడు మరేదియు సరికాదు అని పలువుర కాజాపించోనని భావము. కేక్‌ న్య॥ప్పురా॥-4 ఆశ్వా॥!-45 వ॥ -ప్పుట 10/ 265

ఈనసందర్శమున 'తెల్చికి తావలమోని రోషము' నందుటయు, "మేను వడంకోటంయ్యు హిరణ్యకశ్యపుని యనుభావము లగుటయు, 'పీవ బహుశేంధన దీప్తకృశానుకీలలన్‌ (చోవ్ప్చ'డని పలుష్చురు దుష్టమనస్కుల నియోగించుటయు. రౌాదరసాభఖాసకుంం నకు తావిచుచునా వి. ల యె వప్రహాదునికీి విషము పెట్టించిన సందర్పమునను,*ీ కృత్యను ప్రయోగించిన సందర్భమునను!” రనసాభాసమంతగా నిర్వహింపబడలేదు. కాని హర్మ్యతలము నుండీ ప్రహ్లాదుని పడవైచిన సందర్భమున నిట్లు గలదు. “తో / అననం దబులిం గోల (టేనినయట్లు రేగి కాంగ్‌ వమన యనురయంగంబు వడజో బోరు కినుక గంకరకేటో బిల్సివీలి నెలుంయ నింగిం భొంగారంగో నిట్లు లఅనియె” (ర్భృ/వ్రురా/ం4 ఆక్వా/౧/30వ //2/వ్చుషు 'దెబ్బతినినపులివలె రేగి మేనువణకుచుండగా కోపముతో సేవకులను పిలిచి "పెద్ద గొంతుతో నిట్లనెను అని భావము, ఇచట హిరణ్యకశ్యపుని హుంకారమును, అతని శరీరము వడకుటయు రొద్రాను భావములైయున్నవి. ఇక వధోద్యోగ మీ క్రింది పద్యమున స్పష్టముగ గలడు, "చో ఇద కతయోవినోన్స్స తము పామయగిర్యవతమంబు వొర్టూ మా తుద నిలువెక్సీ వని దగా (దోవుయ (శీందవ నున్న చక్తువైం వదయంగ గూలివేనం గలబర్థుము నెమ్యులు కడలునీ వరన్‌ దోదువ్వ్లలైె వనం బెౌలియం: దంతయు వంతయ మారు నంతలటోక్‌ శ్‌. (న్భ/వురా/4 ఆక్వా//3/వ /వుతు/22) “ఇది నూడయోవజినముల ఎత్తుగల మందరము వీనివై నుంఢి వీనిని దోయడు. (ట్రోందగల రాయివై ఐడీ వీని బర్జ్థు యు ఎముకలు కండలు బితితో వనినియూర్చి నవ్వ యనక పోవ్లును' అని బావము. యే 'కీందట నున్న చట్టుపైం జదియంగం గూలి మేనం గల చర్మము నెమ్ములు కండలున్‌. వెసన్‌ జిదుపలై చనం బొలియు౮ీనని తన యుద్దేశ్యము నిచట ననురనాథుడు వ్యక్తము చేయుటలో నతని వధోద్యోగము నృ్పష్టమై రసాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది. అనంతరమున శంబరుని పంపి 'నీవుణక వధింప. గా వలయు: నుగ్రపుమాయల నిద్దరాళ్ళునిన్‌ అని పలికెను. పవనుని పంపి ఇట్లా జ్ఞాపించెను. “ఊఉ!!! ఉయి నమారో యీఖిలు దుడక్తీ దురదల త్యతువో నం దాయకు మాయలాని నముద్యగ ఉఊవంబునం దాయి వనిదు ఉవుయముం జొచ్చి దాతువ్లులం [గ్రాంచి వారం వొరుపాజటు వ్‌ుగాం చేయము నీదు కోవ్లణ విశేషణ నైవుణో కళ్ళి యేర్చుడనో! (నృ! వురా!-4 ఆళ్వా॥-/47వ ॥-/24వుతు 16. నృ॥పురా॥-4 ఆశ్వా॥-87 ప॥ -పుట 114 1/7, నృ॥పురా॥-4 ఆశ్వా॥-112 వ॥-ప్పుట 118 266

ఓ మరంయాంలా! ఈ చెడుమాటలు గల్లి, శత్రుపక్షమువాడైన దుర్మార్గున్‌ తాకి వీనిని నీ నైప్పుణ్యముతో శోషింపజేయుము' అనిభావము.

ఈ. వధాప్రయత్నము లన్నియు రస్తాభాసము లేయగుచున్నవి, ఇదిగాక [ప్రహ్లాదుని నాగపాశములచే బంధించి కడలిలో త్రోయింప దలంచిన సందర్భమున నిట్లు గలదు. 'మవ్యోర్రంర ల్‌

అననం గల్తాంత ఎాత్య్థావాత ఎబుదనరో్యోగాక్తు తన్‌ హేమనింవో

ననభాగోత్తాన వేగోజ బలుండు దశన ఎన్నావదం వొదలోవుం.

భును లోపోత్సంవ లేవుండును భునంభసోబోవ జీన్టుండు నౌ య

బ్రనువాం డావుణ్యూవ్లో నలముం గడువడిం దాయై నిళ్ళుంధిలాంధునో'

వ॥ ఇవ్విధంబునం దాంచి

ఉ॥ కోలు మనంగ బేబదజబికొంచు మెగంబునం గన్ను6 గోనలన్‌ రాలంగ నవ్వు ల్మీతిభువనందుల శోక్టుతు (మంగ జూబారో వాలుండి్‌ యూతం ఉీంతపోకిం గాలము నిండానొ కాకయందచు భూ తాలి దలంకొనిల్సి యనురాదివుం డిబ్దని వల్పె బంబ్రతోర్‌

౨|| యి వవజీత్త యోయి రావువ! యోయి బలుండ/ రండు వీనిం బో వెట్టో బయుల నాగవాళ నంచయంబులం గో య్‌ నడుం (బొక్కుం డదముణంగో

(నృ! వురా!!-4 ఆళ్వా॥[-/రరమండి/ 7/ వరమా వుతఓ42ర

'కల్పాంత మేరుపర్వతమువలె సింహాసనమున కదలుచు, పెదవులు కొరుకుచు, రోషముతో వణకుచు (ప్రహ్లాదుని గుండెలపై తన్నెను. తరువాత చేతులు చణచుకొనుచు కన్నుల నిప్పులు రాల, ప్రపంచమును (మింగివేయునో లేక ఇతడు యముడా. అనునట్లు కోపించి బంట్లతో నిట్లనెను. 'వీనిని నాగపాశములతో బంధించి నముద్ర మధ్యమునకు [తోయుడు' అని పక్కెనని భావము,

ఈ సందర్భమున పళ్లుకొరుకుట, పెదవులు కరచుకొనుట, రోషమున కంపించుట, చేతులు చజచికొనుట, కన్నుల నిప్పులు రాలుట మొదలగునవి రొ దానుభావములు కాగా, 'యవ్ష్‌ నడుమ. దొక్కుండదటణంగి ననుటతో పుతవధోద్యోగము స్పష్టవ్టా

అనంతరమున నసురేంద్రుడు ప్రహ్హాదునిపై పెద్ద నగంబుల వైచి చంపింప యత్నించెను. అది యంత రనవంతముకాదు. కాని యనంతరమున నసురేందుడు (ప్రహాదుని చంపుటకై యముని నియోగించెను. ఆ సందర్భమున నిట్లు గలదు.

"వ॥ నావుడు నేయి పోసిన మండు నగ్నియుంబోలె నగ్గలంబైన కోపంబు దీపింప నిలింపవైరి నిజసివాగతుండై యున్న దండధరు. జూచి నీవు సకలపాణి నంహరణాధికార ధురీణుండవు కావున నిప్ప్నాపాత్ముని పాపంబున కనురూపంలబుగా నాగ్రహించి యాతనలం బనుప్పుమని యనుశాస్‌ంచినం ...."

(నృ॥ప్పురా॥[-5ఆళ్చా!॥-290వ॥-పుట 138) 267

ఈ సందర్భమున దీపీించిన కోపమనుభావము కాగా, దండధరునిచే చంపింప యత్నించినందున నిందు రౌదరనసాభాసము స్పష్టమగుచున్నది.

నృసింహపురాణమున గల ప్రహాదచరిత్ర నందర్భమున హిరణ్యకశ్యపుని యనుచిత [కోధము. కోధరసాభానమగుచున్నది. ఇది యనుచిత మగుటకు కారణము వాత్సల్యము కలుగవలసిన స్థానమున రౌద ముత్వన్నమగుటయే, హిరణ్యకశ్యపుడు తొలుత వప్రహాదుని హరిభక్తికి కారణము అజ్ఞానమనియెంచి, చదివింపదలచెను. చదువుకొని ప్రాజ్జుడయ్యెనని భావించి 'ప్రహాదుని పరీక్షింపనెంచి యొక పద్యము చదివి తాత్పర్యమును వివరింపకోరెను. ఈ సందర్పమున దానవరాజు కువమారునిపై తొలుత కోపము నందక గురువునే యనుమానించెను, కాని వెనువెంటనే యతనికి పుత్రునిపై కోపము కల్లుకేగాక యాకోపము సుస్థిరమయ్యెను. అట్లగుటచే నాయనుచిత కోధము సర్వత్ర రౌద్ర రసాభాసముగనే భాసిల్లెను.

[పక్కతము కాకపోయినను ఇదే ప్రహాద చరిత్రము శ్రీ మదాంధ్ర మహాభాగవతము నందు సైతము నిర్వహింపబడినది. దీనిని రచించిన పోతన కూడ యీ సందర్భమున తొలుత వాత్సల్యమునకు పాధాన్యత నొాసంగెను. ఆ విషయ మిట్లు గలదు. . “వ॥ అని కుమారకుం డాడిన ప్రతిపక్షానురూపంబు లయిన: సల్లాపంబులు విని దానవేంద్రుండు నగుచు నిట్లనియె. క ఎప్పాడిన నప్పాడుదు, రిల్టోక్టని నలుక నెజుగరతడల శిభవుల్‌

దభ్ధోంచి యెవ్లురేమని, వద్లోంచిలో ఖాలకునకుం బలో వంబుల్‌ భ్రాం// నాముందూడంగో జోద్యూ మయ్యైడిం ౧దా నొతం/డీ యి బుద్ద దా.

నీకున్‌ లోవలం దోచారో వదులు దుద్దీ తుల్‌ వలింవీంబిలో

యేీేకాంతందున భారవుల్‌ వలికతిలో యూ దానవ్యడేణిన్‌

వైముందండు గృ్యతావరాదుం డతనిన్‌ వంంవ నీ కేటోకను, ల లీ

' మనమేమి చెప్పినచో శిశువు లదే చెప్పుదురు. వీనికి పరపక్షము లెవరు బోధించిరో? యీ బుద్ది వీని మననులో కలిగెనా? ఇతరులు చెప్పిరా? ఒంటరిగా నున్నప్పుడు గురువులే చెప్పిరా! మనపట్ల తప్పుచేసిన విష్ణుని వర్ణించుట నీకేల' అని పలికెనని భావము,

ఇచట హిరణ్యకశ్యపుడు కుమూరుని మాటలకు నవ్వెనేగాని కోపగించలేదు. ఆతని యనుమానము గురువులపైననెగాని కుమారునిపై కాదు. 'ఆ కృతాపరాధుని వర్షించుట సీకేల?'యని పల్కెనేగాని యందు ఫ్ర్‌వత లేదు.

ఈ సందర్యమున తండ్రికన్న గురువులకే యధికకోపము కలిగెను. రెండవసారి విక్షితుడై వచ్చిన ప్రహ్హాదునిపై హిరణ్యకశ్యప్పుని పేమ నిర్భరముగా ప్రదర్శింపబడినది.

“వ!!! ,..., కొడుకును దీవించి బాహుదండంబు సాంచి దిగ్గనస్‌ డగ్గణం దిగిచి గాఢాలింగనంబు సీసి తన తొడల మాద నిడుకొని చుంచుదువ్వు చిబుకలబుంబుడికి చెక్కిలి ముద్దుగొని ఏరంబు మూర్కొని (పేమాతిరేక నంజనిత బాష్ప సలిల దిందు సందోహంబుల నతనివదనారవిందంబు దడుపుచు మందమధురాలాపంబుల నిట్లనియె" కేక. భాగ॥[-/7 స్కంధ ॥-143 వ॥ నుండి 145 ప॥ కేళి భాగ॥-/ స్కంధ 11-163 వ॥

268

ఈ సన్నివేశమున హిరణ్యకశ్యపు హృదయమెంత వాత్సల్య నిర్పరమో స్పష్టము. అంతేగాక 'యెన్నడు నీవు నీతి విదుడౌదంచున్‌ మహద్వాంఛతో నున్నాడన్‌ ననుగన్నతండీ భవదీయోత్కర్షమున్‌ జూపవే'*

అని ప్రహ్లాదుని శాస్త్రకో విదత్వమును వాంఛించెను. అంతేకాక గురువు "విరోధి శాస్త ముల్‌ కుటిలత చెప్పినా'డని భావించెనేగాని కుమారుని కోపింపలేదు. గురువులు తమ తప్పులేదనుటతో 'మణీ యెవ్వరిచే నుజాతమయ్యె'నని వ్రశ్నించెనెగాని కోపింపలేదు. అటు పిమ్మట కూడ నతని ద్బష్షి వేరు;

చు. “శా అంగ(వాతములోం జకీత్తుకుండు దువ్దాంగంబు ఖుండింబి కే

పషాంగ్యకేజోకీ ర్లూనేయ్యుతీయ నీ యతజ్ఞాం యగలదోపా దు

న్వంగుం గౌళవవ్షవాతి నదముం జంవింబి వర్యవతో

త్తుంగ ఖ్యాతం జంంచౌదన్‌ యలము నిర్దోవుంబు గాదంబాదన్‌ 2

'వైదుగ్రడు శరీరావయవములలో దుష్టవైనవానిని తొలగించి మిగిలిన యవయవములను కావాడినట్లు ఈ యజ్ఞానియు, కులదోహియు, విష్ణుపక్షపాతియు నగు వానిని చంపి కులమును దోషరహిత మొనరింతునని చెప్పికులమును రక్షించుకే కర్తవ్యమని తెల్చెను. అనంతరమున (వ్రహాదుని శిక్షించినప్పుడును: కోధానుభావములు లేని కర్తవ్య పరాయణతయే అతనిలో కనిపించును.2* చివరగారాక్షసకులము నంతను తన దుర్చోధలచే చెరచుచున్నాడని శుకుని వలన వినినప్పుడు మాతమే [కోధాను భావములు కనుపట్టును. అప్పుడు. సహితము 'ఏల వెఐవవు పలువ నీకేది దిక్కులే అనియు 'చంపి కులమున్‌ నిర్గోషముం జేసెదన్‌ే* అనియు పలుకుటలో రౌదము గాక కర్తవ్యపరాయణుని యుత్సాహము నుండి జనించిన వరమే గలదు.

పరిశీలింపగా న్యృ్యసింహప్పరాణమున (పహాదచరితత్రము రౌద రసాభాస మహితమైయుండగా నాంధ్రమహాభాగవతమున వాత్సల్యమునకు, కర్తవ్యుమునకు సంఘర్షణయే కలదని స్పష్టము. ఎజ్జ్బన్నకును పోతన్నకును గల వ్యక్తిగత వైలక్షణ్యుమే ఈ నిర్వహణ భేదమునకు కారణమని తెలియనగును.

నృసింవాపురాణము - వీరరసాభానము

నృసింహపురాణాంతర్ణతమగు వీరాభాస సందర్పములను పరినీలించుటకు ముందు ఏతదాభాన లక్షణము పరిశీలింప వలసియున్నది. రసగంగాధరమున వీరాభాన లక్షణమిట్లు తెలుపబడినది. |

“కదర్యకాతరాది గతత్వేన పిత్రాద్యాలంబనత్వేన వా

కోధోత్సాహౌ రసాభాసాః టే

హీనులు, పిరికివారునగు వారియందు గలదియు, పిత్రాదులాలంబనముగా గలదియు నగు నుత్సాహము వీరరసాభాసమగును.

20, భాగ॥[-7 న్కంధ ॥-164 వ॥ 21. భాగ॥!-7 స్కంధ 1[4188 ప॥

22. భాగ॥-7 స్కంధ ॥-184 నుండి 205 వ॥ 23, భాగ॥-7 న్కంధ ॥-257 ప॥

23. భాగ॥[-/ స్కంధ ॥1-260 ప॥ 25. రన॥ గం॥ - ప్రథమాననము- ప్పుట 3/39,3/6 269

సాహితుదర్శణమున వరాభాన లక్షణ మిట్లు గలదు. "బహ్న్మ్నవధాద్యుత్వా హా ౬ ధమపా(తగతే తథావ్‌రే" లో 'బహ్మహత్యాదులగు మహాపాతకములు జేయుటయందుత్సాహము జూప్పుటయు నథమపా[(తత్రగతముగా' వీరమును జూపించుటయు వీరాభాస మగునన భావము,

1. హిరణ్యకశ్య పుడు దేవతలు బుషుల పై చూపిన వీరము నృసీంహపురాణమున హిరణ్యకశ్యపుడు దేవతలపై బుషులపై (ప్రదర్శించిన యనుచితవీరము ద్వితీయాశ్వాసమున ద్వాదశపద్యములలో విపులముగా గలదు, నృసింహప్పురాణమున వరబల గర్వితుడైన హిరణ్యుకశ్యపుడు దేవతలపై చూపిన యనుచితమైనవీరము పరిశీలనార్హ ము, ఆ సందర్భమున నిట్లు గలదు, “నీ వేడ్పుచుం బజతెంచు బైదురంబు ననిమొనం దొడచేతం బదాడమోాము వడంగో వడంబి జతి వాతడి వుడవాూతు వెళ్కొాని బాడు చ్‌ వభ్లో వర్తొందు దలకు మాడ నమరావలీవురం బంతయం జూణాడీ బాలల నుర్వోల చొజలు వో మందారమును వొంచందనందు తే! పారంజాత నంతాన కల్లుకతరువులం మేనే శువాడనిబితరళ్తో కటిం గొండో ౧యణా ముందల విడిది వ్యయము మెణని” (నృ/వురా/-2 ఆళ్వా/-//రవ(వుటాంరా 'ఎదురుగావచ్చు వజాయుధమును ఎడమచేతితో (తో సివైచి, పారపోవ్వ నింద్రునెదుర్కొని, దేవతాస్త్రీల చెజబట్టి, ఐరావతాదుల[గ్రహించి, నందనవన. వ్యక్షములు గైకొని, మేరువును (తవ్వి ఇంద్రుని దయతో విడిచిపెట్టి నని భావము. ఇచట హిరణ్యకశ్యప్పుడు దేవతల కధినాథుడైన దేవేంద్రునిపై ప్రదర్శించిన పరమును అనుచితమైనదిగా భావింపవచ్చును, రసగంగాధరమున పిత్రాదులాలంబనముగా గలిగిన వీరము ఆభాసమనియు, సాహిత్యదరృణమున బహ్మవధాదుల యందుత్సాహము చూపీనచో విరాభానమని తెలుపబడినది. ఆది శబ్రముచే 'అమరేందద్రు' డాలంబనముగా గల్లిన యీ వీరము వీరాభాసమని యనవచ్చును. కాని ఇందాదులు హిరణ్యకశ్యప్పునికి జ్ఞాతులగుటచే, దాయాదుల పై నీతడు చూపిన వీరమును అనుచితము కాదనియు నిదిరసమే యనియు కొందరు భావింపవచ్చును. కాని వేరొక విధముగా పరిశిలించినను. నిది వీరరసాభాసము కాగలదు ఎట్లనగా “ఈ// జీతిం వబాజడి వురువాూతు ఎెన్కాని జాడు ; దలవట్రో దర్హ్వుందబు దలకు మోజు"
2. సాహి॥ దర్చ 1-3 పరి॥ =265 శో ॥ 270

యనుటలో మ వీరము కీతిఫపాటెడి వాని నాలంబనముగా జేసికొనుటచే నిది 'కదర్యకాతరాది గతత్నేన.,. అను రసగంగాధర నిర్వృచనమున కుదాహరజణజము అదే పద్యమున 'చెలంగి నురస్త్రీల చెజలు పట్టి' యనుటలో స్త్రీలపై చూపిన వీరము సైతము: వీరాభాసనమగుచున్నది, హారణ్యకశ్య ప్పుడు దిక్న్వాలకులపై (దర్శించిన యనుచిత వీరము కూడ విరరసాభాసనమగుచున్న దని పరిశీలింపవచ్చును. "అ! శిఖలు భూవకుండో శ్రోంబి వొలికి నౌ రోడు దౌజవకుండో వేరవాబి - వేండియెలై నుడివీ విబుదాలి తీరుతమై. జీలిప్యాతుం దోనె వతివోోతు, నీ! మవెబ్దుకయెద్నురన మృత్యువు మెడ(దొక్ళ ట(ెవ్వాండి కోజఖలు (దౌవ్వురాబ శతీివ్యుతో ఊంకీంి శీంకరకోకములం బొంకందు బాడం గొంకువోవి నజిఐ మదుడవుంగొని మాజు మలయ కాజానుపోతు నాడిని కొమ్యు లువట్రో ముడుంగో (దోద మయండెడు వము కాలదండంబు చోతులం బినికీ వేడీ మ యార్చి బొండుచోని గ! వేద (పాణులం బొెరగొను బిడదుమగడో వయదు వీవని యందందొ మొగము మోందం విన్లుతులు చెల్లీ దౌాత్కుండు ఊమునిలావుం చదేవయను భెల్తుగౌయ గామచోనీ విడిచ్నా ల్‌] లక్టునుండ వయ్య నమగరుల దక్కొారగతి దాయ వీవిధం భెమ్మనుచున్‌ నక్సువిముగో నమరవతి గదావాత నాజిన్‌ న లీలహెం జాతాళమయూలందు దాంతయ' _ నలిలధి నలిలందుం గలంచి నొబ్చా విలములు (దక్కుంగ నతలరత్సు ఐదులు వెగద్‌ వాగరవతి వీడుకొలివీ వబలముల దలువిడీ బాలనమంలి (మూర దుర్వాల్గదాడుణ వాళ వినరంబు? చోదంవ్లుల. జక దుత్తుముడు చేని 2/1

గ _వల్చిమాకాదినాథు ఎఐవళ్ళి దల్టు నయ గాంభీడ్యూ దాజయ నాయతుండు నమంతలమున భొం౧౦బా నకల్వదౌత్య నశముదయందును నానందజలధిం దోల. వ్‌! వివమును బలమును భబొలువణీ మవనందుల నౌందుం దిలుగువోందడిమి దుడలన్‌ బవమానుం డవమాన (్రచివాతమతియయర్యూ నశమలరవతి కోవమునన్‌. వ్యవమానము నాఐికొని నురార కడముదై భవనఖుం డితః డల్టోందకా యవ్లు నని భ్షోవం డోనె నయ్యక్షేభన్‌ (ర్భ|॥1వురా!!-౨ఆళ్వా![-//రియండి (23 వంకూావుటలుుర్‌ 5 'మంటలు మండకుండునట్లును, హవ్యములకు నోరు తెరవకుండునట్లును వేడిని పోగొట్టి అగ్నిదేవుని. భయపెస్పైను. మృత్యువు మెడవిరిచి కోరలు పీకెను. యమభటులను భయపెట్టైను. యముని పట్టి, ఎనుపోతును 5 “ములు పట్టిత్రోసి, యముని కాలదండమును నిరుపయోగము గావించి అల్పమానవులను చం పెడీ పరాక్రమవంతుడవు నీవని మొగముపై చజచి బాధించి విడచెను. నిర్శతిని గాంచి రాక్షసుడవైనను దేవతల వంక కేగితివని గదతో (ప్రహరించెను. పశ్చిమ దిశాధిపతి యగు వరుణుని భంగపరచెను. వాయుదేవుని నవమానించెను, కుబేరుని శివునితో సమానముగా భిక్టుకుడవు కమ్మని తెల్పెను." అని భావము, ఇల్లు తపస్వులపై (ప్రదర్శించిన వీరము కూడ ననుచితమై వీరాభాసమగుచున్నది. హిరణ్యకశ్యపుడు తపన్వులపై చూపిన పీరమిట్లు వర్ణితము. “నీ! తఈవములం (గున్సన తవనులం బట్లో తౌ వ్రుంచి యద్హరలతోం బొండ్రీ నేయ చోూదందబుతో నళ్షుముఖుల లాయంభులం ౮ భెక్తునియలం ౧వణమహెత్తు భుడిగౌోళ్టుడుల శిరందబున నున్న మణులూడ్చీ కెమరార వ్యటువగుండు లెత్తు. వాలం౧ గందర్వుల చోతి వీణాలు నీకా భులకీచ్చ వొడించి భూబి నవ్వు గీ! ఖిడమయులుం బాదుకలు మయుబోకములు నవవొ 50 నీధవుంగవుల గారంచుభుండు లుగ ్నురారాతి వేర్చె ముల్తోకుం డయభు.” 272

'తపస్వులకు అప్పరసలతో "పెండ్డి చేయును, అశ్వముఖులను గుజ్పపుసాలలో కట్టివే'సెను. నాగుల శిరోరత్నము తొలగించి రాళ్లను తలకిత్తెను, గంధర్వుల వీణల పిశాచుల కొసంగెను. ఖడ్తాదికములు లాగుకొని సిద్ధుల బాధించును, ఇట్లు ముల్లోకములను తీరికగా బాధించుచు నుపద్రవ కారకుడయె్య'నని భావము.

ఇట్లు తపస్వులపైననే గాక సిద్దులు, గంధర్వులు, నాగులు మొదలైన వారిపై చూపిన

వీరము వారిని బాధించిన తీరు వీరాభానమును న్ఫురించుచున్నది.

హిరణగ్భ్యకశ్యప్పుడు త్రన పరాక్రమమును అమరాధిపతి 'పైనను, తపన్వుల పైనను నితర దేవతలపైనను (పదర్శించుటలోని యనౌచిత్యము వరరసాభాసమునకు నానమెయున్స ది.

౨. హిరణ్యకశ్యపుడు విష్వక్సేనునితో పోరియోడుట

ఇది గాక హిరణ్యకళ్యపుడు తన పర్యాకమమును (ప్రదర్శింపలేక విఫలుడైన సందర్భములందు "సైతము రసాభానమే యగుచున్నది.

ఎట్లనగా శారదాతనయుడు చెప్పినట్లు "వీరో భయానకావిష్టో వీరాభాన ఇతీరితః *" అనగా భయానకావిష్టమైన వీరము వీరాభాసమగును.2”

హిరణ్యకశ్యప్పుడు విష్వుక్సేను నెదిరింపలేక భయమున పారిన సందర్భము పంచమాశ్వాసమున నొక వచనమున తెలుపబడి వీరాభానసమగుచున్నది.

హిరణ్య కశ్యపుడు తన వశమున నున్న యముని పిలిచి ప్రహాదుని చంపుమని యాజ్ఞాపించెను. అంతట యముడు ప్రహ్షాదుని డాయగా, విష్ణుని యాదేశమున విష్వక్సేనుడు కింకర కోటితో కలిసి యముని డాసెను. అది చూచిన హిరణ్యకశ్యప్పుడు,

“వ॥ ..... తానును భయభ్రాంతుండై డిగ్గి తొలంగి యభ్యంతర గృహం౦ంబునకుం బజచఛి వెజచణచి

సందులు బిందులు గొందులు దూజటీ యుండె నాలోనీ

(నృ॥పురా॥-5ఆశ్వా!!-3 1వ॥-ప్పుట 138) ఇట్లు వీరుడైన హిరణ్య కశ్యపుడు పిరికివానివలె పజఅచుకేగాక దాగియుండుట పీరాభాసమగుచున్నది. హిరణ్యకశ్యపుడే గాక యముడు కూడ భయభభ్రాంతుడై శరణుజొచ్చుట వీరాభానమేయగుచున్నది. “51 మొగమును ముక్కును జఊదయంగ భియవగలు వీడికిళ్ళాం బెడువ బౌంజి జఎముండున్‌ విగత భయండ నన్నుం గావవే కువ ననంగన్‌ (న్భ!|వురా॥[ం౮ ఆశ్వా॥[-౮34వ 1-వుట/3ర్తో

'ముఖమును ముక్కును బిడికిళ్లతో చరచుటతో యముడు భయపడి (ప్రహాదా, నన్ను ధయతో కాపాడు మని పఠ్కె'నని భావము. 27. భావ!॥ వప్రకా॥-6 అధి॥-12 శా ॥

273

ఎ. హిరణ్యకశ్యప్పుడు నృసింహావతారమున హరిని గాంచి భయభభాంతుడగుట

పేరునివలె (పగల్న ములు పలీకి చివరకు పిరికి వానివలె వపవర్తించినచో వీరాభాసమగునని శారదాతనయుడు తెల్పెను.

“సభాను యోషితాం మధ్యే శూరమానన్యు కస్యచిత్‌

భయాత్వ్పలాయనం యుదాద్వీరాభాసన ఉదీరితః"బే

“నభలలో వనితల మధ్యలో శూరాభిమానిగా నుండువాడు యుద్ధమునుండి భయమున పలాయన మొనరించినచో వీరాభానమును చెప్పిరి" అని దీని భావము, నృసింహపురాణమున నృసింహావతారుడగు హరిని గాంచి హిరణ్యకశ్యపుడు భయపడిన సందర్భమున వీరాభాసము పంచమాశ్వాసమున సుమారుగా నరువది పద్యములలో విస్తరించి యున్నది.

హిరణ్యుకశ్యపుడు విష్ణువును చంపుటకు నిశ్చయించి, (ప్రహాదుని వలన శ్రీహరి నెజఖుంగ దలంచెను. హిరణ్యకశ్యప్పుడిట్లు నిశ్చయించెను.

"శ! యా ముకుందునివై దాడీ యంగ యతని

మొల మంతయు వరయ ముట్టోవల్లో

కళక్తుకొని వబ్ది. బెజం బెబ్లో కవవయితు

బూని మున్నున్హు దవిజలలోనం గలవి” గర్భ/(వురా[-౮ ఆళ్వా॥-42వ /-వువి/40

'ఆ విష్ణనిపై దాడికి పోయి వాని నధిగమించి చెజలో పెట్టి పూర్వపు దేవతలతో కలిపి బాధింతీనని భావము.

తన నిశ్చయమును ప్రహాదునితో నిట్లు ఆల్పెను.

”5// నీవ వతనరుంగొను భుండుమయు

మోావిమ్దునిం బట్లో తొబ్చి మెద వెద మునునా

లావున కగవడి యడంిన

యీూవఎిబుదుల కం జు నాతండౌక్కు డుగొలవే.” (ర్భృ॥వురా[ం అళ్వా[/-4వ॥-వువ/ 40

'నీవే చూచుచుండుము. విష్ణువును పట్టి తెచ్చి నలిపీవేసెదను. పూర్వము నాకు లొంగిన యీ దేవతలకంకు నాత డెక్కువా? యని భావము.

ఈ విధముగా తెల్పిన హిరణ్యకశ్యప్పునికి ప్రహాదుడు విష్ణుని మాహాత్మ్యమెన్ని విధములుగనో తెల్పెను, అయినను జంకక హిరణ్యకశ్యపుడు స్తంభమును విదారణమొనరించి యందావిర్భవించిన నారసింహుని గాంచి యొక్కనారిగా భయమున చేష్టలు దక్కియుండెను. ఆ విషయ మిట్లు వర్పింపబడినది,.

"చ అక్టుజుమైన యీ నరమ్మగాక్ళుతి తేజము లోకముంతతటన్‌

భిక్సుటీలంగ౧? దీీవగతిం బోర్జు తలిర్జునం దోజీయూడలో

28. భావ॥ ప్రకా ॥-6 అధి॥ -15 శో॥ 274

తాక్కూడయం ఉనంగ దౌలియింవ్లుగ) నెజబుందక దౌత్యుం డొంతయన్‌ జెక్స మనంబునన్‌ బియలు బొబ్బినం దోన్ల్టలం దక్పాన్తత్తంన్‌ో" (న్భ/వురా/౮ అశ్వా-రింవ /%, వుటా/49) _ "ఆశ్చర్యకరమగు నారసింహరూపము తనతేజముతో లోకమునింపగా చూడలేక పారిపోవగా హిరణ్యకశ్యపుడు మనస్సులో దిగులుతో నిశ్చేష్టడయ్యె' నని భావము. విష్ణువును 'చెజబెట్టి కష్టపజుతు'నని నిశ్చయించి,'పట్టితెచ్చి మెదిపెదినని ప్రహాదునితో వీరాలాపములాడిన హిరణ్యకశ్యపుడిట్లు చేష్టలు దక్కియుండుట వీరాభాసమగుచున్నది. అయినను హిరణ్యకశ్యపుడు తెగించి నరసింహు నెదుర్కొని యనేక్ష దివ్యాన్త ములు (ప్రయోగింపగా నవి యా నారసింహుని యనంత తేజము నం దడగి పోయెను. అనంతరమున నారసింహుడు హిరణ్యకశ్యప్పుని గట్టిగా పట్టుకొనెను. అప్పటి హిరణ్య కశ్యప్పుని స్ధితి యిట్లు "న! వజువమృురాదవుం ఉఊూడం బాజీ మదందోద వడంకు బంధదురొమదావళము భంగి నుడ్తామ వివాగేందు నుడవజడి కగవడీ యదజుదు నొఖలు మవోపా పోల్కి వాదలి కోల్టులటి ణ్‌ష్డు పొదఎఐ౨నం ఖభోేలేకో బాగజొందు నార౭గ విభుని మాడ్సీం రజల నాగర చర్యాగావొంబు నొడువున విడీనే బిక్సీన లీర డువముటీల గీ! రొద వేగలోవంభన నిరంతర న్నూర్గియలన నృనీంవామూర్త కను డమై నురార యవగళత తేజాండ్రౌ యథం౧గ యుండౌా మెదల మడకలేకో (రృగవురా/- ఆక్వా/-97వ/ =|౮౨వ్రుటు “సింహమును చూచిన ఏనుగువలెను, గరుత్మంతుని కంటపడిన నాగునివలె, పులీ పట్టిన లేడివలె, సముద్రపు మొసలి పట్టకొనిన తీరమునగల చేపవలె రౌద్ర రో షరభనములుగల నరసింహమూర్తికి చిక్కిన హిరణ్యకశ్యపుడు కదలలేక యణగియుండె' నని భావము. ఇట్ల హిరణ్యకశ్యపుడు తాను పలికిన వ్రగల్భములకు విరుదముగా నత్యంత దయనీయ స్థితి యందుండుట వీరాభాస స్ఫోరకముగా నున్నది. ఇట సర్వాశక్తిమంతుండగు విష్ణువు నారసింహుని రూపమున (ప్రదర్శించిన పఠా[క్రమము వీరరసముగా ఖావించినను హిరణ్యకశ్యపునికి సంబంధించినంతవరకు నది వీరాభాసముగా భావింపక తప్పదు. 4. నారసింవుడు హిరణ్యకశ్యపునిపై వ్రదర్శించిన పీరము నారసింహుని రూపమున నున్న విష్ణుని వర్తనము సైతము తిర్భగతమగుటచే వీరాభాసనముగ' భావించుట కూడ కొందరి మతము కావచ్చును. నారసింహుని యాటోపమిట్లు వర్ణితమైనది, 275

”ఊ/॥ కోజులు గేముచు నయన కోణములం దవానన్వులింగముల్‌ గాజలగ గరముల్‌ భిగయండా భునకేనరముల్‌ విదుడ్డు భున్‌ మాజతీనయబ్రు నన్‌ భౌదలి తూచి మూడు వేరి కీంకదౌ వాజంగ 2 తై భిత్టు దతివభ్రో నృనీంవుం డనవ్యూల్మీవతన్‌' (నృ/వురా/-౮ అళ్వా/-95 వ /-వుటా[౮ప్లా 'కోణల నొకదానితో నొకటి గీటుచు, కళ్లలో నిప్పులు రాల్రుచు, చెవులు బవీగుసుకుపోగా, జూలు విదల్చుచు నృసింహుడు హిరణ్యకశ్యపునిపై నొక మూరెడు ఎత్తు కెదిగి కోపముతో పట్పుకొనోనని భావము. కోజలు గీటుట, కేసరములు విదుర్చుట మున్నగు సింహలక్షణము లన్నియు స్పష్టముగా వర్ణితములైనవి. అట్లే హిరణ్యకశ్యపుని "పేరురము బొల్ప్బ్పజం జించిన విధమిట్లు వర్ణింపబడినది, “చ అలముతరాక్టావోనము అజాండో కకూవాము (వయ్యగ౫) బీవణో పాల ఎఐకతున్సురత్కు లిళళాత నఖాంకురో త్యీవపాతనం బుల ననురేందు వేడరము భెౌల్పుడం దంబి కలంబి జబోణోతం బులు దౌరంగింబె (దుంచెం బొ్యుపోవులుగా బలు వేవులుక్కునన్‌' (నగ్భ/వ్రురా//౮ ఆక్వా/-/ 00వ /-వుటా/5౮పా 'అట్టవానములచే బ్రహ్మాండ కువారము బ్రద్దలుకాగా, భయంకరమైన వాడిగోళ్ల దెబ్బలతో హిరణ్యకశ్యపుని విశాల వక్షము చింపి రక్తము పారించి, _పేవులు త్రంచి పోగులు పోసెో నని ఈ సందర్భమున నిది తిర్యగ్గత వీరాభాన వర్షనమగుట స్పష్టమే, కావున నిది యెల్ల వీరాభానముగా భావింపవచ్చును. సారసింహుని విష్ణుని యవతారముగా భావించువారికీి, 'విష్ణస్సర్వోపాయ విదీశ్వరో యను భావన వలన నిదియెల్ల విష్ణుని వీరవిక్రమమైై, పీరరనమే కావచ్చును, ఇట్లు నృృసింహపుఠాణమున నాభాన సందర్పములను పరిశీలింపగా నిందు హాస్య, రౌదద, పర రసాభానములు ఆయా సందర్భములందు చక్కగా పరిపోషాతిశయము నందిన విషయము గమనింపగలము. శే రేగ. 276

8. హరింం45ఎనీ రీగాభా సల

ఆం[ధమహాభారతమున ఎల్జిన వ్రాసినది మూడున్నర యాశ్వానముల పరిమితిగల యరణ్యపర్వశీషమే యైనను నాతనికి కవితయములో నొకనిగా నాంధ్ర వాజ్బాయమున నముచిత 'స్తాన మొసంగబడినది , దీనికి కారణ మాతడు అరణ్య్థపర్వశీషమునే గాక భారతమునకు. కిలపర్వముగా నెన్నిక గాంచిన హరివంశమును కూడ సంపూర్ణముగా ననువదించుట యేనని భావింపవలసి యున్నది.

హరివంశము భారతమునకు ఫీల పర్వమని భారతముననే తెలుపబడినది. ఆవిషయము మహాభారతమున నిట్లుగలదు.

“వారవంళ్త్హతః వర్చువురాణం ఖల నంజ్రతమ్‌ /

భఎవ్యత్తుల్చు చావ్ముక్తం ఖలేవ్వేవాద్భుతం మవాజ్‌ ॥

ఎతత్పుర్దు ళతం వ్లగార్రం వ్యా నేనోక్టం మవోత్యనా

యడణావతూతవ్లుతేణ లోమవారణోనా వున? /

న్‌ టే

అవ్లాద్దానవేతాని వర్వాణ్యూకార్వ కేవతః /

ఖిలేవు వొరవంళళ్లు భఐివ్వుచ్చు వకీర్షతమ్‌ // 1.

“అనంతరమున హరివంశపర్వుము దీనిని ఫీలపురాణవుందురు. దీనిలో భవిష్యపర్వము సైతము గలదు. ఇది ఫీలము వలెనే అద్భుత మహిమగలది. ఈ పర్వశతము సంపూర్ణముగా మహాత్ముడగు వ్యాసునిచే చెప్పబడినది. అదేవిధముగా సూతప్పుతుడగు రోవుహర్షణునిచే వరల చెప్పబడినది....... ఇట్లు శేషముగా చెప్పబడిన యషాదశపర్వములుగాక మిగిలినది హరివంశము, భవిష్యము నను పర్వములుగా కీరింపబడినమి"

దీనిని బట్టి ఎజ్బన భారతాంధ్రీకరణమున భారతారణ్యపర్వశేషమే గాక భారతమునకు వీలపర్వమగు హరివంశమును గూడ ననువదించి భారతాం[ధీకరణ నిర్వహణమును సంపూర్ణముగావించెనని భావింపవలసియున్నది.

ఏతత్కారణమున నెజ్బన హరివంశానువాదమునకు (ప్రశస్తి గలుగుచున్న ది, హరివంశము (శీకృష్ణచరి(తను వివరించు నుద్దుంథమగుటయేగాక నిర్వహణమున నెజ్జిన 'వ్రబంధవరమేశ్వ్చ్వరత్వ్పమును చాటి చెప్పునది మై యున్నది. ఇట్టి రచనలోని రనాభాసఘట్టముల నెన్నిక చేసి వరినీలన మొనర్చుట ప్రస్తుత కర్తవ్యమై యున్నది. తొలుత శృంగారరనాభానమును వరిశీలించుట నముచితముగా నుండును,

1. అఆది॥- 1-2అధ్య్యా॥[- 69%, 70, 233 శ్నో॥ 27

శృంగార రసాభానము వారివంశ వూర్వభాగము

1. గోపికా శ్రీకృష్ణుల శృంగారము

(1 నంభోగ శృంగారము

రసములలో ప్రథమసానమున గల శృంగార మాలంకారికులచే సమగ్రముగ పరిశీలింపబడిన దను విషయ మీంతకు ముందే ప్రసావింపబడినది. హరివంశమున నొక యారు నందర్భములలో శృంగారాభాసము చక్కగా పోషింపబడినది. అవి పరిశీలనార్హములు, హరివంశమున కృష్ణ్టచరిత్రము వర్షితమగుటచే, శ్రీకృష్ణుని రాన క్రీడలు పరస్త్రీగతములగుటచే నవియెల్ల రసాభానపోషకములు కాదగి యున్నవి.

బాల్యము నధిగమించిన (నీకృష్ణుడు యావనోదయమున వృషములతో మార్కానుచు , గొల్లలతో బాహుయుదము లొనర్చ్బుచు, [కూరజంతువులతో పోరాడి వధించుచు, తనకు సాటివేరొకరు లేనట్లు వర్తించుచుండెను. ఇట్లుండగా నతని కామభోగములపై నిచ్చ గలిగెను.

“"బ/ తన నవ యొౌవనంబును నుద్యగవుదర్పుము కారదాగమం బున దినర్యాతులంగల (వభూతనుఖోబిత రమ్యబొంగులున్‌ గనుంగొని కామభేోగములం (గ్రాలుళష్టకా మద నిచ్చుగించి య వ్వునడువొలోచనుండు ౮రయవం బయబోద్రూవు నిళ్ళయందబునన్‌”

(హరి/పూ/భా/౧ర8ఆళ్వా/౧5ప/

నవ యౌవనమును, నుదగ్రపుదర్పమును గల్గుటతో సుఖమున కనువగు పరిస్థితులను

జూచి కామభోగముల నొంద దలంచెను. అది శ్రీకృష్ణుని గరువంబగు చోద్యపునిశ్చయమని కవితెలుచున్నాడు.

“ఈ ఆ వలైలోన నొవ్వెడు, గోవతరుణు లెలం దనకుం గోర్టి నలువుటీ లావ్యాతములుగో వతోయత్క కేవారంగ నుత్సపాంచి దొనకవువేద్క న్‌" శ్రీకృష్ణుడు గొల్లపడుచులనెల్ల తనకు కోర్కిసలుపు లీలాపాత్రములుగా జేయుట

కుతృ్సహిెంచెనట. అట్టి యుత్సాహముతో శ్రీకృష్ణుడు జగమును వేణుగానమున

నోలలాడించెను. వేణుగానమున పరవశలైన గోపికలు చూపులతో వాని ముఖేందువున్‌ గ్రోలిన విషయ మిట్లు గలదు.

“ఉడ/ అత్తతీం బలైలోనం గ౧లయంగన లల నముత్సుకంద్నులె చిత్తము లెత్తి తేర యదునింవాుని పాలికి నేోయదాంచి య యృ్యూత్తమ నౌకుమార్యానిది యద్ర్వ్వాలలీలలు మెచ్చి రాగముల్‌ తత్తుక బంబటోరై దొనం06 (గేలం రయాడ్చ్కు లం దను శేందువ్లున్‌ 4

(వాం/౧వ్లూ/భా/-రొఆక్వా/- *] 0౦వ/

ఇట్ల పషద్యమున శ్రీకృష్ణుని పై ప్రణయ మంకురించిన గోపీకల చక్షుష్నీతి వర్షితమైనది.

అనంతరమున గోపికలకు, శ్రీకృష్ణునకును కల్షిన పరస్పరానురాగమిట్లో'తెలుప్‌బడ్‌నది. 276

ఈ తగ౧లిన చూడులు మగుడన్స్‌ దిగువ వెరవులేక మదను (తివ్లులం ఐడు న మృూయవలతగయ లాత్య్ర యం, బయకోర్చి తం దగిన నాతం డామోదమయమునకో (వొర/౧వ్లూ/బా/౯టి ఈ కాంై//- / /వ/ గోపికలకు తగులు. జనించుట యేగాక యది శ్రీకృష్ణుని కోర్కి కనుగుణముగా నుండెను. ఇది యుభయనిష్పవముగా ననుఠరాగవైయున్నది. అనంతరమున వారి పరస్పరానురాగము పరిపుష్టమైన విధమిట్లు వర్ణింపబడినది. “5/ అనుడూపాలోకనముల ననుడూవాలావములను నముడూవవఎఐిచో పషనములం దనమననుజొణం యనవాంకం దాలియంవోనీ కుతుకముం బౌరిబాన్‌ “(వాం/6వ్లూ/భా/లిఆళ్వా/. /తవ/ పరనస్పఠానురూపములగు చూప్పులు, మాటలు, చేతలు మొదలగు వానిచే శ్రీకృష్ణుడు గోపికల యనురాగమును వృద్ధి నొందించెను. అనంతరమున వారి సంభోగ శృంగార మ్‌ట్లు వర్షితమైనది. “సీ/ ఎలదోంచో వదువుల యలివుల నొవాడ చాదువుముత లతాగారములను వాంనరజబాంగావతంనంబు లయతలరం ౮లంగాలు కొలంకుల చలువనరొడల నెలరేఖు ౧జలెడ బినుకులనును గాలిం దను వెక్కు ఇల నితంబములను నభినవ మరకత క్యామంద్సులె వేద్య. (టభవంచు మృదులంవ్రుం బబ్చికలను తో బరమ వుడువుం డయ్యీంతులం (బకకురాగ మళల వేళల లీలలం గెడణలి కొజలి నాయడు నాంటీకి రళుల విన్ద్హునువు వశిచి - తానుంె్క్చాుం దద్దా వహైద్థూవలన" (వాం/వూ/బా/-లిఆళ్వా/-7 5ివ// తుమ్మెదలతో నిండిన లతాగారములందునను, హంసచ(కవాకములు గల కొలనులందును, సెలయేటి గాలులు వీచు పర్వతములందును, మరకత మణులవలె ప్రకాశించు పచ్చిక బయశ్ళయందునను గోపికలతో శ్రీకృష్ణుడు సంభోగించెనని తెలుపబడినది. ఇట్లీ పద్యమున సంభోగ శృంగారము చక్కగా వర్షిత మైనది. 'నాండు నాంటికి రతుల విన్ననువు పజీచి' అని స్పష్టముగా వారి సంభోగము వర్షితమైనది. ఈ శృంగారము ఉ భయనిష్షమై పరనర పరిపోషమున పరిపుష్టమగు చున్నది.కాని ఇది పరకీయలగు స్రీలతోడి యనుచిత శృంగార మగుట గమనార్హము. వారు పరకియ లగుట ఇట్లు తెలుపబడినది. ల్‌ో తల్లిదం(డులు మాన్గు ఖ్రర్ణలు మగుడ్డం వొాలులు వలదనం జూర్తులు నిగ్తువజువ (వేత లౌెకబియ నౌాజబుంగకొ వెన్చు వెనుక చగలిపోయిలి తమకందు తవ్రులు కొనంగో్‌ గవాం/ంవ్లూ/బా/౧లఆళ్వా/- /4వ/ 2/79

గోపికలు పరకీయలను విషయము స్పష్టముగా తెలుపుటుగాక, వారి యనుచిత రాగమును తల్లిదండ్రులు మానయత్నించుటయు, చుట్టములు సిగు పరచుటయు నందలి యనౌచిత్యమును స్పష్టము చేయుచున్నవి. ఇది కారణముగా నీ శృంగార మాభాన మగుచున్నది శ్రీవేదాల తిరువేంగళాచార్యులవా రిట్టి సందర్పములలో చర్పణ సమయమున కాలుష్యము వలన రసాభాసమగు నని తెల్పిరి. ఈ యాభాస శృంగార మ్‌ట్లు వర్షితమైనది. “5 వూర బేళ్టితములు గ్రమయమమున, మంగ నిదయుగాం దమతమ మగల దొరల యా వొంయందో భ్లర్ద్భృ బుదైం బంజుల్నలె రా (వడిందు బాలిక లెల్టన్‌ తో వరా వుయిలోణులుడుయ4ట బగలురేయి బై యందును నడవఐవిలోవల నిడోబ్బుం దంగానక్టులు కృన్లుతోం దిడుగం దబొడంగి రం౧నలు మదబభర వఎమూడాత్తులయదభు”. (వాం/ణవూ/భా/౧రొఆళ్వా! 6, * /వ/ 'హరి చేష్టలు మరిగి, తమ భర్తలను విడిచి కృష్ణునే భర్తగ తలంపసాగిరి. దానితో భయము పోయి విచ్చలవిడిగా కృష్ణునితో తిరుగ సాగిరి అని బావము. భర్తలను విడిచి యన్యపురుషునితో కూడిన వీరి శృంగార మనుచితమై యాభాసము కావలసీ యున్నది. ఇది యిట్లుండ, దీని కలౌకిక (ప్రతిపత్తి నొసంగి యాత్మ,పరమాత్మ సంయోగము గా ననంతరమున తీర్చినతీరు పరిశీలనార్హము వైష్ణవాలంకారికమతము గ "'మ/ లఅలితాలోకమయులన్‌ మనోజమదురాలావందులన్‌ ఉన్భుర తూలవోనంబుల బంధుర ననభరోతానంగో నంగందులన్‌ ఎవిలనద్దుక్త నలోరువోర్పుణిములన్‌ న్నిగ్తోడు నంవేన్షనం దబులం బూదంబిరి గోవబామలు ఊంత్యూడార్లు దాకార్తు నిన్‌ / (వాం/వ్రూబా/౯లిజుక్యా/- / ఈవ/ 'జగత్చూజార్హు దాశార్హునిన్‌ పూజించిరి'-అనుమాటతో ననౌచిత్యము దూరమగుచున్నది ప్‌రి శృంగారము అలౌకికమైనదై యాభాసము కాదనవలసియున్నదది. ఆపక్షమున 'అలంకారకౌస్తుభ' కారుని మతము ననుసందించినచో నిది రససాభానమయ్యును రసమెయగును. ఈవిషయమున ననంతర వర్ణనమున గోపికా, కృష్ణుల శృంగారము వైష్ణవ సంప్రదాయాను గుణమగు భక్తివిశేషముగ నిట్లు గోచరించును. గోపికలు కృష్ణునితో కలిసి ఆడుచ్చుు పాడుచు విహరించిరని యిట్లు తెలుపబడినది. “5// వొంచంతందులు రనని ల్థొరములు గా ఉతలు గో వాడుదు రాతం ఉథరుదుగ౦ం బాడంగ నాడుదు దుడుతరకరతాళవంటబ్భ తోన్టుదో గతులన్‌” (వాం/వూ/బా/6ఆక్వా/౨/వ/ ఈ ఆటపాటలు నవవిధ భక్తి మార్గములలో కీర్తనము లోనికి వచ్చును ఇశ్నే చింతనమును క్రింది పద్యమున వర్టించెను 280

“తే/ కలవలంంబియం. గ్యువ్లాభ్యా ఇాలివి నున్దు

యవుడుం గృవ్తాఖ్య యేమజినబ్రైనోళ

యందు గ వ్లూఖ్యిా దుక్భూ నయ్యింగనలకు

రాదు వేజెకవాక్టూుందు లననతుదమ” (వార/-వూ/భా/రోఆక్వా/-వ0వ/

నవ విధభక్తి మార్ణములను గోపికా కృష్ణుల వ్రణయమున కన్వయించి చూడవలెనన్న, నవవిధభక్తి మార్గములను వివరించుచు పోతన రచించిన క్రింది ప్రసిద్ధ పద్యమును పరిశీలింవవచ్చును.

"మ/ తనువ్చాద్వావల నఖ్యామున్‌ (శవజణమున్‌ దానత్తామున్‌ వందనా

ర్పునముల్‌ నేవయ. నాతృులో నెజుకయన్‌ నంక్తీరనల్‌ చింతనం

వబనున తొమ్మద భ్తోమారముల నర్వాత్యున్‌ వారన్‌ నమ్మి న

పనుల డా యండుతు భ్లదమంబుం దలంతున్‌ నత్పూందు చొత్కోత్తమా”

పరిశీలింపగా నీ సందర్భమున సంకీర్తనమును, చింతనమును నను రెండు భక్తి మార్గము లు మాత్రమే వర్షితములని ఆలియును. తక్కిన భక్తిమార్లములు లేవు కాని మొుత్తముపై గోపికా కృష్ణుల శృంగార ముద్వేలముగా వర్రింపబడినది. ఇచట. 10వ పద్యము నుండి 40 వపద్యాము వరకు చాల విపులముగా న్‌ రానక్రీడలు వర్షింపబడినవి. ఈవిధముగా నిందలి శృంగారమును మతజబేదము ననుసరించి శృంగారాబాసముగగాని, లేదా శృంగారాభానమయ్యును రసపోషకమే యనియు భావింపవలసి యున్నది,

ఈ సనందర్పమున మూలమున నీంత విపులముగా గోపికా కృష్టశ్చుంగారము వరింపబడలేదు. మూలమున నీ ఘట్ట మిరువది శోకములలో నుండగా ననువాదమున ముప్పది పద్యములలో గలదు. గోపికాకృష్ణుల యుభయనిష్షమగు శృంగారము. బాగుగా వర్టింపబడినది ఈ సందర్శమున గోపికా కృష్ణ శృంగారమున ననౌచిత్యకారణమైన పరకీయరతియని తెలుపబడిన విధము మూలానువాదములలో నొక్షే విధముగా నున్నది.

"తా వార్భామాణాః వతిభిర్భా/తృ భ్లిన్సణా

కషం గేపాంగనా ర్యాతొా మృగయన్తే రంఖవీయాః॥” 3

ఇంతకు మించి యనౌచిత్య సూచకమైన వర్దనము లేదు. ఈ సందర్భ మున మాత్రమే యనౌాచిత్యమున గల్గిన ఆభాస స్పర్శ గలదు. వైష్ణవాలంకారింకుల మతము ననునరించినను మూలానువాదముల విషయమున నంతగా జేదము లేదు. అనువాదము నందలి చాల పద్యములు యథామూలములే. మూలమున నవవిధ భక్తిమార్గము లందలి కీర్తన మ్‌ట్లు గలదు.

"వనషు తాళవొన్తా గాన తఈూజుయన్త్య న్త దాొనరాః ౫

బో డ్చర్వై బంతం తన్వ కృభ్ధన్యూ (వజియోవతః /

తాన్తన్వూ నృత్వం గీతంబ విలానన్యిత వ్షోతమ్‌ |

ముదితాళ్పా నముకుర్దున్తూఃి టీడి (వజియోవితః /

౨. భాగ॥- 7న్కంధ ॥1-16/ప॥ 3. హరి॥-(సం)-విష్ణు పర్వ 1॥- 20అధా వ!!-24ళో॥ క్ష 281

భావనిన్సందమధురం గాయ్య్వర్హన్తా వరాంగనాః (జింగతాః నుధ్లిం బోదురాయోదర వరాయణాః / ౮”

ఇదే భావమనువాదమునను గలదు చింతనమును గూర్చి మూలమున లేదు. పరిశీలింప మూలముకన్న ననువాదము విపులమని స్పష్టముకాగలదు.

(1) వివలంభ శృంగారము :

గోపీకల నంభోగ శృంగారము వర్షితమైన విధము పైన పరికీలింపబడినది. కాగా తదనం తర వృత్తాంతమున శ్రీకృష్ణుడు కంసననిషూదన పరతంతత్రుడై ధనుర్యాగమున కేగిన సందరృము న గోపికల విరహము వర్సింపబడినది. ఈ విప్రలంభశృ్చంగారము పరిశీలింపవలసియున్నది అ(క్రూరునితోగలసి బలదేవసహితంబుగా నుదయముననే శ్రీక్సుష్ణుడు బయలుదేరెను. అట ముందటిరేయి నుండియు గోపికలు విరహార్తలైరట. గక// రేయితునుండియం గృవునిం

ఖాయజుకతుం దలడుగోవబామినులు నిదిం

జౌ యవ్లుడు వాంవిరవొ

వ్యాయతదూఖిందు. దమ్ము నట పొదువుటయన్‌ వ॥! కళవళించు డెందంబుతో నందణు దరతరంబులై కూడి గోవిందు పిణుందం దగిలి తమలోన" (హరి॥[-పూ॥భా॥[-8ఆళ్వా -1 75,176)

హరి విరహమువలన కలిగిన దుఃఖము వ్యాయత మని తెలిపి, వారి డెందములు కళవళించె నని తల్పెను. గోపికలు తరతరంబులై కూడి రనుటచే వజాంగనల యందలి పరస్పర వయోతారతమ్యము సూచితమైనది. దశవిధమన్మథావసలలో గలుగు ప్రాణత్యాగ ప్రయత్న మిట సూచితమైనది. క "మ/ తమలమున్‌ కీలము. మాచమునశ్‌ మెొదలుగాం గౌన్నాండయ మున్ఫ్సున్నయ

(లికం (బాంములుం గోనంగం గడంగ7ం గాకేయిీా క్ధామ్దుండీ

వల నీతం జిము వోవంగా నిజందనుర్వ్యాపారముల్‌ నూవకా

వలరాజంతట. నైవంజాలునె మమున్‌ వామ్యవతాప్తో/గతన”ో

(వార/-వూ/భ్రా/-రాఆళ్వా/- ? రవ

'కులశీల మానాదులు (శ్రీక్పుష్ణుడు ముందే గ్రహించి నేడు పాణము గైకొన నున్నాడు కాదేని మన్మథుడు మననుబ్రతుకనిచ్చునా 'అనుకొనిరి. ఇందు ప్రాణత్యాగప్రయత్నము చేయకున్నను [ప్రాణములు పోవృటకు మన్మథుడు కారకుడగు ననుట గలదు. మరియు శృంగారమున నంగనల కుదయించు నీర్ష్య ఏవరికి జనించెనని తెలుపబడినది. మన మోతని వెనుకబడి పోయినను, నీతడు నగరస్తీలను మరిగి మనల ననాదరించునని పలుకుటలో వార్‌ ఈర్ష్య యిట్లు సూచితమైనది. "త్త! పబీనంనారమని మన మితనివాచుక

దౌాయవనేనీ పోయితివేనిం దిక్షు కాక

“యడవఎవివ్రులి మానునుల నేల యాదరంచు

నగళకాంతలవలలందుం. దగిలి యతడు" (వార/-వ్లూ/భా/-6ఆక్వాడా 779వ) 4, హరి॥[-6(నం)॥- విష్ణు పర్వ॥- 20అధ్యా ॥-27,28,29 శ॥ |

282

వారి విరహగాఢత వలన వారికి కలిగిన యున్మాదావస్థయు నిట్లు తెలుపబడినది. వారు శ్రీకృష్ణుడు చూచుచున్నట్లును, నవ్వ్వంుచున్నట్లును, మాటలాడుచున్నట్ట్లును, మెచ్చుచున్నట్లును భ్రాంతి జెందుట ఇట్లు వర్జితమైనది, “న అదౌ యిదౌ లోలన్నోతాంచలు వర్చుంగో నధకాదరో న్ల లుం డయచుం జూచౌ నదౌయిదౌ నెమయ్రైురం బలరుమించులు ముంవ శదౌయిదౌ చబాడుదంతావబి ఊగయొవ్లు నావ్లూరో కృంగాడుం. డగుచు. బలి౨ నశదౌొయిదౌా బావందు లనుబావముల నూన నభిమతార్లో (వీతుం ఉయబభు వాబ్దా తో. రండు కూడంగం వేగ భెదండు మనమ నోరభబ్చేది గాతుండం గోరి యాం యితని. వోరీకొ నిలువుద మింత దధలరు వాంం గోనివోన ౩కు పోనచ్చుం దనము” గవార/-వూ/బా/-లఆక్వా/- /6/వ॥ ఈ భ్రాంతి వారి కున్మాదావన్థ వలన గలిగినది. ఇట్లుండగా, 'పై రీతి శ్రీకృష్ణుని చెయిదములను స్మరించుచు ' పలుమాటలాడుచును'” అని చెప్పుటచే నిది పలాపమనియు భావింపవచ్చును. ఇదిగాక విరహమున వారి యనుభావము లిట్లు వర్షితమైనవి. "చ అని వలుమాట లాడుదును నవ్లుడ చౌందనడప్తు నంగమయుల్‌, దనుత వపాంబి భబూవణవఎవితానకము ల్పడలంగ (్రమ్యుడుల్‌ నుకనివీడి యజ్వాల శిఖామణు లొల్క్బలగ నుత్తరీయముల్‌ బనులంగవలం దెలంగి ఎవళ్యితి నొందుదుంల దూలియాడంగన్‌ న వెజవులు వతొని వెజంపపాటులు వొంద బామటలు వెల్లయి బోవలుటీగి వైవర్తూములు నెంది వడంకులు దొడరి యులు మాజీ గదదకలు గ౧డంగి రోమాంచములు వేర్చి వైమనన్యము లూని (వేమంబు నెలకొని కామమలలి తావంబు లెనంగి చింతలు ఎవిజ్బుంబించి వం లతలు మాజుకొని ఎముగ్లతలు లని తో తముకరాక గోవిందునిం దగిలి చిక్కు కౌణలి మున్హుక నిలిచిల గేవకాంత . లందయిను ద్యొతడూవుల యల్హో కరణీ (వార/వూ/ భా/-లిఆక్వా//- ౧6వ /ద4వ// 'పలు మాటలాడుటచే దప్పికలిగినది. అవయవములు కృశించి భూషణములు జారినవి. విగముడులువీడి యందలి మణులు జారినవి. పయ్యెదలు తొలగినవి. భయము నందిరి, చెమట అధికమైనధి. వైవర్య్యము, వణకు, కన్నీళ్లు, డగ్గుత్తిక, గగుర్పాటు, విమనస్కత, తాపము, 283

చింత మొదలగునవి కలిగెను, కన్నులు శ్రీకృష్ణుని రాకకై చిక్కుపడి యుండగా బొమ్మలవలె నిలిచిరి అని భావము, ఇవి యన్నియు మన్మథావస్తా విశేషములగుట యుక్తప్రాయము,

ఇట్లు వర్షితమైన యీ వివ్రలంభ శృంగారమంతయు. పరకీయలైన గోపభామినుల నాలంబనముగా చీసికొ నినదైయాభాస మగుచున్నది. ఈ విషయమున పరకీయలను భావము స్పుటమై యాభానతకు గాఢత కలుగుచున్నది. 'కులమున్‌ కీలము మానమున్‌ మొదలుగా€ గొన్నాడు' అనియనుటలోను, తరతరంబులె కూడి యనుటలోను వారు పరభామినులనుట దో్యోతకమై యాభానత గలుగుచున్నది. ఇంతేగాక ప్రస్తుత కథాంశమున పూర్వప్రసక్తముకైన స్వజనములచే గోపికలు వారింపబడిన విషయము స్మరణకు వచ్చుట వలన కూడ బతదనాచిత్యము న్మర్యమాణమై రసాభానప్రతీతి కలుగుచున్నది.

వెషవాలంకారికమతము

చూ 8

ఇది ఇట్లుండగా ప్‌రి శృంగారమున నలౌకిక దర్శనము చేయువారికి తదనుగుణములగు భావనలును గలుగును. ఏతద్విషయమును పరిశీలింప గడంగుదము. "శా/ అమూరుండన వేరు వబట్లుకొని (ూరాత్వు డొకం డద్భుత

(శాంతం దఉనుదౌంబి వద్యానయనుం భావెం గ్రహా దొంతయన్‌

వ్యకం్చబా కడుంగీడు నేయజకతు ద్రవం బిచ్చుమైం బూనినన్‌

శృతుండ్రెనను తత్టండో యుఢడువం దత్తృంరంబో చేబొంయులన్‌

(వాడ/-వ్లూ/భా//-రీఆుక్వా/- / 70వ

"పై పద్యమున వేదాంత ప్రతిపాదనయే గలడు. ఇది గోపికల లౌకిక (ప్రవృత్తికి గాక వారియలౌకిక తత్వమునకు నిదర్శనము. ఇందు ' దైవం ఓచ్చమైంబూనినన్‌ శక్రుండైనను శర్తుండే యుడుపం అనుటలో నిది విస్పష్టము. అక్షే 'కులమున్‌ శీలము మానమున్‌ మొదలుగా గొన్నాడు 'అనుటలో తమ సర్వస్వమును త్యాగమొనర్చితిమనీయు, నికపై 'ప్రాణము అర్వించుట' తడవనియు స్పష్టము, అంతేగాక వారు కృష్ణుడే తమకు దిక్కని భావించిరి, అందుచేతనే వారిట్లను కొనిరి. "త్తే! పల (వేవళై వెద్రవారిట్లు వెళ్టో

గానిర కృవులోనిచ్చినం (చూడ్డలైన

రక్టునులులోనుగాం జోయ (కందుసాలై

నుడువం దమకుద్దక్కాన వాం డొదుండయగలండా

(వార/-వూ/భా॥-లిఆళ్వా//- /రవవ

తమ వ్రేపల్లె పెద్దలకు దిక్కైన వాడు శ్రీకృష్ణుడే ననియు బరుడు లేడనియు భావించిరి, ఇచట తమ పెదలకేగాక తమకును దిక్కైనే వాడొరుడు లేడని ఖావము. ఇది 'అనన్యాశ్చింతయంతో మూంయేజనాః పర్యుపానతే' యనుగీతావాక్యసారమే యగుచున్నది.

ఇట్లు (వ్రజవనితల వ్షివలంభమున లౌకిక కామముకానవచ్చుచున్నను నంతర్హినముగా నొక యలెౌకికాధ్యాత్మక తత్త క్రము కానవచ్చుచు. వైష్టవాలంకారిక నం[పదాయమున కుదాహరణయోగ్య మొనర్చుచున్నవి. అందుచే నిందల్ళృంగార మాభాన మయ్యును వారిమతమున రసపోషక మగుచున్నది,

284

ఈ సందర్భము మూలమున కనవచ్చుటలేదు భాగవతమునందలి ఘట్టమును స్వీకరించి ఎజ్సన తసయనువాదమున పదిపద్యములలో గోపికల విరహమును విపులముగా వర్షించి యుండనోప్పును,

౨. కంనుని పూర్వ వృత్తాంతము - ద్రామిళుని యనుచిత శృంగారము

కంసుని పూర్వవృత్తాంతమును వివరించిన పట్టున నుగ్రసేనుని భార్యకు పరపురుషుని తోడి శృంగారము వర్షితమ్హై. యాభఖాసమునకు తావలమగుచున్నది, ఒకనాడు యమునాతీరమున ప్రసిదమగు యామునశైలంబున నఖ్స్‌ల యదువృష్టి భోజాంధకులు కాంతాసహితులై విహరింపబోయిరి. ఆ సమయమున నుగ్రసేనుని భార్య తన చెలికత్తెలతో నేగి అచట ననేకవిధవినోదములలో తేలియాడుచుండగా నామెకు రాగోదయమైనది. ఆ విధమిట్లు వర్పింపబడినది. "న! కజిమిం బూం దోశియ కడుపారణొన్మిమోన

తిడుయ లేదోయుల తెరలికయను ఎఆనకొంద్లుముయిముల ముంధ్లునం దాలగియా డౌడువ్లుర నామభల కజలడో్‌ నొంవ్లం బరువంవు. జనుకులవనం (గొవ్వుగెని డోల గిలణడు వానకేోయిలలయొమ్లు నౌలవచ్చికలు దమయిచ్చుం కొని యాము కవన (ఈడీ లేజటీగముల వెల్లుం తో గెడిన విరుల వమ్యుందనంబు గొజవి కొండ

నెలల జాజు తుంవుడులలో మెలంయబున్లు

గాడ్తుములివందు నౌందును గలిగి యల

వారమయననులు వేశ్ళుల మూరం వోయె.

క అత్తజీం జీత్తము రాగా

యత్రంబా వతం దలంచి యమ్యానిని యు

ద్వ్య్రూత్తమదన కేలీడుబి

((ెత్తగో నెాలయటయ నధికకుతుకము నొండాన్‌"

(వారో/వూ/ భా 9ఆక్వా//-/789 ౮వ/

పూదేనియ (గోలిన తుమ్మెదల సంరంభము, పురివిప్పిన నెమిళ్ల సాంపు, తేలగిలబడు

వాన కోయిలల అందము, క్రొవ్విన లేళ్ళ గుంపుల యందము, పూవుల నసువానన, తుంపురులతో

కూడిన గాలి మురిపము వారి మననులను సమ్మోహింపజే సెను. ఇట్టి ప్రకృతిని నేపథ్యముగా వర్ణించెను.

రాగోదయ కారణమైన నేపథ్యమును న్వభావ సుందరమగు ప్రకృతి వరనముచే స్ఫురింపజేసి 'అత్తజి యిత్తము రాగాయత్తంటైన' దని ఎల్జ్బన పలికెను. ఇందు తిర్య(గతి వర్షనము లేక పోయినను మలయానిలాది తటస్థవిభావపరిపుష్టిగలదు.

ఇట్టి రాగోదయ సమయమున నామెకడకు వచ్చిన వా డుగ్రసీనుండు గాక తద్రూషమున నేతెంచిన రాక్షసుడగుట వలన వారి శృంగారము కలుషిత మగుచున్నది, ఉ([గసిన రూపమున వచ్చిన రాక్షసు. డామెతో చరించిన విధ మిట్లు గలదు,

285

"క్ష నీవును వాబులును నాల తీవనుదాదరము. మోంద్‌ కేతాంచుటు ఈల నావల నెజింగి వబద్చుతి భావంబున నైవలేక వంకజువదనా

వ॥ నన్ను. జరితార్థుం. జేయుమని తదీయమనోరథానురూపంబు లగు చేషితంబులం

బ్రవర్తిల్లిన......... (హరి॥-పూ॥భా॥-9ఆళ్వా॥-75,76ప॥) నీవును, నీచెలులును ఆటలకై ఈపర్వతమునకు వచ్చిరని తెలిసి విరహము 'సైపలేక

వచ్చితినని తెలిపి ఇషోపభోగము లనుభవించెను. వారి శృంగారము ప్రకృష్ణముగా వర్ణితము గాకున్నను, నది పరస్పరాను కూలముగా సాగినదని తెలుపబడెను. వారి చేష్టితంబులందు ప్రాతికూల్యము లేదు. 'తదీయమనోరథానురూపంబులగు చేష్టితంబులం బవర్తిల్లిన యనియే తెలుపబడినది. ఇట్లీ శృంగారము రసమేకావలసియున్నది. కానియది పరపురుషగతమగుటచే యనంతర వృత్తమున శృంగారమునకు విపరీతమై సాగినది.

"వ॥ ...... అనంతరంబ పతిభావానుకూల యగునప్పుణ్యశీల నిజభర్తవలన' బూర్వానుభవంబుచందంబు వాని యందు గానక శంకించి తలంకి యాకళంకితాచారుం గనుంగొని

మ॥ అకూ నిక్టుము నీవు నావతివి గా వన్యుండ వీడూవుమై యవలంకం బయమదచ్చుర్యతమున కన్వాయంబు గావించి తిం తకు ₹ంకీంవక్‌ యెత్తకొన్సు విగ్రద్యుండ వెవ్వాండ వే టేక్‌ నిప్పావమము నేనీ తుత్తమ వదూబీదూవణం బర్లమే

జే భంక పొడులు నన్స్హోమ యెన్సువాలో కములమునతుంల దబాయవటీ ముత్తు తులత్నునైతి నీవు నల్పాయమవండవై నచపోదు నరకమునకు బర్జ్తో వినాశివడుట (వాడి/వూ/భా/-59జక్వా/- 76, 77 76మ0 తన భర్త వలన కలిగిన యనుభవము కాక వేరొకరితిగా నుండుటతో నీవెవడవని

తర్చించి పలికి, తనవా రేమందురో యనిచింతించి, వానిని శపించెను. సంభోగానంతరమున

నుండవలసిన యానందముగాక తద్విరుదమగు క్రోధమును, పర్యవసానమున కాపమును శృంగారమును తిరోహిత మొనర్చుచున్నవి.ఆమె పలుకులకు వెరవక యారాక్షనసుడు తన చర్యను సమర్ధించు కొనినాడు.

“వ అనవుడు నాతం డిర్లునియె నంగన నౌంభవులీవిభుండో నే ననముండ దామివభం డను మవోదనువ్యాంణో నీ విజేల దు ర్థునువాని భాగాల దగిలి మానిని వండీతమానితావిధం బారయంగ బల్బె. దివ్లు తగవించుకో తవ్పేన బొవ్వు నెవ్లుమా

ద్‌! అభిమానవతులు ములు నభిజాతలు నైన మగని యాండుల కారే వ్యూజచారమునన తనయల నిభనిభులం గనిర మున్ననోకులు నతివా/

(వారి!-వూ!బా!-9 ఆక్వా॥-79 50 286

తాను సౌంభప్పురీవిభుండగు 1దామిశుం డను రాక్షనునని తెలిపి, తాను చేసీనది నమర్ధించుకొనెను, తాను 'తగవించుక తప్పిన చొప్పు' లేదని పల్కుకు గాక యిదేలోకమున గల 'అభిమానవతులకు, ముగలకు, నభిజాతలకు', సరియైన విధమని పలికెను. 'వారి కలకొను నీవెటు వలన నెక్కుడనియు' పలికెను. 'ఏనిచ్చువరము సరప్రీతిణొనుము పుకు జగదేకవీరుని6 బొౌలతి కనుము. వాండు గంనుం డను పేరం గృతరిపుధ్వంనుండై , భువనావతంసం బగువిభవ ప్రశంసం బరగం గలవాండు' అని తన యనుచిత ప్రవర్తమును వరప్రదానముగ సంభావించెను. కాని యాపతివత వానిపై కోపించి శపించెను. “మ॥ ననున వక్ధ_తు యిుయైయిం శొాజీబి యెన్హుం. బొదగాం గరగ

న్హు మతాచారలం దొంటోవుజూనతులన్‌ గర్లంబౌ దీలోక వా

లము నాత్తుయ వత్యవతాగుణినముల్లానంజబునం దాల్టునం

౧నల న్యున్వనవే యరుంధదతి మొదల్త్లా నౌందజోే యబయిమ్యువాన్‌ వ॥ నీవిచ్చవరంబు గాలుకొనుము [వతవినాశనుండ వైననీ దుర్పీజంబున నుదృవించుసుతుండు నాకు నభిమతుండు గాడు మదీయభర్తయన్వయంబునంద యొక్క పుణ్యపురుషుడు పరాక్రమనమర్ధ్థుండయి జనియించి వానికీ మృత్యు వయ్యెడు."

(హరి॥-పూ॥భా॥-9 అళ్వా॥-83-84)

ఇచట నా పతివత యందు కోధమున కనుభావము లగు రక్తనేత్రత్వాదులు లేక పోయినను శాపతీవతయు, నిందాలాపములును గలవు. ఇట్లు సంభోగ శృంగారమునకు పర్యవనసానమున నానంద విచ్చేదకమైన శాపాదులు ప్రవర్తిల్లుట యనుచితము. ఇంతే గాక సంభోగశ్ళంగారమునకు ముందు కూడ వచ్చిన వాడామె భర్త కాడనియు నాత డొక రాక్షసుడనియు తెలుపుటచే నాశ్చంగారమున ననౌచిత్యము ఘటిల్లి యాభాసమగుచున్నది. అతడు రాక్షసుడను విషయ మ్‌ట్లు ముందుగానే తెలుపబడినది,

"అమ్మనస్విని మనోవృత్తం బెజీింగి యొక్కదానవుండు గ్రక్కున నుగ్రసీన రూపంబు ధరియించి చేరం జనుదెంచి" (హరి॥-పూ॥భా॥-9ఆళ్వా॥-74వ॥)

వచ్చిన వాడు పరప్పురుషుడగు రాక్షసుడని ముందుగా తెలియుటచేత నిచట సంభోగ శృంగారము పరస్పరానుకూల్యమున నుభయనిష్ట మయ్యును చర్వణ కాలుష్యమున

మూలమున నీ వృత్తాంతమున నించుక భేదము కనవచ్చుచున్నది. నారదుడు కంసునితో నీ వృత్తాంతమును చెప్పెను. ద్రమిళుడను రాక్షసుడు సౌొంభమను విమానమున కధిపతియై సూతునితో కలిసీ యథేచ్చావిహార మొనరించుచు, యామున శైలమున విహరించుచున్న ఉగ్రసేనుని భార్య ను గాంచి కామాతురుడయ్యెను. ఆమె యెవ్వరనునది తెలిసి కొనుటకు, జలమును స్పృశించి ధ్యానమొనరించును. ఆమెయుగసీనుని భార్యయని తెలియగనే తానా రూపమున నామెకడకు. పోవుదునని తెలిపి సూతుని కొంతసేపు వేచి యుండమని తెలిపెను. అనువాదమున నీవిషయమిట్లు గాక యదృచ్చముగా నుగ్రసేనుని భార్యను జూచి వెంటనే యుగొసేన రూపమున వచ్చినట్లు క్లుప్తముగా తెలుపబడెను. ఉ(గసినుని భఖభార్యయామునశైలవనవిహారము, ఆవు యాశంకయు, [దమిళునితో 5, హరి॥[-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥-28అధ్య్యా॥- 66నుండి92 శో॥ వరకు. ఇది

భం॥1నం!!1హూరి॥అను॥- లోని అధిక పాఠము 15తో చక్కగా సంవదించుచున్నది. 287

సంబాషణమును శాపపర్యంతము మూలానువాదములలో నొక్షీ విదముగనున్నది 5 ట్రందుచే నిచట కూడ చర్వణ నమయమున కాలుష్యముచే కలుగు నాభానమే గల దని చెప్పవచ్చును 3. మాయావతీప్రద్యుమ్నుల వృత్తాంతము హరివంశోత్తర బాగమున గల శృంగారాభాన ఘట్టములను పరిశీలింపవలసియున్నది, రుక్మిణీ వవాహానంతరమున నామె గర్బవతియై మన్మథుని [పద్యుమ్న నామమున పుత్రుని గా బడసెను. పుట్టిన ఏడవనాటి రాత్రి శంబరాసురుడను రాక్షసుడా బాలకు నెత్తికొని పోయెను మార్గముననా బాలుడు సముద్రమున బడీ మానముచే మింగబడేను. ఆమానమును జాలరి యొకడు తెచ్చి శంబరుని కొసంగెను, శంబరుడా మోనమును తన బార్యయగు మాయావతి కొసంగెను. ఆమెయా మత్స్యమునకు కుక్షిదళనమొనర్చి యా బాలకుడగు ప్రద్యుమ్నుని పెంచనాగినది మాయావతి (ప్రద్యుమ్నుని నకల విద్యా వప్రవీణుని గావించెను అతని శెశవము గడచిన పిమ్మట యొావనోదయమైన విషయమిట్సు గలదు. “నీ! చాలువందు అగనెౌజ్టు నెరల దళాలను ర్థొ అన్మేతములు నవళ్ళుచరాదో వమనయ మగ ముఖకమలంబు ౧ంబున మ్యగేవ యును వృత్త మద్వూమందు నిడుద్ధల యంతయు నొాడంయగగు భావాలు పొడవైన యూదులు ఎవెడందయలము ౧లర మొవ్లునింవాచంకమణరేఖయ వచో గాంబీర్భామాదుర్టూ ౧గొరవములు టో దనరు తలోక్య మోవొనోదాత్రమూర్లిం (కట వొరువోదాలర వబాజిమాను శతనిం గామింబి నానాంటో కంతలంగ యెలయు రాగంబుకతన నాకములతనొంద వ అమ్మాయావతి పలుకులంద జూప్పులం దన కోర్కి బయలు పజణచినం .......... " (హరి॥[-ఉ|॥భా॥-3 ఆశ్వా!!- 190,191) ఈ పద్యమున ప్రద్యుమ్నుని యెవనము మాయావతి కుర్సిపన విభావమగుచున్నది. ప్రద్యుమ్నుని యావన వరన మత్యంత జూబ్బ్వల్యమానమై యున్నది ఆమెరతికి ప్రద్యుమ్ను డాలంబన విభావ మగుచున్నాడు. పాఢయగు మాయావతి చూప్పలచేతనేగాక పలుకుల మూలమున కూడ తన కోర్కి బయలు పరచినది. కాని శైశవము నుండి నెటి వరకును మాయావతి యాతన్‌ని 'గారవం బారం పెనిచినది అంతియగాక యామె యక్కువమారుని సకల విద్యల. బపీణుగా నొనర్భానది ఎతత్కారణమున నామె యతని దృష్టిలో తొలుత మాతృస్తానయురాలును, ననంతరమున 6. పహరి॥[-(నం) ॥- విష్ణు పర్వ -2రఅద్యా॥- 58ినుండిర5వరకు మరియు 93నుండి 110 శో॥వరకు. 288

గురుస్తానియురాలునైనది. కావున నాతని కామెపై ననురాగ మంకురించలేదు. తద్విరుదముగ నామె ప్రణయమాతనికి తుచ్చముగా భాసించెను. ఆ విషయమిట్లు గలదు. “వ॥ .... 'వకటవివేకవిద్యావిదుం: డగునయు్య్యుదాత్త చిత్తుం డత్తెజంగునకు నంశయించి యొక్క నాల డేకాంతంబున నయ్యింతి నుపలక్షించి తే/ తల్లి వీవు వ్యుతుండో నేదు దగునా మాతృ భావము ల్వీని దౌర నీకు భావచోన్ల యిట్లు చూవంగో నక్టుటా యేమి చెవ్చు క నీ తలం వెయ్యాడి దోమని యా తుబద్చువుం నికి దొడంగి తింతయం దౌలియ నా తడుణీ తదాన నార్చీతాలోకనడ్లూ." (వార/-డఊ//బా//- ఆక్వా//-/ 9/ నుండి/ 93 వరు మాయావతి పరభార్యయగుటయేగాక, ప్రద్యుమ్నునికి తల్లియై పెంచినది. ప్రకట విద్యావిదులైన వారి కెవ్వరికైనను నామె వాంచ గర్హణీయ మనిపించును. మాయావతికి కలిగిన కోర్కె ప్రద్యుమ్నునికి పేరకముగాక తుచ్చముగా కనిపించెను. కామినీజాతి పైనే ద్వేషము" ఎహ్యుభావము కల్పించెడి పాప చేష్ట యనిపీంచెను. అందుచే 'రతి తిరోహిత మగుచున్నది. ఇట్టి మాతృభావన వలన శృంగార ముభయ నిషముగాక పోవుటచే విభావ సమగ్రత గలిగియు రసప్రతిపత్తి గలుగక యాభాసమగు చున్నది. ఈ విధముగా (పధమమున నాభాసమైనను, మాయావతి సమాధానమువలన రసమగుటకు వీలుకలుగుచున్నది. ఆమె సమాధానమిట్లు గలదు, “న అనమ మో తండి మనవోనచుదావుంయ యదు వంళవలనండలయ వానుదోవుం దభిల వురం్రే జనాబ్యాల్దు కళ్యాణీ తలి దుక్టుణీ మవోదాలో తేజా నినుం గన్ను వుంటిలోనన శంబడదుండు. దొచ్చి యదదిలో వాచిన నొక కమమున నము బేర్దౌ బావ వే నిందాయ. (బేోబితి నన్యులయం దిట్లో యనశమ కాంతి తో నెారయ మూర్తులు వ్లుష్లునే యివి వదం బానీ వగా జొక్కుచున్సద వంకజాక్ష యరులు మ్యవాద జిననింగు తాలందాయ మూత్రుదర్గన బ్యితోత్తువాగయమమున క నీగూవు చూబి వలబిత గాడుణోకాగణోవి నన్ను( కొనుము వలీ వోరంబున కంగాలణా మారడూవ్రునలేదు నక్తుముద గుణమపాతా 289

వ ళందబరుని నోరు మాయా విమోఫాతుందోని మిణ్యాకళ్ళత భావందున కాలంబు ౧జివతినివ్వు . .

లోధిని గాలగోబచరుంగాం జఊూడుమని తౌలభివీనం (టద్యూమ్చుు లు..."

(వాడ ఉ/భా[/-3 ఆళ్వా//-4 94నముండి/ 96౫

ఈ సమాధానము నందు మాయావతి (ప్రదర్శించినది 'మిధ్యాకళ్యత 'భావమని తెలుపుటచే ననౌచిత్యము' దూరమగుచున్నది. ఆమె ప్రణయమునకు స్వచ్చత కలిగి ఈ ఘట్టము తొలుత రసాభానముతో ప్రారంభమైనను చివరకు రసపర్యవసాయి యగుచున్నది.

మూలమున శంబరుడు మాయావతికి బాలుడగు (ప్రద్యుమ్నునొసంగిన వెంటనే యామె పూర్వన్మృతుల వలన నాతనిని మన్మథునిగా నెటింగి, వానిని తల్లిగా పాలిచ్చి పెంచుకెట్లని యాందోళన మందినది.

“కథమస్య న్తనం దాస్యే మాతృభావేన జానతీ |

భర్తు ర్భార్యా త్వహం భూత్వావక్ష్యే వా పుత్ర ఇత్యుత ॥

ఏవం నంచిన మనసా ధాఖ్యాస్తం నా నమర్పయత్‌ |

రసాయనప్రయోగైశ్చ శీఘ్రమేవ వ్యవర్థయత్‌ |”

"మాతృ భావనతో వీనికి పాలిచ్చి పెంచుకొట్లు? భర్తయని తెలిసియు వీనిని పుత్రునిగా పిలుచుట ఎట్లు' అని యోచించి వానినొక దాది కప్పగించి, రసాయన మొకదాని నొసంగి వానిని శీఘ్రముగా పెద్దవానినొనర్చెను."

పరిశీలింపగా మూలమున మాయావతి ప్రద్యుమ్నుని పెంచలేదు. కాని రననాయనము వలన 'పెరిగిన (ప్రద్యుమ్నునిపై మోహము (ప్రదర్శించెను, అదియును తెలుగున నున్నంత జాజ్వల్భమానముగ లేదు, వానిపై (పేమతో వానికి మాయావిద్యను నేర్పినట్లు మాత్రమే గలదు. / |

"సా చ తం వర్ధ్థయామాస కార్షిం కమలలోచనమ్‌

మాయాళశ్చాస్తై దదౌ నర్వా దానవీః కామమోపహితా ॥ *

ఇ2-. ॥

కాని పపదు్కుమ్నుడామెను గూర్చి దాది వలన విని, యామెను తన తల్లిగా భావించుచుండెను,

"దాజ్యాః నకాశాత్‌ స చ తాం శృణ్వన్‌ రుక్మిణీ నందనః

మాయావతీమవిజ్ఞానాన్మేనే స్వామేవ మాతరమ్‌ ॥"*

యౌవనవంతుడై స్త్రీలను మోహింపజేయుచున్నప్రద్యుమ్నుని జూచి మాయావతి మోహించిన విషయ మతినాధారణముగా చెప్పబడినది.

"క0 సా మాయావతీ కాన్తం కామయామానసకామినీ |

ఇంగితైశ్చాపి వీక్షస్తీ ప్రాలోభయత సస్మితా!

(ప్రనజనీమ్‌ తు తాం దేవీం బభాషే చారుహాసినీమ్‌ || * తవ తనతో పనతగవనతతకనియనతనుతోననవు 7 హరి॥[-(సం) 11= విష్ణు పర్వ 11-104 అధ్య్యా॥- 12,13 శా॥ +ధా(త్ర్యాస్తం-పాఠాంతరము 8. హరి॥-(స౨) ॥- విష్ణు పర్వ ॥-104 అధ్యా॥[- 15ళశో॥.

9 హరి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ॥-104 అధ్యా॥- 14 ళ్లో॥ 10. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥1-104 అధ్యా!॥- 17 శో॥ 290 న

సుందరుడైన వానిని మాయావతి కామించెను, ఆతనిని [పలోభపరచుచు మందహాసముతో చూచుచుండగా ప్రద్యుమ్నుడామెతో నిట్లనెను అని భావము.

ఇంతవరకును మూలమున మాయావతి యనురాగము బాగుగా వ్యక్తము కాలేదు అనౌచిత్యమును భాసింపలేదు తరువాతి సంభాషణమున (ప్రద్యుమ్నుడామె యనురాగమందలి అనాచిత్యమును వ్రశ్నించుట గలదు;

“మాతృభావం వ్యత్యికమ్యూ కీవేవం వ్ల్తర్లానేన్వూథా +

ఆఅవోదున్షన్చుభావాని న్రీత్తే చవలమానసా /

యావ్యుతభావముత్తుజ్తూ మయి లోబ్రాజ్‌ వవైనే ॥

న తు తోవాం నుత నౌమవే కోయం శీలవివర్తూయః /

త్త వమిచ్చామ్యవొం దోవి కథితం కేన్వుయం వద

ఎవిద్యూత్త్సమ్యూతబవలః న్వాభావః ఖలు యోవితామ్‌ /

యా నరేవు వనజన్లే నగ్యాగేవు నునా ఇవ /

యది తోవాం నుత నామ్యాయద వా నాత్యవు ఇల్లే /

కజైతం తత్త్వమిచ్చామి కీముదం తో బికంతమ్‌ /౯7

'మాతృభావమును విడిచి వేరొక విధముగా వర్తించుచున్నావు. స్త్రీవికావున చపలమైన మనసుతో దుష్ట స్వభావురాలవయితివి. అయో్యో, పుత్రభావమును విడిచి లోభముతో వ్రవర్తించుచుంటివి. కాక నేను నీపుతుడను కానా ఏమి? లేకున్న ఈస్వభావ విపర్యయమేమి ) నేను నిజము తెలుసుకొనగోరెదను. ఈవ్యవహారమేమి 7 స్తీలన్వభావములు మెజఖుప్పు తీగెలవలె చపలములు గాబోలు. వేఘములుపర్వత శిఖరములతో కూడి నట్లు కామమోహితలైనస్తీలు పురుషులందరితో ఆనసక్తులైయుందురు. నేను నీ కుమారుడనో కానో స్పష్టముగా తెలుప్పుము. నేను నిజమెజుంగ గోరుచున్నాను.

ప్రద్యుమ్నుని ప్రశ్నము మూలానువాదములందు సమానమేయైనను సమాధానము _ సరిపోవుట లేదు. మాయావతి తన మిథ్యాకళత్రభావమును గూర్చి తెల్ప్పుట మూలమున లేదు. (ప్రద్యుమ్నునకు తాను తల్లిని గాననియు, శంబరాసురుడు తండ్రి కాడనియు తెలిపెనే గాని తాను శంబరానురునికి పత్నిని గానను విషయము లేదు. తాను ప్రద్యుమ్నుని మోహించుచున్నానని మాత్రమ తెల్పెను.

"అతోవొం కామయామిు తాం నపొత్తుం ఉఊనితో మయా ॥

డూవం తో నౌమ్యుం వళ్వాన్త నీదామి వ్యాది దుర్పులా

యన్నో వ్యవనితం కాంతయత్‌ తు వేవ్య్చొద వర్తతే!

తన్ఫౌమనని వార్లే య (వతి నందాతు మర్గని //

వవ తే కఖైత? నర్జుః నద్చావ్వర్హ్రయి యోూమమ /

యథణానమమ వ్యుత్తర్హ్వం న వ్యతి ళమ్చురన్వూబా / //02

"అందుచే నిన్ను కామంచుచున్నాను. నేను నిన్ను కనలేదు. దుర్పల హృ్‌దయనై నీ సౌమ్యరూపము జూచి సంఛప్పురాల నగుచున్నాను నేనుకోరిన రీతిగా నా మననున

1. హరి॥[-(సం) |- విష్ణు పర్వ 11-104 అధ్య్యా!!-= 18 నుండి21 శ॥
2. హరి॥[-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥-104 అధ్యా॥!- 30 నుండి 3౩2 శో॥

ఐ9 1

నీవు నివసింపుము నా మననున గల సర్వమును నీకు తెలిపితిని నీవు నా కుమారుడవు కావ. శంబరుని కుమారుడవును కావు" పరిశీలింపగా మూలమున మాయావతి ప్రద్యుమ్నునికి. తల్లి కాక పోవుట నమర్షింపబడినది . శంబరుడు తండ్రి కాడనుటయేగలదు గాని, మాయావతికి భర్త కాదను విషయము తెలుపబడ లేదు. అందుచే ఆభాసకారణమైన కాలుష్యము అంతరించుటలేదు, కాని మూలమున శృంగార రసస్పోరకమైన సమ్మగ్రవర్ధన లేక పోవృటచీ శృంగారాభానము సైతము: పరిప్పష్టినంద లేదని చెప్పవలసీ యున్నది. నరకుడు దేవతలను జయించి ఊర్వశిని రావించి యామెపై ననురాగమును ప్రదర్శించిన సందర్భమున నొక పద్యమున శృంగారాభానము గలదు. అది యిట్లు గలదు. ౪ఏవ॥ వాసవ సింహాసనం బెక్కి యూర్వశఖి రావించి భావం బనురాగతరళంబుగా నత్తరశనయనతోడ మ వడణుం బోలితి నైవుం ఎదవితిన్‌ వైవన్వుతున్‌ గౌల్పితిన్‌ వొంం భోం జేవిత నేన యిాళ్ళురుండ నర్వామృర్హూనిద్దోరగా నురగందర్ద్హువియచ్చారాదులకు మెచ్చు లజ నీ వంకన" న్స రవిందానన నత్కరింవుము మనోవానకో నంశీడలన్‌” (వారి/- ఉ//భా/-4 ఆక్వా//-4/ వశ2వ/ "ఇం(ద్రసింహాసనాధిష్టితుడైన నరకుడు ఊర్వశిని రావించి యామెపై ననురాగముతో నిట్లుపలికెను.. "వరుణుని పారదోలితిని. కుబేరుని అణచివేసితిని. అగ్నిని, గెలిచితిని. ఇంద్రుని పారిపోవునట్లు చేసితిని, సర్వదేవతలకు, సిద్ధులకు, నాగులక్కు గంధర్వులకు మొదలగు వారికీ భగవంతుడను, అందుచే నేను మెచ్చునట్లు నన్ను మన్మథక్రీడలచే సత్కరింపుము" అని పలికెను, . ఇట నరకునికి గల యనురాగము తెలుపబడినది. దానితోబాటు తన యనురాగము నకు ప్రకర్షము కలిగించుటకు తన పరాక్రమమును తానే (ప్రశంసీంచుకొనెను. అయినను ఊర్వశి కాతనిపై ననురాగము కలుగలేదు. ఆమె యతనితో నిట్టనినది. "చ అనువఖయ నమ్మృగ్భాకై యిది యభ్రోద యంతబోవాండ వైన నీ వెను వనదో తలంవ రివుబోదన నంయమ కోబి భ్తోతో నిను నభీలాద్దురంబులను నిత్వానమర్చితుం దోనిరేని నో నును ముదమొవ్చుం కని వినూత్స వివోరరసాభిం దోల్చెదన్‌ వ॥ అంతట మహత్తక్టంబు గని నన్నుం గామింపు మనిన లీ (హరి॥-ఉ॥భా!!-4ఆశ్వా॥-43,44ప॥) ” ఊర్వశి యిట్లనెను.* నీవనినది సరియైనదే నీవు అంతగొప్పవాడవే. నీ యాధిక్యత సామాన్యము గాదు అయినను బుషులు భక్తితో సకలయజ్ఞములందునను నిన్ను అర్చించినచో నేనును నిన్ను నవ్యవహారరసములందు తేల్చుదును. అప్పుడు నన్ను కామింపుము" అని పలికెను." 292.

ఇట్లు ఊర్వశి పలుకులలో నొక మిషచీ నరకుని తిరస్మరించుట గలదు. అందుచే నిచటి నరకుని యభిలాషమున కుభయనిష్షత్వము లేకశ్చుంగారాభాన ప్రయోజకమగుచున్నది. ఇట విభావాను భావ పుష్టి యంతగా లేకున్నను వాగారంభాను భావమే శృంగారాభాన కారణ మగు చున్నది.

మూలమున ఊర్వశీ నరకాసుర సంవాదము భండార్కరు సంస్థవారి నసంళోధిత హరివంశ 25వ అధిక పాఠము నందు గలదు. మూలము డండాును నీ విషయము నాతి దీర్షముగ నొక రెండు శోకములలో గలదు. మూలమున నరకుని విషయమిట్లు గలదు.

"అమరావలీం. తదా దాతా (వవిళ్ళా చ మవోన్నురై ॥

ఉర్పుళీం చి నమావూయ వచనం బోదమనబవల్‌ /

ఖీజు మామివా వామోడు నింత ళ్యక ఆవొవో |

అవావేవ నడా బ్మాదో రాజరావో2.న్వీ నువనో /

ఉఊర్చుభ్యూవాబో |

బువయో యది తో రాజన్వక్త్రూన్లి తతుభిః నదా |

తదా దబిజామి బొత్వేంద న్యాత కార్యా విచారణా / ౯ 2కే

“రాక్షసులతో నమరావతిని ప్రవేశించిన దైత్యుడు ఊర్వశిని పిలిపించి ఇట్లు పలికను. "నన్ను భజింపుము. నేను ఇంద్రుని జయించితిని. నేనే ఇందుడను. యముడను. వరుణడను, దేవతల కధిపచిని. నే నే రాజ రాజును, సమాధానముగా నూర్వశి యిట్లనెను. 'బుషులు నిన్నెప్పుడు క్రతువు లందారాధింతురో అప్పుడు నిన్ను భజింతును. ఇప్పుడిది విచార్యము కాదు. అని పలికను.

పరిశీలింపగా మూలమునకు ననువాదమునకు భేదము లేదని తెలియును. అందుచే మూలమున కూడ నేకత్రానురాగ మైన నరకుని యనురాగము శృ్చంగారరసాభానమే యగుచున్నదని. తెలియుచున్నది.

5. శివపార్వతుల శృంగారము

పరమ దైవతములుగా భావింపబడుచు, మాతాపితలుగా సంభావింపబడుచున్నవారి శృంగార వర్దనము లనుచితములను నభిప్రాయము ఆలంకారికులు కొందరు వెలిబుచ్చిరి, ఈ విషయము ముందు తెలుపబడినది.*ీ కావృున'జగతః పీితరౌవందే యని నంభావింపబడిన పార్వతీశంకరుల శృంగారము వర్టితమగుట యనుచితము కాని హరివంశోత్తర భాగమున నుషాపరిణయ ఘట్టపూర్వరంగమున నీ శృంగార ముద్వేలముగా వర్ణింపబడినది

“వ॥ ఆ సమయంబున బాణనగర నివాసుండైయున్న కుసుమబాణదమనుండు కుసుమ కోమల యగు హైమవతిం గుసుమసమయసముచితం బగు విహారంబుల నలరించు తలంపునటల (హరి॥-ఉ॥[భా!-7ఆఅశ్వా॥-౨9వ॥)

ఇట్లు పార్వతిని అలరించు తలప్పున బయలుదేరిన శివుడు తన పరివారముతో వచ్చి అందరును శివశక్తి రూపధరులై విహరింపసాగిరి. విహారము విపులముగా వర్షితము కాగా అందు పార్వతీశంకరులకేళి (ప్రత్యేకముగా. నిట్లు గలదు. 13, హరి॥-(నం,)) ॥- విష్ణుపర్వ ॥-9] అధ్య్యా॥-అధిక పాఠము 25-భం॥సం॥హరి॥అను॥ 14. ఇదేవాాసము పుటలు 2/%,25,29.

293

"మ/ ఒక యేకాంతవుంయేతటండిం్యదమతణో విద్వూత్తుంగో తల్పంబు వై నకలేవండు ఎబచ్యితకోలకళలన్‌ శర్వాణో నం(ీత 4 (బతోడు (వేమ ఎడూడలీల ఎవొాబింవం గోల్‌ యొక్సాంత యు త్రుముం డయ్యైం యనుమావక్తోరో మదువన్త్తోమాభిరామ న్‌లిన్‌ వ॥// అమ్మనోహర విహార విన్యానంబు నందు నీ/ కంల కాలిమ దవకంరంబునకు యూళ్చు కనూ 2కాలివ్త విన్తరంన శౌదలం ఉందురుండవమ్వుత భిందులం దన యలఅకలం దోన్టు వువ్వులుగం దొడుగ నవతంన నిక్వాన మలినం దనయవ తంనోత్తులమున కుత్తుంవ మొనంగ నంగదమతశోదీన్హు లలమి యొవ్దుయ తన తవుిముల కాంతికి 6 (బేోదనేయం తే గదయ బరమేళ్షుడుండు వన్ను(6 గౌగలింవ నతని దోర్టుద్తూనరని శోలాడుభున్లు భనతర్తున చ్యకవాకములనలరు, నందం ఆలం (వాం/౯ ఉ/భా/-7 ఆశ్వా/రర్‌నుండి/0వ// "శంకరుడు ఏకాంతముగా పాలరాతి తల్పమున పార్వతితో విహరింపగోరి తుమ్మెదలు వాలినపూలతో నందమైన చోట నుళ్సుకుడయెను. ఆ నమయమున శివుని కంరము నందలి నలుప్పు ఆవె కంరమునకు కస్తూరి పూసి నట్టుండెను. చం[దుని నుండి జారు అమృతబిందువులతో ఆమెకు పూలు పెట్టినట్లుండెను తలలో నాగాబరణపు ఫూత్వారము అమె యాభరణమైన యుత్పలమును కంపి ంపజేయుచుండెను అంగదముల మణులు భుజముల కాంతి నధికమొనర్చెను. ఇట్లు శంకరుడు పార్వతిని కౌగిలింపగా నతని వక్షస్థలమను నరన్సున నామెస్తనములు చడక్రవాకముల వలె నుండెననిీ భావము. ఇట్లు వర్షింపబడిన ఈ శివపార్వతుల శృంగార మనాచిత్యమున రసాభాన మగునని రాయప్రోలు నుబ్బారావు గారి భావన క్షేమంద్రాద్యనేకాలంకారికులును నట్లు భావించిరని ముందు తెలుపబడినది. ఉషాకన్య శివపార్వతుల శృంగారమును గాంచి పార్వతిని వరమడుగుటచే నీ శృంగార ఘట్టమావశ్యకమైనది కాని అంతతో పోక ఉషాకన్య యంతః పురమున కేగిన పిమ్మట మహాదేవుడు తన పరివారముతో కలసి విహరించిన విధము వర్ణితమైనది, అనంతరవిషయమిట్లుకలదు. "తో/ ఎలమి నభిరామకామభోగేచ్చు లిచ్చుం దాల్చి నంనారతం(ళతవదాన కర్ణ రలొునవాండు గావున వవోరానువ్తక్ష నంబు కేటూ బనబొంబౌ నమురనదకి . .... తరళతుంలడా యాడ డగ ఆఅవయవేయవలతమున్‌ 204

అగరమునం "మయో తేయాం

తరము (వవోళించా నిదదింవతులలరన్‌ ........,

వ॥ ఇవ్విధంబున వినోదింప నరితవావాంబు వెలువడీ విశ్వేశ్వరుండు హృ్‌దయేశ్వరియుం దానును ల

నధీమత నైపథ్యంబులు భజీయించి........" (వారి॥-ఉ॥భా॥[-7ఆశ్వా!80,85,91ప॥)

'లోకమును నడిపించు వాడైన ఈశ్వరుడు ఇష్టమైన కొరికలను తీర్చుకొనుటై గంగానదికి జలవిహారమునకు వచ్చెను, ఓడ నుండీ దిగి తన చేతితో పార్వతి చేయి గెకొని నీటిలో దిగెను. అనంతరమున ప్రవాహమునుండి వెలుపలికి వచ్చి కోరిన విధముగా నేపథ్యమున విహరించో నని భావము.

పరిశీలింపగా నీ నందరుమున ఫివపార్వతుల శృంగారము నూచనప్ర్రాయముగనే గలదు. కాని విస్తృతముగా లేదు. ఇచట పార్వతీదేవీని గంగ చక్కగా నలంకరించి సత్సృతులొనర్చృుటయు, సలిలవిహారలీలలో పార్వతి సొంపును చక్కగా వర్షితములై యనాచిత్య దూరములైయున్న వి. కావున నీ పట్టన రసాభాసనము లేదు.

ఈ సందర్భమున మూలమును పరిశీలించినచో శివపార్వతుల శృంగారము సూచన ప్రాయముగనే గలదు.. కాని యుద్వేలము కాదు, తెలుగులో రెండవసారి వివపార్వతుల శృంగారకీళి వర్షితమైనది. గాని మూలమున వి వర్ణ్షనరెండవనారి లేదు. ఇందలి ఫవపార్వతుల శృంగార మిట్లు గలదు.

*.తడా వవోరోవగతః కదాబిదబవద్‌ బవ |

దోవ్యానవో నదీలీరే రవ్వా శ్రీమతి న (వభుః /

దేవం నంశీడీతం ద్భవ్తా $ దోన్వా నవా నదగతమ్‌ |

దీవ్యమానం మవోదోవం ద్వాదళాదత్వతోజనమ్‌ /

నానాడూవం వవుః? కృత్వా దేవ్యాః (వవ్రయబికీరయో |

ఊవా మనోరసం చగ్రే పొర్పుత్వాః నంనిదొ తథా /

“భవుడు రమనదీ వీరమున దేవితోకూడి విహిరమున కేగెను. ..(అఆ సమయమున బాణుని కూతురగు ఉష దేవి తో కూడి నదీ తీరమున క్రీడించుచున్న పన్నెండుగురు సూర్యుల తేజస్సుగల, ప్రకాశించుచున్న మహాదేవుని చూచెను, నానా రూపశరీరములు ధరించి పార్వతీదేవి (ప్రీతి ౩ చరించుచున్న శివుని చూచి పార్వతి నమిోపమున మనస్సులో నిట్లు సంకల్పించెను." అని దీని భావము

పరిశీలింపగా మూలమున ఇివపార్వతుల క్రీడయనౌచిత్యజుష్టముగ వర్ణింపబడ లేదనుట స్పష్టమగుచున్నది.

6, తిర్యగ్గత శృంగారము

భోజ, విద్యానాథాదుల మతమున తిర్యగత శృంగార మాభాసమని తెలుపబడినది. ఈ విషయమును విద్యాధరాదులు వ్యతిరేకించిరి. ఇట్లుండగా తిర్యగ్రాగ విషయమున 'స్థాయి కలుషిత మగుచోననగా ననుచితముగా బవర్తించుచో రసాభాసమగును' అని శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యుల వారు తెల్పిరి.? ఆ విషయమింతకు ముందే తెలుపబడినది. 1కు హరి॥[-(నసం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥-117 అధ్యా॥- 1,12,13 శో॥ కర ఆంధ ॥ధ్వన్యా॥-24ఉ ద్య్యో ॥-3ప॥-వ్యాఖ్య ॥[-పుట 140

జంక్‌

“సాయి కాలుష్య హేతువులు సామాన్యముగా తిర్యగాది జాతులందెక్కువగా సంభవించీను. గావున నవి యుపలక్షణముగా జేర్కొనబడినవి ఆ కాలుష్యహేతువు లివి. అనుభావములుండవలసినంత వరకుండక అనంపూర్ణముగా నుండుట సాత్తి్వకాదుల స్పూూర్తిలేకుండుట మొదలైనవి" అని శ్రీఆచార్యులవారే తెల్పిరి.! అందుచే నిర్వహణమున తిర్యగాదుల శృ్చంగారమున అనుభావాదుల పరిపూర్ణతచే నాభాసమును వారింప వచ్చునని వారి భావమ్పైనట్లు తెలియుచున్నది. ఈ దృష్టితో హరివంశమునగల తిర్యగ్గత శృంగార వర్దనములు పరిశీలింప వలసీయున్నది. అక్రూరుని సందేశము ననుసరించి (శ్రీకృష్ణుడు బయలుదేరు దినమున (వ్రభాత వర్జ్షనమున కవి యొక రథాంగ మిధునమును వర్ణించెను. “క్ష కాళిందీ నారనథున కోలావాల మదధదడునకును చబయా(ా కాల మెజీం ౧ంబచౌ నమ్మ£ | తొాలోల రజాంగమిళునవారద్దునులన్‌' (వార/-వూ/బా!-ర ఆక్వా/-/ర9వ// “బాళిందీనదియందలి సారసముల కోలాహలము కదలాడెడి రథాంగమిథునముల హర్షధ్వనులతో కలిసి శ్రీకృష్ణునకు శుభశకునము నెజీంగించెను." అని దీని భావము 'ఇట రథాంగమిథునముల హర్షధ్వనులుీ సూచనగా శృంగారమును తెలిపినను విభావాను భావాది పుష్టితో రసావిర్భూతి కలుగుట లేదు. ఇట మూలమున 'సైతము శృంగారము పోషింపబడలేదు. "తతః (్రభాతో విమలే వ్లోవ్యావోరనంకులే ! 8 ఇచట పక్షివ్యాహారసంకులమని యేగాని స్త్రీ పురుషపక్షుల కూజితములని మైనను వర్షింపబడలేదు. అందుచే అనువాదము మూలవిధేయముగాక ఈషతసస్పర్శగలదని (గ్రహింపగలము, రుక్కిణీహారణ వృత్తాంతమునకుముందు రాత్రి వేగిన సందర్భమున రుక్మిణీ , కృష్ణుల మనోభావముల కనుగుణముగశ్చంగార రసానుగుణనేపథ్యమును కల్పించి తిర్య(గ్రాగమును కవియిట్లు వర్ణించెను. “"ఉ// వాడా మధ్యువతావచలు వద్భువనవిభవంద్సు శావముల్‌ వీడౌ రథాాంగకందులతక్కు వేడుక గూడౌ తరంగజోలలం దాడా మరాళదంవతులు వోనవిలానముద్క్ళ(గక్కునన్‌ వాడౌం గముద్వులీముఖము ఎవావిరినూడౌం దమోనిబందముల్‌ (వాం/4 ఉఊ/బా/గ౩ ఆళ్వా/6ర4వ// ఇందు చ[కవాకముల కాపములు తీరెననియు మరాశదంపతులు తరంగడోల లందాడుటంము వర్టిత ములు. ఇచట విభఖావాది పుష్టిలేక యున్నను 'వేడుకగూడె', 17 ఆంధ ధ్వన్యా॥-2 ఉద్భ్యో 1-3౩ప॥-వ్యాఖ్య ॥-పుట 143 18, హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ ॥-26 అధ్యా॥- 32 శ్యో॥ 296

'తకరంగడోలలందాడె' అను పదముల వలన ననుభావముల పుష్టిగలిగి శృంగారస్పర్శ యనుభూతమగుచున్నది.

తిర్యగతమగుటచే నిది కొందరి మతమున రసాభాసముకాగా, అనుభావ పుష్టిచేనిది మరి కొందరిమతమున రసమేయగుచున్నది.

ఈ సన్నివేశమునగల ప్రభాతవర్ష్దన మమూలకము రక్కి ణీ హరణ వృతాంత మంతయు భండార్మ్కరు సంస్థవారి సంశోధిత హరివంశ అధికవాఠానుబంధము ననునరించి సొగినది. కాని ప్రస్తుత వ్యాసమునకు ఏతద్విషయ పరిశీలన మనావశ్యక మగుటచేె నదీ పరిత్యజించబడినది. జిజ్ఞానువులు మూలమును పరిశనీలింపదగును.*ి

7. అచేతనమున చేతనత్వారోపము

'అచేతనమున చేతనత్వారోప్‌ మాభాసమగునని కొందరి మతమని ముందు చెప్పబడినది.* హరివంశ పూర్వభాగమున ప్రలంబానుర వధానంతరమునగల వర్షకాల వర్ణ్షనమున నీ క్రింది పద్యమున నచేతనమున చేతనత్వారోపము గలిగి సంభోగ శృంగారము వర్ణింపబడినది.

“మ/ తెలినవ్వుూ ల్వెలిదమ్ము నెమ్య్భొ గ౧ములం దీవాల నోేవాడుచూ

వులు దారై మదలోలభ్యుంగరచన లపెల్పాత్‌ వీచీభుజా

వి యాలింగచోలి మత్తలవడన్‌ వారం దగం యగూడుబోం

౧లయో లేజీ తనర్జు నేజులు కరళ్చ ల్యాణకల్యాక్ళుతిన్‌

(వార/6వూ/బా/-7 అళ్వా/|]2వ/(

'తెలతామరలనెడి ముఖములందు నవ్వు [వ్రకాశింపగా, తుమ్మెదలు చూపులు కాగా కెరటములు భుజములై కౌగిలించుటకు సంభమము పొందగా కలక తేరి ఏలులు శరత్కాల శుభాకృతితో సముద్రమును కలిసెను. అని భావము.

ఇచట 'కలకల్టేటి' యనగా 'మనసులోని కలతతీరి' యని 'స్తీ' పరముగాను, ' బురదల తోకలతపడక చేటగానుండి యని 'ఏణుల' పరముగను నరము (గ్రహింపదగును. ఇచట ఏయిులు స్తీలుగను, సము[దము పురుషునిగను నారోపీతమగుటచే అచేతనమున చేతనత్వారోపము గలదు. ఇట్లు ఏతన్మతమున నిది శృంగారాభాసము కాగలదు.

మూలమున విష్ణుపర్వ షోడశోధ్యాయమున గోవర్థనధారణమునకు ముందుగల శరత్కాల వర్షనమున నిట్టి శోకమెగలదు.

“" చ్యకవాకన్తనతటాః వ్రులినళేణీ మండలా!

వాంనల్టణ వోనీన్వః వతిం యాంతి నమ్యుదగాః/

"చక్రవాక పక్షులనెడి స్తనములతో, పులినములనెడి జఘునభాగముతో హంనలనెడి నవ్వులతో నదులు పతిని కలిసికొనుచున్నవి. అని భావము. లలల తతత 19, హరి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ 1-47 అధ్యా॥-అధిక పారములు 20 నుండి 2ఎ3వరకు-

భం1॥1సం1॥హరి!॥అను॥

20. ఇదేవ్యానసముప్పుట 16
21. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥-17/ అధ్యా॥- 20 శ్వా॥ 2097

గమనించగా మూలమునందలి ఈ శోకమే యనువాదమున స్విచ్చగా ననూదితమన స్పష్టమగుటచే నచ్చట కూడ అచేతనమున చేతనత్వారోపమును తత్కారణమునః నాభాసమగుటయు గలవని యెణుంగగలము. అట్లీ ఇంతకుముందు (ప్రస్తావింపబడిన 'ప్రభాతవర్షనము నందే గల యీక్రింది పద్యమునందు అచేతనమున చేతనత్వారోపము "91/ అదుణేోదయ రాగందబునం

౧౮మల2ెడు వూర్చుదజ్వు ఖిందున పలనెన్‌

నరనేజమ్యిత నమాగమ .

వరమోత్సవవార్త భువనవజ్ర్యాల కెల్టన్‌," (వాం/౧డఉ/భా/౧3 ఆళ్వా/-ర౮వ//

పూర్వదిక్కు స్త్రీగా భావింపబడీ, సూర్యుడు పురుషుడుగా భావింపబడుటలో నచేతనమైన పూర్వదిక్కునందును , సూర్యునియందును. చేతనత్వారోపము జరుగుటచే

అదేవిధముగా క్రీందిపద్యమునందు సూర్వ్యుని యందును, విశ్వమునందును చేతనత్వారోపము చేయబడి స్త్రీపురుషులుగా భావింపబడిన పధము పరిశీలింపదగును. గ్య్యు/ తనతేజుంబున నన్వతోజములు విద్దుంనందు నొందం2 యెం

దును నన్వాలరము న్యువకాళ విగళద్తోవందబుగాం జదూనీ య

తృ్యమరక్తోజ్వుల మండలుం డగుభుం బూర్వాదీందో భ్యదాననం

బున నొవ్తాన్‌ ((వారాదవు ఎిళ్షుము అ౮రంబుల్‌ మోడీ నేవంవయన్‌

(వాద/ ఉ//బా[3 ఆక్వాగారర వ/

'అనురక్ష్తో జ్వ్వలమండలుడగుచు, "విశ్వ మనెడి స్తీ "సేవలు గొనుచున్నాడని (గ్రహరాజగు సూర్యుని వర్సించుటచే నిదియును పై పద్యమువలెనే శృంగారాభాసమని యనవలసి యున్నది.

ఇట్లు రసములలో మొదటిదై, భోజాదులచే రసరాజముగ భావింపబడిన శృంగార రసము ను పథమముగా సంభావించి తద్రసాభాన పరిశీలన గావింపబడినది.

ఆర్షబుషులు గంభీర హృదయులే గాని హాస్యకుశలురుగా రను నాభాణక మొకటి గలదు, ఏతదను గుణముగనే హరివంశమున 'సైతము హోనస్యము గాని తదాభానము గాని అతిస్వల్వముగనే యున్నది. హరివంశమున మూడు సందర్భములలో హాస్యరనాభాసము గలదు. ఆయా ఘట్టములు పరిశీలనార్హములు.

సాహిత్యదర్పణమున హాస్యాభాసమిట్లు నిర్వచింపబడినది,

“యర్వాద్యాలందినే వోన్వూ" 22

“"గౌరవనీయులగు గురువులు మొదలగువారి నాలంబన మొనర్భు కొనిన హాన్మము హోాస్యాభాసమగు" నని దర్పణకారుని మతము, జగన్నాథుని మతమును. నిదియే. 22. నాహి।!! దర్న్వ॥- ఎపరి = 265 శో॥

296

వేనుని వృత్తాంతము హరివంశ పూర్వభాగ (ప్రథభవమాశ్వాసమున గలదు. ఈవృతాంతమున నైకవద్యుమున హాస్యరనాభానము గలదు. వేనుడను రాజు 'క్రార్యంబున. బుడమి జనులంబీడించి ధర్మంబు.బెడబాయంగాలదో చి వేదవిరుద్ధ దుర్వృత్తి మరగి' యుండెను. ఇట్లుండగా తపస్వివరులెల్లరు వానివద్దకువచ్చి యొకయాగము జేయబూనితి మని తెలుపగా వారి నధిక్షేపించుచు వేనుడు పలికిన విధ మిట్లు గలదు. ము! అనినం బాల్దున నవ్వు యము నులతో నొాతండు నన్నాక్టురుం

డను కానింవం (బభుండా ధర్ధుమున కద్యూక్టుండ నేరొలకుం

డిన నలర్యోర్వుయః (దొక్సీ తోయములలో ఢిందంతు వమన్నైాన (వ

త్తు నోషాండ వుటందు. గాల్తు వలదీ దుర్వాక్కాముల్‌ మాదానన్‌ వ!!! మోరేమియు నెళఖుంగ రూరక పొండనుటయు వారు.......”

(హరి॥-పూ॥భా॥-1 అక్వా॥-107,108ప॥)

ఇచట బుషులను జూచి "పెల్పననవ్వి హేశనచేయుటయు, "మిీదేమియు నెణుంగరూరక పొం'డడనుటయు, అనుచితాలంబనత్వమున రసాభాస [ప్రయోజకములగు చున్నవి. పూజనీయులైన బుషుల నాలంబనముగా చేసీకొనుటచే నిది హోన్యరసాభాసమైనది.

మూలమున నీవిషయ మిట్లు గలదు.

“వేన్‌ ఉవాబ /

వ్రష్తా దర్దున్వ కళ్చాన్వా* (ోతవ్యం కన్యావై మయా /

(త వర్యతవః నత్వార్ధుయా వా కూనమో భువ? /

[(వ్రభవం నర్వుభూతానాం ధర్వాణాంచ ఎకేవతః 7

,నమ్యూడా న విదుడ్డూనం భవన్తో మామబేతనః /

ఇబచ్భ్బున్‌ దపాయం. వ్యధివీం వ్లావయేయం తధాద్నలై /

ఖం భువంబ్రైావ డుందోయం న్యాత కార్యావిచారణా / ప్‌

'నాకంకు ధర్మస్రష్ట ఎవరు? వేద, వీర్య, తప, సత్యములందు నా సమానుడు వేరెవరు? సర్వ భూత సర్వధర్మ ప్రభవకారణుడైన వేనుడను. నన్ను మోరెజణుంగకున్నారు. మోరు మూర్చలు, తెలివిలేని వారు. కావుననే నన్ను తలియకున్నారు. నేను తలచిన భూమిని దహింతును. జలముచే ముంచి వేయుదును. [ప్రపంచమును నిరోధింతును. ఇందు సందేహమునకు తావు లేదు. అని వేనుడు పలికెను,

పరిశీలింపగా నిందు "పెలుచన నవ్వుుటి యను ననుభావము లేదు. కాని బుషులను మూర్వులు తెలివి తక్కువ వారని యధిక్షేపించుట గలదు. దీనిని పరిశీలింపగా మూలమున కంక ననువాదమున హాస్య రసాభాస పోషణ మధిక మని యవగతము కాగలదు.

గ శతధన్నువధనందర్భము శతధన్వువధ నందర్భమున హరివంశ పూర్వ భాగమున, తృతీయాశ్వాసము నందు మూడు పద్యములలో హాస్యరసాభాసము గలదు. అర్ధరాత్రి సత్రాజిత్తును జంపి శృ్వమంతక 23. హ51॥1-(వం) ॥- హశివంశవర్వ 1-5 అధ్య్యా॥- 14 నుండి 14 శో॥

299

మణి నపహరించిన శతధన్వుడు పారిపోగా, సత్యభామ వలన నావిషయ మెజణింగిన శ్రీకృష్ణుడు బలరామ సహితముగా నాతనిని వెంబడించి సంహరించెను. అనంతరమున వానిని జేరబోయి ఇట్లు ఛోధించెను. "క మొలయను వజీరయయనోదడును

దలయను ళోదంచి చూచి తత్తనువున న

వ్వలనిత రత్తుము ౧గానండ

వాలదడుడును యూడవచ్చా నంతబిలోనన్‌' (వార/-వ్లూ/భా/-3 ఆక్వా/-2/ 4వ

ఈ విధముగ శోధించి రత్నమును గానక బలరామునితో 'శతధన్వువధంబు వితథం బయ్యె' నని పలుకగానది *బొంకను తలంపున6 గటకటంబడి' బలరాము డిట్లనెను, "తే! అరృళృ్ల యెబ్రోదయొ నయల్దోవాండు

నిన్సిరోయింల్‌ మ్యాతకు నిభ డయ్యెం

బలుకు లేబీకీ నతోఢి (బ్రాతృధర్థా

మింకో నింతియ చాలు నీయిచ్బుం ఊనుము” (వాడ/-వ్లూ/భా/-3 అళ్వా/-2/రవ/

ఈ పద్యమున 'ఇంత మాత్రమునకే ఇట్లయితి' వనియు 'అర్ధతృష్ట యెట్టిదియొ యనియు హేశన చేయుచున్నాడు. అంతటితోనోగక “"వ॥ ... అతని శపథవాక్యంబులు విశ్వసింపక సాంత్వనంబులు గైకొనక యిమ్మాయ

లేనెటుంగని యవియె యుడుగుో. (హరి॥-పూ॥భా॥-3ఆళ్వా!॥!-21/వ॥॥)

మని పలుకుటచే నీయధిక్షీప వాక్యములలోని యవహేశన స్పష్ట మగుచున్నది.

శ్రీకృష్ణు డనుజుడని భావించినను ఆతడు నారాయణాంశ నంభూతు డగుటచే నాతని నాలంబనము చేసికొనిన హోాన్య మనుచితమై హాస్యాభాస మగుచున్నది. శ్రీకృష్ణుడు హాస్యభాజనుడు గాదగ డనుటకు 'నీ యట్టివాడు అను విశేషణ మొక్కటియే శ్రీకృష్ణుని పై బలరామునకు గల గౌరవభావమును చూప్పుచు, వెనువెంటనే యాగౌరవమునకు వ్యతిరేకమగు నధిక్షేపము భాసించి హిస్యాభాసము ప్రకృష్ణ మగుచున్నది.

ఈ సందర్భమున మూలమున హాస్యాభాసనము లేదని పరిశిలనవలన తెలియగలదు. మూలమున నీవిషయము హరివంశపర్వమున, ముప్పదితొామ్మిదవ యధ్యాయమున నిట్లు గలదు.

"నాన్త్రతి కృూవళవేవాచ తతో రామో దషాన్వాతః

దల్చ్టుభమనకృ ల్‌ కృత్వా (వత్వువాబ జనార్లనమ్‌

(ాతృత్వాన్యు రయాభ్యోవ న్వునీ తో_న్తు (జామ్యూవామ్‌

కృతాం నమే ద్వారకయూ నత్తుయాన బద వృవ్లభిల వో

శ్రీకృష్ణుడు (తనవద్ద రత్నము) లేదని చెప్పగనే బలరాముడు కోపముతో ధిక్కరించి జనార్దనునితో నిట్లు పఠ్కెను. 'సోదరుడ వగుటచే నీ చేతను సహించుచున్నాను. నీకు, శుభమగు గాక, నాకు నీతో గాని,ద్వారకతోగాని, వృష్టివంశముతో గాని (ఇక పై) పనిలేదు. 24. హరి॥[-(సం) ॥1- హరివంశపర్వ 1-39 అధ్యా॥- 21, 22 శా॥

300

పై సందర్భమున మూలమునందు కోపము ధిక్కారము. కలవగాని హాస్య స్ఫోరకమగు హేళశనము లేదు. అందుచే ననువాదమున మాత్రమే హాస్యాభాసప్రనక్తి గలదుగాని మూలమున లేదని ఆలియగలము. ఎ. కంనుడు నారదు నధిక్షేపించి పలుకుట హరివంశపూర్వభాగమున పంచమాళశ్వాసమున మూడుపద్యములలో కంనుడు నారదు నవలంబన మొనర్చిన హోస్యాభాసము గలదు.నారద. _-.నునివధింవగల పుత్రుడు దేవకీదేవికి జన్మింపగలడని తాను వినిన దేవరహస్యము నివేదించి యరిగెను. అనంతరమున వాని పరోక్షమున కంసుడు తన భృత్యులతో నారదుని పలుకులను హేశన మొనర్చెను,. ఆ విషయ మిట్లు గలదు. “వ॥! ...... కంనసుండు నిజభృత్యజనంబుల దెసం జూచి 'పెలుచ నవ్వి మ చతుడం జంబు నిలించనంయమిదౌనన్‌ నన్నే వొవైయండు మా మతి మున్సైవుడుం దూడందద్యూ నకబా మాలోటో నత్తాడ్యూలం దతివోన్వంబుగో నిట్లు వల్సందయనే యబ్తానమం దొభ్రొ లే ౧౨ నేవోల్పుల నేళ్లు2కొనమి నిక్ధుం బాల్యం నం డోకో" (వారి/-వ్లూ/భాో/-౮ ఆక్వా/॥-రి/-రిరి వ) నారదునిపై నధిక్షపసూచకముగతన యనుచరుల వంకజూచి నవ్వ్వట యాతనిని హోస్యభాజనునిగ జేయుట అంతతో నాగక నారదుని గూర్చి చివరగా నిట్లు పలికెను. "చ! కలవనగంవు యీతవని కాలును నోదును జూగుగాన కె వ్వాలనం జం్యబోమంభుచు నవాయవ్లుం (దబోదరమాటల లాడిదీ డుఠల మద్దూన నూర్‌ విరోధ మొనడ్పుచునుండు రాజులం ఎలుబన రంది టబ తలవెట్టు ఎశోదవ్టుం బీంట వోవంగాన్‌ో' (వార/-వూ/భా//-౮ ఆళ్వా/-92వ/ నారదుడు కలపనగంప వంటివాడనుటయే గాక, '*కాలును నోరును బాగుగానీ క్ర దిక్కుననైనను తిరుగుచుండునని కంసుడు బలుకుటచే నారదుని ఎంత అవహేశనమొనర్చి హాస్యభాజనునిగా జేసెనో తెలియుచున్నది. దేవమునియు, బహ్మమాననప్పత్రుడును, పరమభాగవత శిఖభామణియు నగు నారదు నాలంబన మొనరించు కొనిన హాస్యమగుటచేనిదియనుచితాలంబన మున మూలమున కూడ నీ సందర్భమున కంసుడు నారదుడు నిష్టమించిన వెంటనే యధిక్షేపించు చు నవ్విన విధమిట్లు గలదు. "ఇత్యుక్తా నారదో యాతే తన్వ వాక్తుం విచినయన్‌ + ఊవోనోవ్రాన్హత? కంనః (వతాళదళనల్చిరడ్‌ (పోవా నన్శితం బ్రైవ బృుత్యానామ్యగతః న్‌తః | 25, హరి॥-(50) ॥1- విష్ణుపర్వ 1-2 అధ్య్యా॥- 21, 22 శా॥ ఏ౦1

"ఇట్లు చెప్పి నారదు డరిగిన వెనుక కంసుడు చాలసేపు పండ్లు కొరుకుచు, నవుక్షచు, భృత్యులముందు నిలిచి, 'ఈ సనెరదుడు సర్వ సాధారణముగా నవుష్రకో దగిన వాడే గాని చతురుడు గా డని పలిఃను."

ఇట్లు నారదుడు హాస్యభాజను డనిప లుకుటలో ననుచి తాలంబనత్వమునమూలమున కూడ హాస్యాభాసమే (వ్రతీయమానమగుచున్నది.

మొత్తముపై నిందలి హాస్యాభాన సందర్భములను, పరిశీలింపగా నవియన్నియు రేఖామా(త్రము లనియు, అధిక్షేపమా[తములే ననియు తెలియగలదు. వికృతాకార వాగ్వేషాది జన్యము లై యనుచితాలంబనము గలిగి పిభావాను భావపరిపుష్టి గల సందర్శ్భములు లేవనియును, తెలియగలదు.

రౌ[దరసాభానము

రౌద్రాభాసమును. గూర్చి రసగంగాధరమున నిట్లు గలదు.

"కదర్యూ కాతరాదగతత్స్వేన వీతాద్యాలంబనత్సేన వా

(టోబోత్సావోౌ......... దినాబానాలో లో

'హీనులు, పిరికివారు నగువారి యందు గలదియు, పిత్రాదు లాలంబనముగా గలిగినదయు నగు [కోధము రౌదాభాస మగును అని జగన్నాథుసిమతము సాహిత్యదర్పణకారుడు కూడ 'రౌ ద్రేగుర్వాది గత కోపే'* అని తెలిపి ఈ యభిప్రాయమునే వ్యక్తము చేసెను. ఆది శబ్బముచే పితృభ్రాతృముని, నుర, ఆచార్యాది గౌరవనీయులైన వారందరును (గ్రహింపదగుదురు.

ఇట్లు అనుచిత విభావాలంబనమున రౌ[దరసాభాసనము నిష్పన్నమైన సందర్భములను మోద పరిశీలింపదగును.

1. ఛాయాదేవి పై యముని కోపము

హరివంఠ పూర్వభాగ ప్రథమాశ్వాసమున యముడు తల్లిపై చూపిన రౌద్రాభాసము రెండు పద్యములలో గలదు. సూర్యుని భార్యయగు సంజ్ఞాదేవి సూర్యుని వలన వైవస్వతమనువును, యముండునుయమునయునను మువ్వురను సంతానముగా వడసీన తరువాత, సూర్యుని తాపమును భరింపజాలక నిజచ్చాయచే ఛాయయను. దానిని సృజించితనకు మారుగా నూర్వ్యునికడ నిలిపి తాను యథేచ్చజనెను ఛాయాదేవియు సూర్యుని యందు సౌవర్షుడును, శనైశ్చరుడును, దపతియును ననువారలను సంతానముగా నొందెను కానిస్తీ సహజబుదిచే తనపాపలందు మిక్కిలి కూర్మిగలిగి మిగిలినవారి పైన భేదభావమును చూపసాగెను. అప్పడు యముడు సైపక ఆమెను తన్నుటై కాలు చాచుటయ్‌, ఆమె కోపించిన విధమును నిట్లు గలవు.

“వో/' మువ్వ పరను గోరదము నేయ నవ్వుధందు

నెవలేక్‌ యొకన్హుడు శమనుం డలిగ్‌

చరజమమ్మాా ఖుదల్లి పెం జడాంబౌం దన్హు,

దాని. కాయయమ కోన నంతావ మెనం గ 26. రస॥- గం॥- వ్రథమాననము -ప్పుట 375

27. సాహి॥దర్న॥-3ప ర1-264శో| 302

ల్‌! తినని యనతర్‌ ము డ్లుంతయు

నమ లంకతించి తకుగావునం దబదముమపాొం

దునినీవడుం గాత యని చె

లన కవేయించు టయ వెఅబి ఊముం డాతురుండొ"

(వార/-వ్లూ/బా!-! ఆశ్వా/-/50 /65/వ/

“సవతి తల్లి తమ ముగ్గురను అవమానపూర్వకముగ చ* టుచుండగా,యముడామెను కోపముతో తన్నుటకు కాలుచాచెను. దానికి కోపించి యామె, 'తల్లినని చూడక తన్న భోయితివి గావున నీకాలు తెగిపడుగాక్‌ యని శపించెను" అని భావము.

ఇచట యమునికి తల్లిపై ననుచితకోధము గలిగినది. ఇచట రక్తనేత్రత్వాదులు లేకున్నను, [కోధమున కనుభావముగా 'తాచుటి యను చేష్టయున్నది. దీనిని లౌద రసాభాసమనక పోయినను రౌద్రభావాభానమని యైనను [గ్రహింపదగును.

మూలమున హరివంశపర్వ నవమాధ్యాయమున రెండు శోకములలో యముడు తల్లిపై చూపిన యనుచిత రొద్రవూభానమగుట గలదు. మూలమును పరిశీలించినచో ననువాదము యథామూలమని స్పష్టమగును. మూలమున. నిట్లు గలదు.

"నంజ్లా తు సారవ తాత న్వన్య వ్యుతన్వూ వై తదా ॥

భకారాబ్తూదికం న్వువాం న తణా వూర్చుడోవు వై /

మన్వుర్హన్వ్య్యమత్తత్తు యమన్తన్వా న చ్హావే!

తాంచలోపాళ్లు బొల్యొత్త బాఎవిన్యోన్య ౭ అలాట్‌ /

వదా నంతయామాన నండ్డాం పవన్వతోయమః 1 "టర్‌

పార్ధివ (ఛాయాదేవి) తన పుత్రులపై నధిక్కపీమ చూప్పచు, ముందు పుట్టిన వారిపై నట్లు (ప్రేమను చూపలేదు. వైవస్వతుడు దానిని సహించినను యముడు సహింపలేదు. ఆ: యముడు రోషముచేతను, బాల్యము చేతను, భావికాల పరమార్ధచోదితుడైయును సంజ్ఞాదేవిని పాదములతో బలముగా తన్నబోయెను' అని భావము,

మూలానువాదములందు యముని అనుచిత కోధానుభావమగు పాదములతో తన్నబోవుట సమానము కాగా మూలమున 'రోషము నొక్క దానినే గాక "బాల్యము, 'విధి అను వానిని కలుపుటచే అనౌచిత్యమునకు బలము మరింత తగి యాభాసము స్పుటత్వము నందుటలేదు, య

2. శతధన్వుని పై శ్రీకృష్ణుని [కోధము

హరివంశ పూర్వభాగమున తృతీయాశ్వాసమున నైక పద్యమున నీ యాభాసము గలదు. శ్రీకృష్ణుడు లేని సమయమున సత్రాజితుని చంపి శ్యమంతకమణి నపహరించిన శతధన్వుని చంపుటకై వ్రీకృష్ణుడు బలరామ సహితుడై వెడలెను. శతధన్వు డోర్వలేక పారి పోవుచుండగా వెనుతవిలి వానిని కూడ ముట్టి చంపెను. పారిపోవు వానిని వెనుతవులు కే గాక వాని పై జూపిన (కోధమిట్లు వర్ణితమైనది. 28. హరి॥-(నం) ॥- హరివంశవర్వ ॥-9అధ్య్యా॥[- 21,22 శో॥

303

ల్‌! తినని యనతర్‌ ము డ్లుంతయు

నమ లంకతించి తకుగావునం దబదముమపాొం

దునినీవడుం గాత యని చె

లన కవేయించు టయ వెఅబి ఊముం డాతురుండొ"

(వార/-వ్లూ/బా!-! ఆశ్వా/-/50 /65/వ/

“సవతి తల్లి తమ ముగ్గురను అవమానపూర్వకముగ చ* టుచుండగా,యముడామెను కోపముతో తన్నుటకు కాలుచాచెను. దానికి కోపించి యామె, 'తల్లినని చూడక తన్న భోయితివి గావున నీకాలు తెగిపడుగాక్‌ యని శపించెను" అని భావము.

ఇచట యమునికి తల్లిపై ననుచితకోధము గలిగినది. ఇచట రక్తనేత్రత్వాదులు లేకున్నను, [కోధమున కనుభావముగా 'తాచుటి యను చేష్టయున్నది. దీనిని లౌద రసాభాసమనక పోయినను రౌద్రభావాభానమని యైనను [గ్రహింపదగును.

మూలమున హరివంశపర్వ నవమాధ్యాయమున రెండు శోకములలో యముడు తల్లిపై చూపిన యనుచిత రొద్రవూభానమగుట గలదు. మూలమును పరిశీలించినచో ననువాదము యథామూలమని స్పష్టమగును. మూలమున. నిట్లు గలదు.

"నంజ్లా తు సారవ తాత న్వన్య వ్యుతన్వూ వై తదా ॥

భకారాబ్తూదికం న్వువాం న తణా వూర్చుడోవు వై /

మన్వుర్హన్వ్య్యమత్తత్తు యమన్తన్వా న చ్హావే!

తాంచలోపాళ్లు బొల్యొత్త బాఎవిన్యోన్య ౭ అలాట్‌ /

వదా నంతయామాన నండ్డాం పవన్వతోయమః 1 "టర్‌

పార్ధివ (ఛాయాదేవి) తన పుత్రులపై నధిక్కపీమ చూప్పచు, ముందు పుట్టిన వారిపై నట్లు (ప్రేమను చూపలేదు. వైవస్వతుడు దానిని సహించినను యముడు సహింపలేదు. ఆ: యముడు రోషముచేతను, బాల్యము చేతను, భావికాల పరమార్ధచోదితుడైయును సంజ్ఞాదేవిని పాదములతో బలముగా తన్నబోయెను' అని భావము,

మూలానువాదములందు యముని అనుచిత కోధానుభావమగు పాదములతో తన్నబోవుట సమానము కాగా మూలమున 'రోషము నొక్క దానినే గాక "బాల్యము, 'విధి అను వానిని కలుపుటచే అనౌచిత్యమునకు బలము మరింత తగి యాభాసము స్పుటత్వము నందుటలేదు, య

2. శతధన్వుని పై శ్రీకృష్ణుని [కోధము

హరివంశ పూర్వభాగమున తృతీయాశ్వాసమున నైక పద్యమున నీ యాభాసము గలదు. శ్రీకృష్ణుడు లేని సమయమున సత్రాజితుని చంపి శ్యమంతకమణి నపహరించిన శతధన్వుని చంపుటకై వ్రీకృష్ణుడు బలరామ సహితుడై వెడలెను. శతధన్వు డోర్వలేక పారి పోవుచుండగా వెనుతవిలి వానిని కూడ ముట్టి చంపెను. పారిపోవు వానిని వెనుతవులు కే గాక వాని పై జూపిన (కోధమిట్లు వర్ణితమైనది. 28. హరి॥-(నం) ॥- హరివంశవర్వ ॥-9అధ్య్యా॥[- 21,22 శో॥

303

“౪ కొంత దడ వంగౌ వెరుకొని యంతతం ౧కు నలిగి యాతం డాళతదను (న త్యూంత(కోదంబున మద కాంతింవకతునియవైచాం ఊ్యతముచేతనో' (వార/-వూ/భా!/-3 అక్వా/-2/3వమ ఇచట గల శ్రీకృష్ణుని (కోధమును తఆలుపుటకు 'కడునలిగి' యనియు, 'అత్యంత [కోధంబుని ననియు, 'మది కాంతింపక ' ననియు మూడు విశేషములతో తెలిపి, కోధాను భావమగు తలనరకుటను' తునియవైచె చక్రము చేతన్‌ ' అని యథివర్సించెను. పారిపోవు వానిని బంధింపక చంపుటకై ప్రయత్నించుట యనుచితము. ఇట్టు లనుచిత విభావమగు శతధన్వు డాలంబనముగా నాగి, 'చంపుట' యను ననుచితానుభావముతో కూడి రౌ[దరనాభాన (ప్రతీతి కలుగు చున్నది. దీనిని 'కదర్య' గతమని భావింపవచ్చును. 'కాతరి గతమని భావించినను నత్యదూరము కాదు. మూలమున హరివంశపర్వమున ముప్పదితొామ్మిదవ యధ్యాయమున న్‌ ఘట్టమున్నది,. ఇందు శ్రీకృష్ణుని యనుచిత కోధానుభావ నిరూపకములగు వర్జనములు లేక సామాన్యకథనమే గలదు. "వద్భ్యావేవ తతో గత్వా కళళదన్వానమచ్యుూతా + మథిలామభఖితో రాజన్‌ ఊఉమాన వరమ్యారవిల్‌ (౫ 2 పై విధముగా మూలమున రసాభాసము లేదనుట స్పష్టము. వ3.__హిరణ్య కశ్యపుడు దిక్పాలురను బాధించుట హరిపంశపూర్వభాగమున చతుర్దాశ్వాసమున నేకైక పద్యమున హిరణ్యకళ్యపుడు దిక్పాలురొపై చూపిన రౌద మాభాసమైన విషయము గలదు. హిరణ్యకళ్యపుడు తపోబలము చే గర్వించి దేవతలను బాధించుటకు ప్రారంభించెను. విష్ణుభక్తులైన యాయాదేవతలను, బిుషులను. బాధించిన విధమిట్లు గలదు. గ్య అమరేందు భింగాంచి వొవ్వూవావాను గాని బేనీ యంతకుని నిరంచి నిర్భతి దండించి వడుణుని ౧ డడం౧ంంచి న మాడ మర్లంబి తఈటోడుం. దొజబి యీకాను నొత్తి వజశీవలందొక్సి నా ద్యూల నొంచీ నిద్దుల చుక్కు మణంబి వనువ్లుల (నుక్సుంచి వారజాన్దునియేవు మావి యళ్వునులయావోవ ముడీవీ తో గదుడ గందర్టు ఖభోచరవడలం బొక్క ౧తులం గాలంబి యవృరోగణము నలి యధదికు అయతావనుల నాలి నతకరంబి యథఖీలలోకాదివత్తూంబు నందౌ నంతో" (వార/-వ్లూ/బా//-4 ఆళ్వా//-2ర మ నవ 29. హరి॥-(సం) ॥- హరివంశపర్వ ॥-39అధా శై!!-శో॥| 3౦4

ఈ పద్యమును పరిశీలించినపు డాయాదిక్వాలకులను హిరణ్యకశ్యషప్పుడు జయించుటకు పరాక్రమమును వప్రదర్శించినచో నీ సందర్భమున వీరరన ముత్పన్న మై యుండెడిది, కాని హిరణ్యకశ్యప్పుడు వారి పై కోపముతోను ద్వేషముతోను ప్రవర్తించుటచే నిచట నుత్సాహము లేదు. బభంగించి, నిర్జించి,. దండించి ఇత్యాది విశేషణములు హిరణ్యకశ్యపుని పరాక్రమమును తెలుప్పునవి యని భావించుట కిదేవరునలో తెలుపబడిన 'తాపసులనెల్ల నతకరించి' యనుమాట బాధకమగుచున్నది “-౨దుచే నిచట రౌదమునే భావింపవలని యున్నది.

పూజనీయులైన లోకపాలకులగు దిక్సాలుర పైనను, తాపసుల పైేనను ప్రధర్శింపబడిన యనుచిత రౌద్రమగుటచే నిది రౌాద్రరసాభాసనమగుచున్నది. కాని ఇచటి రౌద్రమంతగా విభావాను భావసంపన్మహితము గాక పోవుటచే దీనిని రాదభావాభానమని భావించుకే యధిక సమంజసమన వచ్చును.

మూలమున హరివంశ పర్వమున నలుబదియొకటవ యయధారగ్టయమున హిరణ్యకశ్యపుని యనుచిత రౌద్రము రెండు శోకములలో నిట్లు గలదు.

"లభ్రమ్యాతేో వరే చావీ నర్వాః సోఒబాధత (వజాః

పాంణ్యకళశన్నా2 త్వొ వరనానేర దల్పితి

ఉఊ(మేవు మవోభాగాన్‌ మునీన్‌ వై *ళ2నీతవతాన్‌

నత్యూదర్భు రతాన్‌ దాంతాన్‌ వురా ధద్లరతవాంత్తు నల =

"వరలబ్ధిచే గర్వించి హీరణ్యకశిపదైత్యుడు నర్వప్రజలను బాధించెను. ఆశ్రమము లందు వ్రతనిష్టులును, సత్యధర్మ నిరతులును నగు మహాత్ములను మునులను పీడీంపసాగెను."

అమాయకులైన (ప్రజలపైనను పూజనీయులగు మహాత్ములపైనను, మునులపైనను (వదర్శింపబడిన యీ రౌద్రము అనుచిత మై రౌద్రరసాభానమే యగును లేదా రౌద్ర భావాభాన

మూలమున దేవతలపై (పదర్శించినది పరాక్రమమే గాని రౌద్రము గానట్లు కనవచ్చుచున్నది.

" డవాంని భువవనాంను వరాజితా మవోచురః

లోక్టూం వళమానీయ న్వారేవవతి దానవ?

యదా వరమదోన్ధుత్తో న్వవనద్‌ దానవో దివి

యజ్రయాన్‌ కృతవాన్‌ ద్రత్యాన్‌ దోవాం్దక్పై వావ్వయణయాన్‌ 2

"తిభువనము అందలి దేవతలను పరాజితు లను జేసి మూడులోకములను వశపరచుకొని స్వర్గమున నా దానవుడు నివసింపసాగెను. వరమదోన్మత్తు డైన యాదానవుడు స్వర్గమున నివసించినది మొదలుగా దానవులకు యజ్ఞభాగములు కల్పించి దేవతలను. యజ్ఞభాగవర్ణితులను గావించెను." -

ఇచట 'పరాజిత్య' అన్‌ చప్పిన దానిలో పళాక్రమ ప్రసక్తి యే గలదు. కావున నిది వీరాభానమే గాని రౌద్రాభాసము కాజాలదని. గమనింపవచ్చును. ఇది కూడ చాల స్వల్పమేగాని ప్రకృష్టము గాదు. 30. హరి!॥-(నం) ॥- హరివంశపర్వ ॥-41 అధ్యా॥- 65,66 శా॥ 31. హరి॥-(సం) ॥- హరఠివంశపర్వ ॥-41అధ్యా॥- 67,68 శ్లో॥ 305

4. దేవకీపుతులగు శిశువులపై కంనుని క్రోధము

హరివంశ పూర్వభాగమున పంచమాశ్వాసమున నేకైక పద్యమున కంనుని యనుచిత రౌ ద్రమాభాసమగుట గలదు. దేవకీదేవి యోగనిద్రాప్రభావ నంయోజనమున ఆరుగురు శిశువులను గర్భధారణ మొనర్చెను. వారిని పుట్టిన వెంటనే కంసుడు చంపిన విధ మిట్లు చెప్పబడినది. "చ ఉఅరన్మేవనూతికాలమునయవ్లుడు దక్షు లెజీం౧గ బావ్పుంాం

౧రుణ యొకీంత లేక యెజణగందుల దోవకీగన్హు యార్వురం

బడువవికాల మోంరళిలవైం గడకాణలు వల్లో (బోనీ యా

నురముగ ఉం వెం గంనుం డుడు ళోజీతము ల్బైదరంగ డొచ్చారన్‌.”

(వాం/6వూగభా/౮ ఆక్వా/-[07వ//

'పురిటథి నసమయమండదే తెలిసి కొని దయమాలి దేవకికి జన్మించిన పసికందులను ఆరుగురను కాళ్లుపట్టి రక్తము చెదురునట్లురాతి'పై వేసి చంపె'నని భావముసోదరి కుమారుడైన విశువు పైకంసుడు ప్రదర్శించిన 'కోధమిట్లు వర్షితము. బంధుత్వమును తలచినచో నీకార్యము నందలి యనౌచిత్యము ద్యోతకమగు చుండగా, శిశువగుట వలన నా యనొచిత్యము ప్రబలతర మగుచున్నది. అందునను ఆ శిశువులు 'ఎఅగందు' లనుటచే మరింత ప్రకృష్టమై యాభాసమునకు తావల మగుచున్నది.

రౌదదరనానుకూలమగు విభావానుభావ పుష్టియు గమనింపనగును. ఆతడు వైచినది 'పరుష విశాల ఘోరశిలి, ఆ శిశువులను ' కడకాళులు పట్టి (వేసి చంప ్ననియు తెల్పెను. అంతటితో పోక'ఆసురముగ చంపె' ననియు తెల్పెను. 'శోణితము చెదజణుటచే' వాని రౌద్రము స్పష్టము కాగా దానిపై మజియొక విశేషణము వేసి 'ఉరుళోణితమనుటచే' రౌద్రరసాభాన మగు చున్నది.

యు

మూలమున విష్ణు పర్వచతుర్గాధ్యాయమున నీ విషయమతి సామాన్యముగ తఆలుపబడినది.

“వడర్తాన్‌ నిన్వుతాన్‌ కంననొాం ఉమూన ఇిలాతలే /

౧ భో అటో

ఆవన్హుం న్వవ్హమయం గర్జుం నా నినాయాథ లోహాజణోమ్‌ // 22

' దేవకికి పప్రకటమైైన షడర్భములను కంసుడు శిలాతలముపై మోది చంపె'" నని మాత్రమే గలదు. తెలుగున ననేక విశేషణముల నుపయోగించుట ద్వారా రసాభానము బాగుగా నిర్వహింపబడగా మూలమున నట్టు గాదని స్పష్టమైనది.

5. కంనుడు యోగమాయపై నెజపిన కోధము

హరివంశ పూర్వభాగమున పంచమాళశ్వాసమున నైక పద్యమున కంసునియనుచిత క్రోధ మాభాసన మగుట గలదు శ్రీకృష్ణుడు జన్మించిన వెంటనే వేపల్లెకుచేర్చి, యట నుండి యళోదకు పుట్ట న ర౮ంంగవూాయను తెచ్చి దేవకి పక్క కు చేర్చి కంసునకు 'ప్రనవవార్తనెజింగించెను. వెనువెంటనే కంసుడు వారకులచిత్తుడై చెఅనాలకు చనుదెంబెను. వానిదశయిట్లు వరితము. 32, హరి॥-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ ॥- 4అద్యా॥- 2 శో

306

“మ/ తలయం జీరయ వీడ నంిమముతో బెవోవథూతంబునం

౧లయం గ్రబ్భుభుం బాయితాంబది వౌ నాకదంినుండు తత్యూతికా

నిలయద్వారమునందు నిల్చి శివవుం దోతామ్యు తెమ్యంచు నా

కులుం డై వల్చుంగం గృ్యభ్రమాతయను నయ్రోభార్హరై యత్రణీనో"

(వాల /౧వ్లూ/బా/4ల ఆళ్వా/[24వ/ ఒడలు తెలియని వ్యాకులపాటుచే కట్టుబటయు, జుట్టును వీడిపోవుచుండగా పరుగెత్తుకొని వచ్చెనని కంనుని వర్ణన. ఇది బాహ్యన్వరూపము కాగా 'కలంకం[గ్రుళ్ళుచుళీ అనుమాటలో మానసికస్థితి గలదు. ఇట్టి బాహ్యాంతర వర్తనములతో పరుగెత్తుకొని వచ్చెను. ఆ సమయమున దేవకి యడ్డుజని తనశిశువు అడది యగుటచే కాపాడుమని కోరెను, అనళే వ్యాకులు డైన కంసున కీయభ్యర్థనము రుచింపలేదు. ఆకారణముననే ఆగ్రహము కలిగినది. అది రౌద్రపర్యవసాయి యయ్యెను ఈ సందర్భమున కంనుని యనుచిత రౌద్రము పసిబాలిక నాలంబనము చేసికొని యిట్లు సాగెను.

".. అచ్చటి వనిత లొక్క పెట్ట హాహాకారంబు లొనర్చ్ప నభ్యంతరంబు సొచ్చి యచ్చెడుగం డప్పాప నెప్పటి రాతితో నడుచుటకై పూని యెత్తిన మెత్తన బ్రిదిలి చదలి 'కెగసి యయ్యుగ్మలి యద్భుతాకారటైై యందుండి." (హరి॥-పూ॥భా॥-5 అళ్వా॥-127వ|)

కంసుని ప్రవర్తనమున గల రౌద్రానుభావము లగు అభ్యంతరము చొచ్చుటయు, పూని యెత్తి రాతిపై మోదుటకు పూనుకొనుటయు చక్కగా తెలుపబడినవి. వనితల హాహాకారము లాతని కోధతీవ్రతను వ్యక్తము చేయుచున్నవి. ఇట్లీ సందర్భమున గల రౌద్రము అనుచితమైన పసిబాలికను ఆలంబనము చేసికొని సాగుటచే నిది రాదరసాభాన మగుచున్నది.

అంతేకాక ఈ సందర్భమున ధిన్నరసముల పరస్పర నసంయోగమున రనాభానము లెస్షేర్పడునో తెలుపు సందర్భమున రౌద్రాభాస విషయికమగు శారదాతనయుని యభిప్రాయమును పరామర్శింపనగును.

“ర్యాదూ కేకబియావివ్లో ర్వొదాబాన ఇలీరతల చే

“శోకభయావిష్టమగు రౌద్రము రౌద్రాభాసమగు" నని శారదాతనయుని భావము.

క్‌ సందర్భమున దేవకీ కంనునితో పలికిన మాటలను పరిశీలించినచో నందలి శోకతీవ్రత యవగత మగును.

“క/ అన్నా యలుగకుమానా

కన్ఫ ద యాండులిడో గావుము దీనిన్‌

ననా కట నేయయలదో

కన్నియ యతిలోక వుడవకారనమ్యగున్‌ ఆ మొదలం చొక్కుగర్భోములు నబదుకతురోరి

వడున నొవ్చుంవనే మగవార్తూన 33, భావ!॥॥పకా॥-ర6అధి॥- 12ఛో॥

307

నుడుగవయ్య యా(గవాము నాదెడజబసాదో దృవ్లి వరజంంవవేో ఊగద్వునుతవిభనో (వాం/వూ/భా/౮ ఆక్వా/-820, /26వగ్ల “అన్నా, యలుగకుమిో' అను వేడికోలునందును "పెక్కు గర్భములు నీ బదుకు గోరి వరుస నొప్పింపనే' యనువూటలోనను కరుణము దోగతకవుగుచున్నది. 'అతిలోకపురుషకార సమగగ్రున్‌ నిన్నాకటి సేయగలదే కన్నియ" యని పలుకుటలో ఆ బాలిక కంసునితో సాటికాదనియు, ఆమెపై రౌద్రము చూపుట యత్యంత మనుచిత మనియు స్పష్ట మగును కట్టిచటి రౌ్య(ద్రము ఛోకావిష్ట మగుచున్నది. అంతేకాక "వనితలు ఒక్క పెట్టున నొనర్చిన 'హాహోకారము' ల వలన రౌద్రము భయాన కావిష్టమగుచున్నదనియు తెలియగలదు. ఇట్టీ రాద్రము శోకభయాన కావిష్టమయి శారదాతనయుని మతమున రౌదదరసాభాసమగునని తెలియుచున్నది. ఈ నసందరృ్పమున అనువాద మత్యంతము మూల విధేయ మని తఆలియుచున్నది, ఇది విష్ణుపర్వ చతుర్ధాశ్వాసమున నిట్లున్నది. తచ్భుు/త్వా త్తుంతః కంనో ర్జోభి, నవా వేంభి? ఆజగామ గృ్యవొడ్వారం వనుదోవన్యు వర్యావాన్‌ / న తత త్వంతం ద్వారి తం దజాతమితి చ్యాదబవల్‌ | దీయతాం ళ్యీయఘమిత్తేవం వాగ్భః నమభితరయల్‌ / తతో వోవోకృతాః నర్వా దోవకీబవనోే నయా ॥ ఉవాబ దోవకీ దీనా బావ్చుగధదయా ౧రా / దారికా తు జాతోతి కంనం' నమభియాబళతీ ॥ (భయంతో వే వొతాః నవ వు(తగర్బాన్త ప్రయా విభో / దారకేయం వొాత్రవవా వళాన్వు యద మన్వనే / దృవ్తాా కంనన్తు తాం కన్వామాకృువ్యుత ముదా యతః / వాత్రూషా యదా కన్యా జాతేత్యూక్తా వ వ్రణామతిః / నూ గర్భ శయనే టు గర్బాంబుక్రీన్లు మూరజా // క౭నన్వ్య వురతో న్వ్యస్తా వృఖివ్యాం వ్రోథవీ నమా / శ్‌ బైనాం గృవ్యొ వ్ల్రురువ నమత్త ఎద్యావదూయ బ/ ఉద్యాచ్చున్నోవ నవాసా కొలాయాం నమపోజయల్‌ / 7౯ ౫ “అదివిని కంసుడు త్వరగా రాక్షసులతో కలిసీ వసుదేవుని గృహద్వారమునకు వచ్చెను. ద్వారముకడకు వచ్చి పుట్టినది యే వీడ్ణయని పలికి శీఘ్రమే తన వశము చేయుడని పలికి తర్చించెను . అంతట దేవకీ భవనము నందలి సీ లందరు హొహాకారములు చేసిరి, బాష్ప గద్గద కంఠముతో దేవకి దీనముగా పుట్టినది కన్యక యని తెలిపి, తన సప్తగర్చములను గర్బస్తులుగానే చంపితివనెను. ఈమె కన్యయు మరణించియే యున్నదియు నని తెలిపి తన కిచ్చి వేయమని కోరెను. కంనునికీ (ప్రసన్నత కలిగినది. కంనుడిట్లనెను ఈమె మరణించిన కన్యయేయైన ఈమె పై మనసుంచుట వ్యర్షమని పలికెను. గర్పము నందున్న సే ముడుచుకొని యుండి, గర్పజలముచితడిసిన జుట్టుగలది యైన శిశువు నేలపై నుంచఎడినది అంతట 34, హరి॥[-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ 11- 4అధ్య్యా॥- 29 నుండి35 శో। 308

కంసుడామెను పట్టి గిరగిర త్రిప్పి శిలాతలము పై వైచి మోదివేసెను. అని భావము. అందుచే మూలానువాదములలో గల రౌదరనాభాసము తుల్యముగ పోషింపబడినదని తలియగలము,

6, శ్రీకృషుడు రజకునిపె కోపించుట

నయ చా

హరివంశమున పూర్వభాగమున నవమాశ్వానమున నొక నాలుగు పద్యములలో నీయాభాసము గలదు, కంనుని వీటిలో మడుగు చీరలు గొనిపోవు నొక రజకుని గాంచి వానిని మడుగు చీర లీయమని కోరగా వాడునిరాకరించి పలికెను. అంతట చాకలిపై కోపించిన శ్రుక్పషుని వరన మిటు గలదు.

ణు అవత గా

శ్రీలు వడ మూంద గ్భాన్దుండు

వే లీలం గత్తివెట్రి (వోనెంగినుకనో (వాం/వూ/భా[9 ఆక్వా/|[7వ/

.. "కినుకతో కత్తి పెట్టి వేసిన విధము పరిశీలింపగా నొక యవ్యక్తునిపై ప్రదర్శించిన శ్రీకృష్ణుని కోధ మత్యంత మనుచితమై రనాభాన మగు చున్నది. అచటగల రజకుని భార్యలు భయావిష్టలగుటచే నీరసాభాసము మరింత స్పష్టమగుచున్నది *వ॥ వాని యాండెందటేనిం దలలు వీడం బజతెంచి యణచుచు రాచనగరికిం జెప్పం బోయిరి" (హరి॥[ంపూ॥భా॥-9ఆశ్వా॥-20వ॥)

కాని శ్రీకృష్ణుడు భగవంతుడను కారణమున నాతని యనుచిత కార్యము కథకుని చే సమర్థింపబడిన దనుట పరిశీలనార్హము. "త్తే! ఊనుజు నిరయను నొల కీటొజుటముందాకీ

యాద దోవునిదార వినయంబు ద్క

బివావరమ్యు లు లేక యి ర్షుంగౌ ఖ్‌

కంతండా నేలవైం గూలి కాలు గూడ (వాం/౯వూ/భా/9 ఆళ్వా/౬/9వ//

"ఆధి దేవునిదెన ఏనయంబు దక్కిన ' రజకునిపై కోపము సముచితమని సమర్దనము, మహాజ్ఞానులకు తెలియని శ్రీకృష్ణుని పరమావతారము రజకుని కవగతము కాక పోవుట దోషము కాదని భావ్‌ంచినచో లౌకిక దృష్టిని పరికీలించీన నిది రసాభానమే కాగలదు.

ఈ సందర్భము వష్టుపర్వమున నిరువదియేడవ అధ్యాయమున గలదు పైన ఏర్కొనబడిన కథకుని శ్రీకృష్ణుని పరమావతారీ విషయికమగు వ్యాఖ్య యొక్కటి మాత్రము మూలమున లేదు మిగిలిన దంతయు మూలానువాదములందు చక్కగా సంవదించుచున్నది.

మూలమున నిట్లు గలదు.

"తా తు మార్గళతం దృవ్త్వా రపజికం లంగకాలకమ్‌ /

అయాచేతాం తతనస్తా తు వాసాంని డుబిరాణి వై /

రజక నతు తొ (పావూ యవఎాణ కన్వూ వనేవలౌ /

రాజవానాంని యొ మొడ్యాద్‌ యాబేథాం నిర్దుయావులౌ /

309

అవాం కంనన్య వొనాంని నానాదోళోద్ధువాని మ!

కామరాగాణీ కళతళోే రంఉజయామి విశేషతః /

యవాం కన్వూ వన జూతొ మృగ నవా ఎవర్రతా /

వాతరాగావిదం దృవ్దా రక్షమూచ్రాదనం జవ /

అవో వాం జీవితం త్వక్షం యొౌబవన్తావవోగతొ /

మూర్లౌ (పాకృతవిజానొ వాసో యాబితుమిచ్బుతః /

తన్తె భుతేవ వై కృష్లో రజకాయాల్సవేధనే /

(వౌప్తాంప్తాయ మూరాయ నృదఉుతో ఎవాడ్ధుయం ఎవం /

తవేనాళనీకల్పేన న తం మూరన్వతాడయల్‌

న గతానముః వపాతోర్వ్యాం లజకో వ్యన్తమన్తకః /

తం వొతం వందోవన్తూ జార్వాన్తన్వూ వభుత్తుళుః +

త్వంతం మ్యుక్తకేళ్తూళ్ళు ఉయ్య* కంననివేోవమ్‌ /॥/ 2

“మార్గమున పోవుచున్న రజకుని గాంచి వానిని సుందరమైన వస్తములు యాచించిరి. రజకుడు వారితో 'మారెవ్వరో వనచరుల వలెనున్నారు. మూర్ధతతో రాజ వస్త్రములను కోరుచున్నారు. నేను కంసుని నానాదేశములలో నేయబడిన వస్త్రముల ననెకములను శుభపరతును. అతని ఇచ్చానునారము రంగులను వేయుదును. మోరు ఎవరి ప్పుత్రులు ? మొరు వనమున పుటి పశువులతో పెరిగితిరి. మాకు జీవితముపై ఆశలేదను కొందును. మోరు మూర్చలు గామాణులవళలె నున్నారు. అందుచేతనే రాజులవస్త్రములు కోరుచున్నారు' అనెను మంద బుది గల మూరపు మాటలను వపలికెడి రజకుని మాటలు విని కోపించెను. తలపై పిడుగువంటీ దెబ్బను వైచెను, వాడు తల వ్యస్తము కాగా నేలపై పడి చచ్చెను. అది చూచి వాని భార్యలు హాహాకారములు చేయుచు కంనుని గృహము జొచ్చిరి" అని భావము.

అందుచే మూలానువాదములందు రౌ ద్రరసాభానపోషణము తుల్యముగనె యున్నది.

7, బలరాముడు యమునపై కోకించుట

బలరాముడు యమునపై చూపిన యనుచితరౌద్రము ద్వితీయాశ్వాసమున నొకటి రెండు పద్యములలో గలదు, బలరాము డొకనాడు యమునానదీ సమాోపమునకు వచ్చి, యానదిని తన యవగాహనమున శై తోయములను సమీపమునకు తఆమ్మని పలికెను. కాని యానది యాత్మ స్వభావముననే యుండి పోయెను. దాని కతడు తన యాజ్ఞను గైకొనమ్‌గా భావించి కోపించి సీరాగ్రమున యమునను నిరోధించి తనవైపునకు మయవహింప జేసెను. ఆ విషయమిట్లు గలదు. “మ/ ఉఅలుకం నోల్చి వాలం బదోముఖిముగా నబ్నోటబోకీం జొంచిత

తృలలౌనుం భె (ంతయై తచత్నునై నర్షుందు నొండొండ యు

ముల రావింవం దొడంగ/ భూంరబయ నథత్యూావొందబునన్‌ దాత య

౧లవ్లుంగంవము శొందం (గించచోబుడజంగవాతముల్‌ జీతిలన్‌"

(వూర/ ఉఊ/బా/2 ఆక్వా/-90 వేవ్‌ హరి॥-(సం) |1- విష్ణుపర్వ ॥- 2/ఆదా్కై॥- 10 నుండి 17 శో॥ 310

అవాం కంనన్యూ వాసాంని నానాదోళోద్ధువాని వై /

వామరాగాడీ కతళోే రంజయామి ఎవికేవతః /

యవఎాం కన్య వనో జాతా మృగం నవా ఎవ్లైతొ /

జాతరాగావిదం దృష్టా వ్‌ ల్తమాచ్బాదనం బవ. /

అవీ వాం జీవితం త్వాక్షం యొౌభవన్తావవోగతా /

మూర్గౌ (కు తఎడ్డానో వానో యాబవతువుబ్భుతః //

తై రుకేవ పై కప రపకాయాల్పవమేదనే /

(వొప్తారష్తాయ మూర్దాయ నృదితో ఎొడ్బయం వవ్లం /

తవేనాళనికల్పేన న తం మూరన్వతాడయల్‌

న గతాము2 వపాతోర్వాం ల్‌జుకో వ్యూన్తమన్తకః /

తం వొతం వందోవన్తో జార్వాన్తన్వూ వియత్ళుళుః ళో

త్వరతం మ్యుక్తకేళ్ళుళ్ళు ఉగ్గు కంననివేళవమ్‌ ॥/ 2

“మార్గమున పోవుచున్నరజకుని గాంచివానిని సుందరమైన వస్త్రములు యాచించిరి. రజకుడు వారితో 'మోరెవ్వరో వనచరుల వలెనున్నారు, మూర్ధతతో రాజ వస్త్రములను కోరుచున్నారు. నేను కంసుని నానాదేశములలో నేయబడిన వస్త్రముల ననెకములను శుభపరతును. అతని ఇచ్చానుసారము రంగులను వేయుదును. మోరు ఎవరి పుత్రులు మిరు వనమున ప్పుట్టి పశువులతో పెరిగితిరి. మాకు జీవితముపై ఆశలేదను కొందును. మారు మూర్చలు గ్రామాణులవలె నున్నారు. అందుచేతనే రాజులవన్తములు కోరుచున్నారు' అనెను మంద బుది గల మూరపు మాటలను. పలికెడి రజకుని మాటలు విని కోపించెను. తలపై పీడుగువంటే దెబ్బను వైచెను, వాడు తల వ్యస్తము కాగా నేలపై పడి చచ్చెను. అది చూచి వాని భార్యలు హాహాకారములు చేయుచు కంనుని గృహము జొచ్చిరి" అని

అందుచే మూలానువాదములందు రౌద్రరసాభాసనపోషణము తుల్మముగనే యున్నది.

7, బలరాముడు యమునపై కోపించుట

బలరాముడు యమునపై చూపిన యనుచితరౌద్రము ద్వితీయాశ్వాసమున నొకటి రెండు పద్యములలో గలదు, బలరాము డొకనాడు యమునానదీ సమాపమునకు వచ్చి, యానదిని తన యవగాహనమున తె తోయములను సమిపమునకు తమ్మని పలిఃను. కాని యానది యాత్మ స్వభావముననే యుండి పోయెను. దాని కతడు తన యాజ్ఞను గైకొనమిగా భావించి కోపించి సీరాగ్రమున యమునను నిరోధించి తనవైప్పునకు ప్రవహింప జేసెను. ఆ విషయమిట్లు గలదు. య/ అలుక న. వాలం జధోముఖిముగా నబ్నోటబోకీం జొంబిత

త్సృలలౌభుం భెక్‌ (వంతయై తచత్నునై నర్జుంబు శొండొండ యి:

ముల రావింవం దొడంగా భూంభయ నత్యూూవాంబునన్‌ ద్యాతియ

గలవ్లుంగంనము శొందం (గందబోభుడుంగబాతముల్‌ బీతిలన్‌”'

(వూం/4 ఊ/బా/౧2 ఆక్వా/౧90౮) క తయన యస కనే చేవ. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 27ఆధ్య్యా॥- 10 నుండి 17 శో|॥

310

'కోపముతో నాగలిని దిగువకు మోపి యమునా జల మొకకాలువగా వచ్చునట్లు చేయగా భూమి భయమున చలించ సాగెను. భూమిని మోయుపన్నగములు భయమునందె' నని భావము.

ఇచట 'అలుకం బేర్చి" యనుటలో బలరాముని రౌద్రము స్పురించుచున్నది. కాని బలరాముని రౌద్రము 'అబలను' ఆలంబనముగా చేసికొనుటచే నిది యసానపతితమును అనుచితమును నై యున్నది. /

అంతియగాకయమునలో గలిగిన యనుభావము లామె భీతిని చక్కగా నూచించుచు నిట్లు గలవు.

".. వికీర్ణశైవాలకేశియు విలోలమినదృష్టిపాతయు విస్ర్రస్త ఫేనదుకూలయు విహ్వల విహంగరుతా[కందయు వికలకలహం౦ంసగమనయు వికంపిత కోకస్తనయుగ్మయు విషణ్ణసరోరుహవదనయు విభిన్నవీచీవళి విలసనయు వికలితావర్తనాఖియునై విభుకరా కృష్యమాణ యగు విముగ్ధయుం బోలె నరుగుదెంచి యాతటిని యాతని యెదుర నాత్మీ యదివ్యాకారంబు దాల్చి నిలిచి విరచితాంజలిటైై యిట్లనియె. (హరి॥-ఉ॥[భా॥-2ఆశ్వా[॥91)

'ఆమె భయమున జుత్తు విరగబోనుకొని, చూపులు చలించుచుండగా, వస్తములు చెదరగా భయముతో నాక్రందనము చేయుచు, తృొటిలిన నడకతో స్తనములు కంపించుచుండగా, విషజణ్జవదనయై విభునిచే నాకర్షితయైన ముగ్గవలె వళులును, నాభియు బయల్పడుచుండగా వచ్చిని దని వర్టింపబడినది.

ఈ వర్ణనము వలన యమునకు గలిగిన ఖీతిస్పష్టమగుచున్నది, ఆమెపై బలరాముడు నెరపిన యనుచిత రౌద్రము యొక్క తీవ్రత 'భూరిభయనసమ్మోహంబునన్‌ అను మాటలో సూచిత మైనది. ఈభయము భూదేవిని,భూమిని మోయుచున్న పాములను భయకంపితులను జేసినదనుటచే అబలయగు యమునకు కల్లిన భయతీవ్రత స్పష్టము. ఏలననగా నీ రౌదద్రము (ప్రధానముగా యమునమే యాలంబనముగా గలిగినది కదా.

ఇట్లు అనుచితాలంబనత్వమున నిది రౌాద్రరసాభాన మగుచున్నది.

మూలమున నీ రౌద్రము మూడు శోకములలో వర్షితముకాగా, యమునానది ఖీతయై వచ్చిన విషయము ఏడు శోకములలో గలదు.

“తతబ్బ(ోద బలవాన్‌ రామో మదనమాంతః ॥

బకారో న వొలం వొన్తే కరణాదోముఖిం ఒలీ /

తన్కామువరీ వేదన్వాం వతున్తామరన్యర్తువిః |

ముముణుః వువ్చుకే?ళ్ళు వానరేజ్వుగుణం విులమ్‌ /

శ వాలేనానత్యాగేణ మూలే గృృవ్యూ మవోనదీమ్‌ 1

బక యమునాం రామో వ్యుల్లి తాం వనితామివో /

[కకోధము నొందిన రాముడు యమునాకర్ణణమునకై హలము నధోముఖమొనరించి 'హాలాగ్రమున యమునాతటమున [గ్రుచ్చి యామె నాకర్షించెను. అప్పుడతని మెడలోని తామరపూవుల మాల తెగి రేణువులచే నీటిని ఎజుపుగా మార్చెను ఇచటి కోధము 36. హరి॥[-(సం) 11-= విష్ణుపర్వ ॥1- 4రఅధ్యా॥[- 32 నుండి 34 శో॥

ప్ర 11

అనువాదమున నున్నంత పీవము కాదు, అల్త్‌ యమునాగతమగు ఫీతియు ననువాదమున నున్నంత యధికముగాదు. "నా వివ్వూల ఉల్యసపోతా (వాద్యవనితనంచయా / ఢా వ్యావ్తర్హత నదీ బీతా వొలమార్గానునారిణో // లాజ్రైలాదన్లవర్త్యా నా వోరగా వ్యకగామిన | నంకరణ భయ్యతన్తా యో వేవాతములతాం గతా / వులినళోణోభింబౌవ్లమృ ద్యత్రస్తోయతాడితై | వేనమేఖలనూశ్రాళ్లు బ్చిన్లై_ రమ్సుదగామన // తర ఎవమావడా బభ(కవాకోన్యు ఖ్రన్తన / పహోగగంబీరవ్య(కాంగేో (అన్తమానవిబూవణా / 27 విహ్వలమైన జల(స్రోతస్సు గలది యనియు, 'సంకర్ష్ణణభయ త్రస్తా' యనియు నామె వీతి సూచిం పబడినది. 'ఫీతా, నదీ యనియు తెలుపబడినది. నాగలిచీ లాగబడిన శరీరము గలదనియు, స్త్రీ వలె వ్యాకులమైన దనియు వర్ణింపబడినది ఇట్లీ విశషణములన్నియు నామె భయమును స్పష్టమొనర్చుచున్నవి. 'పులిన శోణి బింబౌవ్లీ చక్రవాకోన్ముఖస్తనీ యను నవ సౌందర్యమునే గాని భీతిని తెలుపుట లేదు. తక్కుంగల మూడు శోకములును నిక్తే సౌందర్య వప్రతిపాదకములు. ఇట్లు యమునానది భయము కొంత వరకు సూచితమై రౌద్రాభా సము (ప్రకృష్ట్ణము గావింపబడు చున్నది. ఇట్లు మూలానువాదములందు రౌద్రాభాసమే గలదని నిరూపిత మగుచున్నది. 8, నరకుడు బావ్ముణుల పై నెరపిన యకృత్యములు నరకుడు బాహ్మణులపై జూపిన యనుచితరౌద్రము నాలుగు పద్యములలో హరి వంశోత్తర భాగమున చతుర్ధాశ్వానమున గలదు. నరకానురుడు చెసిన దుశ్చర్య లిట్లు వర్ణింపబడినవి, ”న// నరురవతివీడెలం ఉఊూడొాడి నురతరు కోటీ యన్యూలించి కొని నుమేడ రత్సుంబు అలన్జుయుం (దవ్వు తండమ్యూలు గని చమురన్వూల వినుతడూవ యొవనగర్వుత లభువాల నెనిమిద ఎేల వో చెజకెని వోజయొుకతా ఎళ్టుకర్యు భదూంతు ఎళదలావణ్యున ముదు లం చకన యూలంంబోయి తే! యదతిదోవి కుండలము లనరంరళ్తు కోబితందు లెవ్వా కో జూజీంోర ౮6 "నయలానివి వాొరయింబణి కల్పి ౨౦6 (దిదివభూమివెల్వడియె నుద్దవ్హుం ఉఊయచుో (వాం/- ఉ/బా/-4 ఆక్వా/-4౮ వగ్ల 37. హరి॥[-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ ॥- 46అధ్య్యా॥- 35 నుండి 38 శో॥ " ఏ12

'ఇంద్రుని నగరము దోచి, నందనవన తరువుల పెకలించి, మేరురత్న ములు గ్రహించి, దేవతాస్త్రీ ల నెనిమిదివేలమందిని చె౪గొని, విశ్వకర్మ కుమార్తెను తీసికొని పోయి, అదితి కుండలములు హరించి. దేవలోకము నుండి బయలు వెడఠెను అని భావము ఇటు గౌరవనీయలగు సురస్త్రీ లను చెజగొనుటయు, నదితి కుండలహరణమును ననుచిత రౌ(్రి స్ఫోరకములై రౌద్రాభాసము లగుచున్నవి. అంతతో బోక సజ్జ్ఞనులపై నతడు చూపిన రౌద్రమనుచితమై యాభాన మగుచున్నది. ఆ విషయ మిట్లు 'గలదు.

/మ/ భువి నెచోో టమ విల౮ంబిు వూప్ఫాయవినందు లానినేనై న్ధువా

దవివ్యశణీ వధంబగ౬ దావనుల బాదించెన్హు రేందావలిన్‌

ఎవిదోపాయములం గలంబెొ (బవిలన్నేమాడణు ౧ం౮౦బౌ ధ్‌

ర్థొ విరోదంణ యుకంఢునరుం దనము ౧ర్హ్పవ్య్భందుగాల వూయబభున్‌ో"

(వాం/ ఉ/భా/-4 ఆక్వా/49వ/

'యజ్ఞములను కష్టపరచెను. బ్రాహ్మణులను చంపెను, బుషులను బాధించెను అనేక

రాజులను జయించెను. ప్రజ లనేకుల బాధించెను. ధర్మవిరోధమునే కర్తవ్యముగా భావించెను.

అని భావము. ఇతని కర్మములన్నియు సజ్జనబాధకము లగుట వీరిపై ప్రదర్శితమైన రౌద్రము

ఆభాసము కాక తప్పదు. అస్షే బదరీవన వానులగు బుషులను జేరి వారితో నరకు డిట్లనెను. “5 వవాని జీబి చోనెద

రీవద యనుఎజయను వారో లిందుండు యజమా

నావలికీం బూద్యాం డొతని,

3 వేదంబులు విధించా నఖిల్యకీయలన్‌ వ కావున నస్మదనుషానంబు తదీయోద్దేశంబునం జెల్లుచున్నది యనిన. గోపంబు తోడియేపున న వ్వెలర్ప నవ్విప్రులం జూచి" (హరి॥[-ఉ॥భా॥-4ఆళ్వా॥-51ప॥,52వ|)

'ఎవరిని గూర్చి యజము లొనర్చుచున్నారని యడుగగా వారింద్రుని గూర్చి యని తెల్పిరి. దానికి నరకుడు కోపించెను. వానికి కోధమున పరిహాస ముదయించినది. ఇట్లు కోధమును, నధిక్షేపమును వాని పలుకులలో స్పష్టములైనవి. వాని పలుకు లిట్లు గలవు. “వ యముడు గుదోదుం దభివతి యాదగం గలిన దోవకోబితో

నమరవరేణ్యు నూర్రతబలాతిశయంబున భోన్హుయోని త

తృమధిక రాజ్టూవైబవము నర్జుముం నేకిని యున్సు వాండ వి

క్పుమునతు నేన కాక వెజవాం డొెడయండు గలండౌ యెవ్లుడున్‌ తో నన్ను౯ గెౌెలువుయడ (మొక్కుండు నాకు నభీమ

తాద్తురంబులు మతలీత్తి౩ యొనర్భుం

డోరు గజుమేలు నేయదు నిబ్రలైన

నొండు తౌజంయల వనులు మూడుడుదుండనినో' గ్రోల ఉ/భా(౬4 ఆఅకా/-౮వ౨ 54 వ//

దిక్సాలుర నింద్ర నహితముగ వశంవదులను జేసికొని రాజ్యము గై కొనిన నేను గాక వేరొక రాజు గలడా యనిపలికి, నాకై యజ్ఞము లొనర్చి మొక్కు డనియు పలికి వేరొకపనులు విరమించుకొనుడని యాజాపించెను. కాని వారు దాని కంగీకరింపక పోగా నరకుడు వారిపై కోధమును ప్రదర్శించేను. ఆ సందర్భ మిట్లు గలదు.

313

వ మును లిద యేటీయాటు ఎగముల్‌ వరిపాలననేయం గ్తర్హలై తనడమ పాందుం డుండో నిను దానవు దువ్షమనన్సు నలు నో మనయము. .గెల్పువారమవా యనల్లో ఎదం భిద యన్హు6 గన్బులం గనలునం గౌంవు సొంవడరగా ననురాధము. డాక్టణంబునన్‌" (వొం/6 ఉ/బా/-4 ఆక్వా/౮౮వ// మునులు మహేందు డుండగా నరకుని కొలుచుట యేలనని పలుకగా నరకుని కన్నులు ఎజుపెక్కెను. ఇట్లు రక్తనేతాంతత్వము నందుకేగాక వారిపై కోధమును (క్రియారూపమున నిట్లు ప్రదర్శించెను. “వ॥ తనబంట్లం బిలిచి యిషప్పాజులు గ్రొవ్వి వడయజపు లజచెదరు వీండ్రు దొండంగినయి ప్పని గాసిసేయుం డనినం గోయని యార్చుచుం బేర్చి నీ/ యజ్ఞాకాలలు (వచ్చి యగ్హు మండంబులు వూంశ్చీ వభ్యకేణీ మాండ్సీ విడిబి వోళలం (టబామి యద్తాతలం నెంగొంని యవదర్భ్ణకుల నదన్యులను మోంది యరణఖులు గాల్చ్టి యూవొావలి విఖీఐ ద ర్థులు (గుక్సు(వములును బాణి బరువులు భఖ్లక్జంచి నర్వాన్సు రాములు వెదచల్లి నోమంబు వదలుంగ౮లివి. వో తొావన్యన్హే అం వెటీవి తత్పున్వకాబ యంమి వొఖవల్లో యజిమాను లైనవాలి వడలు (మాయలతోం ౮లో బదియ నడిఐి యా్యదోళము దారు యనురవడలు” (వొంగ ఉ/భా/-4 ఆక్వాగరర, ఏ7వ/ 'నరకుడు తన బంట్లను పిలిచి బ్రాహ్మణులను హింసించు డని తెలుపగా వారు వచ్చి యజ్ఞశాలలు కూలదోచి, అగ్ని కుండముల కప్పి వేసి, పశువుల కాల్చి హోతలను, ఉద్దాతలను, ఉపదర్శకులను, సదస్యులను మోది, వారి యరణులు గాల్చివేసిరి యూపముల విజచి, దర్భలు పారవైచి, చరువులు భక్షించి, అన్నములు వెదజల్లి, సోమరసము పాడుజేసి స్త్రీలను చెజచి, కన్యలను చెరబట్టి, యజమానులను చెట్లకు కట్టిరి" అని భావము. “ఇచట నరకుడు బ్రాహ్మణుల నాలంబనముగా చేసికొని ప్రదర్శించిన క్రోధ మనుచితమై రౌద్రాభాస మగుచున్నది. బ్రాహ్మణుల పైననే గాక స్రీలపైనను, వారి భర్తల పైనను జూపిన యనుచిత క్రోధ మోచర్యల యందు వ్యక్తమై రౌద్రరసాభాన ప్రయోజక మగుచున్నది. మూలమున. నీ మునిజన బాధనమును, స్త్రీ జనములను చెజగొనిన విధమును భండార్కరు సంసవారి హరివంశ అధీకపాఠముల యనుబంధమున నుండి సుమా రిరువదిశోకములకు విస్తరించినవి. ఇయ్యది 91వ అధ్యాయమున ఇరువది యొకటవ శోకానంతరమున కైక్‌ గుర్తు గల ప్రతిలో నున్నట్లు సూచింపబడినది. 314

“న్వర్గశేణీర్ణు వోరావి (మథ్య దిత్తిడ్రా: నవా! న్వుళ్గదుమాన్సుమాదాయ దోవకన్వాన్తణావరాణ ఈవో రాజన్సవా(నొణీ గ్యవాత్వా దానవోళత్తమశ* విగామ ద్రౌత్వరావిన్తు యజేస్షం దాన్న నవా" చీ 'రాక్షసులతో కలిసి స్వర్గమున గల చెట్లను సంగ్రహించి, దేవకన్యలను [గ్రహించి యథేచ్చముగా నేగెను' ఈ భావము నలుబది యైదవ పద్యమున ననువాదమున (ప్రపంచిత మైనది. తరువాత నతడు మానవలోకమున కేగి యచటి వారిని బాధించెను. '“"శంపావ్యు మానువం లోకం నరకో దానవోళత్తమ* ద్వారవత్యా ఉగన్నా థో తన్ము(న్హాతి భూతలమ్‌ ఐవాదో మానుషాన్ఫర్వానృవన్వపాంళ్ల దానవ / ర్లోత్తోవ ఎగన్నా జే వ్యిపాన్యునిగణాంన్తతా. ॥ వాధతే ను తదా దాతో విపాన్యునింణాంళ్ల్ద నః (౩ ''మానవలోకమునకు వచ్చి మానవులను, బుషులను, బ్రాహ్మణులను బాధించెను' అని భావము. ఇది నలుబది తొమ్మిదవ పద్యముగా ననూదితమైనది. “ఎదర్వాం పా. మవోరావి యమవ్ణం మునిగణాంగ్తదా॥! న్యతోణ ళ్యకం దోవోోం తథా దోవగణానవీ / దృవ్వా తాన్గునివీరాంన్తు నరకో దానవోత్తమః / (వోవాబ వచనం కాలే యన్లవ్యో£౬న్వి మునీళ్చ్టుర / 'బదరీవనమున శకుని, ' దేవతలను నుద్దేశించి యజ్ఞమొనరించు బుషుల నరకుడు చూచి. ప్రస్తుతము నాకై యజ్ఞము చేయవలసి యున్నదని పఠ్కెను' అని భావము. అనువాదమున నీ విషయము ప్రశ్నోత్తర పద్ధతిలో నుండగా నిచట నంక్షీప్తముగా నున్నది. మూలమున తాను 'యష్టవ్యు' డగుట విపులముగా గలదు. "అన్న న్బాలే విగన్సా ళ్‌ ఖం(దో2_.వాం ఎబుదాదవః జతః ళకో ౮జో వపా లోకపాలా నవోమ్నర? . ఉత ఖఇన్యో నమన్కార్యో వందో లోకపొాతాయ వో * 'నేడు నేనే జగన్నాథుడగు నింద్రుడను. దేవతాధిపుడను. ఇంద్రుని, లోకపాలకులను, దేవతలను జయించినవాడను నేనే. అందుచే నేనే నమస్కరింపదగినవాడను. లోకపాతమునై యజ్ఞము నాకొరకే చేయదగును" అని నరకుడు పలికెను. తతి హరి॥-(సం) 11- విష్టుపర్వ ॥- 91 అధ్యా॥- 140 నుండి 143 పంక్తులు- అధిక పాఠము ౨2వ-భం!!1సం॥హరి!॥అను॥

39, హరి॥-(సం) ॥- విష్ణపర్వ ॥- 91అధ్య్యా॥!- 1 నుండీ 5 పంక్తులు -అధిక పాఠము 26- భం॥ సం॥ హరి॥అను॥

40, హరి॥-(సం) = విష్ణుపర్వ ॥- 91అధ్యా॥!- 7 నుండి 10 పంక్తులు -అధిక పాఠము 26- భం॥ సం॥ హరి॥అను॥

41, హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ ॥- 91అధ్య్యా॥- 11 నుండి 13 పంక్తులు -అధిక పాఠము 26- భం! సం! వారి॥అను॥!

315

నరకుని పలుకులను తిరస్కరించి యాబ్రాహ్మణులు ఇట్లనిరి.

"తదోతద్వుభనం (వత్వా నరకన్వ దురాత్తున॥

అవోలన్తే మునయః నర్వే ఐదరలీవానతత్తురాః /

యక్ష్యామో న వయం దత్తా దానవో£_నీ దురాతృ్కవాన్‌ |

_ఇందం దోవగజ్రా? సారం యక్వ్యామో ఎవిగతప్వారా. / శం

అనంతరమున నరకుడు కోపముతో వారిపై ప్రదర్శించిన యనుచిత (కోధము రౌద్రరసాభాసము కాదగియున్నది. నరకునిచర్యలిట్లు గలవు.

“తచ్చు/త్వొా రోవత్యామాక్షో దానవానిదమ్యబవల

వధ్వాన్తామృవయః నర్వే భిద్వన్తాం యజ్రయోమయః!

న త్వా భూమ పా దౌత్య ఇత్య్యూదుః కీల తావనాః//

తో చ నర్చుం తథా చ్యకుర్తానవా దున్లచేతనః /

యజభూమం నమాలోడ్వ యజ్రాఖారాంళ్లు నర్జుళః ॥

అగు న్ఫంమి(ళయామానురదవ్యరర్దొ వుంవికాన్‌. /

తమండులూగని వదొాకృృత్వూ ఉటొ ఆబ్బిద్యూ దూరతః /

(వ్త్టీవ్వూ దానవాః నర్సే నయోణ నమన్వుతాః

యజ్రవాటం నమాలోజ్య చ్యతుర్చున్ను తదా నృవ +

తావత్తాని వొవంవ్యూ/త ఖ్రయామానురోవనా /

అనతాన్యూజైనీద్తూరం వచాన్యజ్రనమాగమే /

తోవ్వేవ చాగ్హుముఖ్వేవు దగా తో దానవోళ్తమా॥ /

ఏవం తో దానవాః నర్వే చ(కుర్పొమ్టు(టీయాం తదా /

తే చ నర్వే మునినరా* వలాయన్రి దళోదళ /

తత యా మునికన్వాన్తు ఎవోర నరక్యర్దదా /

(పొగోతివం ఎగామాభ కన్యాబభిన్తాభిరేవచ

యథోస్షం ముముదో తత (వీయాభి? నవా దానవ ౯ *

*అదివిని రో షకషాయితాక్షుడై నరకుడు దానవృలతో నిట్లనెను. 'బుషులను చంపుడు. యజ్ఞభూములు ఛిన్నాఖిన్నము చేయుడు. వారిని భక్షింపుడు' అదివిని దానవు లజ్లీ చేసిరి. అగ్నిని కలచిరి, దర్భలు కాల్చిరి, కమండలములు భగ్నము చేసిరి. హవిస్సులను భక్షీంచిరి. పశువులను దహించిరి. మునులు దశదిశల పలాయనముకాగా ముని కన్యలను హరించుకొని పోయి, ప్రాగోతిషమునకేగి వారితో సంతసించెనుో అని భావము. ఇది యంతయు ననువాదమున ఏబది యారు, ఏబది యేడు పద్యములలో యథామూలముగ నున్నది.

ఇట్లు బ్రాహ్మణుల ప్రై, బుషులపై, స్త్రీలపై (ప్రదర్శితమైన యీ రౌద మనాచిత్యమున నాభాసమై మూలమున సహితము గలదని భావింపవచ్చును.

42, హరి॥-(నం) 11- విష్టుపర్వ ॥- 91అధ్య్యా!!- 14 నుండి 1/ పంక్తులు -అధిక పారము 26- భం! సం[॥ హూరి॥[అను॥! 43. హరి॥-(సం) 11 విష్ణుపర్వ ॥- ౪1అధ్య్యా॥- 18 నుండి 34 పంక్తులు -అధిక పాఠము 26- భం! సం॥ హరి॥[అను॥ 316

హరివంశగత వీరరసాభాన సందర్భములను పరిశీలించుటకు ముందు వీరాభాస నిర్వ్షచనమును పరిశీలింపదగును,

రనగంగాధరమున వీరాభానలక్షణమిట్లు తెలుపబడినది.

“కదలు వాతరాదగతత్సేన వతాద్యాలంబనత్సేన

వా (ోదోత్సావో్‌...........రనాభానాలో చో

'హీనులు, పిరికి వారును నగు వారి యందు గలదియు, పితాదు లాలంబనముగా గలదియు నగు నుత్సాహము వీరరసాభాస్‌ మగును.

సాహిత్యదర్పణమున వీరాభాసలక్షణమిట్లు గలదు.

“అవ్యావదాద్యుత్సా పా£. దమప్యొతగతో తదా వీడే చో

'బహ్మహతా్య్యాదులగు మహాపాతకములను జేయుటయం దుత్సాహము జూపుటయు నధమ పా(తగతముగా వీరమును జూపించుటయు వీరాభాస మగునని భావము.

హరివంశమున నితరరసాభాన ఘట్టముల కంక వీరాభాసములే యధిక సంఖ్యలో

నున్నవి. ఇవి సుమారుగా నొక పంచవింశతి సంఖా్యాకములుగా నున్నవి. ఆయా ఘట్టములు పరిశిలింప వలసి యున్నది.

1. కాలనేమి దేవతలపై నెరపిన యకృత్యములు

కాలనేమి వనరుహాసననువలన లబ్బవరుండు గావున దేవతలపై యుద్ధమునకు పూని వచ్చెను. ఇచట యుద్ధవర్దనము ఉభయపక్షముల పరాక్రమ స్ఫురణముని వీరరసస్ఫోరక మై యున్నది. “గై * బలియః ఉగ్యవభువు తమముం

గలిమిం దనకెదరిరివులం గనుంతన దౌ

యలమ్యవవారణమవోగ్థలైతాయటయన్‌ 5 ఖఇరువాంయనకుం గ౧య్యాము

కర మద్భుతబంగి నమ౭ెం గ౭వాయనుభోటు

న్భుంతాంగళకల చయదం

తురమై నంగరదర్యతి దున్సంచలర గాన్‌ (భూరో-వ్లూ/బా/-4 ఆభ్వా/-|/ 36, (39వ)

బలవంతుడగు ప్రభువు దొరకుటచే రాక్షసులు దేవతలను లెక్కింపక ఎదిరించుటయు, ఇరుపక్షములకు, చతురంగబలనమేతరణరంగము దుస్స్సంచరమయ్యెను, అనంతరమున గల సప్తనసంఖ్యాక పద్యములందు పరన్పర విక్రమ (ప్రకర్షకముగా సాగిన యుదవరన మంతయు వీరరన పయోజకమై యున్నది. కాని యనంతరమున కాలనేమి నెదిరింపే లేక భంగపడిన ఇం(ుని .వీరము వీరాభాన మగుచున్నది, దేవతల నాలంబన మొనర్చుకొనిన దగుటచే 44. రస॥ గం॥౧పథమాననము-పుటలు 375, 376. 45, సాహి। దర్చ॥!- 3 పరి॥- 265శో॥

317

కాలనేమి ప్రదర్శించిన వీరమగుటచే కూడ నిది యాభాసము కావలసి యున్నది. ఏతద్విషయ మ్‌ట్లు గలదు, "నీ ఆఅలోేన గదవ్లూన్సు యభమాతంగందు ముంభివేరండు వగుల్తు యనులొ మజీయొక్టు(వోటమున మధువువమ్త్షొంబును నొంలించులయను నరుంగుం దాను జీనుంగు ల్రైనట్లు వ్య జీవన్టలందినం యాలి గోేద్వుంని కోొంతవదివో దనుందానౌ నవం౦ంభుకొని గడోం్యదుని డగ ఎజిఐి నెమ్మనమున వండుం గదురం తే బాత గ౧గయను నొకభంగి బ్రతిక వింత. తోయమగు తోయదమునకు. దోయనంగ మదవిపానమై యబ్లోన కదలకుండా న నిర్హరబ్య తి యగునది వోలో" (వారీ'-వూ॥భా!-4 ఆక్వా/-] 45వ! ఇచట కాలనేమి గదతో నైరావతమును మోది, ఇంద్రుని వక్షమును నొప్పించుటతో ఏనుగుతోనహా నతడు క్రిందబడెను. ఏనుగు పారిపోయెను. ఇచట నింద్రుడు కాలనేమిచే పరాజితు డగుట వర్షితము. తరువాత వరుణుని పై కాలనేమి యనుచిత వీర మిట్లు గలదు, 7౪ వభశీవాళము (దౌంబి దను గుణనిన్వున మడర వాండీకోలలం దనువ్లున్‌ (శీతము నొనర్జి వరుణుని రణకల్యో ద్యమమునతుంబరాష్యు ఖుండోనెన్‌ (వార/-వూ/భా//-4 ఆళ్వ్వా/-.[౮0వ/ వరుణపాశమును దెంచి బాణములతో శరీరమును గాయపరచి యుదమునకు విముఖుని చేయుటవలన గౌరవనీయుడై దిక్పాలకులలో నొకడగు వరుణునిపై నెరపిన యూయనుచిత వీరము అభాన మగుచున్నది. అనంతరమున నసితర దేవతలపై వ్రదర్శించిన యనుచిత వీరమిట్లు గలదు. 7న మెబ్బాకో యెద్నుణరమ్య త్యువ్రువాడ (ద్‌ టివ్వాండీకేజలు (దొవ్వుదాంలి కంకతో ఉంకీంచి కన్న రగజణుమయుల పొంకండు నెడం గొంకఠతువోవ నడిబి ముదురువు గొనిమాజుమయమలయ కాందులోతు నాడిని కొమ్యులు వ్జో మడంగదొట్వ మండెడు వటముకాలదండొందబు చోతుల. బినితీ వేండిమ యార్చి బాండుదేని తో! వీజీక్మవాణల( బొంగొనుబిరుదుమగండ వయదు నవని యందంద మొగముమోంద వివ్తుతలు వెళో యాతండు ఊమునిలావుం వచావయను బొలగాం గాము బోని విడిచో" (వొర/-వూ/బా/-4 అక్వా/-/౮4వ/ 316

'మృత్యుదేవత కోరలూడునట్లు తన్ని, కిన్నరుల భయపెట్టి, యమునిలొంగదీసికొని, ఎనుబోతు కొమ్ములు విరచి, కాలదండమును బెండు జేసీ యముని బలమును కుంఠితము గావించో నని భావము ఇట నీ దేవతలపై చూపిన వీర మాభాస మగుచున్నది. అదే విధముగా మరి కొందరు వేల్చులపై చూపిన వీర మిట్లు గలదు.

"ళాల! న్వూరద్వారము గాయద్యవకదు నుత్పాబంచి తారాగణాం

తరామిం దుపాొనాంచ (దోబి (తిజంగత్ప్సం నేవ్రూ వొవ్వాళమన్‌

దౌరతాాన్వు తుం వోనీ వాంనెలవుల్‌ దానై తదయిఎయీా

నరంబున్‌ దననసామ్యూ గాం లంద నాళ్ళు ల్య్వోరవర్పాంబునన్‌ వ॥ మజియునుం బభావబంధురుం డగుట ననిలస్కంధంబులు నూర్వభువనబంధంబులు

నతనియధీ నంబులయ్యె సకలసాగర శిలోచ్చయసమేత యగు భూతధాత్రియు

నతనిచేతికి వచ్చి తచ్చండకాసనంబున నిలిచె నప్పరోగంధర్వాదులుం దదీయసేవావృత్త ౧౨బయూందిరి దేవతలు చెడిపోయి పలుచోట్లం బడియు౦డి......."

(హరి॥-పూ॥భా॥-4ఆళశ్వా॥-156ప॥ 157వ।॥)

'స్వర్గద్వారమున నున్న సూర్యుని తొలగించి, నక్షతముల నడుమనున్న చంద్రుని తోచి, అగ్నిహోత్రుని దుర్గతిపాలుచేసి వారి స్థానములు తాను (గ్రహించి, భువనంబులను, భూతధాత్రిని తన వశ మొనరించుకొనెను. ఇటీ దేవతలపై నెరపిన పరాక్రమ మనుచిత వీరమైయాభాసమగు చున్నది. అనంతరమున కాలనేమి విష్ణునిపై ప్రదర్శించిన యనుచిత వీరమున ఆభానసమే కావలసియున్నది. కాని ఈ సన్నివేశమున కాలనేమి పలుకులు స్వోత్కర్ష సూచకములు గాక, విష్ణు మాహాత్మ్య (ప్రతిపాదకములుగ నుండుట గమనార్హము. “నీ/ పకారవందబునం దౌొవ్వుండు మామధు

గా వదులు అనువాద గోటడంచె

ది తిదవంళమునతుల దోవరైనపారణ్యు కళను నావ్వుండు నభ్యాగమయులం వీంె

శశిమివారణి రైనయదితిగర్భుందబున ననలాభుల్రై యెవ్వుం డవతం౦ంచె

వబలియటయౌ యెవ్వుండు బలిం గ్డో ఉనమూండు ఎ(కమంబుల లోక మా(కమంచె

తో! నమరకామనీన్నేతతోయములు గురిన్ని

యంబదుదద్యూతిం (బిదళ నన్వందుం (టేయ మ

నవ్వాం దవ్వుష్షుం ఉతండు నాతీచతు నడ్హాం

బగయడం/గాంవంగయనయ జెట్టీ భాగ్యాథలమొ మ మనకళల్వాంతవతంగబిందినమబన్యకం బాదం (బోరేయదుం

దునిమెం బట్పులో నన్భుదన్వుయల నదోరర్పుడుడ్యుండు న

దును ద్రాత్యాల్దులం (గోల సౌర్దుళభియాబోవంబునం బేడ్డునీ

తనియయ్యన్తమ యింతకం మెను నిమిత్తం బెధి టైరావ్తికన్‌ జ్‌! జాత్యాంతరములం భొందుయుల గ్థత్యం బెక డెడుంంం జేతండు గీర్వాణగణా 319

(వీత్తూరము బైత్వాన్వయ

మృుత్తూవరై మునంయ శొవ్చుమితి మతిగలదో వ॥ _ వైకుంఠుం డనంతుండు విష్ణుం డనుపేళ్లు గలిగించు కొనుటల్ల నదియకాదె........"

(హరి॥-పూ॥భా॥-4ఆశ్వా!!-161నుండి 164వరకు)

ఏకార్దవమున మధు కైటభులను చంపెనని పల్కుట విష్ణుని నిత్యత్వ సూచకము. హిరణ్య కళిపుని నఖాగ్రముల చీరుట, అదితి గర్భమున త్రివికమావతారము నెత్తుట విష్ణుని పరమావతార పతిపాదకములు. ఇక లొఎంతసూరుుని వంటి చక్రమున రాక్షనుల చంపుటయు, దైత్యాబ్బలగ్రోలు నౌర్వాగ్ని యనుటయు నాతని సర్వశక్తిమత్వమును తెలుపుచున్నవి. 'జాత్యంతరములి బొందుట, 'వైకుంఠు డనంతుడు, విష్ణుండను. పేళ్లు దగిలించు కొనుట యంగీకరింపబడి విష్ణుపారమ్యము కాలనేమిచే సుగృహీతమగుట సువ్యక్తము ఇట్లు శత్రుపరా[క్రమాంగీకారమున నిది వీరాభాన (ప్రతిపాదక మగుచున్నది.

ఇంతటితో నీ ఘట్టమున గల వీరాభాసము కాలనేమి వధతో ముగియుచున్నది.

ఈ ఘట్టమున ననువాదము యథావమూలవై యున్నది. వమూలమున హరివంశపర్వమున నలుబది ఏడవ యధ్యాయమునను, నలుబది ఎనిమిదీయవ యధ్యాయమునను విస్తరించి యున్నది. దేవానురుల యుద్ధము పదునేనవశోకము నుండి ముప్పది యొక్క శోకములలో వర్షింపబడినది - ఇంద్రవరుణాదులు పరాజితులైన విషయము యథామూలము.

"తన శక నవానాక్షా న్ల మృతః కళరబంద్లైః |

ఐరావతగతా నంఖ్వో బలితుం న ళళాకవా /

నిరలాంఖభోదనద్భృ ళో నిరలారవన్యవభాః |

నిర్వ్యావారూ కృుతన్తేన వివాళో వరుజో మృుదో [౮

'ఐరావతగతు డగు నింద్రుడు శరబంధనమున కదలలేని వాడయ్యెను. వరుణుడు పాశములు గైకొనబడి నీరులేని మేఘమువలె, నీరులేని సముద్రమువలె నిర్వ్యాపారుడయె' ననిభావము, అనంతరమున నితరదేవతలు పరాజితులైన విషయము ఆరు శోకములందును,” భూతాదికములు వశమగుట నాలుగు శోకములలోనుూ వర్షితమయ్యెను. కాలనేమి బ్రహ్మపదము నధిష్టించుట రెండు శోకములలో 49 వర్టితమైనది. ఇవి యన్నియు మూలమున వీరాభానపోషకము లైయున్నవి. [

పూతనాహరణ సందర్భమున. శ్రీకృష్ణుని జంపుటకై పూతన (ప్రదర్శించిన వీరమాభాసమైన విషయము పద్యద్వయమున గలదు. పూతన చేష్ట లిట్లు వర్ణింపబడినవి. "నీ॥ వండ్తులు గెొజుతుచుం బదంి వబమ్యని మిడి

(్రుడ్డులనివ్లులు గద్య లలంగ 46, హరి॥-(సం) ॥1- హరివంశపర్వ ॥- 4/అధ్య్యా॥- 4/, 46 శో॥ 4/7, హరి॥[-(నం) ॥1- హరివంశపర్వ ॥- 47అధ్య్యా॥- 49 నుండి54 శాో॥ 48. హరి॥-(సం) ॥- హరివంశపర్వ ॥- 47అధ్య్యా॥- 55 నుండి57 శో॥ 49. హరి॥-(సం) ॥-హరివంశపర్వ ॥- 47అధ్యా॥- 5౨859 శో॥ 320

వనదండు కఉములు నాతముంబితయు లగ భౌమలును నుదుటివై వబొడముబామట మాజటు(ంవకోణలుం దోర్చుయోణటమంట లఅందందం వాలాడు బవాంళనిక్వానములును న్యాగవాంబునం బెం నాకంవీతము అగ కరముల్లునా భోయంకళరముగాల తో ఉనని పొదంగిట నున్సు బాలుని గదంకో నెత్తికొాని తెమ్ము వెనిడి యొత్తివివవుం తన్ను యొనలు తదాననాబ్రమున నదివా నదుముటయల6 బావం డార్తుం జెచక్తుపోలో' (వార/-వ్లూ/ బా! ఆక్వా/-/ 5 0వ// ఇట పూతన శ్రీకృష్ణుని వధోత్సాహమును వ్రదర్శించినది. శ్రీకృష్ణుడు బాలుడగుటయు, బాలవధమునకు ప్రదర్శించిన యుత్సాహమై ఇది యనుచిత మగుచున్నది. అంతేగాక స్రీ యగు పూతన యందు సమస్కంధులగు శతువుల నడుమనుండ వలసిన ఉత్సాహానుభావములు లేవు, పరాక్రమ నృురణము లేదు. ఆమె పండ్లు కొరుకుట, మిడి[గుడ్డలో నిప్పులు కురిపించుట, ప్రక్కభాగము లదురుచుండుట, కనుబొమ్మలు ముడుచుకొనుట, నుదుటి 'పై చెమట జనించుట, నోటిలోని కోరలు బయట పెట్టి నిప్పులు కురిపించుచు ఉిపిరియధికము గా విడుచుచుండుట ,చేతులు వణకుచుండగా బాలుని నెత్తికొని రొమ్ముపై నానించి యదుముట వర్చింపడినవి. ఇట్లు పరస్పర శస్తాస్త్రప్రయోగములు గాని, పరస్నరాక్షేప వాక్యములు గాని, లేక కుత్సితమగు వధోదో్యోగమున ప్రదర్శితమైన ఈ యనుభావము లనుచితములై వీరాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి,. అక్షే పూతనావధమున శ్రీకృష్ణుని యందును పరాక్రమ (ప్రకర్షకములగు చేష్టలు లేవు. బాలుడగు శ్రీకృష్ణుని చేష్టలందును లీలామానుషత్వము గోచరించును, ఆ సందర్భ మిట్లు గలదు. "ఉఊ/ ఐత్తిలి కావుకావు రననేడ్సు తదీయవయాదర్యాగమయుల్‌ తత్తు కదాయం బౌద్టాతొని (టేలెం గ్రమందునం విన్ను టాలతో పాత్తుగం బ్రాణము. ల్పెనయబీభబొందయ (తిక్కల శొక్టు(నవోల్లి డిన్‌ ఈక రళ్ళునిక్సని దా నెక్కుడు రక్టూనిర్టూ క్వ్‌వ్దుం జీతు (కొార్వావేళం బక్తూవాముగం బబరొంవంో నక్కుబోలాచాలి గౌడనె వోయనుబు భువన్‌ (వారి/-వూ/భా! ల ఆళ్వా/-/౮, (౮2వ ఇచటి యొత్తిగిలి కావు కావు మనుటయు చన్నులు నోట బెట్టటయు బాల్యుచేష్టలుకాగా, ఆమె. ప్రాణములను [గోలుట యతిమానుష చేష్టమైయున్నది. ఇచట విభావానుభావప్పుష్టి ఇట్లు స్త్రీయగు పూతన 'బాలుడగు శ్రీకృష్ణుని పైపదర్శించిన వీరము పరస్పరానాచిత్యమున వీరాభాసమగుచున్నది. . 321

మూలమున రాక్షసియగు పూతన చేష్ట లేకైక శోకమునను, కృష్ణుడామెను వధించుట యొక శోకమునను గలదు. ఇవి యనువాదము నందున్నంత దిర్హములు గావు, అవి ఇట్లు “" తతోరర్యాతనమయ వూూతనా వత్వద్భుళ్ళాత | వ్యాయగంభీరనిద్లోవం వ్యావారంతీ పునః వ్రునః / నిలిల్యౌ తకతున్వాన్తో (వ(న్రవోల్సీడవ్వరణో గ దదౌ న్తనం బో కృృవాయ తన్వన్‌ నువ్తే జనో ని? | తస్యాః న్హనం వపొ కృన్లు పాజ్రా నవా వినద్యూ బో / ఛిన్సన్తన తు నవానా వపాత ళతనీ భువి / "2 'అప్పుడు అరరాత్రి సమయమున పూతన వ్యాఘ్రమువలెే గర్జించుచు కనిపించినది. ఆమె మానవస్త్రీ వేషమున బండి ఇరుసుక్రింద దూరి కూర్చొనెను.ఆ సమయమున ఆమె స్తనములలో దుగము అమితముగా స్రవించెను. జనులు రాత్రి నిద్రించు చుండగా కృష్ణునికి స్తనము నిచ్చెను- ఆమె స్తనములను శ్రీకృష్ణుడు ప్రాణములతోబాటు త్రాగెను. స్తనములు ఆగి పక్షివలె పూతన నేల బడెను. అని భావము. | మూలమున పూతన చేష్ట లంత యధిక భయంకరములుగ వర్ణింప బడలేదు. శ్రీకృష్ణుని చేష్టలును అనువాదము నందు విపులముగ నున్నవి. ఇట్లు మూలమున వీరా భాస మంతగా కనవచ్చుట లేదు. ౨3. శకట భంజన వృత్తాంతము శకటానురుని కృష్ణవధోత్సాహమును, శ్రీకృష్ణుని శకట భంజనమును ప్రైకపద్యమున గలవు ఇదియును అ(ప్రాణీరైన శకటమునందుగల వీరమై యనౌచిత్యమున న్య జ కదత్తు దోరగ। ల్లాణగి వెణబడుదునో లొలంగి తమ్ము లు (మూయ నిలబలింవ బోొడంి వో వణతెంబి (తొక్కుదునో వలు గాండీ లోసనయంగముల నొకకు నెడలించి మూందడు నౌరంగెడు వరవెలైం బడరగదోచి యడంతునో వడుబు నేమ వెరవున వదయింవ దొరకొను నాకీద యవనర౭ ఐని తరయాత్ధుల దలంయ ఆ కళకముతలం వెజీం౧గ బయ్యన నాలోన జరణ మొవకజో లీలం జాచి తాంచా దళ్దణంది ఐండి తల౩ండై వొని యవ్లుల నందు లెడలి యవనిం వొదల (వార//-వ్రూ/భా/- ఆళ్వా॥/-/ 74వ "శకట మిట్లు తలచినది.'*ఒక ప్రక్కకు దొర్లి వీని పై బడుదునా? బండి కమ్ములచప్పుడు చే భూమి కదలునట్లు వేగముగా పరుగెత్తి వచ్చి త్రొక్కి వేయుదునా? బాగుగా మోయుటబే లోబడిన అవయములను ఒకటొకటిగా తొలగించి పడదోచి అణచివేయుదునా? ఈ 50. హరి॥-(సం) ॥-విష్ణుపర్వ ॥- 7 అధ్యా॥- 24 నుండి 26 శో॥ 322

శ్రీకృష్ణుని ఎట్లు వధించుటకు వీలుపడును? ఇది నాకు కర్తవ్యము' అని యోచించుచుండగా వాని యాలోచన నెణింగి తన కాలి నాక దానినిచాచి బండిని తాచెను. తత్హణమే బండీ ముక్క లై చెదరిపోయెను." అని భావము. ఇచట శకటుని కృష్ణవధోద్యోగమున పరా[క్రమస్ఫురణ మేమియు లేదు.. వాడు రాక్షసుడగుటచే వాని యోచనలు తెలుపబడినను, వాని ప్రవర్తనము శకట మాత్రోచితమే గాని రాక్షసుని కుచితము గాదు. అప్లే శ్రీకృష్ణుని చర్యయు పాదతాడన మాత్రమున శత్రువధమున పర్యవసీంచినది.అందుచే నిచటి వధోత్సాహాము విభావానుభావపరిప్పుష్టి లేక యనౌాచిత్యమున వీరరసాభాస మగుచున్నది. = ఈ సందర్భమున మూలమున. కూడ నొక రెండు శోకములలో నీ వృత్తాంతము విభావాది శూన్యమై రనప్రాధాన్యత లేకున్నది. మూలమున నిట్లు న్నది. “ఇితులీలాం తతః తుర్పున్‌ న వొన్తబరణా శ్రీవన్‌ ॥ దురోదో మధురం కృవ్ల పాడా వూర్తుం (వసారయన్‌ 4 న తృతేకన పాదోర ఈటం వర్వావ్ల్తోయల్‌ ॥ న్యూభం వయోధరాకాంయ్లోం బకార చ్రలోద చ [౫ 'విశుచేష్టచే శ్రీకృష్ణుడు కరచరణముల. కగుపుచు పాదములు మోదికి చాపుచు మధురముగా నెడ్పెను. తన పాదము చేత శకటమును, త్రోచి భగ్నమొనరించి పాలకొర కేడ్చిన వానివలె నేడ్చెను అని భావము. అనువాదమున శకటము యొక్క యోచన లైనను తెలుపబడగా మూలమున నిది రసస్పర్శలేకున్న దని స్పష్టముగా తెలియుచున్నది. ఈ ఘట్టమున శకటాసురుడు రాక్షసు డగుటయు, వాడు అప్రాణిరూపమున కృష్ణ వధోత్సాహమున నుండుటచే ని వృత్తము నందలి వీరమునకు గలిగిన యాభాసత్వము పరిశీలింపబడినది మూలమున శకటాసురవ్పృత్తము ముందు గాను, పూతనావృత్తమనరితరమునను నుండగా అనువాదము నిది వ్యత్యస్తముగా నుండుట గమనార్హము. తే కపెత్స వృక్షనిర్మూలనము = గోవులతోడి యుద్ధము ఈ కపీత్త వృక్ష మొక రాక్షసుని జన్మమని తెలుపబడినది, వాని భార్యలేడుగురును సహస్త్రపుత్రవతు లైన గోవులని ఇట్లు తెలుపబడినది. ”న/ మనుండు విదలోచనతనయండు బలికం జం బూర్చువుం డొావావగర్జుయుతుంయ ౧లండు ద్రైత్వుయ కాలకలియన ద్వావరాం తమున దానవు లౌెల్ర ధరణీబాధ తుద్ధువించంగ దాను నాకకవీత్యదుమమై . ఎిప్తోత్చవట ఎవిఎవాలి యనంగ యమున ద్లోణవుందీలమయున ఉనింబినాం డద్తురాత్యునిబంటు లైన యనుడు 51, హరి॥-(సం) ॥-విమ్టపర్వ ॥- 7అధ్య్యా॥- 36 శ్లో॥ 323

తో! అందజణును వివకంటకవ్యాన్త వృష కేతోయె చొని యత్తునుం గలౌలంద మయల॥ బాం౧గనాటు తద్బార్థూ లేడు డు నవ్య్యన్ర వ/ ఆగోవులంగాచువారులేకతమయిచ్చం గారుపనులై తిరుగుచుంబాణుల వధియించు నవ్వాలంగ్యమాను పుట్టినపం(డైండేండ్లకు. బూచి పువ్చ్యలు వొడమనప్పుడ ఫలియించుం దత్పలంబు లయా్యాసురంబగుపశుగణంబు భక్షించుచుండునని కలదిప్పు డవ్విధం బంతయు సంపన్నం వైనయది." (హరి॥[-పూ॥భా॥-6 ఆశ్వా॥[-66ప॥674శో॥) ఇట్లు వృక్షరూపమున నున్నది రాక్షసుడగుటచే తదున్మ్నూలనము రాక్షసవధోత్సాహముగ వర్దింపబడినది. అప్లే తద్భార్యాసుతులగు గోపత్సాది సంహార మును సుమారుగా నారు పద్య గద్యములలో గలదు, అందు రాక్షసవధమిట్లు గలదు, "చ బమమునం భిందౌలుం బనరుండాయలును న్ధు శీదోరబండులుం ౧మినినవండులుం గౌలలు గల్టో తదున్హు తళాఖు అన్ను యం దమమయతమై తలిర్పుల నతండును భావాలు నాంది వొన్లగో మ్యూము అగువాని నాల నలియన్‌ భువిదాదబు వచ్చా దోడుతోన్‌ నీ/ - అర్చుచు గోపొలురందయీ నందంది అడీయలరాలను బడణైచి కొన్టి దవ్వలవానిం. గెమరాల వానిన | కెంి ద్యాతిం దొరజించి వొన్చి లీల నిక్కు పళని కెమ్యు లుక్కునవిణుగంగ _ దిగబి దాదణిం చోబి వదులం దోనీ కెన్నీ మువ్వాధమున నన్సింటి రాల్పుంగో . నివ్చులం ఐయ్యో నన్సు చతడువు తో/ వనలనివాతవాతం బయదబవాుళరవము వదుల కాఖాదిదొందిన వనిత రవము నమద గోపాల నివవొ గర్లారవందుం గలని గ౧గవండు ళ్‌బ్తాత్యు కందు దోనె. య + + + కా// వాదంబుల్‌ ముజుమాడి యదధతఎడూవన్యుంధముల్‌ వజబ్చి డూ వేదం ఐండులు దుట్సి బావేఎవులయ క్రేపాడ కాఖాలి నం భోద్యకీడో నడంబి మన్తకతతుల్‌ ల్‌యంబ ఉండింది యి (వాంగ వ్లూ/బా/-6 అళ్వా/-ర౨, రొ4 9/ వ 'శ్రీకృష్ణుడు రాక్షనుని యవయవములు నరకిన విధముగన చృక్షమును కాయల గెలలతో శాఖలను నరుకుటను వర్లించెను. గోపాలుర నహాయముతో చృక్షమును నిష్పలము చేసెను. పళ్లు, కొమ్మలు ఉన్సూలించగా నైన శబ్దము ఆకాశము నిండెను. తరువాత (వేళ్లు 324

నరకి, బోదెను చల్చి, పండ్లు రాల్చి, కొమ్మలునరికి, తలలు ఛేదించి యావ్చుక్షమును రూపుమాపెను.!

ఇచట వృక్షమును అని గాక 'రూప్పుమాపె తరురూపాభీల దైత్యాధమున్‌ అనుటచే లాక్షసునిపే ప్రదర్శించిన పరా[కమము వీరమగును, కాని యది లౌకికముగ వృక్షమగుట చే పరస్పర జిఘూంన లేక విభావానుభావ పరిప్పష్టి లేక వీరాభాసన మనదగియున్నది.

అదే సందర్భమున వ్యక్షరూపుడగు ననురుని భార్యలును, పుత్రులును శ్రీకృష్ణుని పై వజ్యంభించిన విషయముగలదు. గోరూపులగు వారి యౌద్దత్హను చక్కగా వర్ణితమైనది.

“వ॥ అయ్యాపూర్వనినదంబునకుంగనలి యయ్యసురకొడుకులు గోరూప్పు లగుతల్లులకడనున్న పొగరుకోడెలు వేలసంఖ్యలు చెలంగి నలిరేంగి ఖురశ్యంగ వాలదంత ప్రహరణంబులై పొదివినం జెదరి నిలువ నోర్వక గోపాలురు పలాయనంబు నొందిరి. నందగోపనందనుండు నగుచు వాని నొండొండ యొడిని కడకాళ్ళు వట్ట వసిరియ మ్మాని కొమ్ములనెంతగిలిచి యొగిల్బియు వాని నిట్టునట్టుదిగిచి పడునట్లుగా వైచియు నొండొంటితో నడిచియు నేలతోవేసియు బహు(పకారంబు లగు వధంబుల నిరవశేషంబు గావించె నమ్మాయారూపంబు లాత్మరూపంబులతోనపడియు దానవాకారంబుల౦ం గూలంబడియు నన్నెలయంతయు శవసంకీర్ణంబును రుధిరపూర్ణంబును గావించె నివ్విధంబున"

(హరి॥[-పూ॥భా॥-6ఆళ్వా॥-85వ॥) ఇచట గోవులు 'ఖుర, శృంగవాల, దంత (ప్రహరణంబు లై పొదిలిన'వని తెలుప్పుటచే రాక్షసులతో యుద్ధము నందున్నట్లు శన్తాస్తముల టప్రనక్తి లేదు. గిట్టలు, కొమ్ములు, తోక, పండ్లు మాత్రమే ఆయుధములుగా నున్నవి. అస్తు శ్రీకృష్ణుడు శత్రునిర్క్మూలనము నవ్వుచు నునాయానముగ నొనరించెను. ఆయుధముల టప్రనక్తి లేక ఒక్కొక్క దానిని వెనుక కాళ్లు పట్టుకొని విసరుటయు, వమానుకొమ్మలకు తగిలించి విరచుటయు, ఇరువైపుల విసరివైచుటయు, ఒకదానితో నొక దాని నణచుటయు, నేలకు వేసి మోది చంపుటయు జరిగినది..

ఈ సందర్భమున వీరరసోద్దీిపకములగు పరస్పర వా[గ్రూపాను భావములు గాని, గాతారంభానుభావములు గాని వర్షించు నవకాశము లేదు. కాని యాగోవులు రాక్షనులగుటయు, వారు కొందరు గోరూపమున మరణించగా, మరికొందరు రాక్షసరూపమున మరణించినట్లు చెప్పుటచే (శ్రీకృష్ణుని వీరమునకు జౌచిత్యము సంధానితమైనది. ఇట్లు నిర్వహణమున ననుభావాది సమృద్ధి లేక గోరూప రాక్షసులు చూపిన వీరము తిర్యగ్గతమగుట చేతను శ్రీకృష్ణుని వీరము తిర్యక్కుల 'పై నెజపబడుటచేతను వీరాభాస మగుచున్నది,

ఇదే సందర్భమున 'కాలకలో యను పేరు గల ఈ రాక్షసుని భార్యలు గోరూపమున నుండగా శ్రీకృషుడు వారిపై విక్రమము నెజపినను వధోత్సాహము చూపకవారిని వెరపింఛి పారద్రోలెను. గోవులు శశ్రీకృష్ణునిపై చూపిన వధోత్సాహ మిట్లున్నది.

"చ " కొడుతులపాము నూబి కజడుంోవు మెలర్పుంగ దలు లొక్కుయ. మడి వనజాయత్టాణుని మళ్దుద దలంచి మవోే[్రవబంకృుతుల్‌ 325

వడగెనం రెమ్య తెద్తుకొని వాతులు విచ్చు బముర్యాగవాతనం ముదదుం తపల్టు ము ళు ఎండి భోదన ఫఘోరపువిజలం దాశినన్‌ో” (వొంట4,్రా/బా/ర ఆశ్వైశరిర్‌వ/ కొడుకులను జంపుటజూచి యా యావులు భయంకరముగా పుంకరించుచు శ్రైకృష్ణుని మట్ట దలంచెను కొమ్ములొడ్డు కొనియు, నోరు తెరచి నేలను పగుల్చుచు భయంకరముగా కృష్ణుని తాకెను. క ఈ హుంకారాదులగు ననుభావములును, వధోత్సాహమును తిర్యగతము లగుటచే వీరాభాన ప్రయోజకము బగుచున్నవి. ఇట్లుండగా (శ్రీకృష్ణుడు గోవుల పై వధోత్సాహమును చూపలేదు, వానిని పారద్రోలు ట మాత్రమె ఇట్లు వర్దించెను. "చ. ఉఊజీకీ తొలంగో దాయయను నూరకో తోజిలు వల్లో దవ్వుగాం బజఅవియం గెమ్ము లూడి పెదంయలాయంగ (దోంియం గేల లీలమైం వటోీవి రబంగ6 వోలీయునయ. ఉందయో నలక ౮ేనుడూవతన్‌ వొఖణనిన లా్టనాంగనలం చోళ నతండు నితేవమాతలోేన్‌ వ॥ _అవియును గ్రీడానర్తన ప్రవర్తియంబోలెం జెలంగియాడు కృష్ణునిపరా[కక్రమంబునకు భయంపడీి | మేనులు గలంగి వాపోవృచు. దోంక లెత్తి మెడలు మలంచి మలంచి చూచుచు నంభారవంబుల నొజులుచుం బజచి మారం బగుకాంతారంబుదూణీ కాడువడి పోయు నంత." (హరి॥-పూ!॥భా॥-6ఆళ్వా॥-89ప॥,90వ!) తొలగద్రోలుటయు, తోకలుపట్టి పారదోలుటయు కొమ్ములూడ బెరకుటయు, చేతితో చరచి కల్మోల పరచుటయు చేసెను కాని గోస్వరూపలగుటచే చంప నిశ్చయించలేదు. ఇట్లు (శ్రీకృష్ణుడు గోవృలపై చూపినది వధోత్సాహము కాకపోవుటచే నాభాస ప్రయోజకము ఇట నీ యంశము శ్రీకృష్ణపాత్రచిత్రణమునందలి వైలక్షణ్యముగా గుర్తించి డాక్టర్‌ పేరి సూర్యనారాయణ గారు తమ పరిశోధన వ్యానమున నుడివియున్నారు. ౨ నేడు పచారమున నున్న హరీివంశమునం దీవృత్తాంతము లేకున్నను భండార్హరు సంస్థ వారి సంళోధిత హరివంశమునకు అధికపాఠముల యనుబంధమునందు ఏకాదశ సంఖ్యగల పాఠమున గలచు. సర్వ వృత్తాంతమును అనువాదమున యథామూలముగ సాగినది. వృక్షోన్నూలన విషయ మిట్లు గలదు. “వ్ర్వైలప్హక్పైర్జాలైట్టు నర్వుతః నంవ్యుతప ఫ్లా / నాంబజ్లా కాష్టవొవాలైైా కాతయామానతుః వలట్‌ | 52. హరివంశ భాగవతములలో కృష్టకథ - రఅధ్య్యా॥-. ] స్రేకృష్ణుడు కపిత్సవృక్షములను నిర్మూలించుట- పుట 432 326

ఊఉ బ్బి/త్పూ బావా వివులౌ నిద్భుజ్టు దళనచ్భుదమ్‌ /

వ్హావం (తు ఖండైాః కావ్రానామళ్టొ నామవి /

థభలాన్యకాతయత్య్యావ్లో వొన్తాబ్యాం కావ్లళంలులీః /

వొన్త(గావ్యోననేకాంళ్లు కామాన్‌ వాపాణనంచయాన్‌ ॥

(వ్రదదుః నత్తురా గోపాన్తయోాల్లన్తేవు నర్దుతః 4

ఉద్యూమ్మ్యావాత్వ్త ్రాేవ మూర్వావక్షావుభావవ |

ఫలాని తుమృమా(తాణీ పాతయాంబోతళు+ శ్రీతా /

స్ట బ్య వొద్చుః నమావు త బవాుళాథాన్వునేకడా |

వపాతృమానైః భ్లరష్తావ చ(శతున్తుములం న్వూునమ +

గోపాట్ట్‌ నమః నంవ్యొవ్తా నోదతుస్తా బో నింవావల్‌ |

ఫలళాతనఉిళ్లా నీ దోకభూతో మవోరనః // 3

అనువాదము యథామూలమగుటచే భావము స్పష్టము. అల్లు రాక్షసప్పుతులగు గోవృలందల్‌ వధోత్పాహమును పరిశీలింప వచ్చును. ..

"తాళ్లు గావో భృాళోడ్తుగ్చా ఆనురం భావమ్యశ?ితాః ॥

దృష్షవ్వ్హూల్టు బృజ్వన్త్యః (పొరద్భవ్లళ్ళుతం వనే /

మోలా భయానకా గావ నవత్వాన్తానభిదుతాః

నివొంతుం నిళ్చైతా భూత్వా గేోపాలానబినంగతా? |

చనైైర్దుపాడ్రాః ఎవెదౌళ్ట లాంగూలైర్భా నవా థ్నురో

నమావొత్వా నిజ్యధుస్తాన్సక్య వమునలాయదాన్‌ //

వొన్వుామానా వనే గోపా వచభిర్సీమవిశమైః |

అళత్భ్యు వంతన్తే తత వ్యివజర్యురళోదళో /

యథా న్యూః సౌరనోాయాణాం న నన్త్యానాం తథా క్షుబిజ్‌ /

'కాలకలి' పుతులగు గోవులు తమ కొమ్ములు గిట్టలు మొదలగు వానితో గోపాలురను చంపబూనుటయు వాని విజంభణమును తెలుపబడినవి. భీమవిక్రమములైన పశువులచేత చంపబడుచున్న గోఫపాలురు నలుదిక్కులకు వొరిపోవుటయు తెలుపబడినది. అనంతరమున శ్రీకృష్ణుడు వానిని చంపిన విధమిట్లు గలదు.

"౧బాం భొావోబిత? కృ వ్లన్తత్తర్దుమువలక్యూ ఆ

న్వయం బి గేపో వేదావ బాలోవీ నివుణ? నదా /

వజాయ దానవగజం తతో గోడూవదారణమ్‌ |

షా క

ఆవారెంంగ్గొతై ర్యూక్త్యా నిల్చైతి నతు బముదమాన్‌

తన్వు న్యు వూర్లే బత్వాారలో వత్తుబూతాః క్‌ శుతాాూ

నమాధ్సు నువానా క్థాప్లం అలా కైళ్టురతన ఖ్నురై. / లలత 53. హరి॥-(నం) 1- 53అధ్యా॥- 215 నుండి 227 పంక్తులు-అధిక పాఠము 11-భం॥ సం॥

హారి[అను!

వ్‌శ, హర౭1-(నఐ) = 53 అధ్య్యా॥- 228 నుండి 237 పంక్తులు -అధిక పాఠము 11-భం( నం॥| హాది|[ఆఅను![] ౩327

న త్హో మావాతః కృష్తో వత్శ్మార్హైర్వీత నంభమః |

వాన్తాబ్యామబభిజ్యగావా నంవాతాన్వాతరంవానః ౪

తోావాం బలేర ఎజ్దాయ తవు వొన్తగతేవు బి

బాత్వా వానంశయమితి వొరర్డి శ్చాతవానయమ్‌ /

త్మ్‌ ణాదవిచ్చార్భెవ (పార్టుం కార్తుమాత్యునః +

ప౩కమేవాం బ్లైవ వాదాన్సంగ్భువ్యూలీలయా /

ద్శోతోన కరేశ్రావ గ్రపాత్వా చేతరానవ 4

ఏవం వత్చ్రాంభిన్లున్తం నర్దే వత్సా వివ్వదుమమ్‌ |

క్షం దృవ్తాభ్తూధావ్వర్హ విన్ఫజ్యాన్యాన్దామర్రతుమ్‌ /

తాన్ఫుర్వానేకవా న్తేన నందార్టూ నమవోద్యుతి* /

అవరేణావాన ద్దుత్త్రై దుచ్చి/త్యూ బలవాన్తు/మమ్‌

తతః నంభూయ టో వచత్సాఃల నర్జుతళ్లు నమాదవన్‌ |

నమావాన్నక్హ నంంిబ్దాః పాడ్రరత్రాల్టు మనక /

తాన్లత్వా బలవాన్ట్యువ్లు వాదజాన్వాంనతూర్జురా. /

ఎదూయావాయద్యూవౌ న్వువార్యామనుతనీవాన్‌ /

నృత్యాయన్ఫివ బభౌ క్యువ్లు కుర్చున్న బినయశీయామ్‌ ॥

ళరేరేణు నమ్యగోజు క్లూ తమలలోచనః /

ఈ గోవులు దైత్యులగుట నిస్సంశయ మని, నీశ్చయించి మేధావీయు నిప్పుణుడును నగు గ్రైకృష్ణుడు వానిని వధంచిన పీరు చక్కగా వర్షితమైనది. అనువాదము యథామూలమగుట తెలియనగును. అక్తే కాలకలి భార్యలగు గోవుల కోధమును వానిని సంహరింపక పారద్రోలిన విధమును మూలానువాదముల నొకే తీరున నున్నవి.

“తేశోత్సు వె బ్‌ ెద్దత్రైాః నౌరవద్భురనకదధా /

బభండార్దున్రకాఖాన్తం వొన్వమానా అలీయనా

ఉ(గమువ్చైన్తరం భూయో వత్తుదుమనమాగమే ॥

(ొదురానాతికకముకం తనువోబ్రారదం రవమ్‌ /

వృజ్ఞకాభావబిన్నా గాః కాలేయాశ్తే మవోనురా*ః /

వేతుః వృథీవ్యాం నై వరే పా శచభూతా మవోమరాఃణ /

ఖలెళ్ళు నపాతాః కాఖాఃం కాఖాభి? నపాతా* కవాతం

త్యతాన్యదుదరోన్నా భూముః తీంచిత్తోణాన్తలే //

తన్వి శ్కాలవాలేో వృత్తే గావర్హద్దుతృమాతరః /

అబి వేలుః నముద్వుగ్తా* నర్వాన్తా యత్‌ తో బాం //

తొ ఆవతన్తరేవాదొ బలవానోపొాణోనుతః ౧/౧.

భర్ధయన్వావమ్యూతైళ్ళు (బ్రామయన్సర్దుతోదళక్‌ /

వాన్వమానాన్సుతాన్షుష్తా పపారద్భువ్నవతోన బో |

మనవోరవేజణ సోద్దాగ్డా* నాయం చావ భృాళావాతాః /

తాః నముబ్చి/తలాంయాలా శ్రధికరళలోధరాః /

భయాదంబితలోమానో ఎవిజః "నర్చుతో వనమ్‌ / వ్‌వ్‌ హరి॥-(సం) 1 53అధా నై!-2ఎ8ి నుండి 260 పంక్తులు -అధిక పాఠము 11-భం॥ సం॥ హరి॥అను॥

328

అనురాః వళవన్తానామన్వుయో నివ్చులో భువి ॥

అద్యావే నంచర్త్యూవ మవోంిణ్యో ఊినావ్య్భ తో / రీ

ఇట్లు మూలానువాదములందు వీరరసాభాన పోషణము ఇంచుమించుగా తుల్యమే యని పరిశీలనము వలన తెలియుచున్నది.

5, కాలనేమి ప్వుతులగు వృషభంబుల వీరము

(1) వృషభముల పరాక్రమము విజృంభణము

కాలకలి పుత్రులగు గోవుల వృత్తాంతము వంటిదే యగు మరియొక సందర్పము నీలాపరిణయ ఘట్టమున గలదు. అదియును తిర్యగత వీరమై యాభాస మనదగి యున్నది. ఈ ఘట్టము హరివంశ పూర్వభాగమున నారవ యాధ్యాయమున నుండగా నందు రసాభాస మిరువది పద్యములందు గలదు.

ఇట సామాన్య వృషభముల యౌదత్యముగాక కాలనేమి పుత్రులు ప్రదర్శించిన దగుట చే నిదియును రాక్షసులు ప్రదర్శించినేదిగా భావింపదగియు లౌకికముగా వృషభగత మగుటచే వరాభాసము కాదగియున్నది. వృషభములు రాక్షసులను విషయ మిట్లు గలదు. “తే! తారకానుడురణమునో వారి ఉళ్లు

కడిమి నివాత్నులై యేడ్వుడు కాలనేమి

కాణుకు 'లావగ మననున నిడి వొడమిలటి

క్‌జీంద యాంయోళ్ళులె మంభకవజమున" (వార/వూ/బా/ర ఆక్వా//22వ//

తారకానసురునితో యుదమున మరణించి, కాలనేమి పుత్రు లేడ్వురు కుంభక్మవజమున నాబోతులైజనించిరి. అనంతరమున వారి విజ్బంభణమునకు కారణమును, విజ్బంధించిన విధమును గలవు. “ఈ పోరాని భుఖ మితనికీ

కొరి యివకు కలిభంగొం ఊనుదాంచు ఊలం

బాల నతని వదయింవంగ

నేడూవున నైన మాకు నిచ్చువ నొదవునో' (వాం/వూ/భా/ర ఆళాబ్ట/-[24వ//

ఎట్బనను సమిపబంధు వగుటచే కుంభకునింటికీ (శ్రీకృష్ణుడు వచ్చుననియు వాని నెట్వన చాంపవచ్చునని తలంచి వారు వచ్చిరి. ఇట్లు వృషభములందుగల శ్రీకృష్ట్ణవధోద్యోగము స్పష్టము.

ఏతత్కారణమున వారు సాధుజన బాంధవుడగు శ్రీకృష్ణు రప్పించు నుపాయ మరసిరి. “వ॥! అని తదాగమన కారణంబు లగునుపాయంబులు చింతించి యఖ్సిల జనబాధకంబునకుం దొడంగి" (హరి-పూ!1భా॥-6ఆశ్వా!!-125వ॥)

వృషభంబుల విజ్బృంభణము వారి పరాక్రమమును చూప్పునదై వీరరన్వవ్రయోజకమగు చున్నది. ఇది సాధారణముగా రాక్షసులు లోకమున నందరిని గెలుచుటలో ప్రదర్శించు అతనా లాల నమత తను కొతున ననన లతను కొపాయానానా లను 56. హరి॥-(సం) ॥- 53అధ్యా॥- 261 నుండి 278 పంక్తులు -అధిక పాఠము 11-భం॥ సం॥ హరి॥అను॥

ఏ29

“నీ! ఎదంనపోతుల నెవ్వాని నర న వారణ నశోడీందిి వలియందోలు నలివినం ఉంవ్లు మందల నెందుం దంరిగ్‌ గో వుల మొదవ్లుల జడావబెడుబుం దుడ్డు నడువంగో వచ్చిన నదకునం వింద ౧౮న యెటోదబలియంగిల గొనకొకవియ నీవీలోం దజణంనీనపారీనముల గతి పాటుంయలు నాొచ్చి యావలిక బోవు తో! గోడ లలవలు వెరదాయుం (గీదవోలె రేలు బగచలుం. దడుయచుం వోలవంటు అెకండులేకుండవేయం గావున్హు వాలీ నుశీకీవాంగెను గ౧జిదయమృ త్వ్పూవులు వోలో(వాం/6వ్లూ/భాగర ఆళ్వా//26వ// వృషభములు ఎదిరించిన వారిని 'ఓడించి' పొరదోలుటయు, మందలలో అవులను దూడలను చంపుటయు, బలవంతులను లెక్కచేయక ఎదిరించుట మొదలగు నవన్నియు శత్రువులను జయించు వారి యుత్సాహమునే తెల్పుచున్నవి. కాని సామాన్య వృషభరీతులు గావు. ఇవి యన్నియు తిర్యగతములై వీరాభానము లగుచున్నవి. ఇట్లు (ప్రత్యక్షముగా వారి వీరము వర్పితము. ఇదిగాక పరోక్షమున (పజల మాటలలో వాని వీర మిట్లు గలదు. “తే! కందబికునిమందం టా! గేవృువందు లేడు నభూమినన్వంబు లౌల్టిం దొణీబా గావ నలవిగా దోంకి దోవ దొరకు దాడీతి మరయంగ వలయ మాబచేకు నవ్తు ర్‌ యుల జైన వబ్బు వానిని దమియింవంగలేడు నిల్ళితం నోమియపా యము గఅలదొ చూడు నీబా వచమునం దితి (బజిలు మాకు వలనీలో దోనిన్‌" (వాం/వ్రూ/భార ఆక్వా/26, /29వ/ విదేహదేశమందలి కృషీవలులు రాజునకు వృషభముల విజ్బృంభణము నిట్లు వివరించిరి. 'కుంభకుని మందలో పుట్టిన వృషభములు భూమిపై గల సస్యము లన్నింటిని పాడుచేసెను. ఎవరును పంట కాపాడుకొన జాలరు. మేము తిండికి చెడితిమి. నీవే కాపాడవలేోనని వివరించిరి. ఇంతవరకును నిది పశువులను గూర్చిన విషయమే, కాని తర్వాతి మాటలలో 'యముడైనను వచ్చి వానిని అధిగమించలే డనుట వలన నిది పరాక్రమమును" తెలుపునది యగుచున్నది. వృషభముల నదుపు జేయుటకై కుంభకునిచే నియోగించబడీన పెక్కండ్రు బలవంతులు వాని నెదిరించిన విధ మ్‌ట్లు గలదు. *నో/ వల్లియల్నువైచి యోదముల్‌ వెల్లు (దవ్వు తార్ద్ర వేశజీయడులొగి తనినిడయ్రం 330

దోలి యోటం పోనకదొజీనాయి వొడువ నొడువను నలుదారం భొంబి యోడి వ/ మజియును బహువిధోపాయంబులం దదీయ దమనంబునందు శక్తులు గాకయప్పటి కప్పటి కోడెలచేతం బోటువడియును (వేటువడియును (దొక్కువడియును జిక్కువడియును నలిగులియైై సెడి చేవ దజిగి కడంకలు మడిసి దెసలం దిరిగి కడిమిపెంపు వోనాడి చేతులాడక దలంకి నిలిచిన" (హరి॥పూ!॥భా॥-6ఆళ్వా!॥-131వ॥ 132వ॥) ఇట నుదేశింపబడినవి పశువులైనను అవి రాక్షసాంశములగుటచే బలవంతులైనను వారోడి పోవుటయు, తదీయ దమనమున శక్తులు కాకపో వుటయు కడిమి పెంపువోనాడుటయు తెలుపబడినది. ఇట్లు వలలువైచిపటబోయియు, ఉరులలో తగిలింపబోయియు, ఒక వంకకు త్రోలియు పశువుల పట్టజూచి విఫలమైరి. అనేకులు వానిని బంధింప జూచుచుండగా శ్రీకృష్ణుడు తానును పట్టదలంచి వచ్చెను, శ్రీకృష్ణుడు వచ్చుకొజింగి యా మాయావృషభము లిట్లు విజ్బంభించెను. "మ వొంి యేతొౌంచు టెజింగి కళ్టలుకతో నామాయపోతు ల్వడీన్‌ ఖులళ్ళుంగందబులంల దుంభతక్యవజములో గోగర్చి ణీనత్స కా మ్చొరనంథుందులం బెౌక్సీంబీం భెడిది ర్తూందబుల్‌ భువి న్దు ంవంగాం దౌరలంబాణొం గలంగి గోవులు గభున్‌ దీనంబ్నులై లోలుభున్‌ నీ/ అంతం బోవక యవి యాగేవముఖూలో ౧టీలోని కుజోకీ య్రళలీల అం౩౨లు వైయుచుల గొంకలి గాల్గదవ్వు బం దందుచు నొండౌెడం నాలం బాలంయి బాండనందబాలరందు వగులించి గేజడలు గడాది ౧రనెలు మూలం దౌొటీ బందులు విజఖుగ౧ంగం బ్రాదాంచీ వందిళ్లు వడంోబి తలువులు వుల గొత్తి తో యాయ వాడును కిళవులు నార నొంద నెక్టుడొక్టుడ యని వాడలెలింగలయం ౧టి (భ్రూడువం౮దోళి రెలకొమడగరు లందు నందును శాదుం౮?గ నోరు నూవె" (వార/౧వ్లూ/భా/ర ఆళ్వా/౧/40, (4/ వ/) శ్రీకృష్ణుడు వచ్చెనని తెలిసి కోపముతో ననేక గోగర్భిణులను, వత్సములను చంపి నెత్తురు పారించెను. అంతతో నాగక గోపాలుర ఇండ్లలో దూరి కుండలు పగులగొల్ప్బను, గోడలు కూల్చి, గరిసెలు తోసి, బండ్లు విరచి పందిళ్లు తోసి, తలుపులు పగిల్చి విధ్వంన మొనర్చను. ఇట్లు శ్రీ కృష్ణునిపై (ప్రత్యేకమగు విరోధసూచనయు, సాధుజన బాధనమును వృషభముల రాక్షసాంశమును నూచించుటచే నిది సామాన్య పశువిషయముగాకున్నను తిర్యగ్గతత్వమున నవి వీరరసాభాసము లగుచున్నవి. వీరి యీ రాక్షసత్వమును కుంభకు డిట్లు 'పన్నావించెను. 33%

"ఊ/ గేవతుమారులారో కనముంగొంటిం గోవృవముల్‌ దికాగదోం

(బోవమము ల వోగిరయవోతిత నింవానమానము. ల్కన

త్కోవకృ తాంతతుల్యములు దురమముల్‌ దమియింవ వీని వో

మోవవ్‌ యిట్లు బిక్సుతిమి యోగ్యావుయత్తుము. లెన్ని నేనియన్‌

ఈ/ కేవల గోవ్చువందులు గా ఎవి రా్ఞ్టనులొ యొండౌా గ౧ందద్వులొ య జావలిలోనివొ పాంనయ కావింవంగబుబ్రోనవి ఊగంబున నెందునో' (వారం వ్లూ/భా/-6 ఆళ్వా/-/43, (44వ

'ఆ వృషంబులు దిగజములవలెను, గుహనుండి వెడలిన సింహములట్లును, కోపించిన యమునివలెను నుండో నని పలుకుచు వాని 'దురమత్వము' ను సువ్యక్తము గావించెను, అవి కేవలము కోడెలు కావ. రాక్షసులో గంధర్వులో యక్షులో యని సందేహించెను. అవి హింసార్థమే జనించెనని పలికి వాని రాక్షనాంశను గోచరము గావించెను. ఇట్లు ప్రారంభము నుండియు వాని వీరము ప్రతిపాదిత మగుచునే తిర్యగతత్వమున ననౌచిత్యము కూడ స్ఫురితమగుచున్నది.

(1) ఘోషవంతుడు వృషభంబులతో పోరుట

అనంతరమున నందగోపుని జ్ఞాతియగు "ఘోషవంతుండనువాడు వృషభంబులతో పోరాడిన విధమట్లు వర్ణింపబడినది.

“'కా/! ఈయాయోేతుల నిట్తు బెట్టుగౌన నింజేనాటో కీవికమ

వ్యాయామంబులకళ్తు, భూడుం డిదౌ కన్నా రంగ నన్నాక్టునిన్‌

వేయం బల్టుం నేల నూ్లముల నుర్పుణ గూలు న్దు టీ వీం

(డా యన్భ దభుజనవదఉవాతనకు' గోతాభంబ్సులై చేకుజన్‌ మ॥ అని యాస్పోబీతబావుండున్‌ బవలలనంవాద్వానదప్తానమనం

డును దరేద్దతవ్యగవలండు నయి యాటోవంబుతోడం ౧దం

గన నయ్యబ్హము ట్లోజచ్చుమల నగ్జైద్వాల లొక్కుముడన్‌

లనలం ౮౧న వాని వైం ౧౨ నెం దో వ్యూఢళ్ళుంగంబ్నులై తో పొదలుం బుట్టలు గప్పులు భూరువాములు

న కరుంయలాను వినకోటీయెలలాగడ

నక్తుగదంగయావోయ లావవమయొడీబౌం

బీకాం బిడికీుు నొకపోతు శిరము నడుము.”

(వార/ంవూ/బా/ర ఆక్వా// 49ముందీ/౮* వ

'నా పరాక్రమమును, వ్యాయామమును ఈ వృషభముల గెలువజాలనిచో నింకేల? ఇదే చూడుడు వేయి మాటలేల ? నాభుజవజాయుధమున వ్‌నిని పర్వతములవలె కూల్తును' అని ఘోషవంతుడు పలికెను.

ఈ మాటలు 'వృషభములో నుద్దేశించి పలుకదగినవి కావు. ఒక వీరు నుద్దేశింపదగినవి. అందుచే ననౌచిత్యమున వీరాభాన ప్రయోజకములగు ననుభావము లగుచున్నవి. ఇచటి వా[గ్రూపములును, శారీరకములును నగు ననుభావములును ననుచితములే యగును,

332

ఇట గాత్రారంభానుభావములు, బాహువులనప్పళించుట, సింహ గర్జన చేయుట, డౌదత్యము చూపుట, సంరంభము ప్రదర్శించుట మొదలగునవి, ఇట్లున్న 'ఘోషవంతుని పై ధేనువులు నిప్పులు కురియునట్లు చూచుచు తీక్షమగు కొమ్ములతో వానిపై గవిసెను.

వారిమద్య యుద్ధము పరస్పరముగా సాగినది. ఘోషవంతుడు దానిని తలపైనను నడుము పైనను పిడికిట పొడిచెను, 'అతడు దోర్విక్రమ ఖ్యాతి' చూపగా నా వృషభములు అన్నియును గలిసి 'కందంగ పొదివి' ఇటొనరించెను. “త వొదఎవి నిడువాలు గెమ్ము లం వొడిబియొత్తి

ధభలరణోవైవాబి హెరమెబ్దో తములష్రుతుమయములం

దోమ్యు య దవ్వుగాయాలి సామ్య వోయి

వడియె. నాతండు నూవజు బయమునొందో" (వార/(శవ్లూ/భోంర ఆక్వా//౮౩వగ్ల

పొడవైన కొమ్ములతో పొడిచియెత్తి నేల పై వైచి. కాళ్లతో మట్టి డెక్కలతో చిమ్మి వేయగా దూరముగా తూలి సొమ్మసిలి పడెను. ఇట్లు వాని దోర్విక్రమము పశువులచే నధఃకరింపబడి యాతని వీరమున గల యనౌచిత్యముచే నాభాసస్నూూర్తి గలుగు చున్నది.

'ఘోషవంతుని యందలి వీరమనుచిత మగుట శ్రీకృష్ణుని మాటలలో వ్యక్తమైనది, అతడు వృషభములతో తలపడుట (శ్రీకృష్ణునికి విచారహేతు వయ్యెనని యిట్లు గలదు. “కా ఈతం డోంయీకో నివ్యాయిం ౧జంగా ని క్షులొక్కొా యీదున్దుటాం

వోతు ల్యోవంగనిచ్చునే యనుచు నంభోజూక్రుబిత్తంబు ౧౦

తాత్యకాంతము నొందంగొడుంంంంంంంా్‌..... ఉొరగంవూ/భా[ర ఆక్వా//౮2వ/

'ఈదుష్టప్పు టాబోతులతో నితడేల తలపడెను? అవి ఈతనిని పోనిచ్చునా?' యని యాతడు మనసులో విచారపడెను. శ్రీకృష్ణుడిట్లు విచారపడుట యా కార్యమునందలి యనౌచిత్యము ను తెల్పుచున్నది. అతడు బలరామునితో నిట్లని పలి౩ను, “మ/ ఇవి యాణలోతులు గావు గోవృువములం దీరోవ మోూదోవవ

వవ మూనర్వువోమూంన యారయ ననంబావ్యూందు వముర్వూ నీ

భతవఎఐిలో నోచిన రోదవ్యకమయకాాన్యూడ్త అనత్క్టర్తి న్‌

తప్రుంగా. కీన్లుడో కాబాదన్‌ వృవభయవన్యావిద్దు నిక్కుంభతన్‌ వ॥ తొల్లి తారకామయ నంగ్రామంబున నాచేత నిహతులైన కాలనేమి పుకు లేడ్వురు నీ రూపంబులం బుట్టి నాకు౯ గీడుసీయం గోరి తిరిగెదరు రిపువధం బవశ్యకర్తవ్యంబు. బంధురక్షణ సుకృతం బొక్కటి యు గనా్యాకర్యగ్రహణలాభంబును శోభనంబులు గావె.............." (హరి॥[-పూ॥భా॥-6ఆశ్వా!-157ప॥, 158వ!)

ఇచట (ప్రకృతములు నామాన్య వృషభములు కావని తెల్పి శ్రీకృష్ణుడు ఘోషవంతుని చర్యలోని యనాచిత్యము వ్యక్తమొనర్చెను. అంతకం కొ నువిదితముగా తనకది కర్తవ్యమనియు తెలిపెను. నత్కీర్తియు,రిపువధమును, బంధురక్షణమును, కన్యాలాభమును కలుగునని భావించెను. ఈ విధముగా కృష్ణుడు వానితో యుద్ధ మొనర్చుట యుఛితమని తెలిపెను.

శ్రీకృష్ణుని పరాకమాది వరనమంతయు వీరరసస్ఫోరకముగా నున్నది. బలరాముడు వలదని వారింపగా, నందయశోదాదులు నంక్షోభింప కుంభకుడు మెచ్చుకొనగా మిగిలినవారు

333

సంశయించుచుండగా నంభమముతో యుద్ద్ధారంభుడయె ర్‌ను. (శ్రీకృష్ణుడు వానిని మోరముగా నదళల్చి తతృంహారమునకు గడంగెను. “"5// థలులాలర్‌ యింతకాలము, ౧లంవితిం ధర్యతిం (టాశీధున్ధుడులు వచ బ్ధులనొ ఖన్హు కారులు, పొలినీతి డ్‌ మూతకు నెందు భోవగ వచ్చున్‌ 5 నావీదివీీబి కడిందదవీడుయ నావగిదయ దీనం దగిలి యంతకంై్రానన్‌ రూవ్లు నెడతుండండాలునై యీవావొత్భుకముల మమ్యు నేల నపాంతునో (వాం/వ్లూ/భా/ర ఆళ్వా/-/6/, /62వ/) 'దుర్మార్గులారా, ఇంతకాలమై భూమిని కలచిరి. ప్రాణులను చంపుచు, పశువులను మిషచే చరించిరి. మోరెక్కడ పోగలరు” అని హెచ్చరించి వానితో నిట్లు తలపడెను 'పశుచ్చలనాఛన్న వికారు' లను మాటతో శ్రీకృష్ణునికి వారు రాక్షసులను భావమే గలదు. 'నా పిడికిలి బలమైన పిడుగు వంటిది ఇది తగిలి యముడైనను నశింపక మానడు. పాపాత్క్ములగు మిమ్ముసహింతునా/ అని పలికి పిడికిలి ఎత్తి నవుక్ష మొగముతో వాని నెదిరింప బూనెను. ఆ సందర్భమున వృషభములును వానిని శత్రువుగా నెంచి ఎదిరించిరి. "మ/ ....... వూర్చుం బయైరబందయున న్యుగకోధ్యులా దూర్తగో దనుజుల్‌ మార్కొని రల ్రక్రూయమృ్శ్ము డర యద్యూధరతో నేడ్వుడనో' (వాం/౧వ్లూ/భ్రా/౧6 ఆళ్వా/4/63వ/ వారు పూర్వవైరమును మనసులో నుంచుకొనిరి. తీవమగు (కోధము నందిరి. దుర్మార్గులగు గోరూప రాక్షను లేడుగురును నొక్కసారిగా మార్కొనిరి, ఇట్లు వారి ప్రీవత వ్యక్త మైనను ప్రకృత గోరూపము వలన వారిచే ప్రదర్శితమైన వీరము తిర్యగ్లతమై యాభానము గావలయును. గౌరవనీయ దైవతమగు కృషాలంబనమున నైనను నది యాభాసము గా వలసియున్నది. ఇది గాక లౌకికముగా పశువుల పై నెరపిన వధోత్సాహము వీరాభాసమగుచు పాళ్ళ్చాత్యమున రాక్షసభావ(పతీతి గలుగు చున్నది. అంతట నది రసముగా పర్యవసించుచున్నది. శ్రీకృష్ణుని విజృంభణ మిట్లు గలదు. “నీ/ పొదవిన నందందొ మొదుకనియజణచేోత వయతో మోరలు (వేన్‌ (వేని వీజణఖువోవ నందందొ తజీమి కొమ్యుులు వట్దో తొడల నొండొంటోవైం (బోచ్యతోబి బౌదరన నవలీలం డాననీ యొక్కొక్ళుటి ఊరలం దోజ్‌లు వలో (తివ్వ(తివ్వు త౨ం౧నం బేోనక వంగొని యన్సింకు నదిరంటం బొదలోన నాంియాంగి. ౩34

తో ములో గండముల్‌ వణిం గతి వెట్లు వెబ్లో వీవు లడిబియ. దోజులు వళ దాంవి వెన్చు ౯ డక్ధాడివాంితీ వజయ గాంగ ౧డేమి నాం వోతుగమి బౌట్టుగలంలి యాడ్నె. (వారవ్లూ/భా[ర ఆశ్వా/-/60 వ “అరచేతితో మోరలపైవైెసియు, కొమ్ములుపట్టి (తోచియు, తోకలుపటి (త్రిప్పియు, వెనుకకుపోనీక అపి, గండభాగములు కత్తితో పెటు పెటి, వీపులణచి, తోకలపై తన్ని యందరకు నాశ్చర్యముగ వానిని గలత నొందించెను." ఈ విధమంతయు పశువుల నుద్దేశించినదై వీరత్వపకాశకము కాకున్నది. ఇట్టి సమయమున వీరదున కుత్కర్ణము కలిగింపగా శృంగారమును మేలన మొనరించెను. నీలాగతానురాగమున నిట శృంగార ముద్దీపన మొంది వీరమునకు. సహకారియైైనది. “కా/ నణాలోకనలోచు లాదరనమృున్లు(దంఖ్వులౌ నీగునం వాలన్‌ (గుక్కుభు నొాయ్యనొయ్యం దను నోనం జొందీ యానందకొ ల్లోలవ్యావాతిం దూలం దల్కుతుకము ల్యూరింవ నుద్యుక్తుడ్రా యాలోక్షవీయం డవ్వురోభులం బబండాలోకుడై చూచుచున' (వాం/వ్లూ/భా/(౬ర ఆళ్వా//67వ/ 'నీల చూఫులతనిపై నాదరముతో సిగ్గుతో ప్రనరించి, యానతో నాతనిని జేరి ఆనందముతో చలించుచుండెను." అనగా నీలకు చక్షుషీతి గలిగినది. “శ్రీకృష్ణుడామె కుతూహలమును పూరించుటకు పూనుకొని విరోధులపై త్‌వమగు చూప్పులు నెజపెను.' ఆమె చక్షుష్టీతికి శ్రీకృష్తునిచే రిపులందు (ప్రదర్శితమైన వీరము ఉత్తేజము నొసంగినది. అనంతరవవేన నతడు వృీషభవధోత్సాహమున ప్రవర్తిల్లుట ఇట్లు గలదు. హా దకురవాన్తదండనముదీ రభుడుండు (గాఢమువ్ల ళ్‌ క్‌ ప్పుక్ధునిమన్తకం బవియ నొక్కొతవోడు లెవంగ ౧౮న్ను అలన్‌ ముక్కున వాత నెత్తుడు నముదురమై బెదళలంగో శోలి తో నొక్కాకడండ తూలి డను జతోళ్స్ళుట పోవంగం గాలనేమిజుల్‌ (వాం౮/-వూ/బా/(౯ర ఆళ్వూ/౯/ రర్‌వ// దిగజముల తుండమువంటి చేతులతో, ఒక్కొక్కని తల పైనను గట్టిగా పిడికిటి పోటు నీయగా, కన్నుల ముక్కున నెత్తురు బాగుగాకారి యొక్కొక్కరుగా వారిని జంపెను. ఇట్లు చివరగా నది వీరాభానముగా ప్రవర్తిల్లినది. ఇంతటితో నీ వృత్తము ముగిసినది. మూలమున నీ వృతాంతము సంవ్రదాయ హరివంశ ప్రతులందు లేదు. భండార్కరు సంస్థవారు ప్రచురించిన సంశోధిత వారివంశమున ఆధికపాఠానుబంధమున నొసంగబడినది. ఇట మూలముతో ననువాదము చక్కగా సంవదించుచు, బబది నాల్లవ యధ్యాయమున రెండు వందల ముప్పది ఏడు పంక్తులలో గలదు. వృషభముల యనుచిత వీరము ముప్పది పంక్తుల లోను, శ్రీకృ్పుష్ణుడు ధేనువులతో నొనరించిన యుద్ధ మొక పది పంక్తుల లోను, "మోషవంతుని యుద్ధము పదిపంక్తులలోను గలదు. రాక్షసుల వృషభజన్మమును గూర్చి మూలమున నిట్లు గలదు. “ఏతన్వున్సైవ కొలే తు వృవడాపా మవోనురాః / కాలనేమి రుతాః నవ్దవ్యకానా బావాుకాలినః / 335

తదా దోవానురే యద్లో విన్దునా (వభివిత్షునా |

నంగ్రామాన్చువాుళు కృత్వా తేన యద్దో జితార్తదా.

బళ మూడా (జగ్యు న్తే వివుం వొన్తుం నముద్వాతాః ॥

యావత్ళ్యాప్తో యదుకులే జాతో ద్రాతయన్తత్తమాః// 27

ఈ శోకముల భావము నూట ఇరువది. రండవ పద్యమునుండి నూట ఇరువది నాల్లవ పద్యమువరకు సంవదించు చున్నది. అప్లే నూట ఇరువది యారవ పద్యమున వృషభముల విజ్బృంభణము వర్షింపబడినది. అదియును యథామూలమని క్రింది శోకములను పరిశీలించిన ఇలియగలదు.

”త్రో వృ్యవాః నర్జుతో ఉమ ర్గాళ్టై వత్నొాంళ్లు దుర్దుదాః /

౧ర్బానాశావయన్ఫర్వానవాం నస్వాన్వాబ్హోయన్‌ /

వదోవానన్యజాతాని భ్లయిత్వా మువుడ్యువాుః |

నన్వానాం వపాలకాన్సుర్వానాదావ్వ్నల్థి ను నర్చుతః /

తఈమృవకన్యూ (వవో ర్యాతా వనంతి న్ధు ముదాన్వతాతి గ చీ

రాజునకు నివేదించిన గోవుల దుశ్చర్యలు మూలమున నిట్లు గలవు. ఇవి నూట ఇరువది ఎనిమిది, తొమ్మిది పద్యములకు సరపోవృచున్నవ,

“కవీ వలాశ్త్రతః నర్చే రాశ్లో మజణిలవర్థుణః /

న్యవేదయంన్తదా నర్జుణ వ్య్రవైః యన్వవినాళనమ్‌ ల

యాన్వేవ తవ నన్వ్కాని రావే వాతాను నర్ద్వుళః |

బ్లోతాని నమన్తాని తమ్చుకన్యూ వృ వైర్దవ /

నవ్తభినాః నమ్యుద్రూరమనోర వివ్లితైః

తో నివార్యా మవొపాల యది తో స్క్వాజిగ్మ్యతయమ్‌ 4

నాదయన్రి మువు* నర్వాన్లువా రాజన్ఫువత్రశాః /// 25

కుంభకునిచే నియోగింపబడీిన వారు వృషభముల లొంగదీసి కొనుటకు చేసిన ప్రయత్నములు మూలమున నిట్లు గలవు.

” అథ ర్యాతొ కిద్యవ్తా న్లానవాన్వు వడావిణ |

గోపాలెరవ్లర? నాం నియన్తు మువచ్యశమే /

ల్‌ద్తో వొన్తాన్తదా నర్వే మందం మందమువాయయ* /

అణ తే బల్దవాన్షువ్లా ఏ రజ్జువాన్తాన్సమన్తత? /

వుంభారవం (వకుర్వాణా గోపానవాభిద్యుదువుః ॥

తాన్హుర కృంగకోజ్రాల్ళ్‌ నమాఎగ్యుః నమన్హతః 0 ఈ

'వృషరూపులగు దానవులను అదుపులో పెట్టదలచి గోపాలురు మరికొందరితో కలిసి (తాళ్ళు పట్టుకొని మెల్ల మెల్లగా సమిోపించిరి, వారిని జూచి అంభారవము' చేయుచు, 57, హరి॥-(సం) ॥- ౨4అధ్య్యా॥- 28 నుండి 33 పంక్తులు -అధికపాఠము 12-భం॥ సం॥ వారి॥అను॥ 58, వారి॥-(సం) 1 54అధ్య్యా॥- 41 నుండి 45 పంక్తులు -అధికపాఠము 12-భం॥ సం॥ హరి॥అను॥ 59, హరి॥-(సం) ॥- ౨4అధ్యా॥- 46 నుండి ౨2 పంక్తులు -అధికపాఠము 12ాభం॥ సం॥ వరి॥అను॥ 60. హరి॥-(సం) [= 54అధ్యా॥[- 60 నుండి 65 పంక్తులు-అధికపాఠము 12-భం॥ సం॥ హరి॥అను॥

336

కొమ్ములను గురిపెట్టి తలపడినవి' అని భావము అనువాదమున పొగరుగిత్తలను దేశీయ విధానమున పట్టుప్రయత్నము తెనుగు నుడికారమున వర్ణింపబడినదని తెలియును. (్రీకృష్ణు డేతెంచినరా(త్రి వృషభముల విజ్బృంభణము మూలమున నిట్లు గలదు, "అథ తస్వాం వృషా ర్యాతొ గోషు హైళననం మువాలః | (వత్యకం నన్త్ర తో మల్లా దానవా వృ్యవడూవీణ? / వత్చాంజుమ్బు ణో గాళ్లు కుతోడ్య్భూయో బబందిరే / ఆగంతుకాంగ్త్రదా గోప్యాన్యాతో యదాయ నిన్ఫుతాన్‌ / వమ్ము € కంగన ఖ్లురదావ ళ్‌ల్లూ గోపా దళోయయః ఈ వాంటొారనం (వకర్వన్తో దింభా తవ తనదే / రజాల్చిత్వా మబాన్ఫిత్త్వా తీలకానథ కీక్తుకాన్‌. / వత్సాన్వాదావయామానుర్గాళ్ళు రావనిళో దళ / తతః (వభాతో విమలే వ్యువానొ రంజన్‌ కీల | వ్రషా నముర్గవోనాదా నన్వన్యుముకవోళ్తుని / దవా ఇప ర్‌వ్బో దం హూ మలా. వ్యకీరే వర్చుతాకారా* కాలాంతక్‌ యమోవమా? గ 5 'అ రాత్రి దూడలను, గోవులను, కుటీరములను భంజించెను, ఎదిరింపవచ్చిన గోపకులను కొమ్ములతో గిట్టలతో చంపెను. త్రాళ్లు త్రెంచెను. కుండలను పగిల్బెను. కుంభకుని ఇంట తెల్లవారి దిగజములవలె నంభారవనినాదములనింపె' నని భావము. అనువాదమున నిదే విషయము వర్దితమనుట యుక్తప్రాయము. కుంభకుడు వృషభములను పట్టుటకు చేసిన ప్రయత్నములును, నవి వృ్యషభములు గాక చరాక్షసులో, గంధర్వులో, యక్షులో యని పలుకుటయు యథా మూలములే” “= 'ఘోషవంతుడు వృషభములతో చేసన యుద్ధ మిట్లు గలదు. "త్యత నందనుతః కల్చిట్రానన కృృష్ల్ణర్య నంమతః / న తదామోవయద్వాచా * దమయివ్వే వృషానమూన్‌ | ఇత (వతనే తొన్లన్తుం బైతేయాన్దు వడూవిఖల / భువావానో్పీట్య దద్గోఒవీ వ్యతా యత్సవతా తదా | ఖఇయేవ యోద్తుం మందాత్వా యాన్ను శక్నోతి మాదవః / రావణన్యూ లతో వొన్లా యళ్ళ వాన్తా నుమాలినః ॥ తోషాం మద్వో నమాస్తాయ వుమ్బారవమథాకలోత్‌ తోన కళ్లోర తో నత్త వృషా మోవవతః వుడు | ఖమురాంళ్ళంగాన్సుముద్భ్భ్యు త్య నముత్తన్తుః నముద్వతాః తేషాం నితానా మేకర్వు మోవవాన్టోన్తకేషవానజ్‌ తతో గోపా? నమాగమ్యూ నీంవానాదం వ్యనీనదన్‌ 4 61. వార॥-(సం) 1 54అధా ర!-112 నుండి 123 పంక్తులు -ఐధికపాఠము 12-భం॥ సం॥ వారి॥అను॥ 62. వరి॥[-(నం)॥- 54అధ్యా[-127 నుండి 138 పంక్తులు -అధీక పాఠము 12-భం॥ నం॥ వరి॥అను॥ 63. అధికపాళమునకు గల ప్రతులలో రి ప్రతియందలి 'ఘోషయన్‌ ఘోషవాన్‌ వాచో, ర్యెప్రతిలోని ' ఘోషవాన్‌' అను పాఠములే అనువాదముతో సరిపోవుచున్నవి. 337

ఆవాతో మన్తకే నోఒభ వృషోమోవవతా తదా / అగో ఖరాబభ్యామావ్యొత్వ మోవవంతం దదంళ వా / వునః కృంగేోణ తం వొత్వా ఖురాబ్యాం దూంతోఇక్షవజ్‌ / ఘోషవంతుని పలుకులును వాని యుదమును యథాతథముగా ననూదితములైన వనునది స్పష్టము. భుజము లాస్పాటించి, వానిని లొంగదీసికొందు నని పలికి వానిగిట్టలచే కొమ్ములచే చంపి దూరముగా విసరివేసిన విషయము మూలమున గలదు, ఘోషవంచు డీ యుదమున కేల పూనుకొనెనని అనుకొనుట మూలమున లేదు. బలరామునితో వృషభవపవీల విషయమును ్రస్తావించుట మూలవిధేయమే. ఆ విషయ మిట్లు గలదు. "అడ్‌ కృన్లన్తదొా రామం ఐభావ్నే వనే నతి | బైతో వువా మవోబావో డ్రైత్యాః నత్త నమున్రితాః / కాలనేమినుతా ఆర్వూ మాం వాంతుమివా నంగతాః / వురా మయా వొతా యదో తదా తారామయే విభో / వడోజతిబలినో నిత్యం మయి విద్వేషం? నివొన్తవ్వా మయా రామ గోగోవ్యార్జుతా నమమ్‌ గ 'కాలనేమి నుతులగు వానిని చంపుటయు, గో, గోపాలక రక్షణ మొనరించుటయు చేయవలసినదే' యని పలికెను. శ్రీకృష్ణుడు వృషభములతో నొనర్చిన యుద్ధము మూలమున నిట్లున్నథ్‌. "డే వృవా దలిదాః క్ధాడ్లా వివ్దుం దవ్వ వురూనితమ్‌ / . వ్లూర్చువైరం నమ్యశిత్వ వరావొన్తుం (వబచ్యముః ॥ తో నమం నవానా వేతుః కృవ్లన్య్వోవం దానవాః తతో యదం నమభవత్రేవాం కషనర్యూ బి ్థఖో / లతో గోవ్‌ంణాః నర్పే కృవ్లమేవాశితాభవన్‌ కంగౌన్తే నవాసా ఎభ్ము కృవ్లం వొన్తుమభీవ్లువః ॥ వాద్యవవోర్రైరవ? వుచ్భభ్యూత్రాట్ట్‌ కేళవమ్‌ | వృ అక్షు ఉక్పుమూవాన్యు* (వత్వేకం వృవదానవాః / దంత్రారదం చరవరే ఖ్లురరన్వే ఎనారనమ్‌ // త్‌టః క్భవ్లో రువ ముష్లేం నంనివాత్వ ఎపభూన వా ॥/ తోస్తామేకం శణాద్రత్వావునరన్వం ఎథానవో / (వేణు మువ్వా తా న్సర్వాన్లత్వా బోయ గోవలీన్‌ / నలాం వొన్తే గృవాత్వాథ త్ధొవ్లన్తన్యి న్వూరోచత / 665 మూలమున వృషభములు కృష్ణుని పై విజృంభించుటయు, కృష్ణుడు ముష్టిప్రహారములతో నొకదానిని ముందు చంపి మిగిలినవానిని తరువాత చంపుటయు . గలవు. అనువాదమున నధికముగా నీలకు గలిగిన చక్షుషీతి యున్నది. అనువాదమున యుదమొక సీనసపద్యమున విపులముగా నుండగా మూలేమున క్తుష్తముగా నున్నది. 64. హరి॥-(సం) ॥- 54అధ్యా(* 147 నుండి 160 పంక్తులు -అధికపారము 12-భం॥ నం॥ వారి॥అను॥ 65, హరి॥-(సం) ॥- 54అధ్యా॥* 176 నుండి 181 పంక్తులు -అధికపారము 12-భం॥ సం॥ వారి॥అను॥ 66. హరి॥[-(సం) ॥- 54అధ్య్యా॥- 190 నుండి 202 పంక్తులు "అధిక పాఠము 12-భం॥ సం॥ వారి॥అను॥ ఏ38

పరిశీలింపగా ననువాదమున వీరరసాభాస పోషణము సమానమే యైనను మూలమున కంక విస్తృతముగా విరచితమైనది, 6. కాశయుడు వ్రీకృషునిపె ప్రదర్శించిన పీరము [ణు మ్‌ కాళియ మర్దన ఘట్టమున శ్రీకృష్ణుని పై కాళియుడు చూపిన వధోత్సాహము తిర్యగ్గత మగుటచే, వీరాభాసమగుచున్నది. ఇచట మూడు పద్యములలో నీ వీరము గలదు. శ్రీ కృష్ణుడు కాళియు డుండెడు మడువు గాంచి, కాళియుని గూర్చి వితర్కించి జలమున జొచ్చి కలగుండు పరచెను. అప్పుడు నిజనివాసంబగు జలాశయంబు సంచలితంబగుటకు కలుషించి కాళియుడు శ్రీకృష్ణునిపై విక్రమంచెను. ఆ సంరంభ మిట్లు గలదు. "న్న తన వణావలి గలంతయ ఎిబ్బి దొత్తిన లగంనంటుి నర్జ్వుందబు ౧దబబలితములగం దనమిక్కుఉవుం గోజు దొడలు దౌజచిన ఎనవ్లుయి బొండొండ దొనల్యవేల్వం దనభూడ్చు ల్య(/గ2ంవ్రుంినుకతోం వర్తన నంఐబలబరకోవి యార్తి నొదుంగ దనమేను మలత్గోలై తనరాంి నిగిడిన యమునయంతయుం దన్ధు యత్తు మొందం టే భొదలు తఉనథఖ్లూత్హ్యూ తులనౌల్ధం బోంలు౧వినీ యదబ్రవాండ మూందలో వెల్టో నట్లు గాంగ ౮ ళరల్టా కకాయండు కాళయుండు ౧౮౨ఐనె గోపొలబాలు వెం ౧నీమనంగో (వార/వూ/బా/-7 అక్వా//-2* వ తన పడగలను పూర్తిగా విప్పి ఎత్తగా ఆకాశమంతయు నాక్రమించెను. పెద్ద కోరలుగల తన దౌడలు తెరవగా విషాగ్ని యన్ని దిశలకు వ్యాపించెను. కాళియుని కోపపు చూపులతో దేవతలు భయము నందిరి. వాని శరీరము మెలికలు తిరుగుట చూచి యమునానది తన్మయమయెను. తన ఫూత్కాదములచే పొగలు రేగి బ్రహ్మాండము పొగపెట్టి నట్లయ్యెను. ఇట్లగుచుండ కర్కశదేహముగల కాళియుడు శ్రీకృష్ణుని 'కసిమనసంగి' నాడు. ఇచట గల యనుభావములు మానవవీరులంధున్నట్టుగాక తిర్యగతములై యున్నవి. రక్తలోచనత్వము, ఆక్షపవాక్యములు మొదలగునవి లేవు. తిర్యగతములగు ననుభావము లనుచితము లగుటచి నవి యన్నియు వీరరసాభాన ప్రయోజకము లగుచున్నవి. అటు పిమ్మట కాళియుడు కృష్ణుని పొదివి కజచిన విధ మిట్లు గలదు. “వ॥।! కవిసీ పొదివి యుఆక నెజంకు లందంద కజచి యతని కెయ్యదియుం జేయం దెజసి యీక యుద్రేకంబునం గిట్టి. క _ అవాద మన్తకందబుగ నావ్రుడదుషోత్తమునిదోవా మాభయవిగోందుం డొవూంహోంబందన తాపాయత్రముగవోనెందల్హోణ మాతన్‌' (ార/వూ/బా-7 ఆళ్వా/-22మ/23వ/ 339

కాళియు డాతనిని కజచి యా కృష్ణు డేమిచేయుటకును నవకాశ మోాయక వానిని తన పడగలతో బంధించి తపింపజేోసెను. ఇట్లు శ్రీకృష్ణునిపై (ప్రవర్తిల్లిన వీరము దైవగతమ్టై యనుచిత మగుటచే వీరాభాన మగుచున్నదే. శ్రీకృష్ణు డిట్లు కట్టుబడి యుండుటయు ననుచితమై యాభాస ప్రయోజకమే. కాని యందలి యనౌచిత్యము నొక దివ్యలీలగా వర్చించి పదిహూరించిన తీరు గమనార్హము "జ వూర్చుభవంబునం అబలభోగియవ్యోర్హనిబడ్డుడైై యువో గద్వుండ వ్రైరిచో రణముఖంబునం గొండోకనేవు వద్లయా దుర్విద నేయ నెవ్యైయిం దుతూవాల వెత్తియొ తాల్సె ని ఖునన్‌ నర్దువియండు కాళయభువింగనిబందన నొవ్వె నయ్యెడన్‌ తే! నిందువతిలోనం దొాచుబావనెఉం బౌరయి త్‌ో నువ్తిం గజునొవ్దులీ నే, సోయీ యిట్టే ఉయ్యైం గాక దొక్టుడివీడ వూరి కనంగ బన్ను గాంగనంగమ మూర్చ (వభున తొవ్లు”(వొార/వూ/భా/-7 అక్వాగ-204, 25వ పూర్వజన్మమున పన్నగాస్త్రమున బంధితుడైన దుర్విధి నేడు కుతూహలముతో మరల నస్తే కాళియబంధనమున నుండెననియు, శేషశాయిగా నుండెడి మాధుర్యము జప్తిగలిగి మరల నట్లుండెననియు నుజ్తేక్షించుటచే శ్రీకృష్ణుని మహానుభావమును స్ఫురింపజేయుటచే నీ యనౌచిత్యము పరిహరీంప బడినది. కాళియుని చుట్టుముట్టిన సర్పాంగనలు ఫీషణదంప్పలతో నతనిని కణచుట ఇట్లున్నది. “ఉఊ// నాళయ యక్లులుం వొలులులం గాంతలుం బ్యుతులు ప్రైనదుర్రోయ వ్యాళము లెన్సి యన్లి యను నవ్హు చవందివీ యన్హుశొం నా బీలతం పోమ్టుముట్టో వటుభీవణదంభ్హ లం (బన్ఫురద్వావ జ్వూదలు (వజ్బూలలం గజువంగం దొడంగౌ నళంకం ౧ంకతోన్‌ో (వార/-వ్లూ/బా//-7 ఆక్వా/-౨6 వ కాళియుని చుట్టములు, "స్నేహితులు, భారా్యాప్తుతులును శ్రీ కృష్ణుని చుట్టుముట్టుటయు కరచుటయును తిర్భుగతవీర (ప్రతిపాదకములై యాభాసము లగుచున్న వి. అదిగాక అనంతరమున కాళియుడు భీతుడై కళరణుగోరీిన వషయమాభాన మగుచున్నది. కాళియుని దురవస్థ యిట్లు గలదు, ల “మ వెన దాషమోదడువాదహఘూతరగళుల్‌ వేల బచందందులం టఅనజఖావటోవముయానం వొవధణద్భొ త్యాలబ్జూ టామయండలం ఎనవొంబా శొగలెన్‌ మణుల్‌ నెదలంగా నాన్వందులన్‌ కోజోతం బారంయన్‌ దంద్రలు నుర్గుగా గరళవస్సా శ్వాలికల్‌ వెల్వుడన్‌ తో కజఖకుకుండ దాశన తొగం కామభింగి బొంచతోనివే నంతయు బలము దఠుంగి (కుక్సు నియగదియంబులయేవు ఢక్కా నూడ్డు లొయ్యా నొయ్యనజిందో గుట్టునుడుదక్ళు 340

వ॥ ఇబ్బం౦గి నత్యంతదురవస్థం బొందినయద్దందశూక [పఫ్రవరుండు వివశం బగుమాననంబు నెట్టకీలకు నూలుకొల్పి గోవిందచరణారవిందంబుల [కింద నట్లున్న యట్లయుండి భ్‌ తివిహ్వూలంబు లగుజిహ్వలు దొ(టిల్ల నల్లన దీనన్వరంబున నప్పురుషోత్తము నుద్దెశించి యిట్లనియె." [(

• (హరి॥-పూ11భా1-7 ఆశ్వా॥-50ప॥ నుండి 54వరకు)

'శ్రీకృష్ణుని కాలిదెబ్బలచే పాముపడగలు చితిక్షి మణులు చెదిరి, ముఖమున రక్తము స్రవించి కోరలు నుగ్లై ఎండలో పడీ తామర తూడు వలె నయ్యెను. బలము తగ్గి, ఇంద్రియములు వశము తప్పి, ఊపిరి మందగించి ప్రాణము తల్లడిల్లైను, ఇట్టి దురవసలో మనను చిక్కబట్టి కృష్ణుని పాదము లాశ్రయించి దీనముగా నిట్లు పలికెను అని భాఖీము

ఇచట భయానకానుభావములగు నాలుకలు తొటటుపడుట, స్వరము దీనమగుట కలుగుటచే ముందటి వీరమున కనాౌచిత్యము కలిగి యాభాస మగుచున్నది. అనంతరమున కాళియుడు (పపన్నుడై గ్రీకృుష్ణపాదముల నాశ్రయించి ధన్యుడగుటతో నీ వృత్తము

మూలమున విష్పుపర్వద్వాదశాధ్యాయమున కాళియుని వీరమాభానమై ఏకాదశ శోకములలో నారంభమ్చై, కాళియుడు ఖీతుడైన సందరృమున చతుశోోకమాత్ర విస్త్రృతమును నైయున్నది. కాశియుని తిర్యగ్గతమును, కృష్ణదైవ వ్రవర్తితమును నగు వీరమాభానమై ఇట్లున్నది.

"తర శన్రోర నంక్షుఖం నర్జున్వు భవనం మువాల్‌

ఉదతవ్షజ్వులాజ్‌ నరో రోవవర్యాతుల్తోణత!

న బోరళంవతిః కృదో వేమురాళినమవబొ ॥

తతో రక్తాంతనయనోః కాలియా నమద్భుళ్ళుత ॥

వంచానూవ పావకేచ్తూవానళ్లు అజ్రావోే ౨2_.నలాననః |

వృ్యథుభిః వంబభీ రార శిరోబిి, వందాంతూ

వూరణుత్వా (వాదం నర్చుం ఖోగేనానలవర్చుసా ॥

న్వురన్దువ బ లోవేణ జ్వాలన్సవబ తోజనా ॥

(దోర జ్వాలతన్తన్వూ ఊలం (చతమివాదవల్‌ /

(వ్యసోతాళ్లు భీతేవ ఎగామ యమునా నదీ /

తర్వూబోదాగ్జ వూరేబ్యో వ్తోభ్క్యా2భూబ్దా మూరుతః

దృష్ణా కృద్ల్ణం వ్యొాదతం (తీడ్తం కిచులీలయా

నదూమాః వన్హ గం(దన్య ముఖాన్దు శ్చైడలల్చ్పివ్లుః |

నృవుతా తేర రోషాగ్సుం నమావే లీరజా (దుమాః /

జీన భన్భునాన్న తా యగాన్తవతవమేన వై |

వమన్రః వావకం మోలం వ్హోఖ్యో వివనమ్భవమ్‌ |

నధథూమం. వన్న గౌందాన్తే నివేతురమతొజనః

(వవేళితళ్ళు ౮ శా శ్‌ క్భ్రష్లో ఖభోంబందనమ్‌ ఈ

నిర్వాత్తు బరణాకాల న్తన్తౌ గొంంవాబలః /

ఏశ1

అదళన్‌ దళ్లైన్త శ్రణార్వషోత్ప్సడజలావ్నలో. /

తో కృవ్ల్ణం నర్దువతయో న మమార బో వీర్యవాన్‌ /*

"శ్రీకృష్ణుడు పడుటచే యమునా హదము క్షుఖితమైనది. కాశియుడు రోషపర్యాకు లేక్షణుడును, రక్తనయనుడును, పూత్కారమున జిహ్వాలు మంటలవలెనుండగా పంచశిరుండును నై కనవచ్చెను.' అని ఇట్లు వాని వీరము చిత్రితము.

'దారాపుత భృత్యాదులు కలిసి శ్రీకృష్ణుని చంపబూనుటయు గలదు. కాని వారి కోరలు కరచుటకు సమరము కాకపోయెను. అని భావము, అనంతరమున కాళియుడు భీతుడైన విషయమును శరణాగతుడైన విషయమును ననువాదమున యథామూలములు.

"మృద్వ్యామానః న కృ డేన కాంతమూరా భుదింగమః | వ్‌ బి

ఆః నదుదిరోద్దారా కాతలో ఎవాక్తామబవజ్‌ ॥

అఎద్గానాన్య యా క్ల రలోపోఓఒయం నమ దర్భితః |

దమితోఒవాం వాతవీపో వళగన్తే వరానీర 7 ఈ

కాళియుని ముఖమున నెత్తురొలుకగా నిట్లు పలకను 'అజ్ఞానమున నీపై రోషము చూపితిని. నీచే నణగింపబడి, విషములేక నీ వశమైతి' నని పలికి యాభాసమే ద్యోతక మొనర్చను.

,. ఇట్లు మూలానువాదములలో వీరమున కాభాసమే పోషింపబడినది. అనువాదమించుక విస్పృతమని తలియదగును,

7. బలరాముడు గర్ధభ వేషధారీయగు ధేనుక దైత్యుజంపుట

దేనుకుడను రాక్షసుడును వాని యనుచరులైన వారును కలిసి గార్థభ రూపంబుదాల్ప్చి బలరాము నెదిరించిరి. ఇచటి వీరము తిర్యగ్గత మగుట నాభాన మగుచున్నది, ఇది యొకటి రెండు పద్యములలో నున్నది. దైత్యులు గరభరూపమున ప్రదర్శించిన విక్రమ మిట్లు గలదు. “న! ఖురతాదడనందినం జౌంగిన దూళి

యర్వూాము (మింగ యంధదంవ్లుందమము. శొంచా పావృతద్దునులం బి టైరంయదక్కుంవ మా

కాగ/పాందుల మద న్రవము మాన్సెం దౌజయనోదల వెద్దతెడువులు పాతాళ

ములం గేలిగొని మృత్య్వూముఖిము నొడీచెం ౧నలుకన్ను ల నివ్వు లెననీ వులోమారో

ములు గోలి నకలాటవులును బొదవౌం

టో దోయలార్షుం బృ భువూందదూననము లౌ

నర్దుం శొాదదురోయందులు నభమునాలం

మర్ష లందుగః వోనెం దద్దువుళగ

ఖానురానీక మబ్బంగ నడడనవుడు" (వారం వూ/భా/-7 ఆక్వా/-రిళవ/ 67, హరి।॥!-(నం) ॥- విష్పుపర్వ॥- 12అధ్య్యా॥- శే నుండి 14 శో॥

68. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 12అధ్య్యా॥- 35, 36 శ్లో॥ ఏడ2

'గిట్టలతో రేపిన ధూళి సూర్యుని మింగి చీకటిని పెంచెను. ఓండ్రపెట్టిన ధ్వని దిక్కరుల మదస్రావము నాపివేసెను. తెళచిన నోరు పొతాళ బిలమును మించెను, కన్నుల నిప్పులు అడవులను కాల్చెను, తోకలు కదల్చుచు ఒడలు వదల్చుచు శరీరప్పు వెంట్రుక లాకాశమును గప్పెను.' అని గర్రభాసురుని విజృంభణము వర్పింపబడినది. ఇట ధేనుకానురుడు రాక్షసరూపమున గాక గరభరూపమున నుండుటచే వాని యనుభావములు లుత్కర్షము నందక జంతునంబంధమగు చేష్టలగుట వీరాభాన ప్రయోజకము లగుచున్నవి. జంతువు లగుటచే వాగారంభానుభావముల యభావము స్పష్టము, బలరాముడు ధేనుకునితో నానరించిన యుద్ధము కూడ బహుళ శన్థాస్త్ర సమన్వితమును, పరుష వాక్తాల బంధురమును కాక జంతువధారూపముగనే గలదు. ఆ విషయ మి్‌ట్లు గలదు. “వ॥! ....... సంకర్షణుం డమరోత్కర్హంబునం దదీయ బలప్రకర్షంబు రిత్తయకా౬ గొని రిత్తచేతుల నెదురై నిలిచిన ఆే|వె! కదయం బాజణుటాంబి ౮౮ బైలత్యుండు వజ్‌తోడం దల/ పాచుకకాళ్లు వండరబన వానంగో రెండును జేజింబి య్యుగదొంణశి బలునియదము దాంచాౌ ఊఉ తాచినం దోర భివ్తొడిని తత్పుదయగ్భాముం ఐబ్రో భిట్టుగా వచి యతంధడు లానిం గడువేగయు. లాగము నొవ్లు మాంద౨ిన్‌ వైబెం దదంగకంబులు జవం ఐజీ (తాణలు దాడీ నుగ్గును ల బాడీ యర్వుం దత్తులచయంబులతోడన తూడిరాలణగాన్‌ వ్‌॥ ఇట్లు ఖరదైత్యుం బరిమార్చి 'పెర్పిన రాముండునుంబోలె ధేనుకదైత్యుం బరిమార్చి 'పేర్పి బలరాముండు రానభాకారు లయిన తక్కిన రాక్షసులనుం గడకాళ్ళు వట్టి తాళ్లతో (వేసి చంపెం...." (హరి॥పూ॥భా॥-7ఆక్వా॥-85వ॥[నుండి88వ॥) 'ధేనుకుని బల(వ్రకర్షమును బలరాముడు రిత్తగా భాపంచి ఆయుధధారి కాకయే నిల్చెను. ఇట్లుండ ధేనుకుడు వెనుదిరిగి తన వెనుక కాళ్లతో బలముగా గుండెలపై తన్నెను. అప్పుడు: బలరాముడు గర్హభమును దాని కాళ్లు పట్టుకొని బలముగా మోదికి విసరగా తాటిచెట్టునకు తగిలి నుగ్గునుగైై తాటిపండ్లతోపాటు నేలరాలి మరణించెను. అపుడు బలరాముడు మిగిలిన వానిని వెనుకకాళ్లుపట్టి తాటిచెట్లకు వేసి మోది చంపెను. ఇచట గాడిదతన్నుటయు, బలరాముడు గాడిదను కడకాళ్లుబట్టి తాటిచెట్టుతో మోది చంపుటయే గలదు గాని బలరాముని పఠరాక్రమమున కుత్కర్తాహీతువులగు ననుభావ విభావాది సంపత్తి లేక యీ ఘట్టము వీరరసాభాన మహిత మగుచున్నది. మూలమున కూడ ఈ వృత్తాంతము మూడు నాలుగు శోకములలో నున్నది. అనువాదము యథామూలము, అందుచే వీరాభాన పోషణము ఉభయరచనములందును సమానమైయున్నది. గర్హభ విజ్బృంభణము మూలమున నిట్లు గలదు. ” శబ్లానునారీ నంకృద్లో దర్వావిద్ద నటొననః | శలాక (పావతవకూ థ్ళురెర్ది ర్లారయన్థు పామ్‌! ౩43

'గిట్టలతో రేపిన ధూళి సూర్యుని మింగి చీకటిని పెంచెను. ఓండ్ర పెట్టిన ధ్వని దిక్కరుల మదస్రావము నాపివేసెను. తెంచిన నోరు పొతాళ వీలమును మించెను. కన్నుల నిప్పులు అడవులను కాల్చెను. తోకలు కదల్చుచు ఒడలు విదల్చుచు శరీరపు వెంట్రుక లాకాశమును గప్పెను.' అని గర్జభాసురుని విజ్బృంభణము వర్పింపబడినది.

ఇట ధేనుకాసురుడు రాక్షసనరూపమున గాక గరభరూపమున నుండుటచే వాని యనుభావములు లుత్కర్షము నందక జంతునంబంధమగు చేష్టలగుట వీరాభాన ప్రయోజకము లగుచున్నవి. జంతువు లగుటచే వాగారంభానుభావముల యభావము స్పష్టము.

బలరాముడు ధేనుకునితో నానరించిన యుద్ధ ము కూడ బహుళ శన్థాస్త్ర సమన్వితమును, పరుష వాక్తాల బంధురమును కాక జంతువధారూపముగనే గలదు. ఆ విషయ మిట్లు గలదు.

“వ॥ ..... సంకర్షణుం డమరోత్కర్షంబునం దదీయ బలప్రకర్షంబు రిత్తయకాం గొని రిత్తచేతుల నెదురై నిలిచిన ఆ|వె! కదయం భబాయితాంబి ౧౮బో దౌత్యూండు వజ్‌తోదడం దం/ ఎచుకకాళ్లు వండరపసవ వానంయ బెండును జశేడింబి యు్యుగ౧దొంగి బలునియదము దాంచాౌ ఊఉ తాచినం దోర బివ్తొడిని తత్పుదయగ్భాముం ఐబ్రొ భిట్టుగా

వచి యతంధడు ానిం గజడువోోయు లాగమయు నావు మాయదివన్‌

వాబెం దదంగకందులు ఊవం ఐజీ (తొచలు దాడీ నుగును

7 బెడీ యర్వం దత్త్పలచయంబులతోడన మథూడిరాలంగాన్‌ వ ఇట్లు ఖరదైత్యుం బరిమార్చి పేర్చిన రాముండునుంబోలె ధేనుకదైత్యుం బరిమార్చి పేర్చి బలరాముండు రాసభాకారు లయిన తక్కిన రాక్షసులనుం గడకాళ్ళు వట్టి తాళ్లతో (వేసి చంపెం...." (హరి॥పూ॥భా॥-7ఆక్వా॥-85వ॥నుండి88వ॥)

'ధేనుకుని బలవ్రకర్షమును బలరాముడు రిత్తగా భావించి ఆయుధధారి కాకయే నిల్చెను. ఇట్లుండ ధేనుకుడు వెనుదిరిగి తన వెనుక కాళ్లతో బలముగా గుండెలపై తన్నెను. అప్పుడు బలరాముడు గర్హభమును దాని కాళ్లు పట్టుకొని బలముగా మోదికి విసరగా తాటిచెట్టునకు తగిలి నుగ్గునుగ్షై తాటిపండ్లతోపాటు నేలరాలి మరణించెను. అపుడు బలరాముడు మిగిలిన వానిని వెనుకకాళ్లుపట్టి తాటిచెట్లకు వేసి మోది చంపెను.

ఇచట గాడిదతన్నుటయు, బలరాముడు గాడిదను కడకాళ్లుబట్టి తాటిచెట్టుతో మోది చంపుటయే గలదు గాని బలరాముని పరాక్రమమున కుత్కర్తాహీతువులగు ననుభావ విభావాది సంపత్తి లేక యీ ఘట్టము వీరరసాభాన మహిత మగుచున్నది.

మూలమున కూడ ఈ వృత్తాంతము మూడు నాలుగు శోకములలో నున్నది. అనువాదము యధథామూలము. అందుచే వరాభాస పోషణము ఉభయరచనములందును సమానమైయున్నది. గర్హభ విజృంభణము మూలమున నిట్లు గలదు.

" శబ్లానునారీ నంకృడ్లో దర్వావిద్ద నటొననః |

న్తల్హాకో (పావతవకు? ఖ్లురెర్డు రారయన్యు వామ్‌/!

. 343

ఆవభవుబ్లో వ్యొవతో వ్యాత్తానన జఇవాంతకు | అవతన్హై వ దద్భుళో రౌపాశోయ మువన్థితమ్‌ 1/6 'ఆ ధ్వని విని కోపముతో తలకదలించుచు, కనులు కదల్పక ఓండ్ర పెట్టుచు, గిట్టలతో భూమిని. దున్నుచు, తోక కదలించుచు వచ్చి బలరాముని చూచెను. “వద్చ్భ్యాముభాబ్యాం బ వును వళ్చిమాభ్యాం వరాడ్యుఖిః వియాశోరని దాత్వాంో రౌపాశోయం నిరాయధమ్‌ తాబ్యావేవ న జ్యగ్రావా వద్భ్యాం తం ద్రాత్వగ్లాబమ్‌ | ఆవరై్రతముఖిన్భుంధం (వేరయంన్తాలమూరైని /| నంభగ్బే రుకజ్యోగీవో బగు వ్భవ్లో దురాక్టృతిః ఖరస్తాలవ్లలైో సారం వపాత దరణోతలే ॥ తాం గతానుం గ౧తశ్రీకం వతితం వ్యూ గబమ్‌ | జాతంర్తథావరాంర్తన్వ తృణఖరాజని నోచిన్షవత/” 70 'వెనుదిరిగి చూచి నిరాయుధుడగు బలరాముని ధేనుకుడు వెనుక కాళ్లతో గుండెలపై తన్నెను. ఆ వెనుక కాళ్లనే పట్టుకొని గర్భభదైత్యుని తాటిచెట్టపైక్‌ విసరివెసెను విరిగిన మెడ, నడుము, పృష్ట భాగములతో విరూప్పుడై తాళశఫలములతో బాటు నేలపై వడెను ప్రాణములు విడిచిన గర్హభాసురుని జూచి, వానీ జ్ఞాతి బాంధవులగు గర్హభములురాగా, వానినిగూడ అదే విధముగ విసిరి చంపెను పరిశీలింపగా నీ వృత్తాంతమంతయు ననువాదమున యథామూలముగ నుండుటచే మూలమునను వీరాభానమే పోషితమైనదని తెలియును. గ్ర శ్రీకృష్ణుడు వృషభరూపధరుండగు నరిష్టండను రాక్షనుని జంప్పుట ఈ వృత్తాంతమున కూడ జంతురూపమున నున్న రాక్షనుని వీరము వరితమై యాభాన మగుచున్నది. ఇట వృషభరూపదైత్యుని వీరము తొమ్మిది పద్యములలో వర్షితమైనది. అరిష్టుడనుపేరి దానవుడు "వృషభ రూపంబున నాటోపంబు దీపింపం గోపంబునుం బాపంబునుం దనకు మృతు్యుదూతలై. యెలయించుటకు ననుకూలుండై యాభీలోత్సాహంబుని (హరి॥!-పూ॥భా॥-8ఆళ్వా॥-41వ1) వచ్చెను. ఇట దానవుని 'యుత్సాహము' (పస్తావింపబడుటచే నతని వీరము స్పష్టమగును. ఇట్లు పూనిన యరిష్టుని విజ్బంభణ మిట్లున్నది. “న/ కాలతూటమునకుం గరబంణాద్యూవ యవములు (వదవించి యల౭ ననం (బ ళయోద్దతద్వాంతవటలంబునతు ళ్‌లీ రిత్తువిర్నూర్త వ్తర్తలై ననంగ రావునంత్వాక్త మోరంకళేబ రమునక జళుబావవంణుతి వర్గౌ ననం 69. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 13అధ్యా॥- 1516 శో॥ 70. హరి॥-(సం)) 11- వష్పుపర్వ॥- 1తఅధ్య్యా॥- 18 నుండి 21 శో॥ క!

౧ల€కాలనమ్యు ఖికలువరాళకం ఉపతు రం(థత్యావైద్య యల నవం తో/ నతభయంకరం బయకలోరానితాంగో మానం నీల్యాద వృ్యవభమై దోంయదౌంచు కరణీ నుత్తుంగత్యవళ్ళుంగమయుల తోడం జుకుల ఖరపాతపాబీత్షా కుం డయచు” (వార ఖూ/బా/ంరి ఆళ్వా[౯42వ// 'కాలకూట విషమునకు కాలుచేతులు కలిగినట్లును, (ప్రళయకాలప్పు చీకటికి శరీరము కల్టినట్లును, రాహువు విడిచిన దేహమునకు పశురూపము కలిగినట్లును, కలికాలపు పాపమునకు నాలుగుపాదములు కలిగినట్లును, నల్లని శరీరముతో నీలాదియే వృషభ రూపమున వచ్చినట్లును, పెద్దకొమ్ములుగలిగి, గిట్టలతో నేలను దున్నుచు' నరిష్టుడు వచ్చెను, ఇట (ప్రకృతమున రాక్షనుని వర్షనమయ్యును, నతడు వృషభరూపము ధరించిన వాడగుటతో నుపమాన వస్తువృలన్నియు నప్రాణి వాచకములగుట గమనింపదగును. అంతేగాక అనుభావ పుష్టియలవడుట లేదు. అతని చేష్టితంబులును ఏవంవిధమైనవే యగుట “వ॥॥ గోష్టంబులలోని కుజికి నుఖశయనంబున నలరు పనసులం గలంచి గో గర్భిణుల కడుపులు సినుగం గొమ్ముల. (గుమ్ముచు€ బొగరుకోడెలం దొడరి పొరిగొనుచు వత్సంబుల 6 గాల్మెట్టున బారిసమరుచు మారిమనంగినమాడ్కిం గర్క్మశబంధుర న్కృంధంబును నతిస్తూల విపులకకుదంబును. దిర్హతర లాంగూలంబును నమవిశాల కటిభాగంబును నిజశకృనూ్మూ(త స్ని గ్రపార్మ్వంబును నుల్లసిల్లం బెల్లురేంగి" (హరి॥-పూ!భా॥-5ఆశ్వా!!-43 వ॥) 'గోష్షములో ప్రవేశించి. సుఖముగానున్న పశువులను కలచి, గర్భిణులగు అవుల కడుపులు కొమ్ములతోచించి, గిత్తలను చంపుచు, దూడలను కాలితో మర్చించుచు తన బలమైన యవయవములతో విలసిల్లె నని. తెలుపబడినది. ఇచటి యాటోపమెల్ల పశువులపై (ప్రదర్శితమైనదై వృషభమునకు తగియున్నది, కాని రాక్షసోచితము. గాదు. వృషభము (శ్రీకృష్ణుని దృష్టిలో బడుటకై ప్రవర్తించిన విధ మిట్లు గలదు. ౯ "ఊగ ఉం౩లు ౧౮లౌ దడర శాంవ్రుందనందున నౌందుం జర్వుూని భ్ఫంకవిలోకవైద్యు తక్కు కానుళిఖల్‌ దొరలెలం గవ్చుంరాం భొంచ్‌ముతోడ వన్చురదవ్లూర్చువలావాకభంగ౧ం బంగి యే వంకలం జీయకు లవియ వజ్లా యదూద్వువా వై రయందునన్‌ త మలని టోడాడి బిడుదౌానమయాంతు లోల గూలం (దోయచుః గాల/వ్వు దూళిరేంం . బౌలంగ కొయ్య అమర్చియం వాలు వొజు తాంచునాళలోతులనుల్‌ దు పంచె విభుండు" (వారం/వ్లూ/భా/-ల్‌ ఆళ్వా/44, 4౮ వ// 'ఉరుములవంటి రంకెలు, మెలబుపులవంటి కంటి చూపులు కలిగి, మేఘమువలె చీకటులు కమ్ముచుండగా కృష్ణుని పైకి వచ్చెను.కోడాడి మానుల నిరువంకలకు (దోయుచు,కాలుదువ్ని 345

ధూళిరెపుచు, కొమ్ములను పొడుచుటకు సిద్ధముగా నుంచిన ఆబోతు రూపమున నున్న రాక్షసుని'పై కృష్ణుడు దృష్టి సారించెను,! మరల నిచటి యుపమానవలు అచేతనములై యుండి వృషధమునకు తగియుండి యాబభాస (ప్రయోజకములై యున్నవి. వృషభము కృష్ణుని కవ్వించిన విధము కూడ తిర్యగోచితము. శ్రీకృష్ణుడా దైళ్కుని గవిసిన సందర్భ మీట్లు గలదు. “వ వెజబి నిమాలిత్తాళ్టు లయి వెరు కొదంగెడు వువ్వుం భోండులన్‌ వెజవకుం డోడకం డనుచు వోంయ తా నెద్దురం కజంగ ల డ్రణం దలళబమిబ్చినం గడింద వృషాదముం డ/౮లంవుం దౌం ప్రుణవ్లుగం దాయం గ్భెవ్దుందతం ఉొదీనకతొ్యమ్యు లున థై బొక్టుగన్‌ / (వాం/౧వ్లూ/భా/-రి ఆక్వా/4రవ/ 'భయపడి వెనుక కొదుగుచున్న స్త్రీ లను భయపడకు డని చెప్పి, ఎదురుగానేగి కృష్ణుడా వృషభము కొమ్ములను గట్టిగా పట్టెను. తరువాత వారి పరస్పర యుద్ధ మిట్లు గలదు, /క// వభోనం ౧దలంగ నోర యుర్షుక్టున బలివముబాడంగ నంయచు లావై వౌల్ట్‌ నిలిబౌ వొరయను నా కల్టువకానికీని బలముం గదజబయం ఉఊూవెన్‌ మ॥/ వృవభనంధదుంయయ వాలజాళ్టుయ మవోవిన్రీరవళ్లుండు దు ర్వొవవాుుం డాతండు గోవృువారుడుని నుద్వుగ్లా త్రుగా నమైయిన్‌ రువతో (బబౌదబుడాబలం బొానణో్‌ నందోదించా వేళకు గో వృవనైోం్యుండును భోలౌ గర్రతకళావిన్పాడలడై యండంగనో' (వాం/వూ॥/భా/౧8ి ఆక్వా/47, 48వ) 'శ్రీకృ్పష్ణుడు వానిని అటునిటు కదలకుండ గట్టిగాపట్టగా, ఆ రాక్షసుడు బలమును పట్టుదలయును చూపెను. వృషభము వేరొక వృషభమును నిరోధించినట్లు విశాలవక్షుడగు కృష్ణుడు గర్టించెడి రాక్షసుని తన భుజబలముతో నిరోధించెను. ఇచట యుద్ధమున ప్రకృతము వృషభములైనను, మొదటి పద్యమున బలమునే పస్తావించెను తరువాత కృషుని విశాలవక్ష, భుజబలాదులను [,పసావించి కొంత వీరరన కోవ లి టె నో పోషణ కుదగ్జమించెను. ఇట్టయురను 'వృషభము వృషభమును నిరో ధించి నట్లు అని శ్రీకృష్ణుని వృషభముతో నుపమించెను. ఈ ఉపమాన సామర్థ్యము వలన నిది తిర్యగత మగుటయే స్పురించుచున్నది. వృషభమును నిరోధించుకుగాని పరాక్రమ విస్పురణము లేదు. ఇక రాక్షసుని చంపుట ఇట్లు వర్ణింపబడినది. ళ/ తానును బైత్వూలావునకుం దధయ మెచ్చుచుం బోర్చి దోవకీ శచూనుండు క్‌్యయ్యుూ లూాంద మెడ (గుక్పుంగ నెత్తి నులింబి (తఈొవ్పు వే వే నౌెజీదవ్లుం (దోచుటయ ఎవ్వాలుండా రుదిరంబు కనా సొానయనంబులం దొడులో (ర్రగైవిలోద యపానర్తజీవుట్తో" (వాం/4వూ/భా/-ర్‌ ఆళ్వా/౮0వ/ 346

'రాక్షనుని బలమునకు మెచ్చుకొనుచు, కొమ్ములుపట్టి, మెడ విజచి నులిమివేసెను. అంతతో విహ్వలించి కళ్లు, ముక్కు, చెవుల నుండి రక్తము స్ర్రవింపగా శత్రువు ప్రాణములు విడిచి పడిపోయెను'.

ఈ వర్ణనమున కొమ్ములు, మెడవిరచుట వరకును జంతువుగా స్పురణ గలదు. బైత్యుడనియు, విరోధియనియు పపసాావించుటచే ఆ న్పురణ తగ్గుచున్నది. ఇట్లు కొంత వ్‌రమును, కొంత తదాభానమును స్ఫురించునట్లుగా ఈ ఘట్టము తీర్చిదిద్ద బెడినది.

మూలమున నీ విషయము విష్ణుపర్వమున నిరువది ర30డవ యధ్యాయ పర్యంతము గలదు. ఇందు ఇరువది రెండు శోకములలో నరిష్టుని విజంభణము, యు,్యము, మరణము వర్పితములైనవి. అనువాదము యథామూలము. ఆ విషయము స్థాలీపులాక న్యాయమున పరిశీలింపదగును. వృషభము యొక్క రూపమిట్లు వర్షితము.

“నిర్వాణాంగారో వేమాబో న కృంగో2_ర్ఫు లోచనః |

ఖ్రురత్త్షూ (గ బరజః కాలః కాల వివావలో / 71

'బొగ్గువలె, మేఘమువలె నల్లని దేహము, సూదియైన కొమ్ములు, సూర్యుని వంటి కనులు, పదునైనగిట్టలు కలిగి అపరకాలునివలె రాక్షసుడుండెను' ఈ పద్య భావము యథాతథముగా ననూదితముగాక నలుబది రెండవ సీసపద్యముగా ప్రపంచితమైనది.

అరిష్టుడు గోష్టమున విజృంభించిన విధము అనువాదమున నలుబది మూడవ వచనమున గలదు. మూలమున ఆ విషయ మి [కింది శోకములలో యథాతథముగ నున్నది.

“అంప్లో నామ పా గ౧వామంప్తో దాడణాక్పృుతి? ॥

దౌత్క్వో వృవభడూ వేణఐ గోష్తాన్‌ వివందావతి 4

పాతయానో గవాం గల్చాన్‌ దృప్తొ గబ్బుత్యనార్హవమ్‌ |

బపమానళల్ట బవలో గృన్లీం నన్దుచచారవా /

కృంగవవారణోే రొదః (వారన్‌ గోవు దుర్భుదః /

శవేవు న ౮౭౦ లేనో ఐనా యద్దోర గోవ్చువు // 7

మూలమున దైత్యుడు గోవులను భయపెట్టుటయు, గర్జించు మేఘమువలె నరబెడి యనురుని జూచి వాని నాకర్షించుటకు (శ్రీకృష్ణుడు చప్పటలు చరిచి సింవానాద మొనరించెనని గలదు. అనుపాదమున గోపస్త్రీలు భయపడగా మూలమున గోవులు భయమందినవి,

“పతన్మున్నేవ కాలో తు గావః కవనమావగాః |

(తొనయామాన దువ్లాత్యా వ్రైవన్సుతవకే నత /

నేనా /శనంరంవాంఖోదో నరమానో మఘవోనురళ ౫

తాలళల్లైోర తం కృన్లు నింవానాడ్రాళ్ళ మోవాయన్‌ / గె

వృషభముతోడి యుద్ధమున గల యీ కింది శోకము నలుబది ఎనిమిదవ పద్యమున విప్పలీకరింపబడినది.

71. హరి॥-6(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥!- 22అధ్య్యా॥- 2 శో॥

72. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్యా॥- 7 నుండి 9 శో॥

73, హరి!॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥[- 22అధ్య్యా॥- 12, 13 శో॥ 347

'రాక్షసుని బలమునకు మెచ్చుకొనుచు, కొమ్ములుపట్టి, మెడ విజచి నులిమివేసెను. అంతతో విహ్వలించి కళ్లు, ముక్కు, చెవుల నుండి రక్తము స్ర్రవింపగా శత్రువు ప్రాణములు విడిచి పడిపోయెను.

ఈః వర్ణ్షనమున కొమ్ములు, మెడవిరచుట వరకును జంతువుగా న్పురణ గలదు. ధైత్యుడనియు, విరోధియనియు ప్రస్తావించుటచే ఆ న్ఫురణ తగ్గుచున్నది. ఇట్లు కొంత వీరమును, కొంత తదాభాసమును స్ఫురించునట్లుగా ఈ ఘట్టము తీర్చిదిద్ద బడినది.

మూలమున నీ విషయము విష్ణపర్వమున నిరువది రెండవ యధ్యాయ పర్యంతము గలదు. ఇందు ఇరువది రెండు శోకములలో నరిష్టుని విజ్బంభణము,. యు,్యము, మరణము వర్షితములైనవి, అనువాదము యథామూలము. ఆ విషయము స్థాలీపులాక న్యాయమున పరిశీలింపదగును. వృషభము యొక్క రూపమిట్లు వర్షితము.

“నరిర్వాణాంగారో వేమాబభో నక ళృుంగేో2_ర్భు లోచనః |

శ్రురత్త్షూ (గ బరజః కాలః కాల వివావలో / 7!

'బొగ్గువలె, మేఘమువలె నల్లని దేహము, సూదియైన కొమ్ములు, సూర్యుని వంటి కనులు, పదునైనగిట్టలు కలిగి అపరకాలునివలె రాక్షసుడుండెను ఈ పద్య భావము యథాతథముగా ననూదితముగాక నలుబది రెండవ సీసపద్యముగా ప్రషంచితమైనది.

అరిష్టుడు గోష్టమున విజృంభించిన విధము అనువాదమున నలుబది మూడవ వచనమున గలదు. మూలమున ఆఅ విషయమా (క్రింది శోకములలో యథాతథముగ నున్నది.

“అంప్తో నామ పా. గవామంప్తో దాడణాకుతిః !

దౌత్వో వృవభడూ వేణఐ గోష్తాన్‌ వివందావతి 4

పాతయానో ౧వాం గిల్బాన్‌ దృప్తొ గప్బాత్యనార్హవమ్‌ |

బజమానల్ట్‌ చవలో గృన్లః నమ్రబచార వా /

కృ 0౧వచవారణో రొదః (వారన్‌ గోవు దుర్థుదో* /

శోవేవు న ౮9౦ లేలో వినా యద్రోర గోవును / 7

మూలమున దైత్యుడు గోవులను భయపెట్టుటయు, గర్జించు మేఘమువలె నరచెడి యసురునిజూచివాని నాకర్షించుటకు (శ్రీకృష్ణుడు చప్పటలు చరిచి సింవానాద మొనరించెనని గలదు, అనుపాదమున గోపస్త్రీలు భయపడగా మూలమున గోవులు భయమందినవి.

“పతన్మున్న్హోవ కాలే తు గావః కృవనమావగాః |

(తొనయామానో దువ్లాత్య్యా వైవన్వుతవకే నతో //

నేన్హా/ళనిరివాంలోదో నరమానో మవోనురః |

తాలళల్లోన తం కవు నింవానాడ్రాళ్ళ మోవాయన్‌ // గె

వృషభముతోడి యుద్ధమున గల యీ క్రింది శోకము నలుబది ఎనిమిదవ పద్యమున విప్పలికరింపబడినది. క్ష

1. హరి॥-(నం)) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్యా॥- 2 శో॥ /2. హరి॥-(సం,)) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్య్యా॥- 7 నుండి 9 శో॥
2. హరి॥[-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్యా॥- 12,13 ఛో! ః న్‌

“తమావతన్తం వన (తిద్యగావా దురద్దరమ్‌ / కష కృవ్లాంజున నభో వృవం (వతి వృషోవమః* / గ 'మిదవడుచున్న నల్లని కాటుకవలెనున్న వృషభమును వేరొక వృషభమువలె కృష్ణుడు పట్టుకొనె' నని భావము. అనువాదమున శ్రీకృష్ణుని వర్దన విపులీకరింపబడినది. శ్రీకృష్ణుడు రాక్షసుని చంపిన విషయము మూలమున నిట్లు గలదు. "తన్వ దర్చుణలం వొత్వా కృత్వా ళృంగాంతరే వదమ్‌ ॥ ఆవీడయదంన్లన్యూ కజ్దుం శీను మివామ్వురమ్‌ | కడం చాను వునః నవ్యాముత్వ్చాట్ట యమదండవల్‌ | త్తేాంవ (వవారద వో న మమాలరో భృళం వాత? / న బిన్సుళ్ళుంగో బగ్చాన్యూ బ్‌బ్తు నన్‌ దానవః / వపాత దడుదిలోద్తాలీ నొందుదాలో వవాంబుదో // 7 పరిశీలింపగా మూలానువాదములు ఇంచుమించుగా నమానముగా నున్నవని తెలియుచున్నది. ఈ కారణమున మూలమున కూడ వీర, వీరరసాభానములు తుల్యముగా పోషింపబడినవని భావించవచ్చును, ౦ శ్రీకృష్ణుడు అశ్వరూపధరుండగు కేశిరాక్షనుని జంపుట ఈ వృతాంతమున 'కేల్చి రాక్షసుని వర్తనమును, శ్రీకృష్ణునితో తలపడుటయుి, వాని సంహారమును సుమారు ద్వాదశ పద్యములలో వర్షితమైనవి, గర్హభ రాక్షసునికిని అశ్వరూప రాక్షసునికిని వర్తనమున భేదము కానరాదు. ఆ"విషయము పీరిశీలింపనగును. గన్ర// ఎెచుకకాళ్లులు దండు వజ్‌హై డేదింబి తొంయం గొన్టింటో డౌందములువయల మనకరాళ్యోగో వ్య్హంబునం గబలింబి కణబుం గెన్టు0టేం బ్ల్రంండ లురుల న్యగవాతమునద్దా నుజీకీ మిరందులం (దొక్కుల గొన్సుందటిం దుత్తుముడుగాయం (కకువోోందు దుర్వారంబుగా బిట్టు దాం గెన్సుంటో గ్యాతములు (నయ్యం తో ౧ండమున వెండుకలు బయంకంళళతం వాదరా గన్ను. గెనల నివ్వులు రాలం గ్లైయగము ఖిగానే వెజువువుబ్లోంవ నివ్తుంద ననుల గేోంణముం ఊంవి వరమార్చె గోవతతుల తే వనులనెత్తుడు (ోలుభుం బనయమనుడు ఎలలములుదంభచుల దిరుగునాఖిలునిచౌయిటి గతవయావొంబులందో యక్కాన కాటో కరణో బవలకవాలానీనంకళుము నందో' (వాల/4 వ్రూ/బా/౯ర్‌ ఆక్యాా/-/ 00, /0/వ॥/ వ కకసస సప ప సం క కపననసడ కన... పనన పనన టక న క క క సే 74, హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 22అధ్యా॥- 17 శో॥ 75, హరి॥-(సం)|-విష్ణుపర్వ॥-22అధ్య్యా॥-20నుండి22శో॥ త348

'వెనుకకాళ్లను ఎత్తి కొన్నిటి గుండెలు పగులు నట్లు తన్నెను. భయంకరమైన నోటితో కొన్నింటిని కండలువచ్చునట్లు కరచెను. ఒక్కసారి 'పైకురికి గిట్టలతో కొన్నింటిని చూర్ణమొనరించెను. కొన్నింటీని శరీరములు పగులునట్లుగా తాకెను. ఇట్లు పశువుల నెత్తురు (తాగుచు, మానవమాంసము తినుచు తిరిగెడి యశ్వమువలన కొలది కాలములోనే ఆ యడవి కపాలాస్థికాదికముతో స్మృశానమయె['నని భావము.

'అనుర గోగణముంజంపి పరిమార్చె' నను మాటలో రాక్షసుని విషయము లేకున్నచో నిదియంతయు నొక (క్రూరమృగ చేష్టా విశేషమే, గాని వీరరసపరిపోషకముగాదు. ఇది తిర్భగతమగుటచే. వీరాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది. అడవిలోని ప్రాణులంతరింపగా వ్రేపల్లలోనికి వ్రవేశించిన అశ్వరూప రాక్షసుని యాటోప మిట్లు గలదు.

"మ/ అడఎఐం. గోల్పడు పాణీ దుయ్యదయ లే కాబటోన వేపారన

బ్చాడుగ౧౮ం ద్యుగళం ద్యద్వూజుంబుదౌానతున్‌ శీయందబ యేతాంచాను

౧ద్బువా వేను దలిర్దు పావతము లాకాళందబుం బూరింవ దం

దడిం భాదావాతమై మహరజము. (గ౭దం బర్జు నర్వాళలన్‌'

(వార/వ్లూ/బా/రి ఆక్వా/-/03 వ్ల

'అడవిలో (ప్రాణులు లేకపోవృటచే నశ్వము నకిలించుచు, భూమిపై ధూళిరేపుచు (వేపల్లె వైపునకు వచ్చెను. అశ్వము సకిలించుటయు, ధూళిరేపుటయు దాని స్వభావమునకు తగియున్నవి. శ్రీకృష్ణుడు తురగమును హెచ్చరించి పలికిన పలుకులు రాక్షసునికే యుద్దెశింపబడినవి.

"క/ _నపాలిమృుత్యువై యుదౌ

దేవున నున్నాండ నిబకు నోరు దురగణా

పోవపాత దువదానవ

వో వణడౌ మృ్ఞనుబుం గేలువదోయబు నార్దున్‌'

(వార/-వ్లూ/భా/గార్‌ ఆళ్వా/-/0౮ వగ రాక్షసు నుదేశించిన ఈ వాగ్రూపాను భావము వీరరస (ప్రయోజకము. 'నీ పాలి మృత్యువై నేనున్నానని పీలుచుచు కరతాడన మొనరించుచు నరచెను.' గాత్రారంభాను భావమైన కరతాడనము గమనింపనగును. కాని దానికి సమానముగా గల యశ్వము ననుభావములు పరిశీలింపదగినవి. "మ/ వ్రళబూడ్కం గ౧బబింవంయోం కకునంరంభొందుతో రావుమం

ఉల మాత్యాొకృృ తయమావున మదకచండం బైనవ్వ్తోందు' ల్‌

క్రులుకం బంఠడులు గానరాం దొణబి దౌవారాతి యావరువై

అలియండ్రా కఐినె న్లుభళ్టడలు నంధభ్రాంతాత్య్తులా చబూడంగన్‌

(వార/౧వ్లూ/బా/రీ ఆక్వా//07వ//

'సూర్వ్యుని కబళింపవచ్చు రాహువృువలె తీవమెన నోటిని తెరచి దంతములు కనబడుచుండగా ఆ రాక్షనుడు శ్రీకృష్ణుని పైకి వచ్చెను' అని భావము.

ఇచట రాక్షసుడు కృష్ణుని పై వచ్చెననుటయేగాక ఉపమాన సామర్థ్యమున సూర్యునిపై వఛ్చు రాహువువలె ననుటచే విరమున కుత్కర్ణ్ష కలుగుచున్నది. ఇట్లు ఈ రెండు పద్యములందునను హయవిషయికమైన భావన పచ్చాద్యమొనరింపబది నది. అంతేగాక వాడు తురగ సామాన్యుడు కాడని యందలి జనులచే నిట్లు తెలుపబడినది.

349

గ! గేదొందో యిద్దురొత్యు నహ

గోవలతురగొందు గాయ కేితిి యనం దో

వావణి కవద్యూం డయువాం

తీవద[.“6 ౧ంనపాతుం దౌనయిం(దాం నుమా క మొన లేర్టు నిలిచి వలువురు

ఉననాధడులు వీనితోడినమలరమయునకుం ౧

కొ నివ్భుత్తు లైర నీవే

మిని వేగరవడకో కదయమిా వె” వొవ్దున్‌ వ॥ వీండు పాపకర్ముండు గావున వీనిచేసిన పాపంబు రూపడంచు నించుక తెలివివాటించి 'పెనంగు మని మానుషబుద్ద్ధు లగుటంజేసి హితంబు గోరి చెప్పిన....."

(హరి॥[-పూ!!భా॥-68ఆళ్వా!-109ప॥నుండి111వ॥)

' ఈ దుర్యార్లుడు సామాన్యమైన గుజముకాడు. దేవతలు చంపజాలకపోయినకేశియను రాక్షసుడు కంనుని మిత్రుడు, అనేకులు రాజులు వీనితో సైన్యసమేతులై పోరి పరాజితులైరి. తొందర పడకవీనితో తలపడుము. వీడు పాొపాత్కుడగుటచే వాని పాపమె వానిని చంపు'నని పామరులగుటచే కృష్ణునికి తెలిపిరి.

అనేకులు రాజులు పరాజితులగుటయు, అతడు కంసహితుడనియు, నిందారి యనువిశేషమును తెలుపబడి తురగ సామాన్యము గాకపోవుటచే వైరికిగల దుర్షమత్వమున కృష్ణుని వీరమున కుత్కర్లము గలుగుచున్నది.

ణం ల!

అఆ సమయమున శ్రీకృష్ణుని రూపము మహితోజ్జ 3లముగా వర్ణింపబడినది. ఇదియును పీరరస పోషకమే యగుచున్నది.

”మ/ అవతంనం బయవింభదామకము వేగా్హోత్త వద్ధు ందములన్‌

నవిళేవచ్చు విం జఊూవ పామవకతక్టూనుందరాందోళనం

బు విభానీల్లువీలీందిదిక్కునతు నొవ్లు ల్వౌంవ వల్‌

నవలీలా వనమాల యుజ్హి 3లడుబిన్‌ న్తిల నద్రోవుయన్‌ో

(వొం/వూ/బా/ారీ అక్వా/|/2వ/

'ఇరోభూషణమైన నెమిలిపింఛము కదలాడు పద్మములకు విశేషకాంతిని చూపగా, కనక చేలాంచలము కదలిక వెనుకవైపునకు సౌందర్యము నినుమడింపగా, ఉరమునగల వనమాల కాంతితో కదలాడుచుండగా నా శ్రీకృష్ణుడు' అశ్వముతో పోరాటమున కుద్యమించెను.

ఈ వర్షనమున, 'శ్రీకృష్ణు'డని యనక'ఆ దేవుడు అనుటయు వీరరన పరిపోషకమని గమనింప నగును. కాని యనంతర తురగ వధమంతయు తిర్యగతముగా వర్షింపబడుచునే, ఎడనెడ దానవుడను నంశము పునఃపునస్పంధానిత మగుచు విపులముగా నిట్లు వర్పితమైనది. “వ॥ సవ్యదక్షిణమండల పరిభమణంబుల మెజఅయుచు నక్లిశంబునం గేలిదిక్కుదణిమిన నుజక యయ్య్యసుర యిరుదెసలకు మొగంబు మురియించుచు గొరిజలతాంకున ధారుణి దళశనపటుపటహతా డనానుకారియగు దారుణారావంబు వుట్టింప బెట్టిదంబుగా నడరె నట్టి సమయంబున హయదైత్యుండు నెగసి ముందటి కాళ్ల రెంటను హరియురంబు దొక్కుట3 నిక్కిన... (హరి॥[-పూ॥భా॥-8ఆశ్వా॥-113వ॥)

350

ఇచట కృష్ణుని వర్తనమును, దైత్యుని వర్తనమును పరిలీలింప వలసియున్నది. ముందు పద్యమున శ్రీకృష్ణుని వరించి 'యాదెవుడు సవ్యదక్షిణమండల పరిభమణంబుల మెజయుచు నక్షశంబున కేశిదిక్కుదతీమినీ విషయము తెలుటలో నాతని మహానుభావమేగాక, అతి సులభముగా జయించెననియు, జయించబడినవాడు కేశియను. రాక్షసుడనియు తెలిపి యుద్ధములోవలె సవుదక్షిణ మండల పరిభ్రమణమును కూడ వర్చించెను. కాని దైత్యుని విషయమున నశ్వత్వమే వర్షితము, రెండు ప్రక్కలకు మొగము తిప్పుట, డెక్కలతో నెల ధూళిని రేపుటయు, శ్రీకృష్ణుని రొమ్ముపై తొక్కుట కుద్యమించుటయు వర్ణింపబడి తిర్యగ్గత వీరమే ప్రతీయమానమగుచున్నది. అనంతర వర్షనమున శ్రీకృష్ణుని నత్యంతనసుందరముగ తీర్చిన విధ మిట్లు గలదు. “వ॥ నక్కుమారుం డాచక్కటి దప్పీంచి యొప్పుగా. (గుంగుటయు. బాదపాతం బొక్కపార్శప్టంబువెం టం జెనంటియై పోవం దదీయవక్రంబునం జెదరుపేనశీకరంబులు శిశిరచంద్రునిం బొదువు హిమకణంబుల కరణిం గృషప్పునాన నంబుపైం దొరింగె నాలోన నాలోలకుంతలుం డగుచు నొక్కింత దొలంగి నిలిచిన. (హరి॥-పూ॥భా!-ర8ఆశ్వా!!-113వ॥) 'అశ్వము. యొక్క తాప్పును తప్పించు కొనుటకై శ్రుకృష్ణుడు [కుంగెను. దానితో కాలితాప్పు గురితప్పి ప్రక్కకు పోయెను. గుజ్బమునోటి నుండి. వెడలిన నురగలతుంపరలు ఫర కాలమున చంద్రుని కప్పిన మంచుబిందువులవలె శ్రీకృష్ణుని ముఖమున బడెను. అంతలో కదలాడు శిరోజములు గలవాడై శ్రీకృష్తుడు (పక్కకు నిలిచెను. ఇచటి వరన మత్యంత సుందరమై శ్రీకృషుని సౌందర్య మాస్వాద్యమగుచున్నది. ప్రక్కకు [కుంగి తప్పించుకొనుటయేగాని, ఇచట వీరమునకు (ప్రకర్షకమగు వర్జనము లేదు, మరల నశ్వరాక్షసువర్ణ్షనము పరిశీలింప దగును. క్ష “జలజనయనుం బరుషరో షరూక్షేక్షణంబులం జూచి కందంబు విదిర్చి నిక్కి ముక్కుపుటంబులు దటతటనదర€ గుటిలదానవుం డందందం గాలుద్రవ్వి [కుళ్లినం లల (హరి॥!-పూ|॥భా!॥-8ఆళశ్వా॥-113వ॥) 'శ్రీకృష్ణుని కోపముగా చూచి శరీరము విదల్చి ముక్కుపుటములదరుచుండగా రూక్షవీక్షణాదికములున్నను కాలుద్రువ్వి ధూళిరేపుటయను నశ్వలక్షణముచే తిర్యగ్గతత్వము స్ఫురించుచున్నది. మరల శ్రీకృష్ణవర్దన మీట్లు గలదు. . “వ॥ బెల్లెగయుకెంధూళి నీలవర్పు నీలం బగుమేను యరవిందధూళి పైదొరంగినశైవాలసంచ యంబుచందంబున నందం బగునట్లు గావించె" (హం1॥-పూ॥భా[-8ఆశ్వా॥-113వ॥) మరల నిచట 'గుల్లము రేపిన ధూళి శరీరమునబడి పద్మముల పుప్పొడి పైనబడిన నాచు సమూహమువలె ఆతని నీలదేహము గలదని వర్షింపబడి కృష్ణ సౌందర్య స్పోరక మగుచున్నది. తరువాత వారి పరస్పర యుదమంతయునిదే విధముగ సాగినదని గమనింపవచ్చును. న తక్‌ 1

*దగోవిందుమోంద వాండు వెండియు.జండగతి నందికొని వచ్చిచొచ్చిన నిచ్చటచ్చట: జరించుట మెచ్చుగాదని నట్టచ్చతురవిక్రముండు నుసిరవిక్రముండై ప్రతిరాజమండలరాహు వనం దగుతనబాహువు కుపితభోగిభోగంబునుం బోలె నిగుడ్చి యారక్కసుముఖబిలంబునం జొనిపి నాలుకమొదలంటం బట్టిన నెట్టన యతనికిలు వడిపించుకొననుం టిదిలిపోవను గఆఅవను. నాగుల్పను శక్తుండు గాక యశరక్తుండై నక్తంచరుండు చరణతలంబుల ధరణి. దాటించుచు (గ్రుడ్లు వెలికుణుక సెలవుల నురువులతోడిలాల లురుల తోలుచుంగుత్తుకయదరం దోంక యెత్తి శకృన్మూ(త్రంబులు విడుచుచు నడిచిపడి యునురు విడుచు కొలందికిం జేరి చేష్టదక్కెంగేశిముఖాంతర్లతం బగునయ్యదునందనుకరంబు మేఘమండలంబు లోనందూజిన ఘర్మాంత ఘర్మకరునియుద్దీప్తకరంబుపగిది శోభిల్లె నంతం [గ్రమంబున జిహ్వవెటికి పండ్డు రాల్చి తాలువులు నురిపి కంఠనాళంబు దెణపిసిసి యురంబుసొచ్చి యదరంబు గలంచి (పివులు చిదిమి: జీవునిం. గదల్పి దామోదరదోర్ల్షండంబు దండదధరుదండంబునకు. బ్రతికల్పించినట్లు శార్యశిల్పంబునం బరగి యాచేయు నవ్విరోధి కడుపులోన నంతకంతకు బలిసి బలిసి పిక్కటిల్లినం [గ్రకచంబునం బాపినట్లు రెండువ్రయ్యలై దైతలేయుకాయంబు మహీతలంబునంబడి వజధారాదళితం బైనధా(త్రీధరంబుభంగి యయ్యొ..

(హరి॥-పూ॥భా!-8ఆళ్వా॥-113వ!)

“అశ్వము తనమిోాదికి రాగా కృష్ణుడు తన బాహువృునతని నోటిలో జొనిపెను. రాక్షసుడు. అతని చేయివిడిపించుకొనలేకను, తప్పించుకొనలేకను పోయెను. కజచుట, నొప్పించుటయు చేయజాలకపోయెను. కాలితో నేలను తన్నుచు, కను[గ్రుడ్లు వెలికిరాగా, పెదవుృులనుండి నురుగులతో లాలాజలము కారుచుండగా, అరచుచు, గొంతుకి అదరుచుండగా, తోకనెత్తి మూ్యతప్పురీిషములు విసర్జించుచు అణగిపడియుండి [పాణములు విడుచుదశకుచేరి చేష్టలు దక్కనీ అని భావము?

మాటకు రాక్షసుడని తెలి పెనేగాని కజవలేకపోవుట, నేలను తాటించుట, లాలకార్చుట, యరచుట, తోకనెత్తుట, మూ(త్రప్పురీష విసర్జ్దనము చేయుట మొదలగు నశ్వగతములగు చేష్టలు కాని శ్రీకృష్ణుని వర్ణ్షనమున సౌందర్య స్ఫూర్తియే గలదు. శ్రీకృష్ణునికి 'చతురవ[క్రము'డను విశేషణము ప్రయోజితమయ్యెను. 'సుస్థిర విక్రముడైయని మరియొక (మయోగము, ఇక ఉపవమానముల సామర్ధ్థ్యమున కృష్ణనాందర్యము (ప్రతిపాద్యుమై యున్నది.

చండ్రుడు శతువుగాగల రాహువువలె తనచేతిని కోపించిన నాగుపొాముపడగవలె చాచి రాక్షసుని ముఖమను విలమున (ప్రవేశపెట్టెను. రాక్షసుని ముఖమున దూరిన శ్రీకృష్ణుని చేయి మేఘమండలములో ప్రవేశించిన వేసవి చివర(ప్రకాశించు సూర్యకిరణమువలె నుండెను.

శ్రీకృష్ణుని చేయి యముని దండమువలె 'శౌార్యశిల్పముని ప్రకాళించెను, రాక్షనుని శరీరమును అరిపమువలె రెండు భాగములు చేసెను. '

ఈ విధముగా నిచట శ్రీకృష్ణుని 'శార్యశిల్పము' ఉపమానములతో ప్రదర్శితమైనను, కార్యదశలో నాలుక మొదలంట 'పెటుకుటయు, పండ్తురాలుటయు, కంఠనాళము విసృతము చేసి, గుండెలలో చేయిజొనిపి కడుపులో చేయివెటి (పేవులు చిదుముటయు నొక వీరునితోడి యుద్ధముగాక జంతువుతో తలపడుటయే యున్నది. ఇట్లు వీరము కొంత స్పురించుచున్నను నధికముగ వీరాభాసమే ద్యోతక మగుచున్నదీ. -

352

శ్రీకృష్ణుని లీలా. విశేషముగ చిత్రించు యత్నమున లీలామానుష విగ్రహుడగు

నాతని సౌందర్యమును స్పుటమునర్ను (పణుత్నము సాగినది. చివరగా రాక్షసవధానంతరమున కూడ ్రీకృష్ణుడిట్లు కన వచ్చాను. “వ॥ నిశాచరుదశనా[గంబులు సోంీ జీరలువాజీన వానుదేవుని భుజంబు వన్యదంతావళ దంతకాండక్షతంబుల భూషితం. బగుతాళ్ళ్నదుమంబు ననుకరించె నివ్విధంబున నరివధం బాపొదించి యఫూ ర్వలక్ష్మీ విభాసితుండై యున్న వెన్నునసిం గనుంగొని" (ఛారి!!-పూ!|[భా!1- రీఆశార్ష!-113వ[)

"శ్రీకృమ్ణని భుజము అడవి పవనుగు దంతములు గ్రుచ్చుకొనిన రాదె ఎ బైవలె నుండెను. అతడు శత్రుని చంపి యత్యుధిక శోభనందెను.” అని తెలుపుట (న్రీక్కుష సౌందరశ్టమును (ప్రతిపాదించుటకే యని తెలియును. రాక్షసుని వర్షనమున వజముచే ఖండించబడిన పర్వతముతో పోల్చుట యొకసారి మాత్రమే జరిగినది. అదియును శ్రీకృష్ణుని కుత్కర్తా 'హితువేయగును. ఇట్లు కృష్ణ విషయమున వీరమును పోషించు యత్నము బాగుగా సాగినను, వీరాఖభానము కూడ మిక్కిలిగనే యున్నది. తిర్ల్గగ్గతమగుటచే విభావానుభావముల యనసాచిత్యము వలన నిది నాధ్యమైనది.

మూఅమున నీ విషయము చతుర్విం శోధాయమున సుమారు నలుబదియైదు శోకములలో నున్నది. మూళానువాదములు తులన్టములే, అశ్వవర్దనములును, శ్రీకృష్తుని యుదమును, అశ్వ్చవధమును సర్వమును యధథామూలముగ నున్నవని పరశిలనమున తెలియగలదు.

అశ్వుము చేసిన దుశ్చర్యలు అనువాదమున విప్పలముగా నొక సీసమున నుండగా, మూలమున రెండు శోకములలో మా(తమే గలవ్పు. చాని చర్యుచె బ్టజదా వన పయి శృశానమయ్యెనని ఇట్లు గలదు.

”తదంిజ్యాం క్ఞుకానాబం నృతాం మాంనాన్లీబైల్టు తమ్‌. |

మయ్యతాన్తే న పా దువ్లాత్యా కేలీ తురగవానవ/ో క

తమురగదానవుడు (వేపత్తెకు వచ్చి యొనరింఛిన దుష్యృత్యములు ఆఅరునెకములలో విస్తలదముగేకే వరింపబడీనవి. కేిదానవ శ్రీకృష్ణుల యుదవము అనువాదమున యథామూలముగనే సొగినది. “శ్రీకృష్ణుడు సవ్టుదక్షిణ మండల పర్యిభమణంబుల మెణసిన విధము మూలమున నిట్లు గలదు.

"తత? నవ్వాం చ్లోణాం బ్‌ మడ్లాదం న వం్గభమయన్‌!

వద్దా ఇంముదబాబామ్‌ న వాయ తోదోనాడఉజతో ్రదుమూనగ 7

మూలమున అశ్వము యొక్క విజ్బృంభణము. ముందుగా వర్టితమై యనంతరమున కృష్ణుని వక్షము తన్నుటగలదు. అనువాదమున తన్నుటకు యత్నించిన తరువాత విజ్బంభించుటయు, శ్రీకృష్ణుడు నిరోధించుటయు గలవు.

గర వేనం వక్రజుం బవ వవల 5జసావృ తమ్‌!

డో మ ళా _ __పామూలే యశావ్యోద్చు నీహోరయివ బందమాణ 76 హరి॥-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధా్య॥- 9 శ్రా॥ 77, హరి॥-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 25 శో॥ 78. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణపర్వ॥- 24అధ్యా॥[- 27 శా 353

'నోటినురుగుతో కూడిన ధూళిని, హేమంతమున చందుడు ఆకాశమున జలిన మంచువలె వెదజల్లెనో అని ఉపమానమును అశ్వమునకు ప్రయోగింపగా, ననువాదమున శ్రీకృష్ణుని కా యుపమానము (పయోజితవమయెను. అనువాదమున వ్రీక్పుష్ణుడు అశ్వఘాతమును ప్రక్కకువంగి తప్పించుకొనెను. కాని మూలమున నశ్వము చాలనార్లు (శ్రీకృష్ణుని తన్నినట్లు గలదు.

జం] నంన్తక్తన్తు క్ర చేర కేఠీ తురగ నత్తమః |

వూర్వాభబ్యాం చరణాబ్యాం వై కృవ్లం వ్గన్యతాడయల్‌ ॥

వున వున న బో ఐలీ ప్రాహాణోల్‌ పార్వుతః ఖురాన్‌

కృవన్వూ దానవో మోరం వవోరమమితొజనః //

వ్హేణ వాన్యూ మోదేణు త్న్‌ దంవాయదేశ హై

అదళద్‌ బావాుళివరం కృషన్యూ జొవతో వయః /

న బందకేరరనడుః కృ మేన నవా నంగతః? /

రరావి కేళీ మేమేన నంనకా ఖ ఖఇవాంచమాన్‌ /

ఉర్వర్హస్యూరనా వాన్తుమియవ్ల బలవాన్‌ వాయ

వేగేన వానుదోవన్వు కోదాద్‌ ద్వుగణఎవశమః / గో

'సమిాపించిన శ్రీకృష్ణుని గుండెలపై అశ్వము తన ముందరి కాళ్లతో తన్నెను. ప్రక్కల నుండి డెక్కలతో శ్రీకృష్ణుని "ఘోరముగా ప్రహరించెను. నోటిలోని పదునైన దంతములచే భుజములపై భాగములను కజచెను. కృష్ణునితో కూడిన గుజ్దము మేఘములతో కూడిన సూర్యునివలె పప్రకాశించెను. మరల తన్నుటకై [కోధముతో రెట్టింప్పు విక్రమముతో పూనుకొనెను అని భావము.

ఇచట కేశి రాక్షసుడు సూర్యునితో నుపమింపబడగా, కృష్ణుడు మేఘముతో పోల్పబడెను. కాని యనువాదమున శ్రీకృష్ణుడు వివిధమైన యుపమానములతో నెట్లు వర్షింపబడెనో ఇంతకు ముందు తెలుపబడినది.

శ్రీకృష్ణుడు తన కరమును అశ్వముఖమున ప్రవేశపెట్టిన సందర్చమున కంయవలెక, రక్తము (క్రక్కానని మూలమున నుండగా ననువాదమున నిది యంతకు ముందే జరిగినట్లు గలదు. మూలమున నిట్లు గలదు.

"న తం బావుమళకో వౌ భాదతుం బోక్తువేవ బ్‌!

దళైడద్యూ లనిద్ము నవేనం రుధరం వమన్‌ | ౯

తరువాత అశ్వమున గలిగిన యనుభావములు మూలానువాదములందు సమానముగనే యున్నవి.

“"వపాబీతాబ్యామోవాబ్యూం కకూట్యాం ఎిదలీకు తః

ఉ్తీణీో వఎవ్చుతే బే ఎన్త్రతో ముక్షబంధనో //

నిరనస్తవానురావివ్లు ళోజీతాక్రవిలేోచనః |

ఉత్సర్లో నష్షచేతాన్తు న కేలీ బవ్వొచోన్లత 4

ఉత్తుతన్దు నక త్నాదాః ర్చ చూబ్రు(/తం నముత్ముశిన్‌ +

ఖిన్నా జరోమా (శాన్తన్తు నిర్యాత్స చరణో౭2_భవల్‌ / | 79, హరి॥-(సం,) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 31 నుండి 35 శో॥

50. హరి॥-(సం) ॥- విష్టుపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 37 శో॥
51. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 38 నుండి 40 ళో! చెర్‌ఢీ

కనుగ్రుడ్డు వెలికి వచ్చుట, నష్టచేతనుడగుట, మూత్రపురీషములు వర్ణించుట మొదలగునవి మూలమున వర్ణింపబడిన వని తెలియును. అనువాదమున శ్రీకృష్ణుని ఉపమానముబతో నంవదముగా వర్షింపగా మూలమున నా యౌపమ్యమున నించుక భేదము గలదు. “కళ్‌ వో విలగ్జున్తు కృువబావురళోబత అస ౧/౮ 2 వ్యూయ్రగ్లు వవ మభర్యాన్తే బన్తా /ల తోర్రోర్టరః/ “కి ముఖమున దగిలిన శ్రీకృష్ణుని చేతులు వర్షకాలమున అర్ధచన్హ] కిరణములతో శోఖించు మేఘముల వలె నుండే నసీ భావము. “కోలీ ఈ కృ వనంన్తక్తః కాంతగా(తో వ్యలోబత / (వభాతావనతలళ్ళు న్ల/4 కాంతో మేడుమివ్యాళితః// ౯ 'కృష్ణునితోడి కేశి విశాంత దేహముతో ప్రభాతమున మేరుపర్వ్పతమునా[శయించిన చంద్రునివలె ళోఖించోనని భావము. "తన్యూ కృవముజోద్తూతా? కేశినో దళనా ముఖాల్‌ | వేతు* ళరద నినోయాః నిత్యాభావయవా ఇవ / 'కృష్టుని భుజములకు తగిలి యూడిపడిన కేళి రాక్షసుని దంతములు శరత్కాలమున జలవిరహీత మేఘ ఖండములవలి నుండోనని భావము. ఇట్లు పరిశీలింపగా మూలమున కేశి రాక్షసుని యనుభావములధికముగ వర్ణితమై వీరాభాన న్పూర్తీ యధికముగనే గలదు. అదిగాక వీరము కూడ నేతన్మాత్రముగ పోషితమనియు ఆలియవచ్చును. 10. మయూర గరుడుల యుద్ధము హరివంశోత్తర భాగమున అషమాశ్వాసమున గల బాణాసురవృతాంతమున, బాణాసురుడు శ్రీకృష్ణునితో యుద్దము చేయుచుండగా బాణుని ధ్వజమయూరము శ్రీకృష్ణుని వాహనమగు గరుత్మఏతునితో నొనర్చిన యుద్దము పద్యచతుషయమున వర్ష్ణితమైనది, ఇది రెండు పక్షుల నడిమి యుద్ధమగుటచే తిర్యగతత్వమున నాభాస మగుచున్నది. బాణునికైపూని గరుడని యుద్ధమున నెదిరించిన మయూరుని విధమిట్లు గలదు. “"డ/ కన్చుల మున్సు కాజు నుదకొందులు రౌబ్రోగం వయశకోద మయ "టా టాం గాలదై తనమ నుద్దతాం చాయం నర్షన్యీయా నన్సు వొనంజునం దనరుచాడ్డుునం దీవగ౧లిం (బవ్వ)ద్రమై వన్దు గహర దాంం ౧న వంఠకజునాభబున కద్భుతంబుగాన్‌' (వాం/4 ఉఊ/భబా/-ర్‌ ఆళ్వా/ 9౮ వ/ 'కన్నులలో నీరు కోధమున నధికమై యుదతి గలుగ జేయుచుండగా నాట్యమునకు సిదమైనదా యనునట్లు తీవ్రముగ పెరిగి విష్ణున కాశ్చర్యము కలిగించు నట్లు గరుడని తాకెను అని భావము. 82. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్యా॥- 41 శా॥ 83. హరి॥-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 42 ళో! 84, హారి॥-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 24అధ్య్యా॥- 43 శ ఏ35్‌5

ఇది యొక పక్షిగతమగు ననుభావము. అప్పుడు వారిరువురును పోరాడిన విధ మిట్లు గలదు, “ఆ// గృ్థ(ద్రవుంగవుయను. గేకీనాయకంయడను నటు దాది సపోం రేవు మిగిలి నఖిరముఖివిదారణములం వంచూబోద నములం బక్హత్తాడనములం దొడటది (వార/4 ఉ/బా/౧ల్‌ ఆక్యా/-. 9రవ// వారి పోరాటములో గోళ్లతో రక్కుటయు, ముక్కుతో చీల్చుకొనుటయు, రెక్కలచే ఒకరినొకరు కొట్టకొనుటయు గలవు. (గ్రద్దయు, నెమిలియు ఒకరినొకరు తాకి యుద్ధ మొనర్చుట తిర్యగ్గత వీరమునే యాన్వాద్య మొనర్చును. అనంతరమున గరుడని విజృంభణ మిట్లు గలదు, 7న/ తదనంతరమ. ఎవినతానూనుం డలుకళో నమ్మావోబర్లి బిప్తాకమించి వదముల రెండును బొార్జుప్రందు లిజీకొ నేరెడణకలం గని వెజబచజణవ నడిది యడంబు నిడువు నూర్వాధరభాగందు వతఖోలనలునుగౌ వితయులం దగ౧చి లోయబజీఐవి యదలో వంబున నవ్వువాంగమము నుద్యగో లీల ఆ గతల యనం బూన్సు వుడము వె బడవ బడయె నది నిజ్యవభావ మదల యందబరమయమునమండ యవగ౧తతజవా యెజలు బానుభింది మిది యనంగో (వొం/ ఉఊ/బా/-ర5 ఆళ్వా/- 97వ “అటు పిమ్మట గరుత్మంతుడు కోపముతో అనెమలిని ఆక్రమించి పాదములతో పక్కల నిరికించెను. 'పెద్దజెక్కలతో భయపడి యరచునట్లుగా అణచఛివేసెను. అడ్డుగా, నిలువుగా, పైన, క్రింద, చిత్రమైన ఆటగా వివిధవిధముల నెదిరించి లోబరచుకొని, వేగముగా (గ్రహించి నెలపై పడవేసెను. అది ఆకాశమునుండి సూర్యబింబమువలె కాంతినశంచి [క్రిందపడెను. అని భావము, ఇచటి యనుభావములైన 'పాదములతో రెక్కలను అణచివేయుటి పక్షిసహజము. 'చితఖేలనలును' నట్టివే. అందుచే ననుభావముల యందుండదగిన పరాక్రమ ప్రకటనము లేక నామాన్య తిర్యగతత్వమున వీరాభాస ప్రయోజకమగుచున్నది. గరుడనికి మయూరునికిని జరిగిన యుద్ధమున మయూరుడు భంగపడి పతనమగుటచే నాతని వృతాంతము వీరాభాన ఇట్లీ ఘట్టమున నాభాసత్వము తిర్యగతత్వమున కలుగవలసి యుండగా, గరుడ మయూరులు లోకోత్తర దేవతామూర్తులగుటబే తిర్యక్కులు గారనువారి మతమున నిది యాభానముగాక పోవును. కానీ వారి మతమున కూడ మయూరుని భంగపాటు అభానమే కాగలదు, 356

మూలమునను నీ విషయము యథాతథముగ నిటు యున్నది. మూలమున హరివంశ విష్ణుపర్వమున నూట ఇరువది యారవ యధాశగ్ట్యయమున నైదు శోకములలో నీ ఘట్టము గలదు. . |

”"కళవన్వు తు బాశోన వర్షమూనో మవోబరు /

(యద్యాతాం దడా త్యత తావన్యోన్వామభిదతా /

యుద్రం త్వుభూద వావానయోడుభయోర్రేవ్రాత్వయోత/గ ₹

'విష్ణునికీ బాణునితో జరుగుచున్న ఆ మహాధభయంకర యుద్ద్గమున వారి ధ్వజచిహ్న వాహనములొకదానితో నొకటి యుద్ధమునక్తు తలపడెను. దేవదైత్య వాహనముల నడుమ

అనువాదమున కేకినాయకుని వర్ణ్షనమధికము. కీకి గరుడనితో తాకనని మాత్రమే గలదు. మూలమున నన్యోన్యము తలపడెనని గలదు. -

"గభడన్వూ చ నంామో మయారన్వ బో దబీమతః ॥

వ్య్హతుండ్యవవోర్తు బరణాన్వాన్తూర్హడా (0 ఈ

ఈ శోక భావము 'గృధ్రపుంగవుండును ...... అను పద్యమున యథాతథముగ' ననువదింపబడీనది. తరువాతి పద్యము నందలి యుద్ధవర్దనము మూలమునందలి యనంతర శోక తయమునకు చకాగా నంవదించుచున్సది. గ్ర న్వ్‌ (అ క్ష యు

”"అన్యోన్తూం జమ్ము తః (కుడా మయాూాలరగరుడా వు!

వైనతేయన్తతః [కుద్లో మయూరం దీవ్రతేజనమ్‌ ॥

ఊ[గావా శరని వ్షావం తుండోనాలఖివతంన్తదా |

ఉఊత్టవ్యు బవ వ్హాధ్యాం నివంభూన మవోదలః /

వదా? పారా జ్‌ ధూతాబ్యూం కత మూాతాన్గునకళః. /

మాటో టా. టే త చ

ఆకృవ్యూ బ్రైనం తంనా వకృృవ్వు చద మవోదలః +

నిన్సుంద్రిం పాతయామాన గ౧నాదవ భాన్ఫు రమ్‌ / ౯౯

ఇచట గగనము నుండి పడిన భాస్కరునివలె నెమలి పడిపోయెనను నుపమాన సహితముగ అనువాదము సర్వమును యథామూల మగుటచే నిచ్చట గూడ రసాభానసపోషణము తుల్యమేయని గ్రహింపవచ్చును.

11. రుక్కిణీ కల్యాణ భఘట్టమున జరానంధ, పౌండ్రక వానుదేవ, శిశుపాల,

రుక్కుల యుద్శొద్యమము

రుక్మిణీ కలాగ్రణ సందర్వమున జరానంధ పొండ్రక వాసుదేవ ఇిశుపాలాదులు ప్రదర్శించిన వ్‌రము ప్రగల్వములతో కూడియుండి వీరాభాన వప్రయోజక మగుచున్నది. ఈ సందర్భమున నిది పది పద్యములకు పరిమితమై యున్నది. శ్రీకృష్ణుడు రుక్మిణి నపహరించుకొని పోవగా నదిజూచి యచ్చటి జనములిట్లు తమలో ననుకొనిరి. 85, హరి॥1-(సం) ॥1- విష్పుపర్వ॥- 126అధాా॥- 77 శో॥ 86, హరి॥-(నం) ॥- విష్ణుపర్వ॥- 126అధాన్ట॥!- 76 శో॥

357

"తో! ఎబోలా వెట్రోదీమన మెబ్రో తయన

యెట్రోకజీమి కృమ్ణ్లుంయి. ఊగదోక్‌ వీరం

డగుచు నీకూడియన్లు ధరాధివతుల

భంగవణిచా నిం తేమని వలుకం గఅదు " (వొర/౧ ఉ/భా/౧౨ ఆక్వా/౧92వ/్గ

'ఎంత బలము, ఎంత ధైర్యము, ఎట్టి తెగింపు ఎట్టి పటుత్వము. కృష్ణుడు జగదేకపీరుడై ఈ రాజుల నెల్లరను జయించెను. ఇంకే మన గలము అని వారు భావించిరి.

ఇట్లు జనములు శ్రీకృష్ణుని గొప్పదనమును మెచ్చుకొనగా జరాసంధ శిశుపాలాదులు వానిని చంపుట కుత్పహించి, యిట్లు (ప్రవర్తించిరి, గ్లో అని రజో మగదోళ్షుడం

ఉనయము కన లగ్రలింవ శోడుకడబు ౩౧

వున నగరము అయభూడ్కుల

జననాడుల కీళ్లు లనియె నంధ్రాంతమతినో గవాం/౯ఉ/భా/-3 అళ్వా/93వ/

'ఆ సమయమున జరాసంధుడు కోప మధికముకాగా, క్రింది పెదవిని కరచి, ఎల్జబడి భయరికరములగు కనులతో తత్తరమున రాజులతో నిట్లనెను' అని భావము.. ఇట వీరానుభావములగు కనుల ఎఆుప్పును, కింది పెదవి కరచుకొనుటను గమనింపగలము. అనంతరమున వాని పలుకులిట్లు గలవు.

వూనినవూన్చు యంతయను బెం కగునట్లుగ వోనె నేను నా

నేనయ' దాడీవౌడ్డైద ఎళ్ళుంథిలతం (బతివక్షువంకు యూ

రీనౌజోకీక్‌ నవోయవడు బోవ్లుతమేనిం గదండుం డుక్కనన్‌ ఉ/ ద్వారక నావ్చానేనియను వారక య్య౮తం ౧బీ వభ్రోయ

వ్వ్వారధిదులో మంతయను (వచ్చి విలోద నబాంధవందుగాం

బోర్‌ వధంబి డుక్సుణీం (టభూతవిభూతి యెలర్దుం దొత్తు నా

వేరును బొంవు నూరక యవేతత నొందుు కోర్షువచ్చునో

(వార ఉ/బా/-౮ అక్వా/-94, 95వ

'ఒక గొల్లవాని కుమారుడు గొప్పు పరా[కమచంతునివలె వచ్చి, నా పూనికను అసత్యము కావించెను, నేను నా 'సిన్యముతో దండయాత్ర చేసి శత్రువు వెంట మో రాజునకు సహాయ మొనర్చుట యిష్టమైనచో బలముతో పూనుకొనుడు. ద్వారకలో ప్రవేశించినను, తీవ్రముగా నెదిరించి ద్వారకా దుర్గమును భేదించి, శ్రీకృష్ణుని జంపి రుక్మిణిని వైభవముగా తెత్తును, నా పేరును ఆధిక్యతను కోల్పోవుట కోర్చుదునా?)' యని జరాసంధుని పలుకుల శ్రీ కృష్ణుని గొల్లవాడనుటయును వానిని చంపుట కుత్సహించుటయు ననుచిత వీరములై యాభాస కారకము లగుచున్నవి. అలట్స పొం్యడకుని మాటలు కూడ ననుచితోత్సాహమున నాభానము. నొదవించుచున్నవి ఆతడిట్లు పలికెను. "తో! పనునీబంఉట నుండంగ౧గ నింత యేల

నతు. దరణోళ నమం బంధు నిలువు మావ్లు

కౌంం దునుమాడి తత్తను. కళకలతోడి

వంది వెప్తుదుం ంతారవ్యతితతిక్త

358

భంగ అరయవుడు వానుదోవ్లులు మపాం గలరే యది మాన్దాం గోడు నా

కీరవగుకాల మవ్చనిశని నంవెనలారంగో నేయదాంచా ను

ద్దు యగు మద్భువావిభవనుల్దుత లోకము మెబ్చుం దోనెద

ను లనల్‌ నమన్య్శ్నవీయ యమొనర్హుయలో గాంచుడు యల్పక్ళు తమా"

(వాం/* ఉ/భా/-౩ అశ్నా./-97 రరొవ/్ల

జరాసంధునితో పౌండ్రకుడు, "నీకు సీవకుడను, నే,-గా నీకేల? నన్ను పంపిన

శ్రీకృష్ణుని జంపి వాని శరీరమును, పక్షుల కాహారముగ వైతును. లోకమున నిదరు వాసుదేవ్చ

లుందురా? అది లేకుండ చేయదలచు నాకు సరియగు కాలము వచ్చాను. నా భజబలము

లోకము మెచ్చునట్లు చేయుదును. నీ మనసుకు సంతోషము కలిగించుట చిన్న వషయమా?' అని పలిఃను.

ఈ పలుకులలో పౌండ్రకుని శ్రీ, కృష్ణవధోత్సాహము గోచరించుచున్నది. వానిని చంషి పక్షులకు. వైతుననుట యనౌచిత్య భాజన మగుచుండ, సివియెల్ల పౌండ్రకుని ప్రగల్భములగుటబే గూడ ఈ వీరము అభాస మగుచున్నది.

పౌం[డకుడు 'వాసుదేవ్చ లీరువురు లోకమున నుండకుండ చేయుదు ననుట (ప్రగల్బ్భవచన మని ప్రకరణాంతరమున సుష్టుగా నిరూపితము కాగలదు.

పౌండ్రకుని మాట లిట్లుండగా శిశుపాలు డిట్లనెను.

"51/ అనునెడ ఇవవాలుం డొర్‌

మనవలంిధుము కేల దాల్సి అత్టూన ఊననా

భునియెదుర నిల్సి గర్జుం

బారయ నఖిలన్ఫవులు ఎఐనంరో నిబ్లనియెం దగ౧న్‌ తో) వెండ్రీ యాడుదు నని కళుం బోర్చితోడో

నిట్లు గానేనీ తుద నింత యెడదునొంది

యన్న నాకకా తీ యొబ్లు మొడలకోమి

గాంరతాయు. నిలు. డౌవ్వారుం గదలవలదు

రో వేతునిం గ్భొవుం జౌజు యదూత్సరము ననిన్‌

డూ వెడలయోని నోడీ

భూవతిబండ నయ ఉుర్ప్వుం భగ డొందంతున్‌"

(వార/ంఉ/బా/ం3 ఆక్వా/౧99 మండి. 04 వ

"“ఇికుపాలు డొక పరిఘను దాల్చి రాజునెదుట నిలిచి అందరు వినగా నిట్లనెను, "పెండి చేసికోందునని అలంకరించుకొని ఇంత కష్టము ఊొందిన నాకు గాక మరి ఎవ్వరికి నిందు ప్రమేయము లేదు. మారు కదలవలదు. నేను ఈ పరిషఘతో కృష్ణుని యాదవులను నాశనమొనరించి, రాజునకు సేవకుడ నగుట పొగడొాంద జేయుదును."

ఇట్లు శిశుపాలుడు తన పరాక్రమమును వెలార్చుచు పలికిన మాటలు పీరమును. దో్యోతకమొనర్చుచున్నను, ననంతరమున వాని పలుకులలో స్రీకృష్ణు నుద్దేశించిన యవజ్ఞాక్షేప వాక్యములు గలవు. అవ్‌ యిట్లున్నవి.

వెక్‌9.

"క శ్లలియం డయవాం డన్వక

భ్యతందున కానవడునా అభుబరతుం జిలన్‌

విళతయండు గామి నయ్యాదు

లుం శీయమునేనెం గాక కుత్సితవిధమున్‌ త అదయనుం గాక జనియించు తాదగాంగ

ఐనులలోనన వెరగిన వొాలనుండు

ఎావమాలినవళుమారో వర్షనంబు

నూను ఉందయె యిదరయేల యగ్రడింధ వ॥ ఎల్లవిధంబులం గృష్టు వధియించి భోజకన్యకం (గమ్మరించుట నాకు. గర్హవ్యం బనియె....... (హరి॥-ఉ[భా॥-3 ఆశ్వా[॥[-102ప॥నుండి 104వ)

"క్షత్రియుడైన వాడు వేరొకరి భార్యకానపడడు. నీచమైన నడవడి గలయా యాదవుడు కుటిలుడై యిటొనర్చెను. అదిగాక వాడు పుట్టిన నాటి నుండియు పశువులలో పెరిగిన దుర్మార్గుడు, వాడు పశువువలె ప్రవర్తించుట అరుదైన విషయము కాదు. నేను శ్రీకృష్ణుని | వధించి రుక్మిణిని తెచ్చుట నా కర్తవ్యము" అని శ్రీకృష్ణునిగూర్చియనుటలో నత్యంతముగా నవజ ద్యోతకమై యనౌచిత్యమున ఈ వీరము ఆభాస మగుచున్నది,

అనంతరమున యుద వర్షనము వీరరన స్పోరకముగా సాగినది. మరల రుక్మి యుద్ధము చేయ వచ్చి శ్రీకృష్ణు నెదొర్చి పలికిన యవజ్ఞాక్షేప వాక్యము లిట్లు గలవు. క// శంవభవాలవ్లుుతక

దూరీక తదర్భ్థు వరవదూదూవక నా

బారియిటి తందువోదూదు

వరుని నను డుక్త నౌెజుంగవే వైదర్భున్‌ ఆఅ ఉఊనుజణు గాబికోనంగ నుర్రిందు ౧లుగొన '

నివుడొ బాల విడిది దేయం మళ్లు

గాక నిలిబితోని (ళ్కున నిదా తల

లొాయమదీయని ఇత మోరళరయు” (వాం/ ఉ/బా/౧౩ ఆక్వా/-4 34, 3౮ వ//

'ఓరీ! పశుపాలుని కువూరుడా! ధర్మదూరుడా! పరవధువులను దూషితము చేయువాడా! వైదర్భుడనగు నన్నాణుగవా'? (ప్రాణము రక్షించుకాను నుద్దేశ్యమున్నచో మా బాలను విడిచి పొమ్ము లేదా నిలిచినచో నా బాణము నీ తలను నరకును' అని పలి౩ను.

ఇట రుక్మి తాను వైదర్భ్చుడనని యాభిజాత్యము చూప్పుచు శ్రీకృష్ణుని పశుపాలకుడని యవజ్ఞ చేయుచున్నాడు, అది గాక శ్రీకృష్ణుని వర్తనము నధిక్షపించి, వానిని చంప గల పరాక్రమ వంతుడ నని పలుకు చుండుట యనుచిత మగుచున్నది. నారాయణాంశ సంభూతుడగు శ్రీకృష్ణుని పై ప్రదర్శించిన యవజ్నా వాక్య పూర్వక మగు వీర మనుచిత మై యాభాన మగు చున్నది అదిగాక అసత్యపరా[క్రము డగు రుక్మి గ్రీకృష్ణుని వధింతునని పలుకుటయు (పగల్బమై యాభానకారక మగుచున్నది, రుక్కి యనంతరమున నందిన యవవమాన మాతని వాక్యములు (ప్రగల్బములని నిరూపించుచున్నది. శ్రీకృష్ణునితో యుద్దానంతరమున నాతని స్థితి దయనీయమై ,యిట్లున్నది

360

5// కరదళితదోవలుం ౭2 భువ

వెలలుభు నున్హు తనితోడయిట్టువుం ౧౮౨ న

ర్థురజోకంబున దుక్తీ ణీ

యరదమువై (వాలి యార్హి నాశందించాన్‌ వ! వ్యృష్టపుంగవుండు నయ్యంగనం గౌంగలించి మెత్తనయెత్తి యాశ్వాసించి రుక్కికి

నభయం వబిచ్చి.........." (హరి॥-ఉ|॥భా॥[-3ఆళశ్వా!-150ప॥, 151వ!)

బాణముల దెబ్బలతో నేలబడి పొరలుట, రుక్కిదయనీయ స్థితిని తెలుప్పుచున్నది రుక్మిణీ శోకార్త యగుచు నాకందించుటచే శ్రేకృష్ణు డొతని కభయ మిచ్చాను,. ఈ స్టితి మిక్కిలి శోచసనీయమై రుక్కిపరాక్రమమున కవగతి కల్పించుచున్నది. అందుచే ముందరి మాటలు ప్రగల్బ్పములగుట స్పష్టము. అందుచే రుక్కి పలికిన పలుకులు అనుచిత వీరమున వీరాభాన ప్రయాజకము లగుచున్నవి.

ఈ విషయము భండార్కరు సంస్త వార సంశోధిత హరివంశాను బంధమున గల యధిక పొఠములటో విష్పుపర్వమున 58/వ యధ్యాయమున 39శోకములలో నున్నది. ఇది పరిశీలించినచో ననువాదము యథామూల మగుట నష్టము. శ్రీకృష్ణుని రుక్మిణీ హరణమును గమనించి జనులు ప్రశంసించిన విధము మూలమున నిట్లు గలదు,

"అవే వీరుమువో భార్యాం క్ర షన్వాలోవ్ల కోర్టు 64

వాతా వయం నిరానండా అవజాతాళ్ళు నవళో ॥

ఇత్యూదున్తే నృవతయా మాగభ్మవముఖన్తదా// ర్‌ర్‌

శ్రీకృష్ణుడు కష్టమైన పనులు చేయగల వాడనియు గొప్ప దైర్యము గల వాడనియు ప్రజ లనుకొనిరి అనువాదము మూలముతో సంవదించుచున్నది. ఈ భావము 92వ పద్యముగా ననూదితమైనది

అనంతరమున జరాసంధుని పలుకులిట్లు గలవు.

"అతి కుభో ఉరానందో మవోబలః

ఉటాబో రొటిన్తాన్సుర్వాన్నా గ౧భా ((ోదమూర్చుతః

నివ్వుడ్యు బంణా రాజూ దన్తాన్కఉకటావయన్‌ 4

(వాయతాం మమవఎాక్కాని రాజానః నర్జు వవపా |

పవ గేవకదాయాదో యతృ్సలోేతి మమ్యాంతః |

తన్వాద్వూ భలబాతక్నోన్తు2. యద వీవామ భూమవాః /

ుపోచివొం నగణం వాత్యై గేపాలం నృ వనంజ్రతమ్‌ /

ద్వారకాం యాదవవురీం భంక్తానీయ చ దుక్సుణీమ్‌ ॥

దాన్వామి నృవత్యికేవ్లాత కం అన విలందటో |

నంనవ్యూన్తాం రభేషా రజ ఆయాతు మే త్వరాల్‌ /

ఇత్రూక్తాంా న ఊరానంధదః నింవొనాదమణాకలోల్‌ |

బచాల బొ బలం నర్జుం ఉజరానందనవీడో నితక్‌ / 70 88. హరి॥[[-(సం) 11- విష్ణు పర్వ ॥-8/ అధ్య్యా[॥[- 10 నుండి 12 పంక్తులు -అధిక పాఠము

224 - భం॥సం॥హరి॥అను॥ త9 హది॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ 1-87 అధ్యా ॥- 13 నుండి 24 పంక్తులు -అధిక పారము 224 - భం॥[సం!1హరి॥[అను॥! 361

జరానంధునికి గలిగిన కోపమును వాని పలుకులును, 93వ పద్యమునుండి 6౨వ పద్యము వరకును యథామూలముగ నున్నవి. జరాసంధుడు [కోధమున కాలితో నేలను తాడించి, పండు వట పట కొరుకుచు పలుకగా ననువాదమున నౌడుకరచుట, కనులెరు "పెక్కుటయు గలవు మూలమున “గోపాలం నృపసంజ్ఞితమ్‌' అని యులడగా ననువాదమున 'వేని తనూజు డొక్క డని గలదు. మూలమున రాజులందరను తన మాట విని యుద్ధమునకు ఆలస్యము చేయక రమ్మని పలికి సింహనాద మొనరించెను. యాదవప్పురిని భంజించి రుక్మిణిని తెత్తుననెను. పౌండ్రకుడు పలికిన వాక్యము లిట్లు మూలమున గలవు. “వొండో2.వూడ మవోబావాుర్వా నుదోవన* (బ్రతావవాన్‌ ఆవొత్వ తు నభాన్తంభం ఊరానందమబావత / నాతవ్వూం భవతా రాజునితో మయి నరాధివ + బృీత్యో2న్తి తన రావేం తీమేతత్సావానం తవ నితో భృత్వో కథం న్వామి కార్వాం కుర్యాద్వాద్నణః / అవావేక న వవైక కృష్తో గోవకోల్పివూ. / నాత్వా తం గోవకం యదో బలభ్యదన్వు వళ్ళతూ ॥ అంగాని చ మవోరాజి చూరుత్వా గదాభ్బాతమ్‌ | వృకేబ్యో పో (్రయచ్చామి నా కార్యా వదారణా // అవొమేన భివిషప్తామ ఎవానుదోనో మాతలే + వాతో తన్ఫినరానంద గోవకో మమ నామకే / ఇత్యుక్తాూా ధనురాదాయ ఉగ్లో నృువనంనద[ ఈ 'మహాబలవంతు డగు పౌండ్రక వానుదేవు డప్పుడు జరాసంధునితో నిట్లనెను. "నేను భృత్యుడ నుండగా నీకేల ఈ సాహసము? విచక్షణ గల న్వామి భృత్యు డుండగా పనిని చేయునా? బలభదుడు చూచుచుండగా గోపాలుని వధించి పొడిపొడిచేసి, తోడేళ్లకు వేయుదును. నా పేరుగల గోపాలుని చంపి, నేనొకడనే వానుదేవుడనుగా భూమియందు నిలిచిపోవుదును' అని పలికి నృపనభలో ధనుస్సును గ్రహించి గర్జించెను". అని భావము. మూలమున మాంసఖండములు తోడేళ్లకు వేయుదుననగా అఆనువాదమున (గదలకు వేయుదుననుటయే భేదము. పరిశీలింపగా అనువాదము యథామూలమగుట నాభాన పోషణ తుల్యమగుట స్పష్టము, తరువాత గల శిశుపాలుని భాషణములును యధామూలముగ ననువదింపబడినవి, “చాద్యో2.వ్వూణడ మవోరాజి నర్చుక్షతన్య వళ్ళాతః వరవేవ్యవతిచ్చున్నో అజియా చబనమన్వతః /౧ _ ఆదాయ వంధుం మోరమిదమావొ నృపోత్తమాన్‌ / అన్తైవ తు రాజానో యాదవాన్సబలాన్యుధ / వాతా తు యమరాజాయ దాన్యొామి నృవవ్రుంగవాః / తివ్షద్దుమివా రాజానో మమైవాయం వరాబవా / సైతద్యుక్తం నృ వశవ్థాః వరాదారావమర్గ్దోనమ్‌ | జాతానాం వ్షతియకులే నృవాణాం నృవవ్లుంగవాః ॥ 90, హరి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ 1-87 అధ్య్యా॥- 25 నుండి 36 పంక్తులు -అధిక పాఠము 224 = భం1[సం[హరి॥అను॥! 362

తత్తు యుక్తం యదుకులే శ్షతియా నపాతేోవిభో +

విజవతో2.ళ గోపాలే ఎలవోవు వివంతో

౧వాం వృత్తిం తు గోపాలా వ్తయ్‌న్లి నదా తథా |

_కృష్తోమివ గోకులే వృదో గోవైః? నవాచరః కీల /

వరదారాభియకో పా కోవ నతతం వలో /

నర్వుణా తం దురాతాల్హ నం వాని వే నగణం రణో

తాం చానయామ రాజానర్తివ్లద్దుమివా భూమిపాః 4

క్రూశణు తో బాంధవా న్తేషాం యాన్యాశిత్వ్త తు యాదవాః |

అవడ్డాం కృతవర్లో నో యప్కాభింవా బిన్త్యతామ్‌ /

ఇత్కుక్తాాత న బ్రాద్వూన్తు యుద్ధాయ నమువనితా /

తే బద నర్వే నృవతయః కృుదా యదాయ దంళితాః /

న్వారలోవీతదనువ్చున్తం సాందఖ్యితాః వీచామరాః/ 2

ఇట “శిశుపాలుడు వరుని వేషమున నుండి, సిగుతో రాజులందరను జూచి, పరిషఘును చేతితో గ్రహించి ఇట్లనెను. 'నేనే బలవంతులగు యాదవులను యుదమున చంపి యముని వద్దకు పంపుదును. మారు నిలువుడు. ఈ పరాభవము నాది. ఇతరుల హైార్యలకై యాశపడుట క్షతీయుల కుచితము గాదు. శ్రీకృష్ణుడు క్షత్రియుడు కాడు. యాదవుడు. గోపాలురచే పెంపబడి, వృత్తిచే గోపాలుడైై, పశువప్రవృత్తి గలిగి వర్తించువాడు, అతడు సదా పరభార్యగమనము గలవాడు. ఆ దుర్మార్గుని రణమున జంపి రుక్మిణిని తెత్తును. మా రిచటనే యుండు' డని పలికి యుద్దమునకు సీదమయ్యె" నని భావము. ఇధి యనువాదమున 99వ పద్యము నుండి 104వ వచనము "వరకు యథా మూలముగ నున్నది, అందుచే మూలానువాదము లందు విరాభాస పోషణ తుల్యమని [గ్రహింపదగును.

రుక్మి శ్రీకృష్ణు నెదిరించి పలికిన మాటలు మూలమున కనవచ్చుటలేదు, రుక్కి పరాజితుడైన సందర్భము మూలాను వాదములందు సమానమే రుక్మి ప్రగల్భములుగాని యవజ్నాక్షేప వాక్యములుగాని లేకపోవుటచే ఈ సందర్భమున వీరాభాన వతీతి మూలమున కనవచ్చుట లేదు.

12. పౌండ్రక వానుదేవుని వృతాాంతము

హరి వంశోత్తర భాగమున షష్థాశ్వాసమున పౌండ్రక వాసుదేవుని యుపాఖ్యానము మిక్కిలి విపులముగా గలదు. ఏతద్వృూత్తాంతము సర్వమును నధిక వీరరసాభానమహితము. ఇందు సుమారు నలుబది పద్యము లందు వేరాభాసనసము గలదు.

పౌండ్రక వాసుదేవుడు స్వపక్షమువారగు రాజుల నొకచోట జేర్చి వారి ముందు స్వపరాక్రమమును గూర్చి ప్రగల్భములు పలికిన విషయ మిట్లు గలదు. “త్త! వానుదోవుండు. (తం లానయా్యత

నేయ జర్పుడం జారులబోత నెజంలో

వొౌం(ఢుం డాత్వ యవ్హడూవొలకోవోం

“వార్చి యందణ కీళ్షును. గెలువునందు” (వార/ంఉ/భా/ర ఆక్వా/-96వ/ 91, హరి॥-(నం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥1-87 అధ్యా॥- 37 నుండి 56 పంక్తులు -అధిక పాఠము

2౨4 - భం॥1నసం11హరి॥అను॥ 363

' శ్రీకృష్ణుని కైలానయాథతను గూర్చి చారులచే తెలిసికొని పౌండ్రక వాసుదేవుడు తన పక్షపు రాజులను చేర్చి సభలో నిట్లనెను' అని భావము. దీనిని బట్టి పౌండ్రక వానుదేవుడు సభలో నీ మాటలు పళికెనని తెలియుచున్నది. అతడు పలికిన పలుకు లిట్లు గలవు. “"మ/ ధదరశోమయందడలి నౌందునుం దబొడట్‌ దోర పేదతిం (గాలుభూ

వడులం ఐల్వులో నుక్టుడంబితం ౧డుజ్‌ వళ్యాత్యులె వాలు నా

క్‌ంగా నాత్భుదనావణ లరునం (త్యదిందు నర్జాంతు ౮

వ్వుడ. నన్ఫుత్సుటువ్నికమన్సురణతున్‌ వ్యకీంవ రెక్సాలమున్‌'

. (వార/[-డఉ/బా/ర ఆక్వా/౧97వ/

'భూమినిగల దర్బోద్దతులగు రాజులను పలువురను జయించితిని, వారు వశంవదులై

నాకు కప్పము లర్పించుచున్నారు, నా పరాక్రమమున కెవ్వరును ఏ కాలమునను వ[క్రముగా వర్తింప' రని భావము.

నాదయవేశడిమికి శోర్చి నడుల్‌కో దొద్నుర

యేదయ నౌజులదడ కౌర్యో

న్వాదంబున నును వాడు మపామోద్రత్నుూై వ॥ ఇది మదీయం బగు హృదయంబున శల్యుభూతంబై యున్నయది ....”

(హరి॥-ఉ॥భా॥!-6ఆశ్వా॥-98ప॥, 99వ॥)

“యాదవులు కృష్ణుని యాలంబనమున నాశౌార్యమున కోర్చి, జంకక శార్యోన్మాదముతో మహిమచే గర్వించి యున్నారు. ఇది నా హృదయశల్యమై యున్నది'

పౌండ్రకవాసుదేవుడు తాననేక భూపతులను జయించి కప్పములను గొనుచున్నానని గర్వించుకేగాక. తనను సరకు గొనని యాదవులపై వైరమును (పదర్శించుచుండె నని తెలియుచున్నది. అంతటితో నాగక యాదవులను నిరసించి తన గొప్పతనమును తానే కొనియాడుకొనుచు 'ప్రగల్భములు పలికెను. అఆ విషయ మిట్లు గలదు.

“తే! తాను వఐనులంగాబినగొల దనకు నీ

మపామ యాకృొవ్లుడును నింత మణబినాయ

బొ మొకళ్ళ్టుటి గల దని బళ్ళుయండం

డేను మిగిలిన మగణోీమి మూవం గడలు త తన చతముం దనళంఖతిముం

దనళార్ల ముం దనదుగదయం దనఖిడందున్‌

నను జేజీరం నాదడీపోవ్లుట

మునమునం ధలడ౨యం డత డదవమత్తుండు గాండో తే! వనుదలోవల నిదవుడు వానుదోవు

లున్హుం దడంలాటు గాదా దోనొళ్టుడండన

వేరు నెల్రింతు నన వని వేరణంతు

మెచ్చి భూవాలు రౌలను బిచ్చులింవొ (వారం ఉ/బా(ర ఆక్నా/4/00నరుండి/02వ

364

"శ్రీకృష్ణుడు పసువులుగాచు గొల్లవాడు. అతనికి మహిమఏమి. ఇంత తెలియక యొక చక్రమున్నదిగదా. యని మగతనము చూపదలంచుచున్నాడు. వాని శంఖ, చక్ర, గదా శార్డ ములును, ఖడ్గమును నన్ను తాకిన చెడిపోవునని తలంపక గర్వించును. భూమిలో నిరువురు వాసుదేవులున్నచో తడబాటు కలుగును గనుక వాని పేరణచి వేయుదునని పలికెను.

శ్రీకృష్ణుడు గొల్లవా డనుటయేగాక, వాని యాయుధముల నెగతాళి జేసి వాని నోడింతు ననుటచే పాౌం్యడ్రకుని గర్వమును (పగల్భములును స్పష్టమగుచున్న వి. వాని మ్రల్లదనము లింకను నిట్లు గలవు.

“క నాకు నుదర్టన మనునీ

బీకరబటొంబు గలదు బెద్రోదముగా నే

నాందువు గొని చోనెద

నాక్టువ్లు నుదర్భనంబు ననిం భొడిపాఢిగాన్‌ త అతని వొాంచజఉిన్వామునతు నన్ఫుదీయ

వొంబజిన్యూకంథిం బిద (వతిబకుందు

దనియద్రతద్వానంబు దొానలం భొౌంగి

(మింగల్‌ దర్భ వోళంభినమిద్రరవము వ్‌/ వొంచోలినందకమయు మ

త్‌ రవాలం బ్రాననందకందును నని న

ర్ఫురముగో దొడౌడుడ్రేంకృతి

ఎంరబింవదౌ మాకు నౌల విన్ఫయభయముల్‌ మయ॥/ కమలార్తుండును నేరు నొండొడువయిం గౌమోదకళుల్‌ పవనము

(గముగాం బోర నవాతర్రలోవారబనల్‌ గావింవంగాం బడ యూ

యమదండోవమ వైనమదధదమకు నావోరంబు గామండం (బా

జములం గావంగో కళ్తువే యతనికిన్‌ నర్జువయళత్స్తు ంబులన్‌ వ్‌// మూమకొ కాలజ వినిరత

మై మాంణవోగో మనం యభ్యుతకాలో

వ్యామ్యుక్తతుబ్భు ళరతతి [|

వౌ ముంవంగం ఉజూతు ౮౦క్‌ వేడుక మోారలో

(వాం/- ఉ/బా/-ర ఆళ్వా/౧/ 03 మండి. 07వ/

'నా సుదర్శనముచే వాని నుదర్శనమును పొడిగావింతును. నా పాంచజన్య ధ్వని వాని పాంచజన్య ధ్వనిని మింగును. నా నందకము వాని నందకముతో ఖంగుమని (మోగి మాకు భయవిస్మయములు కలిగించును. నాకామోదకి వాని కామోదకితో పోరగా వాని (పాణములు దాని కాహారమగును. నాశార్ల ము నుండి వెడలిన బాణములు వాని శార్ట్యము నుండి వచ్చిన బాణములను ముంచి వేయును. మోరందరును వేడుక చూడుడు అను పౌండ్రకుని పల్కులలో వాని యాయుధములకు వ్‌ష్లుని యాయుధములు నరికావను ప్రగల్న్బతా భావము గలదని స్పష్టమగుచున్నది.

అంతటితో పోక తనను కొనియాడని వారికి దండన నిట్లు విధించెను.

365

"చక్రాయుధుండును బాంచజన్యలక్షణుండును కార్ల ధన్వుండును గదాధరుండును నందకహన్తుండును నైన వానుదేవుండ నెన కాని గోపాలబాలకునకుం బనిగాదు న న్నట్టి పశంసనంబులంగొనియాడుండు కొనియాడని వాండు సువర్దనిష్కధాన్యంబుల భారశతంబుల దండం బరువంగలవాండు మత్రియసభఖుం డైననరకాసురు వధియించి మాఖులేక మలయునబ్బలియుం బరిమార్చి. కృతకృత్యుంఉ“నయ్యెద నిది నిశ్చయంబు ....

(హరి॥[-ఉ|॥భా!-6ఆశ్వా॥-108వ॥)

తానే సుదర్శనాద్యాయుధలక్షణుం డగు వాసుదేవుడనని తెలుపుకే గాక తననట్లు

1'పశంసింపనివారు దండనముగా సువర్షనిష్కాది పరిహారంబు లొసంగవలెనని

(ప్రకటించుకటేుగాక నరకాసురుని వధించిన కృష్ణుని చంపి కృతకృత్యుడ నగుదునని పలికెను. కాని యివ్‌ యెల్ల ప్రగల్బములేగాని సత్యములు గావని ముందు తెలియును.

ఈ విధముగా కొలువు కూటమున వివిధ రాజన్యుల సమక్షమున పలుకుటగాక నారదుని ఎదుట తన గృహాంగణమున మరిన్ని ప్రగల్భములు పలికెను. నానాలోకములు గతి వ్యాఘాతములేక తిరిగెడి నారదునితో తనకోరికయొకటి చేయవలయు ననిపలికను. తన మాటలను నకలసభలందును ప్రచార మొనర్పవలె ననికోరి యిట్లు పలికెను, "న! నమరవరాశతమబచండుండు పొండుండు

వభ్యాతుం డఖీలవృుడ్తుతలమున వానుదోవుం డన వానినే రంబిత

బాద మోరల్మక్టణము. లెలై వానివి వాని నెవ్వాలికి నిరంవ

నఅవిగా దొకగొలం డతిచవలత నవ్వుడవేడను నడీయాలములుం దాను

లొని యన్నాయ గానం డొకడు తో నటజ్రోవగళుని ననిం గూల్చి యద్దుతీయ

కయు/౧4 దననంక్రైబౌల్రింవం ౧లుగువాండు

వాని లావును నెజుంయడు మానవోందు

లెందో శోనియ వానిచే పాంనవడిర వ/ అణి యివ్వుధంబు దవ్వు తమందున చ ఉఅవానటం వాన్లు మిందునబొ నాడుము వప్పానబో నణోంవు మ,

ర్ధాజునన బల్కు యక్రునబో బనత్తుతినేయము గోప షాంచిత

ద్వవనభ నుగడింవు మపాదానవభూచరకోటోదొట్లో యూ

(అవిగములందు నొందును ఉరింవ్రుము నర్వునభాంతరములన్‌'

(వాం/ డ/భా/౬ర ఆక్వా///4వ/నుండి//రవ/

'యుద్దమున తీవ్రపరా[క్రముడగు పొండ్రుడు భూమిపై పేరొందినవాడు. వాని పేరు వానుదేవుడుిచక్రాది లక్షణములు వానికీ గలవు, వాని నెవ్వరును జయించలేరు. ఒక గొల్లవాడు వాని పేరును నాయుధాదులను గైకొనెను. అటి పగ వానిని చంపి తన పేరు నిలుప్ప కొనును, అనేకు లా పగతునిచే హీంసపడిరి వాని బలమును నే నెబటుంగుదు' నని పొండ్రకుడు తెలిపి యావిధము నంతను నకల దేవతా నభలందు ప్రచారము చేయు మని కోరెను.

366

తానే వానుదేవుడ ననుటయు, శ్రీకృష్ణుని గొల్లవాడనుటయు, చక్రాద్యాయుధములు తనవేయని తెలుపుటయు నత్యంత మనుచితమగు ప్రగల్బ్భములైయున్నవి. తరువాత తనకు గల శ్రీకృష్ణ వ్‌జిగీషానుగుణముగ నాతని సైన్య సామంతాది వివరముల నెజుంగగోరెను. గనీ చాలులుం ఊటలు హ్రనణి లియరు భూవొలు రేపాటోకూడేనా రెందజ్లోని లణములు గడులు దురం౧గండు లెన్సు 0౧౯ బొక్కు కాల్లు లములు లెక్టు కొత్క్సూ డీనైన్యాకోబితో ననున ఊగములు తలడీలంగ బు దాడీ వెట్టో యదుగదుంబుల నాలి నణంచెద దూలింబి తత్పుల. గాల్ది మాదవునిం దొడంి తో కారజనిడ్డుక్తళత వర్చుళరచయములం దనువురక్తందబుతో నండి ద్యాతిదోంయ నకు గగనలంగంబున నిర్సి మేవ దృన్లజూాడ నాపవ్యూందు. నంధంచువాండో (వారా ఉ/భా/-ర ఆక్వా/-//ర్‌వ/// (శ్రీకృష్ణుని సైన్య వివరముల నడుగుచు తాను తన సైన్యముతో యాదవుల నోడించి, వారి నగరము గాల్చి, శ్రీకృషునితో యుదము జేసి వాని రక్తముతో భూమినింపి నీకు సంతోషకరముగ నాట్యము చేయుదునని కెలుపుటలో కూడ నౌద్ధత్య ప్రాగల్బ్య్యములు గలవు. ఆ మాటలకు నారదుని. వప్రతినృందన మిట్లు గలదు. "క అన వని యలనం నవ్వున దనవదనము ఎవంతచాన్సు దలకొనంణగా లో బనలోచులు దదకొత్తంగ ననమవముని యిట్లు లనియె నాతనితోడన్‌ (వార ఉ/భా(ర ఆళ్వా/-// 9వ నారదుడు పొండ్రకుని మాటలను విని మెల్లగా నవ్వెను. అతని మొగమున నొక వింతయందము గలిగినది, కనులలో కాంతులు తళుకొత్తు చుండగా నతనికి సమాధాన మిచ్చెను. ఇచటి యవహేశన పూర్వకమైన నవ్వు పొండ్రకుని మాటలు ప్రగల్భములని స్పష్ట మొనర్చుచున్నది,. అతని మొగమున కలిగిన మార్పులు పౌండ్రకుని మాటల యందలి యనౌచిత్యము వలననే గలిగినవి. అందుచే నాతని వీరము అభాన మగుచున్నది. నారదుడు చిరునవ్వు నవ్వుపీ గాకతన మాటలతో పౌండ్రకుని మాటలను ఖండించి చెప్పిన సమాధాన మిట్లు గలదు. “ఉ/ పను నమన్తలోకముల నౌమ్లుడు నజ్రయులేకో వోడుకం బూన బంంతు నర్చుజనవూూడజ్తూండ నావలుకెలవారు నౌ నానన యాదలంింతు రది యభ్రోద యైనను నీదు వాక్కముల్‌ మానవనాథ యన్లియను మానము గానివి నాకుం వూడంంన్‌' (వాం/4ఊ/భా/-ర ఆళ్వా//20వ/ 367

నారదుడు తన మాటల నందరును గౌరవింతు రని తెలిపి, తాను సర్వళలోకసంచారినని తెలిపి, పౌండ్రకుని మాటలు తనకు గౌరవింప దగినవి కావని తెలిపెను. అంతటితో నాగక సత్యసమ్మతమైన విషయ మిట్లు తఆలిపెను. "క్లో/ వాం దొక్టుడ నీ వెళ్టుడ

వొరికీని నీకును విశవ మరయం౮ బూబ్య్బో

త్రురమాణువులకుం గలయది

వరికింవవ్లు వారికి నీవు (చతియోదుడవో (వొం/-ఉ/భా/౧ర ఆక్వా/-/2/ వ//

కౌం[డకుడు తాను హరికంకొ నధికుడనని తలంచుచుండగా నారదుడు 'హరియెక్కడ నీ వెక్కడ? అని పలికి వానికితడు నమానమైన యోధుడు గాడని తెలిపెను. వారికి పర్వత పరమాణు సామ్యము గలదనియు స్పష్టము చేసెను. విష్ణునితో యుద్దము వలదని నారదు డిట్లు తెల్పెను. " "డ/ నర్వునముంఠడు నర్వుగుణనంవదు వేతుం డనంతుం డాద్యుూ. తీ

నర్చువగందు నొక్ఫుడుంయడ చ్యజశములావ్లునం ఉ్యశవ్తల్లిలు

గరు మెలర్లు నేలు రివుగర్హువాడండు మురాంతమండు నీ

గర్జుము నెల్ల నిచ్చుమనకా. కము లెలైడ నాగివద్తునో తో వలవ దుడుగుము నిన్సును వానుదోవుం

ఢందులే బుద్రియతులు నర్వాదివాన

నిదలై. వానుదోవాఖ్యు నెలైనట్లు

లీర్వలోవలం దత్తుల్ఫుూం జోరుండు ౧అ౦డో

'అనంతుడును, ఆదు్య్యుడును, లోకైక చక్రవర్తియు, శత్రుగర్వభంజకుడును నగు విష్ణుని ముందు నీగర్వము సాగదు. బుదిమంతులు నిన్ను వాసుదేవు డనియనరు. వానికి నాటి వేరొకరు లేరు. అని నారదుని" భావము, విష్ణుని లోకేశ్వరత్వమును తెలుప్పుకేుగాక, వాసుదేవుడను పేరు వానికే చెల్లు ననుటచే పొండ్రకుని యోచనకు వ్యాఘాతము కలుగుచున్నది. భూమిపై నిరువురు వాసుదేవు లుండరాదని పొండ్రకుడు పలికి శ్రీకృష్ణుని వానుదేవ నామధేయము విడువు మనగా నారదుడు కృష్ణునికే వాసుదేవ నామము చెల్లునని పలికెను, అనగా పౌండ్రకునే వాసుదేవ నామము విడువు మను భావము వక్తమై పౌండ్రకుని మాటలలోని ప్రాగల్య్యము స్పష్టమగుచున్నది. నారదు డింకను నిట్లనెను. గళ్ల నీచము నీళంఖిము

నీచావము నీదుగదయ నీఖడంబున్‌

శచాలోవీతములు వను

మూఐిన నవ్వుుదుడు వీని చూడలు దంణోన్‌ ఊ/ బభయము కంవిము నదయ కాల్‌జము ఖిడము వఎిన్చురన్యువో

' వితముం డ్రారదోవుంయ (తివితముసామ్యులు నిక్కు మింత నీ

బశముం శంఖము నదయ కాల్‌ నయము విధము మాతా నాని కీ

య్య్ణాశమవాక్తూము ల్పైణుబు నాయవ్లు శ్రయం గులండదుం దోేజమున్‌

(వార/ డ/భా/౧ర ఆళ్వా/-/24 203వగ్ల

'శంఖ, చక్రా ద్యాయుధములు విష్ణుని యవతారమైన కృష్ణుని సొమ్ములేగాని యవి

వేరొకనికి సరి కాకపోవుకేగాక అట్టి మాటలు పలుకుట సర్వవనాశహేతు వగును. నీ 366

యాయుధములు జూచిన జనులు నవు్వదు' రని పలుకుటచే పౌండ్రకుని యాయుధములు నగుబా టొనదింవబడినవి. అవి వేషగాని యాహార్య తుల్యములై హాస్యభాజనము లగుటచే వీర మాభాసమై హాస్య స్పూూర్తి ని కలిగించుచున్నది. ఆ విషయము 'విను చూఛిన నవుష్షధురు వీని యను మాటలో వ్యక్తమయినది. ఇంకను నిట్లు గలదు. (క నవ్వౌాడువారల నెజుంగవ్లు

((ెొవ్వుూన నిటు వలి దోల గోవిందుని నీ

పెవ్వుంంగాం చలంబుద వళ

ఢువ్వుచ్తూరెడు భవన్య దో త యణంవన్‌్‌ (వాం/ డ/బా/(-ర ఆక్వా/26 వ

ఇటు 'నవ్వెడు వారల నెజుంగవ్వ' అనుటచే పొండకుడు హోాస్యభాజను డగుటయే సూచింపబడినది. అయినను పొండు డంతట భోక యింకను నిట్లు ప్రగల్బము లాడెను. ౯91 మాశతాడినం గోవీంతుడు

నఖుగో శవేయింతు లేము నీభోకులకున్‌

చయూజంతలు వెాుతుము మము

గాతటీయగా నిట్లు వలుక గలరే యన్యుల్‌ చ/ నీవు మామగంటిమి ౧న నర్చువము/గో

వెచ్చుతజియను వచ్చు నమాంద నింక

నవ్లు డూలకొ వాగ్వాధ మంచుకయను

నెలవులేదు విచ్చేయము నిదవర్భా" (వాం/6 ఉ//భా/6 ఆళ్వా/-/ 25, /29వ//

పొండకుడు తానును నారదునిపై నమిత భయభక్తులు గలవాడనే యని పలుకుచు, 'నివు మా ప్రతాపము మెచ్చు సమయము రాగల దని ప్రగల్భములు మానక రెట్టించెను.

ఇట్లీ పౌొండ్రకుని వీరము వాగారంభ మగుటయేగాక (క్రియారూపము నందినది. ఆ విషయము తొలుత 'పొండ్రపతియును యదునగరిపై నరుగ నుత్సాహంబు సేసె .. (హరి||-ఉ॥భా॥-6ఆశ్వా!!-108వ॥) నని తెలుపబడినది.. ఇట 'నుత్చాహ' మను పదముచే వీరము స్పష్టము. తరువాత నతడు ద్వారకపై వెడలిన విషయ మిట్లు గలదు, "81/ ఆఅర్యాాతయ వొండుండు దీ

(ాలంధ డఊనోకబ లనవా్యన్రుంబులతో

ద్వారావతినగరవయిం

దాడణముగొ దాడీవెటైల దభయ నలుకనో (వారం ఉ/భా/ర ఆళ్వా/-/32వ/

పౌండ్రుడు తీవారంభుడై యనేక బల సహస్రములతో "హోరముగ దాడిచేయుట వాని పరాక్రమమును తెలుపుచున్నది. కాని యది సనామర్శ హీనుని యుత్సాహ మగుటచే నాభాస కారణ మగుచున్నది.

యుద్ధమున సాత్యకితో పలికిన మాట లిట్లు గలవు. “తో! 4యి నత్యకాత్తుడు నీవు యద్రమునకు

వజ్చానాండ వెక్తుడ నున్సు వాడు. గ్యద్తుల

డోడువిడివి బిక్కులవాడుటోీదయ యతండు

వనులంగావక యోదుయడ్రై వరణయ కొడ్తు క నను నెజుంండా నానామము

దన కలవడునో తలంవందగదో దీని

369

న్వానితావాంతమం బచభవఐిళ ననకాంకి నిబ్రోవీడ నద్భుళమె యరయన్‌ (వార ఉ/భా![-ర ఆళ్వా/-/ ౮3౨, (౮4వ//

'యుద్ధమునకు నీవు వచ్చినావు. శ్రీకృష్ణుడెక్కడ నున్నాడు? పసుల కాపరి యోధుడగునా? నా విషయము తెలియదా? నా పేరు తనకెట్లు వచ్చును? స్తీ హత్య, గోహత్య చేయువాని కిట్టి పేరు తగునా?" యని యాక్షేపించెను. శ్రీకృష్ణుని పూతనాహరణమును, ధేనుకాసురాది వధమును నాక్షేిపించుకే గాక పసులకాపరి యనియు నధిక్షపించెను. ఇంకను నిట్లనెను.

”జ// నాచాలికాని నాదలణోనందనుం ఊంవీనవాండుం గాన బా వోచతుడండ్లైూ యతని నాజిమొన న్వూధియింవ వబ్చితిన్‌ వే చనుదౌంచి తాను నను వీల్‌ నౌెదుర్ట్చుట యొమ్లు నీదాన న్ఫు బము నాకు నంగరము నీవు బొలంగజ బొమ్మ నెమ్యుదన్‌

(వొర/౧ ఉ/బా/ర అక్వా/౧౮౮ వగ 'నా 'స్నేహితునీ చంపినవానిని యుద్ధమున చంపదలచి వచ్చితిని. తానే నన్ను ఎదిరించుట తగును. నీతో యుద్ధము నాకు తగదు. పొమ్ము' అని భావము,

“"వ॥ ఇచ్చోటిపనులవేం గంతయు నీతలనయొత్తి తాను. గైలాసపర్వతంబునకుంబోయె నని వింటి మాకృష్ణుండు వచ్చినయప్పటికిం దగినకర్ణంబు సూచికొనియెదము నీకు నిలువకపోరాదు నిలిచి నిలిచి మూ యేలికకుం బియంబుగాంజచ్చుటయు ధర్మంబకాదె యనిన...." (హరి॥!-ఉ11భా॥1-6ఆక్వా!॥-157వ[॥) "యుద్దము నీతలపై వేసి శ్రీకృష్ణుడు కైలాస పర్వతమునకు పోయె ననివింటిని'

అను మాటలలో తనతో యుద్ధము చేయ జాలక యెచటనో దాగి యుండిపోయె నని

పలుకుట యధిక్షేపము, ఇదియును శ్రీకృష్ణుని విషయమున జూచినచో పొం డ్రకుని ప్రగల్భమే. తరువాత యుద్ధము విరమించి మరల శ్రీకృష్ణుని యాగమన మెణింగి పొండ్రకు డొక దూతను పంపెను. వచ్చిన దూత వాక్యము లిట్లు గలవు.

గృన్ర// వుజ్రోచలోలెను లేోంయడీమ నెడి గొల్ల

మందలో బాంగొ ధర్భుం బొాజణుయక్‌ వనితొావదందు గోవదమును బాందవన వదముం గావించి దుర్దుర్తవమునం దంగ ఉంతకులోకొ చేోళయవమాలి నా వేడుం జిన్నా ములుం గల్పింబికొంటో ఎానుదోవుం డన వనుధవైం గారజా తిన్ధుంబభు శొందననత్వాథమునుండం

తో గడం నేర కా నకు నెళ్టాడితెణంగు (బతుకు వలతేని వినుము నావనువు నేని బభ్యకమాదగ విడిది మత్తుంజా యుడీగి నజిటో చనుదెమ్ము నాళళణమ్యుు. సారో. (వార/4 ఉ/బా/ర ఆళ్వా/207వ//

370

ఈ దౌత్యమున గూడ గొల్లమందలో పెరుగుట, స్తీ గోవధాది దోషములు చేయుట అధిక్షేపించి, నా పేరు చిహ్నములు తగిలించు కొంటి వనుకేగాక యవియన్నియు విడువు మని పలికీ తాను కారణజన్ముడ నని పల్కెను ఇవి యన్నియు ప్రగల్భములే యగుచున్నవి.

అట్లీ శ్రీకృష్ణునితో యుద్ద మొనర్చిన నందర్భమున పౌొండ్రుని ప్రగల్భము లిట్లు గలవు. ఆతడు. కృష్ణునితో నిట్లనెను, “మ/ అవననాభులి నెల మద్రతుల గర్వాంద్యూం బడంగింవ నే

నవలీడ్డుండ నెఖుంగవే యకట మిథ్యావానుదోవావ్వూయం

బవినీలిన్‌ దలంయింబి కొందజకు మోవొబాంతి వుటోంచౌ టీ

యవలేవంబు నెజోంగి కాదౌ నిను దండార్తుండుగాం వూబితిన్‌ త/ నాకు వెజచి ైలానయానందు వేర

రింతగాల మవ్యైయిం దవ్చుం (దంకీవోయి

తవు లేకున్సుల. జఊూవా మవోఎభూతి

వఅయ వబచ్చియు నశయూరుం దాజువ్వంతి వ్‌ మేలయ్వైూ నత్డు వబ్బాత

లేలెమ్యు. రజంబులో ఐలిమ చూవుము లే

వాలోలరయ్షనయనుండు

(వాం/ ఉ/భా/-ర ఆక్వా/224నయండీ226వ//

'రాజుల గర్వము నణచుటకు నేనవతరించితిని. మిథ్యావానుదేవ నామమున కొందరికి భాంతి కలిగించుచుండుట తెలిసీకొన్మి నీవు దండింపదగినవాడవని భావించితిని. నాకు భయపడి కైలానయాత నెపమున కొంతకాలము తప్పించుకొని పోతివి. నీవు లేకపోవుటచే నీ ఊరును చెరుపలేదు. మంచిది. నేడు మంచిదైనది. నీవు వచ్చితివి, యుద్దమున బలము చూపుము. యముడు నిన్నతిథిని చేయగలడు' అని పలికెను. ఈ పౌండ్రకుని సమాధాన వాక్యములలో కూడ వాసుదేవుడను పేరు ధరించుట నాక్షేపించి, తనవలని భయముచే కైలానమున కేగె నని యనుట ప్రాగల్బ్యము నెజుక పరచుచున్నది.

ఇట్లు ప్రతినందర్భమునను గల పౌండ్రుని ప్రగల్భములు వీరరసాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి. ఏ వీరుడైనను తన (ప్రతిద్వంది ఎదుట వీరాలాపములే పలుకును. అతడు: వాని చేతిలో నోడిన మాత్రమున నవి వీరాభాస సందర్భములు కాజాలవు. ఆ వీరాలాపములు హోస్యభాజనములై (ప్రగల్భములని స్పష్టమగుట వలన మాతమే యాభాసత్వము సిద్ధించును.

(ప్రస్తుత సందర్భమున '..టద్రితాద్యాలంబనత్వేన వా కోధోత్సాహో' 2 యను వాక్యము ననునరించి యవతారపురుషుడగు వాసుదేవుని'పై జూపిన పౌండడ్రుని వీరము అభాస మన దగును, అదిగాక _. దర్వణకారుని. మతముననైన 'బహ్మవధాద్యుత్సాహేఒ.ధమపాతగతే తథా వీరో యనుటచే శ్రీకృష్ణుని వధమున కుత్సహించుటచే గూడ నిది యాభాసము గావలసియున్నది మరియును శారదా తనయుసి భావప్రకాశమున నిట్లు గలదు.

92, రస॥- గం॥- ప్రథమాననము -పుట 375, 376 93, సాహి॥దర్చ॥-3వరి॥-265ఛో॥ 371

“నభాను యోవితాం మదో చారమానన్తూ కవ్వబిల్‌ బభయాత్తులాయనం యదడ్ధాద్వరాభాన ఉదీంత “గో "సభలలో వనితల మధ్యలో శళూరావిమూనిగా నుండువాడు యుద్ధము నుండి భయమున పలాయన మొనరించినచో వీరాభాసమును జెప్పిరి' * పౌండ్రకుడు రాజుల సమక్షమున నొక సభయందును, నారదుని యెదుట నాంతరిక సభయందును ప్రగల్భములు పలికెను. శ్రీకృష్ణుని సభలో దూతముఖమున ప్రగల్పము లుక్తమైనవి. ఇట్లు పలు సందర్పములలో ప్రగల్పములు పలికినను నతడు యుద్ధమున భయముతో పలాయితుడు కాలేదు. కాని వాని ప్రగల్భములే హాస్యభాజనము లగుటచే పవీరాఖభాసము లగు చున్నవి. అఆ విషయ మాయా సందర్పములలో ప్రన్తావింపబడినది. పౌండగ్రకుని శంఖ చక్రాద్యాయుధధారణము కృతకమై హాస్యభాజన మగుటయు, తానే వాసుదేవ నాముడనని పలికి ఇతరులను తమ యథిధేయమును విసరింపగోరుటయు మనకు హాస్యావగతిని కలిగించి వీరాభాసన ప్రయోజకము లగుచున్నవి. నారదాదులు వాని మాటలకు నవ్వృకొనుటయు నిదే విషయమును సూచించును, నారదుని సమాధానము కూడ నిదే విషయమును సూచించును. ఇది గాక శ్రీకృష్ణుని సమాధానములును, యాక్షేపములును దీనినే సూచించును. శ్రీకృష్ణుడు దూత కొసంగిన సమాధాన మిట్లు గలదు, "51/ మాయేలికమూటలు దూ తా యెంతయ మంబి వేరు దనుక యాతం డోయనువునం బలికెడుంద న్సా యమ చోయదవాండొ నబమువను దొలియన్‌ నీ! నను నత కదడుగుదా మ్ఞనియం గావున నౌల యడీయాలములతోన యరుగుదౌంతు వినుత బివ్చాంబులు విడువ్లు మన్సాయథయ గా వనం ఉశవ్లూర్జుతం దరరువానిః దనమాందో విడిబెదం దనళంజణము సాబ్చి మనుమండద గాదు గావునం గడంగి తన కరణంబొ వెంవొానరంగం జొెబ్సి ని ర్ఫాయుండ్వై భదూంనరంవద వాంంతు తే/ ధరణోనౌందుం నోర్బులవాండు దానునాతకు దాతయవచ్చునా తరయాజు దడయ కింత వళ్లు నేడు నెల్రిబీలోన్‌ నిబ్రలముగ వచోాయంయలివాండో నిం తయం వమ్లు మావు” (వొం/౧ ఉ/భా/౧ర ఆళ్వా/-20%౨/0వ// “ఓ దూతా! మో రాజు మాటలు చాల మంచివ్‌. ఆతడు నాకేమి చెప్పెనో అదే చేయుదును. నన్ను రమ్మనుటచే సర్వసైన్యములతో వత్తును నా శంఖ చక్రాది చిహ్నములు విడువుమనుటచే చక్రముతో ప్రారంభమైన వాని నన్నింటిని వానిపై విడుతును. అతని 94, భావ!॥ప్రకా॥-6అధి॥- 15ళో॥ 95, భావ[॥(ప్రకా॥-6అధి॥-15శో॥- భావా లోక వ్యాఖ్య ॥-పుట 285 ర్ర72

రక్షణమునందుండుట వీలుకాదు, కావున అతని ఇంటిలో (ప్రవేశించి వాని సంపదనంతను భయము లేక హరింతును. ఆతని యాజను ఆలసీంపక నేడో రేషో ఆచరింతునని నీవు తెలుపుము" అని భావము. శ్‌

ఈ మాటలలో పాండ్రకుడు చక్ర,కౌామోదకీ, శార్ల , నందకములను నాయుధములను వినర్జింపుమని కోరుటచే వానినే విసర్జింతునని తెలుపుచున్నాడు. అనగా కృష్ణుని భావనలో చక్రాద్యాయుధములు పొండ్రకుని సంహారమునకై విడుతు నను భావమే గలదు. ఇట్లు పౌండ్రకుని మాటలు హొన్యభాజనము లగుచున్నవి, శరణు జొచ్చుమని యనగా శరణము (ఇల్లు) జొత్తునని కృష్ణుడనుటయు నిట్టిదియే. .._ పొండ్రకుని పలుకులలోని యనౌచిత్యమే కృషుని యధిక్లేషమునకు మూలము. ఈ యనౌచిత్యమే వీరాభాన హేతువు. పొండ్రకునితో యుదమున శ్రీకృషుడు తన యాయుధములతో వాని యూయుధముల నెదిరించి చివేరకు వానిని *అపగత సమస్తనసాధనుంగా' నొనర్చి ఇట్లనెను. "త్త పమిరా వానుడోవుండ నేర యనుచు

దొవ్రుకాన వచ్చునే దముంక శావుము నాకు

నిన్నుం గన్హున బకాగ్హి నజునేయ

వచ్చు మూదలించువు కింత వలనెం తయో (వాం/ఉఊ/బా/-ర ఆక్వా/-23రవ/

'ఏమిరా! ఇకనైన నేను వాసుదేవుడనని చెప్పికొనవచ్చునా? నిన్ను చూసిన వెంటనే చక్రమున సంహరింపగలిగియు, ముదలకించుట కిటు చేసితిని' అని పలికెను, ఈ మాటలవలన పౌండకుని *వానుదేవి నామధేయము నందలి యనౌచిత్యము స్ఫురించును. ఇట్లు వాని కృతిమ నామధేయ, కృతకాయుధము లందలి యనౌచిత్యము హాస్యావగతిని కలిగించుచున్నది. ఏతత్కారణముననే పొం డ్రకుడు ప్రదర్శించిన యుత్సాహము అనుచితమెై వీరాభాస (ప్రయోజక మగుచున్నది. పౌండడ్రకుడు నాత్యకి తోడను, శ్రీకృష్ణుని తోడను నొనరించిన యుద్ధము మాత్రము వీరరన స్ఫ్పోరకమేగాని, యాభాసముకాదని తెలియనగును.

మూలమున సుమారు ఇరువదియారు శోకములలో వీరాభాసము స్పురించుచున్నది. ఈ వృత్తాంతము హరివంశ భవిష్యపర్వమున నున్నది. విస్తృతమైన యీ వృత్తాంతమున పరాభాస సందర్భములు తొంబదియొకటి, తొంబదిరెండు, తొంబదియైదు, నూరు అధా్ర్రయములందు విస్తరించి యున్నవి.

మూలమున పౌండ్రకుడు సభలో సాటి రాజుల సమక్షమున (శ్రీకృష్ణు నెదిరింపదలచి యధిక్షేషించి పలికిన (ప్రగల్భము లిట్లు గలవు.

"దాన్యన్లి మే 5౭౭ నర్వేనపా తో కృన్ల నంశణూల్‌ ॥

న తు కృష్లళ్టకబలాన్నామవడ్లాయ తిన్లతి /

అవొం బటతి గర్వో2భూల్‌ తన్వూ గోవన్వ నర్చుదా!

కంఖీ బలీ ౧దీ కార్ల్‌ కరీ తూడో నవోయవాన్‌/!

పవమాదర్థు వోగర్జున్తన్వూ నంగతి వర్తతే

లోకో బద మమ యన్న్సామ ఎవానుదోేవతి వ్యచతమ్‌/

అగ్భవోన్టుము తన్నామ గేోపో మదబలాన్వుతః॥/

తన్వూ బ్య(న్యూ యవ్దాశం మమావి నితితం మవాలీ్‌/

గర్జువాన్త్రు నదా తన్వూ నామా చావీ నుదల్బనమ్‌!

373

రక్షణమునందుండుట వీలుకాదు, కావున అతని ఇంటిలో (పవేశించి వాని నంపదనంతను భయము లేక హరింతును. ఆతని యాజను ఆలసింపక నేడో శేషో ఆచరింతునని నీవ్ఫ చెలుపుము అని భావము. గ్‌ ఈ మాటలలో పౌండ్రకుడు చక్ర కామోదకీ, శార ,నందకములను నాయుధములను వసర్జింపుమని కోరుటచే వానినే విసర్దింతునని తెలుపుచున్నాడు. అనగా కృష్ణుని భావనలో చక్రాద్యాయుధములు పొండ్రకుని సంహారమునకై విడుతు. నను భావమే గలదు. ఇట్లు పౌండ్రకుని మాటలు హిస్యబభాజనము లగుచున్నవి, శరణు జొచ్చుమని యనగా శరణము. (ఇల్పు) జొత్తునని కృష్ణుడనుటయు నిట్టిదియే. ___పౌండ్రకుని పలుకులలోని యనౌచిత్యమే కృష్ణుని యధిక్షేషమునకు మూలము. ఈ యనౌచిత్యమే వీరాభాన హేతువు. పొండ్రకునితో యుదమున శ్రీకృషుడు తన యాయుధములతో వాని యాయుధముల నెదిరించి. చివీరకు వానిని "'అపగత నమస్తనాధనుంగా" నొనర్చి ఇట్లనెను. “త్తే! పమిరా వానుదోవుండ నేరం యనుబుం చొప్పాకన వద్భునో యింద దొద్దము నాకు నిన్ను ౯ గన్సువ బాగ్హి నజునేయ వచ్చు మూదలించుఖు తంత వలనెం తయ” (వొంగ ఢ/బా/ర ఆళ్వా/423రవ్లి 'ఎమిరా! ఇకనైన నేను వానుదేవృడనని చెప్పికొనవచ్చునా? నిన్ను చూసిన వెంటనే చక్రమున సంహరింపగలిగియు, ముదలకించుట కిటు చేసితిని' అని పలిెను/ ఈ మాటలవలన పౌండకుని 'వాసుదేవ' నామదేయము నందలి యనౌచిత్యము స్ఫురించును. ఇట్లు వాని కృతిమ నామభేయ, కృతకాయుధము లందలి యనౌచిత్యము హాస్యావగతిని కలిగించుచున్నది. ఏతత్కారణముననే పొండకుడు ప్రదర్శించిన యుత్సాహము అనుచితమై వీరాభాస ప్రయోజక మగుచున్నది. పొండ్రకుడు సాత్యకి తోడను, శ్రీకృష్ణుని తోడను నొనరించిన యుద్ధము మాత్రము వీరరన స్ఫ్పోరకమేగాని, యాభానముకాదని తెలియనగును, మూలమున సుమారు ఇరువదియారు శోకములలో వీరాబాసము స్పురించుచున్న దది, ఈ వృత్తాంతము హరివంశ భవిష్యపర్వమున నున్నది. విస్తృతమైన యీ 'వృత్తాంతమున వరాభాస సందర్భములు తొంబదియొకటి, తొంబదిరెండు, తొంబదియైదు, నూరు అధాశయములందు విస్తరించి యున్నవి. మూలమున పౌండ్రకుడు నభలో సాటి రాజుల సమక్షమున (శ్రీకృష్ణు నెదిరింపదలచి యధిక్షేషించి పలికిన ప్రగల్భము లిట్లు గలవు. "దాన్వల్రి చే కరం నర్వే నపాతో కృ నంశయాలత్‌ | నతు తృ్లుళ్లుకబలాన్యా మవజ్హాయ తప్టతి / అవొం బ్యకీతి ౮దేవ.చూల్‌ తప్పూ గరోయళ్యూ నట్పుడాా కంట్‌ బీ ౧బీ కార్‌ కరీ తూజడీ నవోయవాన్‌/! పవమాదర్థు వోగర్జుర్హన్వు నంగచతి వర్తతో! లతో చద మమ యన్సామ ఎానుదోవేతి వ్యిచతమ్‌॥ అగ్భ)వ్లోన్ధుమ తన్నాము గోపో మదబలాన్వుతః త్వా బ్యకన్ధూ యద్ధ్యకం మమావీ వితతం మవొల్‌/ గర్జువాన్తు నదా తనర్వూ నామ్మా చావీ నుదల్దునమ్‌॥! 373

నవ్యోసారం మవోమోలం తన్వూ బచఆన్వ్యు నాళనమ్‌/ అనేకమువాతం బటజం గోచఉజున్వూ నృపోత్తమాః / మమా వ్వేతద్‌ దనయరైవ్వూం కాడ నామ మవోరవమ్‌॥! ౧దా కతొమాదకీ నామ మవేయం బ్రువాత దృఢ! కాలాయననవాన్రున్వూ భారేణ నుక్టుతా మయా॥/ ఖడ్లో నందకనామానా మమాయం వివులో దృఢ! అంళతకన్యాాన్తకో మోంన్తన్వ ఖిద్రర్యూ నాళ తతొావాం దబ ౧బీ ఖిడ్రీ తంట ప్‌ తన్యతవాన్‌ ॥ యటి శోతా బ కృున్ణవ్వూ న్యాత వార్యా విచారణా! మాం బూత నృవాలె ఎవ గదినం బ్యీజాం తడ! కంథినం కాలి మం వరం (టూత్‌ నిత్వం నృవోత్తమాః! వానుదోవోతి మాం (బూత న తు గోవం యదూత్రమమ్‌! పకోవొం వానుదోవో పొ వొత్వా తం గేోవదారమన్‌/ నఖ్యర్ణుమ ఐబలాదనా నరకన్వ మవోత్ళు నః మూం తధా యదిన యూత దండ్వొ భాద్యోలా? తతమ్‌// నువ్లన్యూ బల నవున్వా దాన్యన్యూ ఎవాళ్తూదా! తజా టువది రావో్య్యరో మననొా దున్వవాం యథా ౮ షః 'కృష్ణుని ఆశయమున గల రాజులు నాకు కప్పము నొసంగరు. కృష్ణుడు చక్రబలమున నన్ను అవజ చేయుచున్నాడు. వానికి కాము చక్రాది సాధనములు గలవానినని గర్వము గలదు. లోకేమున నాకు గల వాసుదేవనామమును తాను (గ్రహించెను. నాకును చక్రాది సాధనములు గలవు. ఇవి యెల్ల వాని సాధనములకు మించినవై, యూ యుపకరణములను నాశమొనర్పగలవు. కావున నేనే అ సాధనములు గలవాడనై వానిని జయింతును. కావున నేటి నుండి నరపతులందరుమ. నన్ను గదాధర, చక్రపాణి, చయఖధాడి, శార్హ ధనుర్దరాది నామములచే పీలువవలెను. వానుదేవుడని నన్నే పిలువవలెను గాని యదుకుల గోపాలుని కాదు. ఆ గోవబాలుని వధించి నేనొకండనే వానుదేవునీగా నుందును. నా నఖుడైన నరకునితడే బలవంతముగా చంపెను. అందుచే నన్ను వానుదేవుడని పిలువనిచో నేను మీపై పదివేల భారము గల నువర్షమును, నిష్కములను, అధిక ధాన్యరాసిని దండనగా ఏవధింతును అని పౌొండ్రకుని పలుకుల భావము. పరిశీలింపగా అనువాదము యథామూలమని తెలియును. ఇ నారదునితో పలికిన పౌండ్రకుని ప్రగల్బములును యథామూలములై యున్నవి” నారదుడు నవ్వినట్లు తెలుగున నున్నది. మూలమున ఆ విషయము లేకున్నను సమాధానము అనువాదముతో చక్కగా సంవదించుచున్నది* నారదుడు నవ్వకపోయినను తన సమాధానమున పొండ్రకుని మాటలు హాసకారకము లగుచున్నవని తెల్పెనులో అస్షే సాత్యకి నుద్దేశించి స్త్రీ పశుహంతకుడును, మిత్రుడగు నరకుని చంపిన వాడును నగు కృష్ణుడెక్కడ నున్నాడని ప్రశ్నించిన విషయము కూడ అనువాదమున యథామూలముగ నున్నది. లలత పనులు వతనవతతవవనవవవవాా 96, హరి॥-(సం) ॥- భవిష్య పర్వ 11-91 అధ్యా!- 4నుండి16 శో॥ 97, హరి॥-(నం) ॥1- భవిష్య పర్వ ॥1-92అధ్యాా॥- 7నుండి16 శో॥ 98. హరి॥-(సం) ॥- భవిష్య పర్వ ॥-92అధ్య్యా॥- 1/నుండి23 శో! 99, 'అఫ్రీవ హోసకాలోఓయం తవ సమ్ద తి వర్తతే -హరి॥1-(సం) ॥-భవష్య పర్వ ॥[-942అధా రై!-23ళో॥ 100. హరి॥-(సం) 11- భవిష్య పర్వ ॥-95అద్యా!!- 34నుండి36 శా 374

పౌండ్రకుడు దూతను శ్రీకృష్ణుని కడకు పంపిన విషయము మూలమున నధికపాఠభాగమున కూడ లేదు. తదనంతరమున ్రికృష్ణునితో యుద్ధసందర్భమున 'తానొకడనే వాసుదేవుడ' నిత్యాదిగా పలికిన వాక్యములును మూలానువాదనులందు తుల్యమే.]!?!

ఇట్లు మూలమున సహితము పొం(డ్రకుని (పగల్బములు వీరాభాసకారకము అగుచున్నవి. కాని పొండ్రకుని యుద సందర్భమున వీరమే (పతీయమానము. పౌండ్రకునితో శ్రీకృషుని యుదమున పొండ్రకుడు మరణించినను వాని పరాక్రమము శ్రీకృషునిచే నిట్లు మస్తుతింపబడినది.

“తతో విన్ధుయమావన్నో బీగవాన్‌ దోవకీరుత?/! _

అవో వర్యామవో ద్రార్యాయన్వ పౌొం్యడన్వ్య దున్సవామ్‌. (2

ఇట్లు పౌండ్రకుని యుద్ధము వీరరసపూర్ణ మనియు, వాని యాక్షేప వాక్యాదికములు పవీరరసాభాన స్ఫ్సోరకములనియు తెలియుచున్నద్‌.

'ఉత్తమపొాథత గతత్వే భయానకే*ోే యని భయానకా భాసము సాహిత్యదర్పణమున గలదు అనగా 'ఉత్తమ పాతలయందున్నచో భయానక మాభాసమగు'నని భావము.

'మహావీరగతత్వేన భయమ్‌'*ో అని రసగంగాధరమున భయానకాభాసము చెప్పబడినది. అనగా 'మహావీరగతమైన భయానక మాభాన మగునని భావము.

అక్సే కశారదాతనయుని భావప్రకాశమున భయానకాభాస మ్‌ట్లు నిర్వచింపబడినది.

'బిబ్తాతో యత ద్భక్వూత వర ర్యొదాద బావతం

భయనకాఖాన ఇతి కవభలిః (వవివబద్వతో/" ల

అనగా 'భయపడువానికి వీరరౌద్రాది భాషితమున్నచో భయానకాభాన మని కవులు విశదముగా వివేచించి' రని భావము. అక్షే 'రౌద, వీర రనములతో గూడుకొనినచో భయానకాభాన మగును అని రసమేలనమున నాభానమైన సందర్శమును కారదాతనయుడు

"రాద వీరానువ్త్తో శ్లేదాబాన న్వాద్ధుయానకో +ల

యని భావప్రకాశమున గలదు.

మహాోవీరు డగు కంసుని యందుగల భయానక మాభాన మగుచున్నది. అంతేగాక కంసుడు రొద వీర భాషితము లొనరించుచునే భయపడుచుండుటచే కంసుని యందుగల భయానక మాభాస మగుచున్నది. ఆ విషయము పరిశీలింపదగియున్నది. 101. హరి॥-(నం) 1 భవిష్య పర్వ ॥-100అధ్య్యా॥[- 26 నుండి 34 శో॥ 102. హరి॥-(సం) ॥- భవిష్య పర్వ ॥౧101అధ్య్యా॥!- 17 శో! | 103.నాహి॥ దర్చ॥- 3పరి = 266 శో॥ 104.రస॥-గ౦|[-వథమాననము -=ప్పుట 375376 105. భావ॥పకా॥-6అధి॥[- 20 శో॥ 106. భావ॥ప్రకా॥-6అటథ!॥- 12 శో॥ అ

. 375

1. కంనుని యందు (వదర్శితమైన భయము

కంనుని ప్రవర్తనమున వివిధ సందర్చ్పములలో స్వభావ వైవిద్యము కనిపించును. ఆయా పట్టుల వాని ప్రవర్తనము వలన నాభాసమైన భయానకమును పరిశీలింపదగును., సుమారొక పదునేను పద్యములలో నిది విస్తరించియున్నది.

కంనునికి తనను చంపుటకు జన్మించిన (శ్రీకృష్ణుడు వేపల్లెలో 'పెరుగుచున్నట్లు తెలిసి వాని ననేక ప్రయత్నములచే చంపజూచెను. కాని యది సాధ్యము కాకపోగా 'వెన్నుండు (వేపల్లె బల్లిదుండై వర్తిల్లుచున్న విధంబు దెల్లంబుగా వినుచు (హరి॥[-పూ॥భా॥-8 అళ్వా!- 51వ॥) భయమునందు చుండెను. అప్పటి కంసుని విధమిట్లు వర్పింపబడినది.

”తీ/ తోడుతోడుతం ౧దల్‌లు దునినివడం

వెాణజింయవాటున వెఖవ్రులు దుజడయలింవం

వోవీతందులు. దలయులు. వచోవనెడంగ

నునుజఖుతోడన నీరులో యడుకుచుండో' గ్రూంగవూ/భా[ం8ిఆళ్వా(౮2వ/

ఇచట ఆశ్చర్యముతో గలిగిన భయము, నిశ్చిష్టుడగుట, ఆలోచనలు దుర్ప్వలమగుట మొదలగు భయానకానుభావములు కలిగినవి. అతడు ప్రాణము గలిగిన శవమువళలె నున్నాడని తెలుపబడినది,

మహావీరుడనని తలంచుచునే కంసు డిట్లగుట శోచనీయమై యనౌచిత్యమున భయానకాభాసన మగుచున్నది. తరువాత కంసుడు తన యభ్యంతర సభామండపమున నుగ్రసేన, వసుదేవాది యదు భోజముఖ్యులను పిలిపించి వారితో పలికిన పలుకులు వాని భయమును తెలియజేయుచు నిట్లు గలవు.

“నందగోప నందనుండై యున్నక్సృష్ణుం డనుపేరికుమారుండు నాకపకారంబు "సీయ౦ంబూనివా. డద్దురాత్ముం డు పేక్షితం బైనరోగంబుపగిది ననుకూలానిల డేరితం బవైనపయోధరంబుచాడ్పున నంకురితం వైన విషవృక్షంబు విధంబున వర్ధిల్లుచున్నవాడు నిపుణంబుగాం జింతించియు వాని పుట్టువుం బొడవునున్న రూపు నిశ్చయింప రాకున్నది యాశ్చర్యంబైనకారణంబున జాతంబైన దేవతాపత్యంబ కావలయు నతిదైవతంబును ' నమానుషంబును నైనతద్రియచరితంబులు తత్తకారంబులు దెలిపెడు వినుండు"

(హరి॥-పూ!!భా!॥-ర5ఆశ్వా!॥-౨వ॥) ఇట కంసుడు శ్రీకృష్ణుని రూపాది విశేషములు తెలియరావనుచు నతడు విషవృక్షమువలె, నిర్లక్ష్యము చేయుటచే ముదిరిన రో గమువలె తయారయ్యెనని పలికి దైవాంశ సంభూతుడేమోనని సంశయించెను. ఇటి భయసందేహము లనుచితములు, కంసుని వంటి మహావీరుడు శ్రీకృష్ణుని చర్యలు "అలీ దైవతములు', 'అమానుషంబులు అని భావించి యాతని చరితంబులనిట్లు వివరించెను. ”న్స/ తనల్‌ మువ్వుంటులదినములయందో వూ తనబన్సు లాలతోః (దాగౌ నునుణు నౌజీభోరగ౧లియాడ నోరనినాండ వొ దమునం దుత్తుముడుగాం దాం బండీ ధరణోం దవ్వుడుగిడుతతియంద వమిలియ దులు వెలగిల లోలితోన యూడ్హా రించభుకించుక యెడ దొజింగెడు కొలదన కాళయనాగందు గండడంబొం 376

తో (బకపటబలులం (బలందిదోదుకుల న్యుగ రేల్లుం జంవేంచె నదికు నరవుం దునివా బాల్యమున నేల యిట్రోభ్రో వీనులు (పౌఢు లెవ్వురీలోకమునంయోని ం౮తండుదళ్పు శ్ర్‌/ ఎడుదవనములవ్య)న్లం గీడొందాడువనులం రావ గింగెడుగడ్సుు గో నం యాడః దగచో చెవ్చు నేల యన్వము లొకడున్‌' (వార/వూ/బా/-ర్‌ ఆశ్వా/౮తి, ఏ9వ/ పరిశీలింపగా నీ పద్యములు రెండును విడిగా చదవినచో నివిఎవ్వరో భక్తుడు కృష్ణుని లీలావిశేషములను స్తుతించి నట్లుండును. పూతనాహరణ, శకటవధా, యమళార్దునభంగ, కాళియమర్దన, ప్రలంబధేనుకాసురవధారిష్ట భంజనాది కృష్ణలీలా విశేషములను కంను డుగ్గడించెను. అదిగాక గోవర్సనోదరణము మహత్తర కృత్య మనెను. ఇట్లు శత్రువైన శ్రీకృష్ణుని మాహాత్మ్యములను' స్తుతించుట మహావీరుడగు కంసుని కుచితముగాదు. అంతకు మించి యాతడు తనభయము నిట్లు వ్యక్త మొనర్చెను. “త్రో/ భంకం గ౧లవాండు కేలియ యితండుటలోయి ఎవానిచోంయాలు. దడువాతివాండో నేరు ఊంవ మరగ౫నవాం డోల నంచు నన్బు నరుడకో యెత్నులైనవచ్చు ర్‌ శుయతుయంాకొ తీ బొమలు ముడివడంగ౯ బఖిదికిలి యమలబి కేవంజబుతోడ నవుడుగణబుదున్‌ వజముచాడ్డున వొంగడును (ముగాం బాదిడుడు నాయొగందున (వేలున్‌ో (వొం/౧వ్లూ/భా/౧రీ ఆక్వా/౧ర౮0-6/ వ/్గ కంసుడు శ్రీకృష్ణుడు చంపిన రాక్షసుల నందరిని తెలిపి, ఇక తరువాతి వాడు కృ రాక్షసుడనియు వాని తరువాత తన వంతు మాత్రమే మిగులు నని భయమును వ్యక్తపరచెను. అంతేగాక చంపమరగినవాడు చంపక విడువడనియు "పైనబడి చంపుననియు పలుకుట కంసుని భయమునే తెలుప్పుచున్నది. అనంతరమున కంనునికి శ్రీకృష్ణుని భయంకర రూపము కనులకు గట్టుచున్నదని యతడే ఆతల్పెను. కనుబొమ్మలు ముడివేసి, పిడికిలి బిగించి, [క్రింది పెదవి కరచుచు కోవముతో నతి భయంకరముగ కృష్ణుడు మాద పడుచున్నట్లు కంసుని కనులకు. గట్టుచున్నది. ఇది కంసుని భయమును నువ్యక్త మొనర్చుచున్నది. అనంతరమున కంనుని భాషణములు హరియవతారములనెల్ల స్తుతించి యాతడే కృష్ణుడనియు, బలరాముడును బలయుతుడని యంగీకరించి, యా యిరువురును దేవతాత్ను లని యంగీకరించెను. ఇట్లు మహావీరుడగు కంసుడు వ్యక్తమొనర్చిన భయము భయానకాభాన కారక మగుచున్నది. ఇది. ఇట్లుండగా నిట్లు భయపడుచునే కంసుడు వీర, రౌద్ర భావములను వ్యక్తము జేయుటవలన కూడ నీ సందర్భమున భయానకాభాసమే యగుచున్నది. శ్రీకృష్ణుని మధురానగరమున రాజుగా (పతిష్టింప జూచుచు వసుదేవుడు తనకు దోహము త7/

చేయుచున్నాడని పలికి, వాని కృతఘ్నత కంతము లేదనుచు నిష్టర వాక్యములు పలికెను.!?' అంతతో నాగక తన పరాక్రమమును వ్యక్తము చేయుచు వీరాలాపముల నిట్లు పలిఃను. “కా// నాకేవందడయినన్‌ ినాకదరుం జన న్నాకు మాత్రా రణే

తేకంబుం (బనంంవ నోవమి మదం జింతింవ ఐి బేబోతీన్‌

నకీ దుర్చ్వూవనాయ మొక్టువడుచున్‌ వో తెచ్చి పోరంచి యే

(బ్రీతీం బ్యాతమువై తనర్చెదవు నీచే నేల యౌ నవునులొ(వాంవూ/బా[రి ఆళ్వా[7! వ

'ఇంద్రుడైనను, శివుడైనను నాతో నెదిరించి పోరాడజాల రని నీవు యోచించుట లేదని వసుదేవునితో పలికి 'ఒక యువకుని తెచ్చి నన్నె దిరింపజేసి నీవు ఏ సంపద నొందగలవు? అట్టి పనులు నీచే సాధ్యము లగునా్లోో అని ప్రశ్నించెను.

ఇచట ఇంద్రుడు, శివుడు తన్నెదిరింపలే రనుటచే కంనుని వీరాలాపములు స్పష్టము, ఈ యాలాపములు ప్రగల్బ్పము లైనచో నది భయ, శోకములకు కారణమైనచో నది వీరాభాసమగునని ముందు తెలుపబడినది. కాని వాని వీరము సత్యమే యయ్యుును వాని భయము వ్యక్తమైనచోనది భయానకాభాసమని యెజుంగనగును.

కంసుని భాషణములు ప్రగల్బములు గాక యాతని పరాక్రమము (పకటముగా తెలుపబడియున్నది, అతడు కాలనేమి యవతార మను విషయమును నారదు డీట్లు తెలిపెను. గతో! కంగు. డనమువేలతో్‌ నాయోకాలనేమి

ఖోజవంజోేద్బవుం ఊయ భూవడుండు

న్యుగనేచమునకు నించి యన్న వాయ

వూర్చుదుర్వాననావంన్మూ్లూర్త తోడో (వా౮6/౧వ్లూ/బా/౧ర్‌ ఆక్వా/ర౦వ/

ఇట్లు కాలనేమి యవతారమగుటచెే నతడు 'పూర్వదుర్వాననాపరిన్పూూర్తి' గలవాడని నారదుడు తెలిపెను. అట్లగుటచే పూర్వజన్మమున నిందుని గెలిచిన కంసుడు 'నాకేశుండయినన్‌ బీనాకధరులైన న్నాకుమాథై రణోత్సేకంబుం (ప్రసరింప నోపి' డని పలుకుట సత్యసమ్మత మగుటచే నిది (ప్రగల్భము గాదు. కాలనేమి యింద్రుని జయించిన విధమిదే వ్యాసమున వీరాభాస (ప్రథమ ఘట్టమునందు తలుపబడినది. గ్‌ర్ట్య/ థూలి గ్యోతద్వుంనీ కొంతవడతం

దనుందానె నవంరంచుకొని గదోం్యదుని డగ

ఎడిచి నమ్ధునమున వెండుం ౧దురం

తో భాటొం (వాం/౧వ్లూ/భా/ల4 ఆళ్వా/-|4రొవ/

'ఇందుడు, తననుతాను సవరించుకొని ఏనుగునుండి దిగి మనసులో బాధనొందుచు పారిపోయోనని తలుపబడుటచే కంనుడు గత జన్మమున నింద్రవిజేతయగుట స్పష్టమైనది. అతనిది వీరభాషితమేగాని ప్రగల్పము గాదు. కాని యతడు మనసున భయమునందుచు పైకి వరాలాపము లాడుచుండుటచే వాని భయము భయానకాభానమగుట తెలియ నగును.

మూలమున నీ భయానకాభాసము సుమా రిరువది శోకముల యందు గలదు. అనువాదము యథామూలమై హదివంశ విష్ణు పర్వమున ద్వివింశో2.ధ్యాయమున నున్న విషయమునకు చక్కగా సంవదించుచున్నది, కే0/7. హరి॥-పూ॥భా॥[- రిఆశ్వా ॥- 6ఠనుండి/0 ప

378

కంసుడు వెఅగుపాటుతో భయమున నిశ్చేష్టితుడైన విషయ మిట్లు గలదు..

“"కువషం (దదిగతం (త్వా వరమానవమవానలమ్‌!

ఉద్వేగచమగమల్‌ కన ళంకమాన్తతో భయమ్‌!

వూతనాయాం వొాతాయాం బోకాళయే బొవరాజతో 7

ఢడోచుకో (వలయం నీతో (లంజా బో నిపాతితో /

(దుతో గోవరనో ౭లే విథధలే శళాననో |

రే (తాతాను బవ తదా న్మువాశోయేన తొల్టుణా

కళుద్ధుని వాతో2_౮వే గోవేవు ముదతోవ బో

దృళ్ళామానో వినాశే చ నంనిక్పు ప్లే మవోభిజో /

కరణో వృళ్తయ్యోళ్చావ ళళకన్వు తలైవ బొ +

అబిన్త్య్రం కర్టా తచ్భుత్వా వరమానేవు ళ్యతువు /

(పాప్తాంప్లమివాత్యానం మేనోన మధురేళ్షురు |

వనండ్రందయభూతాత్యా గతాన్యువతిమో బబ” ౯

(వజగతుడగు శ్రీక్పుష్ణుడు వృదినందు అగ్నివలె నుండుటను విని కంసుడు శంకించిన మనసుతో భయము గలవాడై ఉద్వేగమునందెనన్‌ మొదటి శోకమునను, మధురేశ్వరుడు చైతన్యహీనమగు నింద్రియములతో ప్రాణము పోయిన వానివలె నుండె నని యారవ ఛోకమునను తెలుపబడినది. అనువాదమున నీభావము ఏబది రెండవ పద్యమున గలదు. పూతనను వధించుట యాదిగా గల (శ్రీకృష్ణ మాహాత్మ్యములను విని కంసు డీవిధముగా నయ్యెనని మూలమున విపులముగా వర్పింపగా ననువాదమున నొక్క మాటలో నూక్ష్మముగ తెలుపబడినది.

అనంతరమున వసుదేవాది యదుభోజ వంళ్యులగు వారలతో తెల్పినపుడు మూలమున పూతనాది వృత్తాంతములు ప్రశంసింపబడీ పునరుక్తములైనవ్ని, అనువాదమున కంనుడు వసుదేవాదులతో నెఐపిన సంభాషణ మంతయు యథామూలముగ నున్నది. మూలమున గల పూతనాదులవధాది మాహాత్మ్యములు ఇరువది యారవ. శోకము నుండి ముప్పది యొకటవ శోకము వరకునుండగా వ్‌స్‌ భావము రెండు పద్యములలో ననువదింపబడినది, (58్కివంప।[)

అనంతర కథనమునగల కంసుని మరణభయ మిట్లు తెలుపబడినది.

“"వదింద? కర్టణావేవం తన్వ గ్యోవజవానిన॥ి

నంనికున్లం ఖభయం బావ కేళిరో మమ బ (దువమ్‌!

భూతవూర్చుళ్ళ మే మృత్యుః నతతం వూర్జుదపాకః. |

యుద్ధాకాం బన యజా తిన్లలీవా మమతా 4” .5

'గోవ్రజవాసి యగు నా బాలకుని చర్య లెట్లున్నవనగా, కేశి రాక్షసునికే గాక నాకును మరణ భయము నమిోపించె ననుట నిశ్చయము. పూర్వశరీరమున నాకుగల భూత పూర్వకాలపు మృత్యువు యుదకాంక్షతో ఇప్పుడు నా యెదుటనే కూర్చొని యున్నది' అని శోకముల భావము. పరిశీలింపగా ఈ భావము ఆరువదియవ, అరువది యొకటవ పద్యములలో స్వేచ్చానువాదము నందినదని గమనింప వచ్చును. మిగిలిన విషయ మంతయు యథామూలముగ నున్నది. +ఈ హరి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥- 22అధ్య్యా॥- 1నుండి 6 శో॥

హరి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥- 22అధ్యా॥[- 32,33 శో॥ 379

ఇక కంనుని వీరాలాపములు మూలమున నిట్లు గలవు.

”భిన్నా శన్ట్రంం వృ థావ్య ద్లోమథ్యా త్వేవం ఎచారంరితమ్‌ ॥

జవీఎవుర్లు సోబవ్వూనీ యో2.వతి వేన్య యాత //

(వవొర్తుకామో వఎళ్టున్తే యర్త్వం' బుద్ద బోళనా |

తల్‌ తో (ళతికం వ్యేవాం వ్లైూతయోన్సవ వళ్ళాతళ॥/ //లీ

'నీ యాశ చిన్నాభిన్నము కాగలదు నీవు వృథాగా వృడ్తుడ వైతివి. నీయాలోచన యసత్యమైనది. నా యెదుట (పతిద్వంద్విటై. నిలువగోలిగినవా డెవ్వడ్లైనను జీవింపదలచుచున్నవాడు కాడని యెణుంగుము,

నిన్ను నెను విశ్వసించుచుండగా, నీవు దుషమనస్కుడవై నన్ను ప్రహరింప దలంచుచున్నావు. దీనికి (ప్రతీకారము నీపష్పుతుటిరువురిపై తీర్చుకోందును. నీవు చూచుచుందువుగాక యని కంనుని పలుకుల భావము. 'నా యెదుట నెవ్వరును నెదిరించి జీవింపలేరనియు, నీ పుత్రులను చంపుదుననియు' వమూ్యతమే మూలమున గలదు, అనువాదమున “ఇండదుడును, శివుడును నా ముందు నిలువజాలిరని యుండుటచే కంనుని మాటలలో వీరమున కధికమగు నుత్కర్ణము గలదు, కాని మూలమున కూడ వీరోచిత భాషణము లుండుటచే నిచ్చట కూడ భయానకాభానము పోషితమైైన దని ఆలియుచున్నది.

శాంత రసాభానము

'శాంతేచ హీననిష్టే111యని సాహిత్యదర్పణ కారుడు కాంతరసమును తెల్పెను. 'పానులందు గల శాంతము శాంతరసాభాస' మని భావము.

'శత్రహ్మావిద్యానధికారి చాండాలాది గతత్వేన చ నిక్వేదఃి*=2 యని రనగంగాధరము నందలి నిర్వచనము. అనగా 'బహ్మవిదాాధికారము లేనివారియందును, చండాలాదు లందును గల నిర్వేదము రసాభాసమగు' నని భావము అనగా ననుచిత విభావాలంబనమునగల కాంతము అభాసమగు నని తెలియుచున్నది.

1. కంనుని యందలి వైరాగ్య భావము

హరివంశమున కంసుడు చండాలుడును, హీనుడును కాకున్నను బ్రహ్మవిద్యాధికారము లేని యహంకారి యగుటయు నతని యందు గల నిర్వేదము రసాభాసము కావలసియున్నది.

దేవకీ గర్బస్త విశువృలను జన్మించిన పెంటనే చంపిన కంనుడు యళశోదాగర్భజనిత యగు యోగమాయను చంపయత్నించి విఫలుడైన తరువాత దేవకి యెదుట ప్రదర్శించిన నిర్వేదము మూడు పద్యములలో నిట్లు గలదు.

“వ॥! ఇక్కడ. గంనుండును దేవకీదేవికిం గృతాంజలియైై యిట్లనియె ఉఊ/ వనిటుపాణర్జూకలు దొంతయం ఖావమునేని గర్భోనం

లారవమూాత్ననె నిరు శుదంచితతోకవయాది ముంబితిం 110. హరి॥-(సం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥- 22అధ్య్యా॥- 76,77 శో॥

111. నాహి॥ దర్చ॥- 3పరి = 265 శో॥
112. రన॥గం॥-వ్రథధమాననము-ప్పుటలు 375, 376 380

బూనినమత్స్యూ తం బఖీలమున్‌ వ్యథ యయ్యా వదాతబౌద్దు యె వ్వానికీ మాన్ఫుంరా నకట వచ్చునా మానువతుబ్భు యత్తు తన్‌" (వాం/౧వ్లూ/బా/౮ ఆఅక్వా/-/32వ /33వ/ _ కంసుడు దేవకికి నమస్కరించుకేగాక ఇట్లనెను. 'నేను నా ప్రాణరక్షణమునకై పాపము చేసి, న్‌ గర్పసంతానమును. చంపిన వాడనై నిను శోకసనము[ద్రమున ముంచితిని. నేను చేసిన సర్వము విఫలమైనది. బ్రహ్మ చేతలు మానవయత్నమున నిరోధింపనగునా?” యని పలికెను. ఈ మాటలలో వాని మనసులోగల పళ్చాత్తాపము నుట మగుచున్నది. కాని తాను పాపము చేసితినని యంగీకరించుటయు, తాను తన పప్రాణమునకః చేగొక్ష ప్రాణము హరించుట తప్పని భావించుటయు కంనుని వంటి వాని కనుచితము. ఇది 'ఆత్మవ త్సర్వ భూతాని యను భావము. ఇదిగాక 'విధిలిఫీత మలంఘ్యు' మనుభావము బ్రహ్మజ్ఞానులకే పరిమితము. ఇట్టి యనుచిత భావము కంసునీ యందుండుటచే నాభాసమునకు కారణమగుచున్నది. అటు పిమ్మట కంసుని మాట లిట్లు గలవు. "క్ష! విమ చంవం వొజువ మనువను భునతరో మగుకాల మొకడో క్లో మనువ్వుం ఢు నిమిత్తమాత మంతియ యనయమ్యును గాలవాక మైన్యశీయలకునో గ్రొర/వ్లూ/భా(ఎ అళ్వా/౬/34వ/ "వినుము, చంపుటకు చెలుపుటకు కాలమే కర్త. మనుష్యుడు కాలముచే సిదమైన ఘటనలకు నిమిత్తమాళత్రుడు' అని దీని భావము. ఇచటి 'మనుష్యుడు కాలచోదితోడను భావము, కాలము దైవస్వరూప' మను జానమునకు నిదాన మగుచున్నది. అది బ్రహ్మజ్ఞాన సదృశమగుటచే నది శమపర్యువసాయి కాగలదు. అది కంసగత మగుటిచే ననుచితాలంబనమున నాభాస మగుచున్నది. కంసుడు ఇంకను నిట్లని పలికెను, కొత్రో/ కాన నింతయం. దలపోని మాను మింక్‌ నఖీలదు*ఖబింతామయం బనకలలో యేను గాలుగోలునుబక్లో మిదౌ వినతి వేడీ కొనియెదం బరయవవ్వ్యతబర్యత (వాం/-వూ/బా/౮ ఆక్వా/-/౮౮వ/ “కాబట్టి ఇదియంతయు (గ్రహించి విచారమును నమూనుము. నేను నీ కాలుచేతులు పట్టి వేడుకొందును' అని పలిైను. ఇట్లు కంసుడు అహంకార నిరానము చేసి దేవకీ దేవి పాదములపై బడుదు ననుటయు ఆమెను దుఃవీంపవలదని పలుకుటయు ననుచితములై శాంత రసాభాస ప్రయోజకము లగుచున్నవి. ఇట్లుండగా కంసుని వైరాగ్యభావనలోని యనౌచిత్యము వాని ప్రవర్తనముచే స్పష్టమగుచున్నది. కంసుడు తన వైరాగ్య భాషణములకు ముందు క్షణము [క్రిందటనే యోగమాయను చంపబోయిన విధ మిట్లు గలదు. "వ॥ ..... అచ్చటివనిత లొక్కపెట్ట హాహాకారంబు లొనర్ప నభ్యంతరంబుసొచ్చి యచ్చెడుగం డప్పాప నెప్పటిరాతితో నడుచుటకై పూని యెొత్తిన ... _ (హరి॥!-పూ॥భా॥-5 ఆశ్వా!!-127వ[॥0 పరి]

రాతిపె వచి కొటి చంపదలచి, సీల హాహికారములు లెక్కింపక పోవుటచే నదియెల్ల రు మూ కు న్‌ (2

రౌదాభాసమని ముందు చెప్పబడినది. అట్లుండగా క్షణము క్రింద కోధముగలవాడు నిర్వేదమును ప్రదర్శించుట యనుచితము అందుచే నిది శాంతాభానస మగుచున్నది. కంసుని యనంతర ప్రవర్తన సైతము అనుచితమై శమమునకు విరుద్ధమగుటచే నిచట కాంతా భాసము మరింత స్పుటమగుచున్నది. “వ॥ ..... శిశుఘాతిని యుపూతనకుం గంసు పంప్పున విశుహింసాన్నెషణంబ పనియై యుండు......" (హరి॥-పూ!!భా-౨ఆశ్వా!!-141వ!)

కంసుడు శిశుఘాతిని యగు పూతననేగాక, తృణావర్పుండును, శకటానురుండును, ధేనుకాసురుండును, మొదలుగా కేశి దానవుని పర్యంతము శ్రీకృష్ణుని వదంచు నాశయమున నియమించి (ప్రవర్తిల్లుచుండుటచే న్‌ వైరాగ మళీకమై యనాచిత్యమున నాభాసమగుచున్నది. అందుచే నిది శాంతరసాభాస పప్రయోజక మగుచున్నదని తెలియుచున్నది.

ఇదే సందర్భము మూలమున విష్ణుపర్వమున చతుర్గాణ్యాయమున రి శోకములలో నున్నది. కంనుడు మూలమున కూడ బస్తే దేవకీ యెదుట బవీడియవడుచు, ప్రార్ధనము చేసిన విషయమిట్లు గలదు.

“తన్వాం గతాయాం కంనన్తు తాం మేనే మృత్యుమాత్తునః

వివిక్లే దోవకీం బవ (వీడితు నమభావత॥”

'అ యోగమాయ యట్లు మాయమైనంతనే కంసుడు అ యోగమాయనే తన మృత్యువుగా తలంచి ఏకాంతమున సిగ్గుపడుచు దేవకితో నిట్లనెను అని భావము. ఇట కంనుడు సిగ్గుపడుచుండుట పశ్చాత్తాప సూచకము. అతని వైరాగ్యభావన యోగమాయను వమృుత్యువుగా భావించుటచే కలిగినది. అనంతరమున కంసుని ఖభాషణములు వైరాగ్యవప్రతిపాదకములై ఇట్ట్లున్నవి.

"మృ త్కోః నున కృతే యత్తున్తవ గర్బా మయా వొతాః॥ /

అన్వ వవాన్వాతో దేవి మమ మృత్యూడువనితా |

వైరాక్వన కుతో యత్తు ౫ న్తుజునో (చవ్వొతం మయా!

బైవం వుడవాూూరేజణు న చాత్యకాంతవానవాయ్‌/

'మృత్య్యువు నెదిరించుటకై ప్రయత్నించి సీ గర్చములు నాచేత చంపబడినవి. కాని వేరొకరూపమున నా మృత్యువు నిలిచియేయున్నది. నేను నిరాశతో ప్రయత్నించి నస్వజనులను చంపుకొంటిని. కాని దైవమును పురుషకారముచే నతిక్రమించ జాలనైతిని.' అని భావము.

ఈ భావము యథాతధముగ ననూదితమైనదని గమనించగలము. అట్లు మిగిలిన విషయము కూడ మూలముతో సంవదించుచున్నదని గమనించగలము. మిగిలిన విషయము మూలమున నిట్లు గలదు.

"తూడు గర్భక్టుతాం చింతాం నంతావం వ్యుళజుం త్యజ |

పాతుభూతన్హ్వవాం తోషాం నతి కాలవివర్యుయే. /

కాల ఎవ నృణాం ళృతుః కాలళ్ళు వరిణామకః /

కాలో నయతి నర్వుం బౌ పాతుభణూతన్తు మడ్వుదా /

113. హరి॥-(సం)) ॥- విష్ణు పర్వ ॥- 4అధ్యా॥- 49 శో! కేశ హరి॥1-4నం) ॥- విష్ణు పర్వ ॥- 4అధ్య్యా!॥- 50,51 శో] 382

ఆగమివ్యూన్తు బై దోవి యడణాభాగమువదవాః |

వాదం తు కష్టం యజ్రాంతుః కర్తావామతి మన్యతే 0

'నీ కుమారుని గురించియు, గర్పమును గూర్చియు గలిగిన నంతాపమును విడువుము. స్‌కు కాలవిపఠ్యాసమైన సమయమున నేను దీనికి కారణభూతుడ నైతిని, కాలమే నరులకు శత్రువు. కాలము పరిణామశీలము. సర్వమును కాలమే నడిపించును. నా వంటి వారి విషయమున కాలమే హేతుభూతము కాగలదు. ఎవరి భాగ్యము ననుసరించి వారి కష్టములు వచ్చుచుండును. కాని కషమెన విషయ మేమన జీవులు తాముకర్తలమని భావించు చుందురు"

ఈ. మొత్తము భావమంతయు నూటముప్పుది నాలవ పద్యమున నూక్ష్మముగా నిమిడియున్నది, అట యనంతరమున గల రెండు శోకముల భావ మనంతర పద్యమున నిమిడిన దని పరిశీలింపవచ్చును. ్ష

"మూ కాలీః ఖ్లుతడాం బింతాం వలావం ళోర్‌ జాం తడు /

ఏవం (పాయో నృణాం యోనిర్వాన్త్రి కాలన్య నంనీతః 4

వవ తో పాదయాడ్యూర్జా వ్యతవజ తవ దోవీ %?

మద్రతన్హ్రవ్యుతాం లోపో జానామ్యవక్షృతం త్త్పొయి[/. 6

'పుత్రవియోగజన్యమైన దుఃఖమును, దానినుండి గలిగిన రోదనను విడువుము. మానవ్పల కిది కాలనిరీతమె యుండును. అందుచే నీ యందు జేసిన యపకారము నాకు దెలియును, నేను నీ పోదములపై శిరసునుంచుచున్నాను. అందుచే నాపై గలిగిన రోషము విడువుము' అని భావము, ఈ విషయ మంతయు నూట ముప్పదియవ పద్యమున ననూది తము. ఇట్లు మూలానుగుణముగా సాగిన యనువాదమును పరిశీలించినచో అనువాదము సంపూర్ణముగా మూలవిధేయమని గమనింపగలము. ఏతత్కారణమున మూలమున సైతము శాంత రసాభాన పోషణము తుల్యమని స్పష్టమగుచున్నది.

ఇట్లు పరిశీలింపగా హరివంశమున నొకేయొక శాంతరసాభాన సందర్భము గలదని యవగత మగుచున్నది.

మహాభారతమున గల యాభాన సందర్వములవలెనే చూడగా మహాభారత ఫీలభాగమైన హరివంశమున కూడ రసాభాసము పోషితమైన సందర్చములు గలవని తెలియుచున్నది. శృంగార, రౌద్ర, వీరముల యాభాసములు విన్తృతములుగా నుండగా, భయానక,శాంతముల యాభాస సందర్భములతి పరిమితములు, హోన్యాభాన సందర్పములు నాతివిస్త్రత, నాతి ఫరిమితములని తఆలియుచున్న ది. ఇక నద్చుత, కరుణరసముల యాభాసములు. నా దృష్టి పథమున గోచరింపలేదు. ఇట్లు హరివంశమున గల రసాభాన సందర్భములు పరిశీలింపబడినవి,

న్‌ గోరే 15కు, హారి॥[-(సం) ॥-= విష్ణు పర్వ॥- 4అధ్యా॥!- 52 నుండి 54 ళో॥ 116. హరి1॥1-(సం) 11= విష్ణు పర్వ 11- 4అధ్యా!- 5వ, 56 శ్లో 383

ఉపనంహారము

ఇంతవరకును కవితయము వారి రచనల యందలి వివిధరసముల యాభాసముల పోషణము సమిోక్షింపబడినది. పరిశీలింపగా నాంధ్రమహాభారతమున శృంగార రసాభాాసమే అధికముగపోషింపబడినది. ఇతర రసాభానము అంత (ప్రచురములుకావు. అందును భయానక, భీభత్స, అద్బుత రసాభాసముల కుదాహరణములు లభింపలేదు. అస్వే నిర్వచనోత్తర రామాయణమున కూడ శృంగారరసాభానము ప్రచురముగ నున్నది. హాస్య, రౌద్ర వీరములు తక్కువగా నుండగా మిగిలిన రసముల యాబాసములు కనవచ్చుట లేదు. నృుసింహపురాణమున గూడ ప్రచురమైన శృంగార రనసాభాసమును, అల్పిష్టములైన హాస్య, రౌద్ర వీరములును గలవు. కాంతాది పరిశిషములైన రసముల యాభాసములు లేవు. హరివంశమున కరుణ, భీభత్సాద్భుతములు గాక మిగిలిన రసముల యాభాసములు మాత్రమే గలవు, ఇందు కొన్ని యత్యల్పములై యుండగా రౌద్ర, వీర రసాభాన నందర్భములు ప్రచురములై విస్తృతములై యున్నవి,

ఈ సందర్భమున నిర్వచనోత్తర రామాయణమున తిక్కన రసాభాన పోషణమును గూర్చి మాన్యులు అచార్య యస్వీజోగారావు గారి యభిప్రాయము గమనార్హ ము.

“రనపోషణకన్న, రసాభాన పోషణ మసిధారా వ్రతము. అయినను కవిబహ్మ కావ్యకల్య్యాణి నెల్లూరి నెణజూణ అనిపించుకొన్నది*!

ఇట్లు ఆచార్యులవారు రనాభాన పోషణ 'మసీధారావ్రత' మనిరి. ఈ యసిధారా వ్రతమున తిక్కన సిద్ధహస్తుడనుట కీచకవధ ఘట్టమున కూడ చక్కగా నిరూపితమైనది. ఆ సందర్పమున గల అదపాకృత కృత్రిమ రసాభాస ప్రభేదము నాన్యతో దృష్టమనుట స్మరణీయము. తిక్కన వరవడిని పుణికి పుచ్చుకొని ఎజ్జన ద్రౌపదీ సైంధవుల ఘట్టమును శృంగారాభాసమహితముగా ఏీర్చిదిదైను. ఏతద్తట్రమున ఎఅనగారి తిక్కనాను సరణమును వివరించిన డాక్టర్‌ ఆరుద గారి వ్రాతలే దీనికి 'సాక్ష్యములు అస్లు నన్నయగారి రనాభాన పోషణ సందర్భములును 'తద్రచనయకా' రచించిన ఎజనకు అవశ్యానుసరణీయము లైనవి. పరికీలింపగా ఆంధ్రవాజ్బయమున (ప్రాతః స్మరణీయులైన కవిత్రయము వారు రసాభాస పోషణమునను ననంతర కవులకు పథ నిర్దేశకులని తెలియుచున్నది. వారి మార్గదర్శకత్వమును దర్శింప జేయుకే ప్రన్తుత వ్యాన రచీనా ప్రయత్నము.

రనాభానమునకు అనౌాచిత్యము కారణముకాగా, ఆ యనౌాచిత థి వివేకము నహృదయ హృదయ నాక్షికము. అదిగాక కాలానుగుణముగ నౌచిత్యా నౌచిత్యములు విపర్యయ మొందుచుండును, తదనుగుణముగా రసాబభానసమును నిర్ణయించవలెనని డా! నగేందగారు అభి[షప్రాయపడిరి.

భారతామ్నూయము ప్రాచినమైనది. అట్టి భారత భారతీ సము[ద్రంబును ఫీలపర్వమగు హరివంశసమేతముగ దరియంగ నీదిన కవిత్రయ కృతులయందలి రసాభాస నిరయమునకు ప్రాచీనాలంకారిక మార్గమే స్వీకరింపబడినది. ఈ పరిశీలనము సహృదయామోదము నొందినచో నా కృషి ఫలించినట్లు భావింతును.

రేం క... ఆంధ్ర వాజ్బయమున శృంగారము - భారతి - మే 1952 2. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యము - 3వ సంపుటం -పద్మనాయక, రెడ్డిరాజుల యుగాలు- పుటలు = 110 నుండి 112 వరకు 384

అనుబంధము = ప్రార్ధన పద్యములు ఉ|| అల్లన దొండమెత్సి శివునాదలయేటి జలంబువుచ్చి నం ఫుల్లత బాదపీఠకము పొంతన యున్న సహగ్రనేతుపై జల్లి ఇివార్చనా కమలనసంహతి (బోక్షణ సేయునట్లు శో ఫీల్లు గజాననుండు మదథఖీప్ప్సితసిద్దికరుండు గావృతన్‌ _ (ప్రబంధ రత్నావళి-153) ఇా|] గీర్వాణాచలసాను వాత్మరదన శ్రీడాహతంబైన న య్యుర్వీరంధ్రమునం దనంత ఫణరత్నోద్యత్రభ ల్పర్వి ద్క కర్వంబై పొదిగట్టి పేర్చిన మదిం. గంబంబ యంచున్‌ కన దర్వోన్మీలితనేత్రుడై మెరయు వేదండానను౦ గొల్బ్చెదన్‌ (ప్రబంధ రత్నావళి-157) పుర వరనము పరిఖావరనము : ల వ్‌| పద్మంబులును వప్రపద్మరఠాగ (పతి ఓంబములను' తగ బెరసి మెరయ గలోలములును రంగన్మక రాయత తుండములును నటు తొట్రుపడగ ఓనములు విహరణ రనసనమాగతరసా తల నాగళిశువులు చెలిమసేయ జ[కయుగ్మ౦ంబులు జలకేళిలోలని తంవినీ స్తనములు తడబడంగ ఆ|| సొంప్పు మారినట్టి పెంపును గంభీర తయును బరప్పు(బోవు) వేడ్కగలిగి జనులు సంస్తుతింప నఖీల సన్నివేశ స్టితి నప్పురంబు పరిఖ యతిశయిల్లు (ప్రబంధ రత్నావళి-183) చం! తరుణుల వీగు జన్నుగవ తాకున మన్మథ చ(క్రవాకబం ధురగతి లీల గామినుల తోరపుటూరుల ఘట్టనంబులన్‌ కరివరహస్తకాండ పటుఘట్టనలన్‌ బరిఖాతరంగముల్‌ దిరుగుడువడ్డ తీరముల దెట్టువగట్టు సరోజ రేణువుల్‌ (ప్రబంధ రత్నా వళి-184) 3రిక్‌

నో ణ్‌ చం! కొనియెదమన్న ఐండరులు కోటుల కమ్ముదు; రమ్మబూని తె చ్చిన సర కెంత పెద్దవెల చెప్పిన గొంద్రు తగంగ నిచ్చి; న చన వెలతీర్చి లక్ష్మి ఈమ: చెప్పినయట్టుల చేయు సొంపు, "పే ర్కొన గణుతింపరాదు పురికోమటులం బబణుతింపనొప్పదే?((ప్రబంధ రత్నావళి- 136) సీ॥ _అమ్మెద ననిన బద్మాక్షు కౌస్తుభమైన వెరవక కొనియెడు వెరవు గల్లి విలువ యిచ్చెదమని వేడిన బులిజున్ను గమ్మపసిండియు నమ్మగలిగి ఏవన్తు వెంత ప్రాద్దెందరు చనుదెంచి యెంతటి కడిగిన నెదురగలిగి తమయింట లేని యర్థము లర్ధపతియింట నైన వెదకిన లేవనుట గలిగి చే! తమ కులాచారవర్తన (7) ము కొరకు నంగడుల యొషునకును బెహారుమూట గాని లాభమునకు నాటగా రనంగి (శ్రీ మానవల్లి రామకృష్ణకవి గారి సేకరణ- ప్రబంధ రత్నావళి పీఠికాపుట10) మలయానిల వర్షనము వ సీ॥ ఘన సారకస్తూరికాగంధముల నన్య గంధబంధంబులు గరపి కరపి కుసుమితవల్లికాలసితవీధుల జొచ్చి గ్‌ని సరోగ్యృహముల మునిగి మునిగి సమధికాహార్యాంక సంగీతములతోన కన్నె తీగల కాట గరపికరపి కుముదకుట్మల కుటీకోరకంబులు దూరి యలిదంపతుల నిద దెలిపితెలిపి ఆ! యనుదినమ్ము నప్పురాంతికమ్మున గట్టు వాలువోలె వివవరుడువోలె | నట్టువోలె దాను నచ్చిన చెలివోలె మలయుచుండు మందమారుతంబు 386

వనంతాదుల వర్ణనము ౦. ఫల్లవ పుష్పసంపవదల బంచి వనంతుడు. కాపురాకకై యెల్లవనంబు సంకటము లేదగ దా రొడికంబుమోర న ట్లల్లన క్రోలికోలి మలయానిలు డందు బురాణపత్రముల్‌ డుల్లగజేసె సృత్కియ బటుత్వము కాముడు విచ్చలింపగన్‌ (శ్రీ ఛిలుకూరి వీఠరభదరావు గారి సేకరణ-ఆంధ్రుుల చరిత్రము; “" కం! కిసలయకదళలీవీనవిం బనసుధాంశుపాయవస్తు బహువిధరూపో ల్లసము మదముడుప నజు డొక యనమాకృతి. దాల్చె ననగ నంగన యొప్పెన్‌ (వబంధ రత్నావళి-[155) సీ! మదనవశీకారమంత్రదేవత దృష్టి గోచరమూర్తి గైకొనియె నొక్కొ సితకరషింబ నిస్సృత నుధాధార ని తంవీనీరూపంబు దాల్బె నొక్కొ విధికామిన్‌ శ్రేష్ట విజ్ఞానపరసీమ భాసురతనులీల బడసెనొక్కొ శృంగార నవరస శశ్రీవిలాసోన్నతి సుందరాకారంబు నొందెనాక్కొ ఆ|| కాక యొక వధూటి కడుపున బుట్టిన భామ కేల యట్టి రామణీయ కంబు గలుగు ననుచు గన్నియపై మహీ పాలసుతుడు దృష్టిపరపె నర్ధి (ప్రబంధ రత్నావళి-159) చ్‌ సీ॥ అరిమానసమ్ములు దరికొని యేర్చు నె వ్వని యుజ్ఞ క్షలాకారవైభవంబు బుధుల లజ్ఞానతి బొందునట్లుగజేయు నెవ్వని పాండిత్య మెసగ మెనగ నెట్టి మాన్యులనైన నెవ్వని వితరణం బులు వంది (జనుల) చాపల మొనర్చు వనితాజనము మానధనము. గోల్నుచ్చు వి చలవిడి నెవ్వానివిలసనంబు ౩38౯

క! అట్టి విజయ'సీను నథిరామమూర్రి షి

నతడు చిత్రగుణసమ్యగుడగుట (ప్రబంధ రత్నావళి-152)

రాజనీతి విషయము

శా ఉత్సాహప్రభుమంత్ర శక్తుల నజేయుండై పరీక్షించినన్‌

దిత్సొవ్యుగ్రుడు. కాక విగ్రహముతో దేశంబు గాలంబు సవ

పత్సామ[గ్యృముజూపి. శక్యముదెనసస్‌ (బ్రారంధియై భూప్రజా

వాత్సల్యార్దృమనస్కుడైనపతి శశ్వచ్చీసమేతుండగున్‌ (ప్రబంధ రత్నావళి-158) అ మహిమ చెడదు స్వామ్యమాత్యసుహృుత్కోశ

రాష్టదుర్ల ములపదాయణులకు

నీవు నిదియు నెరిగి కావింప్పు నష్తాంగ

సంగ్రహంబు నీతికాస్తనిపుణు | (ప్రబంధ రళ్నావళి-160)

విప్రలంభ శృంగారము

ఉ|| వల్లభుడేగు దుర్లభుడు వాసి దెసం దగులూది యిమహ్మాయిన్‌

దల్లడ మందెదేల యుచితస్థితికి న్నను బావజూపినన్‌

దల్షియు బంధుబోకమును దండ్రియు నేమనువా శెరింగిరే

నుల్లమ!ీయిట్లు నీకు దగునో, తగదో పరికించి చూడుమా

• (అప్పకవీయము-3 ఆశ్వా[॥-254ప!)

'ప్రైవిజయ సేన పద్యములు (గంథమునందు యథానంభావ్యమాన [క్రమమున నొసంగ బడినవి. ఈ [క్రమమును శ్రీ ఆఅరుద్రగారు తమ సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యమున వ్రదర్శింపగా నించుమించుగా నదే క్రమ మచట ననుసరింపబడినది. పై పద్యములు ఏ తద్ద్యంథము నుండియే స్వేకృ్పతములు,

పై పద్యములు శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకరశాస్త్రిగారు (వబంధ రత్నావళోలో మొదట 9 వద్యాలు వ్రకటించారు. ఇందులో 7 పెదపాటి జగ్గనకవి (వబంధ రత్నాకరము'లోనివ్‌,

153 157 సంఖ్యలు గలవి అంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు వారి ఉదాహరణ (గంథం లోనివి. ఈ పుస్తకం బట్టచివర మరిరెండు పద్యాలు తిక్కన విజయసేనం లోనివని వేటూరి వారు చేర్చారు. వేటూరి వారు ఈ (గంథ పీఠికలో శ్రీ, మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు "సికరించినదిగా నిందలి 6వ పద్యమును జూపి'తిక్కన గారు ఒకే[గంథధంలో దెండు పదా్యాల లో వైశ్యవర్ష్దన చేస్తారా! ఇని, సందేహించారు.

3886

ఇందలి 4 వ పద్యము ప్రాచీన ముద్రితప్రతులలో నిర్వచనోత్తర రామాయణమున 51వ పద్యముగా నున్నది.

ఇందలి 12వ పద్యమును ఆంధ్రభోజుడు రచించిన 'నీతి భూషణం' లోని దని 'సకలనీతి నమ్మతము'న మడికి సింగనచేర్చెను. (సకలనీతి నమ్మతము-పుట |! 50)

ఇందలి 15వ పద్యమును కూచిమంచి తిమ్మకవి తన సర్వలక్షణ సారనసం[గహంలో చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు రచించిన “విక్రమసేనము' లోని దని వ్రాసెనని శ్రీ చాగంటి శేషయ్య గారు తమ ఆంధ్ర కవితరంగిణి, రెండవ సంపుటము ప్పుట-205 లో చెప్పియున్నారు.

ఈ పద్యము లందు రసాభాస సందర్భములు లేక పోవుట చే నా పరామర్శ పరిత్వజింప బడీనది. పదునేనవ పద్యమున విప్రలంభ శృ్యంగారమున్నను నచటి వల్లభుడు పరుడు గాక పోవృటచే శృంగారాభాసము లేక పోయెను. ఇందు లౌకిక మర్యాదావషయికచైన జౌచిత్యవిచార చర్చ 'తగునో తగనో పరికించి చూడుమా యను మాటలలో వర్ణక్తమగుచున్నది. కాని యనౌచిత్య మిందు లేక పోవృటచే శృంగారాభాస ప్రనక్తి లేదు.

అనుబంధము = ౨

ఎ్టా్యపెగడ రామాయణము

కూచిమంచి. తిమ్మకవి సర్వలక్షణసార సం్యగహమున ఎతజ్తా-పెగడ రామాయణములోని వన్‌ యీ క్రింది పద్యముల నుదాహరించినాండు. ఉ॥ అంగముతోడం గట్టు మిట యజ్ఞపిఘాతక చోరు నెందు వో

వంగలవాండ వింక నిటు వైశమ తాపసవేషధారి వై ఉ॥ సందడి యధ్వరకియ కసంగత మేని బలంబుతోడం బెల

1గం దది యేల యేన తగం గార్ముకహస్తుండ నై కడంగి మో

ముందణ నిల్చెద౯ (గ్రతువు ముట్టక యుండం బచండదైత్యరా

జిం దగ దవ్వుదౌల వెసం జించెదం బెంచెద మోకు మోదము౯, చ! అనుటయు మంతి మాటకు. [బియంపడి యాతని నాదరించి యమ్మనుజకు లేంద్రుండు...... ఉ॥ నూర్వురు నొక్క చందము మనోగతి సైరణ చేసినన్నునా

సర్వకులంబు నుత్తమయశంబున నుంచితి రమ్మలార! మా

కుర్విని సాటియే యబల లొండొరు దేవతలు౯ బటుక్షమా

నిర్వహణం బొనర్చుటకు నేరరు మర్త్య్యులంజెప్ప నేంటికిల? చ॥ అనఘ యకంప మై విమల మై పరిపూర్తియు లోంతుందియ్యము౯

ఘనతయు గల్ల సజ్జ్బనమనస్స దృశ స్ధితి ౬ జాల నొప్పుమో

ఏ89

మాజటీిన భూరివార్సిధిక్రమంబున రాహుకరాశవక్రము౯

దూతజీనతీవ్రభాను [క్రియ దుర్చల సైన్యత. బుత్ర్త హీనత౯

గీజీ పరాభవాఖిగతిం గీడ్పడి భూపతి నెమ్మనంబున౯ శా తాజణం గాంగిననెలతంపణజఅ బాతాశంబుదాకణ జనం

దూణం జల్మిరి మిన్ను దాశీ తరంగల్‌ తోరంబు లై నల్లడల్‌

పొణం బెల్లుగ నేయ లుబ్బణముగా బెపైన న్‌ రెక్కి దై

వాంం౯ జెర్వులు చెన్ను మాటి నఫ్‌లప్రాణుల్‌ ముదం బంద.(గాక౯ క॥ నూజు చెఆంగుల నెజనులు

మోజంగ్‌ నీ విభమములు మెజయించి మునిం

గాజంగం జేయుము మేనక

చూఆఅకొనదె యతని తెలివి సొమ్ములు మున్ను౯. మ॥ చెజకుందోంటలం బెంచి శాలిమయనుక్షేత్రస్థలుల్‌ నించి య

క్క లేకుండంగం బూగనాగలతికాకాంతారముల్‌ పోచి య

డ్డెం నంతం గుముదోత్పలాళివనవాటీకోటిం బాటించి పె

న్లైజువుల్‌ వొల్చెం బురంబునల్లెసల( బస్ఫీతాంబుపూర్ణస్థితిన్‌,

ప

ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకళాలలోని యొకసంకీర్ణ్పపద్యముల తాశప్యతసంపుటములో రామాయణ యద్ధకాండమునందలి పద్యములు ముప్పది కానవచ్చినవి, అవి ప్రసిద్ధము లయిన భాస్కరరామాయణాది[ గ్రంథములలోనివిగాం గాన రాలేదు. అవి యెత్తాాపెగ్గడ రామాయణములోనివి కాందగును. ఆపద్యములివి. చ॥ అనిలజరావణానుజులు హస్తములన్‌ గయిదండ గొంచు6 (గ

క్కున. జనుదెంచి. భానుజుండు గొల్వ సుఖంబున నున్న రామచం

(ద్రునిం గని పాదముల్‌ శిరముతో నొణయన్‌ బణమిల్లి లేచి ని

ల్పినయెడ నెమ్మొగమ్ము వికసిల్లి విఫీషణుండుం బియంబున౯ ఉ||! తమ్ముండ నేయ నాకు. బమదంబు ఘటిల్లె దశాస్యనందనుం

డిమ్మెయి. గూలుట౯ మనరు సింకం జయం బగు నంచు సిగ్గు లో

(గ్రమ్మంగ నున్న లక్ష్మణునిం (గ్రక్కున నంకమునందు నుంచి వ

క్షమ్మునం జేర్చుచు౯ శిరము సారెకు మూర్కొనుచుం (గ్రమంబున౯, చీ కరముల నవ్విభుం డతని గాయము లంటుచు నూర్చు పుచ్చుచు౯

బురయబురం బొక్కుచున్‌ శిరము మూర్వొని యెంతయు నూజడింప్పి వంక,

390

దురమున లెస్స గూల్చితివి దుర్దము€ డైనవిరోధి పంక్తికం ధరుండును నింకం గూలు నని నామది నిశ్చయబుద్ధి నొందెదన్‌. చ॥! మనలక రామరావణులు మార్కొని యుద్ధము “సీయుచుండంగా నిసితశరంబు లొండొకటి నెర్నునం 'ద్రుంచుచు నుగశ క్త్‌మై దశశిరుమ స్తకప్రతతి దాశీనం జిత్రమ డుల్లు నూప్తు మై నుసిరక్మమానిమాంద. వీడు గూనినం గాయలు డుల్లునాకృ్పతి౯ ఉ॥ అకట ధూళిం బుంగు డయి యంగము నెత్తుటం దోంగి వేదనల (సుక్కుచు ధాత్రిపై. బొరలుచు౯ బడి లక్ష్రణుం డిట్టు లుండనా కక్కడి యుద్దకాంక్ష యింక నెక్కడి విక్రమగౌరవ(క్రమం బెక్కడి [ప్రాణ మెక్కడి మహీనుత యెక్కడి రాజ్యసంపదల్‌. ఉ॥ కందక గాజువాజక మొగంబు వికానము. జెందెం జేతు లీ యందము లైనకాళ్లు నరుణాంబురుహుంబుల లీలం జూడం జే న్నాందెడు జీవహీను లిటు లుండరు 'ప్రాణముతోడ నున్న వాం డిందు సహోదరుండు ధరణీశ్వర! నీకు విషాద మేంటికి౯? చ॥ మనమున నిశ్చయించి పవమానతనూజుండు మూండుమాణు లే పునం గదలించి యంబుధరముంబలె నీలరుచిం జెలంగుత ద్వనగిరిశ్యంగమున్‌ ఓప్‌డిచి 3కొని పై కెగురంగ వైచి యా. చి నిలువ. బట్టుచు౯ వెన నుషేణునిం వేరంగ వచ్చి యచ్చటన్‌, ఉ|॥ ఆతని రౌదరేఖ గని యబ్బ గలంగెం జలించె శల, మౌ త్వాతికవారిదంబు లతిదారుణరావము లై జనించె, ధా (త్రీతల మెల్ల బి ల్పదరె, దిక్కులు వ్రీలె సమస్తభూతముల్‌ భీతి వహించె, డెంద మగలె౯ రజనీచరలో కభర్తకు౯ చ! అనయము సర్వభూతములయందును గోద్విజులందు శైలకా ననగగనాఫీలానలఘనత్వము మించ నహస్రపాదలో చనశతశీర్షమూ ర్రిపయి సారగతి౯ వసియించి సాదికా వనియు సమస్తభూతముల వారి వహింతువు నీవె రాఘవా! మ॥ తరుణాదిత్యనిభద్యుతిణ మెజసి రక్తశ్రీచ్చటాశాటికా ధరయుం దప్తసువర్హ భూషణయు నుద్యన్నీ లధూమా(భబం ధురధమ్మిలయు నొవిదేహతనయక౯ దొలొల్త బెన్మంటలో. జోర నేతెంచినరూపుతోన జగముల్‌ సోద్యంబునణ జూచిస౯. 391

చ! అవనిజనంలబు లెల్లను దశానను. నంతిపురంబునందు 1 బె కవుదివనంబు లున్నజనకాత్మజ శోధిత జేయకే యనా ర్యృవిహితచ్చృత్తం దెచ్చె రఘురాముండు బాలిశుం డంచు నెంచరా భువనము లెల్ల నమ్ముటకు. బో యిటు సీసితి హవ్యహహనా!

చ! (ప్రకటత రాత్మతేజమున రక్షిత యా మిథిలాధిరాజక న్యకను బమయోధివేలలలె నాశరుం డెందు నతిక్రమింప. డె న్నికకును నిప్పువంటి మహనీయచరిత్రము గల్లునిట్టి జా నకిని దరంబె వాసికి మనంబున నేనియుం జుల్కం జూడ.గా౯,.

ఉ|॥ వైరిజయంబు గాంఛి బలంవంతుల మిత్రులం గూడి తేజమున్‌ నారయశంబును౯ గనిననాదు సమాగమనంయబు నీవు సాం పారంగం జెప్పుచో నతని యాననవర్దవిలోకనేంగితా కారవచో విశేషములకైవడి నెర్నునం జూడు మేర్పడన్‌.

మ॥ అతులం బై వశవర్తియై రథతురంగానేకపాకీర్ర మై పితృపై తామహ మైనరాజ్యము మది౯ భేదింపంగాం జేయు సం తత మెవ్వానికీ నైన రాజ్యఫల మాత్మ౯ గోరిన౯ గైకయీ సుతుండే యేలుచు నుండు. గాక విపులక్షోణీతలం బంతయున్‌.

చ! అత డడరించుశస్త్రముల యారవముల్‌ శరపుంఖజాతమా రుతములు (గ్రమ్మిన౯ గులగిరుల్‌ గదలె౯ గలలె౯ బయోనిధుల్‌ క్షీతి వడంకె౯ మనంబున. జలించిరి పన్నగలోకవాసు లు న్నతరుచి. బాసి మాసె దిననాధుండు మందటిలె౯ నసమారుండు౯.

చ॥! వడి నమరేంద్రముక్త మగువజములీల యుగాంతకాలుకై వడీ(ల బజఅతెంచి రావణుని వక్షము గాడి ధరితిం దూలెం బ ల్విడీ దశకంఠు. (దుంచె రఘువీరుండు నే6 డని మేలువార్త యే ర్వడ ఫణిలోకవాసు అలరణ౯ వివరింపంగ నేగెానో యనన్‌.

శా॥ _ఆపుణ్యవ్రతం బట్టినప్పుడె తదీయం బై యనిర్వార్య మౌ కోపాగ్ని౯ మసీ గాక నీ వునికి రక్షోనాథ లోకంబున౯ బాపాత్ముం డగువాండు పాపఫలము౯ బాప్తవ్యకాలంబున౯ (బాపించె౯ నిజపాపకర్మఫల మిబ్బంగి౯ నినుం జెందుటన్‌,

చ॥ నవితృండు చందుండు౯ దిశలు సంధ్యలు రేలు బగళ్లుం గాలము౯ భువియును నాదిగా. సకలము౯ గనుసాక్షులు వీ రెజుంగ నేం బ్రవిమలసద్దుణో త్తరధురాపరిభూషిత నైతి నేని హు వ్యవహుండు నన్ను నిప్పుడు దయాయతచిత్తతం బోచుం గావుతన్‌.

392

శఛా॥ ఆరీతి౯ భువనత్రయి౯ గలుగువా రత్యంతళోకార్తు లై ధీరత్వంబు పరిత్యజించి యలధాతీనందనం జెందుదు ర్వారాపన్నత యెంచుచు౯ బలుకం- దద్వాక్యంబు లాలించుచు౯ ధారాళాశులతో మనం బెరియం జింత౯ణ రాము. డున్నత్తథీస్‌,

చ! ఖలునిం గబంధుని౯ నిశితకాండముల౯ దునుమాడి వాని ప ల్కులు. విని బుశ్యమూకమునకు౯ జని భానుజు. గూడి వాలిను జ్వ్వలబలు6 గూల్చి యర్కనసుతు వానరరాజ్యమునందు నుంచి య య్యలఘుండు పంపె భూమితనయ౯ వెదకణ గపివీరకోటులన్‌.

చ॥ నిరపమమూర్తి రామధరణీపతి శోభనవేళ నాడిర చ్చరపువుంచోండ్లు కిన్నరులు సారెకు౯ బాడిరి దేవదుందుభుల్‌ మొరసెను ధాత్రి సన్యములు మోహనలీల వహించె వృక్షముల్‌ వరసురభిప్రసూనఫలవర్గముల౯ విలసిల్లె నెంతయున్‌.

చ॥ అని కొనియాడుచు౯ జలరుహాక్టులు సేనలు మోాందం జల్లంగా ననఘచరిత్ర ! రామ |! సుగుణాకర |! వర్ధిలు మంచు బౌరు లె ల్లను దనచుట్టుం గొాల్వంగ నలంకృత మైనరథంబుపై ముదం బున భరతాగ్రజుండు రఘుపుంగవుం డీగతి వైభవంబులన్‌.

చ॥ జలనిధి గట్టి మించుకపిసైన్యముతో వనరాశి దాంటి దో రృలమున లంకపై విడిసి రావణముఖ్యనిశాటకోటులన్‌ గలన జయించి భూతనయం (గ్రమ్మణ. గకొని నిత్యకీర్తులణ వెలసినవాండు రాము. డిటు వింటిమె కంటిమె యిట్టి చిత్రముల్‌.

శా॥ భేరీకాహళశంఖతూర్యుములు గంభీరంబు లై మయంగా? దారామార్గమునందు దేవబుషిగంధర్వస్తుతుల్‌ మోఆ 'సీ వారూఢిం దగ వందిమాగధులు కైవారంబు గావించుచు౯ సారోదారవిచిత్రవైఖరుల నానందంబు గల్పింపంగన్‌.

ఉ॥ రావణుం గూల్చి కమ్మ ధరానుతం జేకొని వచ్చుచున్నవాః డావసుధాకళతు. డిదె యాప్పలతోడ మహేందుతో శచీ దేవియు. బోలె సీత జగతీతలనాధథుని. గూడి సంతత ' విలసిల్ల నున్నయది చేరినవాండు సుమిత్రపట్టియున్‌.

చ॥ అలికుల వేణుల౯ జలరుహోక్టులం జంద్రనిభాస్యల౯ విని రృలమణి హెమభూషణసమ(గ్రల భార్యల గా వరింపు గ న్యల గుణజాతియు క్తలం బదార్లుర (గామశతంబు. జూడ. జె న్నలరెడులక్షగోవులం యం బెజింగించిన నీకు నిచ్చెదన్‌.

393

ఉ|| కొంచక కోటపై నిలిచి కొందణు భీమబలాఢ్యు లైనన క్తంచరు లు[గ్రతోమరగదాపటుశక్తుల చవానరాలి మె ప్పించిరి వానరేంద్రులును బేర్చి రణంబున. గోటపైకి లం మించి నిశాటుల౯ణ ధరణికిం బడ నీడిచి నొంచి రుద్దతిస్‌,

మ[॥! నిను సెవించినం గల్గు మానవులకు౯ణ వీటీవధూటీఘటేీ ఘనకోటీశకటీకటీతటిపటీగంధేభవాటీపటేీ రనటీహారిపటీనువర్ణ్షమకుటీ పచ్చోటి కాపేటికల్‌ కనదావ్నూ యమహాతురంగ! ఇివలింగా |! నీలకంలేశ్వరా |

స ని వ ౫ చదలువాడ ఎత్తాపెగడ రచనముతో నీ కవిస్తుతిపద్య మొకప్రాచీన శా॥ సారోదారసమంచితన్నురదురున్నాయల్లసల్లాలిత (స్పారంబుల్‌ వె?) సం ద్రిప్పి పెట్టుచును శబ్దద్రవ్యహీనుల్‌ సదా తారుం జెప్పితి మంచు జెప్పికొనుటల్‌ తప్పే నిరాఘాటవా క్పృౌారభ్యవప్రతిభావిజ్బంధితులు మెచ్చర్‌ గాక యానందముల్‌. ఇది ఎత్లాాపెగడ రామాయణకృత్యవతరణికలో నిది గావలెను, శు స స ఇ ఈ క్రింది పదమును 'ఎజ్జన రామాయణములోనిదా” అని యెప్పుడో శ్రీ వేటూరి ఉ|| చువ్వన మేను వంచి రవి సోకంగం దోశ విదళ్చి పాదముల్‌ వివ్వంగం బట్టి బాహువులు వీచి మొగంబు బిగించి కొండ జౌ జవ్వన నూంగి ముందణికిం జాంగి పిణీందికిం దూంగి వార్తిపై శీవ్వన దాంయటె వాయుజుండు టెక్కలతోడిసురాద్ర యో యనన్‌. క జ 2 ఈ ఏ94

కూచివుంచి తిమ్మకవిగాక వుఆటీకొందటు లాక్షణీ కులును ఎట్టా (పెగ్గడ రావాయణవఎలోని పద్యవుులనం తవా లక్షణ గ్రంథవు లందుదహరించినారు, అట్టీవి వుజీకొన్ని యా (క్రీందివి.. గణపవరపు వేంకటకవి ప్రయోాగరత్నాకరము £ క. ధాత్రీ సురసేవారతి, భాత్పభృతిగురూక్తి పాలబం ధురవాతి దు శ్భాత్రవహరణచణస్రతి, మిత్రానందకరవిహృతి మీయుం దవ?” పీ, బాలసుధాంశునిచాలుని నవసుధా, లాపవుల్‌ వినవలె ననెడునాస. క. ఆ దశరథసూనుండుప, యోధిజలం బింక నేసి లెలుకశరవునం గ్ర వ్యాదవిభుందునిమి సీతను, వెాదంబున. జేకొని కపిపుంగవుతోడన్‌- ఎట్జ్టా(పెగ్గడ సంక్షేపరావాయణవు శ శర ర 1 ఈ వావిళ్ళావారి వలు[ద అవలున భాస్క్రరరావవాయుణవు యద్దకాండవలులోని 9చూ (క్రింది పద్యవలు “ఎట్టా ('ప్రెగ్గడవారి పద్యవావి (ప్రతీతి? ఆను అధోజ్ఞాపికతో కానవచ్చునా. ఉ. త్రైవ్వెడుగంటులం గురువు దేటౌడు నెత్తురు రాక వున్నయే నావ్వియు నేవికారవుు వునోగతిం జొందక వున్న సాయుకం బవ్వలం బోక వున్న వుకుటాట్టవిఘట్టున రావ వెలుప్పుంగా నువ్వున నుప్పతిల్లైె నసురోద్వహవతూర్దచయుంబు గ్రక్కునన్‌. = ప. ౧౧౫౪ శి ర శరర శే ఈ ఆనెగౌందిలో దొరకీన యెలుక భాస్కరరావవాయణ పు6 దాళపథత్ర ప్రతిలో నారణ్యకాండవలున ఎట్టా (పైగడకృతవులుగా. గొన్ని పద్యవలులు కానవచ్చినవని డాక్టరు నేలటూరి చవెంకటరవుణయ్య్యగారు గుర్తించి తెలిపిరి, ఉ. అనెజబోదం కేలు దొనకై నిగుడించంట, యుమ్ము వౌర్విసం ధానముసేంత, విండ. దెగం దార్కొవి లత్యవుు సేయు, డేయుడు౯ గాన నజ(స్రవుండలితకార్ముక వెుక్కటి గంటీ౧గంటి న ద్దానవదీర్హ దేహసవయుదాయునిరంతర పాతవేగవలుల్‌. 'ప్రగ్రర. కరిణీయానంబు నవ్వు౯ గతి, నవలతికాకార వుంగంబు, చంద్రు౯ బురుణీంచం?౯ వలుద్దువెశా, వంంబురుపాదళవలులం బోలుంగన్ను, ల్విపంచి స్వరసంకాళంబు పల్కుళ౯, జలద లినిచయుస్పుర్జి యై యుండు వేణీ భర, వూతన్వంగి కీంద్ర ప్రవుఖనిఖిలదిక్పాలకాభీలశౌర్యా | 395

చ. అలివిభవేణి చంద్రసదృశానన యుతృలప(త్రనే త్రకో వులలతికాభిరావభుజ వుంజాలవృత్త లసత్క్కుచ ద్వయీ కలిత సువుధ్య హృద్యకటీ కావ్యతరోరువు రవ్యుజంఘ యు జ్వృలచరణాబ్ద తద్వవిత జానకి నా విలసిల్టు రావణా! (వావిళ్ళ వారి ఎత్తాపెగడ హరివంశము. - వేలూరి శివరామశాస్త్రి గారిచే పరిష్కరింపబడిన _ [గ్రంథమునుండి స్వీకృతము.) శే రేగా ర [1. _ త్యాగులు పాతకేతరులునై నుతొక్కగ నాకలోకలీ లాగరివుంబు నంబుదములాగు దలర్చిన సంస్కతోల్లస ద్వాగభియుక్తి వాత్మవిబుధత్వము సిద్దతనాందగా సుధా యోగము నాందుదు(ర్ముతిపయోధి వుథించి రసజ్ఞాలై కవుల్‌ 12. _ దానమిచ్చితినవి యీవి దీనువిభంగి. 12 15. _ ఓవారీవుణీ యీ మెక వేవిప్పుడ తెచ్చియుంతువె (వలన్‌ గానుకగానవి రావఎండు చేనమ్మును విల్టు దాళ్ళి - యుండుతమిన్‌. 17. _ విర్మలహేవుబిందు కవువీయవు గాడవునైన విస్పుర ద్వర్మము దాళ్ళి శీప్త(?) పరివారితవహ్నాయుంబోలె రు(ద్రుండైై కార్ముకవెక్కు వెళ్ళి గుణకర్కుశటంక్పతులన్‌ సవుస్తది బ్మర్మములుంబగల్భ్బుచుసవుర్భృండు రావుండు విళల్ళెనత్యుడన్‌ ( అలబ్ధ కావ్య పద్యవుక్షావలి = డాక్టర్‌ రవ్వా 'శీ,హరిగారి సంకలనం 26,27 పుటల నుండీ ప్వీకృతవలు శర శ శ 396

ఉపయుక్త గ్రంథ నూచిక నంన్కృృత (గ్రంథములు అనర్హ రాఘవము ; మురారి - శ్రీ బేతవోలు రామబహ్మంగారి చూడావముణీ తెలుగు వాష్టాఖర్ణ = తెలుగు

విశ్వవిద్యాలయం = హైదరాబాదు = 1002,

అభీజ్ఞాన శాకుంతలము ; కాళిదాసు - శ్రీనివాసాచార్యువ్యాఖ్య; అరదో్యోతనికావ్యాఖ్య -రాఘవభట్లు - వావిళ్ళ

ధి నో

= మద్రాసు.

అమరుకము క వేమభూపాలవా్యాఖ్య, వేదము వేంకట రాయశాస్త్రి అండ్‌ సను, మద్రాను.

అలంకారకౌస్తుభము కవికర్ణపూరుడు గోస్వామిచ(కధురీ ణునివ్యాఖ్య; శ్రీ ఇివ(ప్రసాదభట్తా చార్యవ్యాఖ్య - వరేందద రిసెర్చి సొసైటీ = రాజ్‌షాహీ (బెంగాలు) డిసెంబరు 1926,

అలంకారమహోదధి 1 నరేంద్రప్రభానూరి = గెయిక్వాడ్‌ ఓరియంటల్‌ సీరీస్‌ - ఓరియంటల్‌ ఇనిసిటూ్యూటు - బరోడా - 10గ42ై,

అలంకారసం[గ్రహము ; అమృతానందయోగి - సంపాదకులు శ్రీ, వి. కృుషమాచార్య, శ్రీ కె. రామచందశర్మ - అడయారు (మద్రాసు),

అలంకారసం[గ్రహము : అమృతానందయోగి - సంపాదకులు శ్రీ కె. భాస్కరరావు, తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ప్రచురణ - తిరుపతి - 19084.

ఉజ ప్రైలనీలమణి ; ల్రీ రూపగోస్వామి - నిర్ణయసాగర్యపెస్సు -

బొంబాయి-1937. = -

ఉత్తరరామ చరిత్రము ? భవభూతి = రసాస్వ్వాది నీ వ్యాఖ్య ఆ శ్రీ నేలటూరు రామదాసయ్యంగారు. - ఆంధ్రపదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడమి - "హైదరాబాదు - 19/7,

|

ఐకావళి : _విద్యాధరుడు - తరలవ్యాఖ్య - మల్లినాధుడు - ఉస్మానియావిశ్వవిద్యాలయ (ప్రకాశనము - 'ప్పాదరాబాదు - 19861.

జౌచిత్యవిచారచర్చ 2 క్లేమేంద్రుడు = ధ్ర జమ్ములమడక వారి వివరణ జ "ఈ ముళ్ళపూడి తిమ్మరాజు చౌదరి జన్మదిన [ప్రకాశము - అఖీినవభారతి = గుంటూరు = అక్నోబరు - 19603

జొచిత్యవిచార చర్చ ; _క్షేమేంద్రుడు- బాలానందిని వ్యాఖ్య-్రీ పుల్లెల గ్రీరామచందదుడు

(కవి కంఠాభరణ, = సురభారతీ సమితి, ప్పాదరాబాదు - 1953

సువ్యృత్తతిలకములతో కలిపి)

కావ్యదర్పణము ; రాజచూడామణి దీక్షితుడు - న్రీవాణీవిలాస్‌ యెస్‌ - శ్రీరంగం

కావ్య(ప్రకాశము ; మమ్మటుడు - చౌఖంబా -వారణాసి

కావ్య(ప్రకాశము : మమ్మటుడు = సుధాసాగరవ్యాఖ్య - భీమ సేనదీక్షితుడు - చౌఖంబా ప్రకాశనము - వారణాసి

కావ్యాలంకారము : రఈర[దటుడు - నమినసాధువ్యాఖ్య - చౌఖంబాప్రకాశనము = వారణాసి.

కావ్యాలంకారనారనం[గ్రహము ఉదృటుడు-ఇందురా జువాాఖ్యు కె.రామస్వామిశాస్త్రి చృేపకటితము.

కావ్యాలంకార నూ(తవృత్తి : వామనుడు = గ్ర పుల్లెల క్రీరామచం[దుడు వ్యాఖ్య - నురభారపీ నమితి - ప్టాదరాబాదు,

కిరాతార్దునియము ; భారవి - సంజీవనీ వాష్టఖస్ట - మల్లినాథుడు జ వావిళ్ళ- మదాసు 19671

కువమూరనసంభవము = కాళిదాసు - సంజీవనీవ్యాఖ్య - మల్లినాధథుడు - వావళ్ళ- మద్రాసు,

చమత్కార చందిక ; _విశ్వేశ్వరకవిచందుడు ఆం(ధ్రవిశ్వకళాప రిషత్తు-వాల్తేరు-ఏప్రిల్‌ 1969.

దశరూపకము : ధనంజయుడు - ధనికునివ్యాఖ్య - మోతీలాల్‌ బనారసీదాను- వారణాసి - 1962

ధ్వనా్యాలోకము క్ష ఆనంద వర్ధనుడు జ లోచనవా్యాఖ్య =

క్ష

అభినవగుషప్పుడు - నిర్ణయసాగర (పెస్సు = బొంబాయి - 1935,

నాగానందము ; _శ్రీవార్షుడు - వావిళ్ళ - మదాను. = 1949

నాట్యశాస్త్రము ; భరతుడు. - అభినవభారతివ్యాఖ్య - అభీినవగుప్తుడు-గెయిక్వాడు ఓరియంటల్‌ సీరీస్‌ = ఓరియంటల ఇనిస్టిటూ్యూటు = బరోడా - 1056,

నైషధము 1 శ్రీహర్డుడు - సంజీవనీవ్యాఖ్య - మల్లినాథుడు

వైషధము ] బ్ర ఉడాలి వారి వ్యాఖ్య - నాహిత్య అకాడమో - 'ప్పాదరాబాదు.

(పప్రతాపరుద్రీయము . విద్యానాథుడు - రత్నాపణవ్యాఖ్య - కుమారస్వామిసోమపీథి- వావిళ్ళ- మద్రాను అ= కేంవశ,

ప్రియదర్శిక :. ఫ్రీహార్షుడు - ఎమ్‌.ఆర్‌.కాశే - నిరయసాగర (పెస్సు, బొంబాయి*1 928,

బాలరామాయణము ; రాజశేఖరుడు-చౌఖాంబా సురభారతీ (ప్రకాశన్‌ = వారణాసి-1986.

భగవదజ్ఞుకము ః నిరయసాగర (పెస్‌, బొంబాయి.

భావ(వ్రకాశము 1 శారదాతనయుడు - భావాలోకవ్యాఖ్య _ శ్రీజమ్ములమడక వూధవరావమశర్మ + ఆంధప్రదేశ్‌ సంగీతనాటక ఎకాడమోా - పాదరాబాదు - ఏప్రిల్‌- 1973.

భావ(ప్రకాశము ; శారదాతనయుడు -చౌఖంబా నురభారకతీ ప్రకాశన = వారణాసి-1983.

భాసననాటక చక్రము ఏ ఖాసుడు = మోతీలాల్‌ బనారసీదాస్‌- వారణాసి-]1 987 (స్వపష్నవాసవదత్త ము, (పతిజ్లాయౌ గంధరాయణము, అవిమూరకము, చారుదత్తము, (ప్రతిమా, అభిషేక నాటకము, పంచరా[తము, మధ్యమవ్యాయోగము, కర్ణభారము, ఉఊరుభంగము, బాల చరితము) కై

మహాప్‌ర చరిత్రము : భవభూతి - చౌఖంబా నురభారతీ (పకాశన - వారణాసి-1963.

మేఘ సందేశము ; కాళిదాసు - విద్వాన్‌ కోసూరు వెంకట నరసింహరాజు వ్యాఖ్య - సంస్కృతబభాషా (ప్రచారనసమితి, పాదరాబాదు - 190.

రఘువంశము ॥ కాళిదాను - సంజీవనీవ్యాఖ్య - మల్లినాథుడు - వావిళ్ళ- మద్రాను,

రత్నావళి అ హర్షుడు - ప్రభావ్యాఖ్య- శ్రీ నారాయణ శర్మ - నిరయనాగర _పెన్సు- బొంబాయి.

రసగంగాధరము 1 జగన్నాథుడు - చంద్రికావ్యాఖ్య = బదరినాథ్‌ రూ, మదన్నోహన్‌ రూ = చౌొఖంబా విద్యాభవన్‌ - వారణాసి.

రసార్రవసుధాకరము క సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు జ వ్ర బులుసు వెంకట రమణయ్యగారి ఆంధ్రానువాదముతో - గ్రీరా ష్పవోంకటకు పూరపుటూా పతి సూర్యారావు బహద్దరువారి సమాదరణమున (ప్రకటితము -= గార్డెన్‌ పెస్‌- మద్రాను - క్షేం50.

రత్నావళి ; ' హర్షుడు - ప్రభావ్యాఖ్య- గ్రీ నారాయణ శర్మ - నిరయసాగర (పెస్పు- బొంబాయి.

రూపకషట్క్కాము ; వత్సరాజు - సము[ద్రమధథన సమవకారము, రుక్కిణీ హరణ ఈహా మృగము మొదలగు నారు నాటకముల సంకలనము = మహారాజా గెయికా్మడు (ప్రచురణ - సెంట్రల్‌ లైె(బరీ జ బరోడా - 1918.

వకోక్తి జీవితము ; కుంతకుడు - బాలనందినీవ్యాఖ్య - శ్రీ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు - సాహిత్య ఎకాడమో - న్యూఢిల్లీ - 1077,

వసంత తిలకభాణము 2 ల్రీవాత్సకులతిలక వరదాచార్య - వావిళ్ల - మద్రాను-1937.

వ్యక్తి వివేకము ॥ మహి మభట్న ఎ నిర్ణయనసాగర (పెస్సు - బెౌంబాయి.

వాల్మీకి రామాయణము ౩: వాల్మీకి- వావిళ్ళ-మద్రాను. క్ష

వాల్మీకి రామాయణము వ వాల్మీకి = బాలానందినీ్‌ వ్యాఖర్ణ - శ్రీపుల్లెల శీరాముచం[దుడు = ఆరవిజాన [టసు - (్ర్ర (6 క ప్టాదరాబాదు-19౪.

శృంగార తిలకము ఏ రుద్రటుడు - ప్రాచ్యపకాశన్‌, జగత్‌ గంజ్‌ - వారణాసి = 19638,

సరన్వతీ కంఠాభరణము ' ధారాధిపతి భోజుడు

సాహిత్య దర్పణము 2 విశ్వనాథుడు - వ్రీరామచరణ తర్కవాగీశ భట్టాచార్యకృతటిక - నిరయసాగర (పెస్సు - బొంబాయి = 19135,

సంస్కృత మహాభారతము వ్‌ వ్యాసభగవానుడు - ఆర్‌.యస్‌.వాధ్యారు అండ్‌ నన్వు- పాలాట్‌- 1930 నుండి 1933 (వివిధ పర్వములు).

సంస్కృత మహాభారతము ఏ వ్యాసభగవానుడు - భండార్కరు ఓరియంటల్‌ పరిశోధన సంస్థ - సంశోధిత మహాభారత ము[దణ = పూనా,

హరివంశము ; వ్యాసభగవానుడు - గీతాపేస్‌ - గోరథ్‌పూరు.

హరివంశము ఇ వ్యానభగవానుడు - భండార్కరు ఓరియంటల్‌ పరిశోధన సంస్థ = పూనా,

హరివంశము ఇ వ్యాసభగవానుడు - అధిక పాఠముల అనుబంధము-భండార్కురు ఓరియంటల్‌ పరిశోధన సంస్థ - పూనా.

ఆంధ్ర (గ్రంథములు

అహల్యానంక్రందనము : సముఖము వేంకట కృష్టపృునాయకుడు ఒం కె.జి.మూర్తి - శృంగార కావ్య[గ్రంథమండలి - మచిలీపట్టణము -1936.

ఆంధ్ర ధ్వన్యాలోకము ॥ గ్ర వేదాల తిరువేంగళా చార్యులు ఆ హైదరాబాదాంధ సాహిత్య పరిషటత్న

ఆంధ్ర మహాభాగవతము ; బమ్మెర్‌ పోతనామాత్యుడు ఆనందము[దణాలయము-మదాను.

ఆంధ్ర మహాభారతము కవిత్రయము - వావిళ్ళ-మద్రాను.

ఉత్తర హరివంశము 2 నాచన నోమనాధుడు - వావిళ్ళ- మద్రాను - 1067,

కళాపూర్లోదయము ; _పింగళసూరన - ఆంధ్రపదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడమి - ప్పాదరాబాదు- 1967

కావ్యాలంకార సంగ్రహము ;, రామరాజ భూషణుడు - ఈ సన్నిధానం సూర్యు నారాయణ శాస్త్రిగారి వాస్టాఖ్య ఎమ్‌. జచశేషాచలమ్‌ అండ్‌ కంపెని - మచిలీపట్టణము జా నవంబరు 1965.

కాశీఖండము ; శ్రీనాథుడు - వావిళ్ళ-మద్రాను - 1062,

కిన్నెారసాని పాటలు ; విశ్వనాథ సత్యనారాయణ _ వియస్‌.యసన్‌.కంపెనీ- మారుతీనగర్‌- విజయవాడ.

కుమార సంభవము గ నన్నెచోడుడు = ఆం(ధపదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడెమా - ప్లాదరాబాదు - మే 1968

కృష్ణపక్షము [ట్రీ దేవులపల్లి కృష్ణశాస్రి-ఓరియంట్‌ లాజ్మన్‌- 'పాదరాబాదు-1997.

గిరికుమారుని పేమ గీతాలు : విశ్వనాథ సత్యనారాయణ = వియస్‌.యన్‌.కంపెనీ- మారుతీనగల్‌- విజయవాడ,

గోపికా గీతలు : విశ్వనాథ సత్యనారాయ ణ- వియస్‌.యసన్‌.కంపెనీ మారుతీనగర్‌= విజయవాడ.

తెలుగు సాహిత్యచరీత్ర టీ కొరపాటి శ్రీరామమూర్తి-రమణ శ్రీ [మవ్రచురణ, విశాఖపట్టణం.

నన్నయ యుగము వ్రథమభాగం

దశకువూర చరిత్ర 1 మూలఘటికకేతన - వావిళ్ల- మదాను.

నన్నయ వ్యాన పీరము "సంపాదకుడు వముధునాపంతుల సత్యనారాయణశాస్తి, తిరుపతి తిరునుల దేవన్గానము, తిరుపతి - 19087,

నిర్వచనోత్తరరామాయణము : తిక్పూున - ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడమిో = ప్పాదరాబాదు- 1968. ఛై

పలనాటి వీరచరిత్ర : శ్రీనాథుడు - విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం - విజయవాడ 1961. పండితారాధ్య చరిత్ర : పాల్యురుకి సోమనాధుడు - తెలుగా విశ్వవిద్యాలయం -హ్టాదరాబాదు - 1900. పాణిగృహీత . తిరుపతి వెంకట కవులు - కాకినాడ ముదాక్షరశాల -వ-ఎనాడ 1929, పాండురంగ మాహాత్మ్యము ॥ తెనాలీరామకృప్టుడు జ ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడమో - ప్టాదరాబాద్‌ 1967, బసవప్పరాణము ;: పాల్కురికి సోమనాథుడు - తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం - పాదరాబాదు - 1969. బాలరామాయణము - అనువాదము తిరుపతి వెంకటకవలు, (తిరుపతి వెంకటకవుల కృతులు-నాటకములు-సంపుట- 04) షష్టిపూర్తి మహోత్సవ సంఘము, బందరు- 19036. భాస్క్మరరామాయణము : హుళక్కి భాస్కరుడు = ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాపాత్య ఎకాడమిోి, ప్టాదరాబాదు - జనవరి 10609. భోజరాజీయము ; అనంతావూత్యుడు నాహిత్య అకాడపూ, 'పాదరాబాదు - 10609. మత్తవిలాన ప్రహసనము * అనువాదము వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి. మనుచరి[తత : "పెద్దనామాత్యుడు - వావిళ్ళ - మదాను - 1060. మనుచరిత్ర : పెద్దనామాత్యుడు - క్రీ వెంపరా€ సూర్యనారాయణ శాస్తి వాఖ్య - వెంకటా ౬ అండ్‌ కో - ఏలూరు - 1966. మహావిరచరిత ; అనువాదము మళల్తాది సూర్యనారాయణ శాస రమ్యాలోకము : రాయోలు సుబ్బారావు- స్వీయ్యప్రచురి గు 'ప్టాదరాబాదు రాధికా నాంత్వనము శః ముద్దుపళని - వావిళ్ళ =మద్రాను = 196() రామాయణ కల్పవృక్షము ; విశ్వనాథ సత్య్టనారాంయయణ వియస్‌.యన్‌.కంపెనీ- విజయవాడ. ఖమ]

రోషనార “ కొప్పరపు సుబ్బారావు -ఎస్‌, అప్పలస్వామి, బుక్‌సెల్లర్‌ అండ్‌ పబ్లిషర్‌ -రాజమండి -1930.

వనుచరిత్రము ఇ రామరాజభూషణుడు - గ్ర శీషా[దిరమణ కవుల వాఖ్య - వావిళ్ళ - మద్ర్రాను - 1065.

వా్యాసభారతము * క వ్ర జౌ న్నలగడ్డ మ్స తుస్టంజయరావ్వు జ స్వీయ([ప్రచురణము -

నన్నయ పరిష్కారము రాజమండీి

విక్రమార్క చరిత్రము ఫి మేరంరాజు జక్కన - ఆం(ధ(పదేశక్‌ సాహిత్య ఎకాడమిో = ప్పాదరాబాదు -జనవరి- 1968.

విషాదనారంగధర ॥ శ్రీ ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు- తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, ప్పాదరాబాదు-1983,

శశాంక విజయము ? శేషము వేంకటపతి - వావిళ్ళ- మద్రాసు - 1060,

సివభారతము ; ట్రీ గడియారం వేంకటశేషశాస్తి, స్వీయ ప్రచురణ - ప్రొద్దుటూరు.

ఫివరా(త్రి మాహాత్మ్యము : శ్రునాథుడు-ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్తు- 'ప్టాదరాబాదు-1968.

శివసాగర్‌ కవిత శివసాగర్‌, అవిదితము.

శుకసవ్తతి ? పాలవేకరి కదిరీపతి-ఆంధ్ర(ప్రదేక్‌ సాహిత్య ఎకాడమిో - 'ప్పాదరాబాద్‌-1979,

శృంగార నైషధము , (శ్రీనాథుడు-ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహీత్య ఎకాడమిోి': = ప్లైదరాబాద్‌-1967,

శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యము ఏ ధూర్దటి- ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడమో - పదరాబాద్‌.

శ్రీనాథుని సాహిత్య ప్రస్థానము : డా॥[జంధ్యాల జయక్యష్ట బాపూ జీ-కల్యాణ భారతి, రవిందనగర్‌, గుంటూరు = మార్చి 1977,

సత్యభామాసాంత్వనము 2 లింగనమఖీ కామేశ్వరకవి + శృంగార కావ్య [(గంథ మండలి - మచిలీపట్టణము - 19037,

సమగ ఆంధ్ర సాహీత్యం ! ఆరుద - ప్రజాశక్తి బుక్‌ హౌస్‌ - విజయవాడ్‌ - 1000, +]

సంస్కృత [ప్రహసన సాహిత్యం ॥ శ్రీ సూరం శ్రీనివాసులు జు (మిన్సిపాలు, ఎన్‌.జి.కె. ఓరియంటల్‌ కాలేజీ = తాడికొండ - 'స్వీయ(ప్రచురణము - 19086. సంస్కృత వాజ్బయ చరిత్రము ల్రి మల్తాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి, ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు, ప్లాదరాబాదు - 19082. సారంగధర చరిత్రము * చేమకూర వెంకటకపే - ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడబూ = ప్రాదరాబాదు = 1967. సారంగధర చరిత్రము ; సముఖము వేంకటక్కు షప్ప నాయకుడు - 'కె.జి.మూర్తి, శృంగారకావ్య[గ్రంథ మండలి = మచిలీపట్టణము = 1038. సాహిత్య సౌందర్య దర్శనము వ శ్రీ చర్ల గణపతిశాస్త్రి - స్వయ (పచురణ- విజయవాడ. సినీవాలి : ఆరుద్ర విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, "హైదరాబాదు. సింహాసన ద్వాత్రింశిక : కొజవిగోపరాజు- ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తు - కాకినాడ 1960. హరవిలాసము ఏ శ్రీనాథుడు -ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడమో హరివంశము :_ఎత్లాప్రెగడ -వావిళ్ళ-మద్రాను. హంన వింశతి ? అయ్యలరాజు నారాయణామాత్య్యుడు - వావిళ్ల

• మదాను = 1964, ఆంగ [(గంథములు 104ఉీ$ వళర0222 0210252 0౨ * 222720 - కజం2(24 01191182 ₹ంజంలి 30002 = 1940. 1₹552)5 10 52103106 ౧౪౦1901 వ ౨౬ 1౬. కగంముుయముుగు? - 6025400606 01 6౫165101 56107106 2964 2011021015 - 1620022 9790510 పడగా డు = 1975, గౌ మంల ౦01 2525 ౨౬ * 222 - గేం ఉరేడా2! 10120 2656201 6ఆ౮6 = 42628 = 1975. హిందీ [గ్రంథములు (లం 1964. కళ

సంస్కృత ప్రహసనసాహిత్యం :; శ్రీ సూరం శ్రీనివాసులు - ిన్సిపాలు, ఎన్‌.జి.3. ఓరియంటల్‌ కాలేజీ = తాడికొండ - స్వీయ(ప్రచురణము = 1086.

సంస్కృత వాజ్బ్యయ చరిత్రము ః వ్ర మల్తాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి, ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు, పాదరాబాదు - 19082.

సారంగధర చరిత్రము చేమకూర వెంకటకవి - ఆంధ్రపదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడమిో - ప్పాదరాబాదు - 1967.

సారంగధర చరిత్రము ; సముఖము వేంకటకృష్ణప్ప నాయకుడు - క.జి.మూంర్తి, శృంగారకావ్యగ్రంథధ మండలి - మచిలీపట్టణము = 10338,

సాహిత్య సౌందర్య దర్శనము : శ్రీ చర్ల గణపతిశాస్త్రి - స్వీయ (పచురణ- విజయవాడ,

సినీవాలి ౩: అఆరు[ద, విశాలాంధ పబీషింగ హౌస్‌, ప్టాదరాబాదు. స్ట

సింహాసన ద్వాత్రింశిక : కొణవిగోపరాజు - ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తు - కాకినాడ 1960.

పహరవిలాసము క (శ్రీనాథుడు -ఆంధ్రవ్రదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడమిోా

• ప్పాదరాబాదు - 1966.

హరివంశము . ఎత్టా_పెగడ -వావిళ్ళ-మద్రాను.

హంన వింశతి : అయ్యలరాజు నారాయణామాత్యుడు - వావిళ్ల

• మదాను = 1964,

ఆంగ (గంథములు

స్‌

1045 ఏళ02212 5102352 0 * 220220 - మఖజం2(2 0001190108 ౦456 200102 = 1940.

552075 10 5213106116 ౧౧౬౦151 ఎ ల6 కు. కగంముయుకను? - 9002411001 0 ౫161591001 5617106 2064 0001102101: - కడ02121. 760010 డగా డి! = 1975,

"16 గమ0ంం1! 0% 2525 అక ే మ22ైజయము - గ[16 శరం2 10120 8502101 ౧౦౧6 = సేశ2రయ[25 = 1975.

హిందీ గ్రంథములు

నలగ ం కం షా? - షానా రాసనగా ₹ాగా - గ్ల (ఇళ్రగం- 1964.

క

ఆంధిచాజ్బ్యయమున శృంగారము 1) ఆచార్య యస్వీ జోగారావు - భారతి -మే

కాళిదాసుని నిరంకుశత్వము ౮ జంధా్యాల ఉివన్నశాస్తి = నారస్వత

గౌరన హాస్యము ! వ్ర బట్ట మోహనరావ్వు - ఎమ్‌.ఫిల్‌. పరిశోధన వాస్టసము - ఆంధ విశ్వవిద్యాలయము. = వాల్తేరు - అముదితము.

నన్నయయయాతి చరిత్ర ; శ్రీ వడలి మందేశ్వరరావు - భారతి - ఏప్రిల్‌ - 1965,

రసాభాసము అ గొల్లపూడి శ్రీరామశాస్త్రి - భారతి - ధాత, వైశాఖ, మే 1936.

సంన్క్యృత రూపకములు - క శ్రీ వి.వి. సింగరాచార్య - భారతి = జూన్‌ 055.

డిమము, ఈహామ్మగము. న్‌

5%[ఇగ(రి (6 షష జీ. సం | న. స ॥ న. జననం : తే 5-12-1943 ది . ( (/ జన్మస్థలం : ఎజయనగరం౦ జిల్లా, విజయనగరం తల్లిదండ్రులు : తరిగొప్పుల కనకమ్మ, సుబ్బారావు దంపతులు విద్యాభ్యాసం : ప్రాథమిక విద్య - విజయనగరం సంతపేట పురపాలక పాఠశాల, ఉన్నత వాఠశాల విద్య - బి.పి.యమ్‌.యమ్‌. హైస్కూలు, వఎజయనగరం౦ం, కళాశాల విద్య - మహారాజా కళాశాల విజయనగరంలో బి.ఎస్సి, మహారాజా బోధనా కళాశాల ఎజయనగరం నుండ బి.యిడి, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎమ్‌.ఎ., ఎమ్‌.ఫిల్‌., పి.హెచ్‌.డి. పట్టాలు. పరిశోధన : "కవిత్రయము వారి రచనలు - రసాభాస పరిశీలనము” అనే ఎషయంపై ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం తెలుగుశాఖ ప్రాఫెసర్‌ ఎమ్‌. జయదేవ్‌ గారి పర్యవేక్షణలో ఉద్యోగం : విజయనగరం మున్సిపల్‌ హైస్కూళ్లలో బి.యిడి అసిస్టెంటుగాను, బొబ్బిలిలో రాజా ఆర్‌.ఎస్‌.ఆర్‌.కె. రంగారావు కళాశాలలో తెలుగు శాఖాధ్యక్తుడుగా పదవీ విరమణ రచనలు : భారతి, స్రవంతి మొదలైన పత్రికలలో 1972 నుండి అనేక వ్యానాలు ప్రచురితం నివాసం : [416 157, ఎ.పి. హెచ్‌బి. కాలనీ, ఫేజ్‌ - 1, బాబామెట్ట, విజయనగరం. తం ను మమ న పాన సాక. యా వా కా” 2కే