Telugu కరువు - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

(౮. "నెల దినుసును బట్ట బెల్లమైతింది. మా బూముళ్లో నల్ల బెల్లమె దిగతాది. నల్ల బెల్లం చెడ్డగాదె! నలుపంటె ఎందుకయ్యా అంత అలుసు? నాయాలీసిమ నల్లంగా వుందె వోళ్లందురూ పెండ్లిండ్లు చెసుకోకూడదు అని చట్టం చెసెస్తే నల్లొళ్లంతా ఏమై పోతారు? నల్ల బెల్లం అంటె అది నాటు సారాయికే పనికొస్తుందనుకుంటేె ఎట్లా? తవుళ్లో పిడికిడు నల్ల బెల్లం కలిపి ఆవుకు

• పెట్టండి. అది ఎంత పిరింగా తవుడు తింటాదో / పై చూడండి. నల్ల బెల్లంతో ఎన్ని మందులు తయారవతాయో గదా! మహారాష్ట్ర వాళ్లు ఆంధ్రా నల్ల బెల్లం మాకొద్దు అసి అసెంబ్లీలో చట్టమె చేసుకుని కూర్యున్నారంట. నిరుటి దాక సగానికి కరువంటె... తాటికాయంత సంగటి ముద్ద _ (నన ౯. తినె మనిషి కోడిగుడ్డంత ముద్ద తిని అన్ని ముద్ద పోవటంలా. నల్ల బెల్లం లారీని చూస్తేచాలు సళ్ళు తాగేయడం! కరువంటిె... నిండు - అది నాటుసారాకె పోతావందని యాడికాడ గర్భిణీ ముక్కుపుల్ల కుదువంగిట్లో మగ్గడం: ఎక్ర్రైజోళ్లు పట్టెస్తా వుందారు. దింతో ఎనిమిది తొమ్మిది కరువంటిె... నల్లబెల్లాన్ని నిషెధించడం...! వెలు పలకతా వుండిన బంది బెల్లం ఇప్పుడు అయిదు వేలా అయిదొందలకు అడిగె నాదుళ్లెైడు. దింతో కరువంటే... రాయలచెరువు మిద రూపాయి . రైతుకు గిట్టుబాటి కావటంలా, ఖర్చు పెట్టకుండా బేగం పట ప్రయ ఓవర విల్లలను చదివించుకోవాలన్నా ఒక్క మీద కొట్లు కుమ్మరించడం... ఆడకూతురికి పెండ్లి చెయ్యాలన్నా మాకు బెల్లమే గెతి... బండి బెల్లానికి ఒక్క క్రషర్‌ బాడుగె అయిదు నూర్తు, ఆదేవాళ్లకు కూలి 15 నూర్లు. ఇంక ఎరువు లేసింది, కరెంటు శాద్ది కట్టింది... లెక్కేస్తై మిగిలెది గోచిపాతే!”

• చెరుకు రైతు

న్‌. (గ ప్‌

1 దిర[టేచి౦01413% జన విజ్ఞాన వేదిక సాహితీ స్రవంతి చిత్తూరు జిల్లా 1

ఆ జనవిజ్ఞానవెదిక, సాహితీ ప్రవంతి చిత్తూరుజిల్లా.

ప్రథమ ముద్రణ : అక్షుబర్‌, 2002

ప్రతులకు : ప్రజాశక్తి బుక్‌ హౌస్‌ (అన్ని బ్రాంచిలు) జన విజ్ఞాన వెదిక ఎన్‌. వేణుగోపాలరావు ఎస్వీ అ(గ్రికల్చ్బరల్‌ కాలేజీ, తిరుపతి. ఫోన్‌ : 48298 సాహితీ స్రవంతి. సాకం నాగరాజ, 6-1-70, వరదరాజ నగర్‌, తిరుపతి. ఫోన్‌ : 32186

వెల : రూ. 80/-

2

కరువంటె...!

కరువును సశాప్రీయంగా చూద్దామన్న తపన ఉండడం వల్ల ఇప్పుడీ పుస్తకం మీ చేతుల్లో వుంది.

మామూలుగా మనుషులు విచిత్రాలంటే చెవికోసుకుని వింటారు, చదువుతారు.

ఈ సంవత్సరం కరువు రాజ్యమేలుతోంది గదా. ఈ కరువు కాలంలో పత్రికలు కానీ, ప్రసార సాధనాలు కానీ

• ఆ కరువును ప్రతిఫలించే జీవితాలకు దగ్గరయ్యాయా దూరమయ్యాయా అంటే దూరమయ్యాయనే చెప్పాలి.

ఉదాహరణకు చిత్తూరు జిల్లాను తీసుకుందాం. ఇన్ని పత్రికలూ, ఇన్ని మినీ ఎడిషన్లూ వున్నాయి కదా. ఇవన్నీ కూడా దేని మీద దృష్టి పెట్టయంటే - చంద్రబాబు నాయుడు తమ్ముడు వాళ్ల అన్న “ఆశయాలకు విరుద్ధంగా రాజకీయ రంగంలోకి మళ్లీ ప్రవేశిస్తున్నాడట. ఇదొక వార్త! దీనిమీద లక్షాతొంభైయ్యారు బాక్సు ఐటములు. ఇంక, తిరుపతి తెలుగు దేశం పార్టీలో తిరుపతి ఎమ్మెల్యే చదలవాడ కృష్ణమూర్తికీ, తిరుపతి మునిసిపల్‌ ఛైర్మన్‌ శంకర్‌రెడ్డికీ విభేదాలు ముదిరిపోయాయట. వారిద్దరికీ అధిష్టానం నుంచీ పిలుపు వచ్చిందట. వీటిమీద సప్తవర్దాలతో వార్తలు!

ప్రజల సమస్యలను రాజకీయ నాయకులతో పాటు పత్రికలు కూడా తమవంతు బాధ్యతగా పక్కదోవ పట్టిస్తున్నాయి.

రాష్టమంతా, ఇంకా దేశమంతా కరువు కాళ్లూని బలపడిన ఈ రోజుల్లో ఇవీ మనకు నిద్రలేస్తూనే కనిపించే వార్తలు!

వీటి మధ్య కొన్ని కరువుకు సంబంధించిన వార్తలు కూదా! అవి ఎట్లా వుంటాయంటే- మనుషులకు విచిత్రాలంటే తమాషా కదా! కాబట్టీ, మదనపల్లె దగ్గర ఒక వూళ్లో కరువుకు తినడానికి తిండిలేక చెరువు వండ్రు మట్టిని తిని పాపం బతుకుతున్నారు అని! ఇంకా ఫలానా సుగాలి తాండాలో 12 ఏళ్ల అమ్మాయిల మొదలు ఆడవారంతా ముంబయికి వెళ్ళిపోయి వేశ్యావృత్తిలో దిగిపోయారనీ.... తాగునీటి కోసం ఏడుమైళ్లు నడుస్తున్నారనీ...

ఇక పత్రికల్లో వచ్చే కార్టూన్లు ఇంకా చిత్రం. బోడిగా ఆకుల్లేని చెట్టు... ఒక రాబందు జనాన్ని పీక్కుతింటూ...!

ఒక జిల్లాలో వరి పంట ఎండిపోతే వరి... హరి హరీ! అని వెకిలి హెడ్డింగులు! వెళ్లిపోకుమా నైరుతీ రుతుపవనమా...! ఇదీ తీరు...!

అందుకే ఇందాకా మనం '“సశాప్రీయంగా” అనుకున్నాం. కె. బాలచందర్‌ తన్నీర్‌ తన్నీర్‌ కరువునే పత్రికలూ, టీవీలూ మనకు చూపిస్తున్నాయి, ఎన్నో ఏళ్ళుగా.

ఖాళీ కుండలతో మంత్రులను ఘెరావ్‌ చేయడం అనే దృశ్యాన్న మనం కరువుకు (ప్రామాణికంగా తీసుకుంటున్నాం. పగుళ్ళు వచ్చిన చెరువులూ, పశువుల మెతకు కూడా కొరగాకుండా ఎండిపోయిన పైర్లూ... ఇంతకు మించిన సమాచారం మనకు దొరకడం లేదు.

ఈ నేపధ్యంలో విచిత్రాలకు దూరంగా జనజీవితాలకు దగ్గరగా... చిత్తూరు జిల్లా జనవిజ్ఞానవేదిక, సాహితీ స్రవంతి సభ్యులం పిడికడు మంది కలుసుకుని చిత్తూరు జిల్లా రాయలచెరువు పొయకట్టు అంతా తిరిగి ఈ పుస్తకాన్ని తీసుకు వచ్చే ప్రయత్నం చేశాం.

ఒక రైతుకు నాలుగెకరాల భూమి వుంటే ఆయన ఆ నాలుగెకరాల్లోనూ చెరుకు పెట్టాడు. అందులో రెందెకరాలు ఎండకు వొదిలేసి బావిలో వున్న దోసెడు నీళ్లతో మిగిలిన రెందెకరాలనే కాపాడుకుంటున్నాడు. ఇది కరువు.!

ఒక వూళ్లో తాగునీటికి టాంకు నిండా నీళ్లున్నాయి. ఇంటింటికీ కుళాయిలున్నాయి. అయినా, ఆ వూళ్లో వందెకరాల్లో వెరుశెనగ ఎందుకూ పనికి రాకుండా పోయింది. ఇది కరువు!

వూరిని ఆనుకుని వుండే భూముల్లో పనిచేసే కూలీ అక్కడెక్కడా కూలీ దొరక్క ఏడు రూపాయల చార్జి పెట్టుకొని

తె

పట్టణం పోయి కూలికోసం నిలువు గాళ్లతో ఎదురు చూడాల్సి రావడం... ఇది కరువు! కరువు పనుల్లో మనుషులు వాల్గొనకుండా జె.సి. బి. రాక్షసిలాగా పనిచేయడం కరువు! తంతే మూతి పళ్లు రాలినట్టు రాలిపోయే చెక్‌డామును కట్టడం కరువు! రాయలచెరువు మీద రూపాయి ఖర్చు పెట్టకుండా బేగంపేట ఫప్రయ్‌ఓవర్‌ మీద కోట్లు కుమ్మరించడం కరువు! తాటికాయంత సంగటి ముద్దలు రెండుతినే చెయ్యెత్తు మనిషి కోడి గుడ్డంత ముద్దలు రెంటితో సరిపెట్టుకొని నీళ్లు తాగేయడం కరువు! నిండు గర్భిణీ ముక్కుపుల్ల కుదవంగిట్లో మగ్గడం కరువు! ఇదీ జీవితం.... ఈ జీవితాన్ని మేం చూసి మీకు చూపించడానికి తపన పడ్డాం. అసలు కరువులు ఎందుకొస్తాయి, గ్రామీణ వ్యవస్థ కరువులను ఎదుర్కోవడానికి ఏమేమి సంప్రదాయక వనరులను పాత కాలంలో కల్పించుకొని వుండింది, వాటిని ఈ కొత్త కాలంలో ఎలా దూరం చేసుకున్నాం... ఈ దృష్టి కోణంతో కూడా చూశాం. = మా బృందం 'కన్ను? చూసిన జీవితాన్నీ సత్యాన్నీ.. మీరు కూడా శోధించండి. ఈ పుస్తకంలోని అంశాలపై మీ అభిప్రాయాలను మాతో పంచుకుంటారని ఆశిస్తూ... జన విజ్ఞాన వేదిక సాహితీ ప్రవంతి చితూరు జిల్లా. యో గం త్త ఠి

ముందు ఒక వారు బందార్త పల్లె ...! తీరప్తి నుంచి పచ్చికా పల్లమే 25,80 కిలోమీటర్లు వుంటాది. ఆ పచ్చికా పల్లం దాటుకోని 7,8 కిలో మీటర్లు పోతే చవటగుంట. అది దాటితే పాతగుంట. ఈ పాతగుంటకు వుత్తరంగా మట్టి బాటమీద ఒకటీ ఒకటిన్నర కిలోమీటరు పోతే బందార్ల పల్లె వొస్తింది ...! తిరప్తికి ఎట్ట లేదన్నా 40,45 కిలో మీటర్లు వుంటాది. అక్టోబరు తొలి వారంలో ఈ వూరుకి పోయి ఒక పెద్దాయన్ని పట్టుకుని అడిగినాం.

“పెద్దాయనా! మీవూళ్లో కరువెట్టా వుండాది?” అని.

“అడిగేదేముండాది నాయనా! మీరు కాలు తడవకుండా మా వూరొచ్చినారంటేనే అర్తం కావటం లా? ఈ నెల్లో మేలు కాలాల్లో అయితే మీరు మా వంక దాటలేక ప్యాంట్లు మోకాళ్ల దాక మడుచుకోని వంక దాటుండాల. ఇంక చెప్పేదానికే ముండాది?” అనేసి అన్నాడా పెద్దాయన.

ఈ బందార్ల పల్లెలో లెక్కకు 35 ఇండ్లుంటాయి. ఎక్కువ బాగం అద్దాపిండ్ల. గుండు గుడిసెలు కూడా వుండాయి. చూపుకు ఆనే మిద్దెలూ వుండాయి.

వూరి చుట్టూతా చెరుకు తోటలూ, ఎండిపోయిన శెనిగి తోటలూ... వరి మడి ఎక్కడో గానీ లేదు.

ఒక్కొక్క రైతునే కదిలించి చూస్తే... వాళ్ల మాటల్లోనే వాళ్ల పరిస్తితులు చూడండి:

న టె సారాయికెే ఖబెల్లం అంటి నాటు నారాయికనా? పరమాన్నానికి కూడా పనికొస్తాది...!

అత) ,

న క్‌ కా? ఉత మూసుకునే సరికి ఆరు తెరచక పోతుండాయి. ట్ర “సీఎంనూ ఆయన మంతుర్లనూ, ఇరవైనాలుగు “జ్య నష, ఎస్వీ సుగర్స్‌లో తయారైన చక్కిరి పది కేజీలూ, అరగొండ ఆమే. పచ్చ కర్పూరం మాదిరిగా వుందే అరగొండ బెల్లం నున్నంగా గెడ్డాం గీస్మోని, మెళ్లో ఏడెనిమిది వేల పదికేజీలూ తీస్కరాండి. ఫైవ్‌స్తార్‌ హోటళ్లలో వొంటోళ్లను రూపాయలు చలవ జేసే బంగారు చైనా యేసుకోని _ విలిపించి చక్కిరితో, ఆ తెల్ల బెల్లంతో పాయిసం వుయ్యాల్లో జెమ్మంగా వూగతా వుండేసరికి 'ఓయబ్బో చెయ్యించండి. నేను మాత్రం మా బందార్లపల్లి బూముల్లో ఈయనకేమి?” అని అనుకునేరు! అంతా డూప్పే! గానిగాడిన నల్ల బెల్లంతోనే మా ఇంటామె చేతే

ఈ వెంకటరత్నం అనే చక్రార్తికి మూడు పరమాన్నం చెయ్యిన్తా. ర్‌

చక్కిరితో చేసిన పాయిసం బాగుందాదో, ఆదకూతురికి పెండ్లి చెయ్యాలన్నా మాకు బెల్లమే గెతి... అరగొండ తెల్ల బెల్లంతో చేసిన పాయిసం బాగుందాదో, బండి బెల్లానికి ఒక్క క్రషర్‌ బాడుగే అయిదు నూర్హు, మా నల్లబెల్లంతో చేసిన పాయిసం బాగుందాదో ... ఆడేవాళ్లకు కూలి 15 నూర్లు. ఇంక ఎరువు లేసిందీ, సి.ఎం.నూ, మంతుర్లనూ, కలెట్టర్లనూ చెప్పమనండి కరెంటు శార్జీ కట్టింది... లెక్కేస్తే మిగిలేది గోచిపాతే!” చూద్దాం బాంచత్‌” అని రంకేసినాడు వెంకట్రత్నం. మెమేదో ఆ వూరికి తమాషా కోసం వొచ్చినట్టు, “ నల్లబెల్లంతో పరమాన్నం తిన్నోడు చక్సిరి “సరేలెండి పాపం మీరేదో వొస్తే నేను నిలుకు లేకుండా పాయిసాన్ని గానీ, తెల్లబెల్లం పాయిసాన్ని గానీ గుక్కడు మా కష్టాలు చెప్పేస్తా వుండా, ఇంక తమాష మాటలు తాగలేడు సా దైవసాక్షిగా ...” అని అంగలార్చినాడు. కొన్ని మాట్లాడు కుందాం.” అనేసి అన్నాడు. దైవసాక్షిగా అనేది ఆయన వూత పదం. ఆ తర్వాత ఆయన వ్యవసాయం గురించి ఆయున బెల్లం యాపారం చేస్తాడు. _ గాకుండా అదీ ఇదీ మాట్ట్లాడినాడు. నిన్నామొన్నట్నించి గాదు ఇరవైయ్యేంధ్లుగా చేస్తా వుండాడు. “ సా... నేను పుత్తూరులో ఇంటర్‌ చదివినా. బందార్లపల్లి, బలిజిపల్లి, పాతగుంట, శెనిగారి అప్పుడు నా వొళ్లంతా కొవ్వే. ఎందుకంటే యెవసాయాలు పల్లి... ఈ చుట్టు పక్కల వూళ్ళోళ్లందరికీ, 'వెంకట్రత్నానికి ఎల్లాకొల్లిగా జరగతా వుండినాయి. ఇంట్లో యాడజూసినా బెలం యేస్తే మన దుడ్డు యాడికీ పోదు. ఒక దినుం దాన్యమే, బాధా బదనాయం వుండేది కాదు. జరుగుబాటైన అరదినుం లేటయినా మన దుగ్గాణి మన దగ్గిరికి కుటుంబం గదా అనే పెగ్గి. నా తలకొవ్వే నన్ను నాశినం వొచ్చెస్తింది. అని పేరు సంపాయించుకున్నాడాయన. చేసింది. ఇంటర్‌లో తెలుగు చెప్పే అయ్యోర మ్మ ఇట్టాంటి యాపారం ఒక్క సారిగా నడుము 'సందులెన్ని అంటే నేను మిడిమేలంతో పుత్తూరులో ఏడు లిరిగి పోయి మూల కూర్చునేస్తే... బెల్లం రైతుగ్గాన్‌, సందులు అన్నా. ఆ మహాతల్లి ఇంకొక సారి ఏదో విభక్తి యాపారస్తుడికి గానీ కాళ్లూ జేతులూ కట్టెసినట్టయిపోదా!. అడిగితే “పైనా కిందా లోలోపలా అని ఎక్కిరించినా. “నేల దినుసును బట్ట బెల్లమైతింది. మా మన చెషప్టలను చూస్తా దేముడు గంపంత కండ్లు పెట్టుకొని బూముల్లో నల్ల బెల్లమే దిగతాది. నల్ల బెల్లం చెడ్డగాదే! వుంటాడు గదా... నేను ఇంటర్‌లో తెలుగులో గూడా నలుపంటే ఎందుకయ్యా అంత అలుసు? నాయాలీసీమ ఫయిలైపోయినా. అప్పుడుగాని బాగా చదువుకోనుంటే నల్లంగా వుండే వోళ్లందురూ పెండ్లిండ్లు చేసుకోకూడదు ఇప్పుడు గోయిందరాజుల కాలేజీకి నేనేగదా ప్రిన్సిపాల్‌నై అని చట్టం చెసేస్తే నల్లోళ్లంతా ఏమై పోతారు? నల్ల బెల్లం _ వుంటా. కనాగష్టం జూనియర్‌ కాలేజీకైనా ప్రిన్సిపాల్‌ అయి అంటే అది నాటు సారాయికే పనికొస్తుందనుకుంటే వుండనా! మూడువేల రూపాయల వుజ్లోగం వుండేదీ 30 ఎట్లా? తవుళ్లో పిడికిడు నల్ల బెల్లం కలిపి ఆవుకు పెట్టంది. ఎకరాల బూమి వుండేదీ ఒకటి అని ఇప్పుడు గదా అది ఎంత పిరింగా తవుడు తింటాదో చూడండి. నల్ల తెలస్తుందాది.” అనేసి అన్నాడు నవ్వతా నవ్వతానే. బెల్లంతో ఎన్ని మందులు తయారవతాయో గదా! ఆయనకు చదువుకోలేదని ఇప్పుదెంత దిగులో మహారాష్ట వాళ్లు ఆంధ్రా నల్ల బెల్లం మాకొద్దు అని వొపం! ఈ వెంకటరత్నం అంటే ఎంత అమాయకుడంటే, అసెంబ్లీలో చట్టమే చేసుకుని కూర్చున్నారంట. నిరుటి “ఇప్పుడిక్కడ మీరు పది మంది వుండారు గదా... నా దాక సగానికి సగం బెల్లం ఒక్క మహారా[ష్టకే పొయ్యేది. మాదిరిగా ఇంగ్లీషొచ్చిన వాడు ఒక్కడుండడే! దైవసాక్షిగా ఇప్పుడొక ముద్ద పోవటంలా. నల్ల బెల్లం లారీని ఇది గ్యారంటు. నాకు ఇంగ్రీషు వచ్చినట్టు ఎవ్వురికీ చూస్తేచాలు - అది నాటుసారాకే పోతావుందని యాడికాడ రాదనుకుంటా కావాలంటే చూడండి. [6 1౪76 15 ఎక్సైజోళ్లు పట్టేస్తా వుండారు. దీంతో ఎనిమిది తొమ్మిది 50 1008 046 1 02౧ 06 97100 200538 1౬ వేలు పలకతా వుండిన బండి బెల్లం ఇప్పుడు అయిదు ౧౧2026 116 ౦౧16 డిగ్రీస్‌. మ్‌ క్విక్‌ కన్నుమూసి వేలా అయిదొందలకు అడిగే నాదుళ్లేడు. దీంతో రైతుకు తెరిచేలోగా చెప్పెయ్యాల.” అనేసి తొందర పెట్టేసినాడు. గిట్టుబాటే కావటంలా. మాలో ఒకాయన ఆ అమాయకత్వానికి దండం విల్లలను చదివించుకోవాలన్నా ఒక్క పెట్టాల్సింది పోయి,“దాన్ని అదర్‌ డిగ్రీస్‌లోకి మార్చలేం.” 6

అనేసి అన్నాడు. మదికట్టు వుందాది. ల్‌ “అదిగదా మీ ఇంగిలిపీసు. నేను మారస్తా _ వెలి చేను మూదె ఖ్‌. చూడండి. [16 17౪ 13 [00 1012 10 ౧౦౩3 కరాలు. బావిలో జ్‌ ఖ్‌ ా 1 020 ౧06 0100 16 దీన్నిగూడా మీరు 0461 వుండాయే కానీ 3 ను. ర681665 లోకి 012186 చెయ్యలేరు. మీ చదువులు వోర్సు ఎవరు ప అట్లా వుండాయి పాపం. ఏం చేద్దాం. నేను చిటికలో _ మౌటెరువెసేసలదు ౧12026 చేసేస్తా.” అని మాలో ఎవరైనా ౧[ఖు2ై6 . రకా. చేసేసారేమో అన్న. బితర పోయి ఆయనే ౮) కయ్యదాకా అయినా సాగిపోవాలి గదా... గున్తారయౌ అణు ఒల్త 121 క్రల అప్పుడప్పుడూ కళ్లాపి చల్లినట్టు పదే చినుకులతో చేసేసినాడు ఇట్లా, 06 ౪7211 15 (00 11821 10 రెండెకాల చెరుకుతోట వుండాదంటే వుందాది. 011010 1. ఆది సార్‌ నా తెలివి.” అనేసి ఇంత పొడుగు చేను మూదెకరాల్లో వేసిన శెనిగి తోట మాత్రం చూసినాడు. పూరాగా ఎండిపొయ్యింది. వూడలే దిగలా. గ తలకు రంగేసి నిమ్మళంగా కనిపించే ఈ “నా మూదెకరాల్లో వేసీన శెనిగి విత్తనానికే . తిక్కలోడు కొంచేపే నవ్విపించి నిజంగానే ఆయన ఎంత: రెండువేలా అయిదు నూర్లు పెట్టినా. దున్నకానికి పెద్ద నదిని ఈదుతున్నాడో ఇట్లా చెప్పినాడు : ట్రాక్టరోళ్లకు 15. నూర్లిచ్చినా. ఒక తొావ్వకానికి 500 “నేనొక్క పొరబాటు పనిని చేసినాను సార్‌. ఇచ్చినా. అయిదువేలు దాకా అప్పుచేసి పెట్టినా. మొత్తం నాకొక కొడుకుసార్‌. వాడు పది దాక పాతగుంటలో బూమమ్మ వాలై వోయింది.. . తెలుగు మీడీంలో చదివినాడు. టెన్త్‌ లో 420 వొచ్చినాయి ఇప్పుడు ట్రాక్టరు పనులకు పోతుండా. పనుంటెే చాలు కూలి చూసేదే లేదు. 50 రూపాయలు దినకూలి నాకొడుక్కి దీంతో నేను ఇంటర్‌లో ఎం.పి.సి చేర్పించినా. క ల ఇచ్చినా చెయ్యి చాపతుండా. వొట్టి 15 రూపాయలు వాడు ఎంసెట్‌లో క్వాలిఫయ్య కాలా. వాణీ ఎట్లయినా ఇచ్చినా చెయ్యి చాపతుండా, ఈ పని కూడా నెలలో పది ఇంజనీరును చేద్దామని తమిళనాడు జయా కాలేజీలో పన్నెండు దినాలే...” అనేసి అన్నాడు క్రిష్టమూర్తి బిటెక్‌ ఫస్టియర్‌కు అప్పుజేసి 75,000 ఫీజూ, లక్ష “మీరు చెప్తే నమ్మరుగాని సేద్యాలు గిట్టుబాటు డొనేషనూ కట్టెసినాను. అది ఇంగ్లీషు మీడీం గదా, కావడం లేదన్నా! అప్పూసప్పూ చేసి ప్రైర్ల్షమీద పెట్టను,వాన నాకొచ్చినంత ఇంగ్లీషు మా నాకొడుక్కి రాదుగదా... వాడు కురవకపోను... అప్పు తేలిపోను! అప్పులు మునిగితే గదా ఫస్టియర్‌ రెండు సబ్జెక్టులు ఫయిలే అయిపోయ్‌నాడు. మనిషి తేలేది! ఈ అప్పులే తేలా వుంటే... నిజ్జ్ఞం చెపా ఇప్పుడు 2002 అక్టోబరు గదా, 2003 వాొచ్చేస్తే ఎట్లరా వుండా ... మీరేం మా అప్పులు తీర్చేది లేదుగదా... ' భగవంతుడా అని బిత్తర పోయి చస్తా వుండాసార్‌, మళ్లీ _ నాకిప్పుడు లక్ష అప్పు తేలింది! యాడ అప్పు జేద్దుం, వాణ్ణి ఎట్టా చదివిద్దుం అని?” మూడేళ్లకు ముందర నేనూ నా పెళ్లాం మాల ' నిజమేగదా వెంకటరత్నానికి బావికింద కష్టం చేసి... పియ్యిదినో పిడకలేరో... 40 వేల దాకా నాలుగెకరాలు మడికట్టు వున్నా అడిగే నాదుళ్లేని నల్ల చేతిలొ పెట్టుకుని వుండినాం. అగ్గి బయం వుండదు గదా బెల్లం యాపారం చేస్తున్నా... అని చెప్పి ఇంకొక నలబైవేలు అప్పు జేసి మెట్లు పెట్టుకుని ఖ్‌ న చిన్న మిద్దిల్లు కట్టుకున్నాం. ఈ మిద్దిల్లూ... దాంతో పాటు ఆయన చెప్పింది అచ్చిరాలా నిజమ. [6 బ్బ రూపాయల అప్పూ నా సంపాదన...” అనేసి | 117601 18 50 10%2 046 16 ౧ఖ 106 3101 క్రిష్ణమూర్తి నోటినిండికీ నవ్వినాడు. 201053 1ఓ ఆయనే మళ్లా ఇట్ల అన్నాడు: క “మనం రాత్రయితే పొడుకోని నిద్రపోతాం రీ గంట్లు కొనె వోళ్లుంటె గానీ అప్పు నిద్రపోతిందా! తల్చుకుంటే వుచ్చ పడతా వుండాది... 40 సెంట్లు కొనే వోళ్లుంటే అమెయ్యాలని అమ్మెయ్యాలని చూస్తుండా! చూస్తుండా! మా నాయిన-సేద్యంలో వాక చన ఈ రైతుకు చెరువు కింద రెండెకరాల ఎకరాకు ఎకరా కొన్నాడు. నేనునా తండ్రిచ్చిన ఆస్తిని సగం జేసే నాకొడుగ్గా వుండాను.” //

లో క్రి ఫో గొర్రెలూ కలిపి 50 వుండినాయి. వారం వారం కూరే! మా తాతెప్పుదూ కూలికి బోలా... నోరు చవి చెడిందా కొయ్‌ మేకను... ఎందెయ్‌ తునకలను... దవదన ఒక వువ్పాంచి పెట్టుకోందే సంగటి నేను పోతుందా... కవణం దిగేది గాదు. ఇప్పుడు పండగలప్పుడు కూడా “అహడ న వు... పదిమంది వుండే మా కొంపలో రెండు కిలోల కూర అ ౦తా వానలు ల కు వా వంకలు పార ౫ తెచ్చుకుని తినేది గగనంగావుందాది. న్‌ ఆంలా డ . చ అప్పుడు గాదెల్లో ఎప్పుడూ 50,60 మూటల చెరువులు నిందతా న ట్‌ నళ నచ వొర్లగింజలుందేది. 65 ఏండ్లు దాటతా వుండాయి నాకు. బా ౨) ౦టా క్ష ము. ౧ం ౯౨ జ. గబక్కన చస్తే నా తలకాడ పొయ్యడానికి మానెడు వర్ల గ్‌ వ్‌ “ అయన ట్ట | బీయ్యం కొనాలంటే రైతుకు ఎంత బైసాట్లో లంజమ్మ కొప్పులో జ |. బెళ్ల సన రండ “న్న్జకొందారల లం లౌ ఇప్పుడు వేము పాత గుంటకు పాయ్‌ తాతల... మా తాతను మా వాయికట్టు మొత్తం నాలుగ్గుంచాల బియ్యం కొనక్కొచ్చి యెసుట్లో యేసుకుంటా ఒక్కనాకొడుకు కూలికి పిలిచి బతికే వోడా! ఇప్పుడు వుందాం ఉం ఆ . క నక్యుదాములు కట్టే వక్లంతా మా బందార్ల పల్లికి భాంగా బియ్యాన్ని కొనే వోడు రైతు ఎట్టా అవతాడు? రంది యూర అని తంగా తనన లిక్‌ నక బూమి వున్నంత మాత్రాన రైతయి పోతాడా ఏమి? నా చి పదిగుంటల ల ల మడికట్లులో సేద్వం జేసి పది వేలు అప్పు కూడ బియ్యం కొని యెసుట్ల యేసుకొనె వాణ్ణి రైతని టనే సా క అనను పటుకు న్‌ జ; ఎట్టయ్యా అంటారు! నన్ను కూలోణి అనండి అట్ల గూడ. ౦టంన...! లుకు ఆ రుట్ల్లు లం! బిట్టు వే లేకహాతే ఈ క నలై ఉం గ అదీ వూళ్లల్లో కూలోణ్జి అనిగూడా అనబాకందడో మా ఆ ఆ 0 డా తాగం అనుకో | [6 గ్‌ కాలంలో వూళ్లల్లో కూలోళ్లు గూడా గింజకొనే వోళ్లు కాదు. “ల ల బండకొడతారు చూడు. వొడ్డోళ్లు. ఆ వొడ్ష్డోళ్లు బియ్యం మొత్తానికి మాతాత చచ్చిపోయి మంచిపని కొనేది. కాబట్టి నేను వొడ్దోల్లే గాని సేద్యగా ణ్లి కాదు.” చేసినాడు సా. వాదెమ్మా నాకొడుకు బతికేగాన వుంటే ఎర్రటి ఎండలో కలవగుంట వంకలో నేను ట్రాక్టరుకు దైర్నం లేనోడెతే ఇసికెత్తి పోస్తా వుంటే చూళ్లేక చూళ్లేక నీళ్లేని బాయిలో య య దూకి నడుము లిరిగి చచ్చుండే వోడు!” వక శ్రే చే సాదు చ చావక ఇంకం చెసాడు? బయ్యాన్ని కొనె వో దు “నాకు లక్షరూపాయలప్పు వుండాది. నాకుందేది కేవిలం మడి కట్టు 15 గుంటలే. ఒక కొడుకూ ముగ్గరు స్త్‌ రెతు ఎట్టా అవతాదడు? కూతుండ్లు. ఇద్దరికి పెండ్లిండ్లు చేసేసినా. కడగొట్టు “మడక డెక చేను డె కూతురు పెంద్లికుండాది. ఆమెకు పోలియో గూడా. ట్లు మూదడెకరాలూ అయి క క్‌ కు ఇపుడు నేను రెతును ఇంటర్‌ చదివిస్తుండా పాత గుంటలో. నా కష్పాలను బాగా రాలూ వుండాది నాయినా నాకు. బూ ఖందాది నాయినా నాకు. ఇప్పుడు నను ర అదిమి పెట్టి రాయండి. నన ౧ గాలగా నననంతు.. రైతులకు ఇన్ని కప్పాా అమన స అన్నోణ్ణి వోడు క ము. శం. జం! నం స అని అందరూ తెలుసు మం య. - స _ ఎంతటోడైనా సరే వాణ్ణి భీ ఈ. జ నా న య్‌ కొనేటట్టుండాల. స్‌ మొ. జ్‌ జ పాపిటి దీసి మెట్లుతో పద లట మ షై వారు యేటు కాదరా రైతువక్క ౨||. స. య. నేను వ స్‌ తుండ కొరికినంత సేపట్లో . మ యప్‌ రులు ౩౦ మ. |. టీ ర. పాయంలో న పుడు గం అప్పుల వాలైపోతాడు. ఇఒ్నా యూ. న. న. 0 స ॥|॥|౧|౬్హ౬౯౯ | య. & వులుండి వు క అవంతే. ప్యాంటూ ' న. త జో ఆవలుండినాయి. మేకలూ ంు! స రి

కింద కూచ్చోని నెలబెట్టే కొందికి సంబళాలు తీసుకొనే మానేసినాం. వాళ్ల కేమర్తమవతాయి మా కష్టాలు? ఏ ఆటో ఒక ఆట ఆడి బతకాల గదా. రెండు నన్ను చూడండి. మా బావిలో నీళ్లు లేకుండా మానికల బియ్యం కాలు కేజీ వుద్దిపప్పు నానబోసి పోయినాయి. గెడ్డపారేస్తే టంగుమంటింది. అట్లా బండ. రుబ్బుకునేది. 50 ఇడ్జెన్లు దాకా అవతాయి. వాటిని చేరడు నీళ్లు గూడా ఊరటంలా....! గంపలో పెట్టుకొని తిరిగేది. ఈ ఇద్దెనతోపాటు అంత . అందుకని పుల్లశాస్తం చెప్పేవోడొకడొచ్చి నా వక్కా పొవ్వాకు కూడా అమ్ముకుంటుండా. బూమిలో రెండు పాయింట్లు పెట్టి, “ఈపాయింట్లలో = నాకు ఏడుమంది బిడ్వలు. ఒక్క బిద్మ రెండించీల నీళ్లు గేరంటు”అనేసి అన్నాడు. ఇంకనాకు మొక్కబాయ. ఇప్పుడు నలుగురు కొడుకులూ ఇద్బరు నిద్ర పడితిందా? నేను కష్టజీవిని .బోరులో నీళ్లు పడితే ' కూతుండ్లూ. అందరం కూలికే పోతుండాం. ఒక్క దున్నపోతు మాదిర్తో కష్టంచేసి అప్పు తీర్చేస్తాళ్లే అని కొడుకుని మాత్రం కాలోజీకి అంపించి ...కారివేటినగరం అప్పిచ్చేవాడు యొనిక్కిపోడు అప్పిస్తాడు. ఆ దైర్నంతో కాలోజీకి... డిగ్గిరీ చదివిపిస్తా వుండా. బోరోళ్లని పిలిపించినా. బోరోడు వొచ్చి ఒక పాయింటు నా కాలోజీ చదివే చక్రవర్తి కొడుకు కూడా లో 140 అడుగులు యేసినాడు. వొట్టి ముగ్గుపిండి తప్ప తెల్లారి గొంతులో అన్ని చద్దినీళ్లు పోసుకొని పోతాడా, చుక్క సీళ్లు పళ్లా. మద్యానం అంతా బిడ్డ పొస్తుల్తోనే ఇంటికి తిరిగొస్తాడు. ఇంగొక పాయింటులో పడతాయని గుండె ఇంకొక పిలగాడు పది ఫయిలైపోయి పని యెతుక్కుంటా దైర్నం చేనుకుని మల్లీ వొచ్చిన బోరు యొనిక్కి బెంగుళూరు రాజ్యం పోయినాడు. పోనియ్యకుండా యెయ్యించినా. 130 అడుగులు పైరూ పచ్చా బాగుంటే ... ఎక్కడ బడితే అక్కడ పొయ్‌నా గంగమ్మ కనిపించలా! కళ్లాలు జరగతా వుంటే ...గంపలో అన్ని'దోసిలూ అన్ని ఎవురు తిన్న పాడు? ఆ వొక్కరోజే 14 వేలు పులిపొంగరాలూ... ఎత్తుకొని పోతావుంటే చేటడు గింజలు అప్పు చేరింది. దొరకతా వుందె. నీ చేతి పులిపొంగరాలు అడివి తేనె ఇంటర్‌ పాసయిన కొడుకుని చదువుకు మాదిరిగా అంత రుచిగా వుందేయని రైతులంతా నిలిపేసినా . అంటారు. ఈ రోజుటికి నాకు ఆస్తికంటే అప్పే ఎక్కువ. నాలుగేండ్లుగా, కరువు కాలం గదా నాయినా దైర్నం లేనోడైతే చావక ఇంకేం చేస్తాడు?” ...కళ్లాలే లేవు...! విడ పసులోనే మీరు గవర్నమెంటు తరవన వొచ్చినారో జ్‌ అజో ఏమో...నా డిగీ చదివే కొడుక్కి ఫీజు లేకుండా చూడమనంది. అంటికి లిదిగొనాదడు నేను ఆ కాలంలో ఏడుమందిని కన్నా నా “నాయనా మేం గాండద్షోళ్లం. గానిగాడ్డం మానేసి పెద్దకొడుకు చెప్తావున్నా ఇనకుండా ఇద్దరు బిడ్డల చాలని క్ర దబ్బు కాళవడి బిద్సల్లేకుండా ఆవరేనను ఇరవైయ్యేండ్లవతా వుంది. ఒకప్పుడు చెంబుడు కూట్నీళ్లలో చేయించుకునేసినాడు. ఎంత కష్టం వొచ్చిందో చూడంది. చేరడు ఆముదం కలుపుకొని బేదిగ తాగేవోళ్లు. ఇప్పుడు మా కుటుంబరానికి 5 వేలు లోను ఇప్పిస్తే న బేది. _ స్పృేమ్సైక ఆవు గొడ్డుని పట్టుకుని దాని కడుపులో ... ... _, _ మాత్ర మింగుతుందారు. క |. నిద్రపోతాం!” య... గంవలొ . షై (ఆముదం బెట్బకొని జీవాలు మెపుకుంటా టట మింద అంత అముదం బతకతా వుండా న. ఏ రాస్తుందాది? ప్లాస్టీకు “ఈ బూమండలం మింద గుంటడు కయ్య లేదు కొబ్బరి నూనెలొచ్చేశ. అదీగాక మిల్లులొచ్చే యడంతో నాయినా మాకు. మేం గొల్లోళ్లం. వుండేది చెప్పుకోవాల మాయాపారం యిరగడై పోయింది. మేం, గానిగాడ్డం గదా జీవాలు మాత్రం 25 దాకా వుండాయి. 15 9

తి ్న మలల పపం ను షు. ౩; గాయ(రైాలూ, వది సిద్దమందడి మనవళ్లు. వాతగుంట హైస్ఫూల్లో 8 చదవతా ల '. . 1 మేకలూ. నాకు, వుండారు. “ఇస్స్మూలికి పొయ్యేది బాగుంటాదా గొర్రెలు టు. | వస నలుగురు విల మేపేది బాగుంటాదా?” అనడిగితే మూతిమీద కొట్టీ నట్టు వ. సల. కాయలు. ముగ్గురు “ఇస్ఫూలికి పొయ్యేదే బాగుంటాది సార్‌.” అనేసి అన్నారు న ₹ న కూతుండ్లూ ఒక ఇద్దురూ కూడా. న మ (కొడుకూ. “అన్నాదమ్ముల్లిద్దరూ ఏడో తరగతి ఫస్టుక్షాసులో స పై. నా అల్లుదొకడు పాసయినామని అంటా వుండారు గదా. అదే నిజమైతే పావు కరిచి 4 కు వర్ణ్గమూలం ఎంతో చెప్పండి.” అని అడిగితే చచ్చిపోతే -నేను ఈ బిడ్డ దగ్గిరుండి జీవాలు మేపుకుంటా వూహూ చెప్పలా. బతకతా వుండా. నా కూతురికి ఎద్దుకొమ్ములు మాదిరిగా “షకన్సీ (12+) ఎంతో చెప్పండి.” అంటే నోరే ఇద్దురు మొగ పిలకాయలు. తెరవలా. పదిజీ జబ్బులొచ్చి మొన్నా నడమ పదిజవాలు దాకా ఇంకెందుకు లే చదువు గురించి అని, ఆట లా టే చచ్చిపోయినాయి. గుంతలోడి పూడిసి పెట్టసినాము. “గొర్రెపిల్ల అమ్మ కడుపులో ఎన్ని నెల్లుంటుందిరా?” క సెసా అప్సులే మీ దర్మాన సింగలు నయాపైసా అప్పులేదు అనడిగితే అన్నాదమ్ముల్లిద్దురూ నవ్వుతూ, “ఆర్నెల్లు సార్‌.” నాయనా. అన్నారు. ఏమి, పొటే తే | మేక. పోతుల్నయితే ఏమి, _పొటేండ్ల నైతే ఏమి “గారె ఎన్ని పిల్లలీన్తాది, మేక ఎన్నేసి ఈన్తాది?” సమ్మచ్చరం పదివేల రూపాయిల దాకా జీవాల్ని అంటే -గొగర్రై ఒకే పిల్ల ఈన్తాది, మేక రెండేం కర్మ అణటీ థి / అమ్ముకుంటా = నాలుగేసి ఈన్నాటివి కూడా మా మండలంలో వుండాయి సి నెలల్లో లే తై, మాసి నెలల్గ్‌ మాకు బ బెట్ట నాయినా. అని చెప్పినారు. ఆలో ఈ బీళ్లల్లో ఒక్క పచ్చిక మొలక వుండదు. అందుకని “ఎకరా నేలను ఎంతసేపుట్లో దున్నాచ్చు రిడిసి మా జీవాలోళ్లం అంతా కలిసి కాళాసి బూముల ల న్‌ ఎద్దుల్త్‌! పూడనా కల్లా పూడన్తాం. చింతకాయల వాన, మాడికాయలవాన “తెల్లారి ఆరుగెంటలకు మడక కడితే మద్యానం పదేదాక ఆ రాజ్యంలోనే వుంటాం. అక్కడ రైతుల మడకిప్పేసి సంగటి తినుకోవచ్చు సార్‌.” ల్లో పనీ ఈ పనీ చేసిపెటి జీ బూముల్స్‌ వాళ్లకు ఆ పని ఈ పని ఒసిపెట్టి జీవాల్ను ఇట్టాంటి బిడ్డల్ని గదా వూళ్లల్లో ఎమ్మార్వోలుగా, ష ల్లోనే పెడితే మేపుకుంటాం. వాళ్ల బూముల్లోనే మంద పెడితే మాకు ఎండీవోలుగా పెట్టాల్సింది? బత్తెం ఇస్తారు. పాపం వాళ్లకు వర్షమూలాలు, ఆల్సీబ్రా రాక ల్ని జీవాలు తోలుకోని పోయినప కాళాస్త్రి కల్లా జవాలు తొలుకొని పోయినప్పుడు పదో తరగతి వెట్టు ఎక్కలేరేమోనే? (గ్రూప్‌-1, నేను గానీ నాకొడుకులు గానీ నా కూతుంద్లు గానీ గ్రూప్‌-2లను రాయనివ్వరే? ఎవురైనా పొయ్యేదే. తిరిగే జీవం దొడ్లో వున్నప్పుడు మనం ల క్‌ ఇంటికాడనే వుంటే బతకలేం గదా నాయినా.” నెను చదువుల పందగక్సొస్తె తన తటే ల మి న నాసా. ఈ పిలగాడు కూడా సిద్దముని మనవళ్ల ఆల్‌ ఇ, శత ఈదువాదే. పొలాల్లో మమ్మల్ని చూసేసరికి చదువుల ఎ ఖు*! ౧ | పండగకు పట్టుకుపోయే పాపిష్టి వాళ్లమేమో అని చెపి తు యు ఏ రోజూ బడికి పొయ్యింది లేదు. వాళ్ల తయ మ అయ్యకు అదేం కర్మమో పదేంద్లుగా బాగా కనబదతా ఆల్మ ఠి ఈ ఫోటోలో వుండే మొగపిలకాయలిద్దురూ వుండిన కండ్లు కనబడకుండా పూడిసినాయి. తులసీరాం,యెంగటేశు. అన్నాదమ్ముళ్లు. వీళ్లిద్దరూ ఈ వీలగాడికి రెండెకరాల కయ్యకూడా ఇ 10

పసషసీ!్‌ ( వుండాది. వీధిలో యేసి యేడిక చూస్తావుండాడు సార్‌.” అనింది తు రారాపోదాం”అంటే, “అందులో ఆదాయం లేకుంటే... నువ్వేమన్నా బీ ౨ ( “నేను. చదువుల వెర్రిదానివా... నువ్వు చేర్తావా?” అనేసి అన్నాం చుద్దాం వహీ గారంవరుమేపతారుసా?” ... ఆమె చురుక్కున, “ఏం ఆదాయం సా... పనీ య. య. ' అని ఒకే ఒక మాట బాటా వాదిలేసి ... ఈ డ్వాక్రా గ్రూపుకు నేనే లీడర్ను. అన్నాడు. నాకు ఒరిగిన ఆదాయం ఏమంటే ... నాకు సదా నిజమే గదా. కట్టుకునే చీరలు మూడుండాయి. కార్యాలకూ పాడూ చదువుకోని వాడు వింత పశువు అనే వికారపు పొయ్యేటప్పుడు కట్టుకునే చీరలు నాలుగుండాయి. ఈ మాటను వాడితో మేమెవరం అన్లేదు. నాలుగూ ఎప్పుడూ ట్రంకు పెట్టెలోనే వుండి చిమట్లు ననే మ ను కు రు ణి కొట్టేస్తా వుందేవి. నేనీ డ్వాక్రాలో చేరి లీడరైనాక ...వీటిని ఓక ౧౮ర్హ( న తీసి అప్పుడప్పుడూ కడతా వుండా. మీరు చెప్పింది నిజమే ...ఈ డ్వాక్రా వల్ల ఏం ఆదాయికమంటే -చిమట్లు నేను ద్వారక్రా మహాళను! కొట్టుకుంటా వుండిన చీరల్ను అప్పుడప్పుడూ కడతా _ వుండా!” -ఇట్ల మాట్లాడతానే వుంది. గలాయిందట వ్‌ ద న నాలయ్‌ న “ఎంత సేపూ నీ ఆత్మ దొరక్కుండాన మాట్టాడిల ఇలాయంచలేడు ( ఎట్టమ్మా? నిజంగా డ్వాక్రా ఎట్లపని చేస్తుందో నీ మాటల్లోనే చెప్పు.” అంటే ఆమె మళ్ల నవ్వకుండా ఆవెతా న స. క్ల నిదానంగా చెప్పింది. మాట్లాడబోయముందు వా “ఏం లేదుసారూ...మా (గ్రూపునే తీసుకోండి. మూలో ఒకాయన ఫోటొ ఫాలఖ్టీ . ౨. మేం 15 మందిమి వుందాం. మూడేండ్లుగా మా గ్రూపు అమె గబు (క్‌... మనిషికి 50 లెక్కన వసూలు చేసి పాతగుంట ఇండియన్‌ వుండు, అంత లాలా ఇదే డబ్బును మేం కావాలంటే మా గ్రూపులో తొందరేమి? ఎవరన్న హోలారు గబాల్సు ఆవను వాళ్లకి రెండు రూవాయిల వడ్డీ లెక్కన ఇన్తాం. మా సే , పట్లుకోనొచ్చే తొందర్లో నొష్టన బొట్టు బిళ్ల 'పెట్తుకోని గూమృుల్‌ ఒకావె. గర్భనంచి ఆవ రవ్వను రాలా.” అని ఆమె పక్కనున్న ఒకామె దగ్గర నొష్టన వున్న సుక వాల్బొచ్చింది. ఆమెక గబక్యన 2 ఇలా ౧ కావాలంటే ఎవురిస్తారు? మేమిచ్చినాం. నెలనెలా వొడ్డీ, బొట్టుబిళ్లను తీసి అతికించుకునింది. . అసల్లో కొంతా కట్లించుకుంటాం. ఆవుతో సహా .ఫోటో దిగినాక, “నన్నేమను గా ఒక దఫా మా బేంకీ మేనేజరు మాగ్రూపుకు కున్నారు? నేను డ్వాక్రా మహిళను ,మా అన్న నన్ను పదివేలు లోనిచ్చినాడు. మెం తలా వెయ్యి దాకా ఎత్తు డ్వాక్రా మహిళను చేసినాడు.” అనింది తమాషాగా. కున్నాం. నెలనెలా ఇన్నూరు కడితే రెండు వేలులోను “డ్వాక్రా మహిళ అసి అంటుంటారే అసలు ఇన్తానన్నాడు. ఇట్లా ఏదో జరగతా వుంటాదిలే...” డ్వాక్రా అంటే ఏందమ్మా? దాంట్లో ఏం జరగతా అనిం ది క్ట వుంటింది?” అనడిగినాం మేం కూడా తమాషాగానే. మీ దాగకా వాళంతా వటి పుజానికి గాన్‌ “సార్‌ మామూలుగా అన్న -చెల్లి కాపురం కనెక్షను తీసుకోరా అమ్మా పకకే అదా చేసుకుంటా, ఇంటికీ మడికాడికీ తిరుక్కుంటా గుట్టుగా. నృంద్రాది గదా మరి...” అని కొంచం ఎగసనదోసే సరికి వుండాలని కోరుకుంటాడు గదా. మా అన్న చంద్రబాబు ఆమె మళా నోరు పెంచేసింది. . నాయుడు మాత్రం నన్ను... చెల్లిని.. ఇంట్లో వుండిందాన్ని ” మే్రే

“మా 15 మందికీ గ్యాస్‌ అయితే ఇచ్చినారు “ఈ పాయకట్టులో జ; మీక్ళావాలంటే ఇప్పటికిప్పుడే తీసకపోండి. కనక్షను గుబ్బ ఎవసాయుం వనులేమీ టు! మాదిరిగా వుంటింది చూడండి అదిచ్చి ౩10 రూపాయలు లేవు. లేకపోతే తిరప్తి ము వా. తీసుకున్నారు. అదైతే తిరప్తిలో ఇన్నూటా యాపైకే _ కెందుకు పోతా? నాకేం జ్‌. ఇస్తారంట. ఇంక నృవ్‌ లేదు. దాన్ని గూడ _ రైతుపనులురావనా? (1౨. కొనుక్కోవాలంట. ఇంక సిలిండరు దాన్నెవురు కొంటారు? _ అండచెక్కతా, మదక (౯ మాకిచ్చిన గ్యాస్‌ కత.” అంతా సదే. రైతుకే చేసే

. * ఇప్పుడీ డ్వాక్రా వల్ల ఎంత తలకాయి నెప్పో దానికి పని లేనప్పుడు ఇంక మాకు యాడ నుంచొసాది? ం. చూడు! నెలకు రెండు యావత్తులన్నా ఇక్కడ పనీ బాటా అందుకని ...తిరప్తికీ మావూరికీ శార్జీ ఏడు చాలుకోని పాతగుంట బేంకీకి పోయిరావాల, ఇక్కడ రూపాయులు.తెల్లారి అదలాబదలా నిదృస్సేచి ఇంట్లో మొగోడు -ఆవును గూటానికి కట్టేసి ఇప్పుడెక్కడికి ఏడూపాయల్లో బస్సెక్కేసి, నాలుగ్గాళ్ల మండపం కాడ పొయ్యావే ముండా అని మొగోడు ఒంటికాలి మింద _ నిలబడుకుంటా. మ + వస్తాడు! ఎందుకు లే డ్వాక్రా బైసాట్లు ?” అని జాముసేపు కలవగలిపే పనీ, సెంట్రింగ్‌ పనీ. ఏదైనా సరే. నవ్వింది. మొన్నా మద్య ఒక మేస్త్రీ దగ్గిర సెంట్రీ కొడతా ఇంతవరకూ బందార్లపల్లెలో రైతుల పరిస్తితు రా మ గాగాలి బొంబాయి లల

ంది. నాలాయె.

లను కొంతవరకు చూసినాం గదా. ఇంక ఒక అయ్యింది. కాలు నేలమీద పటలేకపోతుంది. కూలికి మాదిగిపల్లికి వోదాం. పోయి వారమవతా వుందాది. మా ఆడది అంత తెచ్చెస్తే నో ద్‌కా త తింటా వుండా, లేదంటే కఢుపులో కాళ్లు పెట్టుకుని ఆకిల్లో

జ్‌ స ముడుక్సునేదే. ” అనేసి అక్కణ్లుంచి పోబోయినోడల్లా ఆగి

ల , “నా ఒక ముక్కె ఇసయం. ఇది మాత్రం గవుర్మెంటుకు

0౦౧౮ దరిజవవా ద తెలవాల, నా దరిద్దరం గురించి మీరు బాగ రాయండి.

నా భార్వకు నిలుకు లేకుండా కడుపునెపి

ఇది తిరప్తికి 15 కిలోమీటర్ల దూరంలో వుండే వాస్తావుంటే యెంగటేస్పర సామికి మొక్కుకుంటి, వొచ్చి రాయల్‌చెరువును ఆనుకునే వుంటాది. గవర్నమెంటు యెంటికలిసానని. కట్టించిన కాలనీనే. నిజ్జంగానే నా బార్యకి కడుపు నెప్పి వురువు

కాలనీలోకి పోతే ఇంకా కొంచేవు లేకుండా పొయ్యింది. మొక్కు తీర్చాలగదా. స్వామి దగ్గిరికి వుండిపోదామా అనే అంత శుద్ధంగా వుండాది. నీళ్ల _ న్రైజ్రాలంటే శార్జీయా? / టాంకు, చుట్టూ కొళాయిలు . ఆడోళ్లు బారకొకరు అంతే, తిరవికి కూలి వనికి నిలబడుకుని దర్జాగా బిందెలు నింపుకుంటా వుండారు.. పొాయ్యుంటిని గదా. కపిలతీర్తం దాకాపోయి అదే __ ఆ తాగనీళ్లతో ఏముంది కానీ వాళ్లేం _ క్రాండనుకుని అక్కడొక్క మంగలాయనుంటే మొక్కు మాట్లాడినారో చూద్దాం. తీర్చుకునేస్తి. మాదిగోఢిప్పుడు మాదిగ గుండు కూడా . న్వామి దగిదికి దాటుకోని దేముడి దగ్గిరికే పొయ్యేటట్టు గవుర్మెట్టు చట్టమైతే ౧ చేసింది సార్‌! మరి నా బోటి మాదిగోడికి శార్జీ వుండద్దా “మా ఆడ మనిషి తెచ్చేస్తే తినేది,లేకపోతే లేదు. అంత నా బార్య ఒంటిమింద కనాగష్టంగా వుందాదినా నా పరిసితి”. అంటా వొచానాడు ఆ బే మల్లయ్య మాకాదికి. ఆయన ఒక కాలు కుకా ఇప్పుడు ఒక్క వస్తవ దు వుండాడు. “నా భార్యకిప్పుడు అయిదో నెల సా! మా 2 ం.

న స ' (ఓ కొదవ చెయ్యలేదు సా! మాయమ్మదాన్ని ఇదిగదా కడుపు మంట అంటే... సత |. రెండు చెవ ల్లోకీ రెండు రెండేండ్ల కత ఇట్టుంటే... మొన్ననే మిట్టూరు స జ ట ఉట టా కమ్మలూ, ముక్కుపుల్లా నుంచి ఒక కొడిపెట్టను తెచ్చినా, దాన్ని సాకి టు. గదసా. ఇన్ని వాస్తవులున్నా ఇప్పుడు నా బార్య మింద మే ఒక్క వొస్తవంటే లేదుసా. ఈ అన్నీకూడా పచ్చికా పల్లం అ కాలం యిలా, కుదవంగిట్లో చదువుకుంటానే వుండాయి సా. ఈ ఏరియాలో పనులు దొరక్క నేను గూడా ఈ కాలం మెలా ర తిరప్తికే పోతా సా. దినానికి యాపయ్యో అరవయ్యో తెస్తానా... ఇంటికొచ్చె కొందికి ఏదో ఒకటి కనిపెట్లుకో 1 ట ఒకప్పుడు కుప్పం మా ఇంట్లో నేనూ నా బారీయే గాదుసా మా రతులొచ్చి స తి తా. క్త మమ్మల్ని కూలికి (ఆ. అమ్మా, మా నాయినా, మా తమ్యుడూ మా తమ్ముడి పిలచకపోయే వోళు! |. ఆఆ అల! పిల శ మ ఇద్దరు పిలకాయలూ... వుడ్డ జనం సా. గవుర్మెంటోడు శ మున ట ట మద్యానం తాటి (_. || నెలకైలే మాకు 12 కేజీల బియ్యం ఇస్తాడు సా. ఆ యంత సంగటి నే. కాయింత నం న సనన వ. బీయ్యం మా ముక్కుల్లోకి సరిపోతుందే గానీ మా ముద ఇండ య . ట్‌ లుదలు ౦డం . స కడుపుల్లోకి చాల్చు సా...” స | న. | తినేవోళ్లం. మ. _నా అంత దరిద్రుడు ఇమృడంు మేం వడ్గికాల్వ మాదిగిపల్లిలో పుట్లినా శార్లీపెట్లుకుని ళ్‌ ౧౧ ల జ లు బూ మం దలం రాం ద లేడు! పోయి తిరప్తి నాలుగ్గాళ్ల మండపం కాడ నిలబడుకోని ఎవురు పిలిసారా అని నిలువుగాళ్లతో వుండాల. 66 వ్‌ నేను ఒక దరిద్రుణ్జి లెండి సా. నాకత చెప్తే మద్యానం పూట రెండున్నర రూపాయికి మీరే బిత్తర వోతారు. జ వం ఎలకాయంత ముద్ద కూడా గాదు. ..కోడిగుడ్డంత సంగటి న తిరప్తికే పనికి పోతా, . వట్ట షి వు ధ్స లు రెండు ఘు ట్ట చుకుని అయిదు . వ. య. . చ మం టో ను ః మల్లీ శార్డీ లెందుకులే మ స రూవాయిలియ్యాల. అని మూడు నాలుగు ప. ల. ఆ కాలం మేలా, ఈ కాలం మేలా ?” రాత్తిర్ణయినా ఆడనే శీర పొనుకుంటా. అయిదో [౨ జష అంగిడి బి య్యుం ం 6 రోజు తిండి కర్చులు _. నే పోను నూరో ఇన్నూరో . త ౦గే దు క టై! మిగిల్బుకుని అసోబుసోమంటూ బస్టాండు కొచ్చినా . న రు న్లో వాయ గా సని రాసుకొని ననుకో ... మా లాన్సు బన్సు నన్ను చూసేని నా మెళ్ళిది బం గొలుస జ న్‌ ఇది . రందెంగకు ముంద పరిగెత్తేసుంటాది. గౌ ల ల క న క్ష ఎం ఎర౮ూ లు అట్లగాకపోతే బోయలగడ్డ దిగుదాల పానగం క 9దకు వోయుంటి అయిదురూవాయిలు ఇచ్చి వ కొనుకు నుంచి రైతు దగ్గిర పాలికి - ఒక దూడ నీకు ఇంగొక టాం కలది కూ రషది గాదు వ్రతలిడే ది కూడా బంగారపుది గాదు. , దూడ నాకు - అన్నట్లు ఒకావును తోలకొచ్చి రెండేళ్లుగా స య జో గం పనికే న ర్త నాళ్లు గా జరం. పని లా. మేపతానే వుందా, అది కట్టేది లా, ఈనేదిలా, ఏమి అంటే గాలు స) ప్ప శత

పరతీ న వష లల ల టి లె ెజే ఇ ఉమినహన క్ర గ సన వన వక సక 1 స నక... నమన వే గా న అ ప యు వ సం. ను మ. _ న్‌ క మున? ళా న ఆ స [ మ్‌ ఎ సం నప వన న న నం స రు నము. నళ చయ చ సనన మ. సనన క్‌ ౮ ది సా 9 లి గి నన ఎం ప్రమ . న సంర యా ననునల టు 1 [1 అటు క ద సం; న రా. ' " మా ఇంటాయనా, నా కొడుకూ, కూతురూ, మనమడూ గ్రాములనుకొండి. తి థి రి తి ( మనవ మిరపొడి -చేరడు రాలూ అ ఆ అఆ కాలా అలటూొం 9 స! అ 9 € అ అతి ప (్‌ స చింతపండు-అర కిలో ఇయ్టు 0 ఇం ౧ంొెలు ల్రులడొ న మెన్‌, అణాతీ చూతురు. ”అని పిలిచింది ధనియాలు -చిటికెడే ం యి అటు. ం రాగిపిండి -పె అణు నిజంగాన ఆక్షణంలొ ఆ ఇం యి మాం చూసే- ఎక్కడ ఇవన్నీ చూనీి వువారాణి ఎవ . న్‌ అనుకుంటారోనని, *అయోో రామా! నేను బలే గ్ర అజా క్‌ ౧ అబజలు "(తళ ఫి 9 / దరిద్రురాలిని సా ల నాటటలణి. తెల్లా యి = ళా = య _ు య మా నాయన తాగుబోతు. నన్సు తాగుబోతోడికే వాచ్చినాటివి) చింతపండు -లేదు. మిరక్కాయలు కాయ + కూడా పం-- ప ఇచ్చి చేసినాడు. రెందేండాయ నన్నొదిలేసి, నానెలిన 6 ఠి ఠం ఠి గూ క 64 ప నా ఎపేరితనం పెడతాడు. నాకు దె ల బయం ఆత / అయి రా యిణా ం -ఈ మాదిగాడంతా ఇంతే. అంగిడి బియ్యం తంగేడుకటే లేదుగానీ లంజరికం అంటే బలే బయం త లి ఠి ఇప్పు లూ కూలికి పాయా జ వు రిదిగొసా ఎప్పేరి గాదు సా. నేను పతివర కూతురి సా.” గొసారా...వాళ్తు రావాలొందె- యి యి ్లై , ఆ వన అదంత ఇదంత తేవాల్సిందే -పాంవ్య ముటించుకో ఏష ష్ష 7? ఈ లొాలిలట"ాయం అూలకాటల్రాట్‌ నాయినా పనన ననన ననన ననున. సనన తనలా. క్‌ స యు ము ఇ! ర ఫి గ స న వనం ిటిలిల. ల్‌ ళం. 3! త పలి ఉల! మట సక టన నం. రాం రోల మషనరన న రట. సర లంకె త్ర నప మయ న. న్‌ 1 లను అతో చ పో కు. క రన (1. ల కపప క న మ్య మును ఆత లు అణగ ఈ వ మం మి నన సంకల పం నను ఆర ఆలో ఇఫ్‌ ప చను స న. మన తి వనము. తే సు న న న | నల న వ్‌. న న యయ. ఎకు వ జ్ర క్రి నన న సహ్లా ర నన.! న మ చ్చ క య గ న. నమస ననన జ! క గానీ నోరు (గా ముందు వొసువులు చూపించి తెరవలదు. క | యాత శ జయనుధ ఇంటో వున వనువులు -- మమ్మ్షల్సి చూసి ఫారెస్తోళ్లని ఒకే బయపడినారు పాపం! ౧౧ జాత క బగా క కనుగుడంత టమేటాలు ర్‌ తీరా కాదని తెలిసినాక, “ఈ కటె మృుకుని ం లుతఆ $ శ్ర లు ఎ(రగడలు 9 స కా అంతే సెజు (ర్రగదలు త. ట్ల పోసుకుందామని గాదు సా. అట్లాగని రకానికొక 6... ల్‌ టు మ. దికిద ఎందు మిరపకాయలు ం వంట చేసుకుని తినేదానికీ కాదు. వాం, శ. తీ. తి

జ! న! రాళ్లు. బిడలకు తెలారీ సందేళా వుడుకుడుగా వాళ్ల నెతిన మడకలొచ్చెసినాయి. అ నీళ్లు పొ లగదా! కతులూ కొదవళ్ళ్లు పటే పనేలేదు. మిషన్లు ం జాని ౧ పు గ పచ్చి వొళ్తుతో వుంటే ఆదోళ్లు పుల్లా పుదకో పటేసుండాయి. న. న. భళా అ =శి సరం యాడ తిరగతారు పాపం... అందుకని అడివికి ఆకులు చేసి చ(కం చేసే పనిలేదు. టెరుబండ్లు మా ఆదోళ్ల్తు వుదుకు నీళ్లతోనే పెంచేసారు అప్పుడంటే రెతులంతా ఆచారి చుటూరా బిడల్ని. ఎ! తిరగతా వుందిరి. మా నాయిన కాలంలో ఏడెనిమిది పష (|| ను నన వన నను న్‌ు జాతీ కున ర న న క ర నము. అయా సధ నక. సం -0 “+ నన త అలో చ న్‌ మం రు కస .. లం న చెంత సను లను ర సం ని అ ౩ కార్న్‌ ను వు శై స్పై నస మం టరు నన సర ఠఈు డా సల న్‌ యను. భో ః: వ నా. [కతన న... హత ఉత | | ఫరో నమత ాను ప మో! నమ నన (| ల మ ననన శ న. న న న మ మ న న నస ము... సప: నంట మ, న త స ర చనన ॥ లా! న స్తం. న న క. నును. నర నం ు ఇంట టం ఊఉ 7 / చః క రం. వ విం! 4కి. వం. చట | రను షు క పు న ర అర వ [ రయం. / " గ అ న్‌ తనా. భన య. న. బం లి, నళ క, ర ప మనంర రది న నన రం. ము ననన న సన న సంగ. న? సస స యు దన న. లాగి వగటపప టక ళం 2: ంై టం 2ల జు తప్తం య న ౪ ను... న నం ఎ -)కట్లి | ఇ భగ! న న క; వని రం తం! 2 సళ తం? ఆ ర నర. బా ర ర. టం, లక రన... శ ఓ ద కప. (దంల స స మళ స క ల కన్‌ చలీ ల్యల కలలై సారస వం” ' ర రట స్త స. చను ను న ప ను నం ము మహ. సయం 6 షు ల ను వ మ చ న న మ ను. జ గ్గ 14 గన్న నన 0 యను కనా! ళా సు ర ర్డీ (6 న గ్గ కం వ వా రట! ధన. ర రస్తు యను సు న న చరనం మమ. సనన ట్య యస చనం రట సుమన రసు? వ లగ స ప్రవాస సులు రర స్య; ర్ట స్‌ ఇ నోటికి కరిపించుకుని తాగినారా?” నట్టి అ కదా! ౦క౪ యి శల ఈ ఛి | విళ్ళకోసం ఏం చేసావుందో తి రా! చూదా 6... క్ట ( సాగం తినిఎంచింది సా. అని చెపి )0ది. టే 6 ప్ర మ్‌ ఈయున “నేన్స ఠి రాయులచారువు మేట జో న “ నం వ ప్త నం. . . అయినా నేనిము దం (

• " . న త శ ” ఆర క. న మమ మ? చెయ్వటంలా. చసెదానిక (౨౨౫౨౨౮ ని ఇ థి !

ప్రభుత్వాలు బిసె కానిగాని పను ప్రభుత్వాలు చిసె కానిగాని పనులు కరువు కాలంలో గానీ, మామూలు కాలంలో మూడు వేల కిలోల బీయ్యం వుడీస్‌! గానీ ప్రభుత్వాలు పల్లెటూళ్లల్లో ఈఈ పనులు చేస్తుండాయి , అంతే! కూలోళ్లల్లో ఒకరు కన్వీనర్‌గా వుందేదంతా ఉదాహరణకి మనం మన బందార్ల పల్లినే వుత్తిదే. రాజకీయంగా పలుకుబడి వుండే వాళ్లే పనులు తీసుకుందాం కొంచేపు. చేయించేది, వాళ్లే బియ్యం అమ్ముకునేది! పల్లెటూళ్లలో (ప్రభుత్వాలు కరువు పనులు ఈ 3వేల కిలోలు 30 వేల కిలోలు కూడా మొదలు బెట్టినాయి. 10,12 ఏండ్లుగా అవి జరగతానే కావచ్చు. ఎందుకంటే ఆ పనిని వందమంది కూలోళ్లు వుండాయి. నెలపని చేసినారు అని కూదా రాసుకోవచ్చు. బీయ్యం కూలీనాలీకి పని ఇవ్వడంలో భాగంగా తీసుకోవచ్చు. ప్రభుత్వం వాళ్లు ఎక్కడ పడితే అక్కడ చెక్‌డాములు ఒక కాలవ పని చేసి అదే కాలవకు రెండు కట్టెస్తున్నారు. సార్లు కూడా బియ్యం తీసుకోవచ్చు. “పనికి ఆహారం,పధకం ఒకటి ఈ మధ్య ఉత్తరం నుంచి చూస్తే ఒక కాలవ ఎగవ కాలవ జోరుగా జరగతా వుంది గదా. అనుకోండి. ఆ వని వూర్తి చేస్తారు, బియ్యం ఈ పథకంలో ఎం.డి.ఒ, పంచాయితీ కార్యదర్శి తీసుకుంటారు. అదే కాలవ దక్షిణం నుంచి చూస్తే దిగవ | ఒక పనిని ఎంపిక చేసి కూలోళ్లకు తెలియజేసి, “ఏమబ్బా! కాలవ గదా. మళ్లీ దాని పని చేసినట్టు చూపించి దిగవ అక్కడొక పని మొదలు పెట్టినాం. ఆ పనిని మీ రెక్కల కాలవకు కూడా బియ్యం తినేయడం. కష్టంతో చేసుకొని బియ్యం తీసుకోండి.” అంటారు. దుర్గ సముద్రం-కూచం[ద్ర పేట కాలవనే పని మొదలవుతుంది గదా. ఆ పని చేసే కూచం(ద్రపేట-దుర్గసముద్రం కాలవ-౦ండు కాలవలుగా కూలోళ్లే వాళ్లల్లో ఒకరిని కన్వీనరుగా ఎన్నుకుంటారు. చూపించి తినేసి బలిసి పోవడం! ఆయన లీడరుగా వుండి ఈ పనిని నిగ్రహిస్తాడు. కాసేపు డబ్బు తింటే తిన్నారు పనులన్నా రీతిగా రోజూ మస్టర్‌ - కూలిల అటెండెన్స్‌ ఆ జరిగినాయా అనేది చూద్దాం. వేసుకుని బియ్యం అందిస్తాడు. కూలోళ్లను కూర్చోబెట్టి జె.సి.బి.లే అయినా అయితే జరగతా వుందేదేమంటే-బందార్షపల్లి ఆగమేఘాల మీద పనులు జరిగినాయా! ఆ పనులవల్ల రైతు ఒకాయన ఈ మాదిరిగా అన్నాడు. నిజంగా గ్రామాలకు మెలు జరిగిందా అనేది కూడా “కరువు వనుల్లో ముక్కాలు వాళి పని చూద్దారి. చేసేదంతా జె.సి. బి.నే, మనుషులు గాదు. ఇంక బియ్యం ఎక్కడికి పోతాయో అది దేముడికి దా తెలుసు.” " థూ నాశనాలనిపించె దేముడికే గాదు, వాళ్లకూ తెలుసు. కరువు బీయ్యాన్ని తమిళనాడు బియ్యం అని అంటా వుందడారు. చెక్‌ దాములు శః అవి పొయ్యేది తమిళనాడుకే. | న టం చెరువుకు నీళ్లు తీసుకుని వచ్చే సప్లై చానల్‌ చెకిడాముల వల్ల ఏమైనా ప్రయోజనం పని జరగతా వుందనుకోండి, లేదా ఒక చెరువుకు పూడిక నాగా” మా వంకలో చెక్‌దాం కడతా వుందారు మాకింక త్రీస్తా వుండారనుకోండి. అక్కడ 30 మంది కూలోళ్లకు _ గు గిటికి దిగుల్లేదు అని ఏ రైతయినా సంతోషంగా 10 రోజుల పని వుందనుకోండి. 800 మందికి పని నొగాగా అనెది తర్వాత కత. వున్నట్లు గదా లెక్క ముందు ఆ కట్టిన చెక్‌డాములు ఏరీతిగా 300 మందికి తలా పదికేజీల బియ్యం వుందాయో చూడంది. ఇయ్యాల గదా. అక్కడ ఆపనేదో ఒకరోజులో లేదంటే . రైతులు ఒక చెక్‌డాము కాడికి మమ్మల్ని రెండు రోజుల్లో జె.సి.బి చేసేస్తుంది. తొడుకుని పోయి చూపించినారు. “ఇది సార్‌ చెక్‌డాము'” 16

ఓ - దగిరిది రఅఇ౦ంకా దు ర య ం నాయు దు వాళ వందు. దత రే _ | / గ్‌ ” /' గు (ల్‌ అన మలి ళ్‌ళ్వొ ఆ న. న ర గ జీత పరల ం లలి క. అం మవ . / ॥ , | ఈ టం తస... న య... న పం . / న్‌ ] వలనను యయరసరులుం షు. లర. స . ఎం! ( ంం ్‌ స ర. మ నో ము సయ... య న పా డర య; 1 క. నయ రం. వ... మరం. స హ్‌ లోల ఈ ర కరస ఏ రర.. టల పసల రన ను... పరర న ర - . . ఎ, న | | న నులి లం.. కం. ౪ రి '' హ్‌ ర గం గే! కన స. | . " / క ఉంటం | కన న. ఉట” అయం క్త. టి. రని పగ ల న. . బృహ దన గ న గే ట్ర టల న... (శ. . . ॥ (| న | సం వన్య? మనలన వళ చ ఏక రువ. నిట పనంద వల? + . . రస. ననన రక్త మననం రమా క్‌ కే = క నా షక కి నీ - =. ల ళ్‌ న న. క క క క |. న. న స. | త వ. ళం జంటే! బళ క్‌ నిటి టిట్‌, న న త టన శ్‌ స న్‌ న క దయ... నం పడరు. ] లో స. ఏటో ల స ౯" న ప 1. న న రర ర మ... మ టు! పల నే ల టం గన అం వటట 1 ఇఇ ఇత జట జ వడ నన + 262 వజ జిం" - శతం ఇ (౯ ." కత. స రంకు అద చూద వరదల. గజ రంగడి ల్సి రయం యారు రో వ ర లోక... న. వర రోత దర న = , ॥ మ ిదిరి రా దం రి గ్‌ న ల మద 02 ధక! దసరిచిచరి నరక |. సే న ర | చయయ పరర లు యయ మయో నట య. :] |. - " (అదో! గ లం. - "నిద కు! యం సో 2! జరా గ్లోజో ఆడ్డజ్యూక! వ నో ఇ లో బం నలల లల జ, బి, న్‌ లే షన లేలే - ఎ సాకే | నోరా న నం. మయం 25224 ఒకో సనన న క క | / = వ. ల ఆం 1 పున ముప క. ॥ "| | శరీ రో త టం స్తాం కంర గం నరం. 0 ఇదర గోం సం 30! రంల పద నం రార! దో హా క్‌ యిక రోమా నండ్లో రర ననన న టా ననన క 2 - ఒం ఎమ శ 1 పనన రర నిన నరం వం నుం న సనం (|. శ న మ నయ. లలు ” . లల ట్ట జభ, చ నట వం జ ఇ, న లో ళ క స క న టల తం. "త్‌ టే న క క? యం స ఉక లల రక్‌ గ .. 1 గక తం 1. విజజ శ క 1 న ల న కేక " వరి సవల లలన వహ ర రరర ర ర . న. నవమ వచచన వ వవ నడప వయ వర పపరాననలూడ.ఆవపావనన యాయ యానాం తానం రాను ఊఉ ల భి క /" / వ శ | ॥ న. సక. యయ న వ . " యు ఆ ఆ .. ॥ 1 . క్ష. | చ! |. లో ల్సి | - . . . | | | ఖై ం ఎ” న. ఒం ల లన . ( _ , 7 | | + |. న. ః. ర లం చై ర సే. / , ళా ఒ ల “ ” య. వేళు రధళ. హం క సమ గ | ॥ న | | _ | క్‌ | య. | శః జ జి లలి, న్యా త, న స ౫ రం | , య” " ॥ " టం! న. రల టి లట లక లలల. ఆగి, తటి. అట రు.” సస్య కస్సు? నుం కంక గ నవక న క రు నటు లో ర. రి నిర గ ౮ వం ఆ ఆ లజ ళమ్యెకనన 2 ఆరోవ నన య్యతో రం లో, కు 2 చేర లీ అలన. చం లక్కు స్తో ఇఓ క పిస తక్‌ రండ, 2! ప త చనం టీ లి ( న్‌, -- ం్‌ హో న. హం. " యన మునహ బరా రయం రోం లం. 2 మంకు నాం లో ల. పరం చన ళ్‌ శ తా, ట్య క్‌. కరా ఇను వల ంజ' రేలా. . లలనా 2 ॥ ల! న ళ్‌ ద అ నయిం! టి, (1 సి ల లలా. ట్‌ ఇ గ్యెమ్మె నలో ఆటీ కం. శ్‌ క్‌ ఓ 4 క “ఎ! నీ _ . శ్‌ తల్‌, (క. కళా తా చీలి. టేల్‌ బీ క తః గ్‌ ల్‌ ర గోడల. అ, లం శ శననసమాూ. ఇ . న్తోనుగ |. ఫ్‌ రే బరకిన లంటి... అల రంచనరత టేల్‌ అరల”. = తిజిల - లల లో? గ్ర టు గా ష్టం ను ల య టన న 4 కమ ళు స్తా. రం న ము సర రర తల డే... ర య ట్ర లం రం ర ధాం ప్‌ ఉననవ వ. స్తై లను. ధు? చా రదు లం రుం న _ న రవ గ. డ్య సక ష .! శ త్త లి సై య + న సకం క నగ ర ర ఇన ం' నన న గ ” లే. పతి కి తి వ. (1 క్‌ ఎం రల క ! అరకు. క! నం ల కాగాక కే న. ” ఎటో (౯ కమా జ గ ల ఎం సకదరరరా రదరరన సం న రం లో టు ద ఈనన తటి లట రక్కా క. క్షీ లే వనర. కక ఎజ్‌ నించలల రతిం. 4౯444 టత ల, పళ లర ల ంం”,? "= ల్వ్యడ్‌న ది 7.” "లె లేభై అం టొరబ్య లి అజ . / ల్‌ 2కి 5, / శ లలు న . ఎర అ వం, నయా 2! సోకి రిం కను క మం కని క్‌ వం అన అలం 1 నిం 2. ల కళ రన

• ప్త టన రను కదర నం వగరు రం సు? న జరం రురంక ను / చ పకక టం మయా రంయక “భ్యు ని కంర రం. *- 20 ము 9090ల చనం రరర నవక నందం ర కి కం లా గ! జరి రండు. టో ర ర పసు రర. 020 నకం. 9 ర రర వం వం నళ చ గ్రే రన డర టళ0 మ్‌ కం . ఇ! క నళ 6 జక *బ న లి. తీ జలిలా గగ కకక లంటి లట ఇ _ "శక క క న 1 తు. సె - సర్టు'. ర అిళంసక్‌ (లో రన నంట వ్య స్‌. ర రా న వ లక్‌ నటల ల, ల

• | | కక. న క క. లి క లట న ల. ట్‌ /. న” ( ౧. నే కః క క క. “ి. కీ న 1 సో 0 . చన మ 0 వా న , | సే జం. భన. 1 ఇస్‌ బర్‌ ల డ్‌ క ర త గ వభ ౫ ఉష రో క అననన నభ క క. జ్య త్త క. పాన స క సన వనక, న. ల తల లా ఆ - ః ల ౧. ఉం క _ శ్‌ లిలరలకలర లర సలం వలల చం 26 న్య క. . |. . _ | . న. (.. - చనం త రంది న రరరదదుతరా నర్‌. |. " || - ట్ర ఆశ. అననన ననన ననన ననన లనుననననననననననననననననననననననాలని వుండాది. అంతే ఆ తరాాత ఇట్ల కొ మెళు, అట దా ఆయన ఉపయోగించ లదు ్‌ (౧ ఆా లి ౧౦౫ న్ని ౦ లి న జ్య ౧౧ ౧౭ అం అ, రు ౧ తి ఆ ణా. చూడండి ఫోటో. మూడువేల రూపాయిలెనా దానిమీద క్‌ 5 బ్రేదో గాబీ చెట్లు. కో బి ల తీసుకుని వు ద . ట (0) " క్ర జీ! కారీకర కనీసం శతీ0 వేలెనా అణ ల. ఆట ఆక ఠి పుటి ంచిన బ్రహ్మదేముడు ఆరరు వేసినా ఆ ్‌ ల్ల అ ఉ అత 9 క . పోయిన చిట్టడివి. స | బన్‌ ఏ గల్‌ సట పిస సరు. రా. క్ష . + క్ష। నవన్‌. కం" ష్‌ 1 యు ినటనో ల్‌ "క మిలా వ న జ మ “కీల? ర్‌! స | టీ! ల జ | ౬ న స న! ర స పాప ం లల న ఉస మ. కనన సో స్త పను దహ మసన ననున వ. ఆ రరర రద. వ. క సమే ర్‌ అ క్యక్కుక ఎట! రు న! ను ఇక య క మటు... రర గ ర క 1. (. ని [8 న. ౫ నర మార రలటిర? క ఇ సజయ షం లే సర్ట్‌! నర రర యిం... వసత లం పం వో మ గ 1. న సరసన కుంద వంక వడం జం 22! ను న నరక ర ననరిరింు .. , మరిం ఇ ౯" న ఉడీ ఇర్తీ ని లకి ఇ కని గి రన రుం కత సకం మ. రర! గ. శ నక! రర: కంచం, ర అక్‌జ రజ చ ఇ, కటట టి జీ రై ఖో! మా న్‌! నం, సజ, య ౯ కమా, అవన గి వసరు! చన వచన తము ఇ; లక్‌, స 2 ధిక జి ను స సవ స రం సస గలి కలి నరకం. షు గ్ర ప వళ నజ 9 వల మను నును ష్‌ ససుననననన్న రైటరు ఉం. 4 కక న. క క తట క | ఇబ మటన కళ క చక, జ! ల వలల రేక ననన ని లజ, కతన నన స స న స. గ క క త ౩ 4

ళల డ్‌. య నో సో శ ఎలు... _ ఇగ ల గ్‌ ః లల. క! శ వర గ్‌ స. ర సంవ మ. . అల అ = నం =! ఇ దా 1 శల హజ్‌, తనం - వాన 1న. 4 క. +” నస . ఎ తి | భా పంకజం న లం ళు న అంజన! ర ర ళ్శి వ య్‌. ॥ న గ మం పప వ య. ల? అన స? పళని జరం ళ్‌ మనం ను. పు గం లంలో షో లాం ణి రసల ర్ట టా రం ఉప టా సం. న న న న. అన రు లా న ని

• న4 స వం హా యం మ పతి వ క. న. మనన డిన పు. నది . వ | నల లో లి కరీ గ్‌ 4 న తట ఎ పో. క ళో ల త్త 1 హం; లట క 1. వలం ను వ. న. టట, న లంక, తం" ఇర శరీ కం 7 న న. అప పలోల న 4 న! చత ఇర నీళ క న రోం నక్కకు కం. న్‌ టి రోకు క. సే కక! క (| చట్ట జో కం. ల! ర (౧ ॥ టల అ్తంపత నిల ఉనై ఖత ల శం. న గ లం ల న క సరే. నరాల? బగ” (కస్ట. =! మం మ, యమ నప న రక క గ. వ! ప న. య వ సనన నలో, యో (1 ర = న. ర్‌ గ్‌, ఇల కకక జ 1 త్‌ ర. న | ల పం. (ఆ చో మాతల జ్‌ న న 5 మ 1 న క జ సలం గం న్‌ సరే క క. య... క. న. కర ర మ్స వి వం = కం. యాం యనా! క టన పై వ. ( గం సబల స్ట న. ల న. వ! ప్రమ య. ను సరి నన టీ కీ, గ్‌ా వ్‌హ్తానో రుక్‌ 1 "4 య న ర 1 న. . ఎ ఎ ల తి. స [ నం. య ర గే! గ్‌. న ఎ త్తి డే య. న్‌్‌ రే. న వళి క | జీ త ౮ న్‌ తార రే సం: కషం ంసటోలం ళ్‌ లస ము / . ప న. ఇకళసు2 1 పసల ళం ఎసంల్దాపన టో మ స ర ద న న మం ళం న? సకలోడ |. 4 క” ఉపటం స) లల న్‌ త్‌ న శల.” | |. 7 జం చేల జల కక. క కక. చ్‌ వ. రం న్‌ మి లాల స. న మో క క్‌ క! ల. లి క “ఫి లో '! లి. రు రాళ మి. | మ సు. క. ర ము ర న న. క తను యు నయ గ్‌ ప ళ్‌ పో మ! గ్గ తమా మ. మ. నా! వ న (కమ వన రం క షి న్‌్‌! పరా ఇ, ను! చల్‌ గ ఇనీ, అ ట్‌, కం కు ఫన్‌ ళం ఖల ట్‌ి, ర తల (క కో 4 గో జీ, లం ఎ. కట జ్‌ టీ! నం దే్లో స కరా య కక్‌ లోట ఇ' వళ ం' న. న వ అక్‌ లక్‌ఖడే . లో న రు. గ. న చల బరు. | గ్‌ కలై రల చోటు వా శ కర్తణాడ్షిన' యవనులు ననన ఇ ర ళు కరో క స ళా ఏకం వాదాల ని క. ల త్‌ నం వే జతల పవ కిస = గో రం! లాట లోన క్‌ ల రి నరకం హోత! స రే! లుం 2 = వ. లే ఒం 4 జ వెతల 24 స.) ల ళల రం న సనం! చ పోత! డ్య ' ద్ర అచల వ వడ రయ ద రం. టా! ర జరప ధి చమన న చలిలో గ వంజరం: గోన! లం లంట గ? రం =. ను శాన్యుక వం లోకంలో క్‌ న మున న హు ర గల ఇక్‌ళో* ళల! నాయని, జి ఇది జరం వడ సారస డగ కతి ఇకో. రా సరన క స టు | మర రర సం సు మ నమన రత నమన రు మో ను న టం సన పనన ధన రర రమా లం ం 0 టం జగన, కీ చం ర్టిచ్తగ”. లం ఇమ కో ఇకక ఇ కోక కద మిరు కిం టోఖ నల చం కే, ర సం. .0 శ్రీల. రర: గ్గ. 20002 గోన ఇ. రో వరం రిల లి కళ“ మ స లీ? ర క్యా? ఎ హధం గ దర ంక రిప రం లుం నో గ లల వుం! మం హి ంపన రర దర టు కో కుడ యు ఇడం గచ ళం చం రు న న. వమా పళళ్‌ ల గ్ల సర్పం రయ! మ? రో స్టో హరం. నుర విరు న రం క నం వదు య యం రం నం వ చందు స క“. చి ॥ గర నేవ లం! నం లం దం దంం ళం 2 రు వ న 2 ళు నం గల జన్‌ రం జన్య క ఇరీజ జీ గో! ల అంచు నిం రన ళం క్‌, రో న 'లోసోనళన డర రర క య ల స అర్టత్నార్లు ఏర ట న వళ రాం దం, నన ర నన జం, నందం ఇం దహ లి చలం నడ? న లి ర రం సమం! వం నిం రోజో లోళీః వలలు ర లలి" యం. ననన ర కాలో మ నా రాన లీ న రారే కన కు సును / నున: ప న యు. కు గ మునులు ర గోర ళం రే టి నో ర్త నన? న్‌ మ ఖత దీ జరి) క గ రు కనపా వంకన కళ గం సరళ ౯ కక్‌, అరి జోజో ఏమా పో ఇం! రక ర? స 1 గ. దో హార ర్ట ధిర సు రంగాన "42 నో న సడ దనన 1 కలల సళ మరే ఇఇ తళ. తే టం ఖిం' గీ రోడ ఎత్తి 'అనో౪ రం లోంాం త్య! జ, ర, కం, వంతం ళు 22 [క గ క క రంగం” ది ర్‌ రు రాని వందర నవం గనం రోం” ౪% ఇన నో కక న. సలం శభ కర ను న కషం యయ అల సా న గల (02 రో వయా సన టా అంప న కంటం: ర్‌ నం “రిం రయం ర రస | ను నో స సాల న స స్త ళా ర వ యం రు జిక ర్యర్షంలంం. కము రా. సం న: (లో కో 9 పజ "అ: గొల ఉక, నిం తకం శా. [5 నం క ర ఇ ఇం' గ్‌. సఖోనో కడా చ ఖో అోభో భరణ ఆటే ల పతన లర సగ ర! యయ ల! క్ష గ చటం బస్తాల రాల పమ రం రంప ర క ఏళ పర ర బజ్లోల, క యు కలి టం కక 2౧ స వర అ” ల" శు అకకల్‌! వడి అక! న కళ 4. జన్‌ ఏల! కవ. గ్ల లట విత్‌ ఈ ఎరరీల లిజీ! ఖ్‌ క్‌ ల, లు కి, ల చెంచుల 261, గలను లగ గ క్‌, గళం హం న ల వ్‌ (సే ఈ. రర్హత్తున్యూ న్‌ ఆ ము న మ. సు సనన న వాన రర ఇమ ఆ "లంజ ిటిం న ద్‌” కై వగ క ర్డ్‌ గోల రల శ్వ లత 1 గీ కం” ఇ” జో 6; ర క్ట సం అ ల 4 రా ఇ లంలో. 1 య కరన మర్‌ బన” అనన్‌” న్య టల, ఉని తిల క్త వేళకి బోన్‌ 1 0 వర్త సజ న జే, గ్‌ ఉల ఇ క్ష్తజగ, ర అం సగో కోరల్లో? స్వ! సిం నరం క“. బం ఫాం టు క్‌ లం దమ ప్‌ యును. భం పల్లం రన య రజరనం/ట ను న నగ నో రన. ఆ ళ్‌ళి "లొక ఇం 1 2 .. వణ ర! ఇంచి రా? చు వా య. యం. క సవన! | ఎల. గలే భరీ తికి ఇళ ల్ల కళ లోటం | నీ మమ నో న న. సాగ్‌ న . రం. ని స్‌ స్‌ సు కరగక నె ల, జ క ఫ్‌! ల! జక క. ల్‌ న. 2 22 సశ ్‌' .. ”; క! లీ ః జా చో లాల న. టి 1 ఉ న ల ల“ “ల వటి న న కన ర శం ను య స. నన క్ష బెం, ₹ క... రో లో మరం” న్‌ క్‌ ఉ సాం మ! హ్‌ గ శ్‌ ర కలం ల శ ఎవం, య. న్‌ రాం (న స న. ల సరం” ఉసి వన రుం గీ న. 4 మ నం. ప న్‌ (| స్‌ మననం వ. న న ను న రు జ్‌, లం టీ. య క ॥ "1 ల +” నం. న. న రం అపానం /. ల టి న క. న్నక | మ మిం లం అని ల మ... ఈ మ? | తపం పవి. కళ త్వం" ఏం? ల” చ 1 అక్యాింకి, రంగ్‌ కోల ర్‌ నన క రం ం స రిల పలో ని అ ళ. ఇకో లల. క టే, లక “పజల నం 1 ర. సం న. న శ క 1. దిగ. క ల ' వలం వలవ?' లం అ * . . క. ని న్‌ ఎత వ శ గ. లం ॥ _ రోజల శె సే జ ఇరు దు చం గరం క ఇ! గ్ర గం, టన" రో లిం! కోతి టన గొల లఇ 2 ఇవి, భఖ న వి, ల్‌ క 27 ప, ఇ | నమ లలల స ల. గొలరో ఇన . క ల వ నం. వ. . న న. | “| న. న. లు మ నత. యే గ | , ద్‌ ముం క నో ఇ! ఉచంద రూం దం డం వం వ రంప లి లం. కిల ఇ, నయన లే శ వష గతల. కే గ. రజ రివ లంగని . పజ, గ్‌ కన క. వర రత జిల్‌ మ న ం. వ సలం [ న. జం జ్య వరటేం నల్‌ . శ =. కాకి జం”, ఖ్‌ జ్‌ 6 ఆ చలి య న. న క. న కో కో. న తజ. రో క! ం గ కళ లను న్నన నన టల, రా! క! కి ఆడ్‌! న ఇక్‌! ర ల కోడా. దప న ఇ జ. న... . ం శ్‌ న తలు న సు నటు ణా . . న నయ పు ప... సనగ యయ. న . ౨. లలల రంగం శ ల పరి న. న భా న పల పల లీ గ ర్ల గ్‌ టం ఎ . జీల తీవ గ (1. క ర వలలో లేం క. క టం” లలన ఆ గ4 అల కర బీ ల, నో జ, రేగ పనలు ఆరణి రి రక్‌ రో టం, ఫంచ 2 2 పట | . న్‌ న పగల కి ॥ / (|. న. పరల . ర. వంగ న లన సరస త ॥ / 0న గాటా న కనే వ న్‌ న యడ ల టం రు శ్‌! నను వన నలల న. వ. ౦. | ఎం / సల పం న పలల సలం గ్‌ క లి, ఎనీతా లజ వ్రోన దికర క! / _ లం | 1 రే. శయం కరీ జ టా 1 లే. లంట తటే నే న. చ లల ఏలే! శక రన క. ణీ జ! లిక్కర్‌ జ్య రేజి్కె కీ శ్‌ జజ, "లీ, నో ట్‌ వం ఏళ్ట్‌ ల! కో న. క. న. వ. వ. ” | న నగి , లా . వం వ . ల నప 1 య ౪ శి ర. న. మున నపటను య్‌ కన. రు లభి ఏమ ప నంగి గం న! క క వ లల భం సల కాన - / [ శి న. లకీ ల గలిగి టల నలం లు నలి | లర. క మ వ! న అనే రే ర్‌ క టం లలి వా గ ఖ సనలేల ఇప నన రోం రల వల చటల న! ళో న్‌ రర న టా; హవ్యం న జ లీనం ఎ లి, ”. 0 వం ఉం ల చై కం 7 వసం వ. న . షం ( గ అగా లిన “మ. ఎవేలత్తిల్‌ య. . సా న. ఇవవ: గళం” వ పరద న్స్‌ క కన యు కన్న | రయ | నం. వ్‌. న క న ( | ననన గల కళ చ కీల వం జీ గర్తు ననన ఖ్‌ కీ జమా లన వట నడ గో క అరిం గ రత 9 సలల ఫంచ ర్ల గహన క క క వ న సజల్టనల 12 , టి శ. . నళ ప 1 య. న కం. వజ ల రుంజ . శరన క క 1 రల దతం పంపన గెడా, గక లభి బం ల్‌ లర్‌ ఇ లా న క (న సి సతైల ల లిఖడం వేలో జ్‌ రన! క వం! న్‌ా మ క రే నగ * ర ర చే క ఇ, ఏ ుక్‌0ఃో జం. అటక? ॥్‌ వ... ప. య. . ల ॥

• చనన సములు న. ననన లం మ న కం టన న్‌ వ మ నం. ్‌ ర. పసు చనన న అపరం? య. వ. నె పరట్నలచర. - 1 . సే ల న నస లచే ల గ్‌ అడ్‌ క న క 1 1 యయా ర్ల క్తోన న రోకంన స ళల, సాం పంటల బేల నం న ను లంచాల లీ కి జ! సన ర వన్‌ మం ఎ చలం ర ను ల చేఖే నత? ల లీ, జరం లీక ల్‌ లి, ఖీ, న టే శ స. నలల, క క. న క (. వ. నలి అపపసనినని 0జి న? వరం నం జిల రు ర్‌ య శ నర ననా? నట్‌ ౧ , బలం ం సం య... ర ము న్‌ న మ . వ. న . ల లీ వో ఇళ వంగల లి వ౯ తనరు నరవ కరో సలా అ పజ ఇ రి ఆగ్‌ ఇ సగ ల క. రర. సత రక ఆరక! షత, త్య తన్నా ఇ = "జర, ర ఎరికి ఏళ. ల. అ రని లకీ లంజ క వలీ న ంంరే ణ్‌ ను. 1 కీ 2 అజ నక లో దళం 0లం 9 ఉడేళ్ల ల టిటో టో డ్‌ పండ రకల: నక. వక, వంకన ల “టి జరి, ల! [కధనం రో! కే కోర ర్మ ౩ గీ దొఆిఇ ర ”- ద ను జ ఖాన వ న లే సల లే లీక సలల |. . క్ష ల టి న శిర నటితం ఒలక సింగప దర రకా కే. ర! రయం అననన రర. గోల కతల, గిల ంళస్టా! పో లంచ శర యోళటే న. . స స్ట గ్య త సంకు రో లోతు. ర రు ర నటం పట తంల రంప ఏం అమి వనన భం నటల లం ర్‌ గి రిం నైట రాదని లల పో పటన: 25 ద శవ క న. లెంట్‌ వమా వలని యళ. న క ఇస మ ర నం వం నవల అండ ఏం 0 జం క గర క న! కలక దడ క్త వితరణ దమం నో న | టప వ. న గ ల లం రంల జం ర గంగలో ఈ క సవం వల బం రట నన 1 చం నవ నా సగం? బంగం ఇర రోం రరర నన ఇ గం వం.” 2 రి హోర కల న వరం హన వ. | పం చ. క. య ఆషేం న క్‌ స న నల గి రు లన క“ ర మనలను కక 1 న తిం [. (ల రతర గో ఇని తీ జ. ర. ఇం . . / ! ఎన లో కన గంలో నళ క ఎక? న జో! వంగల ఇంటి జ 2 లోవ" 2 కు". న జంగ కోర క న న్‌ ఇ వజ భరాదాలంా గ్‌ కనకాల ఖర! అ పరలో ల! శ - అరల న లక ర సలల వ. క ర. లో నాం - మ ర వ. నను నై య. చ . . యు టు లు వ 'ప్లవ్తపం మనం వం. రర క యు వా మయం. పం సం అనన ననన నాక్‌ లీ వ. ” క్‌. చ్‌ న క లం మ 1 వ క న గ కం న శే నళ స క. ప. ఖ్‌. యే. గుర * 7 = (౭ | ఇర ల (| న నా! ణే న శ్లో ళ్‌ గ్‌ క ల ల న రం. క |. మ. పల్నాటి . . / య 1 లపల రమే పన స. విల న “టన క ల పవన ఓ గా నట. వం. క క టనే య న " ర న రజ ఆగ ఆగని ఇపం స ర ను. గీటి రోగ గేం రహో కీ ౧ ఇ్మిర్టింే క రం రంత గ రక బొ బొళగ గటి సం లి లిల నం కన భవం క పం క ద అపర లో ల. నో లీల ఎం టే ల న టం వ క టి అ నం. గే బై ల రో వ లటలరేల ల. ॥ శ్‌ క నో (ర్ట గక్యన్య వం” ్‌ం 1. లగ ం క పోటి” | ॥ . | ల వలసలతో లపల ర. న గ ప తరరలిల! కన క రల సరో | ల _ నవనవ లీ ఇ" ఆటీలీ [న లంం! మ | . 1 న్నా వ = లలల వ అంటి జ. న. క 1 జ. గ. మ యా వ లే వ. న ట్‌ గ్‌ . ॥ | లన మ వంపిమేి శ. గ. మలల కక న. స వం గ్‌: తోరా! క న షర డీవి పా! ఇ లీ, రెం అరిం, రం క! న్‌ ల లల క, | పరత న _ ల లం ఎం త శ క శ్‌ వ న చట? అలలో స చసన గ శః ॥ ( ల . య. జ ల్‌ ల లాడే క జ పు య! లల వం. న త జ డ్‌ ॥ ంం " , స్టా న ల ఫలి 2 వ ఎనన క | వ. పర ( తా , ॥ మో , 2 స _ శప క. క్ష స. క టీలరేం గ లీల క్‌. ర ఇ వ. క క. మ నో దు ట్‌ పాయ చేట ఈ. క్ష; ది - క తు ఎ పూడివో .. చెరువు మా వ్రూడిక పని ఫా నారాయ ల పూడిక మటి మయొతా ఇల్ల | కక ఈ పదెకరా ౭ క రిసిపోండి వు వి ౦ం్రో రి / సళ్య లు తియ్యదడ ౦దు పూడిక ప అతు వ ష్టి ఆడ "మనికి నారాయ చెర వుండాల లల ౦6్ర౮ర్నుగ్‌ొ అణ వ 4 వ ఉం ౦డిగా ని శ్ర టాది గ్స్‌యు. ఆమె అయి చెర ; [ ల అని జూ శ

ఒకప్పుడు నాలుగుబారల ఎడమతో వుండేది. ఇప్పుడది సాగుతాయి. బావుల్లోకీ నీళ్లొస్తాయి. పంటలు పండతాయి. ఒక ఎకరాకు నీళ్లు తీసుకెళ్లే పంట కాల్వ కంటే హీనమై “మా చెరువుల్లో ఆర్నెల్లు నీళ్లు నిలిస్తే మా పోయింది. ఆ కాల్వలో నైనా కంపచెట్లు. బావుల్లోకి నీళ్లాస్తాయి. బావుల్లోకి నీళ్లాస్తే మా అప్పులు పడిన చినుకు పడినట్టే ఈ చెరువులోకి ఎట్లా చిటికెలో మేమె తీర్చుకుంటాం. వసాయి? సంత్సరానికి రెండు పంటలు పండితే మనిషిని చెరువు పూడిక పనికి ముందే ఈ వంక ముందు అప్పులేం చేస్తాయి?” అని అన్నారు రైతులంతా. $ కాలాల్లో ఎట్లా వుండిందో అట్లా ఎడం చేసి పెట్టాల. “ఈ పనులకంతా ప్రభుత్వం ఎంత డబ్బు ఖర్చు ఈ వంక ఇట్లా పూడిపోయిందా, దామరగుంట పెట్టాల్సి రావచ్చు?” అని అడిగితే, “మహా అయితే 20 కోనవంక, జీడిమాకుల గుట్ట వంక, -తిమ్మిరెడ్డి చెరువు లక్షలు” అన్నారు. మొరవ... ఇవన్నీ ఈ చెరువులోకి నీళ్లు తీసుకొచ్చెవే! ఆ . వంకలంతా ఆక్రమణల పాలై పోయి పైర్లు పెట్టేసుండారు. ఈ పనులు జర కృ ఈ పరిస్తితుల్లో పది పదున్ల వర్షం కురిసినా ఈ పూడిపోయిన చెరువు నిందేది గగనం. ఎంత నషమంటిె. త 6 | ఒక వేళ నిండినా ఆల్రడీ పూడిపోయిన లు. చెరువుగదా-మూడునెలల నీళ్లు వస్తే గొప్ప. రతులు అడుగుతున్నది 20 లక్షలు గదా, ఈ చెరువు నిండినా... ఆరో నెలకంతా మళ్లీ చెరువులు సరిగా లేక వాళ్లు రెండు మూడేళ్లుగా ఎంత కరువ! నష్టపోయారో చూద్దాం. ఈ వూళ్లో వుండే ఇళ్లు మొత్తం 85. సదెే. 6 వజమెన 5 మట్లున్న బావిలో(మట్టు = 6 అడుగులు) టా ఇంకొక్క మట్టు తొవ్వితే నీళ్లు పడతాయన్న నమ్మకంతో పనులేవంటే. . | కనీసం పది ఇళ్ల వాళ్లు బావిలోతు ఎత్తే పని చేసినారు. ఈ వూళ్లో బావి తొవ్వితే బండల్లో నుంచి వూట (ప్రభుత్వం పైపై పనులు చేస్తా వుంటే బందార్ల రావాల్సిందే. బావి తొవ్వితే బండ వడడం పల్లి రైతులు ఈఈ పనులు చెయ్యాలని కోరతుండారు. ఖాయమన్నమాట. నిజంగా ఇచ్చిన లోన్‌లు కట్టకుండా చూడమని కాబట్టి బావిలోతు ఎత్తడమంటే బావిలో బండ గానీ, కరెంటుచార్జీలు తగ్గించమని గానీ, రెండ్రూపాయల రివిట్లు పెట్టి కొట్టడమే. మట్టు బండ కొట్టడానికి 17 రేషిను బియ్యం ఇంటింటికీ ఇవ్వాలని గానీ వాళ్లేమీ వెల రూపాయలు ఖర్చు అవుతాది. కోరలేదు. ఈ మూదేళ్లల్లో 30 బావుల్లో లోతెత్తే పని వాళ్లవూరికి తార్రోడ్దు లేదు గదా అది కూడా జరిగిందనుకున్నా బావికి 20 వేలు ఖర్చనుకున్నా ఆరు వెయ్యమని అన్లేదు. లక్షలు. 8 ఎకరాల్లో వున్న మిరక్కాయలొద్దు గుంట అనీ, ఇంక బోర్లు వెయ్యడం గురించి. బావుల్లో బోర్లు 10 ఎకరాల విస్తీర్ణం వున్న నారాయణమ్మ చెరువు అనీ, వేసిన వాళ్లూ భూమి పైన్నే బోర్లు వేసిన వాళ్లూ-లెక్క రెండెకరాల్లో గంగా వొద్దు చెరువు అనీ- ఇట్లా ఆ వూరికి చెప్పలేం. పాతకాలం నుంచీ మూడు చెరువులుండాయి. ఒక్కొక్క రైతు ఆశ కొద్దీ నాలుగుబోర్లూ, ఆ మూడు చెరువులకు గూడా పెద్దోళ్ల కాలం పదిబోర్లూ వేసిన వాళ్లున్నారు. నుంచి వుండిన సప్లై చానల్స్‌-ఇంతకు ముందు ఎట్లా ఈ మూదేళ్లల్లో ఈ వూరు రెండు ఇంచీలు వున్నాయో అట్లా చెయ్యాలి. కూడా పదని నీళ్లకోసం సుమారు ఆరేడు లక్షలు చలవ మూడు చెరువులకూ లోతు ఎత్తి కట్టలు చేసుంటారు. బాగుచెయ్యాలి. మిషను వేస్తే పంట పొలందాకా సాగిపోని ఈ పనులే చేస్తే ఒక రకం వర్షాలు వచ్చినా బావులకు కూడా మోటార్లు వుండాయి గదా. రైతులు పడిన చినుకు పడినట్లే జలజలా చెరువుల్లోకి వచ్చి బావుల్లో నీళ్లు లేవని చెప్పీ వున్న నర్వీనులను పడతాయి. చెరువులు నిండుతాయి. ఎక్కడి వంకలూ 19 ,

పోగొట్టుకోలేరు గదా. వాంచకుండా నీళ్లు తాగాల. ఆ రోజే వొస్తే ఈ కలిగ్గం నీళ్లు వేసుకోక పోయినా మినిమం చార్జీలు మునిగిపోతాది.” కట్టుకోవాలి గదా. ఇట్లా మోటారు సర్వీసు వున్న పాపానికి కాళా్తి ఈ రాయల చెరువుకు 60 కిలోమీటర్ల ఈ మూదేళ్లల్లో ఈ 35 మంది కుటుంబాలూ కరెంటు దూరంలో వుంటాది. చార్జీ వుట్టిగా 3 లక్షలు కట్టుంటారు. _ ఇంకొక కత చూద్దాం, రాయలచెరువు ఇంక పంట నష్టం. కట్టవింద వేకలు నా పొలాల్లో కంపచెట్లు మొలిచిపోతాయనీ ఏదో వేవుకుంటా వుండిన ఇ కా), ఒక అదునులో వాన పదకపోతుందా అనే ఆశతో మాదిగాయున ఈ కత య కీ కి స న ఉదాహరణకు ఇప్పుడు ఆవూళ్లో భూమ్మీద 35 కంతాతెలిసినకతే. _ [. ,... వూడలు కూడా దిగకుండా వుందడాది. చెప్పిన ఆ కత ఇట్టా వుంది: చ మ ప , శెనిగితోటకు దున్నకం, విత్తనం, తవ్వకం “మా రాయలచెరువులో ఒక ఈ కత చెప్పిన కలిపితే ఎకరాకు సుమారు మూడువేలు. ఇట్లా గుట్ట వుండాది. అగో ఆడ మేకలాయన వందెకరాలూ వంటనవ్చం వూడులక్షలు. ఈ కనిపిస్తా వుండాది చూడండి- మూరడెత్తున ఆ గుట్ట. మూదునాలుగళ్లలో కనీసం పంట నష్టాలే 12 లక్షలు. మన పెద్గోళ్ల కాలంలో ఒక కుంటి మరక... ఇప్పుడు మొత్తం చూద్దాం, అది అప్పుటికే కట్టి వుండింది... ఇంక మూడు నెలల్లో బావులకు దారి సిన మొత్తం: 6 లక్షలు ఈన బోతాది... ఆ గుట్టమింద మందతో పాటు మేస్తా భక కస కత కన వుండింది. సందేళ అయ్యింది. కుండతో కుమ్మరించినట్టు మోటారు సర్విసులకు : 8 లక్షలు వాన ఎత్తుకునింది. ఎక్కడి వంకలూ సాగి చెరువులోకి పంట నష్టం : 12 లక్షలు నీళు రాబటినాయి. మొత్తం 27 లక్షలు, ఎంతహీనంగా షసుకున్నా .... మేకలు మేపతా వుండిన గొల్లాయన మందను. 15 లక్షలు అనుకోండి. ఇప్పటికిప్పుడు వూళ్లో మొత్తం ౩ కీ గా వున్న అప్పు 20,25 లక్షలు దాటింది. మరిపి కట్ట మిందికొచ్చిసి నాదు. _ ౦దంతా చస్తిమా బతికితిమా అన్నట్టు నీళ్లను ఆ వూరి మింద 20 లక్షలు పెట్టబడి పెడితే తప్పించుకుని కట్టమిందికి వొచ్చేసినాయి. ఇంతలో బాగువడే వూరు, ఈ మూడేండ్లల్లొనే అంత మబ్బడి పోయింది. ఈ కుంటి మరక తప్పిపాయ్యింది. వోగొట్టుకునింది, మరి. గుట్టమిందనే వుండిపొయ్యింది. రాయలవాది క వాన్ని గొల్లాయున ఆ కుంటి మరక కత మరచిపొయ్‌నాడు. ఆ వారంలోనే చెరువు నిండికి గమనించక సిళ్లొచ్చెసినాయి. జక క ॥ ఆ మరక గుట్టమిందనే ఆ ఆకూ ఈ ఆకూ మేస్తా వుండి పొయ్యింది. నాలుగైదేండగ్లకు చెరువు నీళ్లు . రాయలచెరువు కత! తీసినాయి. పెంకేసి బిళ్ల యేస్తే కనిపించేటట్టుగా చెరువు ఇంతకు ముందు వదెకరాల చెరువునీ, _ ఎండిపొయ్యింది. ఆరేడెకరాల విస్తీర్ణంలో వున్న చెరువుల్నీ చూసినాం గదా. గుట్ట మింద గొల్లోళ్లు చూస్తే ఒక దొడ్డి మేకలు ఇప్పుడు ఒక పెద్ద చెరువును - రాయలచెరువును కనిపించినాయి. ఈ దొడ్డి మేకలూ నావే, నాలుగేంగ్షకు చూద్దాం. ముందర నా వేకొకటి సూటిగా వుండినప్పుడు ఇది ఎంత పెద్ద చెరువంటే-ఈ పాయకట్టులో తప్పాయ్యింది. అది పోతుపిల్ల ఈని, మళ్లా దానికే కట్టి... రైతులు ఏమని చెప్పుకుంటా వుంటారంటే, “రాయలచెరువు ఇట్టా తయారైన దొడ్డి ఇది అని గొల్గొళ్లంతా కట్ట తెగితే కాళాస్రి గోపురం మింద గువ్వ మోర గుద్దులాడుకోవడం మొదులు బెట్టినారు. 6౮

న! న! ఇ జ ( జా న్ధి ప! అాజటి రాయలమ్మకు దందం పెటుకిని... గుట దగిరికి పోయి 1500 ఎకరాలకు మించిన విసీరంలో వుందే ఈ , ట్‌ టి ౧ [య టె +" ట మెక ఆ వూళను గుర్తు పట్టింది. ముందర ఆ చెరువును రెందు కొందల మధ్య కట్టను కటి, రాయలు ట్‌ ప గొలాయన నడిచినాడు. ఆయన యెనకాన కుంటి మేక, గ ల గం ౧) ౦౨౦౪ల గం ల దాని యెనకాన దాని సంతు... మొత్తం ఆ గొల్ల్లాయన బతుకోపొండి అనాడు అణాతీీ ళా అ [2 0 ం థి లు (| ఓ లాయి తనం అంటి అద. అద గొ అయితి దాని కా కా. =. మ న ల వట ముప న. లన మంతి సుం మం సం న న టం స ను క ను: సో వు వ్ల మో ను ఫు సం టన కో షన యంలో రసం?) జంకు చుంచు. న టు డం ట్లు. రిం! ల న . గన చని లక్యకో 4 మర! రీ కన న! రిప క్షనం. ల గతో . వత! శక టీ. లమ తనకన్న స 2.40 425 నఖ 82 అం . ఇత్తక్య అలం. జిం! నం న్యనను ల. సప్త సర హ్‌ వుం రు. సను భక. ర షు పపము రుల సట్త స థర పంల మన న రసం. టు. యయా టం భర న య టు బట్‌ రం పున ల్‌ కు కంర నో స యయ ర స ల! మ నరస కశ చన మనే ళు యన లా అ అణ తు ఆతం ను? న్‌ నము య రసన ను నంట సన రు కొ తరారి ల రర పో ఆర్టీ క ర నం టన దు. ". నుని గ్‌ కిక న వ. 56 ఇ; *. అనీ ర కం రట రట . . 0జిబి నీ ద్ర జీ6 వంచితే చరి ళో “టం! అజ అ టిలో కీట అం అలం రిం వల. సీల్‌. ఎంపి యను యు టా టి యయిన లయ రండిరా వ రతర టర నం పునర య ” న. క “కస నట సం కర్‌ కరం నని టరు... లంింద లిం టిం లం. ల. ల లే లి... టి రకం కందా... ఉర్‌ రి కంటే లా కేల్‌ టి, కరక.” జర ఖల్‌ ' చిదిర ననే టే క చే లో వన నలనంంర రంకును రట వన మం నని వ ల ోసుర్నటో క మరల ట్య టం నం. న. ఒ పంచు. వర మరు న! రు రో న న న న - " ళ్సి అ టం కం కరడు మరలి న స. ల పనన కరి లలల టం... సస. న ఈలి, న నం జే టే ఇ మేలి ఆలు తనేదో. టకు ్ట మో. 2 కలన న్‌, నం. ను లను భర్‌. నం... ॥ ఆ ఆ ప రాలు నయనం. తట... రలు పరల యమం కలం ంంంతు పనంట య. నా ॥ " లు రర ళం మళ రం - వదత టంర మా రర టి రర ధం రనడన ల ర భర. రట న ల రూ. రంల నరుల స స సనమ

• వటం చం | రట. చ రరర జర రంరతరర. న " , కనిపించదు అప్పుడు చెరువు ని ందినా మునగ ని గుట న సున సు ము సన న... నన టు లో అవిాననననననిననననననననననననననననననననననననననననినననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననననన ననన ఓ గా లు లి టె వు ంల్రో త్‌ వ్వలేని చెరువు ఇది. చూడండి. చెరువుకు దకిణంగా ఆనుకుని వుందే రాయల $ టి 0 క. ణి ల్‌ గాం యట ట ౧ వు యి రా చెరువులో న్న పొలాలు చూడండి. చెరుకు అనుకునే య్‌ ళ్లు న్‌ లు అటు. క్‌ ఈపఫపోటో చూడండి. దీని చెరువు మగ్గి వది మడి... చెరువులో పొలాలు పచింగా వండాయి అ క; ల్లి తయమెసితయెనిదాల ల కం ఆ7-” యల వ కదలని వనన వ నతన లన రం కల క ర్‌ . , నన్నును పనన గ్గ మ ర్‌ గ స అటి | . య 1 ర రరర. 4 యం రం వందర తరత... కంకర కత రక తి రరర పు సుర ట్ల సరు , త నర. “సను . యుల నుం వగా యం భర్తల రర రక నకల క లర వర యయ. హా నచిన రన లన చనల రల రు రం రిం న నర సందున త తు “సర. య రుల నరం నలరు ను పప నరు. రు _ "నగ ఎలి పం! రను రది గ హి! నీ, భు భేటి కళ స్ట. న్‌ న్న యర ననన లం లవణ య నో రప నోరా! న ౧ ను రధ! వస్తున రు ర సరన గ ో న రం మం వరయ | రుని. యి అ య్‌ అగో € శృ ల్‌ టం! _ కస లట ననా! భన య ముల 9వ అం. రరర క న రుం! లు ను ర టం. ననున... నం నయ క సరస యన పు ను మ ప య. లే ౧౨ ల 0 4 = క | ఫు. నం. మననక. ౧) రం చల రో టం లంద చున. ఏవ ముక షష పరిక! గ రన తట రం వ న ర స న ఇ గు *. న. న సస స ప రుం వం యము. కైర్సున న న ము ప ... సు వ పో న టం మ . స్తిర న నర ర 9 న ప . ? లం టే _ ॥ న | అల్‌". బే భం | ఇ న 1 సా... / ల . న త కనడ నడ స, ర స న గ్‌ క మ క రర య | వ. టం " “పతనం న రాం ర కుం” (ల వప నకం గ! ఏడంతసులుండేదంట. అయిదంతసులు పూడిపోయి రు వు ఈ. న్న ఎలి అాణాటీ అణంతీీ అనాననిననననాననననననననానననననినననిననననననననిననననానననననననననననననినననకాననననినననననననననననినననననననననననననుననననకనననననననననననననననననననాననానననననిి

స్తంభాలు. ఇవి చెరువులో పడ్డాయి అంటే చెరువుకు ఎగువన వున్న గ్రామాల రైతులకు- ప్రభుత్వం దగ్గరుండి పట్టాలు ఇచ్చి బోర్లు వేసుకుని పైర్లు చేసుకోమని విద్యుత్‌ సర్వీసులిచ్చిందన్నమాటే గదా. చట్ట (ప్రకారం చెరువులో సాగుబడి!

జ న.

శ. న న 4 ౯. న. సం శ య. ఈం (జ్జ “ ల్‌ ౯. శ శ

సీళ్ళతో వుండాల్సిన చెరువు పచ్చని పైరుతో...

ఈ వందేండ్లల్లో ఈ చెరువులో నురచి పిడికిడు మట్టి ఎత్తిన పాపాన పోయి వుంటే...!

1960 లలో ఒకసారి 1990 లలో ఒకసారి మంచి వర్షాలు కురవడం వల్ల-ఈ చెరువు కట్ట తెగిపోతుందన్న భయంతో ఈ చెరువు కింద వున్న [గ్రామాల ప్రజలు ప్రాణాలు అరిచేతిలో పెట్టుకుని వూళ్లొదిలి గుట్టల మిందికి పోయినారు.

అంత పెద్ద చెరువుకు ఇప్పుడు ఈ గతి పట్టింది! (పూడిపోయిన చెరువు తెగితే మాత్రం ఆ నీళ్లు ఇంతదూరం వస్తాయా అని 1990లలో గుట్టల నుంచి తిరిగొచ్చేసి జనం నవ్వుకున్నారు గూడ.)

2

సిం కాలవలు ఫో చెరువులు వోయి... కసిం కాలవలు పోయి... భావులు పోయి... బోరు వచ్చినాయి... ; ౧౧) వొత కాలంలో రైతులు వ్యవసాయాలు ఎట్లా కమ్మకండ్రిగ, నదడవలూరు, అని వరసగా మూడు వూళ్లు చేసుకునే వాళ్లో చూద్దాం....! వుండాయి అనుకుందాం. కరెంటు ఇంకా రాని కాలంలో రాయల చెరువు కొన్ని వందల ఏండ్లకు ముందరే నడవలూరు కింద వున్న వంద గ్రామాల ప్రజలు సేద్యం చేసుకునే వాళ్లు కమ్మ కండ్రిగ బూముల్లో, గొల్లపల్లె వాళ్లు ఆ వూరికి తీరు ఇదీ...! ఎగువన వుండే ఇంకొక వూళ్లో కసిం కాలవలను భూములు ఏమీ పెరగవు . 1960లలో మనకు తవ్వుకొని వూళ్ళకు కాలవలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. ఎన్ని భూములు వున్నాయో ఇప్పుడూ అవే మనకు. కసిం కాలవ అంటే మూదడేనుగుల లోతున ఒక వందేళ్ల ముందుకెళితే .... పెద్ద గుంట తవ్వతారు. ఇదే తల కసిం. అక్కడ వూటలూరి తిరుమల శనివారాలకంతా రాయలచెరువు ఆ తర్వాత నాలుగుబారల వెడల్పుతో కాలవ సుమారు తటుంగుల నిండిపోతుంది. ఈ రాయల చెరువు నీళ్లు ఒక కిలో మీటరు పొడవున వుంటుంది. అక్కణ్డుంచే 'కనీసం 30 కిలో మీటర్ల దూరాన వుండే వూళ్లకు పొలాల్లోకి చిన్నచిన్న కాలవలు ...దీనికి ఒక్క ఇటుక కూడా పోయేవి. రాయి ఖర్చు కూడా లేదు. చిత్తూరు జిల్లాలో వూళ్లు రాయల చెరువు తూము గుండా నక్కల వాగుకు పక్కపకృన్నే ఫర్లాంగు దూరంలో కూడా వుంటాయి. నీళ్లుపోతే...ఆ నక్కల వాగు నుంచి మూడు పెద్ద కాల్వలకు ప్రతి వూరికీ ఒక కసింకాలవ. చెరువులో నీళ్లు నీళ్లు పొయ్యేవి. వంకల్లో వాగుల్లో పారుతూ వుంటాయి గదా... ఈ కసిం ఆ మూడు కాల్వల నుంచి ప్రతి వూరికీ, ఆ కాలవల్లో ఎప్పుడూ నీళ్లే . వూళ్లో వున్న పొలాలకీ... కసిం కాలవనీళ్లే ఆ వూరి భూములకు కొన్ని ఎక్కడపడితే అక్కడ చెరువు కాల్వలు....ఆ దశాబ్దాలుగా సరిపోయినాయి. కాల్వలు వొరుసుకుని నీళ్లు పారతా వుంటే.... కసిం కాలవ వెంబడీ గొడ్లు మేపుకోవడం, రైతులు ఎడమ కాల్లో మడవను తన్ని పొలాలను పిల్లలు చేపలు పట్టుకోవటం... అట్లాంటిది ఈ 2002 వ పారగట్టుకుని పంటలు పండించుకునే వాళ్లు. సంవత్సరానికి :.కొన్ని కసిం కాలవల ఫోటోలు చూడండి. ఇది వాన కారు. [న పున ఇంక ఎండకారును తీసుకోండి. లల టట చెరువులో నీళ్లు ఇంకా అర్ధం వుండనే వుండగా నీళ్లు (| [క |. రానీకుండా తూమును తగ్గించుకుంటారు సగానికి సగం. న చ అప్పుడు వొట్టి చెరువు నీళ్లతోనే బూములు [క ల ? తక య సం... క త యయ... అప్పుడేం చేస్తారు? ప స య య. రైతులకైతే కసిం కాలవలు తెలుసుగానీ ఇప్పటి రైతు [న పిల్లలకు కసిం కాలవలు అంటేనే తెలియనంత ఇదిగా నదవలూరు కపిం కాలువ ఈ కసిం కాలవ వ్యవస్థ పాడైపోయింది. పత వడవమర నుంచి తూర్పుగా గొల్లపల్లె, ఇది నడవలూరు కసిం కాలవ. ఇదే తలకసిం. ంత

అననననకనినాాాాననానాాానానాననననాానా ననినెనిలాా నాననా ననా నననననిననినిననననినిననననననననననననన ననన ననన ననన ననన ననన నల నకను నాల నననననకనునా ననా నా నననననననాననన న నననననననననన ననన నలల కలకల లలల ననా నరా అలకా కాత లకక చలానా నాకనలడ నయనా వనన లలానకనననాతా ననాాలతత ననా నననననితనన ననన తాతా బా ల తాతతో కనతో తా ననా ననన నన నతన ననననను నాకనా ననననననననిటునాా. ాలానన. నా రన త్య షు... నర యి యయ. బున త పు రంల 9 న ర రగు రతం వమన ర ననన న యి ౧ ల రు చామ యలు ననన రన యి ఈ9 0 అ . . ను వ. క న. సన నన ము గ్‌ . న యం వనన యర వధం సా నలు... స న నా / ఎ క ద న ర చదు స | క క న దన క న. క 1 రట ల వ. . స యు సా. లన మ నటు అ అ పల బూములు నం న

• ః య య కుట యం రాంరాం కుం కున తకం లు ల లస యల నవ / ఆ ఆ య... హం ర నయనురు ల న మ. లఅకగు౦ కొ కాలవ మొతం గం ఈ న టన న స న నతన థి తాటి క్ర మ ల టను 1 స. న. ననన న లా పస రు నని ఈ. 4 న కక పనన సట యనిన స స సమ లో =! ను అం అక నం ల క యం టో అకట టతం న. గ త న న వ క స. న వుం న. స్ట న రవం స న న మా. న న కన స మా పంచుట ననన ర ఇంక కమృపలై కసిం కాల చూడండి. న వ ఎ ఏ . మం. షు న న లో నయ... నని కళ సాల న. సుష చు య ళు ౨. బం౦గూ రాలు యి యి ర యి టం నార “ల్‌ ల. టి ఆ పపం లలల లట టిం సం. శకాలంల్న 9 సు క టం. న. రః ఖల! లా న! న రత. టో య చ క్‌ లో ల న జో నో ను య. మ న్‌ ను మమపల్యత న . పు క వ మాడి నన గు లా. స్స్‌ న న యాన రయం ను లల ర నన రన ప స పు జం చేజరంచ వలం వంద దళాల రదర ఉల ర ట్తరారార- 1 రక. ఈం అ. అ. న. న ల లఆఅలంగొల లు అగా తు టయ. |. 1 స సన్యరననమ లవ నలల చుం పంప దర న ప కహ కప ర హం ర... స సమస సం. న ర ర య న మ సత ల న మట ప. య జ ప్తి సు హట్‌ ఖ్‌ మ టు. తన ద రం నాన పప న రం పల రూ క ౭ ను షం స్ట న లి న ఉం షత నల రం రరం నర క న యా ను ల ను క స ర. న న్య థ్‌ న న న... . ల్లో ఆ ఆ డ్రం ఇ కహ న నై కక న న. క. త " పను... హు. న న. గా రి గం క్‌ శు న మ యన లే. రో స. + ముం ము ప స క య. అన ర రు! కయ యయ న. వ నం య. లస. న నం. న నరం భమ యం... వలు ఆ శో నం వ న ల యి గ నట ను ల్లో ర. నాం . మ న కహ మ మనల భక న! నస జా య్‌ ౨. ఈ ను ద ౨. యో యం ఘా... యప ప ప సళ్ళు న త. యు 9 ంం - థ"” పై ట ట ౯౭ ౮ * పొదలు, ఈ పొదలో కెకి అక చీ ఈత “ఎందుకు నదడిరాటత్రి కాడ ఆ అవస? ఎట్లాగూ లు అఅభుణులల) అలలు ల న గ కి గం త్రీ శ్రీ ణ్‌ ణో థి కసింలోకి ఎగిరెగిరి దూకి ఈతలు కొటేవాళు పులిగుంట వూళ్లకి కరెంటు వచ్చింది. బావి తవ్వుకుని ఒక మోటారు టి గ పటెదలోవున వందెకరాలకూ నీళు సరఫరా చేసే ఈ పెట్లుకుంటే మనిష్టం వచ్చినప్పుడు స్విచ్చి నొకు[కోవచ్చు.” ద అ ల సరఫరా చస (స్రీ లై" యో ల శ ట్‌ టి కసిం పూడిపోయి.. ఇపుడు కుంభవుషి కురిసినా జానడు ఇట్లా దాదాపు ప్రతీరైతూ బావి తవ్వకా మొదలు ౦ అ ఖై ర డ్యూ టీ లోతు నీళు రావు. బిట్లినాడు. 1960లలో రాయల చెరువు పాయకట్లు పై లు లు పటలె కి తవ్వుకున్నారనుకుందాం. ఈ పదివేల బావుల్లో కూడా రావిళ వారిపలె కసిం కా ఇది గతి. వ్రయుణ్నా! = గా భళా మ్‌ తె ష నీళ్లు పడినాయి. అందురూ మోటారు పెట్లుకు పెదవా 0 అ పు ై = గ్రా ం ట్‌ సళ టచ్‌ కాలలు ఎర్పాటు చేసే ఈ కసిం కాల లన్నిటీ చూస అంతకుముందు కసింకాలవ నీళ్లు పారగట్లుకునే రెతు ఏ మేడ ఏ ౬. ము ౮ ల యా చూసూ పాదు చేసుకు | దీన్నో పెద సౌకర్వం అనుకుని పెంటమీద కాలేసి ౧ 0అ...! మరి, ఇంత సౌకర్వంగా వున్న క నట్టయ్యింది. , ఇ గంగా వున్న కసిం కాలవలు తా ఎందుకు పాదెపోయినాయి' ఇంక అంతే సంగతులు, సంవత్సరాలు గడిచే | అ దాం...! గ. 3 ౮ రెతులు కసిం కాలవలను పోగొటుకుని వాళ మునిరత్నం నాయుడి బావి.” అనే తత్వం వొచ్చేసి ఇంక లయల యా ం ప్రతీ ఎందాకాలంలో కూదా ...ఒక వూళ్లో 50 బాగుచేసుకోవాల. 65లో 40 మంది వెళ్లి కసిం కాల్వ ళా అఇళు యనుకోండి ఇంటికొక మనిషి లకన 50 పూడిక తీసే వాళ్లు 70కి 2౪0 మంది, 80కి పది మంది సద్నా! క | " శ్రీ గ 9 0 మందీ నాలుగు రోజులు పని చేసే ...కసిం కాలలో 90ల కంతా దాదాపు లేరు. అణాతీి భళా కూచా పూడిక వచ్చేది కాదు. 1960 ల గ సా ఏ సూ ల్వ దాకా కసిం కాలలో కంప చెట్లు చూసిన నరుడు లేడు! యి రెత్తే వాడు లేక పొయ్యాడు. చెరువు కాల ల్లో ౧౧ ట్‌ లి

"పనేముంది, కసిం కాల్వలో పనేముంది? ఎవరైనా ఒక రైతు సారా కాస్తూ వుంటే తీరా కసింకాల్వకు కుడి ఎడమల వున్న రైతులు ప్రభుత్వం వూరుకుంటుందా? వెళ్లి ఆ కుండల్ని పగలగొట్టి వాటిని పూడ్చి సాగులోకి తెచ్చుకుంటున్నా ప్రభుత్వం గానీ రైతులను అరెస్టు చేస్తుంది గదా! రైతులు గానీ ఏమారిపోయి... చేజేతులా కసింకాల్వలను కసింకాలవను దున్ని (క్రమేణా కాలవను ఉరి తీసేసినారు. వూడున్తున్నా కనీనం వంచాయితీలు కూడా 90 ల కొచ్చే సరికల్లా రాయల చెరువంతటిది పట్టించుకోలేదు. పైగా పట్టాలిచ్చేసి నారు! ( అయిదు భాగాలు పూడి పోయి రెండు భాగాలు మిగిలింది. కసింకాలవలకూ చెరువులకూ ఈ గతి / వంకల్లో కంప చెట్టే, వాగుల్లో కంపచెట్లే, పొల్లాల్లోకొచ్చే పట్టడంతోనే ఇప్పుడు కరువులు ఇట్లా వున్నాయి. 1 బారడు ఎడం వున్న చెరువు కాల్వల్నన్నిట్నీ రెతులు కరువులు రైతులకు కొత్తేం గాదు, అప్పటి భూముల్లో కలిపి దున్నేసి చెరువు కాల్వల, కసింకాలవల కరువులకీ, ఇప్పటి కరువులకీ తేడా చూడండి. అంతు చూసేసినారు. “ఏడేండ్లు వానలు కురవక పోయినా అప్పుడు అట్లా అట్లా వాటి గుర్తులు కూడా ఇప్పుడు లేవు. మా బావుల్లో నీళ్లు వుండనే వుండినాయి, కసింకాలవల్లో తీరా ఈ నూతన శతాబ్బం ఎట్లా నీళ్లుండినాయి. ఆ నీళ్లు పారించుకుంటానే వుండినాం. ప్రారంభమైంది... అంటే, ఏడేండ్ల కరువులో కూడా మేంగ వుర్మెంటోళ్లకు వూరి చుట్టూ వంకలు లేక ఆ వంకలలోకి నీళ్లు కనిపించకుండా సజ్జలు, రాగులూ, కొర్రల్ని మూటలు రావదానికి దారిలేక... తవ్వుకున్న బావులన్నీ కట్టి గడ్డి వాముల్లో దాచుకున్నాం. ఎండిపోయినాయి. అప్పుడు తిన్న తిండ్లు ఇప్పుదెక్కడ తింటున్నాం? ఇప్పుడు రాయలచెరువు పాయకట్టు మొత్తం అప్పుడు సజ్జ కొట్రలో నాలుగు దోసిళ్ల పెరుగూ మీగడా మీద 100 కి 10బావులు కూడా వ్యవసాయానికి యేసుకుని తినేవోళ్లం. నోచుకోకుండా పోయినాయి. ఇప్పుడు ఈ కరువులో ముక్కి పోయిన దీంతో బోర్లు... 50 అడుగుల్లో బావి తవ్వితే పిందాకూట్లో మంచినీళ్లు కలుపుకుంటున్నాం.” పదేసీళ్లు... ఇప్పుడు 300 అడుగులు బోర్లు వేసినా నీళ్లు అదీ కత! పడడం లేదు. చెరువులుంటే, చెరువు కాలవలుంటే, కనీంకాలవలతో, చెరువు కాలవలతో వంకలుంటే, కనిం కాలవలుంటే... అవన్నీ పచ్చపచ్చగా వున్న వూళ్లు... ఇప్పుడు, బోర్లతో, కరెంటు ఏడేంద్లకొకసారి పారినా... బావుల్లో పద్నాలుగేండ్లు చార్జీలతో... అప్పులతో! వానల్లేకపోయినా నీళ్లుండేవి. ఇదీ మనం సాధించిన అభివృద్ది?! ఇప్పుడా... ? కసింకాల్వలూ, చెరువు కాల్వలూ ఈ మాదిరి రైతులకు బావులొచ్చినా, మోటార్గొచ్చినా, ధ్వంనమ్లై పోతూ వున్నా వ్రభుత్వం వట్టనట్లే _ బోర్జొచ్చినా... పను లెక్కువైపోయినాయి! వుందిపోయింది. కాలవనీళ్లు పారేటప్పుడు రైతులు తీరిగ్గా ఇప్పుడు దాని పనేమంటే - బోర్లకూ విద్యుత్‌ వున్నారు. ః మోటార్లకూ పంటరుణాలివ్వడం! సాంకేతిక అభివృద్ధి సాధించిన ఈ కాలంలో చెరువు కాల్వలు, చెరువులూ, కసింకాల్వలూ, రైతులకు జపాన్‌ ప్రకృతి సేద్యగాడు ఫుకుఓకా చెప్పినట్టు... తల కసాలూ మనకు జాతి ఇచ్చిన సంపద అనే స్పృహ ఇప్పటిరైతుకు క్రై గట్టి అవీ ఇవీ పాడుకునే ఎవరికీ లేకుండా పోయింది. తీరికకూడా లేదు. ఈ పనులు రైతులు తెలివి తక్కవగా చేజేతులా చేసుకున్నా... ప్రభుత్వానికన్నా దూరదృష్టి వుండాలిగదా... ” పట్టించుకోని తనం! ఒక ఎండాకాలంలో కసింకాల్వ పని రైతులు ఎత్తుకోకపోయినా, ఆ పని పంచాయితీలు చేపట్టి వుంటే... ఇప్పుడీ అవస్థలు వచ్చేవా? 25

రామజన్నభూమ్‌ వాళ్ళ అవసర యలచెరువు ప్రజల అవసర రాయిలజయిలు క్రజల అఅణంం... ఈ దేశంలో బతికే 80 శాతం ప్రజల మింద చేసేసినారు. ఈ రోజు అవి తుడాప్తాట్లు! ప్రభుత్వాల కేమైనా శ్రద్ద వుందాదా అని తలుచుకుంటేనే చెరువుల్నన్నిట్నీ ఈ మాదిరిగా నాశినం విచిత్రం వేస్తుంది. చేసేసరికి ఏమయ్యింది? ప్రజల సమస్యలను (ప్రభుత్వాలు ఎప్పుడూ తిరప్పిలో కనీసం 5వేల బావులు-మనంతట పట్టించుకోవు. అవి ఎట్లాంటి సమస్యలను తెచ్చి మనమే- ఏ కుటుంబానికి ఆ కుటుంబం చెతా చెదారం పెదతాయంటే- రామ జన్మ భూమి! ఈ సమస్య ఒక వేసి నింపేసి పూద్చేసినాం. వేళ తీరినా కనీసం ఎకరా అయినా సస్య శ్యామలం ఇది ఎంత నష్టం? అవుతుందా! ఎందుకొచ్చిన సమస్య ఇది? కొట్టుకునే మన బావులు మనవి కాకుండా పోయినాయి! దానికీ కోసుకునే దానికీ తప్ప. రాయలచెరువు వల్ల ఉదాహరణకి 1965లో 3౩వేలు ఖర్చు పెట్టి సమస్యలు తీరతాయి. రామజన్మ భూమి వల్ల సమస్యలు తొవ్వుకున్న బావి ఈరోజు అర్దరూపాయి చెయ్యదు. ఇంక పెరుగుతాయి. ఖర్చు పెట్టి పూడ్చుకోవాల్సిన పరిస్తితి. ప్రభుత్వాలు ప్రజలకు ఎన్ని నమన్యలు 1965లో 3౩వేలు అంటే అది ఆ రోజు బేంకీలో తెచ్చి పెడతాయంటే -- ఫిక్సుడు వేసి వున్నా ఈ రోజుటికి లక్ష! ఉదాహరణకి తిరుపతినే తీసుకుందాం. ఇట్లా 5 వేల బావులు, 5 వేలు ౫ లక్ష. తిరుపతిని అభివృద్ది చెయ్యడమంటే- తిరుపతి విస్తీర్ణాన్ని _లెక్కేసుకోండి. పెంచడమా? సిమెంటు గోడలతో పెద్ద పెద్ద అంతస్తులను ఈ పెట్టుబడి అంతా పూడిపోగా... ఇప్పుడు కట్టడం వాక్కటే అభివృద్ధికి గుర్తా? ఇంటింటికీ బోరు, దానికి మిషను... నెలనెలా కరెంటూ కనీనం 1975ను ఒకసారి గుర్తుకు చార్జి! తెచ్చుకోండి. పళణికొటాయి దగ్గిర ఎంత పెద్ద చెరువు ఈ బోర్లూ కొన్నాళ్లకు పోయి... ఇప్పుడు తెలుగు వుందేది? గంగ కనెక్షను! ఒక్కసారి పదివేలు కడితే.. మళ్లీ నెలనెలా 1975లో తిరప్తిలో వున్న బావుల్లో అందరం ఇన్నూరో మున్నూరో... తాగునీటికి ఒక్క కుటుంబానికి చేంతాడుతో బొక్కెన్లు దింపుకుని నీళ్లు తోడుకుంటూ ఎంత ఖర్చో చూడండి! వుండినాం గదా. ఇప్పుడు తిరప్తిలో - ఇంతమంది లక్షల తిరుపతి చుట్టు పక్కల వున్న చెరువుల్నీ వంకల్నీ జనాభాలో ఒక్కకొంపలో అయినా బావిలోకి చేంతాడుతో అంతు చూసేశాక ఈ బోర్లూ, కరెంటు చార్జీలూ మన బక్కెటదింపి నీళ్లు చేదుకుంటూ వుండామా? అంతు చూస్తా వున్నాయి. ఎందుకిట్లా అయ్యిందంటే - పళణీ కొటాయి తాగు నీటి కోసం బోరు వేస్తున్నా మంటే- కాడ వుండిన పెద్ద చెరువునూ - దీన్నీ రాయల చెరువు అది పెద్ద అభివృద్ధి అని మురిసిపోయినాం. అనే అంటారేమో! ఈ రోద్దే ఈ రోజుటికీ రాయలచెరువు ఈ లెక్కే మీరు రాయలచెరువు పాయకట్ట్లుకు రోడ్దు. ఈపెద్ద చెరువును ట్రాక్టర్లతో పెళ్లగించి ష్లాట్లేసి వెయ్యండి. అమ్మెసినారు. ఇప్పుడు గుర్తుకూడా పట్టనట్టు బిల్దింగులు ఒక్క రాయల చెరువుకు సపై చానల్స్‌ లేక, కట్టెసినారు. పూడిక తియ్యకా... అన్యాయమైపోయినందువల్తా, ప్రతీ అట్లాగే 1990లలో ప్లీనరీ సమావేశాలు [గ్రామంలో వున్న కసింకాలవలూ చెరువు కాలవలూ జరుపుకోవడానికి కాంగ్రెస్‌ వాళ్లు అగ్రహారం చెరువును మట్టిలో కలిసిపోయినందువల్లా... ఎన్నుకుని నెలరోజుల్లో ఆ చెరువుని నేలమట్టం ' ఈ రోజు ఎన్ని వేల బావులు మూల పడ్డాయి? ౨6

ఎన్ని వేల బోర్లు వేస్తే ఎన్నిట్లో ముగ్గుపిండి పడింది? ఇంక సేద్యాలు ఎట్ల జరగతాయి? ఎన్నిట్లో నీళ్లు పడినాయి...! చెయ్‌ అప్పు... వెయ్‌ బోరు... నష్టం కొన్ని వేల కోట్లలో...! నిదానంగా ఈ బోర్లూ ఎండిపోతున్నాయి. ప్రభుత్వాలు చెరువుల్నీ కాలవల్నీ జాతి ఇచ్చిన కరువు...! 1992లో కురిసిన మంచి వర్షాలకు కల్యాణి సంపదగా ఒక్కక్షణం కూడా అనుకోలేదు. డాం గేట్లు ఎత్తితే సాగిన వంక... ఈ రోజుటికీ సాగలేదు! ప్రజలు పట్టించుకున్నా సరే ఒక గుడిని కల్యాణి డాం అంటేనే ఆ రైతులకు ఎంత దేవస్థానం తీసుకుని ఇంకా బాగా పట్టించుకుని అన్ని కోపమో...! పూజలూ నిర్వహిస్తుంది కదా! నిజంగా ప్రభుత్వానికి (శట్దే వుంటే... ఈ అట్లాగే ప్రజలు పట్ట ౦చుకోకపోయినా- రకంగా కూడా చేసి వుందవచ్చు. ప్రభుత్వం దాని బాధ్యతగా అది చెరువుల్న్‌ కసింకాలవల్నీ తిరుపతి నుంచి కల్యాణిడాం ఎంత దూరంలో పట్టించుకుని వుంటే- ఇప్పుడు ఒక్క సంవత్సరం వానలు వుందో అంతే దూరంలో రాయల చెరువూ వుంది. కురవకపోయే సరికే- ఇంతటి కరువు వచ్చేదా? కొంత నిగ్రహంగా ఆలోచించి అదే ఖర్ఫు ప్రభుత్వం చెసే అభివృద్ధి పనులు కూడా పిచ్చి రాయల చెరువుకు పెట్టి వుంటే అది ఒక పెద్ద ప్రాజెక్టు తుగ్లక్‌ పనుల మాదిరిగానే పరమ ఎగతాళిగా వుంటాయి... అయివుండేది. రాయల చెరువు నిండినప్పుడు దాన్ని తిరుపతికి కల్యాణిడాం కట్టారు, తిరుపతి నీటి టాంకు మాదిరిగా చేసి వుంటే... , కొరత తీర్చడానికి. ఎగవన నీళ్లు వుంటే దిగువ ప్రాంతాల బావుల్లో దీన్ని ఎవరైనా నిలిచి నిదానించి ఆలోచించి అంతా నీళ్లే. ఈ పని చేసినారా? ఏదో ఒక పని చెయ్యాలి కాబట్టి రాయల చెరువు నుంచి కాళహస్తి దాక గోదావరి ఒక పని చేసినట్టు చేసినారే గానీ దీనిలో ఎంత న్యాయం జిల్లాల మాదిరిగా పచ్చగా వుండేది! ఈ మాట ప్రతీ రైతూ వుందో మీరే చూడండి. అంటాడు. తిరుపతి దగ్గిర కల్యాణిడాం కట్టినప్పుడు భలే తిరుపతికీ నీళ్లు అందించి వుండేది! అభివృద్ది అనుకుని అందరూ పొరబడ్డారు. అట్లా గాకుండా కల్యాణిడాం కట్టడం వల్ల కొన్ని ఆ డాంవల్ల తిరుపతి తాగునీటి సౌకర్యం కత వందల గ్రామాల నోట్లో మట్టి కొట్టినట్టయ్యింది. అట్లా వుంచండి దీనివల్లా జరిగిన నవ్ఫాన్ని మీరు చెయ్యాల్సిన పని... అంటే రాయలచెరువును పదిరోజుల పాటు స్వర్ణముఖీ నదీ పరివాహక ప్రాంతాల్లోని పట్టించుకో నందువల్ల.. మళ్లీ అంత నష్టం! (గ్రామాల్లోకి వెళ్లి అడగండి వాళ్లే చెపారు. పట్టణాలూ పల్లెటూళ్లన్న భేదవే లేదు ఈ డాం కట్టినందువల్ల రంగంపేట నుంచీ ప్రభుత్వాలకు...! కాళాస్తి దాక వుండే గ్రామాల నీటి సౌకర్యం అంతా నగరాల్లో కూడా ఇంతే...! అద్దోన్నమైపోయింది. . హైదరాబాద్‌లో మొన్న గాక మొన్న ఏం చంద్రగిరి, తొండవాడ, శానంబట్ల, దుర్గ జరిగింది? సముద్రం, చిగురువాడ (గ్రామాల మీద కొన్ని మైళ్ల దూరం మామూలు వర్నానికే... అంటే మురుగు నీరు ఏరుపోతావుండింది. మోకట్లోతు ప్రవహిస్తే చాలు... పత్రికల్లో భారీ వర్షం | ఇక్కడ డాం అక్కడ కట్టేయడంవల్ల కొన్ని అని రాసారు. ఆ రాతలు చూస్తే రైతులకు ఎంత నవ్వో! వందలగ్రామాలలో భూగర్భజలం అడుగంటి పోయింది. గుడ్డ తడిసే మాత్రం చినుకులకే భారీ వర్నాలంటారేందీ అంతకు ముందు వానాకాలంలో నాలుగు అని! పదున్ల వాన పడినా మనిషిని దాటనీకుండా ఏరు పారేది. ఈ నడమ హైద్రాబాద్‌లో అట్లాంటి వానే కాలవల్లో అంతా నీళ్లే. దీంతో ఏటి చుట్టు పక్కల వుండే ఒకరాత్రి కురిసింది, ఆ కాసింత వర్నానికే హైద్రాబాద్‌ (గ్రామాల బావులన్నీ నీటితో కళకళ... మొత్తం పసిబిడ్డ మాదిరి వణికి పోయింది. ఇప్పుడూ...! సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రం మునిగి పోయింది. చూద్దామన్నా బావుల్లో నీళ్లు లేవు. ఈ రోజుకీ అక్కడ పుస్తకాలు ఆరబెట్టె (ప్రయత్నం నూటికి 90కి పైనబావుల్లో మన ఎంగిలి మనం జరగతానే వుంది! వూసి ఆ ఎంగిలిని చూడ వచ్చు. వర్షాలు ఎక్కువైపోయిగాదు అట్లా జరిగింది. అ్గ/

తక్కువ వర్షాలే ఎక్కున అని ఎందుకనిపిస్తోందంటే - జమ్మంగా వుంది రోడ్దు. పడిన చినుకును పడినట్టే కడుపులో చేర్చుకోవడానికి నాలుగు గంటలు చెయ్యాల్సిన ప్రయాణం వంకలెక్కడ వున్నాయి. వాగులెక్కడ వున్నాయి. చెరువు రెండు గంటలు చాలు. లెక్కడ వున్నాయి! ' అయినా ఇదేం పని? ఇంటి యజమాని ఒక హైద్రాబాద్‌లో నాలా అనేది లేకుండా అంతా ఆక్రమణల _ గ్రోజుక్సు 70 రూపాయలు కూలి చేసుకుని వస్తే ఆ డబ్బు వొలైపోయినాయి. ఆయన ముందు దేనికి ఖర్చు పెట్టాలి? ఇంక నీరు ఎట్లా పోతుంది? ఆ రోజు కూటికి ఖర్చు పెట్టాలి. ఇంట్లో ఇళ్లల్లోకే పోతుంది! చిటికెడు బియ్యం లేక పోయినా ఆ మనిషి చీప్‌ లిక్కర్‌ హుస్సేన్‌ సాగర్‌ తెగిపోవడానికీ నగం __ శ్రాగేసి చేతిలో పైసా లేకుండా ఇంటికొస్తే ఏం చెయ్యాలి. హైద్రాబాద్‌ మునిగిపోవడానికీ- ఒక వానా కాలం పూతలపట్టు నుంచి కాళహస్తి దాకా వేస్తున్న సీజనులో పడాల్సిన వానల్లో సగం వానలు పడితే చాలు! రోడ్డు వల్ల జనానికి ఏం వొరుగుతుంది? ఆ పెట్టుబడి అంత దూరమెందుకు! మంచి వానలు నాలుగు మీద రూపాయి వెనక్కి వస్తుందా? పడితే కల్యాణిడాం మాత్రం నిలుస్తుందా? వేధావులు దీన్నే ఇంకో రకంగా గేట్లెత్తియ్యాలి. గేట్లెత్తేస్తే నీరు పోవడానికి ఏరెక్కడ _వ్రిమర్శిన్తుంటారు. “గ్రామాల్లో వున్న నంపదలను వుంది? ఏరు ఆక్రమణల పాలై వుంది. ఏమైనా కొంత కొల్లగొట్టడానికే ఈ రోడ్డు నిర్మాణాలు!” అని. ఇదీ తప్పే. మిగిలుంటే పట్టించుకున్న వాడు లేక కంపచెట్లతో వుంది! [గ్రామాల్లో ప్రస్తుతం సంపదలేమీ లేవు. అక్కడ ఇంక నీళ్లు ఎట్లా పోతాయి? వేల టన్నుల ధాన్యం ఏమీ ఉత్పత్తి కావడం లేదు. అక్కడ ఎంతవానలు కురిసినా వూళ్లు కొట్టుకు పోనంత ఉత్పత్తి అయ్యే సరుకుల రవాణాకు గాదు ఈ రోడ్డు ఇదిగా వున్న వంకలూ, వాగులూ, అప్పుడు మన పెద్దల పిచ్చి పనులు అంతే! అప్పులు తేవడానికి చేసే పనులు. కాలంలో వున్నాయి. ఈ కాలంలో అవేవీ లేవు! బేగంపేట ఫైఓవర్ల దగ్గరా, 150 అడుగుల రోడ్ల రాయల చెరువు తెగినా, కల్యాణిదాం తెగినాా . విస్తరణ దగ్గరా పని చేసే నిపుణులైన ఎల్‌అండ్‌టి హుస్సేన్‌ సాగర్‌ తెగినా... ఇంజనీర్లు ఇప్పుడు గ్రామాల్లో చెరువుదగ్గిరా, కసింకాలవల ప్రతీ బొట్టు మనిషిని వేటాడి ముంచేస్తుంది! దగ్గిరా పని చెయ్యాలి. ఇవి అప్పులు తీర్చడానికీ, జనాన్ని మహరాజులారా! కరువులప్పుడు మీరు సుఖంగా వుంచడానికీ చేసే పనులవుతాయి. బలిసిపోయి వుంటారు గానీ నిజంగా వానలే కురిస్తే మీ చెరువు మీద పైసా ఖర్చు పెడితే రైతు రూపాయి డబ్బు మిమ్మల్నేం కాపాడదు! మాతో పాటు మీరూ మునిగి సంపాయించి పెడతాడు, మీరు కావలిస్తే నోబెల్‌ చస్తారు! బహుమతి గ్రహీత అమర్త్య సేన్‌ను అడిగి తెలుసుకోండి! హైద్రాబాద్‌లో అంత జరిగినా అంత మంది సమస్యవున్న చోటే పరిష్కారం వుంటుంది. నివృణులు వుందే చోట ఆ త ర్వాత ఎవానా పరిపాలకులకు ప్రజా సమస్యల మీద శ్రద్ధ పట్టించుకున్నారా? ఏమైనా వుంటే... అవృటి కవ్చుడు కమిటీలు వేనినా ఆ 'వూళ్లకు రండి, పూడిపోయిన చెరువుల్నీ సఫై మరసట్రోజు వాన తగ్గేసరికి మరిచి పోయినారు...! చానెల్స్‌నీ, వంకల్నీ వాగుల్నీ, కని ౦కాలవల్నీ, మళ్లీ రోడ్ల విస్తరణలో స్పైఓవర్ల పనిలో చైర్తువుల్నీ.... పడిపోయి... నీటి చుక్క లేకపోవడం వల్లా, నీటి చుక్క మళ్లీ చెరువుల్నీ కసింకాలవల్నీ ఏరుల్నీ రావడం వల్లా వచ్చే సమస్యలని పట్టించుకోలేదు. వాగుల్సీీ వంకల్నీ, ు. ప్రభుత్వాలకు శ్రద్ధే వుంటే రైతులకు నీడనిచ్చే ఇంకా చెరువు కాలవల్నీ... చెరువుల్నీ... చెరువులనూ, వంకలనూ ఇంత అ(శ్రద్ధ చెయ్యదు. పట్టించుకోండి! రోడ్లు కాదు నాగరికతను నూచించేది, ఇదే జరక్కపోతే, చెరువులు! కరువులైనా ఒకటే దీనికి డబ్బు సమస్య కూడా లేదు! వరదలెనా ఒకటే.... డబ్బు కేం సమస్య? ఉదాహరణకి తిరుపతి అందరం మునిగిపోతాం! నుంచి నెల్లూరుకు 150 అడుగుల వెడల్పుతో రోడ్డేశారు. ౧86

కరువుసి, కరువు జీవితాల్నీ చిత్రించిన సాహిత్యం కొంత చూదండి!

పంట పండినాక - రైతులు గిట్టుబాటు అయ్యిందో లేదోనని లెక్క వేసుకునే తీరు మునికన్నడి సేద్యం నవలలోని ఒక భాగంలో చూడండి. బూమమ్మకు రెక్కల కష్టం చేస్త, ఈ మాతం (|. ఫలితమన్నా!” వద్లరాళిని ఎదురుగుండా బెట్టకొని అనింది [త ధర్మడు వేపమానెక్కి విడికిడు వేపాకు ( ప ఇటువంటి పన్ను జెయ్యడంలో ధర్మడు బలే పెద్ద. - లో వో ' నట సమయంలో కళ్ళంలోనే వుందినాడు. గురప్పనాయికి _ |. శ వుందాయి. నూళళ్ళూరుబట, గూడూరు నుంచి. (| |౧|౧|॥|౬౩౬౧౬ |. ఈది ఈదీ తిరిగి అమ్మతాడు. ఆయన ఆ యాపారస్తులకు - . . పు | మంచి నమ్మకస్తుడు. ఆయన్ను వాళ్ళు వదలరు. రెండు ఆఆ మూడు నెల్లయ్యింది ఆయన తిరపతికి పోయి. తిరపతి ఇలామంతునాయుడు వడ్లరాశిని నిండు నుంచి రాంగానే కళ్ళాం దగ్గరికి వచ్చినాడు. చెరువును చూసినట్టు చూసి, “ఎడ పికాయిల కష్టం గదా, “రంగంపేట నుంచి మమ్మల తోడుకొస్తివి. ఈ బూమమ్మకు ఆ మాత్రం తెలవదా?” అని, “డెబ్బై ఊర్లో మమ్మల్నొదిలి తిరప్తికి పూడిస్తివి. ఏమిగా వుండారో, మూటలన్నా అవునా?” అనడిగినాడు. ఎట్టగా వుండారో అని తలిస్తివా, అన్నా? ఒకసారి నీ గురప్పనాయుడు నవ్వతా, “డెబ్బై మూటలకు ఇంటికి బొయ్‌ కొడమండ్లు అడిగితే నీ పెండ్లాం లేదని డబ్బు కట్టేస్తా. ఈ రాశిని నాకు వాదిలేస్తావా? ఏంది టెంకాయ కొట్టినట్టు చెప్పేసింది అనింది యెంగటమ్మ బావా నువ్వు జెప్పేది, ఎనపైమూటలకుపై మాటే గాని, నవ్వతా. కింది మాటా?” అన్నాడు. గురప్పనాయుడు ఒక కసువు పోచను ఎత్తుకొని .__“ఎన్నన్నా గానీ, దేముడు బెట్టినన్ని!” అన్నాడు, ఆదేపనిగా తుంచతా, “దాని సంగతి నీకు తెలవదా చెల్లా? ఇలామంతు. దాని మాటల్ను లెక్కలో యేసుకొని నన్ను అనేటట్టుగా ఆ మరసనాడు అద్దాలామె వచ్చింది తిరపతి వుంటే అను, ఇంటా. ఈ మిట్టూరు కొచ్చి కష్టం నుంచి. చేసుకుందురు రండి- అనే పిలిస్తిని నేను. నేను ఆమె తెచ్చిన కుంచంతోనే ఇరై అయిదు సంపాదించిన కుప్పల మింద కూర్చుని తిందురు రండి మూటల వర్ల గింజల్ను కొలిచి యిచ్చినాడు ఇలామంతు.

• అని పిలవలేదే! నీకేం అమ్మీ, కొండల్ను పిండి జేసే యెంగటమ్మ, “కుంచం పెద్దదొదినా!” అని కొడుకులుండారు. వాళ్ళ కష్టానికి పలితం జిక్కినన్నాళ్ళు గొణిగింది. నువ్వు నాకన్నా ఎక్కవే. నువ్వంత పెడితే నేను చెయ్యి ఆ మాటలకు ఇలామంతు అడ్డం వచ్చి, “ఆ చాపాల్సినోద్నేగాని, నేను నీ చేతిలో అంత పెట్టే యోగ్గిత మకాతల్లి కయ్యను మనకు వారానికి ఇయ్యబట్టే గదా, నాకు లేదు చెల్లా!” అని కడువులో వుండింది మనం కవ్చం జేనుకుని నాలుగ్గింజలు కండ్ల దాంచుకోకుండా అనేసినాడు. జూదగలిగినాము. నువ్వు నోరుమూసుకొని గమ్మునుండు. ఇంక గురప్పనాయుడు మాటల్ను యేరే దోవకు ఆమె యింకెంత పెద్ద కుంచం చూపించినా మనం దాంతో మళ్ళించి, “ఇసిక రాలిపొయ్‌నట్టు రాలిపొయ్‌నాయి కొలిచి ఇయ్యాల్సిందే” అన్నాడు. వడ్లగింజలు. బాగ పండినట్టు గదబావా!” అన్నాడు. ఈ మాటలకు అద్దాలామె కుశాల పడి, 30

“ఛాన్సుఅంతా నీదే గద ఇలామంతన్నా ! ఆరోజు ననన సన్నీరకం మాటలతోనే లొంగేసుకొని సలీనుగా గుత్త [న పులుపులా. సడేలే,.నాపేరు జెప్పుకొని బతుక్కోపొండి [నం అనింది దారాళంగా. య. లో శే ॥ మ యే కీ. | బతకతా వుండాం” అన్నాడు. సీ. లీ ( ) తిరపతికి పూడ్సింది. కయ్యగలిగినోళ్ళు చేసుకున్నపుణ్యమే _ (| మి పొయ్యింది. అద్దాలామె కులుకుగాపోతిందంటే పోదా? (ఎస ఖఆజతీ తోలకొచ్చేద్దారి, వఢ్గ గింజల్ను అన్నాదు శత గురప్పనాయుడు. గాశిబెట్టుకునే ది? నాయినా న్‌ అవ్మూ నాయిన ఈ మాటలకు మునికన్నడు ఒప్పుకోనే లా. నీమాదిరిగా మైనీరు పిలగోళ్ళు కాదు నాయినా! తలలు “గురవ బావా, మేం ఆశిదీరా ఆ వర్లగింజల్ని గంపలో నెరిసిపోయ్‌ నడుము లిరిగిపోయ్‌ వుండాము. అది గూడ మా యింటికి మోసుకుంటాం బావా, ఇంక బందడెందుకు గుర్తుబెట్టుకో, నీతోగూడ మమ్మల్ని ఆడిపించొద్దు”

బావా, బండెందుకు? నాలుగు నాళ్లు పడితే పట్టనీ, మా అనింది యెంగటమ్మ తమాస తమాసగానే. అమ్మలం బిడ్లం పైనా కిందా పడతా ఆ వద్లను గంపలో కడకు ఎద్దలబండితోనే వద్లను తోలకపోయ్‌నారు. తెచ్చి మా నట్టింట్లో పోసుకుంటాం. మాకు పట్టిన ఇలామంతునాయుడి నట్టింట దీవం దరిద్దరం ఆ మహాలచ్చిం మోతతో ఈడేరిపోవాల బావా!” మలగతావుంటే, దానికింద పచ్చంగా చేరిపోయ్‌ వుండాది

అన్నాడు. వర్లరాశి.

ఈ మాటలకు గురప్పనాయుడు యిచ్చిత్రవోతా ఆ వడ్లరాళశిని చూస్తా, 'పైగుడ్డను ఇదిలించుకుని, చెల్లికల్లా జూసి, “అమ్మీ, ఈ నాయాలు ఈ కాలం మనిసిగా “ఒల్సీ మంచి నీళ్ళల్లో ఎత్తకపోయ్‌ నాటినాం పైరును. లేడు ఈదెవుడో మన తాతలకు తాతగా వుండాడు. ఎరువుల జోలికి పోలేక ఒక్క మూట ఈరీనన్నా పాతకాలం నాయాలు,అన్నీ పొతకాలం బుద్యలు, ఇదిలించినామా? మూడు మూటల ఈరీగాని కలుపు పాతకాలపు మాటలు” అని నవ్వినాడు. తీస్తానే యేసుంటే, మనం కోరినన్ని వడ్లు అయ్యుండవా?”

ధర్మడు మాత్రం గసపోసుకుంటా తగరారుకు దిగి, అన్నాడు మునికన్నమనాయుడు.

“ యాపై అరై మూటల వడ్లను ఎపుడు మోసేది? మునికన్నడు ఈ రకంతో మాట్లాడతా వుంటే బండయితే నాలుగు బండ్లుగా తోలక పోవచ్చు. ధర్మానాయుడు, “బండిలోకి మూటలెత్తి యేసేకొందికే ఎందుకూరికె అనావశింగా కష్టం? మనం పోదాం పద గూళ్ళతో గూడా నెప్పిగా వుండాదనుకో. వాటినన్నిట్ని బావా, బండి కట్టుకోని వద్దారి” అని కూచ్చున్నాడు. గాని గంపలో మోసుంటే నాలుగునాళ్ళు ఎవరూ పైకి ఈ మాటే యెంగటమ్మకు గూడా నచ్చింది “అవునై లేచుండరు” అన్నాడు యొనిక్కి వాలి ఈపును బట్టుకోని. పెద్దబ్బా, ఎందుకురే వూరికే నడుములు నెప్పులు మునిక న్నడు వమవాూాటవరనకు తమ్ముడి కల్లా బుట్టేటట్టు మోసేది? బండి బాట లేకనో, బండీ ఎద్దుల్ను రోతగాజూసి, “వీడయితే వొట్టి చావునాయాలుగా ఎవుర్ని బొయ్‌ అడగతాములే-అనుకుంటే అన్నా ఎట్టన్నా వుండాడు. ఏమమా, కళ్ళాంలో యిప్పుడు యింగ యిన్ని ఆయ బస్సుబాట వున్నట్టు బండిబాట వుందాది, గురవ వాడ్గుండినాయనుకో, మొయ్యలేమని చెప్పి వాదిలేస్తామా, బావ ఎద్నులూ బండీ వుండాయి. ఎందుకు అనావశింగా అమా! కంద్లకద్దుకోని గంపల్తో మొయ్యమా? అంతకు 3

మించిన ఆపీసుపనా, మనకు? అన్నాడు. ప “నువ్వు బోరా ముసిల్నా కొడకా! అనిచిన్న (ల. యెంగటమ్మ హ్సయౌె.. ఇంట్లోగింజ వచ్చి చేరినాక వాళ్ళు ఇన్నాళ్ళు _ ( సా | చేసిన అప్పును తీర్చెయ్యాలనుకున్నారు. అము త ను. రంగంపేట నుంచి వాళ్ళు మిట్టూరుకు వత్తా వః ం శత గ్ల శ కట్టుగుడ్డలతో ,బక్కెద్దులతో గదా వచ్చినారు. అప్పట్నుంచి వ. ఫ్‌ | శ ఖీ వ - . యిప్పటికి ఎంతయి వుంటింది గింజి కర్చు? ఏమన్నా (౮ త రంగం పేటలో వాళ్ళ కాపరం అంతా అంగిడి . బియ్యం,తంగేడు కట్టెగా సాగిందే. నం న నం మిట్టూరుకు వన్తా వన్తా మానిడు గింజిల్ను యెంగటమ్మకు ఒక పిచ్చి పట్టుకొనింది. కుండలో పోసుకుని రాగలిగినారా అంటే, లేదే! “ఎందుకీ రూపాయల్ను చిల్లాకులు పల్లాకులు మృరే,అప్పట్నుంచి యిప్పటికి పన్నెండు మూటల వడ్ల చేసేది? దేనిమిందన్నా పెడితే సొత్తుగా పడుంటింది గదా” గింజలన్నా చలవ అయ్య్యిండవా?గురప్పనాయుడు అసిందాము. తిరపతిలో వడ్ల యాపారస్తుడి చేత, నోటిమాట మింద ఇలామంతునాయుడు ముందూ యెనకా వర్ల గింజల్ని అప్పు తీసిచ్చినాడు, మాట మింద నిలబడి సూడకుండా “ఎప్పుడే అక్కరొస్తిందో! ఇన్నాళ్ళూ పది ఆ యాపారస్తుడికి చెల్లుబాటు చెయ్యద్దా ! రూపాయిలు చేతిలో పెట్టకోకుండా బతికినాము. గురప్పనాయుడు తల గీరుకుంటూ ఇలా ఇంగన్నా నాలుగు రూకలు చేతిలో బెట్టుకుని మంతు గడప తొక్కినాడు. బతకనియ్యేమి?” అన్నాడు పెళ్ళాంతొ నిష్టూరంగా. “తలకాయు గీరుకోవద్వలే, వే వేం “అప్పటికి నువ్వు బతికిచ్చేటోడివి, నేను మరచిపోలేదుగాని” అన్నాడ్న_ ఇలామంతు. చెడిపేసేదాన్నీ నా? ఏందే నువ్వు మాట్లాడేది?” అని “రేపు బండిదోలుకొని తిరప్తి పోతుండాను, రేపు యెంగటమ్మ తకరారుకు దిగి లగుడ్సుకొనింది. కొలత కానిచ్చెయ్యండి” అన్నాడు గురప్ప. పన్నెండు చెయ్యాలనుకున్న పనికి అడ్డ్దమొస్తుండాడు గదా మూటలు ఆ వాటంతో పొయ్‌నాయి. ఇరై అయిదు *._ అనే అక్కసుతో, “నీ మొకాన అగ్గిబెట్ట, దరిద్రుడా! నిన్ను మూటలూ వారానికి పోంగా, ఈ పన్నెండు మూటలు "కట్టుకోని ముప్పై య్యేంద్లు కావస్తా వుండాది. పద్మూడేండ్ల ఈ రకంతో పోంగా- యింక నలపై మూటలు ప్రాయంలో నీ ఎదాన తోసినారు నన్ను. ఎ పొద్దన్నా ఈ మిగిల్నాయి. సంసారం సంసారంగా రక్తిగట్టిందా? నా పిలకాయిలు ఇరై అయిదు గోతాలను నంపాదిచ్చి ఆ పెద్దోళ్ళయినాక ఈ మాత్రం జరగతా వుండాది నువ్వు గోతాలల్లో వడ్లను పోసేసి, ఇంటివాడికకని నెట్టుకటి పుట్టు దరిద్రుడివి గదా మంచిపనికి ఏ పొద్దూ నువ్వు పెట్టేసినారు. ఆ ఇరై అయిదు మూటలు ఎంత దారాళంగా ముగసవె!?” అని మొగుడితో తగలాటం పెట్టుకొనింది. తిని తాగినా పదీ పన్నెండు నెలలు రాకుండా పోవు. అవ్మా, నాయిన తమానతమానగానే మిగిలిన పదైదు మూటల్నూ యాపారస్తుడ్ని _ తగరారుకు దిగతారని బయివడిన మునికన్నడు పిల్చి కొలిచేసినారు, నూట మూప్పై పదైదులు-చేతిలో “ఏమమా, ఈ దుడ్డుతో ఏం పని చేద్దామనమా, నీ పడినాయి. అయిడీ?” అనడిగినాడు. ఆ రూపాయిలను కంఢ్ల జూడంగానే “పెదబ్బా, సంసారమన్నాక పిల్లామేక, గొడ్డూ తెలి |

గోదా వుండాలా వొద్దా, రా? సేద్యంలోనే మిగలబెట్టి. (( ఎవురూ పెద్దోళ్ళయిపోరు. పాడీ పంటా అంటారు పెద్దోళ్ళు [ల మంచి పాల గొడ్డుగా పట్టుకుంటే-దాన్నేమి మనం | ఎ వగ్గంబట్టి మేవబాయ్యేది? వరి కనువుతిని, అన్ని యే క... కడుగునీళ్ళు తాగితే పాలిస్తింది, చిల్లర మల్లర కర్టులు 4జీ ప . ఏగసెస్తింది. అదిరా నా ఆశి” అనింది యెంగటమ్మ, ఆయి... మునికన్నరు అమ్మే సపోరటగా నిడి. (కొట ఇటువంటి బుద్దిమాటలు మాట్లాడే పనికన్నా (త ఇంతకు మించిన పని మనకేముండాదన్నట్టు వాళ్ళు అదే త మాటల్లో మునిగిపొయ్‌నారు. యెంగటమ్మ కొడుకు చేత ఆ మాటా ఈ మాటా “పెదబ్బా, ఆ తిక్కలెదవతో నీకేం పనిగాని, యింగా యింగా మాట్లాడిపిచ్చాలని “నువ్వు కొండకు నువ్వు తిరపతికి బొయ్‌ మీ గురవబావను గెట్టంగా పట్టు. నిచ్చెన్లు యేసావుండావు రే, పెదబ్బా. జెర్సీ ఆవును మనం గురవబావ తిరప్తిలో వరికనువు యాపారంగదా మ్వేపలేమురా సామీ, వాటికి పిండీ తవుడు యాడ నుంచి చేస్తుండాడు. ఆయనకు తెలిసుంటాయి ఎనపగొడ్ల _ . త్రెచ్చి యేసేది? ఒక చిన్న పడ్డ ఎనుమైతే దరా సలీసుగా పట్టిడుపులు. కసువుకొని మేపలేక తిరప్తిలో ఎంతోమంది. వృంటుంది. మనకు అణకవగాను వుంటింది. ఇదబ్బా గొడ్లను కూట్నీళ్ళకు దారబోసేస్తా వుంటారు. గురవబావ నా మాటి” అనింది. _ అయితే ఎనపగొద్దును సలీసుగా పట్టిన్తాడు” అసింది కొడుకు జెర్సీ ఆవు మాటెత్తినాక యెంగటమ్మకు యెంగటమ్మ. ఎనుము ఆలోసినే పొయ్యింది. అయినా ఆ రీతిగా “అమ్మాగొడుకు ఒకటైవాయ్‌నాక యింగ మాట్లాడింది. నాదేముండాది. మీ యబ్బతోడు, మీ దోవన్నే నేనూ వస్తా “జౌర్సీ ఆవును వేపేది బొయ్‌ పెద్ద పదండి” అనేసినాడు ఇలామంతు నాయుడు. బ్రమ్మాండమా అమా? ఏమీలా, మనం బాయికాడ ఒక్క “మా దోవన నువ్వు నడవకపోతే నీకు సంగటి. గుంట నేలను గవుర్మెట్టు కసువు మొక్కలు నాటేస్తాం. యాడిది సేయ్‌” అనింది మొగుడితో యెంగటమ్మ రెండు కుంచాల ఈరీని చల్లేసినామంటే కసువు = యాసండంగా. _ బొసబొసమని పెరిగిపోతింది. రోజూ ఒక వాది కోసకొచ్చి మునికన్నడు తావకాశింగా ఆలోసినలు జేసి దాని ముందర వేసేస్తే దాని పంగ అంతటితో అయిపాయ. “అమామే, ఈ కాలం ఎనుముల్ను ఎవురు పడతా అంతేమిటికి ఈ వూళ్ళో జూడేమి, డెబ్బై యింద్లుందే ఈ . వుండారమా? ఎనుముల వల్ల ఏమి లాబం. జెప్పు? అవి వూళ్ళోనే పదిదాకా జెర్సీవి వుండాయంటే తెలుసుకో. సరిగ్గా కట్టవు, ఈనవు, జెర్పీ ఆవులైతే సమ్మచ్చరం దూడే వాటి మోపన సంసారాలు నెగ్గకొచ్చేవోళ్ళు ఎంతమంది గదా. మనం అడిగినన్ని పాలిస్తాయే! ఒక మంచి ఆవుగా లేరు?” అన్నాడు మునికన్నడు. చూసి పట్టుకుంటే చిన్న సంసారాన్ని ఎలనీదెయ్యెచ్చు. “అయితే జెర్సీ ఆవునే పడదామంటావా?” అయితే ఈనేదాకా రేటేళా, మాటేళా పాలిస్తాయి. మంచి అనింది యెంగటమ్మ కుశాలతో గసపోసుకుంటా. పాలావైతే రేటాళ, మాటేళా నాలుగు లీటర్లు మొత్తం “అంతగాక!” అన్నాడు మునికన్నడు నవ్వతా. ఎనిమిది లీటర్లు గదమా, జెర్సీ ఆవు మింద రెండు “రేపేనా నీ పయానం, తిరప్తికి?” అనడిగింది మూడేలు పెట్టినా మనకు పులుపు లేదే” అన్నాడు. వాళ్ళమ్మ. 38.

“ఏ పొద్దనుకున్న పని ఆ పొద్దేనా?” అని అమ్మ |. య. ఇలామంతునాయుడు. య యప లు “వుండండి. రేపు కసువు మోపులు గట్టాల. వ టవ. _వామెయ్యాల. అప్పుడుగదామనకుతీరికి! ఆయాళదాకా (ఫిఫా ఆ మరుసనాడు యింట్లో ఎంత మంది వుంటే వ ఫీ! గట్టీ. . పను ల్‌ న్‌ య. అంతమందీ కసువు కళ్ళం దగ్గిరికి వచ్చి కసువును | / యే . రంగంపేటలో మునికన్నడికి బలే గిరాకీగా వుండేది. |. అద్దాలమె బాయి దగ్గిరినే వామి వేసినారు. యా _యాపై గుంటల్లో కసువు గదా వామి ఒకరకంగానే కోడిగుడ్లకే ముక్కులు చీదుకుంటా అన్నాలు పడింది. వొట్టిరకాలు గాబట్టి ఆ మాత్రం. అదే. _ త్రింటా వుండిన చిన్న కొడుకూ కూతురో గూడ అందురూ మొలగొలుకులో, బుచ్చిరెడ్డి పాలెమో, మస్ఫూరానో నవ్వులాడుకున్నారు. అయ్యుంటే - ఆ వామికల్లా చూనీ తలగుడ్డను అన్నాలు తినేసి, అప్పటికే ఎండాకాలం కిందపడేసుకోవాల్సిందే. సందేళకు వామి పని పూర్తయి పెట్టేసినందువల్ల అందరూ బయటనే పొనుకున్నారు. పూద్చింది. యొన్నిల వాలాల కానా వుందాది. ఆ రాత్రి యెంగటమ్మ రెండు కుంచాలేమో వద్లు ఇలామంతునాయుడు గమ్మన పొనుకోకుండా కొలిచి డజిను కోడిగుడ్లను తెచ్చింది అంగిట్లో నుంచి. లోడినాడు. వుడక బెట్టి పులుసును చేసింది. నూరి పెట్టిన చారు “ఒరే పెద్దోడా! రంగం పేట నుంచి మిట్టూరుకు బెట్టింది. వచ్చినకాడనుంచి అంతా లెక్కయ్‌రా, కయ్యను గుత్తకు పిలకాయిల్నందర్ని కూచ్చనబెట్టి కోడిగుడ్ల కూర. దీసుకోని మనం ఏమి వారు కున్నామో తేలిపోతింది” యేస్తావుంటే ఆ మకాతల్లికి కుశాలతో పనుగునెక్కినంత అని గిలిమినాడదాయన. పనయ్యింది. మునిక న్నడు పొనుకున్నోడల్లా పైకిలేచి “కోడి గుఢ్లకు దుడ్డు యాడిదవమూ?” కూచ్చోని “కోమిటాయనా, గమ్మన పొనుకుంటావా, ఏమి అనడిగినాడు మునికన్నడు గుడ్డు తింటా. జెపావు” అన్నాడు తమాసకు. “నాచేతిలో రూక యాదడుండింది. వడ్లు “లెక్క లెక్క అని కలవరినా వుండాడు. అన్ని కొలిచిగదా తెచ్చినాను” అనింది యెంగటమ్మ. లెక్కలూ యెయ్యేమిరా” అనింది యెంగటమ్మ. మునికన్నడు నవ్వతానే “నువ్వు ఉప్పుచేపలకు, ఆ సమయంలో ధర్మడు ఆడలేడు. ధర్మడు కోడిగుద్లకు వడ్ల గింజల్నెయ్యబాకే, నలపై పైసాలతో రంగంపేటలో వుండిన కాడ నుంచే రాత్రి పూట యింటి పొయ్యే రూకకు, మానెడు వడ్ల గింజలు గదా. దగ్గిర పొనుకునే అలవాటేలేదు. మిట్టూరులోకి వచ్చినరోజే, అయినకాడికి మద్యానంగా చెయ్యద్దు తల్లా!” అన్నాడు. ' వాడు సావాసుకోపులను సంపాదించుకుని, ఆరాశ్రే ఈ మాటలకు యెంగటమ్మ కులుకుగా పకపకా యాడనో పొయ్‌ పొనుకున్నాడు. బాడిగ సైకిలు దీసుకుని నవ్వి “మెట్టుతో మూతికి బట్టి కొట్టరా కుళ్ళు యెదవను. తిరప్తికో, కట్టకింద యెంగటాపురం టెంటుకో -కిష్టా వీడంత కుళ్ళు నాబట్ట యాడా వుండడ్రా సామీ” అనింది దిష్కుం డిష్కుం సినిమాకు పూడ్సుంటాడు. ఇంటి ముందర మునికన్నడి కల్లా చెయ్యి చూపించి. పొనుకుంటే సినిమాలు చూడలేము గదా. రెడ

పొనుకున్నాడు. టం “ఆ యాపై గుంటలు అడుసు చేసేదానికి ఎన్ని న్యా. నా... మడకలైనాయి? ఎట్టలేదన్నా ఇరై ఇరైలఅయిదు మడకలై _ |. నంటే క్‌, . యుండునుగదా, ఈ రోజూ బాడిక్కి పోతే నడవలూరు . ళు శభ. రూపాయిలిస్తుందారు. ఇరై అయిదు పదైదులపమైనట్టు” _ (౮జీ య అయిదు అయిదుల, నూటా ఇరై అయిదు. అంతా గలిపి |. . ౯ లెక్కెయ్‌. ఇత్తనాల వడ్లకు ఒక మూటకు నా! సీ. ఏమైనట్లు? నూటిరై అయిదుగాలా. అదీ అంతా నుం ఎంతాయ? అయిదునూర్లు గాలా, కయ్యను అడుసు చేసి న. యిత్తనాల వడ్లను చల్లేకాడికి అయిదునూర్లబ్బా కర్టు” ఐట్రీడు, పొట్టిరకం, పన సరిగ్గా చేతికందదు, చస్తాం అన్నాడు ఇలామంతు. కొట్టలేక - అని గుంటకు ఇరై అదిగుందడరా? పోనీ పదైదు “శ్వ్పెర్రు నాటకానికి కూలోళ్ళకు రూపాయిలకు తక్కువ ఏ నీకొడుకు అడిగుంటాడు? ఇన్నూరూపాయిలు చెక్కుగా యిచ్చినామే. ఆరోజు పదైదు యాపైల లెక్కెయ్‌ ఎంతయ్యింది. మ్‌ - ఏడ్నూర్లు కూలోళ్ళ సంగటి కర్చు కనాగష్టం యాపై రూపాయిలే. గాలేదంటరా? పదకొండు నూర్లు, ఏడు నూర్లూ- బెట్టుకో. ఆ అయిదునూర్లు ఈ ఇన్నూరు- ఏడ్నూర్లు” పజ్జెనిమిది నూర్లు. ఎక్కడ ఎం జారిపొయ్యిందో, లక్కగా అన్నాడు ఇలామంతునాయుడే. రెండు యేలకు యేసుకో, ఏమి, లెక్క యాడన్నా ఈ లెక్కలిని మునికన్నమనాయుడు పొడుగ్గా పొరబాటుగా వుండాదా? అంతా తెల్లకాతికంమీద ౧ గాలిబీల్చినాడు. నల్లచ్చిరాలున్నట్టు ఇలావరిగా వుండాదా లేదా?” అన్నాడు అది వినిన ఇలామంతునాయుడు “ఇంతలేకే ఇలామంతునాయుడు. ఏమయిందిరా నా పెద్ద కొడకా, ఆ పైరులో పడిన అచ్చులు పచ్చులు ఆలకించేటట్టు అందరి కలుపును తియ్యడానికి ఎంతమంది కూలోళ్ళయి వుంటే? రైతులు మాదిరిగానే తమాసకు లెక్కలేస్తా వుండిన ముప్పై వుంది వట్టివుండరా? అది వునవేం ఇలామంతునాయుడు యింగా, “సరే, ఈ రెండేలూ తీసినామనుకో. అది యేరే సంగతి, ఆ రెక్కల కష్టం వక్కనబెట్బ. వనం వారం ఎంతిచ్చినాము ఇన్నూరూపాయిలుండదా? ఏడు నూర్లు, ఇన్నూరు మునికన్నమనాయుడా? ఇరై అయిదు మూటలు కొలిచిన తొమ్మిదినూర్లుగాలా. కరంటు శార్జీ ఎంత? మీటరు మింద మాట అపద్దమా తండిరీ? నూట ముప్పై ఇరై అయిదుల ఈనిట్టు కింత అని కట్టుంటే కిల్లా మునిగిపొయ్యందుము. దగ్గిర దగ్గిర మూడున్నర యేలు గాలా. అదీ మన కష్టమే. ...... ఇప్పుడుందే పద్దతి పకారం కట్టబట్టే నెలకు ముప్పై నలపై . మన కష్టం వల్తానే గదా ఆ ఇరై అయిదు మూటలూ కాలా. అయిదు నెలకు ఇన్నూరు గదా. తొమ్మది, ఒక పందినాయి. దొంగలొచ్చి కష్టం చేసేసి పోలేదు గదా. ఆ రెండూ- పదకొండు నూర్లు ఇప్పటికి” అని లెక్కేసినాడు. రెండేలు ఈ మూడున్నరా అంతా కలుపుకుంటే ఇదంతా ఇంటావుంటే మునికన్నడికే బిత్తరగా అయిదున్నర గాలా. ఇంకబోతే, కయ్యను వారం వుందడాది. బేసేదానికి మన కుంటుంబరానికి గింజి కరు “వండుండు. వుందేదంతా ఇంకనేగదా. యాపె ఎంతయ్యింది? పన్నెండు వూటలు చప్పరించి గుంటల కయ్యను కోసి, పనగొట్టాలంటే మాలోళ్ళుగాని, పారేసినాము గదా. ఆ వారపు కయ్యలో పని ఎక్కువబడే మాదిగోళ్ళుగాని అయ్యుంటే ఎంత అడిగుంటారు? పైరు కొందికి ఒక్కొక్కరం మూడు ముద్దల లెక్కన ఊది తెర

పారేసినామే. ఆ పన్నెండు వడ్ల మూటల్నూ డబ్బులోకి. |. దినామూ తెల్లారి నిద్దర లేస్తేనే పైరు మొకం జూసి [య . మూడేలు. మొత్తం మనకొచ్చింది అయిదు వేలు ఏమి ||. “యాడ నేర్చినావు నాయినా నువ్వీ లెక్కలన్నీ? [| అని అన్నాడు మునికన్నడు నవ్వుతా ఎగతాళికి. వ. “ఈ లెక్కలన్ని నేను పెద కాలోజిలో నేర్చినాన్ల. యెంగటమ్మ ఇచ్చిత్రపోయి, “అద్దాలామెకు ఏమి నువ్వీ ఎగతాళి ఆడికి కట్టిబెట్టు” అని ఎగతాళి పడినాడు నష్టంరా? అది కాళ్ళు జాపేసి తిరప్తిలో కుచ్చుంటే, మనం ఇలామంతు. “అంతా ఎదురుంగా కనబడతావుంటే దాని కాళ్ళ దగ్గిర ఇరై అయిదు మూటల వర్లగింజల్ని లెక్కలంట లెక్కలు” అనన్నాడు మళ్ళా. రాశి పోసితిమే! ఆమె కేమి నష్టంరా పెదబ్బా? లాబమంతా మొగుడి లెక్కలకు కడుపు అట్టనే కాలిపోయింది ఆమెకే గదరా?” అనింది. యెంగటమ్మకు. “అమా, అన్నీ లెక్కలేస్తా వుంటే అంతాయింతే. ఆమె అక్కుసుగా, “యింగ జాల్లే. రెండూరెండు అద్దాలావా చేనుకోలేక గదా మనకు క య్యను చేతల్లో మూసుకోని పొనుకో, బొక్క తెరిస్తే ఒప్పుకొనేది గుత్తకిచ్చింది. చేసుకోలేని కయ్య మన కేమిటికని ఆమె లా. బలే జూసిందిది లెక్కలు. కయ్యల్లో ఏరిగిందానికి మనకు వారానికియ్యకుండా, ఆ కయ్యనంతా బేరానికి ఎంతేసినావు లెక్క? ఈరోజు యింట్లో ఇరై అయిదు పెట్టిందనుకో. ఆ కయ్యను దొంగ చేతిలో పెట్టినా మూటల వడ్లు వుండాయా లేవా? ఎదురుగుండా అన్ని గుంటకు రెండు యేలు లెక్కన యాపై గుంటలకు లచ్చ వడ్ల గింజల్ను పుట్టి బుద్దెరిగినాక చూసినావా నువ్వు? రూవాయలు ఇయ్యరా? ఆ లచ్చిని అద్దాలామె తిరప్తిలో బలే లెక్కలేసింది, ఈ దొంగ మొకంది!” అని కాసుకు బాంకీలో యేసిందనుకో. మన రైతులం సొసైటీలో నుంచి గాకుండా మాట్లాదేసింది. ఇలామంతు గుత్తను కూడా లోను తీసుకుంటేనే వడ్డీ బబ మాయ? నూటికి తొంభై రెక్కల కష్టంలో కలిపెయ్యడంతో లెక్క కొంచెం తప్పిన నయాపైసలు గదా. ఇంక బేంకీవోళ్ళు నూటికి రూపాయే సంగతి అమ్మా కొడుకులకు తెల్లా. “నువు బోయే వడ్డి యిచ్చినా నెలకు లచ్చికి ఎంత? ఆ లెక్కన ఈ . నియ్యమ్మా జిప్పిరి నాయాలీ ముండా. వున్న మాటంటే ఆర్నెల్లలో అద్దాలామెకు వడ్డీ మింద ఎంత వచ్చుండును? వూరికి పగగాని. ఈ లెక్కలు లోకానికి యిచ్చిత్రం అన్నట్టు ఆర్నెల్లకు ఇరై అయిదు మూటల వడ్లు ఎంతా ఎంత? మాటాడతుండావే. తమాస తమాసగా లెక్కలేస్తే యిది మహా అవతే మూడేలు. మనకు సేద్యం మింద కలవరం తేలింది. తప్పుంటే అడుగా!” అన్నాడు ఇలామంతు. వుండినట్టు, అద్దాలామెకు బూమ్మింద కలవరం వుండాది. ఈ సందులో మునికన్నడు పైకి లేచి, గొంతు ఆ కాడికి కుశాలపడు. సేద్యం చేసి ఏమీ లాబదాయకం కూచ్చొని “నాయినా! మనం లెక్కలేసుకుంటే మనకు లేదని అద్దాలామె కయ్య అమ్మేసుంటే? మనకీ బోగం రెండేల రూపాయిల నష్టం వచ్చింది గదా. ఆ లెక్కన వుండునా? అందుకని యింగ లెక్కలు కట్టిపెట్టి గమ్మన అద్దాలామె. లెక్కలెేస్తె...? ఆమె నష్టం దగ్గర మన నష్టం పానుకోండి*” అనేని మునికన్నడు ని(దకు ఎంత నాయినా?” అన్నాడు. పొనుకునేసినాడు మళ్ళా. 36

ఆ తెల్లారి మునికన్నడు రూకలెత్తుకొని-గురవ అగనాట్లు పడివోతుండారు. బావను కలుసు కొని, యాడన్నా ఒక జెర్సీ ఆవును మత్తేవు నీళ్ళతో రెండు తడులు పారిన పట్టుకొని వద్దామని తిరప్తికి ఎలబారినాడు. మునికన్నడి శెనిగితోట వూడలు దిగినాక తడిమొకం మునికన్నడు తిరప్తికి పయానం అవతా వుంటే చూసి ఇరవై నాళ్ళయి పొయ్యింది. ధర్మడు “ఏమిరా అనా! నువ్వేనా ఆవులు బట్టే పెద్ద. మేం వాడుమొకం పట్టిపొయ్‌న శె నిగితోటను | గూడ పట్టక రాగలగతాము రా అబ్బా!” అని చూస్తావుంటే మునికన్నడి కడుపు రగలకపోతా వుండాది. తగులుకున్నాడు. (యింక రెండు మూడు నాళ్ళల్లో తడి పారకుంటే మునికన్నడు ఆ మాటతో గూదా, పంచ పైకెత్తి శెనిగితోటను వొదియ్యాల్సిందే!” అనుకొని యాదన డాయరు జేబీలో నుంచి పళపళమంటా వుండిన పది పడినాడు. రూవాయిల కాతికాన్స్స్‌ అయిదు రూవాయిల కాతికాన్ని శెనిగితోటను చూసి ధర్మడికి గూడ బిత్తర ఎత్తి ధర్మడి చేతిలో బట్టి, “తిరప్తికి బో. వరసగా మూడు తగిలింది. పాలు పిందేసి, యింట్లొ పొనుకునే దానికి సినిమాలు చూసి రాకుండా మద్యానం యాడన్నా మంచి సగించక నేరుగా బాయి దగ్గరికి వచ్చినాడు. మటన బోజనం చెయ్‌. కడుపుకు తింటే సుకంగాని, ఆ మునికన్నడు నీళ్ళకోసరం మత్తేపు దగ్గిరికి ఇకారపు సినిమాలు ఎందుకురా చూస్తావు?” అన్నాడు. _ తిరిగింది తిరిగినట్టే వుండాడు. ధర్మడు అదే పదైదు వేలనుకొని, సబ్బుతో ఒకటికి మత్తేపు పరిస్తితి గూడ యిప్పుడు ఎట్టరా పదైదుమాట్లు మొకం కడిగి తిరప్తికి ఎలబారే దానికి అయిపొయ్యిందంటే, ఈ కరంటు లేక, కరంటు పెళ్ళోకి బొయనాడు. వుండినంతసేపు మిసినీ ఆయన పైరుమిందనే పొయ్‌ునా పెద కొడుకుతో కూడా ఆ మాటా ఈ మాటా పొరటంలా. మాట్లాడతా బస్సులు తిరిగే రోద్దు బాట దాకా వచ్చింది మత్తేపు చేతులు పైకెత్తేసి, “నన్ను నిష్టూరం యెంగటమ్మ. చెయ్యబాకండి సాములాలా, ఈ కరంటు తకృ్కవై పాయ్‌ “ఆవు లేతదిగా, అణకవగా వుండాల, బొదప సీళ్ళుండి లేనోద్నయి పూదిస్తిని. కరంటోళ్ళు చేసిన బొదపగా ఏనుగు మాదితో వుండగూడదు. ఇంటి ముందర మోసానికి నన్ను కొట్టండి చెప్పుల్లో. కరంటు ఇరై కట్టిస్తే వువాలచ్చిం మాదిరిగా అందగించాల. నాలుగ్గంటలు వుంటే నా సళ్ళు ఈ రెండూళ్ళకు లోపొదుగుతో వుందాల ఆవు. మంచి జాతావుగా చూడు సరిపోంగా మిగల్తా వుండినాయి గదా. ఇప్పుడు నన్ను నాయినా. తిరప్తిలో మోసపు నాబట్టలు జాస్తి. లొంగద్దు. మాత్రం ఎమి జెయ్యమంటారు?”” - ఆయన దగ్గిరికి మీ గురవబావ వుండాడులే” అని హెచ్చరికలు జెప్పి _ నీళ్ళకొచ్చిన రైతులతో మత్తేపు నిష్టూరపు మాటలు కొడుకును బస్సెక్కించి యింటికొచ్చింది. మాట్లాడతా వుండాడు. ల మునిక న్నడు మత్తేపును వట్టుకున్నోడు క్‌ ర అటు కోత రైతును యి న్ని వాదలకుండా, “వూరందరి దోవ ఒకటి, నా దోవ ఒకటి. ల్‌ నీకు తెలవందేముండాది మామా! ఇంక నాలుగు రకాలుగా వుదకాడిపిసుందో నాళ్ళల్లోగాని తోట పారకుంటే నేను కిల్లా మునిగిపోతా. లాల , వారపు కయ్య ముప్పై గుంటల్ను ఎండవాతన పెట్టేస్తే, మళ్ళ మాకు గతి ఏది సామీ!” అనంటే, మత్తేపు చూడంటి. (ఇది కూడా నవ్నమొకంతో “అవున్రా నాయాలా! నేను మాత్రం ఏమి లయం , చేద్దునురా! కరంటు రాంగానే నా ఇరై గుంటల శెనిగితోట మునికన్నడ ఎద్యం లో దే) పారంగానే, నువ్వు మడవ యేసుకోని పారగట్టుకోపో” కరువు - రైతుల్ని ఒకరకంగా మోనం అన్నాదు. . చేసావుంటే, కరంటోళ్లు రెండు రకాలుగా మోసాలు మునికన్నడు కరంటు కోనరం మత్తెవు చేస్తుండారు. కరంటు ఎప్పుడొచ్చి ఎప్పుడు పోతిందో బాటుకొడ ఏదార్సు పవరు మోటారు సిచ్చి బోర్డు కాడనె తెలవకుండా పొయ్యింది. బావల్లో వుండే ఆ కాసిన్ని వనవాసరం చెస్తావుండినాడు. నీళ్ళను గూడా మిసినీలు యేసి పైర్లను పారగట్టుకోలేక ఇక్కడ ధర్మడు గూడ అద్దాలామె బాయికాడనె 37 |

వుండి మాటిమాటికి సిచ్చ్‌ బోర్డు స్టార్టరును నొక్కను, _ తింటావుండి పొయ్‌నాడు ధర్మడు, అది గుయ్‌ అనకపాయ్యెసరికి పెదాలతో చప్పట్లు ధర్మడు సంగటి తినేసినాక యెంగటమ్మ ఆ కొట్టనుగా వుండాడు. ఎండలో గెనాల మింద పడతా లేస్తా మత్తేపుబాయి కాడికి సంగటేళ మించిపొయ్యే సరికి యెంగటమ్మ, చేరుకొనింది. యింట్లో లైటుయేసుకోని చూసి చూసి కరంటు మింద మునికన్నడు యెల్లాలకల పైగుడ్డెనుకుని రోత బుట్టి, కొడకలకు సంగటెత్తుకోని మడికాడికి పొనుకున్నోడల్లా అమ్మను చూడంగానే పైకిలేచి “ఈ ఎలబారింది. సంతోసంలో సంగటి తినకుంటే ఎట్టని ఈ ఎండమింద యెంగటమ్మ ఈదిలోకి రాంగానే ఎండకు కాళ్ళు పడతాలేస్తా వచ్చినావా?” అని అన్నాడు. అంటకపోతుండాయి. ధర్మడి దగ్గిర బలంతాన అణుచుకున్న దుఃక్కం “కృ క్రూలిపాయ్‌న ఎండ ఎప్పుడు గుల్లేరి యెంగటమ్మకు పెరుక్కొని వచ్చి “కరంటు కోసరం కానీ పోబోతిందో! ఈ ఎండలో మనిసికే యింత కష్టంగా కానోళ్ళ బావల దగ్గిర వనవాసరం చేస్తుండావా పెద్దోడా! వుంటే, యింక పైరు ఏవాటంతో బతుకును?” అని పైకే ఈ వూరికొచ్చిన ఒక్క సమ్మచ్చరంలోనే మనకీరాత అంటా ఆమె అద్దాలామె బాయికాదకి వచ్చింది. బమిటికిగా పట్టినట్టురా! ముని కన్నా!” అసి బద్బింది. ధర్మడు స్టార్టరు నొక్కి మళ్ళా 'ప్ప్‌' అని “కరెంటే __యెంగటమ్మ సంగటి దించి కొడుకు అరిచేతిలో రాలేదమా!” అన్నాడు. ముద్దేసి తింటావుంటే చూస్తా వుండిపోయ్యింది. యెంగటమ్మ మొకం నల్లంగా పెట్టకొని కొడుక్కి యాడలేని దైర్నాన్నంతా చెప్పకుంటే “కరంటు అంత తొందరగా ఏమిటి కొస్తిందిరా! నిన్న . మునెకన్నడు గూడా దైర్నం యిడిచేసి దిగులుతో సగానికి సందేళనంగా పొయ్‌న కరంటు ఈ రోజు మద్యానానికంతా నగం అయిపోతాడని బయువడి “వుత్తేవన్న వచ్చేస్తే దాన్ని కరంటు అని ఎందుకంటారు? ఒకేసారి సీళ్ళిస్తామన్నాడు గదా. శెనిగితోట యిప్పటికి పక్కం మన చావు కండ్ల జూసుకొనే దానికి, అది తినీ తాగి చెడలేదులే, ఈ తడి పారిపోతే వూడలు దిగి సగానికి తీరిగ్గా రాబోతింది. ఆ యాళదాక అది వొస్తిందా!” అని. _ సగమన్నా దక్కతాయిలే, నువ్వు దైర్నంతో వుండురే ఆమె కరంటు మింద బారడు పొడుగు నిస్తూరపొయ్యింది. నాయనా” అనింది. ధర్మడు కాళ్ళూ జేతులు కడుక్సోకుండానే మునికన్నడు ఒక్క ముద్దకే చేతులు కడిగేస్తా, అరిచేతిలో సంగటి ముద్ద యెయ్యించుకొని కవణాలను “యింకమూడు తడులు పారందెే శెనిగి చెట్టును పెరికి తుంచుకొని తుంచుకొని తినడం మొదలు బెట్లినాడు. కాయల్ను ఒబ్బిడి చేసుకోలేము” అని బోదగా అన్నాడు. యెంగటమ్మ నీళ్ళు లేకుండా ఎండిపోతా రెండు ముద్దల సంగటిని దూది మిటాయిలు "వుండిన రెండెకరాల శెనిగితోట కల్లా మదనపడతా చూసి, మాదిరితో చప్పరించెయ్యాల్సిన వొగిసుమింద వున్న గ “ఈ సంగటన్నా యింక మనకు దారికి తిందంట్ర మునికన్నడు అప్పుడే లేచెయ్యడం చూసి యెంగటమ్మకు యె([ర్రినాకొడకా, ఈ నంగటన్నా యింక మనకు మళ్ళా దుఃక్కం తన్నకొచ్చింది. దొరికితిందా! కండ్ల ముందర శెనిగితోట ఎండి మిగిలిన ముద్ద సంగటి యింటికి పొయ్యే పోతావుంటే వునం చేతులు క ట్హే నినట్టయి కొందికి ఎందిపొయ చెక్కులు గట్టకవోతిందని యెంగటమ్మ పాయనాంగదరా! ఇంక ఎట్టరా దర్శా, మనం బతక ఆ కాసింత సంగటిని తింటా, “ఈ అన్నం తినేదానికి బొయ్యేది యింకట్టరా దర్మా!” లని ఆమె ఓ అని దుః నాకు ఆడే చేతులు, నా బిద్దకు ఆడలేదే! కర్మురాల్ని ఈ కృపడింది. తిండి నాకు సగిస్తా వుండాదే” అనింది. ధర్మడు తొలి ముద్ద తినేసి, మళ్ళా చెయ్యిచాపి మునికన్నడు కరంటును కాపెట్టుకొని, రెండో ముద్ద వెయ్యించుకొని గుంత చేసుకున్నాడు. యెంగటమ్మ మునికన్నద్ని కాపెట్టుకొని అరగంట సేపు సంగటి మింద ఏర్పడిన గుంతలో ఎలక్కాయంత గోగాకు _ వుందే కొందికి సిచ్చిబోర్డు దగ్గరుండే బలుపు మలిగింది. పూరుబిండి యేసింది యెంగటమ్మ. “అమా కరంటొచ్చింది” అని ప్రాణం లేచి

• “మునికన్నడు మత్తేపు బాయికాడ కరంటుకల్లా వచ్చిన మునికన్నడు చివక్కన పైకి లేచి స్టార్టరు సిచ్చి ఎగజూ పెట్టుకొని వుండాడా[” అనడిగింది యెంగటమ్మ. నొక్కినాడు. అవునని తలకాయి తివృుతా నంగటి అది గుయమనింది గాని నీళ్ళెత్తలేదు. తరి

మునికన్నడి మొకం నల్లంగా అయిపాయ్‌, అప్పటికి పది గుంటల శెనిగితోట పారి యింకా పది అమ్మతో “కరెంటు రెండు పేసుల్లొ వస్తా వుండాది” గుంటల శెనిగితోట అట్టనే మిగిలి పొయ్యింది. అన్నాడు. ఇంక కరంటు ఎప్పుడొస్తిందో! వచ్చినా మత్తేపు

“కరెంటు రెండు పేసుల్లో వస్తా వుండాదా? శెనిగితోట యింకా పదిగుంటలు పారాలగదా. అదీ గాక అవితే మిసిని నీళ్ళెత్తదా రా?” అనడిగింది యెంగటమ్మ మత్తేపుకు మూడెకరాలదాక ఎన్నుబోతావుందే వరిమడి ఆత్రపది. వుందడాది. దానిమింద గూడ రోజూ సీళ్ళియ్యాల గదా,

| మునికన్నడు నోట్లో తేమ లేకుండా “రెండు ఇంక కరంటు వచ్చినా మడవ మనకు దొరకదు అని పేసుల్లో కరంటు వస్తే మూడార్సు పవరు మోటరే నిరామయం అయిపోయింది మునికన్నడి పని. నీళ్ళెత్తలేదు. యింక ఏదార్సు పవరు మోటారు సంగతి “ఇంక ఈరోజుటికి కుదరదులే. కరంటు చెప్పాల్సిన పనేలా” అని అన్నాడు. వచ్చినా నా వరిమడి పారద్దా! రేపు రాబోరా మునికన్నా!” మునికన్నడు మళ్ళీ చెట్టు నీడన పొనుకోని అనేసినాడు మత్తేపు. గుడ్డిగా మలగతా వుండే బలుపుకల్లా చూస్తా “కరంటోళ్ళు ఏమి గానీ మాట్లాడలేక మునికన్నడు నేరుగా రైతుల్ను కోతి నాడిపించినట్టు ఆడిపిస్తా వుండారు. అద్దాలామె బాయి కాడికి వచ్చినాడు. వాళ్ళకేమి మంచికాలం రాబోతిందో[ొ అని ఆదది ఆ దోజు అద్దాలామె బాయిలో రంగం పేటోళ్లకు నిస్త్రూరపొయనట్టు నిస్త్రూరవాయ్‌నాడు. పొగుటిపూటజాము. ఇప్పుడు సందేళ అయిపాొయ్యంది యెంగటమ్మ మాతం ముందుయెనక గదా. ఇంక కరంటు వచ్చినా సొసైటీ ఆయనే మిసినీ చూడకుండా “దొంగనా బట్టలు ఏ పొద్దన్నా పైర్లు చేసుంటే యేసుకుంటాడు. తెలిసుండును బాదలు” కరంటు వచ్చిన ఆ రెండు అని వెొగోడి తిట్టు తిరమల కొంద మింద బలువులు సోలువుగా | గంటలూ మిసినీ యేసి ధర్మడు తిట్టింది. దగద్దమానంగా మందతా వుండినాయి. మూడు గుంటల శెనిగితోటను ఒంటి గెంటకు “నా బట్టా దేముడా, నీ కొందకు వుందే కరంటు | వారగట్టినాడు. ఈ వాటంతో రెండు పేసుల్లో వచ్చిన మా పైరుకు లేక పాయ గదరా కూలిపోయ్‌న దేముదా!”” | పన్నెండు గంటలకు గాను కరంటు మూడు గెంటల | ఖ్రన్లి పావం యెంగటేస్పరసామిని వట్టుకొని తిట్టింది. | రెండు గెంటలు కరంటు వస్తే దాకా రైతులను వుడకాడి ఈ మాటలకు మునికన్నదు నవ్వి “ఏమమా, | మిగతా ఇరై ఏడు గుంటలకు పించింది. దినానికి కొన్ని లచ్చిలు నంపాయించే వోదనుకో! | పారే దెప్పుడు? అయ్యెపనేనా రైతులు కొందరు | ఆయనకు కరంటు లేకుంటే గవుర్చెట్టును వొంగనబెట్టి | అని బయువేనింది ఆత్రంతో మాటి మాటికీ | ఆయన ఎదంకాలికేసుకొనే వెండిమెట్టుతో పదారు పదారు | మునికన్నడికి. యెయ్యబట్టి ఆ ట్రాన్సు ముప్పైరెండు దెబ్బలు కొట్టదా!” అని మాట్లడినాదు. ధర్మడు పాలుబట్టెదానికి పారంకింద ఆ కొంచేపుట్లో బిరబిరా వూళ్లోకి పూడ్సినాడు. నాలుగు మోటార్లకు కాయిలు కాలి పొాయనాయి.

“బావలకు వొదిలే కరంటు- దీపాలు జాము అయిపోవడంతో పారిన శెనిగితోటను పెట్టకునేదానికా? ఆ మాతం తెలవదా చూసుకొని మడికాడ నుంచి యింటికి వచ్చేసినాడు కరంటోళ్ళకు?కోతి నా బట్టలుగా వుండారే యాడనో? మునికన్నడు. యింటికి రాంగానే యెంగటమ్మ తిన్ని మింద వాళ్ళ నోళ్లల్లో గుండుమల్లి పుండు బుట్టా” అని తిట్టెసి కుదురు లేకుండా కూర్చొని వుండింది. నాగరాణి నట్టింట

• యంగటమ్మ యింటికి పూడిసింది,. దీపం పెడతా వుండింది.

సందేళ నాలుగు గంటలకు మూడు పేసుల్లో “క్క ఫలితం నిందా మునిగిపోతామురా మనం, కరంటు వచ్చింది. ఈ సంగతి తెలిసి మత్తెపు కూడా మునికన్నా!” అని అంటా యెంగటమ్మ ఉత్తరంగా బాయికాడికి వచ్చినాడు. చూసింది. ॥

మునికన్నడు మత్తేపు కయ్యమింద మడవ యేసి తిరమల కొండ మింద బలుపులు సోలుపుగా శెనిగి తోటకు నీళ్ళు పారగట్టినాడు. దగద్దమానంగా మండతా వుండినాయి.

పొద్దు గూట్లో పడంగానే కరంటు పూడిసింది. “నా బట్టా దేముడా, నీ కొండకు వుండేకరంటు

౮9 ॥

మా పైరుకు లేక పాయ గదరా కూలిపోయ్‌న దేముడా!” నాలుగుగుంటల తోటను మాత్రం కాపాడుకున్నారు. అని పాపం యెంగటేస్పరసామిని పట్టుకొని తిట్టింది. ఎండిపోయ్‌న శెనిగితోటలో నాలుగుచెట్లు ఈ మాటలకు మునికన్నడు నవ్వి “ఏమమా, పెరికిచూస్తే -ఎండ తగిలిన వూడలు కాయగట్టక దినానికి కొన్ని లచ్చిలు సంపాయించే వోడనుకో! వరటకపొాయ్‌ పుల్లలుగా అయిపాయ్‌ వుండాయి. ఇంక ఆయనకు కరంటు లేకుంటే గవుర్మెట్టును వొంగనబెట్టి వాన కుమ్మరించినా లాబంలా, ఆయన ఎడంకాలికేసుకొనే వెండిమెట్టుతో పదారు పదారు కట్టుగూటాల కాడ “అంబాఅని ముప్పైరెండు దెబ్బలు కొట్టడా!” అని మాట్లడినాడు. అరస్తావుండిన ఆవును,యింక రెండు మూడు నెలలకు వూర్ణో చానావుంది రైతులు _ పలానికి రాబొయ్య దూడను ఇడిసిపెట్టి యెంగటమ్మ శెనిగిచెట్లమింద ఆశలు వొదులుకొనేసినారు. కరంటు మడికాడికి తోలకొచ్చింది. వచ్చినంతసేపు రైతులు నీళ్ళను-అంతో ఇంతో చేసుకున్న ఆ రోజు బండిబాడిగకు తిరప్తిపోని వరివుడి. వింందనే సీళ్ళేని -వరిముడి నన్నా ఇలామంతునాయుడు అయిదు జానల ఎద్బులను కావొడుకుందామని అనుకున్నారు. ఎండిపోయ్‌న శెనిగి తోట మింద తోలి, ఎండకు నెత్తిన పదినాళ్ళలో - ఒక దినం కరంటు పై గుడ్డెసుకొని నిలబడుకోనుండాడు. సుమారుగా వచ్చింది ఆ దినం పొగటిపూటే ఆరు ' ఆవు గొడ్లు గూడ ఎండివాయ్‌న పైరు గెంటలదాకా వచ్చింది. వింద వడి “బతికితివూ, చన్నివమూ”అని అయిదో గంటలో మత్తేషు ఆవురావురుమనినాయి. నీళ్ళొదిలినాడు. యెంగటమ్మ అక్కడ పైరు మింద మత్తేపు బాయికి మునికన్నడి కయ్యకి గొడ్లను తోలి మేపుకుంటా వుంటే నాగరాణి వచ్చి,“అమా ఒక మైలు దూరంగదా. మునికన్నడు మత్తేపు మిసినీయేసి కరంటోళ్లు వచ్చినారు. శార్జీలు కట్టమంటా వుండారు. పార చెత బట్టుకున్నాడు. నీళ్ళు పారడానికి కాలవలుకూడా యింటిది బాయిది కూడా కట్టాలంటా.” అంటా వచ్చింది. సరిగ్గాలేవు. ఎద్దుల తొక్కేసి, కసువు బలిసినాయ్‌ నిండా “కరంటు బిల్లొోడు వూళ్లో యింకా - అద్భోన్నంగా వుండాయి కాలవలు. మునికన్నడు కాలవల్లో బతికుండాడా? ఎవురూ పట్టుకోని కొట్టలా మన మాదిరో వొంగి నీళ్లకు అడ్డంగా వుండే కసువునంతా పెరుక్కుంటా పైర్లు ఎండబెట్టుకోని కడుపుకాలినోళ్లు ఎవురూ కరంటు నీళ్ళతోపాటుగా వచ్చినాడు. బిల్లోద్ని వాయించలా. ఇట్టరాసేయ్‌” -యెంగటమ్మ వొళ్ళు మత్తేపు నీళ్ళు ఆద్ద్ధాలామె కయ్యలోకి తెలవని కోపానికిపొయ్‌,నాగరాణిని పిలిచి ,“నువ్వు రావడానికి మునికన్నడు ఆ కాలవల్లో పీనిగి కష్టిం మీనాయింతో గూడ ఈడనే గొడ్ల కాడ వుండు,నేనేపొయ్‌ పడినాడు. కరంటుశార్జి పూలల్లో బెట్టి కట్టేసొస్తా.”అనింది. అయినా ఏమి సుకం? యెంగటమ్మ గనపోనుకుంటా కరంటు ఆపయి పొయ్యింది. బజినిగుడి కాడికి వచ్చెకొందికి కరంటు బిల్లాయన “థూ దినెమ్మా కరంటు” అని అంటా ఎవురోతెచ్చి యేసిన కూర్ణ్జీమింద కూచ్చోని,ఎవురో మునికన్నడు పారను యిసిరేసినాడు. గలాసుతో యిచ్చిన మజ్జిగను తాగేసి,కరంటు శార్జీను కాలవల్లో నీళ్ళు కయ్యలేకి రాకనే కట్టించుకుంటా వుండినాడు. యింకిపొాయ్‌నాయి. మునికన్నడికి నిజ్జంగా దుక్కం తొలీత యెంగటమ్మ నవ్వు మొకం పెరకొచ్చింది. బెట్టి, “అందరూ కడగా తలండి, మా మామతో నేను ఎండిపోతావుండిన శెనిగితోట కొంచిం మాట్లాడాల” అని కోపంగా మ్హాట్లాదేసింది. గెనిమపై గొతుకూచ్చుని బొరోమని ఏద్బ్చేసినాడు. యెంగటమ్మ, “య్యో కరంటాయనా, ఏ మొకం ఆరుగాలం కష్టించెసి పై రెక్కించునోడుగదా,ఆ కష్టిం _ బెట్టుకొని ఈ వూళ్లోకి అడుగు బెట్నావుయా!” అనడిగింది. ఆయనకే తెలిస్తింది! ఇదంతా ఎగతాళికి అనుకొని మళ్ళ వారం దినాలకు రంగం కరంటాయన, “నా మొకం బెట్టుకొనే వచ్చినాను మా” పేటోళ్ళ శౌనిగితోట గలగలముని ఎండిపోయ్‌ అని అన్నాడు. వనికిరాకుండా మూడినింది.ఆ రెండెకరాల్లో యెంగటమ్మ అసింకంగా మొకం 40

తెండి తల్లులాలా, పూద్దారి!” అనింది... _ హు వచ్చింది వొదలు మాట్లాడే మాటల్ను వినిన [౨౨౩౨౨౨౨ ౩౫న ఆ పట్టండి. రంగంపేటామెను యిడిస్తే కరంటాయనకు [౨ ఫాఫా నలుగు పెట్టేటట్టుండాది. లేకుంటే కరంటోళ్ల దాయ [శ గి మాత్రం ఏంది? కరువుకు తోడుగా కరంటాదలక పైరన్నీ (౧ లీ శ ఎండబెట్టేసే దాక కరంటు నా బట్టలు వొంటికాలి మింది ్గ క ఈ “అందుకే, అవల మేపతాపందిదాన్నిపరిగెకతావచ్చిది [౧ పరవాలా. అడగాల్సినవన్నీఅడిగేసి నాకడుపుమంట [కీ త్త తీర్చుకుంటా!” అనేసి, “కరంటాయనా, నాకల్లా [ఆ యయసనే మొకమెత్తిచూడు, మళ్ళ కట్టించు కుందువుగిని బిల్లులు!” కొట్టుకొనేదా! శార్జీలు కట్టుకొనేది తెలుసునే, రైతులకు అసుంది. సక్రంగా కరంటువాదిలేది తెలవదా మీకు? మళ్ళ బొక్క కరంటాయన ఒళ్ళుగానిత నంతో యింత చేసుకుంటా వుండావే! కడుపు కాలినమ్మ అడగతా తలెత్తి చూసి, “ఎందిమా నీ చాటబారతం?” అనన్నాడు. వుండాది, గుండికాయ వుంటే జబాబు చెప్పు” అని యెంగటమ్మ కరుగ్గా నోటిలోనుంచి మాటలు రంగంపేటామెకు సపోరటగా నిలబడినారు. రానిచ్చి, “చాటబారతమో పొరక బారతమో ఆడ కట్టి ఈ సందులో యిద్దరు ముగ్గురు మొగోళ్ళొచ్చి, పెట్టి నాతోకూడరా. నిన్ను నా మడికాడికి తొడకపోతా. “ఆడోళ్ళతో ఏమి పనిలే అబ్బ, నీ పని నువ్వు చేసుకోని ఎండిపొయ్‌న పైరును చూసేసి ఏం జవాబు చెప్తావో పో, వాళ్ళేదో అంటా వుంటారు. యినీ యిన్నట్టు పోకుంటే చెప్పు” అనడిగింది. నీకు జరిగితిందా?” అని సర్దినారు. కరంటాయనకు కోపం వచ్చెసింది. “పోనీ పోనీ ఒకాడామె చేతులు తిప్పతా * యిట్లా మొగోళ్ళుండే అని గమ్మనుంటే పైకెక్కి పోతుండావే! ఏంది నీ _ య్వుట్టా కాలాలు వస్తుండేది!” అని నిష్టూర పొయ్యింది. సమాచారం? ఏం జేస్తావు మా నువ్వు, ఏం జేస్తావు? కొంచేపు తాలినాక యెంగటమ్మ మళ్ళా శార్డీ తెచ్చి కట్టు లేకుంటేపో?” అన్నాడు. నోరుజేసుకొని, “ఆఫీసుల్లో ప్యాన్లకింద కూచ్చోని వొళ్ళు యెంగటమ్మకు రగలకపోయి, “నీకేగాదు. కదలకుండా జీతాలు తీసుకొనే పనా! మేమూ మా బిడ్లు కోపాలుండేవి, మాకుకూడా వుండాయి మేనమామా! ఏమి ఎండలో గాశి పడితే గదా పైరు ఆ మాత్రం అయ్యుండేది! చేస్తావంట. ఏమి చేస్తావు? ఈ వూళ్ళొ నికు దిక్కెవుడు? నోటికొచ్చిన పైరును మీ నోళ్ళల్లో పెట్టి నీళ్ళు నిన్ను ఈద్చకపొయ్‌ నా ఎండిపొయ్‌న పైరుకాడ చెట్టుకు పోసేసినాము గదండిరా కరంటు నా బట్టలాలా! అడిగే కట్టేస్తే -నిన్ను ఏ కరంటోడు వచ్చి యిడచకపోతాడో దానికి జబాబు చెప్పకుండా మళ్లా మాట్లాడతా చూస్తా!” అని రంకేసింది. వుండావుగదరా!” అని అంటా ఆమె అక్కణ్నించి యింటికి అక్కడుండిన ఆడోళ్లు గూడా కరంటాయనను పోబొయ్యింది. తగులుకొని, * లేకుంటే ఏందియా? వచ్చినప్పట్నుంచి కరంటాయన, “గవుర్మెట్టు వూజ్టోగస్తుడి సంగతి అడగతా వుంటే చెవల్లో యేసుకుంటుండావా నువ్వు? మీకెవురికీ తెలిసినట్టు లేదు. నేను గాని నన్ను బావల్గో వుండే చారడో దోనిడో నీళ్లను _ క్రొట్టనొచ్చినారని పోలీసోళ్ళతో రిపోర్టిచ్చినానంటే యింక గూడయేనుకోనీకుండా పొదల గూకన కరంటు అంతే!” అని బెదిరించబొయ్‌నాడు. ఆపుజేసేస్తా వుంటే మేము మీ పెళ్లాల మింద పడి దీంతో యెంగటమ్మ, “నాకన్నా చిన్నోడిగానే త్తే |

వుంటావు-ఇచ్చుకోబోరా నా బట్టా, పోలీసోళ్ళకు గాకుంటే _్ర్యన్సక్తున్నారు. అనుప్పల్లి, పచ్చికాపలం, చిత్తూరు పొయ్యే వాళ్ళమ్మా మిండగోళ్ళకిచ్చుకోబో, నా యంటిక గూడ బన్సులు, ఇట్ట బోయలగడ్డ, వదమాలయకుట, పెరుక్సోలేరు. నాబట్టల్లాలా! ఆ వుజ్హోగాలు పొయనాయంటే అప్తాయిగుంట, పూత్తూరుకు పాయ్యే బస్సులన్నీ మీరు మీ పెళ్ళాలు కుక్కలు బతికినట్టు బతకాల్సిందే రాన్రచంద్రావరంకాడ నిలేసి ఏదన్నా దౌర్జన్యం గదండ్రా. మీరు కరంటు ఎట్ట ఆపుజేసుకున్నా- చెయ్యాలనుకున్నారు. వేముండాము, మా రెక్కలుండాయి. మా పలాన దినం చద్దేళకంతా రామచంద్రాపరం రెక్కలున్నంతగాలం మా నోటికాడ కూడును పెరుక్కునే చేరాలనుకున్నారు.

దానికి మీ తాతలు రావాలరా అని మాట్లాదేసి నేరుగా ఈ వని మునికన్నడికి గూడ బలే మడికాడికి పొయ్యింది. ఇష్టమైపొయ్యింది.

ఆ కరంటాయన, “వానలు పదక కరంటు యెంగటమ్మ, “బస్సులన్నీ కాల్చెయ్యండిరా, ఈ యాడా లేదుమా! నదులెండి పోతావుంటే కరంటు లేదని స్వంగత్రి ఎంటీ రామారావు దాక తెలిసిపోవాల. నా కడుపు నామింద పడితే నేనేమి చేద్వను తల్లులాలా!” అని అట్ల కాలిపోతా వుందాది!” అని మునికన్నడ్ని ఎగదోలి, చెప్పడానికి సతాయించినాడు. ఎంత సేపటికి ఆయన “ఆయితే బద్రం రే, అన్నిటికి నువ్వే ముందుండొద్వ” ఆమాట అనకనే వుండడం వల్ల ఆదోళ్ళ దగ్గిర తీపులు అని యెచ్చిరిక జెప్పింది. తియ్యించుకుంటా బిల్లులు కట్టించుకుంటా వుండినాడు. ఆరోజు చదేళ అయిపోతా వుండాది గాని యెంగటమ్మ నేరుగా మడికాదికొచ్చి, నాగరాణితో “ఆ మునికన్నడు బజిని గుడికాడికి వస్తే నలుగురు రైతులు కరంటోడు పోబోతాడు, మళ్ళ నెలకు అపరాదంతో గూడ లేరు. కట్టాల, ఎవుడమ్మను దొబ్బిన సొత్తు. పెట్టి బీగం నట్టింట “ఇదేమి పెంద్లా, వక్కాకు బెట్టి పిలిచేదానికి - దిగూట్లా వుండాది గాని పొయ్‌ కట్టేసి రాబో-మళ్ళా _ గ్రండ్రి మామా!” అని మునికన్నడు ముందరుండి అందర్నీ ఏమిటికి వస్తావులే, ఎసురు పెట్టుకొని యింటికాడనే బ్య్రస్తే, ఒకాయన “మీరు పదండిరా. నేనొక్కడ్ని వస్తే వుండుబో కూతరా!” అనింది. పనైపోతిందా, రాకుంటే నిలిచి పోతిందా, నేను వస్తాన్లే

నాగరాణి ఇచ్చిత్రకపోయి అమ్మకల్లా చూసి, మీరు పదండి” అన్నాడు.

“నువ్వు వూళ్ళోకి పొయ్‌ కరంటు శార్డీ కట్టకనే, ఇంగొక రైతు “చద్దితాగేసి వస్తా, నాకోసరం వచ్చినావా? ఇంతసెవు యాడ పెత్తానం చూడకుండా మీరు రామచంద్రాపరం చేరండి!” = __చేసావుండినావమా?” అనింది. అనన్నాడు.

“నిళ్ళులెని బాయిలోకి దూకి నడుములిరిగి ఇంగొకాయున “ఇట్లా వుంధత్రాలకు చస్తానెగాని ఆ కరంటోడికి ఎదురుంగా నిలబడి నా చేతల్లో... బంత్రక్రాయలు రాలునా!” అనేసి మడికాడికి పొయ్‌నాడు. నేను బిల్లు కడతానా? వాడ్ని యాడికొస్తే ఆడికి అడిగేసి రామచంద్రాపరం కాడ మొత్తానికి యాపైమంది రైతులు ' వొచ్చినానే? గొంతు కానేటట్టు సాడుపోసేసి, చేతికి శ్రరనార్లు, వచ్చిన బస్సును వచ్చినట్టే యెనక తొక్కులు సద్దరొట్టిగదా ఇచ్చెసొచ్చింది!” అనింది యెంగటమ్మ తొక్కతా ఆపినారు. క అక్కుసుతో. బస్సుల్లో వుండినోళ్ళు రామచంద్రాపరం కాడ

నాగరాణి యింటికి పొయ్యింది. నాష్టా తినేసి మళ్ళా బస్సల్లో ఎక్కికూచ్చున్నారు.

నాలుగు నాళ్ళు తాలినాక మిట్టూరుకు ఒక రైతు “జ పాటికి రిరప్రతిలో అయ్యుంటే సుట్టూపక్కల వుందే నాలుగూళ్ళోళ్ళు ఒక అయిడికి యాపై అరై బస్సులు కాలిపొయ్యండును. మనమేమన్నా వచ్చినారు. ఎండిపోవాల్సిన పైర్లన్నీ నీళ్ళు లేక, కాలేజీ చదువులు చదువుకొనే పిలకాయిలమా!” అని నీళ్లుందనోళ్ళకు గూడా కరంటు రీతిగా వచ్చి చావక అన్నాడు. + సగానికి సగం ఎండిపొయ్‌నాయి. ఒక్క గెరిట తాలినాక బస్సులు యదాపకారం

మిటర్టారు, రామావరం౦, నడవటూరు, _ న్రైళునాయి.

గంగిరెడ్డిపల్లి, గొల్లపల్లి, గెరికి చేనుపల్లి - ఈ (గ్రామాల రైతులందరూ ఈ రకంతో చేసినారని చెస్తే రైతులందరూ ఒకటి అనుకున్నారు. పలాన రోజున : ఒద్రూరుకో వుండే కరంటు అపీసోళ్ళు చెవల్లో గూడ రైతులందరూ రామచంద్రాపరంకాడ చేరి బస్సులు నిలేసి, యేసుకోలా. గాలులు పెరికేసి, కిరసనాయిలో కాల్ఫేసినా పాపం ఎక తం

కళకళలాడుతూ వుండిన చెరువు ఒకటి కండ్లముందర్న ఎట్లా నాశనమైపోయిందో మధురాంతకం మహేంద్ర 'ముసలమ్మ మరణం” కథలో ఎంత గొప్పగా చిత్రించాడో చూడండి. ముసలమ్మ మరణం చీకల సుబ్బమ్మ చెరువుకట్ట పైనుంచి టవునుకు _ ' సాధించగల అష్ట తెలువులూ, తన దగ్గరున్న గులకరాయిని పోతున్న తారురోడ్డు చిమ్మ చీకటిగా వుంది. ఎండిపోయి, కూడా వెలలేని వజంగా చెలామణి చేయగల సకల వీటలువారి, తుప్పలు, కంపలుగా ఉన్న చెరువు మీది మాయోపాయాలూ కలిపి అతడు అనేక వ్యాపారాలు నుంచి ఈదురుగాలి ఆరంభమయింది. చెరువుకట్ట మీద చేస్తున్నాడు. ఈ (క్రమంలోనే చెరువుకిందపల్లె నుంచి ఒక ఎద్దులబండి పెద్ద డ్రమ్ముల్లో నీళ్ళు నింపుకుని టవును మునిసిపల్‌ లిమిట్‌ దాకా గల భూముల్నంతా అతడు వైపుగా సాగుతోంది. అంచెలంచెలుగా ఆక్రమించుకున్నాడు. దీనికి ఆఖరి దీపొల జాతరలా ఉన్న పట్టణం నుంచి అధ్బ౦కి గా ఉండిన ముసి ల్లి కూడా ఈ దినం పారిపోయి వస్తున్నట్టుగా ఇనుముతో తయారు చేసిన కాలమయిపోయింది. అతడి మనసు ఎకరాలుగా పడి ఖద్దమృగం లాంటి మోటారు సైకిలొకటి తారురోద్దు మీద ఉన్న బీడు భూముల్ని క్షణాల మీద అంకణాల్లోకి, దూసుకు వచ్చింది. అడుగుల్లోకి మార్చి మదింపులు వేస్తోంది. ఊరు “అన్నా, _ దేశిరెడ్దిగారి మునల్చి , సమీపిస్తుండగా అతడికి తక్షణ కర్తవ్యం గుర్తుకువచ్చింది. కాలమయిపోయింది” అన్నాడు ఎద్దులబండిని తోలుతున్న అతడు ముఖాన్ని నల్లగా జేసుకున్నాడు. ముసల్తాన్ని సూరి. మోటారు సైకిలును ఆపుజేసి ఒక్కసారిగా చేష్టలు సాధించలేకపోవటం వల్ల తాను పొందిన విషాదానికి ఉడిగిపోయినట్టుగా నిలిచిపోయాడు పిచ్చిరెడ్డి. ఎడతెరిపి అంత్య[కియులు చేయద లచుకున్నట్టుగా అతదు లేని వ్యాపార లావాదేవీల వల్ల దినానికి నాలుగైదు కార్యరంగంలోకి ప్రవేశించాడు. సార్లయినా టవునుకూ పల్లెకూ తిరగక తప్పని పిచ్చిరెడ్డికి చెరువుకింద పల్లెలో విద్యుద్దీపాలు లోవోల్టేజీ రోడ్డుమీద ముసలామె ఎదురుకాని సమయాలు తక్కువ. వల్ల లాంతర్లలా వెలుగుతున్నాయి. ఊర్లోని జనం చీకలమ్మ గుడినుంచి మునిసిపల్‌ బస్టాండు దాకా జనం దేశిరెడ్డిగారి ముందు గుమికూడుతున్నారు. అప్పుడొకరు '_ పిచ్చిరెడ్డి బుల్లెట్టును సింగాన్ని జూసినట్టుగా జూసి అప్పుదొకరుగా వెళ్లి ముసలామె కాయాన్ని జూసి తొలగిపోతుండగా, దేశిరెడ్డిగారి ముసల్ది మాత్రం కడదాకా వస్తున్నారు. పక్కింటి నాగులు భార్య సులోచన ముక్కు లెక్క పెట్టింది కాదు. ఇంత బదుకూ బదికి చివరికి ఒక _చీదుకుంటూ ఇంటోకీ, వీధిలోకి తిరుగుతోంది. ముసల్లాన్ని సాధించలేకపోతున్నాననే ఉక్రోషం అతడిలో “ఏ టయంలో ప్రాణం పోయుంటుంది?” రోజురోజుకీ వ్రణంగా పెరిగి సలపరించింది. చివరికామె వివరాలు సేకరిస్తున్నాడు పిచ్చిరెడ్డి. కట్టె ఎప్పుడు కడతేరిపోతుందా అని ఎదురు చూస్తున్నాడు “ఏ యరవకని చెప్పటం? వారం దినాలు పిచ్చిరెడ్డి. అదీ జరిగిపోయింది. నమ్మశక్యం గాకుండా ముందు కూడా బాగా తిరగతా ఉండినామే గదా. అయితే, నిలబడిపోయిన పిచ్చిరెడ్డి. వెనుక వస్తున్న లారీ హారన్‌ నాలుగు దినానుంచి, ఆయమ్మకు ఏడలేని జరం కొట్టడంతో బంది కదిలించాడు. కాసేసింది. నిన్నటి నుంచి ఒళ్లు సోదీనం తప్పి మోటారు సైకిలు వేగం పుంజుకుంది. పిచ్చిరెడ్డి పడిపోయింది. అప్పటికీ మా బావతో చెప్పి 'పేట నుంచి మెదడులో ఆలోచనలు చుట్టలు విప్పుకుని లేస్తున్నాయి. జరం మాత్రలు తెప్పించి తాపించినా, ఈ పొద్దు పయిటాళ అతడు చదివింది నాటు చదువే అయినా, ఇంజనీర్లకే నాలుగ్గంటల సమయంలో కొడవలి కోసం నేను ఇంట్లొకి ఎస్టిమేట్లు చెప్పగలడు. డబ్బు దగ్గర అతడి జా(గ్రత్తను వచ్చినప్పుడు గూడా గోరస్తా ఉండింది. ఆపైన మళ్ళొక జూని మార్కెట్‌ చౌకులో మార్వాడీలు కూడా గంటకు నేకొక గళాసు పాలు తీసకపొయ్యి తాపించనుబోతే నివ్వెరపోవటం కద్దు. పాము తలమీద ఉన్న మణిని కూడా మనిషి నడుము నిలవకుండా జారిపాయ్యింది. కడాకు 43 |

సల్ల నీళ్ళు కూడా మింగుడుపడలా. నాకు కాళ్లూ చేతులూ ముసలామె బదికుందగా (ప్రతి శుక్రవారం ఆడలే-దిక్కులే తెల్లే.” గొంతు జీరపోయి ఏడవసాగింది చీకలమ్మ గుడిలో పొదృపోగానే విధిగా దీపం సులోచన. వెలుగుతూందేది. ఆ రోజు మొదటిసారిగా ఆ “ఎంత బదుకు బదికిన మనిసి! ఎందరికి పెట్టి కార్యక్రమానికి ఆటంకం వాటిల్లింది. పోసాపణ చెసిన పుణ్జాత్తురాలు! ముగ్గురు కొడుకులూ ఆ దీపం ఇప్పుడు సుబ్బమ్మవ్వ తలవాకిట ముగ్గరు కోడాండళ్లూ మనవళ్లూ మనవరాండ్లూ వెలుగుతూ ఉంది. సంబందుగులూ సుట్టాలూ- ఇంతమంది కలిగి కడాకు 2 దిక్కులేని సావు సచ్చింది గద.” జనం ఇంటి ముందర తెల్లవారింది. ఊరు ముందర బస్సులు దిగి తిన్నెలమీదా, వీధిలో వాల్చిన మంచాలమీదా కూరొని అప్పుడొకరు అప్పుదొకరుగా రావాల్సిన కొడుకులు, వగచసాగారు. కోడాండ్లు, దూరపు చుట్టాలు వచ్చినారు. చుట్టుపక్కల “ఏం జేస్తాం? కొడుకుల్నని ఏమి పుణ్ణెం? ఈ నాలుగైదు మ్రైళ్లలో ఉన్న పల్లెల నుంచి జనం ముసల్ది కూడా తక్కవయింది గాదు. మహా మకురుబట్లిన పుంతదారులగుండా, మడిగట్ల మీదా వరునగా మనిషి. అదెం మతమో సావనైనా సచ్చింది గానీ పట్టిన వస్తుండటం మధ్యాహ్నం దాకా కొనసాగింది. పిచ్చి రెడ్డి పట్టు వొదిలింది గాదు.” ధారాళంగా ఖర్చు పెట్టటం (ప్రారంభించాడు. ఇంటి “అనలు సేద్దాలు జేసి ఈమెగానీ, సచ్చి ముందర పెద్ద షామియానా వెయ్యించాడు. వచ్చిన జనం మన్నుకింద పడుకోనున్న ఈమె అబ్బ దేశిరెడ్డి గానీ కూర్చోను బెంచీలు, మంచాలు వేయించినాడు. చిన్న కొడుకులకు, మనవళ్లకు ఏమి వరగబెట్టినారో జెప్పు? బిడ్డలకు తన ఇంట్లోనే కాఫీలు, టిఫిన్లు చేయించినాడు. కడాకు ఈమె కొడుకులు కడుపాత్తరం కోసం రాజ్యమంతా సుబ్బమ్మ పుట్టంది పెరిగింది చివరకు కడతేరి తిరిగి బిడ్డా పాపల్ని సాక్కుంటూ ఉండారు. చీకల చెరువు పోయింది కూడా ఆ ఊర్లోనే. సుబ్బమ్మ భర్త చిన్నబ్బరెడ్డి బొట్టు నీళ్ళు లేకుండా ఎండి ఈనాటికి ఏడు ఎనిమిదేండ్లు వచ్చింది ఇల్లటం. దెశిరెడ్డికి సుబ్బమ్మ ఒక్కతే కూతురు. అవతా ఉండాది. చెరువు కింద బావులు బొక్కినోళ్ళు పెండ్డ్దయినాక సుబ్బమ్మకు ముగ్గురు కుమారులు తెరుచుకోనుండాయి. మళ్ళన్నీ బీళ్లయిపోయి దొరకని కలిగినారు. దాదాపు ఆమెకు నలభై ఏండ్లు వచ్చేదాకా అగనాట్లు వొచ్చిపడినా, ఈ ముసట్లి నేలను అమ్మనిచ్చింది ఆమెహయాంలో జరిగిన సేద్యాన్ని చుట్టుపక్కల పది గాదు. అది టవునుకు కాసంత అందుగడిలో ఉంది కాబట్టి పన్నెండు ఊర్ల జనం ఇంకా కతలుగా చెప్పుకుంటారు. మననేలలూ ఒక రేటు పలకతా ఉండాయి. ఉండే వీడును అంత బదుకు బతికే దానికి మానవ మాత్రల తరం అమ్మేసి వచ్చింది ముగ్గురు కొడుకులకూ తలా నలభైయో గాదనీ, వారి పూర్వీకురాలై పేరంటాలైన చీకలమ్మ ఏఖైయో వేలు ఇచ్చేసుంటే- ఏ కొడుకు ఇంటి కాడ అంశంతో జన్మించిందనీ, అందుకే ఆమె వాక్కు పడుండినా వాళ్ళు ఆమెను సాకేసుందురు గద. ఈ ముస్లి మొక్కబోకుండా బదుకు శుభోజయంగా జరగతా చచ్చేంతదాకా ఈ మాటను చెవిలో వేసుకోలే. అయితే, ఉండాదనీ అనుకునేవాళ్ళు. ఈ పొద్దు జనమంతా కన్నతల్లిని కండ్ల జూళ్ళేదని చెరువు కింద వల్స్లెలో వెొుదిటిల్లు కొడుకుల్ని అగుడు జే సేవాళ్ళే గదా...” అన్నాడు పిచ్చిరెద్డి. చీకలోళ్ళదేనని, తొట్టతాలీగ వాళ్ళు ఈ గడ్డ మిద “అదంతా మనకు ఎందుకలేన్నా. ముందు అడుగుబెట్టినప్పుడు ఈ వాయకట్టంతా తొండలు గుద్దు జరిగే పని చూడండి. సత్యవేడులో మునిరత్నమన్నకు పెట్టుకునే బంజరు బూమిగా వుందేదని అంటారు. ఒల్ట్‌ చెప్పేదానికి గురవయ్యను పంపినాము. రాజారెడ్డి వెలి సేద్యాల మీద బతకలేక సమ్మత్సరం పండితే అత్తగారింటికి పోయినాడని చెప్పతా ఉండారు. నిన్నటికే సమ్మత్సరం ఎండగ్గా ఉండిందట. అప్పుడు చికలోళ్లు రావాల్సిందంట. వస్తాడో, రాడో-అక్కడికీ ఒక మనిషిని యింటి పెద్దాయన ఒకడు ఒకనాడు పొద్వగూకేదాకా పంపాల. శంకరన్నకు చెప్పేదానికి రేణిగుంటకు ఒకరు చింతలంకలో ఇసుకగెడ్డ మీద కూసోని యోచించి పోయిరాండి” అంటూ జరగవలసిన తతంగాన్ని నాదడంట. 'ఈ వొంక సమ్మృత్సరంలో ఎనిమిది నెలలు గుర్తుచేశాదొక పెద్ద మనిషి అప్పటికప్పుడు, లారీలో, నీటి చుక్క లేకుండా ఇనుక బోనుకో నుండినా లాస్ట్‌ బస్సులో పట్టుకుని బయల్దేరడం కోసం మనుషుల్ని వర్సాకాలం ఎగువనుండే రాగిమాను కనుమలో వాన్లు కూడబలుక్కున్నారు. సద్దు మణిగింది. బడితేచాలు-మనిషిని దాటనీకుండా ఎ(ర్రనీళ్ళతో ల్తేత్తే

ఒరుసుకోని పోతా ఉందాది. దీనికి సరైన చోట చెరువు ఆ పట్టు అంతా నిండిపోతూ ఉండేది. ఎండలు బలిసి కడితేమళ్ళీ ఈ పాయకట్టుకు వరుసగా ఏడేండ్లు వానలు _ వాన చినుకుల కోసం బూమి, కొండలు, ఆకులు లేకపోయినా బావుల్లో నీళ్ళు తగ్గవు' అనుకున్నాడంట. రాల్చేసిన చెట్లు తపించిపోతుండగా, తొలకరి చినుకుల ఆ చెరువు కట్టెదానికి ఆయన పడిన బాధలు రాలేవి. తొలి ముంగారి వానలకు మట్టీ వాసన పొంగి, ఇన్నీ అన్నీ కావంట. అవ్బుడుందే పాళెగాడ్ని కొత్త చివుళ్ళతో నేల కళకళలాడేది. తర్వాత వారం పది ఒప్పించేదానికి రెడ్డి సత్రసాము జేసినాడంట. కడాకు రోజులు విడువకుండా జడివానలు పట్టుకునేవి. వాన రెడ్డి ఒనరికనూ, తాపత్రయాన్నీ జూసి పాళెగాదే కురిసిందంటే చింతలొంక జలజలా పొంగి వచ్చేసేది. చెరువుకట్ట, కాలువ కాపాదుకోవలసిందిగాఎనిమిదెకరాల కట్టు కాలువలు సరిజేసి నీళ్ళు తిప్పటం తదవు, చెరువు భూమి మాన్యంగా ఇచ్చెసినాడంట. చెరువు కట్టేదానికి _ నిండి మొరవ ఎత్తుకునేది. వాన కురిసిన నాళ్ళు 7 మొదట ఊర్లోని జనమంతా మునపడినా ఖర్చు కాను చెరువంతా కప్పల బెకబెకలతో హోరెత్తిపోయేది. కాను మిగతా అందురూ వెనకడుగు వేసినారంట. కడాకు సుబ్బమ్మ కూతురుగా పుట్టినా కొడుకుగానే ఆ చెరువు కట్టకు రెడ్డి సొంత ఇంట్లో నగలన్నీ పెరిగింది. సేద్యంలో నాద్యంలో ఆమెకు తెలియని ధారబోసుకున్నాడంట. అంతజేసీ చెరువుకట్ట పూర్తయినాక పనిలేదు. ఎద్దుల్ని గట్టి మడక దున్నటం, బండితోలటం, తొలిసారిగా వొచ్చిన పెద్ద వాంకకు కట్టగండి అండ చెక్కటం, కలుపు తీయటం మొదలుకుని అన్ని పడిపోయింది. అది మొదలు ఎన్నిసార్లు కట్ట పోసినా పనులూ ఆమె అలాగ్గా చేసుకొని పోయేది. పదిమంది చెరువు నిలవకపాయ్యేనరికి దేశిరెడ్డికి దిగులు కూలోళ్ళకు వండటం ఆమెకు ఎప్పుడూ ఒక లెక్కలో ఎత్తుకునింది. ఒక దినం రాత్రి ఆయనకు కల్లో ఒకదేవతా ఉండేది కాదు. బిచ్చంవేళ వొట్టి జోలెల్తో, ఆకలివెళవొట్టి మూర్తి కనబడి రెడ్డితో సొంత కూతుర్ని బలి ఇస్తేగానీ కడువులో ఎవరూ ఆవా గడవదాటుకుని కట్ట నిలవదని చెప్పిందంట. ఆ అర్ధరాత్రి రెడ్ది, ఆయన పొయ్యేటోళ్ళుగాదు. మంచి ప్రాయంలో ఆమె ఒకృతే ఉన్న భార్య లేసి కూసోని ఈ సంగతి చెప్పి ఏడ్చుకున్నారు. ఈ చోట కూడా పదిమంది ఉండేంత సందడిగా ఉందేది. సంగతి ఆయన కూతురు ఎట్ట ఇనిందోగాని - కూలోడు నాలోడు, సుట్టమూ పక్కమూ, ఇరుగూపొరుగూ తెల్లారేసరికి ఆ యమ్మ చెరువు గండి దగ్గరే పడిప్రాణం అని లేకుండా ఊర్లో ఒకర్ని వాదలకుండా ఆమె మంచీ ఇడిచేనిందంట. ఆ నమ్మత్సరం చెరువు నిండి చెడ్డా విచారిస్తూ ఉందేది. ఏ పండుగైనా మొదట ఆమె మొరవపోయిందని, అప్పటినుంచీ చికలమ్మకు గుడి కట్టి లోగిట్లోనే అడుగుపెట్టెది. జాతర్లకు, తిరుణాలలకు ఆమెకు ఏడాదీ కొలువు జరిపిస్తా ఉండారని చెప్పుకుంటారు. ఎక్కడలేని ఉత్సావాం పొంగుకొచ్చేది. సుబ్బమ్మ బాల్యమంతా ఆ చెరువుగట్టు మీదనే వెన్నెలకుప్పలాడ్డంలోనూ, కోలాటాలు వేయటంలోనూ గడచిపోయింది. తోటి సావాసకాపులో చెరువులో ఈతలు ఆమెకు అలుపూ సొలుపూ ఉండేదికాదు. సమ్మత్సరానికి కొట్టటమూ, చింత చెట్లకు ఊయలలు గట్టి ఊగటమూ, ఒకేసారి జరిగే చీకలమ్మ తిరణాలలో పట్టు పావడా కట్ట కట్ట మీదనే పశువుల్ని వేవుకోవదమూ ఆమె ఆమె చెంగున తిరుగుతూ ఉంటే- చుట్టు పక్కల ఊర్షోళ్లు నిత్యకృత్యాలుగా ఉందేవి. సమ్మత్సరం ఆరు నెలలకు ఎగపడి చూసేవారని చెప్పుకుంటారు. తక్కువ గాకుండా ఆ చెరువు మొరవ తొండంతో సుబ్బమ్మకు పెండ్లయినాక చిన్నబ్బరెద్ది ఇల్లటం పోసినట్టుగా పారుతూ ఉండేది. కాలవల సీళ్ళు ఆ పల్లెను వచ్చినాడు. ఇల్లటం మొగుడు ఊర్లో నిన్నంగా దాటుకుని ఎనిమిది పల్లెలకు పారేవి. చెరువు కిందనున్న సూడబదరాదని సుబ్బమ్మ ఆడపనీ, మొగపనీ అంతా బావుల్లో నీళ్ళు నేల మట్టానికి వుండి ఎండవేళలా, వెన్నెల నెత్తినేసుకోని మాంతమైన ముదిగారంతో మొగుడ్ని వేళలా అవి ఆకాశాన్న్సీ పక్షుల్నీ చెట్ల కొమ్మల్నీ అద్దాల్లా కొడుకుల్తో సమంగా సాకింది. ముగ్గురు కుమారులు ప్రతిఫలిసూ వుందేవి. వేసవి కాను కాను చెరువులో నీళ్లు కలిగి, వాళ్ళు అయిదోతరగతి దాటి హయిస్సూలు కోసం “తగ్గుతూ వచ్చేవి. చెరవు సళ్ళు తగ్గి అక్కడక్కడ పచ్చిక టవునుకు పోను మొదలుబెట్టే వరకూ... ఆమె రాచరికం భూములు తయారై సాయం నంజెవేళల్లో అవి జరిగింది. ఆపైన్న కరూడ బలుక్కున్నట్టు కవ్చాలు పసిడికాంతులీనేవి. చెరువునీళ్లు తగ్గి, మొరవ పారడం ఒకదానికొకటి వచ్చిపడినాయి. తగ్గిన దినాల్లో రైతులు బావుల్లో సళ్ళు తోడటానికి కటళ్ళు వరుసగా నాలుగయిదేండ్లు వానలు పదక కట్టేవారు. తెల్లవారింది మొదలు వాళ్ల యాల పాటలతో పోవటంతో చెరువులో నీళ్ళు హరించుకుపోయాయి. తగ్‌ |. ,

అయిదేండ్ల తర్వాత ఒక రాత్రి అప్పటికప్పుడు మొబ్బు దొంగతనాలు చేయడానికి మరిగినాడు. కడాకు నాలుగైదు లెక్కి జడివాన కురిసి తెల్లారే లోపల మనుషుల్ని ఏండ్లకు చసాడనంగా మితిమించిన తాగుడు అలవాటు దాటనీకుందడా పెద్ద వొంక వచ్చెసింది. రెండు పగళ్ళూ, అయింది. బదికే దోవ చూడమని కొడుకులోను, రెండు రాట్రుల్లో చెరువు నిండిపోయింది. 'అయిదేండ్ల మొగునితోనూ సతపోరీ పోరీ సుబ్బమ్మకు సందేళకు కరువూ అయిద్దినాల్లో తీరిపోయింది గదన్నాా భగవంతుడు గొంతు రాసుకుపొయ్యేది. ఇంటి పనీ, బైట పనీ సాకిరీతో కన్ను తెరిస్తే ఎంతసేపు” అనుకున్నారు రైతులు. నిండు సుబ్బమ్మ నలభై ఏండ్లకే ఎనఖై ఏండ్లు వచ్చినట్టుగా పాలకుందకు చిల్లు పడ్డట్టుగా ఆరోనాటి రాత్రి చెరువుకు ఉడిగిపొయ్యింది. మొగుడి సావూ, దినాలూ-కొడుకులకు గండిపడిపోయింది. అంత చెరువు కరువులో కాపాడిన పెండ్షిండర్లూ, కాన్బులూ, దేవర్శ్లూ - అన్నీ పైర్ల మీద పారిపోయి రైతుల కడుపుమంట పోసుకునింది. కరువుకాలంలోనే వొచ్చిపడినాయి. పైర్లు పండక, అప్పులు “ఎప్పుడు ఏసిన కట్లో- ఏ ఓబికాలంలో కల్పన చెరువో! దొరక్క సుబ్బమ్మ బక్క చిక్కి కేవలం కట్టెగా మిగిలింది. గండిని నిలేసి కట్టను బలం జెయ్యాలి అన్నారు కొందరు. అత్తగారి ప్రాపకంతో పెద్ద కొడుకు శంకరరెడ్డికి రెణిగుంట చెరువు కిందనే బూములున్న రాజపురం కాడ మిషనాస్పత్రిలో అటెందరుగా ఉద్యోగ మొచ్చింది. నాయుళ్ళు తమ బూముల్లో జవుకులెత్తుకుని ఏపైర్లు మునిరత్నం రెడ్డికి తాలూకాఫీసులో క్షర్ముగా సత్యవేడులో స(క్రమంగా కాకపోవడం వల్ల-- సేద్దగాళ్ళతో జెప్పి ఉద్యోగం అయింది. చిన్న కొడుకు సైకిలు మీద టవునుకు కావాలనే కట్టను తెంపించేసినారని చెరువుకింద పల్లెలో పాలు అమ్ముతూ పెంద్లయ్యెదాకా తల్లితోనే ఉండినాడు. కొందరు రెడ్లు అనుకోబట్టారు. అయిదునాళ్ళలో నిండిన కాపురం వచ్చిన ఏడాదికే చిన్న కోడలు అత్తను కన్న చెరువు అంతంత మాత్రంగా మిగిలి ఆరు నెలల్లో మాటలూ అడిగి అలిగి మొగునో కూడా టవున్లోనే కాపురం ఎగబీల్చుకపొయ్యింది. పెట్టింది. ప్రాయంలో పదిమందికి పెట్టి సాకి సంతరించిన దేశిరెడ్డి గారి సుబ్బమ్మకు చెరువే మేరగా సుబ్బమ్మకు అవసాన కాలంలో ఓరిమిత్తిగా ఇంట్లో తానే సంక్రమించిన పట్టెడలకు చెరువు నీళ్ళు పారకపోయినా, వాండుకోని తానే తినుకోవాల్సిన గతి వచ్చి పడింది. వాళ్ళవి చెరువుపైన మొదటి కయ్యలే అవటంవల్ల బావుల్లో గాలికాలం చింతచెట్ల కింద కాయలు ఎప్పుడూ నీటి శాంబరం తగ్గేదికాదు. చెరువు ఎండినాక ఏరుకోవడమూ, మిగిలిన ఒకటో రెండో బక్క గొడ్లను అన్నిబావుల్లో లాగే క్రమంగా ఆ బావుల్లో కూడా నీళ్లు చెరువు కట్టమీద మేపుకోవడమూ, మిట్ట పైర్లు జేసేదానికి అడుగంటాయి. రానురాను న్‌ళ్ళు చాలక సగం పైర్లయిన లేని మల్లగుల్లాలు పడండంతో ముసలామె చివరికాలం తర్వాతకూడా పైర్లను పశువులతో మేపుకోవలసి వచ్చింది. (వ్రారంభమయింది. ఎండి, బీటలు వారి రాగిమాను నాలుగైదు ఏండ్లు మారేసరికి ఎండల కాలం బావుల కనుమదాకా నిరామయంగా, నిర్దివంగా పడి ఉన్న అడుగుల్లో పిచ్చి మొక్కలు పెరిగాయి. చెరువును జూసినప్పుడు ఆమెకు తరచు చిన్ననాటి . సుబ్బమ్మ కొడుకులకు టవున్లో చదువులు _ జ్ఞాపకాలు గుర్హుకొచ్చేవి. గొడ్లు మేపుకుంటూ తన ఎక్కకపోయినా సినిమాలు చూడడము, సిగరెట్లు దగ్గరకొచ్చే పిల్లలకు ఆమె చెరువు నిండటమూ, పైర్లు తాగడమూ, హోటళ్ళలో తినడమూ అబ్బింది. పెద్ద పండటమూ, జనం సంతోషంగా ఉండటం గురించి కొడుకు శంకరరెద్ది తొమ్మిదో తరగతి దాటకుండానే బడికి నోరు నొచ్చెటట్టుగా చెబుతూ ఉండింది. గండిపడి చెరువు పోవడం మానుకున్నాడు. ఎన్నిసార్లు రాసినా ఒక పరీక్ష వూర్తిగా ఎండిపోవడం వల్లనే ఇంత కరువూ మిగిలిపోతూ ఉండింది. రెండో కొడుకు మునిరత్నం రెడ్డికి వొచ్చిందనీ-చెరువు నిండితే మళ్ళీ నాలుగైదేండ్లు కరువు మా(త్రం కొంత చదువు అబ్బంది. అయితే, అతడూ వొచ్చినా భయం ఉందదనీ ఆమె ఊర్లో తన మాట విన్న హైస్కూలు చదువుతోనే ఉద్యోగ ప్రయత్నాల్లో పడ్డాడు. ప్రతి పెద్దమనిషికి నెత్తిన నోరు బెట్టుకొని చెప్పింది. తన కొడుకులు ఇట్టా చదువులకూ చెడి- అట్టా సేద్యాలకీ కాలం చెల్లిపోయేలోగా చెరువునిండాలన్నద్దీ, చీకలమ్మకు తరంగాక పొయ్యేటప్పటికి సుబ్బమ్మకు మనోవేదన మళ్ళీ కొలువు జరిపించాలన్నది ఆమెకు చివరి కోరికగా . పట్టుకుంది. గాదుల్లో వొడ్లు తగ్గి గింజలకు కూడా అప్పు మిగిలిపోయింది. సొప్పులు కావాల్సి వచ్చింది. పెద్ద సంసారం చేస్తుండిన సుబ్బమ్మ ఎండలు మండిపొయ్యే మద్యానాల్లో సుబ్బమ్మకు చెతులు కట్టి పడవేసినట్టు అయిపోయింది. కట్టమీద చింతచెట్ల కింద కూచొని చీకలమ్మ గుడిని, పెండ్లాం అలుసుతో చిన్నబ్బరెడ్డి చీట్లాడదానికీ, ఇంట్లోనే చెరువును చూచి దినాల తరబడి వగచుకుంది. కట్టను 406

మరమ్మత్తు చేసుకుందామని విన్న వాళ్ళకందరికీ నోరు. సుబ్బమ్మ కొడుకులు తల్లిని ఒప్పించే దానికి శతవిధాల నొప్పి పుట్టేటట్టు చెప్పింది. ఊర్లో ఎవరికీ లేకపోయినా సనతపోరినారు. తగవులాడుకున్నారు. మద్దిన్తాలు . చీకలమ్మ మాన్యం అనుభవిస్తున్నందుకు తామైనా ఆ చేసుకున్నారు. గజినీ మహమ్మదులా పిచ్చిరెడ్డి, కొడుకుల్ని పనికి పూనుకోక తప్పదని ఆమె నమ్మకం. చీకలమ్మ ముగ్గుర్నీ సుబ్బమ్మమీదకు పద్దెనిమిదిసార్లయినా తమ ఇంటి ఆడబిడ్డ. తమ ఇంటి దేవత. ఆమెను ఎగతోలాడు. ముసలామెను ఒప్పించడానికి ఎవరి తరమూ అనాదారం చేసినందువల్లే తమ కుటుంబానికిన్ని కాలేదు. తాను బతికుండగా చీకలమ్మ మాన్యాన్ని అగసాట్లు-ఈ ఊరికిన్ని పడుపాట్లు. తన వుచ్చిమీదకు అమ్మనీయనని సుబ్బమ్మ తెగేసి చెప్పింది. ఆ యాష్టతోనే నూనె లేకపోయినా అరువుపుదెచ్చిన నూనెతోనైనా ప్రతి. _ చివరకు చిన్న కొడుకూ, కోడలూ అలిగి టవున్లో దీపం పెట్టింది. చివరకు దిక్కులేనిదయి పోయింది. చివరకు చెరువుకట్ట కట్టే పనికి కాంట్రాక్టు నాలుగయిదు నెలలుగా ముసలమ్మకు ఒళ్ళు కుదిరింది. కట్ట కడుతుండగా సుబ్బమ్మ దినం తప్పకుండా ఒకసారి ఉన్నట్లు ఒకనారి ఉండటంలేదు. సిద్యం పని జరుగుతున్న తావుకు వెళ్ళేది. కాంట్రాక్టర్లకు, జరిగినన్నాళ్ళు ఆమె ఒళ్ళు గుల్లజేసుకుని పాటుబడింది. కూలీలకు ఆమె వండి పెట్టింది. చెరువు పొరంబోకునూ, సేద్యం మూలబడినాక కరువుకాలం జూసి నరకయాతన పూడిపోయిన కాలువలనూ గుర్తించడం కోసం కరణాలు, పడింది. అనారోగ్యానికీ వార్ధక్యానికీ మనోవేదన తోడై తాశీల్దార్లు వచ్చినప్పుడు, వాళ్ళకు కోళ్ళు కోసిపెట్టింది. ముసలమ్మ కాలం జేసింది. ఆ ఊరి కంతా మొదటి కట్ట పని పూర్తయినా, కట్టు కాలువల్లో పూడిక తీయడం ఇల్లయిన దేశిరెడ్డిగారి ఇల్లు మూతబడపోతూ ఉంది. ఆగిపోయింది. మొదటి సంవత్సరం వానలు పడి ఇంటిముందు షామియానా కింద జనసమ్మర్దం చింతలొంక దొర్తి - కట్టు మరిగింది. విచ్చిరెర్న కాలవల్లో నీళ్ళు రాక, చెరువు సేద్యాలు మూలబడ్డంతో రైళులు వారి వారికి చేతనయిన టవున్నుంచి శివ్వలు నిండకపోయినప్పుడు, ఆమె కూలిపనికో, వ్యాపారానికో పోయి బతుకు తెరువు తెప్పించాడు. పలకలుగొట్టే సాంత ఇంట్లో పెళ్ళి చూసుకోసాగారు. మునిసిపల్‌ లిమిట్‌ దాటుకుని రెండు వాళ్ళకు కడుపునిండా కల్లూ, ఆగిపోయినట్లు బాధపడింది. మూడు ఫర్లాంగుల మెరా చెరువుకింద పల్లె రోడ్డు పక్కల | సారాయీ తాగించి నాడు. కాలవలు నరిగ్గా ఇంద్లష్తాట్లు వేశారు. ఇంకొన్ని రోజుల్లో చెరువులో కూడా | వచ్చిన మనుషులందర్నీ పేరు తిప్పేటప్పటికి చెరువు నిండీ ఇండ్లు కట్టెస్తారన్‌, చెరువుకింద పల్లె కూడా టవున్లో కషేరునా గవునించాడు. నిండకుండానే కాంట్రాక్టర్ల కలిసిపోతుందనీ చెప్పుకోసాగారు. రాజపురం నాయుళ్ళందరూ .- అరకొర పనివల్ల కట్ట మళ్ళీ ఇంటికొక్కరు మొక్కబోకుండా తెగిపోయింది. కాంట్రాక్టు తనకు రాకపోవడం వల్ల వచ్చినారు. మన్నూరు, మాలేపాళెం, చింతల గుంట, పిచ్చిరెడ్డే ఈ పని చేయించి నాడని కొంతమంది చీపులపల్లి, కొత్తమిట్టూరు - చుట్టు పక్కల ఇరవై పల్లెల అనుకున్నారు. నలుగురికీ పంటలు పండి ఊరు నుంచి జనం వచ్చినారు. బాగుపడితే తన వడ్డీ వ్యాపారం దెబ్బతింటుందని రత్నం ఇంటి ముందర వేసిన మంటలలో పలకలు, నాయుడే ఈ పని చేయించి నాడని మరికొంతమంది దప్పులు కాగాయి. అవి దరువులు మార్చి మార్చి అనుకున్నారు. మోగాయి. నీరుగట్టి సుబ్బయ్య గొంతు సవరించుకుని సేద్యాలు మూలబడ్డంతో రైతులు వారి వారికి కీచుగొంతూ, బొంగురుగొంతూ కలగలపిపాట పాడాడు- చేతనయిన కూలిపనికో, వ్యాపారానికో పోయి బతుకు _ “ఏలినావు గదా. ఈ పాయకట్టంతా మొనగాడివై వో తెరువు చూసుకోసాగారు. మునిసిపల్‌ లిమిట్‌ దాటుకుని పరదేశిరెడ్డీ మిట్టమధ్యానం పదిమంది నీ ఇంటికొస్తే రెండు మూడు ఫర్వాంగుల మేరా చెరువుకింద పల్లె రోడ్డు మళ్ళా నీ ఇంట్లో ఎసరు పెట్టాల్సిన పనిలేదుగదా- నీ పక్కల ఇండ్లప్లాట్లు వేశారు. ఇంకొన్ని రోజుల్లో చెరువులో కాలవుంతా చెరువు నిండి తొండం లావుతో కూడా ఇంధ్లు కట్టేస్తారనీ, చెరువుకింద పల్లె కూడా టవున్లో, మొరవబోయింది గదా- బావుల్లో నీళ్ళు నాలుగడ్డెళ్ళు కలిసిపోతుందనీ చెప్పుకోసాగారు. మంచి రేటు వస్తాదనే తగ్గలేదు గదా-” మధ్య మధ్యలో పలకలు మోగుతుండగా, ఉద్దేశంతో భూమిని అమ్మేయాలని నిర్ణయించుకున్నాక మళ్ళీ పాడసాగాడు సుబ్బయ్య-“పరదేశిరెద్దీ, దేశిరెడ్డి, శ | .

చిన్నబ్బరెడ్డి-నీ కట్టె జరిగినన్నాళ్ళు ఒంటి చేతి మీద వీధులలో తిరగడం వల్ల అతడి బట్టలు మాసిపోయాయి. ఏడూర్లకూ వాండి వారిస్తివి గదా, ఊరంతా కలిసినా నీ గొంతులో తడారి నీరసం ముంచుకు వచ్చింది. పట్టు ఇడిపించలేకపోయిది గదా-పుణ్యాత్తురాలా, కూల్‌డ్రింకులనబడే రంగు నీళ్ళు తాగడం వల్ల నాలుక సుబ్బమ్మా సుబ్బారెడ్డీ.” చవి చెడిపోయింది గానీ దప్పిక తీరలేదు. హోటళ్ళలో పొద్దుగూట్లో పడేవేళకు దహనం పూర్తయ్యింది. _ నీళ్ళు ఉప్పుగానూ, చప్పగానూ, మురికి మురికి గానూ అంత జనానికి కావాల్సిన నీళ్ళ కోనం పిచ్చిరెడ్డి ఉండి ఇంపితం కాలేదు. ప్రతి వీధిలోనూ బోరింగుల ఎద్దులబండితో రాత్రి పదకొండు గంటల దాకా ద్రమ్ములు దగ్గర, నీటి కుళాయిల దగ్గర ఆడవాళ్ళుతోడేళ్ళలా తోల్పించినాడు. కీచులాడుకుంటున్నారు. చివరకు రాత్రి తొమ్మిది గంటల 8 ప్రాంతంలో ఒక వీధి మలుపులో మునిరత్నం రెడ్డికి "దహనం పూర్తయిన పదకొండు రోజులకు ఆపద్భాంధవుడిలా తారసపడ్డాడు సూరి. అతడు ఇప్పుడు దినాలు పెట్టుకున్నారు. ముగ్గురు అన్నదమ్ములూ ఒకచోట పిచ్చిరెడ్డి ట్రాక్టరుకు (దదైవర్‌గా ఉంటూ, ట్యాంకులో మళ్ళీ కూడటం కష్టం కాబట్టి దినాలు తీరిన మరునాడే టవునుకు నీటిని తోలుతున్నాడు. అప్పటికే అతడి రిజిస్టెషను పెట్టుకోమని ఊదరగొట్టాడు పిచ్చిరెడ్డి. ఆ కార్యక్రమం పూర్తయి ఇంటిముఖం పడుతున్నాడు. పదిరోజులు పొద్దుగూకులూ భూమి అమ్మకం బేరాలు మునిరత్నంరెడ్డి సూరితో తన గొడవంతా ముమ్మరంగా జరిగాయి. చివరకు నేలను తనకే అమ్మక వళ్లబోనుకొని వి చ్చిరెడ్డిని ఎలా అయినా తప్పని పరిస్థితిని కల్పించాడు పిచ్చిరెడ్డి. పెద్దవాళ్ళిద్దరికీ చూపించవలసిందిగా ప్రాధేయపడ్డాడు. ఉద్యోగాలకు పెట్టుకున్న సెలవు అయిపోవడంతో రేటును ట్రాక్టరు టవును శివార్లు సమీపిస్తున్నా రోడ్డు తొందరగా నిర్ణయించుకోవాల్సి వచ్చింది. పక్కనున్న షెడ్లు, వర్శ్‌షాపులు, బంకులు తరగడం లేదు. అన్నదమ్ములు ముగ్గురికి తలా అరవై వేలు ఇచ్చేట్టు వెల టవును దినదినానికి పెరిగిపోతూ ఉంది. సుబ్బమ్మ ఒప్పందం కుదిరింది. అయితే రిజి/(స్టేషనుకు ఒక గంట కొడుకులకు సొమ్ము పూర్తిగా ఇవ్వక ముందే ఆ నేలను ముందుగా తలా నలభైవేలు మాత్రం ఇచ్చి మిగిలిన ఇరవై ఎవరో మద్రాసు వారికి అమ్మేశాడు పిచ్చిరెడ్డి. వారికి వేలు మూడు నెలల లోపల ఇచ్చేటట్టు పత్రం రాసిచ్చాడు ప్రభుత్వం వద్ద గొప్ప పరపతి ఉంది. వాళ్లు భూమిని పిచ్చరెడ్డి. చివరి వరకూ ఈ తిరకాసు అర్ధంకాని ఆక్రమంచుకున్నంత త్వరగా, నేలను చదును చేసి పెద్ద అన్నతమ్ములు ఆఖరిగడియలో హతాశులయ్యారు. భూమి . డిన్సలరీన్‌ కడుతున్నారు. వనులు చకచక అమ్మకంపూర్తయిన మరుసటి దినం దేశిరెడ్డిగారి ఇల్లు జరిగిపోతున్నాయి. చెరువు కింద పల్లె గల్లి రూపం ధరిస్తూ మూతబడింది. ఉంది.

ఆ తరువాత పిచ్చిరెడ్డి దగ్గరకు అలుపూ పిచ్చిరెడ్డి దగ్గర్నుంచి తనకు రావాల్సిన సొమ్మును సొలుపూ లేకుండా అరవైసార్లు తిరిగి ఇద్దరు బాబత్తు రాబట్టుకోవడం ఎంత కష్టమో అవగతం అయ్యేటప్పటికి ఇరవైవేలు అప్పుడు కొంచెం, అప్పుడు కొంచెంగా మునిరత్నంరెడ్డి నవనాడులూ కుంగిపోయాయి. రాబట్టుకున్నారు. ఎక్కడో మారుమూల ఊర్లో వున్న “అయితే, ఈ పిచ్చిరెడ్డిని నేను ఎట్ట సాధించేది? కారణంగా మునిరత్నంరెడ్డికి రావాల్సిన ఇరవైవేలూ నేనుందేది ఆ మారుమూల కొంపలో. ఇంత దూరంలో ఇంకా అందలేదు. అగ్రిమెంటు గడువు కూడా పూర్తయి ఉన్న ఈ టవునుకూ, ఎంత మాత్రం అందుగడిలో లేని కేవలం కొన్నవారి కనికరం మీద ఆధారపడవలసిన ఈ పల్లెకూ వేళగాని వేళల్లో ఎట్టతిరిగి సచ్చేది?” అగత్యం ఎర్చడింది. పెట్టిన గడువులు చెల్లిపోయాయి. వగచసాగాడు మునిరత్నంరెడ్డి, జాబులకు దేనికీ బదులు లేదు. చివరకి ఒకటి రెండు “దానికేమీ బయంలేదు మునిరత్నమన్నాా మనూరికి రోజులు సెలవుపెట్టి ఒక శనివారం సాయంకాలం ఇవ్వడు రాతి వది గంటలు దాకా టవును ఆరుగంటల ప్రాంతంలో టవునుకు వచ్చి పద్దాడు బస్సులండాయి. అయితే, చెరువు కింద పల్లె అని బోర్డు మునిరత్నంరెడ్డి. ఉండదు. సీకేపల్లి అని ఉంటాది. రూపాయిస్తే నిన్ను

బస్సు దిగినప్పటి నుంచి అతడు టవునంతా చీకలమ్మ గుడికాడ దించేస్తాడు. అసలు ఇంకొన్ని చెడ తిరిగాడు. అన్ని మండీలూ, బ్రాందీషాపులూ దినాలకు ఇక్కడ ఒక చెరువు ఉన్నట్టు అడియాలం గాలించాడు. చెత్తాచెదారంతో దుమ్ముకొట్టుకుపోయిన ఉండదు. పుణ్యపురుషులు మీ తాతోళ్లు, పుణాత్తురాలు తరి

మీ అమ్మా ఈ ఊరికి ఆదరువుగా ఈ చెరువును కట్టించి, దాని ఆనవాలు కూడా ఉండదు. చీకల సుబ్బమ్మ చెరువు దాని కోసమే ఒళ్ళు గుల్లచేసుకొని సచ్చిసున్నమయిరి. అనే పేరు ఇంక పాత రెవెన్యూ లెక్కల్లో తప్పించి ఎక్కడ వాళ్ళెవరూ టెండర్రిసుకోని పదిమంది సొత్తునూ కన్పిస్తాదిలే” అన్నాడు సూరి. అప్పనంగా అమ్ముకోలే. సల్లపూట ఇంకా కడుపు మండే ట్రాక్టరు చీకలమ్మ గుడి దగ్గర ఊర్లోకి మలుపు ఈమాటలెందుకు? రాత్రికి మా ఇంట్లో మాకు కలిగింది తిరిగింది. గుడి చుట్టూఉండిన పొగడ చెట్ల నుంచి వస్తూ తిని పడుకో. తెల్లవారి లేసి చీలకమ్మకు దణ్ణం పెట్టుకొని ఉండిన పాత పరిమళం ఒకటి మునిరత్నంరెడ్డి మదిలో సీ ఊరికి బయట్టేరు. నీ సొత్తు గట్టిదయితే ఏదో ఒకనాటికి పారాడింది. పొగడ చెట్లు ఎండి పోయాయి. ఇప్పుడు ఆ నీకాడికే నడిచివాస్తాది. ఎందుకైనా మంచిది - ఒకసారి వైపు నుంచి టైర్లు కాన వాసన ఒకటి వెగటు పుట్టిస్తూనే చెరువు కల్ల జూసిపో. ఈసారి నువ్వొచ్చే సమయానికి వస్తోంది. కరువుకాలంలో కరువు బియ్యాన్నే కాదు, కరువు గడిని కూడా తినేసే పెద్దొళ్ళుంటారని కేతు విశ్వనాధరెడ్డి 'గడ్డి కథలో గొప్పగా చెప్పాడు. చూడంది. ళ్‌ వంకలోని బండ్ల బాటలో అవి నములుతూ, వంకలోని యినుక దొక్క లార్చుకొని పోయిన బదెద్బలు దిబ్బలమీద అద్దదిడ్డంగా పెరిగిన చికిచెట్లను (సర్బారు రాళ్ళబండిని లాగ లేక లాగుతున్నాయి. చొంగ తుమ్మకంప చెట్లను) యే గడ్డో అనుకొని ఆశగా చూస్తూ, కారుస్తున్నాయి. బండి చక్రాలు యిసుకలో బరువుగా బండిని లాగుతూనే వున్నాయి. తిరుగుతున్నాయి. యెండ ఆకు అల్లాడలేదు. చొక్కా తొడుక్సోని బాటమధ్య పడి పైనిండా చెమట్లు. పుల్లారెడ్డి వున్న నాలుగైదు వగుడా “వా పాడు కరువు అందర్నీ మాడ్చి ఆకాశం దిక్కు చూశాడు. కులనూ, చొప్పదంట్లనూ మసిచేస్తాంది. రయితులకు ఇంట్లో గింజల్లేవు. వీధుల్లో | ఒక మబ్బు తునక లేదు. వెద్యలు చూశాయి. పరపతుల్లేవు. పశువులకు కళ్ళాల్లో మేతలేదు. యే కొండ | పెద్దోళ్ళ వాగ్భానంలా వుంది నీరసంగా మోరలు కిందికి గడ్డీలేదు. పెద్దోళ్ళు దాత కరువని యేదో చెపారు. కాని, ఆకాశం. నాలుగు దిక్కులూ వంచాయి. నాలుకలు జాపి | ఇంత కరువు పశువులకు గాట్లో ఇంత మేతలేని చెడ్డ కరువు, కలియ చూశాడు. ఆ వగుడాకుల్సి, చొప్పదంట్ల తనింత వరకు చూళ్ళేదు. వూళ్ళో కలిగిన వానకోసం యెదురు చూసే ను అందు కోటానికి అయిదారిండ్లవాళ్ళు తప్పిస్తే, చిన్నా చితకా రయితులు మెత | రైతులా వుంది వంక. గింజుకున్నాయి. దొరక్క కన్న బిడ్డల్లాంటి యొద్దుల్ని కాండ్లకు కొండ్లే | మొందిజాతి కంప మొక్కలు వలపటెదు అంకే | పులివెందుల సంతకు తోలి, అయిన కాడికి తెగనమ్మి | పెరిగిన గట్లతో, బీడైన సుకుంది. బండి నొగల్లో వచ్చినారు. రేగటి చేలు. వొవరో కూచొని వున్న పుల్లారెడ్డి గుందెను ముక్కలు చేసి యెద్దుల అవస్తను చూశాడు. కడుపు తరుక్కుపోయింది. కడ్డీలకు చెక్కి మంటల్లో మాడ్చి మసిబొగ్గులు చేసినట్లుండే బండి ఆపి, పగ్గాలు నాటుకు కట్టి నొగలు దిగాడు. కాడి రేగటిచాళ్ళు. ఇంకాస్తా ముందు, వూరి ముందర కళ్ళాలు. సరిచేశాడు. రెండు మూడు కళ్ళాల్లో యే రెండు బారల చొప్పవాములో, దారిలోని ఆ వగుడాల్సి చొప్పదంట్లనూ యేరి పొ ట్టువాములో తప్పితే అన్నీ దాదాపు మొండిగోడల

• యిసుక విదిలించాడు. యొద్దుల నోటికి ఆప్యాయంగా కళ్ళాలే. కాన్లా కందికట్టెతోనే, పత్తి కట్టెతోనో , మొండి అందించి, మళ్ళీ నాగలెక్కి యెద్దుల్ని అదిలించాడు. బ్రతుకుల్లా వున్నాయి. శం

పుల్లారెడ్డి మనసులో కరువుకాలం తిరిగింది. ఆ పుల్లారెడ్డి కేకరించి యెంగిలి వూశాడు.

“యూ పాడు కరువు అందర్నీ మాడ్చి అటు వక్క్మనే పోతున్న గొల్లబోయుడు మసిచేస్తాంది. రయితులకు ఇంట్లో గింజల్లేవు. వీధుల్లో “యేందోయ్‌ అల్లుడా! సూసిముయ్యి. మనుసుల్నడిసే పరపతుల్లేవు. పశువులకు కళ్ళాల్లో మేతలేదు. యే కొండ దారనుకున్నావా? జీవాల్నడిసే అడివనుకున్నావా?” గడ్డీలేదు. పెద్దోళ్ళు దాత కరువని యేదో చెప్తారు. కాని అంటూ మందలించాడు. ఇంత కరువు పశువులకు గాట్లో ఇంత మెతలేని చెడ్డ “మాఠర్రపాటయిందేలే మామా” అంటూ పుల్లారెడ్డి కరువు తనింత వరకు చూళ్ళేదు. వూళ్ళో కలిగిన యెడ్లను అదిలించాడు. అయిదారింద్లవాళ్ళు తప్పిస్తే, చిన్నా చితకా రయితులు బండి పకృన్నె నడుస్తూ, గొల్లబోయ దన్నాడు: మేత దొరక్క కన్న బిడ్డల్లాంటి యెద్దుల్ని, కాండ్లకు కాండ్లే “నువ్వే మేలోయ్‌ అల్లుడా, యీ కాలానికి, పులివెందుల సంతకు తోలి, అయిన కాడికి తెగనమ్మి వూళ్ళో రయితులు కాంగ్లకు కొంద్లమ్ముకున్నారు. పది వచ్చినారు, లారీలకు లారీలు నోరులేని యెద్చల్ని గుంపులోళ్ళం గొర్లమ్ముకున్నాం. నువ్వు మాత్తరం సీ యేనుకొని, బెంగుళూరు కంట పోతాంటే తనొక బడెద్దులూ బండీ యిడసల్యా, యెట్లో వొకట్ల.” సంతరోజు చూసినాడు. పల్లెల్లో ముప్పయి నలభై కాండ్లు “ఆ అందుకే నేనింత తిని బలిసినా. యెద్దుల్ని అమ్మినారంట! ఆ రోజు మూడువేలు చేసే యొద్దుల్ని చూడు, జొల్లెడు పొట్టుకు మొగంవాసి ఆర్నెల్లయింది.” వెయ్యికి కళ్ళంలో నారాయుడు అమ్మలేదా? యేడుస్తా “పుటికె మేతవెయ్యి అల్లుడా! నీకేమైయింది? కూకోలేదా? తను మాత్తరం పెండ్లామా, బిడ్డలా?” ౦చూ కాడెద్భుల్ని [“క్సర్చిపోయినానోయ్‌ అల్లుడా. గవర్నమెంటోళ్ళు వ్యాగన్లకు | గ 2. యని పరిహాసానికి నిలబెట్టుకొడానికి పొడి | వ్యాగ్గన్లు వరిగడ్డిని దించుతాందారంట! ముద్దనూరు టేషన్లో | సెరెడ్డికి కోపం రాలేదు. గేదెల్ని అమ్మలేదా? | స్తూస్లిన్లోళ్ళన్నారు. అబ్బ టేషన్‌ సుట్టు మల్యాల కొండల్లా | ననవూనే అన్నాడు : (పెనిడెంటు బడి వని గడ్డివాములే నంట! మా సుట్టాల పల్లెలకు లారీలకు లారీలు ఈ కరువుల పెట్టుకోబట్టి కాసి లేకపోతే | జ్య్వగ్యడ్జి వచ్చిందంట! మన పల్లెలకూ వస్తాదంట, ఈ పొద్గో | ఇలక్కుతోడు పెండ్డా? ౦0బా యెద్చ్యలు, బండి క్ర సగం రేటుకే యిస్తారంట! సబ్సిడీ కూడా అంటున్నాడు. | *లుగౌ గొడ్లు కాసినంత నిల్చేవా? తను, అమ్మా |్ఞ్యాక్రన్ని కట్టలని యిస్తారంట! యింకేం పరవాలేదులే, | సులబం కాదులే యెద్దులు బతకడమే చావయితే! తన |్ట్న్విశ్రలకు' వేవడమంటే! నీకేం రెందెకరాలు, టైర్ల బండికి చెప్తావు. మా అమ్మా, నేనూ తెచ్చినా అప్పు కిందనే వుంది. యెంత బాడుగలు తోలినా ఈ కరువులో యం తినమంటావు?”

• కడుపునిండా సంగటీ సారకాలేదు. గాటినిండా గొల్లబోయనికి ఆ ప్రశ్న కుందే సమాధానం

మేతాలేదు". తెలుసు. తెచ్చుకోని వుత్సాహంతో అన్నాడు ;

బండి వూరి దగ్గరకొచ్చింది. యెటు చూసినా “వుర్చిపోయినానోయ్‌ అల్లుడా. చీకిచెట్లే. వాటిని చూసి పుల్తారెడ్డికి కోపం రగిలింది. ఆ గవర్నవెంటోళ్ళు వ్యాగన్లకు వ్యాగన్లు వరిగడ్డిని మధ్య పుల్లారెడ్డికి చీకిముళ్ళిరిగింది. కిరసనాయులు, దించుతాందారంట! ముద్దనూరు టేషన్లో సూసినోళ్ళన్నారు. చీకిఆకు వైద్యం చేసుకున్నా బాధ తగ్గలేదు. నెలరోజులు అబ్బ టేషన్‌ సుట్టు మల్యాల కొండల్లా గడ్డివాములే నంట! నానాయాతన పడ్డాడు. అది గుర్తుకొచ్చింది. వాటిని మా సుట్టాల పల్లెలకు లారిలకు లారీలు వరిగడ్డి చూస్తూ అసహ్యించుకున్నాడు. వచ్చిందంట! మన పలైెలకూ వస్తాదంట, ఈ పొద్దో రేపో!

'వేటికి కరువొచ్చినా వీటికి మాత్రం 'కరువు సగం రేటుకే యిస్తారంట! సబ్సిడీ కూడా అంటున్నాడు. లేదు. బావుల్లో నీళ్ళెండిపోతున్నాా పచ్చగడ్డి అనేదే కనిపిచ్చక కాడికిన్ని కట్టలని యిస్తారంట! యింకేం పరవాలేదులే, పోయినా ఈ చీకిచెట్లు మాత్రం యే పాతాళం నుంచి రయితులకు. నాకు మిగిలిన ఆ వొక్క గొగ్రెపిల్లకు నీళ్ళు తాగుతాయేమో, పచ్చగా వుంటాయి. చీకముళ్ళల్ల్తో - కాలిరిగింటే పశువులాస్పత్రికి పోయినా... అక్కడా -గూనిశెట్టి తిన్న కరణం తిన్న, వూళ్ళో పోలిసోళ్ళ తిన్న, సెప్పినారు గడ్డి కత.” సీమపంది పశువుల డాక్టరు తిన్న... దీంట్లతోనే ఈ శుభవార్త చెప్పి గొల్లబోయడు తన దారిన కరువులంట! థూ... మీయమ్మ...” తాను వెళ్ళిపోయాడు. 50

పుల్లారెద్దికి ఈ వార్త అదునుకు వానబడినంత రాలేదు. ఒక శుభోదయాన ఒక లారీ వచ్చింది. ఆనందాన్నిచ్చింది. యెంత గడ్డి యిసారో, యెంత పశులాస్పత్రి ఆవరణలో గడ్డి దిగింది. గడ్డి వ్యవహారం కొనాలో, యెంత కొనవచ్చో, యెంత అప్పు చేయవలసి తెలుసుకోటానికి వచ్చిపోయే రయితులతో, తమాషా వుంటుందో, అప్పు యెక్కడ చేయాలో అన్న ఆలోచనలు చూసేవాళ్ళతో, పశువులాస్పత్రి జన్నానికి శివరాత్రిలా పుల్లారెడ్డిని ముసురుకున్నాయి. కళకళలాడింది. గంగను వెంటబెట్టుకొని వచ్చిన అపర నవంయాని కి ఆదుకోలేకపోతేనేం, భగీరథునిలా వెటర్నరీ డాక్టరు, డాక్టరు సుబ్బీరెడ్డి యయవ్పటొకయినా గడ్డి దించుతున్నందుకు పరమోత్సాహంతో కన్పిస్తున్నాడు. ఒకటి రెండురోజుల్లో “గవర్నమెంటోన్ని! పుల్లారెడ్డి మెచ్చుకున్నాడు. తన మరో రెండు లారీల గడ్డి వస్తుందని, వూరు వూరందరికీ యెద్దులకు కడుపునిండా మేత దొరికితే వూరే బతికి పంచవచ్చునని సుబ్బిరెడ్డి హామీలు యిచ్చాడు. మరొక పోతాదని అనుకున్నాడు. లారీ గడ్డి వచ్చింది. ఉత్సాహంగా యొద్దుల్ని అదిలించాడు. బడి దగ్గర యిళ్ళల్లో వున్న గొడ్తూ గోదాను రాళ్ళ బండి దించాడు. అక్కదే వున్న ప్రెసిడెంటు, దించిన రక్షించుకోవటానికి మేత కావాలి. అందుకు డబ్బు కావాలి. రాళ్ళవైపు చూస్తూ అన్నాడు : సమయానికి చేతుల్లో డబ్బుల్లేని రయితులు అప్పులకోసం “యేరా! మరీ అన్వాయమయి పోతండావ. తారాదటం మొదలు పెట్టారు. యిళ్ళు గడవటానికి లెక్కేసుకొని రాళ్ళేసుకొస్తండావా? యిట్లయితే నేను తారాడాలి. పశువుల మేతకోసం తారాడాలి. కరువులో గొరిగించుకోవాల్సిందే. యేదో పదిమంది పని అని తారాడటం తప్పదు. అందరూ మొత్తుకుంటే, కరువుకాలంలో నెత్తినేసుకున్నా, గడ్డిపంపకం రోజు పుల్త్లారెడ్డికి పక్కవూళ్ళో ఈ కంట్రాక్టు...” యేదో బాడుగ తగిలింది. పుల్లారెడ్డి నవ్వుతూనే యిళ్ళల్లో వున్న గొడ్డూ గోదాను రక్షించుకోవటానికి | పోతూ పోతూ తల్లి సమాధాన మిచ్చాడు : మేత కావాలి. అందుకు దబ్బు కావాలి. సమయానికి అచ్చమ్మకు చెప్పాడు : “అదికాదు చిన్నాయనా! చేతుల్లో డబ్బుల్లేని రయితులు అప్పులకోసం తారాదటం “అవ్మూ! వమన పేరూ నువ్వు చూస్తాండావు యెద్దుల మొదలుపెట్టారు. యిళ్ళు గదవటానికి తారాదాలి. రాసుకున్నారు. జొన్నల పాట్లు. ఒక బండెడు మేపుయీ. | పశువుల మేతకోసం తారాడాలి. కరువులో తారాడటం | మూటె కొనడానికి నువ్వు చెప్పినట్లే రాళ్ళేసుకొస్తా.” (తప్పదు. దాచిపెట్టిన బండి బాడిగెల (పెసిడెంటుకు మేపు బాపతు నూ(ర్రూపాయలు అడిగే వేళకు చిరాకేసింది. ఘోష పెట్టాడు : తీసకపో. ముందు గడ్జితెస్తే, ఆ మల్ల మన అవస్తలు “అవురా! మిగిలిన ఆ నాలుగు బారల వామి మనం పడదాం.” చూస్తే అందరూ పరాచికాలే ఆడతారు. వూళ్ళో అంతా అచ్చమ్మ “సరే నంది. గింజలకూ నా మీదే; మేపుకూ నా మీదే. యాభై ఆ రోజే తమ చేలో రాళ్ళేరటానికి అచ్చమ్మను మైళ్ళదూరం నుంచి ఆ మేపు వేసుకొనొచ్చింది నీకు తెల్పు (ప్రెసిడెంటు కూలికి పిలిపించాడు. కూలెందుకు చేటు కదా - మా చెన్నూరు సడుగుడు మంచిదంటే యెంత చేసుకోవాలని అచ్చమ్మ కూలికి వెళ్ళింది. - “పేరు (మెనీ డెంటు నయితే మా(తం వోట్లవమ్బడూ రాసుకున్నాక గడ్గి యివ్వకపోతారా? యాడకి పోతాది?” ముండ వెుమయ్యించి, యిట్ట్లాంటమృడు అనుకుంటూ. చేలో రాళ్ళేరుతున్నా, ధ్యాసంతా వరిగడ్డి ముండమొయ్యించడమేనా, అంతా? రేపో, మర్నాడో తెచ్చుకోవటం మీదే వుంది. సరిగ్గా మేతలేక రోజురోజుకు వరిగడ్డి వస్తాంది. నేనే పైన మాట్లాడినా. మీ యమ్మ తగ్గిపోతున్న యెద్దుల్ని తలచుకొంటుంటే అచ్చమ్మ మనసు దగ్గరున్న ఆ ముల్లె విప్పి బండెడు గడ్డకొని యెద్దులకు దిగులుతో నిండిపోయింది. వేసుకో. అయినా ఈ యెొరువు వేసిన గడ్డి మన చొప్పకూ, కూలిపొద్దు ముగిసి, కూలిని చేతికందుకుందో చెనిక్కాయ వొట్టుకు తగ్గే ననుకో. అయితే యేం లేదో, ఆదరాబాదరా యింటికి వెళ్ళి దాచిన డబ్బు వంద జెయ్యాల... ?” బొడ్లో దోపుకుంది. పశువులాస్పత్రికి వెళ్ళింది. పుల్లారెడ్డి బదులేమీ చెప్పలేదు నవ్వేశాడు. ఆస్పత్రి ముందు అక్కడక్కడ నాలుగు గడ్డి వస్తుంది వస్తుందన్న వరిగడ్డి వారం పదిరోజుల వరకూ పరకలు కనిపిస్తున్నాయి. ఆస్పత్రి తెరిచేవుంది. బయట ర్‌ శే |

యెవరూ లేరు. అచ్చమ్మకు అంతా అయోమయంగా గొణుక్కుంటూ ఇంటివైపు బయలుదేరింది. అచ్చమ్మకు కన్పించింది, మాయగా కన్పించింది. గుండె దడదడలతో యేం చేయాలో తోచలేదు. ఆస్పత్రి గదిలోకి వెళ్ళింది. దారిలో పోతూ పోతూ (పెసిదెంటు కళ్ళం, ఆస్పత్రి గదిలో డాక్టర్‌ సుబ్బిరెడ్డి కుర్చీలో మరో నలుగురయిదుగురు పెద్ద రయితుల కళ్ళాల వైపు కూచొని, తాపీగా సిగరెట్టు తాగుతూ, వరిగడ్డిలో తనకెంత చూసింది. ఆ కళ్ళాల్లో బండ్లకు బండ్ల వరిగడ్డి అనుమానం మిగులుతుందో లెక్కలు వేసుకుంటున్నాడు. ఒక కట్టను వచ్చి గూనిశెల్టి కళ్ళం చూసింది. (పెసిడెంటు కళ్ళం రెండుకట్టలు చేసి, లారీ బాడుగలు, తను గడ్డికోసం చూసింది. కరణం కళ్ళం చూసింది. వూళ్ళో పెద్ద తిరిగిన పై ఖర్చులు కలుపుకొని అమ్మిన అంకెలు పచ్చగా ఆనాముల కళ్ళాల్లో అప్పుడే గడ్డివాములు లేస్తున్నాయి. కనిపిస్తున్నాయి. అచ్చమ్మ కడుపు రగిలింది.

“పల్లెటూళ్ళో వుద్యోగంలో చేరింది మొదలు “ఇంట్లో అట్టవ మీద మేపు లేదు. గాట్లో ఇంత డబ్బు ఒక్కసారి కళ్ళకు చూనిందిలేదు. పోయ్యిలోకి పనికివచ్చే వట్టిదంట్లు తప్ప మరే చొప్పా మందులమ్మితే ఎంత మిగిలిచస్తుంది? పైగా కాంపొండరు లేదు. కడుపునిండా వేతలేని యెద్వలు. అవే గిల్లుకుంటాడు. ఆస్పత్రి కింద వుండే వూళ్ళు పెద్దవనీ, కుంటుపడితే?” అచ్చమ్మ కడుపు తరుక్కుపోయింది. మేత చాలదనీ మరో పది లారీలు వరిగడ్డిని యెట్లయినా జరిగిపోయిన అన్యాయం తలచుకొంటూంటే, పై అధికారుల్ని పట్టుకొని సంపాదించాలి. లేకపోతే అచ్చమ్మ రక్తం వుడికిపోయింది. పశువుల డాక్టరు మీద (పెనిడెంటు, రెడ్డిని యెగదోయాలి... వాళ్ళకు పీకలదాకా కోపం వచ్చింది. ఆ ఆవేశంలో వడివడిగా కావలసినంత గడ్డి దొరికింది కదా, ముందుకెందుకు ఆస్ప(తి వైపు నడిచింది. రారు?” నడున్హాంటి బతుకంతా బుగ్గిచేనిన

అచ్చమ్మ సుబ్బిరెడ్డి ముందుకు వచ్చి నిలబడి పాడురోజులు మనసులో గింగిర్లు తిరుగుతున్నాయి. అమాయకంగా అడిగింది : వానల్లేక, పైర్లులేక, బావుల్లో నీళ్ళులేక, బావికింద

“వరిగడ్డి యాడబెట్టినారు డాకటేరు నాయనా? తోటల్లేక, యింట్లో కూడబెట్టిన లప్పల్లేక, కేవలం మాకిచ్చె కట్టలిప్పిస్తే యింటికి సంనారం జరుగుబాటు మోసకవీతా.” నడుస్తూంటే బతుకంతా బుగ్గిచేసిన పాడురోజులు కోసం, నలుగు రాడ

సుష్చిరెడ్డి చావుకబురు | జ్ష్య్యస్వల్రో గింగిర్లు తిరుగుతున్నాయి. వానల్లేక, పైర్లులేక, | ఏల పెళ్ళిళ్ళ కొసం, చల్లగా చెప్పాడు : బావుల్లో నీళ్ళులేక, బావికింద తోటల్లేక, యింట్లో | వేగాయుం ఖర్చుల

'అయిపోయిందవ్వా. | క్షర్రబ్రైట్రిన లప్పల్లేక, కేవలం సంసారం జరుగుబాటు | స” మామ హయాం మళ్ళా వస్తాదిలే.” కోసం, నలుగు రాడపిల్లల పెళ్ళిళ్ళకోసం, వ్యవనాయం లో పోయిన అని

“పాద్యన్నె అంత ఖర్చులకోసం, మామ హయాంలో పోయిన ఆసి అచ్చమ్మకు జ్ఞాపకానికి వరిగడ్డిని సూస్తినే నాయనా? అచాముకు జాపకానికి వచింది = | వచ్చింది. ముతక ృమ్మకు జ్ఞాపకానికి వచ్చింది. అవృ్చుదడే అయిపోయిందా? జీ పంచలు నాలుగు, కోరా యింట్లో రెండు సొప్పకట్టలు కూడా లేవు నాయనా. మా సైను చొక్కాలు రెండు తప్ప, రోజుకొక బీడీల కట్ట తప్ప, వాడొస్తే నామీదెగురుతాడు- ముందే యెందుకు తెచ్చి యెప్పుడన్నా కూరానారా చేసినప్పుడు ఒక్క ఆణా ఆకులు యింట్లో పడెయ్యలేదని. నీకు తెల్సుకదా, ఆ యెొద్దులు తప్పు ఐ సుఖమూ అనుభవించని మగడు జ్ఞాపకానికి బండీ లేకపోతే మాకు గడవదని? పాడెనుముల్ని కూడా వచ్చాడు. జరుగుబాటు కోసం రెక్కలు ముక్కలు చేసుకునే గూనిశెట్టి కమ్మి, కడుపు గట్టుకొని ఈ యెదల్ని. _ కొడుకు, పైవూరికి పోతే తప్ప, చొక్కాకూడా వేసుకోలేని సూసుకుంటున్నాం నాయనా.” కొడుకు జ్ఞాపకానికొచ్చాడు. కొడుకు పెళ్ళిచేద్దామనుకున్నా

• అచ్చమ్మ గోడు విని సుబ్ప్బీరెడ్దికి క్షణం అయ్యో కరువు అడ్డ్దమొచ్చిన సంగతి తలపుకొచ్చింది. తీరని అనిపించింది. “యీ మారొస్తే యిసాలే” అంటూ, ఏదో బాకీలూ, డొక్కలార్చుకొని పోయిన యొద్దులూ జ్ఞాపకాని పుస్తకం చదువుతున్నట్లు ముఖానికి అడ్డం పెట్టుకున్నాడు. కొచ్చాయి. కలిగినోళ్ళ యెద్దులకు కావలసినంత మేత, అచ్చమ్మ గుప్పెట్లో వట్టుకున్న వంద తమ యొద్దులకు మాత్రం మేతలేదనుకుంది. రూపాయలను మళ్ళీ బొడ్లో జాగ్రత్తగా దోపుకుంది. అచ్చమ్మలో నిర్వేదం, కోపం, దు:ఖం గిజిగాని 52

గూడులా అల్లుకున్నాయి. మధ్యదారిలోనే సుబ్బీరెడ్డి “ముండ నా బట్టళ్ళాల్లా. థూ ఒక్కనా బట్ట

యెదురయ్యాడు. అచ్చమ్మ ఆక్రోశం ఆపుకోలేక పోయింది యిది అన్నాయం అనడు. యిది వూరా వల్లకాడా?” చ(ర్రుమని లేచింది : అచ్చమ్మ తిట్టితిట్టి గొంతు బొంగురుపోయింది.

“నా బట్టా! నువ్వు రయితు కొంపల్లోనే అక్కడ వూరికి రెండుమైళ్ళ దూరంలో, గతుకుల పుట్టినావా? కాపోడివేనా? యింత కలికాలమా? మేం బండ్లబాటలో, డొక్కలార్చుకొని పోయిన బడెద్దులు ఖాళీ మనుసులం కాదా? (ప్రెశిడెంటు, గున్సెట్టి, పెద్దిండ్లోల్లేనా బండిని నీరసంగా లాగుతూనే వున్నాయి, బాడుగకు మనుసులు? మాది లెక్క కాదా? నువ్వు నోటికి తినేది పోయిన వూళ్ళో దొరికిన కాస్తా మేపు తిని నెమరేస్తూ, కూడా, గడ్డా? యిత్సామిత్సామని రాసుకొని యిట్లా వూరు చేరాలనే తొందరలో పుల్లారెడ్డి పైనా చేస్తావా? గడ్డి కాన్నే యింత వలపక్రమా? యొద్దుల నోరు కిందా కలియచూశాడు. కొట్టినావు. మా నోరు కొట్టినావు. నీకేం పోయ్యేకాలం? ఆకాశంలో చావని ఆశలాగా రెందు దూము తగలా!” మబ్బుతునకలు. రయితుల గుండెల్లో రేగడి చేలు. ఈసారి

అచ్చమ్మ అరుపులకి వీధిలో, యిళ్ళపంచల్లోని కరువు రాదు అనుకుంటున్నాడెందుకో! నిన్న మొన్న అరుగులమీద కూచున్న చిన్న పశువులాస్పత్రి ఆవరణలో రయితులు లేచి మూగారు. ఆకాశంలో చావని ఆశలాగా రెండు మబ్బుతునకలు.| బన వరిగడ్డి కొండల్ని తన చంకల్లో పిల్లల్ని వేసుకొని రయితుల గుండెల్లో రేగడి చేలు. ఈనారి కరువు రాదు కళ్ళంలో, అటవమీదా, గాటో ఆదరాబాదరా జుట్న అనుకుంటున్నాదెందుకో! నిన్న మొన్న పశువులాస్పత్రి వూహించుకుంటున్నాడు. ముడేసుకుంటూ, చేతుల్లో అవరణలో చూసిన వరిగడ్డి కొండల్ని తన కళ్ళంలో, ఆ నంతృవ్తికర వ్లన వున్న పనులొదిలి యిళ్ళల్లోని అటవమీదా, గాట్లో వూహించుకుంటున్నాడు. వూవాల్లో. తేలిపోతూ, ఆదవాళ్ళు బయటికి వచ్చారు. చేలకోల గాలిలో రుళిపించి పిల్లలు చోద్యంగా చూస్తున్నారు. కాడిపైన విసిరాడు. చేలకోలను బండి పరంపై పడెసి, కుర్రకారుకు సంబరంగా వుంది. చాలామంది గుండెల్లోంచి దాపటెద్దు మూపు చరచి 'ఠఠ పపి అంటూ వుత్సాహంగా పైకుబకని భాషనే అచ్చమ్మ మాట్లాడుతోంది. గడ్డి రిక్కలేసి యెద్దులను హెచ్చరించాడు. కొందామన్నా డబ్బుల్లేని వాళ్ళు, నాలుగు వరిగడ్డి కట్టలేవో “కఠ పప...తొందరగా నద్వండి ఈ పొద్దు చేతికందిన వాళ్ళు, ఖాళీ చేతులతో వచ్చినవాళ్ళు, గాటినిండా మేతే...” పశువుల వైద్యమప్పుడు కోళ్ళు, కుక్కలు యిచ్చినవాళ్ళు ఇక్కడ వూళ్ళో, అచ్చమ్మ ఎగదోసిన మంట 'నా కొడుకును బాగా తిడ్డాంది ముసల్ది అనుకున్నారు. రయితుల్లో రగులుతోంది, కన్పించి కన్పించకుండా. డెబ్బై యేళ్ళపైబడి, గూని వేసుకుంటూ పనీపాటలకు పోయే ఆ ముసలామెలో అంతశక్తి ఎక్కడుందో అందరికీ ఆశ్చర్యంగా వుంది.

డాక్టరు సుబ్బిరెడ్డికి ఒళ్ళంతా జెర్రులు పాకినట్లయింది. చెమటలు పట్టాయి. చేతిగుడ్డతో అదేపనిగా ముఖం తుడుచుకుంటూ (శైసిదెంటు యింటివైపు దాదాపు పరుగులు తీశాడు. స్టేషన్లో సబిన్స్‌ప్పెక్టర్‌ వున్నాడో, లేడో అన్న ఆలోచన ఆ స్థితిలో కూదా వచ్చింది.

'ముసలిదానికున్న ధైర్యం మనకు లేదు అని వీధిలోని రయితులు మధనపడ్డారు. ప్రెసిడెంటుమీద పార్టీ కట్టడానికి మంచి అదునిది అనుకుంటున్నారు కొంతమంది.

అచ్చమ్మ శపించి, శపించి చుట్టూ చూస్తున్న వాళ్ళవైపు తిరిగి యెంగిలి మూస్తూ తిట్టంది:

ర్‌తె

పిల్లల్ని మా కాడ వొగ్గేసి పెద్దకొడుకు ఎళ్ళినాడు. పెళ్ళాన్ని మా కాడ వొగ్గెసి సిన్నకొడుకు ఎళ్ళినాడు. సిన్నకోడలు ఎళ్ళడం మాం ఇష్టపడనెదు.

ఎందుకంటారా మా వూరి కుర్రాదె - సిన ఎంకటప్పడు ఆడి పెళ్ళాం కటకం ఎళ్ళి ఏటి సేసింది? కటకీ అయ్యింది నెగిసివోయింది మొగుణ్లాగ్గేసి ఎవడితోనో. మరి అతీగతీ నేదు!

• ఇది చాసో వజపు కథలోది. ఇంక దీనిమీద వ్యాఖ్యానించడం ఎందుకు. ఆణిముత్యంలాంటి ఈ కథను పదెపదే చదివి రకరకాలుగా జీవితాన్ని అర్దం చేసుకుందాం.

ణి |

మిట్ట మద్దేన్నం ఎండ నిప్పులు చెరుగుతూ వుంటే గాలికి కొట్టుకు వచ్చిన మేగం - పెద్ద వాన కురిసి పట పట పటాల్‌ మని పిడుగును వదిలిపెట్టి గాలికి కొట్టుకు పోయింది.

మాం పొలం దున్ని వరుశనగ ఏసినాం. దాంతో సరి. మెరుపు పట్టుకున్నాది. కార్తి కార్తి తరవాత కార్తి ఎళ్లి పోతున్నాయి. ఏ కార్తీ వొరుపే.

అదిగో మళ్లా మృగకార్తిలో వోనొచ్చింది. పడుతల్లే పడుపడు మని ఆకాశం వంక అర్రులు సాచినాం. సిన్నవాన పడ్డం పడింది. శాన. దాంతో వారి ఇత్తనాలు నారుమళ్ళలో జల్లినాము.

పట్టుకుంది వొరుపు. ఆకాశంలో ఎక్కడా మెరుపేలేని వొరుపు.

నీతీ నిజాయితీ మనుషుల్లో సచ్చినాయి. నీతి - ఆకాశానికీ సచ్చింది. నెలకు మూడు వోనలు కురిసీవట! ఇప్పుడేదీ ఆ నీతి?

దాందర్శమా అని వొద్దు - ఏళకి పొడుస్తున్నది. రేతిరి - వళకి అవుతున్నది. ఆ సూరె బగవానుడు - ఆ నీత్రి తప్పితే మన గతులు ఎటవుతాయి?

పంచాయతీ రేడియో సాయంకాలం అరిస్తే మా కొండల్లోకి ఇనపదతాది. ఇశాకపట్నం కాడ వోయు గుండం వున్నాది. వచ్చి పడిపోతున్నాది. గాలీవానా అంటే పొద్దున్న అదే రేడియో ఏటో సెపుతుంది? వోయు గుండం మన్ని ర్‌డ్తీ

దాటెల్లిపోయి వొడ్డి దేశాన్ని ఓ బాదు బాదిందని సెపుతాది.

ఇక్కడ మనకేటి పడ్దాది? తుంపర్లు పట్టుకున్నాయి. పొలాలకెళ్ళి పచ్చగడ్డి బరకనేము. సిటుకు సటుకు సినుకులు. ఇంట్లో కూకోనేము. వారంరోజులు సిటుకు సటుకు సిన్న సినుకులు.

ఆ దిక్కుమాలిన ఆకాశాన్ని నమ్ముకొని తరతరాలు బతుక్కొస్తున్నాము.

బూదేవత పెరగనేదు. మాం పెరిగీసినం! మా ముత్తాత ఒక్కడే. ఇప్పుడు మేం పాతికిళ్ళ వాళ్ళం! ఆ బూదేవతను నమ్ముకొని వాతిక సంసారాలు ఆ ఆకాశాన్ని నమ్ముకొనే గండాల బతుకులు బతుకుతున్నాం.

దగ్గరలోనే కొండవాగులున్నాయి. వాటి నీళ్ళు కాస్త పైకెత్తి మా సెరువుల్లోకి మళ్ళిస్తే మాకెందుకీ గతి? సూసే నాదుడు నేడు! చేసే నాదుడు నేడు!

వొరి ఇత్తనాలు ఆకుమళ్ళలో ఏసినామా. అందులో నారు నెగడానికి తడి? బావుల్లో ఊటనేదు, సెర్లో సుక్కనీరు నెదు. ఆకాశంలోంచి టక్సని వొక్క సినుకు నేదు. వారుపు వారుపు ఒకటే వారుపు. ఉసూరుమని సూస్తూ వుండగా వారాకు సుట్టుకువోయి సుట్టుకుపోయి ఎండిపోనాది. ఏరుశనగ బెత్తెడు కొనసాగనేదు. ఆకులు నులుచుకుని ముడుచుకువోతున్నాయి!

ఐపోయింది మా పని. ఇకనేటుంది? ఈనాటున గేమాలు గేమాల పెజ మలమలమాడి సావవలసిండదే! వూళ్ళన్నీ సెల్లాసెదరై వోతున్నాయి. ఆదా, మగ సత్తు వున్నవాళ్ళంతా పట్నాలకి పిట్టల్లా గెగిరిపోయారు. అంతా తలోదారీ పట్టేశారు.

నా కొడుకులిద్దరూ - ఆళ్ళకి ఆళ్ళే- కటకం పోదాం అనీసుకున్నారు.

మావి మారుమూల కుగ్రామాలు. కూలీనాలీ చేసుకు బతకడానికి దగ్గరలో పట్న్నమన్నది నేదు. సుట్టుపక్కల ఎక్కడా మిల్లుగొట్టం నేదు!

నా పెద్దకొడుకు - ఎక్కడ తెచ్చినాడో - నెలకి రూపాయికి పావలా వడ్డీకి అప్పు కటకం వెళ్ళడానికి. అక్కడ మాకు అయినోళ్ళు ఉన్నారు. ఎంటనే కూలి పలుకుతాది. మా వాళ్ళు పనిలో వొళ్ళు దాచుకోరు. ఆళ్ళ పని సూస్తే ఎవ్వళూ వగ్గరు.

పిల్లల్ని మా కాడ వొగ్దెసి పెద్దకొడుకు ఎళ్ళినాడు. పెళ్ళాన్ని మా కాడ వొగ్గేసి సిన్నకొడుకు ఎళ్ళినాడు. సిన్నకోడలు ఎళ్ళడం మాం ఇష్టపడనేదు.

ఎందుకంటారా మా వూరి కుర్రాడే - సిన ఎంకటప్పడు ఆడి పెళ్ళాం కటకం ఎళ్ళి ఏటిసేసింది? కటకీ అయ్యింది నెగిసిపోయింది మొగుణ్టొగ్గేసి ఎవడితోనో. మరి అతీగతీ నేదు!

వయసులో వున్న ఆడదాన్ని కూలికి పంపడం సెడ్డ నఖారా, కటకం ఎళ్ళినారు మా వోళ్ళు.

అక్కడ ఆళ్ళు బతకాల. మాం ఇక్కడ బతకదానికి పంవాల,. అప్పులు తీర్చాల. ఎవసాయానికి మదుపులు తేవాల! సంకురు మాణానికి ఇంటికి రారు. శివరేత్రికైనా వస్తారో రారో, రారు. తొలకరి దాగా ఆళ్ళ మొకాలు మరి కనబదవు.

గవర్నమెంటోళ్ళు అప్పులిస్తున్నారంటే ఎగబడ్డాము. అప్పు పుట్టడానికి కాయితాలు రాయించినాము. వుద్యోగం వూడిపోయిన కరణంగారే రాసినారు. మా వూరి పెసిదెంటు కాణ్నుంచి తాసిల్దారాఫీసు బంట్రోతు దాకా సెయ్యి జాపినోళ్ళకల్లా ఇచ్చుకోవలసింది ఇచ్చుకుంటే ఐదొందలు అప్పుకి సేతికి నాలుగొందలే వొచ్చినాయి! తిరిగి మాం ఐదొందలిచ్చుకోవాల. ఐదొందలకి వడ్డీ ఇచ్చుకోవాల. కాబూలోడి అప్పే నయం!

ఎంత నష్టమొచ్చినా ఆ పాటి డబ్బు సేతిలో నేకపోతే గుండె దిటవుండదు.

పంటలన్నీ వాల్లకాట్లో కలిశాక ముసుర్లు పట్టుకున్నాయి. సెరువులూ నిండినాయి.

పచ్చగడ్డి బాగా నెగిసింది. తలో బుంగడు గడ్డీ బక్కురుకొస్తే - పశువుల మొర తీరుతుంది.

అకాలపు వోనలైనా ఏదో ఒకటి సెయ్యాలి కదా? గుత్తి ఏరుసెనగ నాలుగు సిన్న మళ్ళు ఏసినాము. సోడిసేను ఊడిచినాము.

అవిగాని కుసింత పండినాయంటే నాలుగు పొద్దులు మా కడుపు మంటుందే అది కాస్త సల్లారుతుందని ఆశ.

సిన్న ఆశ!

ర5్‌ర్‌ |

ఈ పుస్తకం మొత్తం చూశారు కదా! మాకు ఒక కార్దుముక్క రాయడం మర్చిపోకండి! జన విజ్ఞాన వెదిక ఎన్‌. వేణుగోపాలరావు పి 2, స్టాఫ్‌ క్వార్టర్స్‌, ఎస్వీ అగ్రికల్చరల్‌ కాలేజీ, తిరుపతి. ఫోన్‌ : 48298 సాహితీ స్రవంతి సాకం నాగరాజ,

• 6-1-70, వరదరాజ నగర్‌, ్క తిరుపతి. ఖోన్‌ ; 32186 56

శ | . దక్క

అతనేం! ని '“నా బార్యకిప్పుడు అయిదో నెల సా! మా అత్తగారు నా భార్యకేం కొదవ చెయ్యలేదు సా! రెండు చెవల్లోకీ రెండు కమ్మలూ, ముక్కుపుల్తా, గిన్నెబొట్టు గుండ్లూ... అన్ని పెట్టి నా ఎదాన తోసినారు సా. _ ఇప్పుడు నా బార్య గర్భం గదసా. ఇన్ని | వొస్తవులున్నా ఇప్పుదు నా బార్య మంద ఒక్క వాస్తవంటె లెదుసా. ఈః అన్నీకూడా పట్టుకా పల్లం కుదవంగిట్లా చదువుకుంటానె పుందాయి షా, తిరప్తిక పోతా సా. దినానికి యాపయ్యో అరవయ్యో రైతుల మీదా, రైతు కూలీల మీదా తెనానా.., ఇంటికొచ్చి రొందికి ఏదొ ఒకటి శ్రద్ధాసక్తులు వున్న ప్రతి ఒక్కరూ చేలికి కనిపెట్టుకో నుంటింది నా. | తీసుకొని చూడాల్సిన పుస్తకం...! మా ఇంట్స్‌ ననూ నా బాంయే గాదుసా మా అమ్మా, మా నాయినా, మా తమ్ముదూ మా తమ్ముడి ఇద్దరు పిలకాయలూ... వుడు జనం నూ, గవుర్మెంటోడు నెలకైతె మాకు 12 కేజీల బీయ్యం ఇన్తాదు నాఆ బియ్యం మా ముక్కుల్లోకి సరిపోతుందె గాస్‌ మా కడుపుల్త్లాకి చాలు నా..౨”

• ఒక దళితుదు

మవమను ఫౌండేషన్‌ న పుస్తకాల పరిశీలవాపట్టిక ___పసకంపల్య ఇటలి గి[ రగ డి రె పేరు లం హౌ ౨౧/౮౧/౧౭౨౦ కుదుట సగర ౮ నవాని కంపం | గ్ర __వెకపిపీల ౧౧౦. కంప ౧౦౨ _యారుచేని తం పేజీలు విడదీసివది పంత [60౧00 __లుపరిచూువవి ట్ట. __వొడింగుచెపవని (ీంగుచేసవి (_ావ్‌చెయ్యనిి యిట.