Telugu ఆంధ్ర నాయక శతకము_కాసుల పురుషోత్తమకవి_1996_175 P_SVKA103B183 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

భ్‌. జ సె |! ళో యా లన ఒం రా న బట ఇ గ | ఆ ఇ = శ ల వ 1. జ. న న్‌్‌ _ స ఇజ్రా _ శ వు ౫1 |. ఈ ఇ

• _ వ నాల |. తా ల్‌ సాం అ _ న్‌ ణ్‌ రంల న జీ " | అ ల ఇ యూ న గ్‌ - (ము న న. ల ” “ననిన ట్‌ నో _ స ॥ లు - ఎ ఉం నా ల ఆం ల్‌ క న్స్‌ కొ జ్జ 4 ” అ న. _ 1 లీ + " - " ల శ. కక. " మ య | య / శ వ ః ఇ శన్నార్లా ః ౯ " స శ్‌ న. త ౫. ్‌ గ న పం గ ఠా 1 క్ల జ్‌ నాకా ఈ ఓ న శ్రీ | ఇ వ. ళ్‌ _ వనన శా తీ న్‌ లై శ ం ॥ తా / క్ష
• శ ” , | బు వ ల్‌ మ త న! కష నా స్‌ ళీ గ ఇ అవ ॥ శ్వా , ఓ . 1 తో వా ల లా గా ః ప + ఓ ॥ చ్‌ క్యు /" ఆ శి ఉ _ ఇ తశ, ల జా 1. ఫ్లు ట్‌ జ వ్‌ ల వా అలా. న ఇ 4 ల న్‌ ౮ అ ల్‌ ఇ శ్లో తి ల శా శి ॥ " శీ జో _్‌ / ॥ గ _ ళీ య ॥ న్న జ ఖే మం. చ అ త శత గ్‌ రా, | లో న ్శ . న “ న “స త నాలక ( క్ష్‌ లా . " అ - క్ట -. న ఆ శ ళ్‌ న్‌ా షు _ జాం . ల జన - ఇ - - క్‌ స్‌? య న్‌ నాచారం ణం స. శస్యకపపిుతేక ఆగ - న్‌ా వక గ్‌ ! శ్‌ మం నా [| ణా. స ష్‌ లే! క లీ 4 ళ్‌; = గే మా నవ యయా. | గ్‌. క తా

4. నీ అ ఖ్‌ క ణా స గ్‌ న * క్‌ లల. జ్‌ న జ్ర వ ఇ | ల | జ స్ట న్‌ థ్‌ | అ క ్‌ క ళన గ్‌ (1 [కం వా. లూ. ౩ మం త రా టి ఆలా ॥ క (= ఆసా... వా " | ఖే “త్త” వూ (ఖ్‌ క శ క్ష జట ఆ లా న / ॥ న్నాం ఇ ౨ య గు జా. న ఇ | అని -" = నా శ ళ శ | పష ఇ త్‌ న మ! ఎన గ న న ఆ = నా క ల) షే మ్‌ యూ / ఛి శైవ అ + టీ ' ర న. _ ” ఎ లా ఎఇ ళా భ్‌ 6 ఆ న _ | ళ్‌ న) ష్‌ = ల జా డ్‌ శాం త్‌ కా ల | క న! జ్‌ షే ట్‌ న జైల _ కా న! కశ ౧ “క టై చక్‌ ౧ఊఉ* టై న యయ. జ జ అల లీ _ ః| లా న్‌ా (| ల్‌ శ అజ | జక | = గా ఇత. ల్లో వు కీ ల్‌ ఈ న లాట ఫ్యవకే తానం ఎ లో క ననా నించారు స సాన ఎట "-ళ త్తే ౮౮వ? ఇ . హో; వలే సవన టే ల్‌" లా వ అజ. న టి కం క్‌ రం వ కో నా ఇతే. అజ వర! సిం న 2 ల! “శక ల నన... క గ జ ల ౫౭ ని ల “వాకా వ "అ ఈ క్షీ టై క్ష కా ప్త న. గా హ్‌ 1 ఖః | జో | లో క లం గ్‌ ఖ్‌ క క్‌ అవ్‌ చం అశ నన అజ వష బ్‌ కె గా లు యల్‌. ల . క్ష క ము చా ల క్షా ర. చ ఆ [| ” స కట్చా. వా ట్‌ ఖ్‌ న శ హ్‌ న్తీ పా నా. అ మధ 4 భు వా దల! 4 సభ్య ఎ ్సాళుకే ప్‌. శం స ఇ వా నలల టీక 1! గగ భా య ఖీమా న్నా త త్‌ వి అ" న. న్‌్‌ తా న్‌ ఒం వై వం జ ద్‌ స సళ యు క్‌ శ టై శ్‌ ॥ వ్‌ శ్‌ అజా ౨.4 భో నో ఖః నా శ్‌ క ల 1 న శ్‌ జే జనాన్‌ * క. ॥ |! వ్‌ క్‌ లో అ న. ॥ శం బోరు బహ రే న న | అ న సయ క్ష వ బక్‌ సాయన క హాం... య "య! రార తా ననీ మ జా, నం ఆ కత న నా కకం నం. ్ట్‌ శా యట లాయ”. శే - శ రం మీ క్ర క శవం అటుల ల లా కా ల గ్‌ ని న్‌ ఎ! కక వర ప జ ॥ అ క్‌ గం గా టట స. టు లవి యా శర చయ్‌ 25" యా వాచ క ర క గా! చా. ప. శ క. ఒ' కా న భాస న యన ౧ హో ఆ క రాం ॥ కష 7.” చ నా. నాం లం యాంకర ర శా బై: . క య జ యాం | అటక ని గా న్‌ అం వం ల పహ టు ల నయ ల - . ౯ నం రా తాన ఆ. నట నాన పతాక కా. 9! జాం సు స సా కాన్‌ శా అ. లల క్ట క. క చో "క ' భం వ ఇ శ యా ణు లా న టే శశ దా, ఈ ॥ | గ) తూ స అ గా క్క +! తే ల జన బాలే క్ష చా నూ తదా! ప జ గ 1 ళా న లా క త లా ఆ అ (ప క సమ | ఇ 1 ల శ్‌ ఆ ౫ త నో నా క నం. అయోత! డన రం వా తక స స 1. వ్‌ తే గ నా షా స | సత న న ముల - వము వ సత స ప జు శ కీ కీ | క తునన క రూం న 4 " న్ని ల మీ లా జ | న. న న వా ఎ భ్తోలా్‌ ల “ఇ శి జం + జ గ జన. ( మా వ వై గ్‌ చకకని న | , పు అ ఆ ఇ న లత శల 5 ఇ క్ష క = జ శ ట్‌ 1 న చే [2 క ణ్‌ క. | క ఇ తం మ ్‌ న నా ॥ 1 క థ్‌ నీ శ అతో మ అపాన | న నత య 7 ల ॥ 1 న న గ్‌ [. శ న జా? కు గక క్యా క్‌ శ * అ || ఘు జా ఇట ౨ గయ క. స అననా! నాటకాల (గన శా జా" జ = రా క చా + ఖల న జ క ల ఇటో ల... ల్సి న వా, నళ ం ల క్‌ పంధా ఒం న అ. వం నా ఎయ్‌ | చె - భ్‌ వు హాకా. ఖ్‌ | ల నలు నుడ కత శ = ఉ | ల % ॥ గ ఇ కా” శ ( = ల్తా శ వ కీ న న్‌ ళ్‌ ఖీ" ల ల ” ఒఅ ఈ మెల న వ ఖ్‌ క వల. ం అలా త వ నే టే. నా ల ఎ ఆ జ. న కా ఖం - న. జం న శ నా. న చ ననా! త 4% టం ౯ టా న. న్‌ (1. | _ (న

• ఎత శయ రాం వ ః సాం ౧ , క క క... సాము | టంట షి అ మి, ం నత్త. . జ. చా న్‌ క్‌ జ క కు మాయల యయ తో - ౨ ఫీవాళి ల కీ ఎ ల, న. అ _ అ వా నం! త వాం ల. ఈత లాక్‌ నా. శాన |; త ఖా జ క. ఉ జ సై క్‌ ఆ క _ ఎ వై శ య! క్‌ లీ గా జ శ్‌ ఇ . 4 తల్‌, శబ క్‌ | ఇ ” /. ఇ ఇ త్‌ శె “జ ఇ | , ఇ |; యం జ ఒక్‌ న 51 ౯ ల శ్రే ా! 7 ఇఇ చ |. ॥ జ్‌ అభా | 19 | ణి జ క. తా ॥ * క 1 అ= జ /| 7 / బా ( [ గే . | వళలల త గం భన 0. న కే +? ఓ నా ఈక వం + ౯ అం ల _ ళా ర ॥ జ కర =. ల! అక్‌ ను. 4 త్‌. త్‌ జ ల గం . ॥ కూ _ వవ వైట్‌ + | ం ఎల జీ _ _ ల చే న్‌ ( ౮ = న్‌ . ' _ అఫ్‌ 4కో . న ఎ వ టే వ్య శ * న వవ క్ర. ౧ ॥| *వాష్ర అసి . ళ్‌ ఆ శ న అలీన ను . ల ల 7 ౪ | వ. క్‌ స్‌ | స్రీ ఆ . జ ఎ ఇవీ న! య్‌ న! స్మ (= శ రం న్‌ క ఎక ఇ శ. _ న _ జా ఇ ం నాలు + అగ ॥ క న్‌ జూ ౮ క - గా య" 4 క ఆఅ ఇ ఇ ౯ శ 1 శ _ జ్‌ ణ్‌ య. న స, యా ఒం న్య గ్‌ . తన “కో క. | లస ఃం; మ నై అ న + ( . || న ట్ట గ్‌ ॥ ప అధ్కణ ళ్‌ లనీ స్ట క్‌ - తి ॥ జా. క్‌ | న 1. | ఫే ంం ॥ లీ / న యనే జో క శ ల మాక ల మై ఈ ॥ అ 5. డ్య = , వ | _ శీ బు కీ / వ్‌! | ( / లీ / జి | శృక్షా] న. ఆడ ఖై పో అట్ట న! న వా కి ఇ జె ల య 4 పా ర | / ఇ జౌ గ శా కి ఇ య జ శె టా కన శ ప యా బా ఆ యు మం లం. ॥ ఖే! కంటే న ఎ శీ ప జ్‌ శ | ల (క
• క లుల... ॥ ॥ తా ఖ కక్ష. వ కం 2 గ్‌ (ళ ॥ - = ॥ ॥ | | న స! - క్ట క్షా టా ౭ క _ కీల ర - శ ళీ ఇ య = బు 2 ౨కే య | / ౯ జి జ్‌ న్‌ ళ్‌ ళ్‌ ల | + నళ శ సా అలీ జు య్‌ ఖ లత జ | | క , వ తే అ లీ / ట్య నాట శచ ల షస హన. వ శ " = స | ల - న. ॥ శ = నే శా! శ్‌ శ గ చే ః జనా శ శా . న్న _ . న క భ్‌ థి 7 గ్‌ ల సా క స ౯ | _ న! ణా ॥ య కక | యొ ౧ , అ ఓ లం. వన ౫ ॥ న్‌ జ కం ఎం ల ం | ఫి స జ | నా. "స్థ న ॥ , ఆ . ఎ = ల్‌ జ యు ఉడా టంట చేస ఆ య + క క = న! క స గాక ఫి ళ్‌ “నాఘిాస్‌ న్‌. గ బే _ | ఓ వ న్‌ శ ళా | క్ష జయ క శి క . | లం "భా | + శే, రా? భి. న రేం మం *ం ॥| [౯ ” ' కా తమ్‌. జ జ? లేం పాళ్ళు నా హయ అఆ ! స మళ కే జ్‌ జ ॥ ఆ ట్‌. న్‌ ఇ టై టా 4 కా ఇ / వై న ణా - | ఆ ల గ్‌ | / న , న శా. /" క్‌ జ అంక క క ణి శ ల ః చ - గి న , ' (౨ ? ఇ” క న కా న. బా జ ఖు | లా . "అలం? | నః . సన ల ల చ ల ల. ॥ కె ఎ 4 య " య! + కీల చనా ట్‌ గా ళీ £ ( " + నాల =. (= ఈ ఇళ శ! శ య ల నహిన్‌ సబుర్టనా. = ” జ న జ _ నం. . . $ అనో బు - . న్‌ జ్య! వం... శవ ఎల్‌ ఓ. "| | శి న 2 1 క తో , లే ల్‌ ఫం త "౨ అ 4" 1 శ జా. , న. . | / చల్‌ ౯ ణ్‌! ల శ శ్‌ క్‌ , ఓ ॥ ల ల ్‌ క్‌ ' . "అ యాః అనయా లో | వ క్ర తక్క జా టీ _్‌ శ ॥ హి ఈ" ,. ్న శా స " _ న = శ ఇ న్న్‌నల్లా కో, జామి మో గ 2 శా శి! | కా 7 థా ఈ ” ల ” "| - న. నా ఒం = = = ( ళల స్థ - ఒం - స చ కతాయి సి వ్‌ స = ల న ' రాట _ ” -ా /' “= + ' క్యా న. న్‌ జ న క్‌ గ అ ॥్‌ ఇ కీ జ వాచ / లి, నా .- వల్‌... ౧ -|- ఇ. బో ” ॥ | _ ల యా * అస్యాన్ల (. న. సల్‌ ఒం ఎయన ఇ 2 న్‌ , - వ. ణా లల కక ఈ = ర ] | స్‌ శె అతి ప. త ళా (| కల ను. = 4, శ క | ? = జౌ "4 క్ర . = కీ గ వ _ జా క భా వ. శా ల ॥ ॥ ఇ తళా [కీ ॥ మిం ల ( | జ. టీ ఇం క్‌ ళల అలీ తేటి, ॥ ఇ ళీ ల - | -శ్ళే , ళి ల . బ్‌ అ ఉజ్మ్యా ఇ్భ ల గ క క | న ల జీ జ వ. ఈ * = జా. *ఇ' ( = ఇ ల! _ శ వా (శ్రీ ” చా క ల - జై జ వ _్ల | ఇ | ఆ లో , లొ. 1 వ శస క్లో శీ కడ _ సన. కా శ న. శ న నై ” ళీ | వ ణే ॥ త || ." మ ఈ ఖా మే ః జౌ ళ్‌ +” ఇ _ లో శి / ల. న లో. న ఎక్కే. _ _ | ల్‌. న! అ ల. క ల రాం ఇ ఇ ఇ న న్వు . ప! ఖః న జం లపేయోాల... బ్య జం (“వ్యరి హే శ | జ్‌ ॥ ఏ. న శి. ఉఇ్న. గా. శె. ల ఈ, బన. ॥ శౌ " గ్‌ రగ జల టీ | (| యే శ నః జ! న న్‌ శ వ ॥ శ 4 | అజా ఖు. లు 7 న్‌ ౯ న ఎన ఇక్‌. క క మ్‌ వ = లు ఆ
• ఖో గం క్‌ . ళా జా టే | న ” అ ॥' = క తి ణి టు న. అ య వా ం జ జ్‌ షె తా బ్బ , క ” _ నామా .. | లా జా ం ” - న. శా న! . క్‌ " లు త్‌ + ॥ ళం శ జు ళ్‌ అ చాఖాథాా ఊన్న. ళ్‌ ఠి" _ య్‌ “ గా ల థి శ - . శ తొ , త న నీ న న 4 యం జ నావకు... అలంటి కనన. వ... కాకక ోాాాాాంకాాా కతా కకారా యౌ ాకకకోాంకాతతా కతత హౌరా ాంాడలాాడకాకలాకాాకా రాత అనల ాాాలాలకడా ళన కాటా కకిాలాలోాాాా లా అకాల కకకరా టాడా కానకలు లనాలాావాా అణా అదలా లాలా లాడాలి డ్‌ తాలాలు అకాాాాాాాలలలలాలాాణంకాలా నాక. పూనం ానంంతవాలా- అలలా నకల అణాల కానా. వలి న

4కు ఇటలీ స శ యు సత్యను టం న ( స నా న శల హో ఓ గ స్‌ తాతతో నుం! గై | స న యా ణీ ఈటీ బట్టే వలనా; ర న శ లై [కట యయునన్న ఆరక స్త్‌ ణీ లన స్ట క ౪ | థ్‌ ల శ్రీ దుర్గామల్లేశ్చీర స్పామివార్ల దేవస్థానం సేవా కార్యక్రనముములు నిత్య పూజలు = రుసుములు : రూ.

1. పహతస్త నామార్చన కైక=-00
2. అష్టోత్తర నామార్భన 10-00
3. శ్రీ మల్లేశ్వర స్వామివారి రుద్రాభిషేకం 1క-00 కీ. సంవత్సరమునకు 52 శుక్రవారములు సహస్త్ర వామార్భన 7806-00 5, సంవత్సరమునకు 52 శుక్రవారమలు అప్టోత్తరం 520-00
4. శ్రీ మళ్దేళ్ణర స్వామివారి రుద్రాభిషేకం 52 పోమవారములు 520-00 7, చండీ హోమము (ప్రతి పౌర్షమి రోజున) 1316-00 శాశ్వత పూజలు = రుసుములు
5. శాశ్వత సహస్త్ర నామార్చన 52 శుక్రవారములు 7800-00
6. శాశ్వత అప్టోత్తరం 52 శుక్రవారములు 5,200-00 3, శాశ్వత సహస్త్ర నామార్చన సంవత్సరంలో ఒకరోజు 150-00 శ. శాశ్వత అష్టోత్తరం సంవత్సరంలో ఒకరోజు 100-00 క్‌, వల్లే 'పీవ 1,2116-00
7. శాశ్వత శాంతి కళ్యాణం 5,000-00
8. శాశ్వత లక్ష కుంకుమార్చన తృీ5 00-00
9. శాశ్వత అన్నదానం సంవత్సరమునకు ఒకరోజు 1,116-00 మండి (10 మండి 50 మందికి ఉచిత అన్నదావం) 5,116-00 వరకు శ్రీ జి.వి. నరసింహమూర్తి 8.50., కో... కార్యవిర్వహణాధికారి ఈ పూజలు చేయు ఉద్దేశ్యమున్న భక్తులు పైకమును పై అడ్రసుకు డి.డి. ద్వారా గాని, ఎమ్‌.ఓ, ద్వారా గావి పంపవచ్చుమ.

శ్రీ రిఘ్నేేరాయ నమః | | |] టీకా తాత్చర్య విశేష రచన : శ్రీ శనగన నరసింహస్వామి |. విశ్రాంత ఆంధ్రనాఖాధ్కక్షులు | ఆంధ్ర లయోలా కళాశాల ళు 1 త్రీ నత్సనాయి పబ్లిషర్స్‌ |

1. డోర్‌ నెం.290-+3-30 ॥ కాళేశ్వరరావు రోడ్డు, నూర్యారావుపేట టప విజయవాడ - ౫, ఫోన్‌ : 437045 పిపి. (8

శ్రీ మదాంధ్ర నాయక శతకము కాసుల పురుషోత్తమ కవి ప్రథమ ముద్రణ : ఆగస్తు, 96 కే కం; నంపాదకులు :; వదాలి అంజంరాజు హక్కులు : గ్రంతకర్తవి ధాత్య నామ - శ్రావణ , చో ముఖచిత్రం : శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిష్ణువు న్నా ॥ ఆ ( 9 . విలంజంరాజు ఎడిటర్‌, ఆంధ్రబాల డోర్‌ నెం.29-+3-30, కాళేశ్వరరావురోడ్డ, నూర్మారావుపేట, విజయవాడ-2 ౪//0. మొవ్వ వృషాద్రిపతి గస ఉప్పూడిరోడ్డు, గుంటూరు జిల్లా 3. బల్లం సూర్యనారాయణరాజు (తెలుగు పండిట్‌ జడ్‌.పిహైనూలు లంకలకోడేరు (పోస్ట్‌) (వయా) పాలకొల్లు, హః గో జిల్లా. చిత్రకారులు : ఎ.వి.బాబు

సమర్భన జోడింఏ కూరృెనెవ్వాడు భాషాకుతిన్‌ సరసింహుడసు భూమివరుపేర నెవడు కొ దిసకాొవ్యనిర్మాణ చణయుచవండు- | ఆలిని - సంగీత విద్యారహాస్యవనిధ్కిన వఏనవీగావిధాత, వధాసవభరు నాద్య్యు కారణజన్కి ప్రబంధాంకవంశ తై ఆప్రబంధాంవవంనమ ఆంతిభువిని | ప్రబలె రత్నాకరాస్య్యయిప్రథ వహించి | అందు ప్రభవింవతెలండదటో కుండచిండ్ర చందస తుషారసతి యశన్వారధనులు. న్‌ ౨ రత్నాకర రాజవంశముస మర్వాకారతిన్‌ తోచెన హ్యా! రత్నాకరమండు నిందుడు దయిలబైసట్టు నాయీశ శరుద డారోహించెను పుట్హసర్తి పుఠమందడధ్యాత్మ పీఠంబ్యు శ్రీ) కారుణ్యాముతిమూర్తి విశ్వజగతీ కల్యాణ కాంషామతిన శీ సాగరంబులు దాటి చనుడెంది విజ్ఞులు చరణాబ్రసన్నిథధి సంవసింప- | స్వయుముగా సడపించు. సకల సంస్తటు వొటి వారువీరసకనవ్యారు సేవాధర్మ మాసందముస తామె యుండు కెసగ- అసమాసమైస ధర్మాసుపత్రిని గాంచి | సిరిమీజి దేశాలు సిగుపడగ- క . ఉభయి సంధ్యల యిందు. నేత్రోత్సవముగ భకోటికి దర్శన భాగ్యమొుసగు చెబ్బుదేడుల పడుచు వాడిబ్బతగను ఇచ్యు అభయింబు నూకు నాయీన సరుండు. శనగన నరసింహ స్వామి

“యదా యదాహి ధర్మస్య గ్లానిర్దవతి భారత అభ్యుత్ధాన మధర్మస్య తదాత్మానం స్యజామ్మృ్మహం”

భగవద్దితలో భగవానుని వాక్యమిది. ఎప్పడెప్పడధర్శము విజృంభించి ధర్మమునకు గ్లాని యేర్చడుచున్నదో, అప్పడు నన్ను నేనే సృష్టించుకొనుచున్నాను. దశావతారములు జగత్చసిద్ధములైనను భాగవతము పకవింశత్యవతారములు పేర్కొనినది. కాని “అనంతావై అవతారాభొ అని శ్రుతి.

ఈ అవతారములలో కొన్ని అంశావతారములు. కొన్ని ఉగ్రావతారములు. కొన్ని , పూర్ణావతారములు. మరికొన్ని పరిపూర్ణావతారములని తత్వ వేత్తలు నిర్ధారించుచున్నారు. “దైవం మానుష రూపేణ” అనికూడా శాస్త్ర వాక్కము. రామచంద్రన్వామి రావణ నంవోరానంతరము కూడ, తనను వివ్హ్రంశనంభూతునిగా అభివర్ణించుచున్న బ్రహ్మదేవునితో “ఆత్మానం మానుషం మన్నే - రామం దశరధాత్మజమ్‌"” నన్ను దశరధుని కుమారునిగా, మానవునిగా భావించుకొనుచున్నానని తెలిపెను.

ఈ కలియుగమున షిరిడీసాయి, దత్తావతారముగా ప్రజలచే కీర్తింపబడుచున్నాడు. ఆయన సర్వమత నమానత్వం - నర్వదైవైకత్వము ప్రబోధించి, భక్తులనుద్ధరించి, మరల తాను ఆంధ్రదేశమున, వుట్టపర్తి గ్రామమున “సత్యసాయి”గా అవతరింతునని తెలుపుకొనెగు.

ఆ స్వామి యవతారమే నేడు అనంత ప్రవంచ మానవులు నత్మసాయీశ్వరుండని ఆరాధించుచున్నది. పాశ్చాత్యులలో హేతువాద న్నూర్తి ఎక్కువ. సైగా తొన్ని విషయము లందు భారతీయులను వారంగీకరింవరు. కాని నేడు అమెరికా-లండన్‌-ఫ్రాన్స్‌- ఆస్టేలియా-స్వీడన్‌ వంటి సుదూర దేశవాసులు 'బాబా' ఆశీన్సులకై వుట్టవర్తికి లక్షల నంఖ్యలో విచ్చేసి, తన్మూర్తి దర్శనమునకును, తదాశీస్తులు పొందుటకును, అనునిత్యము వేచియుండుచున్నారు. "4 9009 10 80006" అనే గ్రంథమున పాశ్చాత్యులు బాబాను గురించి తమతమ అనుభవములను, అనుభూతులను ఎన్నింటినో వివరించినారు. ఎన్నంటికిని శమింపని మొండివ్యాధులు, డాక్టర్లచే తిరస్కరింపబడినవి, బాబా విభూతి ప్రసాదముచే శమించినవనియు, బాబాయే స్వయముగా శస్త్ర చికిళ్యలు నిర్వహించెననియు, ఆపదలోనున్నవేళ భావించినంతనే భక్తులకు కొంగుబంగారమై దర్శనమొనంగి విపత్తులు గోటమీటుచున్నాడనియు నెన్నో యెన్నో పొందుపఅచి యున్నారు. ఏ మానహాత్మ్యమునులేని సామాన్యులకడ కింతింత దూరము తలంవక యింతటి వయప్రయానలకోర్టి ఖండాంతరంబుల నుండి వచ్చి ఆగర్భ శ్రీమంతులు సైతము దాసానుదానులుగా, భృత్యానుభృత్కులుగా సేవలొనరించుచు పుట్టపర్తిలో చెట్లనీడ వనీంతురా? నుఖముల వరిత్యజింతురా? బాబా దర్శనమునకై వడిగాపులుందురా? తద్వచశ్ర్రవణార్థమై పరితపింతురా?

ఆసేతు హిమాచలమునునత్యసాయిబాబా అవతార మాసాళ్య్యమును వేనోళ్ళ అగ్గించుచున్లది. భారత రాస్త్ర్రపతి మొదలు సామానుని వణకు ఆబాలగోపాలమాయన పాదములచెంత ప్రణమిల్లుచున్నది. కవులు, పండితులు, గాయకులు తవృహత్తమును గానముచేయుచచున్నారు. నర్తకులాయన గాథలనాడుచున్నారు. నూరి భగవంతము

(0

వంటి శాస్త్రజ్బలయన భక్తగణములో పరమాణువులైనారు. పుట్టపర్తియే వైకుంఠ థామముగా, బాబా శ్రీ మహావిమ్షవుగా అనంతలోకము భావించి భక్తిభావ పరవశ మగుచున్షది. బాబా విద్యాపోషకుడు. ఎన్ని పాఠశాలలు-ఎన్ని కళాశాలలు, వేదపాఠశాలలు, చివలఅకు విశ్వవిద్యాలయాదులే నిర్మించి, 'సత్మం జ్ఞానమనంతం బ్రహ్మ' యని వేదముచే చెప్టబడిన నత్యజ్ఞానములనందించి యుద్ధరించుచున్నాడు. అన్నార్తులు-రోగార్లులు- పీడితులు-తాడితులునైన ప్రజలకు ఆరోగ్భమందించి, ఆదరించుటకు, నర్వనముత్కష్ట వైద్యశాలనేర్చాటుగావించి, ఎక్కడను లభింపని అత్ముత్తమ వైద్యసేవలను ప్రజానీకమున కందించుచున్నాడు. ఆ వైద్యసేవలన్నియూ ఉచితములే. దరిద్రులను నారాయణ నస్వరూవులుగా భావించి, అర్చించి, వారికి వివాహవోాదులు- ఉపనయనాదులు నిర్వహించుచున్నాడు. తిండిలేనివారికి తిండి-గూడులేనివారికి గూడు, వ్యత్తిలేనివారికి వృత్తి నమకూర్చి జాతినుద్ధరించుచున్నాడు. వేనవిలో గొంతు తడుపుకొన గ్రుక్కెడు జలములేక అల్లాడుచున్న గ్రామములకు నీటి నదుపాయమును కల్చించి, వారి బాధలను పోకార్చి ప్రభుత్వములే చేయలేని, మవోకార్భ్శములను నర్వనమర్థుడై యొక్కడే నిర్వహించుచున్నాడు. ఇవన్నియు బక యొత్తు. ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానము మానవ జీవన విధానములో నంస్పృతిలో బక ప్రధాన భాగము. ఆధ్యాత్మిక శిఖరములకు చేరికొనుటకే జీవుడు పరితపించును. అన్ని కల్లియు, ఆత్మశాంతిలేక అలమటించు ఆర్హులకు, జిజ్ఞానువులకు, తన బోధనలచేత నంత్యృప్తిని కలిగించి సేదతీర్చచున్నాడు. తనను నమ్మనవారికండయై తోడునీడగా, తానే నడిపించుచున్నాడు. అజ్ఞానాంధకార నిమ్షగ్ష జీవులకు దివృజ్యోతియై మార్గమును | చూపించుచున్నాడు. అనంతవిశ్వాంతర్భాముడైనను, పుట్టపర్తి ప్రశాంత నిలయములో భక్తులకు దర్శనమొనంగుచున్నాడు. మహాకవి తల్లజుడు - భక్తియోగ నిద్ధుడైన కానుల పురుషోత్తమ కవి శ్రీకృమ్ణుని గురించి, “భువనత్రయైక నంపూజ్యండవగు నీకు నందకుటీరమా మందిరంబు?” అని ప్రశంనించెను. అట్లే బాబా ఆత్మస్వరూవుడైనను, ఇవ్పడీయవతారమున భక్తులకు రక్షకుడై హితుడై-స్నేహితుడై ఆదుకొనుచున్నాడు. నాయిరాముని చరణరజంబుదాల్ళీ ధర వనుంధర నామ నంభరితయయ్యె సాయి నామామృత మధురనంబు గ్రోలి అమరగణమమృతతాంధన మైరహించె ఆలి మొవ్వ వృషాద్రిపతి ఆంధ్రశాఖాధ్యక్షులు ప్రభుత్వ మహిళా కళాశాల - గుంటూరు (1)

| ానార్రాార్టై నాలాలు ఎందరో మహానుభావులు అం | స ల్లా లం కీ దరికి వందనములు. | |] తదా” భక్తి- జాతిని ఏకంగా అట్టిపె . గ్‌ వాపా న్న శ్మ| ట్టుటకు ఒక మార్గం. వివిధ (| ప్‌ - ళో స గ మతాలతో, వివిధ జాతులతో, వివిధ ; [ 7 , ॥ భాషలతో ఉన్నటువంటిది భారతదే | [ /. | * | శం. భారతదేశాన్ని ఒకటిగా చేయు | “| టకు గల కారణము భారత | / . | | _ భాగవత రామాయణాలు మొదలగు 1 (గ్రంథములు మనకు అందించిన భక్తి భావనే! ఏకత్వంలో భిన్నత్వం 1 --- భిన్నత్వంలో ఏకత్వం మనది. దానికి ఉదాహరణ ఆది పరమ | 1 శివుడే. . ఆ భక్తి తత్వాన్ని అతివేలంగా (ప్రబోధించిన మహాకవి కాసుల 1 పురుషోత్తమకవి. సర్వశాస్తార్ణ తత్వజ్ఞుడు, తపోధనుడు, బుషి | 1 బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి, సర్వకళా ప్రవీణుడు. ఆయన శతకములలో 1 వాడిన పదములు లలిత మనోహరములు, మృదు మధురమైనవి, | 1 అపురూపమైనవి. భారత, భాగవత ఇతిహాసాది (గ్రంథములలో సైతము 1 కానరాని నవ్యమైన, భవ్యమైన, వినూత్న పదములు. ఆయన శైలి 1 అపురూపము, అనన్యము. ఈ మహాకవి వైభవాన్నిగూర్చి తిరుపతి 1 వేంకటకవులు ఆంధ్రనాయక శతకములోని మకుటం, చిత్ర, చిత్ర, 1 ప్రభావ, దాక్షిణ్యభావ, హతవిమతబజీవ, (శ్రీకాకుళాంధ్ర దేవ అనే , ( మకుటంతో ఆంధ్రదేశం ఏడు నిలువుల లోతు పునీతమైనదని చెప్పారు. 1 భాగవతాన్ని బమ్మెర పోతరాజు రాయకపోతే ఎవరు రాసేవారని వారి 1 శిష్యులు అడుగగా కాసుల పురుషోత్తమకవి రాసేవాడని చెప్పేవారట. 1 విశ్వనాథ సత్యన్నారాయణగారు ఆం(ధ్రనాయక శతకములోని పద్యము 1 లను కిన్నెర కంఠంతో అనేక సభలలో పాడినారని నానుడి. | వ్యక్తిలో బాధ్యతను నిజాయితీని విద్యుక్త ధర్మాన్ని సక్రమముగా 1 నెరవేర్చగల శక్తిని యుక్తిని ఆధ్యాత్మిక, భక్తిజ్ఞానం ప్రసాదిస్తుందని , 1 చాటిచెప్పిన మహనీయుడు. ఈకవి తన అతులిత కవితా మాధురీ | (ఏ

. మహిమనంతా ధారపోసి మకుట మాధుర్యాన్ని ప్రతి సాహితీవేత్త, 1 సహృదయ పాఠకులు ఆస్వాదించి చక్కని అనుభూతిని పొందునట్లుగా 1 శతకాన్ని రూపుదిద్దినారు. శ్రీ కాసుల పురుషోత్తమకవి (ఈయనకు పుల్లమరాజనే ( నామాంతరం కలదు.) అది కృష్ణాతీరము దివిసీమ, మండలం అందునా 1 శ్రీశ. 1791వ సంవత్సరము దేవరకోట ప్రభువు రాజా అంకినీడు . 1 బహదూర్‌ గారి ఆస్టానకవిగా ఉన్నారు. ఆ మహనీయుని కన్న | 1 పుణ్యదంపతులు రమణమాంబ, అప్పలరాజులు ధన్యజీవులు., అద్దంకి [ ( తిరుమలాచార్యులు ఈతని గురువై తరించారు. కవి భట్టరాజ కులానికి | 1 చెందినవారు. ఈయనది కాశ్యపగోత్రం. గ్రామము పెద్దప్రోలు ఈ 1 కులమువారి స్తోత్రాలతో సరస్వతీదేవి పరికల్పిత సాన్నిధ్యం కలదిగా , మహాకవి కాళిదాసు అభివర్షనం. | కృష్ణదేవరాయల ఆస్టానకవి వసు చరిత్ర కర్త భట్టుమూర్తి | 1 పబంధాంకం రామరాజ భూషణుడు, దౌవతం మానవాకారం (శ్రీ) 1 భగవాన్‌ సత్యసాయిబాబా, భారద్వాజ గోత్రం, ఆపస్తంభ సూత్రం | (రత్నాకరం సత్యన్నారాయణ రాజు) ఈ కవి వంశీయులే, [ ( ఆం(ధ్ర సారస్యతంలో కొన్నివేల శతకాలు ఉన్నట్టు పరిశోధనలో 1 తేలినది. అట్టివానిలో పురుషోత్తమకవి శతక ద్వయ సౌందర్యము , ' మహోన్నతమైనది. పురుషోత్తమకవి మహా భక్తుడై నాలుగు శతకములు | 1 రచించెను. ( 1 1. మనసా! హరిపాదములాశ్రయించవే 1 2. పరాకు భద్రశైల రామ! భక్త కల్ప (ద్రుమా। 1 అను మకుటము గలవి. ఆయన శతక ద్వయము అంధ్రనాయక | , శతకము, హంసలదీవి వేణుగోపాల శతకము. శతకములోని భాష 1 సరళము. భక్తి భావ యుక్తము. పదముల కూర్చు లలిత మనోహరము. , అంతటి మహోన్నతమైన కవిని గూర్చి ఎంతని వ్రాయగలము. | ' ఆయన కవిత ఎంతో వాసిగలది -- రాసిగలది. ఎంత వ్రాసినా | 1 ఇంకా ఎంతో వ్రాయవలసి ఉన్నట్టుంటుంది. ఎందువలనంటే కవి 1 హృదయం కడలికన్నా మిన్న. సర్వ విజ్ఞానములు ఎరిగిన తపోనిధి, | , ఆగమ శాస్త విధులందు, కర్మలయందు సిరమైన ప్రజ్ఞ కలవాడు. | 1 వేదాంత విద్యా పారంగతుడు. ఎంతో సామాజిక స్పృహ కలవాడు. | 1 భూత - (ప్రేత - పిశాచాదుల రాక్షస పన్నగములను మట్టుపెట్టుగల , | మంత్ర శాస్త్రజ్ఞుడు. మహా తపస్వి. ఆగమవేత్త, ( (1)

కావ్యజ్ఞత, రసజ్ఞత, తత్వజ్ఞత, శా(స్తజ్ఞత ఆతలసినవాడు. ఆగమ [ [ శాస్త్రములో ఉద్దండ పండితుడు. 64 రుచులతో నిత్య నైమిత్తిక | (1 కార్యక్రమములు చేయుటలో సిద్ద హస్తుడు. వైఖానస కల్పసూత్రము, [| పాక యజ్ఞము, సోమ యజ్ఞము తెలసినవాడు. . ( ఓ! శ్షీరన్యాయం ఒక్క హంసకే తెలుసు. కానీ*” కాసుల 1 పురుషోత్తమకవి కవితా వైభవం, పండిత, పామర్శ బడుగు వర్గాలను ( 1 సైతము. అలరించు సుమధురమైన కవిత. ఈయన పద్యాలను ఒక [ [ గీత కార్మికుడు తాటిచెట్టు ఎక్కి కల్లుగీస్తూ తన్మయంతో ఆం(ధ్రనాయక 1 శతకములోని పద్యాన్ని అతి మధురంగా, లయబద్దంగా, (శ్రావ్యంగా | 1 పాడుట స్వయంగా కవిగాంచి ఆ గీత కార్మికునకు (అందుకే అన్నారు | [ "పెద్దలు రవిగాంచనిది కవిగాంచునన్సి తనకు రాజుగారు బహూకరించిన న రత్నాల హారాన్ని ఆ గీత కార్మికుని కంఠాన అలంకరించి ఆలింగనం ( [1 చేసుకొని తన్మయంతో ఇప్పుడుగదా నా కవిత సార్టకత చెందినది అని ఎంతో ఆనందము వెర్లివరియ సంతోపషించినారటు. ] భాగవత బంధువులందరు ఆంధ్ర మవావిస్ణు గాధల తోరణమైన ([ [ఆంధ్రనాయక శతకాన్ని పఠించి మధురానుభూతులను పొంది ఆ [ విష్ణుదేవుని దయకు, కృపకు, కరుణకు పాత్రులై అనంత కళ్యాణ | 1 సౌభాగ్యావహమగు సంపదలను పొందుడు. మతం ఎప్పుడూ మానవ శ్రేయస్సును సమాజ క్షేమాన్ని కాంక్షిస్తుంది. ఏ మతమూ హింసను ప్రభోదించదు. | న అంతటి మహనీయుని కవితకు సంపాదకీయం వ్రాయుట నా | 1 తరమా! కేవలం ఆ కవి నన్ను ఆవహించి సాయి కృపతో నాతో | |] బ్రాయించిన మాటలివి. ** నేను అతి నామాన్యుడను అచురం బెరుగని | 1 తెలుగువాడను, మివాడను. ”' ] ఈశతక ముద్రణకు నాకు సహాయ నహకారములందించిన 1 మిత్రులకు, (శ్రేయాభిలొషులకు, ముద్రణ కర్తలకు, కవితా వైతాళికులకు 1 నా పృాదయ పూర్వక నమస్తుమాంజలులు. స్ట నర్వేజునాః నుఖినోభనంతు న్‌ | షు . భవదీయుడు ] వడాలి అంజంరాజు సావానవవావావవవావవపవవవవవవావావావ వావ వవహ నవనవ హవన హహ వప హవన హవ హవ పవ పవప పవ హవాను

'స్ట్రవవనననవననవవవవావవ న బవ పవవతవనత వివ వీ | భరతభూమి క్క బిందువు ధర్మం. ధర్మకర్మ| హ్‌ ముల రెండింటికి విహరణస జ్ర (స అములు వేదములు. చ్‌ ళన ( శ్ర లా. ములు మంత్ర ('బాహ్మణ దనేలో..._బైత్య పూజా విధాన ళ్స (పో! ములుకాక (ప్రతినెల నిర్యహ। లాంతరు చవలసిన పూజా నెవేద? మామా సా వా లం ని. యు వి కార్యక్రమముల ఎవరములు, తై రె రి ష్‌ ద్వాదశమానార నం :

• మార్షశీరమూాసం ; గౌళ్యం || (ముర్గాన్నం, నివేదన: ద్రవ్యములు (నీరు, బియ్యం, పెసరపప్పు, బెల్లం, నెయ్యి, పాలు) పుష్వచూసం : గోక్షీరం (అవుపాలు, నివేదనచేసిన నివేదన ఫలితం సంవత్సరం పొడుగునా వచ్చును) | మూఘమాసార నం : అగురు, చెంగల్వని కోస్టుు మొదలగువానిచే తయారుచేయబడిన _ భూప(ద్రవ్యం చైత్రమాసం : సుగంధపుష్పములచే. దేవుని అలంకరించిన సంవత్సరం అలంకారఫలం వచ్చును. వైశాఖమాసం: నది తటాకం (చెరువు) కూపం నుండి తీర్ణమును | తెల్ల్వూరుజామున పరిశుద్ధమైన నూతన ఘటముతో మంచినీరును తెచ్చి, వడియపోసీ వగలంతయు ఎండయందు వుంచి రాత్రి చంద్ర | కిరణములయందు వుంచి, సూర్యచంద్రులచే చూడబడినట్లి ఆ నీటిని _వేరు ఘటములందు వుంచి, మంచి గంధం, వట్టివేరు, ఏలుకలు, (1)

పచ్చ కర్వూరం, మొదలైన వానిని వుంచి, మరునాడు స్వామికి నూతన కరకములో(చెంబు) వుంచి, స్వామికి అర్పించవలయును, | నివేదన సమయంలో. దీనివలన సంవత్పరఫలితం లభించును. 'విశాభానక్షతం. రోజున విశేషపూజీ సల్పి, మామిడిపంధ్లు పాలతో కలిపి అన్నము వండి నివేదన చేయవలయును, చ్యేషమూసం : అమృత(ప్రాయమైన తీర్ణముతో( నీటితో) స్వామికి స్నాన

। ముచేయించి పట్టు, నూలుతో చేయబడిన పలృని వస్త్రము కట్టి (సమర్పించి), అర్భించవలయును. ఇట్లు చేసిన సంవత్సరం అంతా ఫలము వచ్చును. స్నాన తోయ్య (తీర్ణం) దానఫలం, వస్తదానఫలం, కల్లి చిరాయువు అభించును. | ఆషాధమొనం : ్ల్యో(ద్రవ్యములతో నిత్యము తరం ఈయవలెను. అర్హ్యదవ్యములు దర్భలు, అక్షతలు(నసింపులేనివి, నువ్వులు, వడ్డు, యవలు, మినుములు( ప్రియంగు), (ప్రేఖణం, తెల్లఆవాలు, పాలు, | పెరుగు, నెయ్యి, కలిపీన తీర్షం నిత్యం చేయవలను.

శ్రావణమాసం : నెయ్యి, పెరుగు, నివేదన నిత్యం చేయవలెను. కృష్ణాష్టమి

' రోజున విష్ణుని విశేషముగా పూజించి. ఆవుపాలు వెన్న ఎక్కువగా నివేదన చేయవలెను. ఫలితం ఈ క్షీరము సంతానంలేనివారు "సేవించిన తప్పుక పుత్రవతులు. అగుదురు. భాద్రపదం : అపూపము పిండివండలు) నివేదన చేయవలెను, గారెలు, బూరలు, వుం(డ్రములు,( వుండ్రాళ్ళు), అరిసెలు మొదలగునవి నివేదన చేయవలెను, ఆశ్వీజమౌసం: సుగంధ నువాసితమైన తాంబూలం. నివేదన చేయవలె యును. తాంబూల విశిష్టతను శివుడు పార్వతికి చెప్పిన మాటలు

_ తాంబూఅంకు వలయు (ద్రవ్యములు, ఆకులు, వక్కలు, ఏలుకులు, లవంగాలు, పచ్చకర్వూరం, జాజికాయ, జాపత్రి, సోపు, కుంకుమపువ్వు, కస్తూరి, సున్నం, కాచు(కవిర్రి. గుణం :- కారం, చేదు, తీపి, వగరు, అమరురుచులు గలది. ఉప్పం, వారము, వాతము సోగొట్టును. (క్రిములను, కఫమును, నోటి దుర్వాసనను పోగొట్టును. ముఖమునకు అలంకారము, నోటిని శుభ్రంగావుంచును. కామోద్దీపనమ్హు. పదమూడు గుణములు.

|, ఈ తాంబూలమునందు లభించును. “సీకరణ | ఎ. అంజం౦రాజు |

(1)

వ్యాదయ నీరాజనము ““కషునియంబులు - భక్తి సింధుపులు - భక్తర్రేణి కల్పాగముల్‌ ప్రమదాలోల రసాలవాలములు శబ్బబహ్మసంవాసముల్‌ సుమగంధంబులు భారతీసతి శిరశ్యూడామణుల్‌ సాహితీ నిమలాకొశ సుధాకరస్మెత కళావీచీసరః పద్మముల్‌ న్య | కరా జా వ్‌ క సాలు స శ ర 1 కొసు లాన్వయ దుగ్దార్దికంజువైరి జా ఆస కేయాల్లే | ఘనుడు పురుషోత్తమాహ్వయకవి విధుండు వ్రాసిన మనోజ్ఞశతక ప్రపంచమనుచు అనిశమంజలిగావింతురాంధ్రజనులు. కాసుల పురుమోత్తనము మహాకవి పితామహుని నామము వినని తెల్లువారుండరనుట అతిశయోక్రాదు. ఈ మహాకవి తల్లజూడు మహా విష్ణుభక్తుడు. సనకసనందన నారదాదిధకకోటి యందు చేర్చదగినవాడు. విరాగిజనా(గ్రేసరుడు. అపరవాగ్దీవతాస్వరూపుడు. ఆంధ్రసాహిత్యమున మహాకావ్య రచనచేయక్క కవీంద్రుల సరసన పీటవేయించుకొన్న కవి, పురుషోత్తమ కవీంద్రుడు తపు అన్యులు లేరు. ధూర్తటి కాళహస్తి మాహాత్మ్య్యమును వ్రాయకున్నను కాళహస్తీశ్వర శతకము చేతనే మహాకవి పదము నందదగినవాడని విమర్శకులు భావించినను, ఆయన మహాప్రబంధమును రచించినాడు కదా పురుషోత్తమ కవీంద్రులు, ఆంధ్ర నాయక శతకము, హంసలదీవి వేణుగోపాల శతకము *మనసాహరి పాదములాశ్రయింపవే *“అనుముకుటముగల శతకము - “భకనల్పద్రువూ!? అను మకుటముతోడి శతకమును రచించియున్నారు. కేవలమిట్టి శతకరచన చేతనేయీ మహానుభావుడు సముహాకవీంద్రుల పంక్తి పెద్దపీట సెట్టించుకొనినాడు. ఒకసారి కవి సమ్రాట్‌ విశ్శనాధవారు ఆకాశవాణిలో భాషించుచు *చిత్రచిత్ర ప్రభావ దాక్షిణ్య భావ! హతవిమతజీవ! (శ్రీకాకుళాంధ్రదేవి? అను ఆంధ్రనాయక (1)

మాసికొనివచ్చిరి. ప్రపంచవం వీన్నియిమందినది. కాసుల పురుషోత్తమ కవిశార్డూలురు, కాలకృత్యములు తీర్చికొని కృష్ణలో దిగి ఒక తాటియాకుపై “హరునిలలాలఘర్మ కణమందున నుదృవమందిపార్యతీ పరిణయవేర దీవనలు పల్కి పురంబులు కొలువేళ ఈ శ్వర బిరుదాంకముల్‌ పొగిడి సర్వజనంబుల మెప్పుగన్నవా క్రైయగు భట్టువెవ్వుడపకారము సేయునొవాని కాయువున్‌ సిరియు దొలంగుగొన మృతి చెందెదవీ వెడవల్లి గంగనా”? అను పద్యమును రచించి దానిని విరిచి కృష్ణాప్ర్రాహమున పడవైచిరి. అంతే. గంగనమడిసినాడు. సహజముగా సత్త్వగుణ సంపన్నుడగస కవీశ్వరులు శాపాను[హ సమర్హులు, ఆరింట “టి కారము నుంచి రుద్రగణ ప్రయోగము చేయుటచే నాతడు మరణించెను. అట్టి మహా కవీంద్రుల '**ఆంధ్రనాయకశతకముూనకు ఆంధ్రసంస్కృతాంగ్ల ఛాషలయందు తలస్పర్శమొనరించిన మహా విద్వత్కవులు - లజ్బ ్రతిష్టులు, అనేక కావ్యకర్తలు - రసహృదయులు, మిత్రమణి (శ్రీమాన్‌ శనగన నరసింహ స్వామిగారు, వ్యాఖ్యానమును రచించుట పసిడికి తావి యచ్చినప్టైనది. నేను ఒకటి రెండు పద్యముల టీకాతాత్పర్యములను మాత్రము చమూచునదృష్టము కలిగనది. సరసమై = సరళమై - సుందరమై - నిర్మలమై వారి వ్యాఖ్యానము పఠితలకు అంకస్తితార్హపేటి కాగలదు. శతకమా గుణాధిక్య విస్త్రతము. వ్యాఖ్యాత మహాసమర్హుడు. ఇంక నాబోటి అల్పజ్ఞులు ఎల్లు ్రశంసింప జాలుదురు? క్రీ శనగన వారి శబ్బ పాండిత్యము అనితరసాధ్యము. ఒక్కమాట. కావ్యరస[గ్రహణపారీణులు, కవితాపక్షపాతులు. నిర్మల చిత్తులు - కార్యదీగాతత్పరులగు (శ్రీమాన్‌ అంజంరాజుగారు, (శ్రీ) కాసుల పురుషోత్తమ కవి చంద్రుల పేరిట నొకకవితా పీఠమును నెలకొల్పుట ఆంధ్రజాతి అదృష్టము పైగా ఆ మహనీయుని కవిత్వము నందణకు పాయసముగా నందించుటకు చేయుచున్న కృషి బహుధా ప్రశంసనీయము. ప్రాతస్స్మృరణీయము. వారి శతకముల కన్నింటికిని రసభరిత వ్యాఖ్యానములు శ్రీ శనగన నరసింహ స్వామి గారి లేఖిని నుండి వెలువరించుటకు (ఫ్రీమూన్‌ అంజంరాజుగారు దీషాబడ్డులగగాక. ఈ మహాయజ్ఞమున *ఉడుతాభక్తి'గా ఈ కొలదివాక్యములు రచించుట కవకాశము కల్పించిన మాన్య మహేదయులు (శ్రీమాన్‌ అంజంరాజుగారికి కృతజ్ఞడాధివందనములు,. భకపాదరేణువు మొవ్వవృమషాద్రిపతి ఆం ద్రోపన్యాసకులు ప్రభుత్వ మహిళాకళాశాల - గుంటూరు. (7)

| షా ళీ జీ (7 + ( ల్‌ ్న్ని మ కము జ! శ ఆట లే | కనా శ గ త కీ [న్‌్‌ క లాల లా ట్ర నా? వాం స, ఓ | వొరునిలలట ఘర్మఫంముంమన వగ క మి | న్న. క | ( గ జం ( గాలే ॥ క థి న్‌ | గీ ౨ ల ప్రూవ్‌ కే వా ఇ సా ఇ। న్‌ కా క! క షక న వానా గాత రతు ము క డీ సా | | షి ళ న. జ్ర ళీ క ఆహా? అనా ఆన్ని లా బు షం న్‌ కీ స్‌ో ( ణీ | | | . చం 4 7 | ఆ! - శా, స్త చ టన్‌ స క | ్త రికా / ఫ్‌ (తయా = థీ కళ || భగ! అ శో కో కనాలి ఎ కజైల్‌ షో ప గా యాం , స వ నం లా ల ( టు జ

పురువోతమ దర్శనం మ అప... “0 (శ్హీచూన్‌ అగ్నిహోత్రం యోగానంద నరసింహాచార్య శారదా కళాశాల, విజయవనాడ-3 కాలం మారింది 'అని నేడు అందరు అంటున్నారు. కాని, మారింది కాలం కానేకాదు. ముమ్మాటికీ మారింది మూనవుడు ఒక్కడే. అతని భావాలు నిరంతరం పరిణామశీలాలు. కాలచక్రగమనంలో మనిషి తనకు అఇభించిన అవకాశాలను తన అవసరాలకు అనుగుణంగా మలచు కుంటునా ఎడు... అనాదిగా జరుగుచున్న తంతే యుది. అయితే గతకాలాలలో ధర్మాన్ని కేంద్ర బిందువుగా స్వీకరించిన మానవులు అధిక శాతం మంది తమ పరిథిని తాము గుర్తించి ప్రవర్తించేవారు. పాపభితి వారిలో అధికంగా ఉండేది. నేటి మనిషి మనస్తత్వానికి స్వార్దం పునాదియైంది. ధనం. జీవన సౌధం అయింది. అంప ఫూర్వీకులంతా నూటికి నూరుశాతం చాలా మంచివారని కాదు దీని ఆంతర్యం. “సర్వం స్వార్దం సమీహతే* అన్న మాఘ మహాకవి మాటలు అక్షరశః సార్వకాలిక సత్యాలు. స్వార్టం అలనాటివారిలో కూడా వున్నా యింత అధికంగా వారికి లేదు. దానికి కారణం నిరంతరం వారికి సజ్ఞన సంభాషణం, జ్ఞాన బోధ వంటివి అందుబాటులో వుండేవి. నేడవి పూర్తిగ మృగ్యమైనాయి. అలనాటి విద్యావిధానంలో హితబోధ, ప్రపంచావగాహన, పురాణాదులలోని ఎన్నెన్నో మంచి చర్జల (ప్రసంగాలు సత్పురుషుల ప్రవరనాదులు మిక్కుటంగా వుండేవి. అలాంటి అంశాల పఠనపాఠనాదులచేతను, వినటం చేతను, సెద్దల అనుభవ పరంపరలను కన్నార దర్శించటం చేతను మనిష్షికి విశేష విజ్ఞానం లభించేది. ఆచఠణీయ మార్గాలను సుగమంగా మనిషి అందుకోగల్లేవాడు, ఇంతటి విజ్ఞానాన్ని మనిషికి ఏకకాలంలో అందించిన ఘనత శత సాహిత్యానిదే, వాజ్బయంలో శతకానికికొక విశిష్ట స్టానం -వుంది. కాబక్టే పూర్వులు తమతమ పిల్లలకు చిన్న నాటి నుండే ఈ శతకాలకు పాఠ్యాంశంలో ప్రధాన భూమికను ఏర్పరచారు. మనిష్‌ మనసుకు నిరంతరం కర్తవ్యాన్ని బోధించగల స్థాయి సత్తా శతకానినే వుంది. పామరులైన వారు కూడా వినటం ద్వారా విజ్ఞానాన్ని, లోకాచరణ మర్గాన్ని ను కొనే అవకాళాని 1, శతకాలు కరి ఏంచాయి. శతవాబ్బయంలో ఎన్నెన్నో అనర్హ రత్నాలు ఉన్నాయి. లోకం పోకడను అద్దంలో 'చూపించినవి కొన్ని జీవన సత్యాలను కుమ్మరించిన మరికొన్ని సుమతీ శతకాడుల్కు

యూ కోనకు చెందిన శతకాలు. గానీ ఆంధ్ర నాయి *ంపేకం కచక్ష సాహిత్వంవేనే చాలా విలవ్షణమైంది. ఎన్నెన్నో భావతరంగాలను తమలో వెదిగించుకొనే పద్యాలలో శ్రీ కాసుల పురుషోత్తమ కవిగారు రచించి ధన్యలైనారు. త మహావిష్షుని అనంతపవైభవ ప్రాభవాదులను ఆంధ్ర నాయక శతకంలో అభివ పాఠకులందరికీ ఆనందం కల్గించారు. ఆలోచనలను రేకెత్తించారు. ప్రతి పద్యం పాఠకుని ఆలోచనాలోచనాలకు అంజనం లాంటిది. త్వరత్వరగా చదువుటకు అవకొశం అంతగా లేని శతకం ఇది. శతకంలోని ప్రతి పద్యం ,శ్రీ మహావిష్ణుని దశావతార జీవిత గాధలను కుమ్మరిస్తుంది. ఆ సమయం సందర్భం పురాణగాధ తెలియనప్పుడు పద్యం ఏమార్రం అర్హం కాదు. సీస పద్యం పైకి చాలా సులభంగా వున్నట్లు కనిపించినా అంతరాంతరాలలో అనేకానేక మహావిషయాలను తనలో నిబిడీకృతం చేసుకొని పాఠకుని ముందు సాక్షాత్కరిస్తుంది.

(శ్రీమన్నారాయణుడు సర్వాంతర్యామి. ఈ అంశంను పూర్వ కవులెందరో ఎన్నెన్నో రీతుల వర్లించిరి. కాసుల పురుషోత్తముని వాక్కుల సంయోజనము చాలా విచిత్రమైనది. చెప్పదలచిన విషయమును భ్యంగ్యంతరముగ, బహు సుందరంగా. చెప్తుటలో

అచటలేవని కదా యరధచేత జఆచె గ్రు

డత సభాస్తంభంబు దొనవేంద్రు

అచట లేవని కదా యాత్మియ సభను దౌ

పదివల్వ లూడ్చె సర్పధ్వజుండు 9వ పద్యము

"పె పద్య పాదములళలోని భావము. మిక్కిలి గంధిరమైనది. పురాణ విషయకమైనది, భగవానుని ఉనికిని సూచించు నట్లిది. దానవేంద్రుచైన హిరణ్యకసిపునకు విష్ణునిపై గల వైరి భావము లఅబ్లు ఆయనను ప్రవర్తింప జేసినది. స్తంభమును తన అరచేతిలో ఆఅహంవారముగ, ధైర్యముగా (గ్రుద్లినాడా. సజ్షన సంరక్షకుచైన (శ్రీహరి ఆకస్మికముగ ప్రహ్లాదుని రక్షించుటకు అచటికి సిద్దమైనాడు. భగవానుడు దుర్షనులైన వారిని సంహరించుటకు ప్రత్వేకముగ ప్రయత్నించ వలసిన అవసరము లేదు. కానీ సజ్జన సంరషణమే ఆయనకు అహర్నిశము ముఖ్యమైనది. ప్రహ్లాదుని వంటి సజ్షనుని సంరక్షించులకు (శ్రీహరి తప్పక రావలయును. ఆ రాకతోనే దుగ్షనుని సంహరించుట జరుగును, అను విశిష్టాద్వైత సంప్రదాయమును కవి పరోష్షముగ పై పద్య పాదములో నింపినాడు. శిష్టరక్షణ చేయుట యందే దుష్ట శిషృణ యిమిడి యున్నది అలనాడు నీ భక్తుడైన (ప్రహ్లాదుడు, అభిమన్యుడు, ద్రౌపది వంటి నారిని కాచిన ఘనుడ వను పేరొందిన నీవు సర్వసిద్దికరవ్నేర్రమైన (శ్రీకాకుళమున (శ్రీహరివై నిల్చి భక్తజన

సృషరషకుడవై యుండుట మా భాగ్యమని కవి ఆంధ్ర నుహావిష్ణుని కొనియాడినాడు.

“నేటికిని ఆలయమున వైఖానసాగమము ప్రకారము స్వామి వారికి అర్భనా నైంకర్యములు జరుగు చున్నవి. ఆగమములలో శ్రీ, వైభానసాగముము ఉత్తమోత్తమమైనది. అట్టి ఆగమము ద్వారా వివిధ పూజా ఉత్సవాది కార్యక్రమములను జరిపించు కొనుటలో ఆలసత్వమెందులకని నిగ్గదీసిన ఘనుడీ కవి. కొంతకాలము పూజలు నిలిచిపోయినట్లు కవి చారిత్రక అంశములను భావితరాల వారికి తెలియ జెప్పినాడు.

కవి శతకంలో “కీర్తినిందగ వర్షించి గేలిపరుతు”” అని న్రాక్కుచ్చినాడు. భగవానుడు భక్త పరాధీనుడు, భక్తుని కోరిక మేరకు భగవంతుడు ప్రవర్తించుట భక్తి మార్గ సమ్మతము. ,క్రీహరి లీలలను అభినందించుచు కవి.

భిల్దాంగనా దంత పీడిత ఫలభుక్తి హేయంబు దోచలేదింత నీకు సంగక్రందనాత్మజ స్యందన సారధ్య మేరుసుగా దోచలేదింత నీకు -21వ పద్యము

శబరి ఇచ్చిన ఎంగిలి పండ్లు తినటం నీకు నీచంగా అనిపించలేదా? అర్హునుని రథాన్ని నడపడానికి సారథిగ అంగీకరించటం నీకు చిన్నతనంగా లేదా? యని కవి ప్రశ్నించాడు. పరమాత్మవైన నీవు నీ భక్తుల కోర్కెలను మన్నించటంలో చూపిన నేర్చు అద్వితీయమైందని ప్రశంసించటం గమనాన్దం. పైగ లోకమంతా నీ పిచ్చిచేష్టలను సమర్షిస్తూ భక్తుల కోరిక మేరకు చేసినవేనని చెప్పటం చాలా విచిత్రంగా వుందని కవి నందా స్తుతి కడురమ్యంగా వుంది.

ఆంధ్రనాయక స్వామి! నీ కుటుంబ చరిత్ర చూస్తే నీ అంత దరిద్రుడు వేటెకడు లేడు అనిపించే తీరులో ఆలు నిర్వాహకురాలు భూదేవి అనే పద్యం. సాగుతుంది. పైకి అంతా నిందాపూర్వకముగానే కన్పిస్తుంది. చివరి పాదాలలో నీవు “మొదటి నుండియు దామోదరుడవోొ' అనటం మహాద్యుత ప్రయోగం. ఆది నుండి నీ కుటుంబం నిన్ను విలాసపురుషుడిగనే తీర్చి దిద్దింది అని అర్హం. *దొామోదరి”” శబ్టానికి దరిద్రుడు, తులసిమాల, ఉదరముపై (వ్రేలాదువాడు అనే శ్లేషార్దాలను కవి చక్కగ ఉపయోగించుకొని నాడు మీ యింట్లో వారంతా ఇంత గోప ఎవారైతే యిక నీవెంత గొప్పవాడివో నేను అభివర్షిచలేనని కవి భావన. పరాత్పరుని లీలా గుణ విశేషాలను వర్షించటం అంత సులభం కాదని తాత్పర్యం. ఇలా పురుషోత్తమ కవి ఆశ్రియఃపతియ్రైన పురుషోత్తముని ఎన్నెన్నో వన్నెచిన్నెలతో వర్ణించి తాను కృతార్ణుతై పాఠకులను కృతార్జులను చేసినాడు.

(11)

లో సక. ర ర్త / లో టి న స గం ఆలు నిష్యహకుకంలి జ్ర, చితీచితు వుభావ ష్య్మాఖ్య క రా గు హఠం ఘువ జీు శఉశగాళ 2: కాములళాం వ. యై | షైల్రైలా (లు జో ల జాయే పు త యై. స్స్‌ 1! కక్షలో? న! | క్త! గ్య న జాం."

అ అపూర్వమ్రనది ఆంధ్ర నాయక శతకం?!

స / అపుడు ( ఆరోతరగతి చదువుతోన్న రోజులు.... / ష్‌ నం + వీద్ధి అరుగుమీద, తుంగ చాస మీద, | 4 క స బాసింపట్టు వీసుకొని బుద్దిగా 1 ను చదువుకొంటుస్న సమయిం.... (చా | “ఆలు నిర్వాహకురాలు భూదేవి టై | త యవీల భారకుడసు నాఖ్యందెచ్చె*”

• అనే సీస పద్యం-

నాజంట వెవుల పడవల మీద చల్లగొం.... మెల్లగా,.... సవ్యంగా,... శ్రావ్యంగా... తెరచాప లెత్తుకొని మససుసు మతరోమంచి తీరాలని లాక్కెళ్ళి పోయింది.

ఆ పద్యాన్ని ఆలసించిస అపరివిత భిక్షుకస్వామివిి వాలు కుర్చీలో కూర్వొని, పేపరు దడువుకొంటుసన్న మా నాన్నగారు (కవి సుధానిధి భల్లం తిరుపతిరాజు) మినీ ఇంటర్‌ వ్యూ చేస్తుండగా ఆశృర్యంతో, ఆసందంతో వారి ముందు నిలబడ్డ ప్రత్యక్షసాక్షీని నేసు.

అప్పుటికే అనేకుల పద్యాలు నా నాలుకపై నాట్యమాడేవి.

ఆ భిక్షుక సా మి ఆనేక సీసపద్యాలు రాగ భావసంయుక్తంగా ఆలసీస్తుంటే ఆచేతసంగా నిలబడి పోయాను.

ఆ సీస పద్యాల్లో.... పడకలో- భావనమస్వయంలో ఏదో కొత్త దసం - కన్పించింది!... విన్సించింది!!

అలో ఆంధ్ర నాయక శతకంి నా సాహితీ జీవస సంచికలో తొలిసేజీ అయ్యింది. ఆ షణం సుంచి కాసుల పురుషోత్తమ కవిపై అభిమానం అర్లవమైంది.

శ్రీనాధుని తర్వాత సీన పద్యాన్ని హృద్యంగా... భారతీసతికి నైవేద్యంగా రచించి = పాఠక లోకాన్ని రంజింప చేసిన కవి పురుషోత్తముడే...?

వ్యాజస్తుతికి అసుకూలంగా, భక్షూవ సౌండర్య పోషణంగా విస్తతమైస సీసాన్ని కవి ఎస్నుకోవడం ముఖ్యోడ్డేశ్యమిదే కావచ్చు!

సాధారణంగా శబ్ద సౌందర్యముస్న చోట అర్హ సౌందర్యం లోపిస్తుంది. కాని పురుషోల్తమ కవి ఈ రెంటిని సమసొళ్ళలో రంగరించి పాఠకులకు అందించినట్లు కన్పిస్తుంది.

అండరిలా స్తోత్ర పాఠాలు వల్లించకుండా *హఠం గావించి అన్వయాలెత్తి కీర్తి నిండుగ వన్లించి నేలి పజతు” భగవంతుడ్ని గేలి చేస్తాడు. ఇది ఆంధ్ర సాహిత్యంలో విసూత్నమైస రచనా వైఖరి. నాస్యతో డర్శనీయి మైందికూడా,

అపారమైన లోకజ్దత, శాస్త్రుజ్ఞత, ధర్మజ్ఞత, కావ్యజత, తత్విజ్హం, విజ్ఞత, ప్రాజ్ఞత, రసజ్జతిలతో పాటు, వ్యాజస్తుతి అలంకార మర్మజ్ఞాత కాసుల పురుషోత్తమ కవిలో నిండుగా... దండిగా.... మెండుగా కలవనుటలో అనేక ఉదాహరణ లున్నాయి. ఆయున గారి శతకాల్లో...

వ్యంగ్య వైభవం వేయిదీపాల కాంతి నిస్తుంది సున్నితమైన తిట్లు, సుతారమైస చీవాట్లు,

(్ర

శృతిమెత్త ఎత్తిపాడుపుల్తు కమ్మనిహాస్యం, కడుపు నింపే కమనీయ సమాసొల పద గుంభసం, ఈ శతకంలో అడుగడుగునా సాక్షాత్కరిస్తాయి.

ఏత్రి ఏల్రి ప్రభావ! దాక్షిణ్య భావ!

హత విమతి జీవ! (క్రీకాకులాంధ్ర దేవ!

అనే మకుటంలో మహత్తిరమైస ఆర్హం విక్షిప్తమైంది.

పురుష్తోత్తమకవి - వైష్ణవ మత (్రవిష్టుడు కావడంతో - వీలు బ్య .దశావతారములు నిసూత్చ రీతిలో వర్లించెసు.

'*'పక్షంబు గల దండు పాండు పుత్రుల యిందు పాండవుల్‌ పడిపట్లే పాటయిలేమి???

అవి ప్రశ్నించడంలో - కవి ప్రతిభ వ్యుత్పత్తి లోకళ్లతి కన్పిస్తుంది.

హంసలదీవి గోపాల శతకంలో కన్నా ఆంధ్ర నాయిక శతకంలో వ్యాజస్తుంది అలంకారం మరింతగా విస్తుతేలిసట్టు కన్చిస్తుంది.

**సేవకులందందు సేవింప భావింప తిరువీధుల రథంబు తిప్పవేమి??

“ద్రివ్య దేశంవిది తీర్ధంబు సార్హంబు చక్ర తీరము కృపసలుప వమ???

ఆంధ్ర నాయిక శతికమంతా వ్యాజస్తుత్యలంకార పరివృతమైంది. కాకువు బతి అందులో అక్కడక్కడ వగ్రోక్తి కూడా చేరినట్లు అనిపిస్తుంది.

పుష్పృనుగంధంగా పూర్వగాధలు శతకమంతా పరివ్యాప్తమై పాఠకులసు రంజింప చేస్తాయి. కాకాసుర వృత్తాంతం, శకుపారణులు, బలరామూవతారం, ప్రలంబాసురు కథ, కుట్ట వృత్తాంతం, మాలికావ్యల్తాంతిం, విధురుని విందు ఇత్యాది మనోజ్ఞంగా వర్లిం.

ఈ శతికంలో పంచ విధ భ ప్త భావాలు శాంతం, దాస్యం, వాత్సల్యం, సఖ్యం మధురం అధివన్లితం.

“(వ్రేపల్లైలో గొల్ల వెలదులు గొట్టరా

దొడిదొడి యిల్లిల్లు డదూరలేవో....

శతక కర్తల్లో తెలుగు పలుకుబడి బాగా తెలిసిస కవుత్లో పురుషోత్తమకవి ప్రథముడు.

“వీగళివి గాదె? పొండవుల్‌ నిలిచి మసుటి”

ఉల్రోకనాయిక వీకు పరాకు దగునొ

ఇత్యాది కవి కాని వాడిట్రైన ప్రచ్నార్హరాలు

“పేషముస దౌసుడసు మహో దోషిసయ్యి”?

““ధస్యమతినైతి మీ ప్రసాదంబు మెక్కి”

సకృత్తుగా కాన్ని చరణాలు హాస్య స్పోరకాలు.

44 కవి వంశంలో వారి ప్రతి పద్యం కాసంత విలువ కలది కావడం చేత కానోపు “కాషపులి” వారనే ఇంటే పీరు వీరికి ఏర ఎచెందేమా..., అనే పెద్దల మాటలో స్త్వవంలో కన్నా వాస్తవం మిన్న?!

మహా కవి - విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారి మాటల్లో *బమ్మర పోతరాజు భాగవతం వ్రాయకపోతే పురుషోత్తమకవి వ్రాసేవాడు”

ఇది అషర సత్యం? భల్లం సూర్యనారాయణ రాజు గీీ.గీ. (1)

స“! కఫఏరశకపి. () ॥]

1 అలనాటి ఆం(ధ్రుల తొలిరాజధాని |

అది కృష్ణాజిల్లా శాతవాహనుల తాలిముఖ్యపట్టుణం శ్రీకాకుళం. శాతవాహనులకు ఆంధ్రమహావిస్ణువు ఆరాధ్యదైవం. తరువాత శాతవాహ నులు అమరావతి దగ్గర వున్న కృష్ణాతీరంలోని ధాన్యకటకం రాజధానిగా విలసిల్లినది.

అతనిది గొల్లపల్లి ఇతనిది చల్లపల్లి కథానాయకుడు ఆంధ్రమహావి ష్ణువు. కృతికర్త కాసుల పురుషోత్తమకవి (పుల్లంరాజు,)

నవబ్రహ్మలు, వాపపరిహారార్డ్టం మహావిష్ణువుయొక్క వి[గ్రహంను 'ప్రతిష్టించుటకు ప్రయత్నించుచుండిరి. వారికి స్వామి ప్రత్యక్షమై ఆం(ధ్రవిష్ణువుగా ఆంధ్రుల అదిరైవతంగా ఆంధ్రులను రక్షిస్తూ కృష్ణానదీతిరంలో వెలుస్తానని పలికినాడు. అదే. శ్రీకాకుళం ఆం(ధ్రశాతవాహన రాజులకు (శ్రీకాకుళం మొదటి రాజధాని. ఇది బందరుకు ముప్పై కిలోమీటర్ల దూరంలో వుంది. మరియు కొల్లూరు( గుంటూరుజిల్లా) రైల్వేస్టేషనుకు 12 కిలోమీటర్ల దూరంలో వుంది.

ఆం(ధ్రమహావిష్ణ్టువు ఆలయం చాలపురాతనాలయం. అగస్త్యుడు కృష్ణానదీతీరంలోని శేత్రాలను చూచుచూ, ఈ ఆలయంను దర్శించినట్లు స్థాంధపురాణ కథ కలదు. పద్మపురాణము నందుకూడా ఈఆలయ ('ప్రసక్తీ కలదు. అవంతీ దేశవాసుడైన (యజ్ఞశర్మ కృమారుడు దేవశర్మ వచ్చినట్లు ఆధారములు కలవు. ఆఅదిఎసువు ఆంధఎస్షువు, లఆంధ్రనాయకుడు అను నామాంతరములు కలవు. ఇది 6 అడుగుల ఎత్తుగల వి[గ్రహం. 4 అడుగుల రాజ్యలక్ష్మీ విగ్రహం కూడా కందు. ఇక్కడ ఏక రాత్ర ప్రసన్న మల్లిఖార్దునస్వామి లింగం, ఆంజనేయస్వామి ఆలయం కూడా కలవు.

ఆంధ్రుల్ని గురించిన ఆతి ప్రాచీన (ప్రస్తావన ఐత్తరేయ బ్రాహ్మణంలో వున్నది. ఆ తరువాత రామాయణంలో, మహాభారతంలో పురాణాలల్లో అంధుల మాట వుంది. త'లుత ఆం(గ్రులు ఆర్యకుటుంబంలోని వారనీ తరువాత దక్కను ప్రాంతానికి వలస వచ్చిన స్టానికులతో కలసిపోయారని తెలుస్తుంది. చరిత్ర గతంగా ఆం(ధ్రుల్ని (క్రీస్తు పూర్వం 4వ శతాబ్దంలో మెగస్తనీసు వ్రాసాడు. క్రీ.పూ. 225 నుండి క్రీ.శ. 220 రాజ్యం చేసిన శాతవాహనరాజులలో

(1

ప్రధమ, ద్వీతీయ శాతకర్ణుడు, గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి యజ్న శీ, శాతకర్ణి ప్రభృతులు. [్రొచీన భారతదేశంలో గణుతికెక్కినవారు. కృష్ణ: అంకే నల్లని వర్షం; అని అర్హం

మహాబలేశ్వరం మైదానంలోని తూర్పు కనుమలలో అరేబియా సము(ద్రం నుండి 40 మైళ్ళ దూరంలో ఈ నడీ ఉద్భవించినది. శీ/కాకుళంకు బందరు నుండి మరియు విజయవాడ నుండీ బన్సు సౌకర్యంలు కలవు. ఘంటశాలనుండి శ్రీకాకుళం 16 కిలోమీటర్ల దూరం. బందరు కృష్ణాజిల్లా ముఖ్యపట్టణం, రేవు పట్టణం కూడా. పోర్చుగీసు వారు కోటను నిర్మించారు. బందరు నుండి మార్మగోవాకు రైలుమార్గం వారిసొకర్యార్షం వేయబడింది.

శీ/కాకుళం ఓడరేవు ఇక్కడనుండి సము(ద్రతీర ప్రాంతంలతోనూ, పశ్చిమంలో, (గ్రీసు, రోమ్‌ వంటి దేశాలతోను తూర్పున బర్మా, సయామ్‌, చీనా, జావా మలేషియా, సుమిత్రా వంటి దేశాలతోనూ కృష్ణాతీరంనుంచి సము(ద్రం మీదుగా పూర్వం రత్నాల, వజ్రాల వ్యాపారం ముమ్మరంగా సాగుతుండేది.

పెరిస్టను, టాలేమి, భూగోళ (గ్రంథాలను బట్టి కృష్ణానది ముఖద్వారం ఖండాంతర వాణిజ్యానికి కేంద్రంగా వుండేది. (శ్రీ/గంథం, పచ్చకర్పూరం, ముత్యాలు, పగడాలు, దంతం మొదలైనవి ఆం(ధ్రదేశానికి దిగుమతి అవుతుండేవి,

1. కృష్ణానదిపై మొట్టమొదటి సారిగా 1852లో సర్‌ అర్ష్దర్‌ కాటన్‌ అఆనకట్టు కట్టారు. 1-2 కిలోమీటర్ల పాడవున యీ ఆనకట్టు బెజవాడ ఆనకట్టగా పిలిచేవారు. 4 లక్షల ఎకరాల ఆయకట్టు సాగవుతుండేది.

2. కృష్ణవేణి పరుగులకు ' కోట్సి*' వద్ద అడ్డుకట్ట పడింది. 1868లో యిక్కడ కృష్ణానది మీద ఒక అనకట్టు కట్టారు. ఈనాటికీ ఈ అనకట్టు చెక్కు చెదరక నిలిచేవుంది.

3. కృష్ణాసాగర నంగమ ప్రదేశం హంసలదీవి. ఇచ్చట ,్రీ, వేణుగోపాలస్వామి ఆలయం ప్రసిద్ధమైనది. హంసలదీవికి పరమహం సలు వస్తుంటాయి. కాకి - హంసగా మారి ప్రాధాన్యత నంతరించుకా న్నదీ హంసలదీవి.

తెలుగుజాతి (ప్రాభవాన్ని (పపంచం నలుమూలల చాటిన ఖ్యాతి

దేవరకోట సీమస్రాంతానికి దక్కుతుంది. శ్రీకాకుళంలో వెలసిన

ఆం(ధ్రమహావిష్ణువు, (శ్రీకృష్ణదేవరాయులకు కలలో కన్పించి ' ఆముక్తమా (0)

_అ్యద। * అను (గ్రంథాన్ని రచించవలసిందిగా ఆదేశించినారట. అట్టడుగు వర్గానికి చెందిన ప్రజల నిత్యజీవితాల, భావాల, వర్షలతో నిండి వున్న

' ఈ మహా[గ్రంథ రచనకు శ్రీకృష్ణదేవరాయులు ,శ్రీ/కారం చుట్టుంది ఆం(ధ్రుల 'ప్రధమరాజధాని (శీ/కాకుళంలోనే అని చెబుతారు.

|, శీకృష్ణదేవరాయులు శ్రీశ. 1519లో (శ్రీ ఆంధ్రమహావిస్ణువును | దర్శించి, నిత్య నైవేద్యాలకు ఐదు (గ్రామములు సమర్వించినట్లు ఇక్కడ | శాసనాలు వున్నాయి.

అలాగే ప్రపంచప్రఖ్యాత నృత్యాలకు అనువైన వందలకొలది పదాలను రచించిన ఇేత్రయ్య జన్మస్థలమైన మొన్న (ప్రపంచ ఖ్యాతిగాంచిన నృత్యం సృష్టికర్త (శీ సిద్దేంద్రయోగి జన్మస్టలమైన కూచిపూడి. అక్కన్న,

(, మాదన్నలు 12వ శతాబ్బంలో కూచిపూడీని దర్శించి అక్కడి 6 | కుటుంబాల వారికి 600 ఎకరముల భూమిని అ(గ్రహారంగా ఇచ్చినట్లు చరిత్ర దాఖలాలు వున్నఎ. బౌద్ద పుణ్యత్షత్రంగా ఎరాబిల్లుతున్న టంకశాల | (ముద్రణాలయం) ఘంటశాల,

జాతీయ పతాక జన్మదాత మన పింగళి వెంకయ్య జన్మస్తలం | యార్లగడ్డ (శ్రీకృష్ణదేవరాయల. ఆస్టానకవి పింగళి సూర్యనార్యుడును గన్న చిల్లూర్వు ఈ దేవరకోటలోని[గ్రామమే 1. ఇంతటి వైభవాలకు ఆటపపైన దేవరకోట సీమలోని (శ్రీకాకుళంలో గల ఆంధ్రమహావిష్ణువు దేవాలయం, నిత్య నైవేద్యములు

| లేక పూజాదికములకు నోచుకోని తరుణములో, ,శ్రీదేవర కోట

| ప్రభువగు రాజా అంకినీడు ప్రభువుల ఆస్టాన కవిగా వున్న శ్రీ, కాసుల పురుషోత్తమకవి తన కవితావైభవంతో ఆ దేవాలయానికి నిత్యనైవేద్య కార్యక్రమం నిర్విఘ్నంగా కొనసాగుటకు, అ(గహారములను, మాన్యములను జమీందారిగారిచే ఏర్పాటుచేయించినట్లు అధారములు కలవు. మరియు ఆంధ్రమహావిస్ణువుపై ఒక శతకమును వ్రాసినారు

| అదే (శీ,కొాకుళ ఆంధనాయక శతకము.

పాలలోని తియ్యదనాన్ని యేరీతిగా వేరు చేయలేమో! ఈయన కవిత్వంలోని భాషలోని తేనెకన్న మధురమైన తియ్యందనాన్ని అంత సులభంగా మరువలేము |!

నిధి- నుఖమూ -. రాముని నన్విథ నుఖమూ - త్యాగరాజు.

వి. అంజంరాజు.

ఎడిటర్‌ ; ఆం(ధ్రబాల,

ఛా . ఉష కతా ఉ(్ర క ఈ షణ శి ష మాతెలుగుతిల్లి ), క్‌ డ్రీ న కని జ్‌ క గ్ల 1 లి ణి వారో గ (్ర్‌ ఇళ మాతెలుగు తల్లికి మల్లెపూదండ పూర్తిగీతం ఇది : ఇన [రై పా గ్‌ మా తెలుగు తల్లికి మల్లెవూదడండ షా శ్ర (న మా కన్నతల్లికి మంగళారతులు... (71 కనముచూపులో కరుణ న్స గి, | గత ఆ జ . 1 న సై! 4 . _ దొరలించు మా తల్లి [మా | ల వో స్త సో [ర నక్క సి సా స్‌ గలగలా గోదారి కదలిపోతుంటేను క్‌ గ ర్‌ (1% శ ;! మురిపాల ముత్సాలు దొరలుతాయి ॥మా॥ పా స స్‌ స? అమరావతీ నగరి అపురూప శిల్హాలు స. శె ఆ 5 త్యాగయ్య గొంతులో తారాడు నాదాలు &్‌ న | / శ్ర తిక్కయ్య కలములో తియ్యందనాలు స్‌ క ట్ల ను లా గో ళో షష ణా ర్త న్ష రుద్రమ్మ భుజిశక్తి - మల్లమ్మ వతిభక్తి ! (ి 2 వ! | తిమ్మరును థీయుక్తి - కృష్ణరాయని కీర్తి శ్నా ల్‌ న (| ల ల | భు త్య్రా సాల ప మా చెవుల రింగునుని మారుమ్రోగేదాక లో న్‌ నీ ఆటలే ఆడుతాం... మా తల్లి వ ప జై తెలుగు తల్లీ. జై తెలుగు తల్లీ... ర

నో టా ఆం అబూ క స గటా లండుల పంతము వలల మంటల లలల కా గలే పాటలో.

కది, దేవుని ఎంతో పెలిచినాడు. దేవుడు వచ్చటలేదు, కనపడుటలేదు. ఈ జాగుకు | మనన్సు అనెడి కట్టన్నంభానికి బంథధింవబడి ఆ బంధాన్ని వదలించుకొని రాలేకపోవుచున్నావా? తరువాత వేదాంతము అనగా ఉవనిషత్తులు. దేవునికి ఉపనిషత్తులే మందిరములు. ఆ మందిరములతోనే ఆయనకు పరిచయము. భక్తులు | మంత్రాక్షరములతో పిలిచినప్పడు ఆ అక్షరములతో కూర్చబడిన మంత్రముల గుహలలో చిక్కుకొని ఒక్క పరియును ఆ గుహలతో పరిచయములేక వాటినుండి బయటపడు మార్గము తెలియక ఏ దేవా! రా నలపఏకాలేదా? మరియు కాలమనంతము, అఖండము., రౌలమునందు అనేకములైన అంతరువులుగ్నవి. నిమిషము, అరనిమిషము మొదలయినవి. ఇటువంటి నిమేష, అర్ధనిమేషాది కాలచక్రాన్ని అడ్డగించి వచ్చుట క్రమముకాదని భావించి రాకున్నావా? అదియుగాక వక్రత్యము (వంకరు, ముండ్డు, పాపవవంకముతో కూడియున్న క్రూరుల మనస్సునందు కాలుమోపి నిలచుట కష్టమని రాకున్హావా?ొ అని భక్తకవి భగవంతుడు రాకపోవుటకు కారణములూహించినాడు.

యీగమనగా అమవష్టాంగయోగము, ధ్యాన, ధారణ, ప్రాణాయాను, నమాథి మొదలయినవి. ఇవి భగవంతుని సాక్షాత్మా రాన్ని కలిగిన్తాయి. అవ్చాంగ యోగములుకల, యోగుల మనస్సు దృఢమైన కట్టగొయ్య్మ దేవునకు. ఈ దృఢబంధం వదల్సకొని . తనవద్దకు వచ్చుట కష్టమని ఒక ఊహ. భగవంతుని భక్తిమార్గంతో ఉపాసించువారు తక్కువమంది. అందుచేత దేవునకు మంత్రాక్షర గుహా పరిచయం తక్కువ. అందుచేత అపరిచితమారాన్ని దాటుట ఆయనకు శ్రమ. దానిచే జాగని ఒక ఊహ. కాలంలో

|, రెస్టపాటు నుంచి లెక్కయే నిముషంలో 60 రెప్టపాట్లు. గంటలో 60 నిమిషములు.

దాటి తన వద్దకు రావటంలో కాలక్రమం పెద్దది అవుతుంది. జాగుకు అది ఒక ఊహా. తన మనన్ము పావపంకిలము, నంకల్తాది వికల్హ్లాది కంటకావ్యతము. ముండ్లమీద | కాలుమోపటమే కష్టము. పంకంమీద మోపినా కాలు జారుతుంది. ఈ కష్టాన్ని తెల్టుకొని దేవుడు శన మనోమందిరానికి రాలేదని ఇంకొక యూసహా. తీరం టి;

ఇది మేలుకొలువు వద్మము. భక్తులు దేవునకు మేలుకొలువు పాడుట నాధారణము.కాని ఇందు కవి దేవుని గాఢథనిద్రకు కారణము నూహించి |

మేలుకొలుపుచున్నాడు. కృష్ణావతారమందలి కథను గైకొని ఉత్చేక్ష జరిగినది. 16 వేలమంది గోపికలు కృష్ణుని తమ కరినస్తనములతో మర్దించినారు, జడలతో బాదినారు, దంతక్షతములు జేసినారు, నఖక్షతములను జేసినారు. సాధారణముగా ఇవి పురుషులు జేయునవి. ఇఛ్చట గోపికలే' పురుషులుగానుండి *ఉపరతిని” వేసినారు. ఉవరతి అనగా వేదాంతమున ఐహిక విషయ వాంఛానివృత్తి అని అర్ధము. శృంగారమున పురుషునిపైకెక్కి స్తీ రతిజేయుట అని అర్థము. గోపికలు కృష్ణ వ్యామోహముచేత అటు వేదాంతపరముగాను, శృంగారపరముగాను “ఉపరతి” జేసినారు. ఒక రాత్రిగాదు రెండు రాత్రులుకాదు. ఒక గోపిక విడచి ఇంకొక గోపిక పర్క్యాయవర్యాయములుగా సైవిధంగా కృష్ణునితో ఉపరశకులు నలుపుటచేత ఓ దేవా! ఆనాడులేని నిద్రానుఖం అనుభవిన్తున్నావా? అని ఉత్తేక్షించి మేలుకొలిపినాడు కవి. ర; ౪; నముద్రుడు విమ్ణవునకు మామ. శివుడు కడుంగడు స్నేహితుడు. లక్ష్మీదేవి భార్య, మథ్యథుడు కొడుకు. ఈ నాలుగు విషయములను గ్రహించి కవి చమత్కరించినాడు. ఓ వివ్లూ! నీవు మామ ఇంటికిపోతే నీకు మంచినీరు వుట్టదు (నముద్రమంతా ఉప్పనీరేకదా) నముద్రుని అంత కారువాడింకొకడు లేడు. అనగా లోభి. న్నేహేతుడుకదా అని శివునివద్దకు పోతే వుర్రెతో బిక్షాటనం చేని, తోలు ధరించినవాడు నీకేమి అన్నం పెట్టును? నీకేమి బట్టనిచ్చను. ఇక భార్య లక్ష్మి. మాట వట్టింవువస్తే పదిమాటలు మాటలాడి నిన్నువదలి వెళ్లే సభావంకలది. ఆమె నిన్దు ఆదరింపదు. (ఇక్కడ భృగుమహర్షి రొమ్మున తన్నినప్పుడు నిందించి భూలోకంలోనికి లేచివచ్చిన కొల్హాపురి లక్ష్మికథను వ్యరింపవలెను) ఇక మవ్యథుడు వూలబాణాలతో అందరిని హింనపెడతాడు. కనుక కవి వీనిని తలగొట్లమారిగా నూహించి అట్టి తలగొట్లమారి నీకేమి పెట్టనుయ్యా? అనినాడు. విమ్గవు ఇంద్రునకు తమ్ముడు. వామనావతారంలో ఉపేంద్రుడను పేరుతో ఇంద్రునకు తమ్ముడైనాడు. ఇంద్రుడు అన్న అన్నఅయిన ఇంద్రునివద్దకు పోతే అతనిదొక మేషాండము.,. బక పనికి ఎవరైనా అడ్డుపడితే అ అడ్డును మేషాండము అని వృవహరించుట కలదు. ఇక్కడ ఇంద్రునదొక మేషాండము. అహల్యా జారత్వము చేత | గౌతముడు కోపించి ఇంద్రుని వృషణములు పోవునట్లు శపించెను. అప్పడు దేవతలు ఇంద్రునికి మేకయొక్క వృషణములు దెచ్చి అతికిరి. అందుచేత ఇంద్రునకున్నది మేషాండము. (ఈ పురాణ కథ ఇచ్చట వృరింపదగినది) ఆ మేషాండపు వానివద్దకుపోతే వాడేమి ఈయగలడు? ఇక ఇంద్రునివద్ద కామధేను వున్నది. అది చాలా మునలిదై వండ్లూడిపోయి ఉండును. కనుక ఓ దేవా! ఎక్కడికిపోయినా నీకేమియు లాభంలేదు. వోాయిగా ఉన్నచోటనే ఉండి నంపదలు పెంపొందించుకో అని కవి స్వామికి నరివా ఇచ్చెను. ఇట్టి చమత్కారములతో ఈ శతకము నిండియున్నది. ఇది వ్యాజనిందాలంకారము. - ఎన్‌.సిహెచ్‌.కృష్ణమాచార్యులు (1౮

స్రైం వల వలం ంన లప లచుల్ట క్‌ దేశ భాషలందు తెలుగు లెన్స్‌ ్ట మ జే న న . (1 11... కూన వ గ ఆతకాట శ్వ ఫై చ 6౬4 న య్‌ బ్ర రా (సక ప వ ననన ఫై (9 “మున్నే కళింగదేశ విజిగీషామనీషం దండెత్తిపోయి విజయవాటిం ౪” కొన్ని వానరంబులుండి శ్రీకాకుళనికేతనుండగు నాంధ్రమధుమధను జో సేవింపబోయి హరివాన రోపవానం బళ్చట గావింప నప్పుణ్కరాత్ర ఫే అ. తెలుగుదేలయన్న దేశంబు దెలుగేను ఇరీ ప దేశభాషలందు దెలుగు లెన్స ౪ మంటే క్క

222222... ఈ ఆఆలటలలలి: సో శాంతా]! గో డా న్‌ ॥ ష్య + అ క | / | క + 4 గోపు చాలా ||| *జళికే ! క్ట . శ ఉ తు శ్రీ శనగన నరసింహస్వామి శ్రీ మొవ్వ వృషాద్రిసతి శ్రీ భల్లిం నూర్శనారాయణరాటు అలనాడు శ్రీరామచంద్రమూర్తికి ముగ్గురు మిత్రులుండేవారు. మొదటి మిత్రుడు - బుక్షరావ్రైన జాంబవంతుడు - నొత్వికమైన గుణముగలవాడు; రెండవ మిత్రుడు రజోగుణ నంబంధమైన మిత్రుడు - సుగ్రీవుడు; మూడవ మిత్రుడు - విభీషణుడు. అలాగే శ్రీ పురుషోత్తమకవికి కవిత్రయం అనే ఈ మువ్వురు శ్రీ శనగన నరసింహస్వామి, శ్రీ మొవ్వ వృ్యషాద్రివలతి, శ్రీ భల్లం నూర్యనారాయణరాజు త్రివిధములుగా వురుషోత్తమునిపై వారికిగల భక్తి ప్రేమ - అనురాగంతో ఆంధ్రనాయక శతక మాధుర్యాన్ని చక్కిరకంటె తీయనైనది, దధిపాకముకంటిె మధురమైనది, పెంపెక్కిన తేనెకంటే అతిమధురమైనదని వారి కలములద్వారా మధురమైన అమృతధారలు జాలువారగా వారు పురుషాత్తమునిపై అనన్యమైన భక్తిని వ్యక్తపర్చినారు. నారికి ప్రత్వేక కృతజ్ఞతలు. మనన నకు. (1... త + టం యాకు ? అభినందనలతో. నవు. హర కే ర్గా గ్‌ మ. వి, అంజంరాజు [ జీ

క టా య క నో. ళో ._ ఆ౦్విభావలో వెలసిన ప్రసిద్ధ శతకాలలో ఆంధ్రనాయక శతకానిది ఒక | ఐశిష్టమైన స్థానం. ఈ శతకానికి నాకు తెలిసినంతవరకూ ఎవరూ టీకా తాళ్ళ ర్యాలు వ్రాసినట్లులేదు. అందుకే శివ్వమిత్రులు రామరాజుగారూ, పూజ్యలు (| అంజంరాజుగారూ టీకా తాత్చర్యాలు వ్రాయగోరినపుడు సంతోషంగా అందుకు శ్రీ మదాంధ్ర నాయక శతకం వ్యాజన్తుతి ప్రచురమ్రన శతకరాజము., | వ్యాజున్తుత్యలంకారానికి చంద్రాలోకంలో ఇవ్వబడిన లక్ష్య లక్షణాలు ఇప్‌, 1 “ఉక్త వ్యాజన్తుతిః నిన్దాస్తుతిభ్యాం న్తుతినిందయోః క న్వర్ణుని! వివేకస్తే నయసే పాపినో దివమ్‌! నించచేత స్తుతిగాని, న్తుతిచేత నిందగాని తోచునట్లు చెప్పిన యెడల వ్యాజస్తుతి అలంకారమగును. ఉదా :- పాపాత్ములనుగూడ నీవు న్వర్ణమందజేయుచున్నావు. గంగా నీకు వఏినేకమేదీ? ఇట్టి పాపాత్సులకు గూడ న్వర్లప్రాప్తి కలుగజేయుచున్నావు. ఇథి అనుచితము అని నింద. ఇది నిందనలె నగపడుచున్తధి. ఆలోచింసగా నిందగాదు. పుణ్యాత్ము లకు స్వర్గమిచ్చట గొస్పకాదు. పాపాత్యులకుగూడ న్వర్గము నిచ్చచున్నదని గంగా ప్రభావాతిశయము కొనియాడబడినది. కనుక నిందయను మిషతో స్తోత్రము చేయబడినటి. అందుచే నిది వ్యాజుస్తుతి అలంకారము. 6శ్రీ అక్కిరాజు || ఉమాకాంతం జగత్హ్రసిద్ధమైన ఆంధ్రనాయక శతకాన్ని ఇంతవరకూ - 2, బాలసరస్వతీ బుక్‌ డిపో వారు (మద్రాను 3. నిర్మలా పబ్లికేషన్స్‌ వారు (ఐశాఖపట్టం) 4. నరేంద్రనాథ సాహితీ మండలివారు 6తణుకు ముద్రించారు. ఇంకా కొందరు ముద్రించి ఉండవచ్చు. తణుకు ప్రతి మాకు లభించలేదు. నంన్నృతాంధ్ర భాషలలో పండితాఖండలులైన శ్రీమాన్‌ తిరుమల గుదిమెళ్ల వరదాచార్భులుంగారు ఈ శతకాన్ని నసంన్పతంలోనికి అనువదించి గ

(సీస పద్యానికి మూడు ఉపజాతి వస్రిత్తాలుగా) ప్రకటించారు. ముద్రితాలైన తెలుగు ప్రతులన్నీ దాదాపు గతానుగతికాలే. సుమారు రెండు

శతాబ్దుల క్రీతం రచింవబడ్డ ఈ శతకంలోని కొన్ని వద్యభాగాలు

దురవగాహాలుకావటం, కొన్నిచోట్ల అనన్వితాలు కావటం వింత. ఇందులో

వ్రాయనకాండ్ర చేతి చలువకూడా కొంత ఉండకుండా ఉండదు.

1వ పద్యంలో 'దరచక్ర ఖడ్గ గదా శరాననహస్త్ర అనే రెండవ పాదంలో దరకు మారుగా ధర అని కొన్ని ప్రతులలో అచ్చయింది. అది పొరపాటు. దర - శంఖం; ధర = కొండ; ధరా - భూమి,

2వ పద్యం మొదటి పాదంలో వర్ణిత సుత్రామ అనే నమాసానికి వర్ణింపబడిన ఇంద్రుడు కలవాడా అని అర్ధం. ఇంద్రునిచేత వర్ణింపబడినవాడా అని కవి ఉద్దేశం కావచ్చ. ఆ పక్షంలో 'వందారు నుత్రామి అని ఉండటం లెన్స్‌ ఈ పద్యంలోనే 'వర్థిష్ణుకామ' అనే సమాసానికి అర్ధం కుదరటంలేదు. వృద్ధిచెందే స్వభావంకల కోర్కెలు కలవాడా అని భావం. 3వ పద్యంలో విజతాశ! అని నంబోధించిన కవి ఇక్కడ ఇలా వ్రాసి ఉంటాడా!

3వ పద్యంలో 'వినుత వేదండి తప్ప. ఒక ప్రతిలో 'వినతవేదండి అని ఉన్నది. అది బప్ప,

4వ పద్యం మూడవ పాదంలో 'వరేశి అని బక ప్రతిలోను, 'పరేశా అని మఠొక ప్రతిలోను ఉన్నది. 'పరేశు సముచిత పాఠం. మోక్షానికి (పరలోకానికి ప్రభువైనవాడా అని అర్థం.

4వ పద్యం ఎత్తుగీతలో అన్ని ప్రతులలోనూ 'పండితస్తోత్ర చారిత్ర' అని ఉన్నది. సంస్కస్రితానువాదంలో 'పండితస్తుతచారిత్ర' అని ఉన్నది. బహుశా ఆచార్భులవారే నవరించి ఉంటారు.

6వ పద్మం 4వ పాదంలో 'వర్ణితోరస్థృలి వైజయంతిక' కౌస్తుభాంతర శ్రీదేవి యందమమర అని ఉన్నది. ఆచార్ములవారి అనువాదంలో మాత్రం 'వక్షున్థ వారత్విషివర్థితాయాం, నత్‌ కౌన్తుభాంతః:న్ధపయోధిపుత్ర్యా' అని ఉన్నది. 'వర్ధితోరస్థృలి అని సవరించుకుంటే లె

25వ పద్మం మూడవపాదంలో 'పదియారువేల గోపకుమారికలు' అని బక ప్రతిలోనూ, 'భూపకుమారికలు' అని మరొక ప్రతిలోనూ ఉన్నది. హంసలదీవి శతకంలో 'నరకుని చెఅవాపతరుణుల పదియారువేలు నిన్నోహింపనేలినావు”

2

త్ర విశ్చయో॥] విశ్వంబీ శ “ (ల _ విశ్వకళ్యాణం కోనం ౮ | ॥ అవతరించిన కారణ జన్వుడు బశ. | 1 "" శ్రీ విశ్వయోగి విశ్వంజీ, సర్వ = * + శే మత సమ్మతమైన ప్రమమతమే ॥ డు " " ఆయగ మతం. మానవులంతా | /॥ ' ఆయనవారే. అందరి కష్టాలు

• • ఆయనవే. ఆయన హృదయం . | విశ్వమంత పెద్దది. ఆ ' 1 శ వ్యాదయుంలోని కరుణ కై 1 $ _ 1 సముద్రమంత విస్తస్తితమైనది. _కోపమంటే ఏమిటో తెలియని య. | , _' పరమ ప్రశాంతమూర్తి. సత్యం- "; ॥ ; / శివం-సుందరమైన శాశ్వత ల డో _. ' దివ్యతత్వానికి ఆయన తిరుగు రం '__.* లేని ప్రతీక. అజ్ఞాన తిమరాంధ కారాన్ని అంతంజేసే విజ్ఞాన జ్యోతి ఆయన. ఆయన సర్వజన సమవర్తి. ఆయన బ్రహ్మవేత్త-లోక కళ్యాణం కోసం “ఓం శ్రీ సాయిరాం గురుదేవదత్త”అనే మహామంత్రాన్ని ప్రదానంచేసిన శ్రీ సాయిదత్త. తుశ్య్వమందు విభుడు వెలుగొందుచున్లాడు విభునియందు వెలుగు విశ్వమెవుడు విభుడు వెలుగకున్ల విశ్చంబు ఎలగదు విశ్వ విభుల యైత్రి శాశ్వతంబు నమ సుమాంజలులు, ఎదీటర్స్‌ ఆంద్రబాల

అని ఉన్నది. పాఠరిజాతపహరణంలో, 'హరి నరకాసురుం గెలిచి యద్దనుజేంద్రుని యింటనున్న యచఛ్చరల కొలంబువారి అని ఉన్నది. అయితే లోకంలో 'పదవారువేల గోపికాస్తీలు' అనే నంప్రదాయంకూడా ఉన్నది. కాని భాగవతం దశమన్మంథం-ఉత్తరభాగం 206వ పద్యంలో 'పదాలువేల రాజకన్యలన్‌' అని పోతనగారు వ్రాశారు. కాబట్టి భూపకుమారికలు' అనే పాఠమే సాధువు.

ఆవ వద్య్భ్మంలో 'కొక్కెరాయనిబట్టి (3వ పాదం) అని ముద్రింపబడింది. నిఘంటువులు కొక్కరాయి అనే రూపాన్ని న్వీకరించాయి. చిన్నప్పుడు 'ఈక్కిరాయి కాలు విరిగె అని ఆడపిల్లలు పాడుతుండగా విన్నాను.

37వ పద్యంలో 'అరువదాఅవరనంబులు' అని ఒక ప్రతిలోనూ మఠొక ప్రతిలో 'అఖువదాఅవనరంబులు అనీ అచ్చవేశారు. ఆచార్ములవారు 'షట్‌ షష్టి భోగాన్‌ విహితానుపూర్వాన్‌' అని అనువదించారు. నేను 'అలువదారగుర నంబులు' అని దిద్దుకున్నాను. ఆ పద్యంలోనే 'పానకంబాలునాబాలు భక్తులకిచ్చి. యెనగును మంగకాథభిశ్వరుండు' అని రెండు ప్రతులలో ఉన్నది. అర్థం కుదురలేదు. పానకంబందు నాబాలు అని నవరించాను, తరువాత వావిళ్ల వారి ప్రతి చూడగా అట్లే ఉన్నది. 'హమ్మృ్మయ్య్మ' అనుకున్నాను.

49వ పద్యంలో 'నమ్ముదురేలీతి నారదునాత్మజు, మానిని+జేసిన మాయవాని' - అన్ని ప్రతులలోనూ చివరకు ఆచార్కులవారి అనువాదంలోనూ (చక్రే స్తియం నారదమాత్మజం యల ఆత్మజ శబ్దమే ఉన్నది. అచ్య్మజుడంటే కొడుకు. నారదుడు నారాయణుడికి మనుమడు కదా. అందుచేత కవి 'ఆత్మజ్జ శబ్దం వాడి ఉంటాడు అని అనుకున్నాను. ఆచ్యజి అంటే తన్నుదానెలీగినవాడు (యోగి) అని అర్థం.52వ పద్మంలో 'తంతెగొట్టు నన్మాసి' అని అన్ని ప్రతములలోనూ ఉన్నది.

తంత్రీ - తంతి - వణ; తంతె - మెట్టు. కాబట్టి తంతి గొట్టు అనేదే సాధురూపం.

68వ పద్యంలో తండ్రి మృతుండైన దనరాజ్యమత్తలి

నేల రాకుండని టేలగలడె?” రెండు ప్రతులలో ఇలాగే ఉన్నది. తికమకపడ్డాను. ఒక ప్రతిలో మాత్రం రాకుండిన 76వ పద్యంలో 'సుమనన్ములమననస్కులమృత వాక్కంబుల బొసగనాశీర్వదించుటనుజేసి' అని యతిభంగమైన పాఠం

కనిపిన్తున్నది, వావిళ్ల ప్రతిలో 'ఆశీర్వచింపుటనుకేసి' అని యతిభంగంలేని పాఠం ఇవ్వబడింది.

80వ పద్మంలో 'చెట్టుమాటొగ్లివేసితివిగాని - అని అన్ని ప్రతులలోనూ ఇట్లే

వ

ఉన్నది. 'పసితివి అని ఉడాలి. పయు - బాణ ప్రయోగంచేయు; కవి 83వ పద్భంలో 'ఖరునాజిలో జొచ్చి శరముచ్చిపోనేయన్‌ (పోన్‌ పయన్‌ అనే వాడాడు. 8వ పద్యంలో 'మొనలింబెట్టిన కస్తి మొల్లంబెట్టిన హస్తి రక్కరించితినన్న రమ్మమేమి! | మొనలి పదం తరువాత అన్ని ప్రతులలోనూ అరసున్న ఉన్నది. అప్పడు అన్వయం చెడుతుంది. 82వ పద్యం ఎత్తుగీతి మొదటిసాదంలో ప్రతులన్నిటిలోనూ 'మ్రానువై యుంట గుల్దపు మనిసి వంటు అని ఉన్నది. పై పాదాలలో కవి పాటించిన క్రమాన్నిబట్టి 'మనినివౌట అని ఉండాలి. 'న్ధాణుత్వనక్తిః నరవాజితాప్తిః అని ఆచార్యులవారు. బుద్ధకల్మ్కి అవతారాలు ఈ పద్మంలో వర్ణింపబడ్డాయి. మ్రానువైయుంట - ఈ నందర్భంలో 89 పద్యాన్ని ఫ్యరించాలి. దశావతారాలలో బుద్ధుడికీ, చారిత్రక బుద్ధుడికీ నంబంధంలేదు. దశావతారాలలో ఒక అవతారమైన బుద్దుడు - “అ్రిపురకాంతల శీలంబులపహరింప బుద్ధవేషంబు గైకొన్న పోకలాడు” - కాశీఖండం, 6వ ఆ. 72వ పద్యం. బుద్ధావతరాన్ని గుటించి నాకు స్పష్టమైన వృత్తాంతం దొరకలేదు. ధరణిదేవుల రామయమంత్రి దశావతార చరిత్రమనే కావ్యంలో బుద్ధుడు అశ్వత్ధరూపం ధరించినట్టున్నూ త్రివురానురుల కాంతలు వ్రతల్‌త్యా ఆ వమ్రూనును కౌగలించుకొన్నట్లునూ తత్ఫలితంగా వారి పాతివ్రత్యం చెడి వారి పతుల వధ సాధ్యమైనట్లున్నూ నాకు గుర్తున్న కథ. ఆ ప్రకారం 89 పద్మం పరపురుషాకృతి గులుతుగా జూపక, త్రిపుర పతివ్రతా తిలకములను, విటపియుక్తి భ్రమించి విఫల భ్రమతజేసి - అనే పద్యభాగానికి నేను వ్రాసిన అర్థమూ, గులుతుగా జూడని అని నేను చేసిన నవరణా అవిచార రమణీయాలు కావచ్చు. 83న పద్యం 'ఖరునాజులో జొచ్చి శరముచ్చిపోనేయ వెనుకకు లంఘించి వెఅచెననిరి" తరువాతి పాదాలలోని పయన్‌, ఉన్నన్‌, యాచింసన్‌ - క్రియారూపాలనుబట్టి లంఘింపన్‌ అని ఉంటేనే అర్ధం నరిపడుతుంది. ఉచ్చిపోనేయన్‌ - శరీరమును చీల్రేటట్లుగా; ఉచ్చి - బ్రహ్మరంధ్రమనే అర్ధంకూడా ఉన్నది. 'ఖరమూర్ధరంధ్రే' అని ఆచార్ములవారి అనువాదం. ఏమైనా ఈ పాదంలోని పదాలకు అన్వయం క్లిష్టం. ఈ కథాంశానికి రామాయణం అరణ్యకాండం (30వ నర్లు చూడాలి. “న విముక్తో మనాబాణో, నిర్భాత నమనిస్వనః । రామేణధనురాయమ్మ ఖరన్యోరసి చాపతత్‌ - 26వశ్లో. టీ

(అట్లు అమ్మృహా బాణము రామునిచే నాకర్ణాంతము ధనువు నాకర్షించి విడువదిడి పిడుగుపడినట్లు మహాధ్వని గదుర ఖరుని వక్షస్థలంబు/జొచ్చను)

రామాయణాన్నిబట్టి రాముని బాణం ఖరానురుని వక్షాన్ని చీల్చింది, అంతేకాని బ్రహ్మరంధ్రాన్ని చీల్చకుంటూ పోలేదనేది నృష్టంకదా.

2వ పద్యంలో అన్ని ప్రతులలోనూ 'ఆలగాపరి అని ఉన్నది. 'ఆలకాపరి' అని

ఉండాలి.

ఆరవ పద్మంలో అన్ని ప్రతులలోనూ 'నగరిలో అనురూపమే ఉన్నది. నగరి -

పట్టణం; నగరు - రాజగ్భహం. నగరు పాఠమే నముచితం. (చూ. అలవైకుంఠపురంబులో నగరులో - గజేంద్రమోక్షం, 8వ పద్మం

[02వ పద్యంలో 'కరిరాజు(బ్రోవ నిందిర రహస్య

కేళనంహర్షితాంతరంగికుడవయ్యు

రమనుజే కొని వేంచేయు అవ్వయేమి? ఇందిర, రమ అని రెండుసార్లు కవి వ్రాసియుండడు. ఇందిరకు మారు మందిర అని నవరించుకుంటే నరిపోతుంది. అంతేకాదు సామాసిక దోషం కూడా తొలగిపోతుంది.

103వ పద్యంలో “ఆగామిసంచిత ప్రారద్ధిములటుండ,

నిజజవ్యమందునే నెల్లవేళ - ఇక్కడ యతిభంగం. ఈ జవృ్మమందు అని దిద్దాను. శతక మకుటం : అర్థ నిర్ణయం

. ఆచార్భులవారు మకుటంలోని 'హతవిమతజీవ శ్రీకాకుళాంధ్రదేవ! అనే భాగాన్ని తమ నంన్కస్తితానువాదంలో 'హృతవిమతజీవ' అని నవరించారు. హృత - హరింపబడిన శత్రువుల ప్రాణాలు కలవాడా అని అర్థం.

2. రాళ్లబండి కవితాప్రసాద్‌గారు (అష్టదశావధాని) - చిత్రచిత్ర ప్రభావ - చిత్రవిచిత్రములైన ప్రభావములు చూపగలవాడ; దాక్షిణ్యభావ - దాక్షిజ్యమను భావముగలవాడా! హత, విమత జీవ - (విమతులు అనగా వికలమైన మనన్వ్సులుగలవారిని నశింపజేయగలవాడ! శ్రీకాకుళాంధ్రదేవ - శ్రీకాకుళ ప్రాంతమందు ఆంధ్ర విష్ణువా! అని అర్థవివరణ చేశారు.

3. ఒకరు హతవిమతజీవ - చంపబడిన శత్రువుల ప్రాణాలు నీలో విలీనం చేసుకున్నవాడా! అని అర్థనిర్ణయం చేసినట్లు గుర్తు.

4. ఇక, నేను - హత - చంపబడిన, విమత - శత్రువులయొక్క, జీవ - ప్రాణములు కలవాడా (శత్రువులను నంహరించినవాడా) అని అర్థం వ్రాశాను. 'హత'

ర్‌

కంటె 'హృతి సాధుతమమేకాని తెలుగులో యతి చెడుతుందికదా. 28వ పద్యం : “నీ వనన్య కృతాది నిబడ మాయావిధా నుల(జేయుదెవ్వరి( దొల(గ నీక” బక ప్రతిలో నీ వనన్యకృతాతి (కృత అతి నిబిడ అని ఉన్నది. అతి అర్థవంతం. 37వ పద్యం : “మూర్తిమంతంబు! జూపక కీర్తిగలదె” మూర్తిమత్వంబు అని ఉండాలి. మూర్తిమత్వము - గొప్పతనం; మహత్వం ఆచార్భులవారు 'ప్రభావమ్‌' అని అనువదించారు. 45వ పద్యం - “వేదాంత సకృదచుంబితల మంత్రావర్గ నల గుహలుండి రానలవిగాదొః వావిళ్లవారి ప్రతిలో 'గుహ' నుండి అని ఉన్నది. అదే సాధు పాఠం, ఆచార్కులవారు 'గుహాంతరాత్‌' అని అనువటంచారు. 57వ పద్యం : “విషపుంజమనక నాభీలాజగరజహ్వ, జింపెదో ప్రాబట్టి-జింపినట్లు” 61. హిరణ్నాక్షునికి భయపడి పందివై ఇలమీద దాగినావు. అతడు పాతాళమునకు గూడా రావటంతో తప్పించుకోవటానికి వలులేక ఎదుర్కొని చంపినావు అంతేకాని నిజంగా నీవు పరాక్రమశాలివికాదని చమత్కారం, 75. అడవిలో తనకందినవారిని మాత్రమే తాటకి భక్షించింది. అంతేకాని ఊళ్లమీదపడి ఎవరిని తినలేదుకదా. ఉదరపూరణ ఎవరికైనా అనివార్యమే. ఆమె స్తీ. స్తీ దోషం చేసినా పెద్దలు అవధ్య అన్నారు. పైగా నీవు ఆమె రాజ్యంలో ప్రవేశించావు. అన్మాయంగా, ఆడుదానిని చంపావు అని భావం. 89. పరపురుషుడనే భావం కలుగనీకుండా త్రిపురాసురుల భార్యల ఈలువును అపహరించాలని చూశావు. అది నాధ్యంకాక, ఆయుధాన్‌కాన్ని సమకూర్చి రుద్రునిచేత చంపించావు అని నమర్థన. 6

71. “వెనుకంజ వైదిన విడువకపైకిరా నరుదుగా ఖలుతల(దలిగినావు” నీవు ఖరానురునితోడి యుద్ధంలో జంకి వెనుకంజ వేశావు. అయినా ఖరుడు నిన్న విడిచిపెట్టకుండా నీపైకి రావటంతో ప్రాణరక్షణకోసం ఖరుణ్లి వధించావేతప్ట నీకు నిజంగా రోనంలేదని భావం. రాముడు ఎెనుకంజివేయడాన్ని ఈ పద్యంలో గేలి చేసిన కవి,

'ఖరునాజిలోంజొచ్చి శరముచ్చి పోనేయ వెనుకకు లంఘింప వెఅచెననిరి - అని నమర్థించాడు.

52. వెలిపా(ప పాన్నపై వేడ్కతో(. బవళింతు వదియేమి భోగిభోగాంతరంబు? తెల్లని పాముమీద వేడ్కతో బవళిన్తావు. అదికూడా భోగుల భోగాలలో నొక భోగమా యేమిటి? అదేమి భోగమయ్యా బాబు అని ఎగతాళి.

53. 'నినుంజూచి వేడ్కనొందిన గర్వముగనెంచి నిండి పాటెడునేలు నిలుపవలెనె” ఆయేలు యమున. బలరాముని ఆజ్ఞను తిరన్మరించింది. అంతేకాని చూచి వేడ్క నొందలేదు. కారణాన్నిమార్చి గేలిచేశాడు కవి. అలాగే “చెలికానివలె నొద్దంకజేరి యెత్తుకొనంగ, గినుక(ప్రలంబుని-ందునుమవలెనె? అనీ అలాగే - 77వ పద్మంలో నడువజాలదని జానకి నెత్తుకొని ముందు నడచు విరాధుని నఅకుటేమి - అని చమత్కరించాడు.

63వ పద్మంలో 'కశ్చపుడదితినిన్గన్న వారలుగారె పెంచిరే మరుగుజ్ఞా బిడ్డవనుచు - అదితి కశ్చపులు మరుగుజ్జు బిడ్డ వీడు అని జాలిగొని నిన్ను పెంచలేదు. అసహ్య్మపడి నిన్ను విడిచిపెట్టారు. అందుకే యాచకుడవై బలి దగ్గరకు జేరావు. దేవతల తల్లిదండ్రులైన అదితి కశ్యపుల బిడ్డకు అడుక్కోవలసిన దుఃస్థితి యేమిటి అని చమత్కరించాడు.

38. చేప, తాటేలు, పంది, వటికిగూడ పౌరుషముంటుంది. సగం సింగం, నగం నరుడైన వానికి, పొట్టివానికి, బాపనికి, పిల్లజుట్టు దొరకూ, కడకు మునలివాడికి గూడా రోషముంటుంది. ఆలోచింపగా నీవు పిలీకివాడవు (గొల్లవాడవు. మత్మ్యకూర్శ్మవరాహ ఇత్కాది అవతారాల్లో నీవు పౌరుషం

గ్‌

/ చూపించావు. కృష్ణావతారంలో నీవు ఆభీరుడవు అంటే గోపాలకుడవుకదా! ఇంకేమి పౌరుషం చూపిస్తావు. ఇక కలికి (స్తీ అనతారంలో అసలే చూపించలేవుకదా అని చమత్కారం. ఇక నాకు సరిగా అర్ధంకానివి, అనన్వితాలుగా ఉన్న భాగాలు : ౨7వ పద్యం : “అఖిలలోక న్థాపనాచార్య మణివయ్య నిజభక్తగురునిచే నిలుపుకొన్న 55వ పద్యం : “స్థిరత లోలోన నిక్షేసించు ధనము నెం చంగరాని దొకరింబే చాపవలెనె? కోరికంబెలనామ్మ గొనంగవలెనె? , 68వ పద్యం : “నిన్నదుర్కొనరాని నెపమునంగోసించి కోపితహితు సూతుంగొట్టవలెనె" పరరాజ్బకాంక్షలోంబట్టకుండెదవైన అనే 78వ పద్యం ఎంతో శ్రమపెట్టింది. అయినొ శ్రమకు తగిన _వలితం దక్కనేలేదు. అంధులోనూ 'పరయోషపైనిభృ్భ్యబబాయకుండెదవైన నలశూర్చణఖముక్కునిలుపరాదె - మఠీ తికమకపెట్టింది. అలాగే , 10వ పద్యం : “సాటించు నా సర్వసైన్య్మంబులనింగర్జు చే శక్తి నరుసేయంజెప్పినారగో 89న పద్యం : “రామమూర్తికి వాంఛేతర ప్రపంచ || మేమిగావలె లీలార్థమింతెకాని | 89వ వద్యం ; “పరపురుషాకృతి గులుతుగా-జూడక | విటపయుక్తి భ్రమించి విఫల భ్రమతండేసి “వేదాంత సకృత చుంబితల మంత్రావర్ణ నఅ గుహలుండి రానలవిగాదొ అలాగే - 14వ పద్యం : “తగునట్లు తిరుమేను తానామతింపుచు మన్న పీతాంబరం బున్నదనుచు” |/ 83వ పద్మం : “బలినింజంపగరాని వరమున యాచింప వృత్తినాతని భిక్షమెత్తెననిరి" ' 83. గరుడధ్వజుండన్న గులుతు/(దెల్బటకున్న బబభీతి శస్తాహిబద్ధు(డనిరి - ఇందు “బలభీతి' నాకు అర్థం కాలేదు. |

6।. రక్కరించితినన్న రమ్మమేమి 61. అదియేమి రక్కరింపవు రక్కరించు పదం నిఘంటువులో మృగ్శం. సందర్శ్ధాన్షిబట్టి రక్షించు అని అర్థం వ్రాయబడింది. 15వ పద్మం 'లోకాలోకములయందు కవిహృదయం న్స్ఫష్టంకాలేదు. ఈ పద్యంలోనే 'పరిపాటి' అనే పదం 'నగుబాటు' అనే అర్ధంలో వాడబడింది. నిఘంటువులు ఈ అర్ధాన్ని చెప్పలేదు. 20వ పద్యం :; పగవాడు పుటిలోంబిట్టి నెత్తుకుపోవ( దమకించుచున్న నీ దైర్మమేమి? తమకించు : త్వరపడు, చలించు అని నిఘంటువు. కవి ఆలసించు అనే అర్థంలో వాడినట్లున్నది. 33వ పద్యం : “మాటమాత్రంబైన మగువ నోరాపదు గుడువంబెట్టునె తలకొట్లమారి" మొదటిపాదంలో మామ సముద్రుజ్ణీ, రెండవ పాదంలో చెలికాడు శివుణ్ణి, నాల్గవ పాదంలో అన్న ఇంద్రుడ్లీ వర్ణించాడు. అందుచేత మూడవ పాదంలో మగువ (భార్యను మాత్రమే వర్ణించాడని చెప్పకోవాలి. మగువ, లక్షి అని చెప్పకుంటే క్రమం చెడుతోందికూడాను. పాదానికి బకరివంతున వర్ణించాడు. మఠొక ప్రతిలో కొడుకు పెట్టునె తలకొట్లమారి అని ఉన్నది. ఈ కొడుకు బ్రహ్మయా? మవ్యథుడా? మగువ నరన్వతియా? రతిదేవియా? తలకొట్లమారి బ్రహ్మయా, మవ్మృ్మథుడా? ఈ భాగానికి ఆచార్భులవారి నంన్కతానువాదం ఇలా ఉన్నది. “కరోతియోషా వచనం నకించిత్‌ కిం నర్వబాథీ తనయః ప్రదత్తే ముఖీ నిగ్యహేత్‌ వచనం న యోషా నమర్చయేత్తాం భవతే కిమేషూ బకే భాగాన్ని రెండు రకాలుగా అనువదించారు. “అన్నది మేషాండమున్నదిచ్చేదొక్క తొల్టీగొడ్డది నీకు/దోలునేమి” - అనే నాల్గవ పాదాన్ని అనువదించకుండా సంసృతానువాదం 78. *పరరాళ్ళ కాంక్షలో(దిట్టకుండెద, వైన నుగ్రీవు నగరంబు(జూడరాదె? పరధనంబున కొనపడక యుండెద, వైన త్ర

7 _నాలంక నొకజాయి యంటరాదె? ఇ పరయోపషపై నిచ్చబాయకుండెద, వైన | మూల దైత్కులదోలిపుచ్చరాదె? “న కాంక్ష్యతే యద్యపి శత్రురాజ్యం కుతో న నుగ్రీవవురీ విలోక్కా

కి మేకా నశిలాధిలంకామ్‌, న్గాష్కా నకిం శూర్చణఖా సనానా విద్రావణీయాః కిము మూలదైత్యాః

కిం త్వం ప్రతిజ్ఞాతపథాన్ను రేఖా మాత్రేణ ధర్మో న పరిచ్చుతోసి" మిన్న పీతాంబరంబున్నదనుచు - దక్కు సొమ్మది నీకు దక్కెననుచు - లలితరత్షద్యుతి మొలచినట్లు కిరీట | యుగళితోంబుట్టినట్లున్న వనుచు- ప్రావలువ ప్రారువాణముల్‌ బ్రా/తి యేమి? 1 దిత్ర॥। | 'పేశాంబరేజావ్యతవత్తనుం న్వాం లక్షీనహోద్భూతమణా ప్రనష్టే

అనర్భరళత్న స్థగితం కిరీటం నిజోత్తమాంగ స్థమితి ప్రతువ్యన్‌! కర్ణద్వయం నద్య్ముతికుండలాధ్యాం నహోదితాభ్యామితి మనృ్మమానూ” నమృద్ధిమానః జనదక్షిణశ్చ

కింతే వురాతైర్వననైర్ధనైశ్రా

45. “ఆదియోగృంతరంగా లానబంధంబు వదలించుకొన నీకు వశముగాదొ - ఇత్సాది “న్పమాదియోగీశ్వర చిత్తతు కిమ్‌ వేదాంత దుర్వేశ గుహాంతరాత్‌ కిమ్‌ నిర్ణంతుమవ్మస్తి భవాన్ష్నదక్షు ముహూర్త యామాద్దమితంచ కాలమ్‌ అతీత శక్తోషి నవక్తి తుం కిమ్‌ః అనద్దిన క్రూర మనః కుమారే దధాని పొదం న కదాపి కిం త్వమ్‌

కతింహేతు కో యం భవతో విలంబః నమన్త జంతూద్ధరణోచితన్మ”

89. పరపురుషాకృతి గురుతుగా(జూడక త్రిపుర పతివ్రతా తిలకములను విటపయుక్తి భ్రమించి విఫల భ్రమతః+జేసి తత్యతీపతుల దుర్దాంతబలుల హతము సేయించితివి -

అనువాదం ; అదృష్ట భర్హన్య నరాకృతీః తాః పురత్రయాథిశ నతీః విలోక్య విలుప్తదైర్యో విటవత్‌ తదర్గే వంధ్య ప్రయత్తు ధృతవైరిభావః। ఆచార్భులవారి అనువాదం ప్రకారం చూడక - అనే పదాన్ని చూడని అని నవరించుతోవాలి.

9, "స్థిరత లోలోన నిక్షేసించు ధనము నెం చ6గ రాని దొకరి( జేచాపవలెనె? పంటపైరులకా(వు కంటగాయుచునుండు కోరికంబెలసామ్ము గొనంగవలెనె?

!

అనువాదం ; “స్పెర్మేణ నంగుప్త మవాధనః త్వం, కిం నారయేః అన్మబనే న్వపాణిమ్‌॥ నంత్రాయనే త్వం కృషికన్మ నన్మయ” ౨7. “అభఖిలలోకన్థాపనాచార్భ మణివయ్యు నిజభక్త గురునిచే నిలుపుకొన్లి అనువాదం : “అశేషలోకస్థితిహేతుభూతో ప్యాత్మాశ్రితం యో గురుమేవ మేనే॥” 1 ౦;. *సాటించు నా నర్వసైన్మంబులనిగర్జు చేశక్తి నరునేయః+జెప్పినారెగొ “కర్లేన శక్తా ప్రహృతిర్హరన్య కిం ఘోషితా సిధ్యదనీకనంఘైః 88. “నిన్నెదుర్కొనరాని నెపమునంగోపించి కోపిత హితునూతుః/గొట్టవలెనె? అనువాదం : “ప్రత్య్కుద్గమాభావ మిషేణ రుష్టుః కిం క్రుద్ధ మిత్రన్మ జఘన్మ సూతమ్‌” 29. “పరువు గలవా!/డేమి ప్రాంల్క్కులందు€ దెలియ వరిముక్కు ముల్లంత గలవాలేవొ అనువాదం : “క్రింతే ప్రతిష్టానిగమేషు యన్య నీవారశూక ప్రతిమత్వముక్తమ్‌ః 33 “*గొప్ప్టలో గొప్ప్టవాడవు, కొలదిలోన గొలదివా(డవు నిన్నెట్లు గొలువవచ్చు అనువాదం : “దుహాన్‌ మహత్‌ న్వల్చ్పత మేషుచాల్డ; ఆరాధనీయోని కథం జగత్కామ్‌! 659. *'కడలేని నుడువులు 'అనంతోవై వేదా: అజోరణీయాన్‌ మహతో మహీయాన్‌ - ప్రభ్యతి ఉపనిషత్‌ నూక్తులను కవి నందర్భ్జోచితంగా ఉపయోగించుకొన్నాడు. కెజి

88. 'డీకొన్న నడవి పందికి/గల్లురోనంబు' - అన్ని ప్రతులలోనూ 'డీకొన్లు అనే ఉన్నది. 'దీకొను' అనేది రూపాంతరం. దీకొన్న అని అనుకుంటే భ్రాంతికి అవకాశం ఉండదు.

89. 'కీర్తినిందగ వర్ణించి గేలిపలతు', వావిళ్ల ప్రతిలో 'కీర్తి నిండగొ అనియున్నది.

90. “నరరథాశ్యముల నంగరవీథందోలునాండు" ఇక్కడ వావిళ్ల ప్రతిలో 'నరకు బదులు 'వరి అని ఉన్నది. 'రణాంగణే పార్ధరథాశ్వ చోదీ' అని ఆచార్భువారి అనువాదం. 'నరి పదమే సందర్భోచితం.

91. "పంక్తికంఠాత్మజి ఫణీరాజబంధమోచనుడవై- మోచితుడవై అని ఉండాలి. 'త్వం పంక్తి కంఠాత్మజసర్దబాధాత్‌ నిర్ముక్తరాస అని సంన్వృతం.

92. 'కులను బ్రహ్మణ్భమగు దైత్యకులము' అని అర్థం. బ్రహ్మాణ్యము - బ్రావ్మాణులకు హితమైనది. రావణాది దైత్కులు బ్రాహ్మణ అని నంన్మృతం.

93. 'గడ్గికణచు' - ఓడుట అని అర్థం. చమత్కారం ఊహించునది.

94. 'సుమనన్ములు' - దేవతలని కవి ఉద్దేశం. నుమనన్సులు అని ఉండాలి. కవి అట్లే వ్రాసినేమో. అమనన్కులకోనం నుమనన్ములని శబ్హాలంకార ప్రీతితో న్వతంత్రించి వాడెనో. నుమన్సలని చదువుకొన్నా ఛందన్స సరిపోతుంది.

95. 'భగ్గురనంగా అన్ని ప్రతులలోనూ అలాగే ఉన్నది. 'బగ్గుమనంగా అని ఉండటం లెన్ల

64 'గండ్రగొడ్డలి కాదు. గండగొడ్డలి. కాని వృవహారంలో గండ్రగొడ్డలి అనే అంటారు.

65 'మూర్ధించి - వ్యావహారికమా? పూర్వకవి ప్రయోగం మృగ్యం.

61. 'మొక్కరించు - నిఘంటువులలోలేదు. మొక్కలించు (ఉత్సహించు, పూను, బొద్ధత్యం చూవు శద్దం ఉన్నది. పురుషోత్తమకవి వాడిన పదాలు కొన్ని నిఘంటువునకెక్కవలసియున్నది.

62. 'పుట్టుకమాలిన' - భగవంతుడు అభవుడు (పుట్టుకలేనివాడు అని చమతృృతి.

63. “శ్రీకాకుళము హత వ్యాకులంబూ హత న్యాకులంబు - వ్యాకరణ నొధ్యంఠకాదు. 'వ్యాకులతాససనోలరి అని అచార్భులవారి అనువాదం.

౨3 *“మాటమాత్రంటైన మగువనోరాపదు గుడువంబెట్టునె తలకొట్లమాలరొ

కే3

ఆడవాళ్ల నోట నువ్వుగింజి నానదు. పైగొ నీ భార్య లక్షీదేవి. అంటీ ధనదేవత. చంచల. అందుచేత లోకులమధ్య కలహాలు కల్చిన్తుంది. ఆమె దగ్గరకు వెళ్లకు (శ్రీకాకుళంలో అన్మువారు వేరేదేవాలయంలో ఉంటుంది. నీకు వండిపెట్టటానికి ఆమెకు తీరిక యెక్కడుంటుంది? అని కవి హసృదయమా? బక్క నిమిషంకూడా స్త్రీ నోరు ఊరుకోదు. ఎప్పుడూ వాగుతూనే ఉంటుంది. నీకు వండిపెట్టటానికి నీ భార్యకు తీరనే తీరదు. అనికూడా భావం చెప్పకోవచ్చనేమో. 'తలకొట్లమారి పదానికి '“జగడగొండి' అని నిఘంటువులలో అర్థం ఇవ్వబడింది. 21. ఎరును - నిఘంటువులిచ్చిన అర్ధం ఈర్ష్య, 'గొరవహీనత' అనే అర్ధంలో కవి ప్రయోగించాడు. వృవహారంలో దాదాపు ఇదే అర్ధంలో వాడబడుతున్లది. 36. “నాగలి రోకలన్షకు నిచ్చి శంఖాథి సంచాయుధము లీవు పట్టినావు" 56. “నీరు పట్టగ నుంట నారాయణుడవండ్రు నారాయణాఖ్యాధికారమేమి” ఇత్కాదిగాగల కొన్ని పద్యాలలో నింద పరినటంగా ఉన్నా నుతి అందీఅందనట్లుగా ఉన్నది. కొంచెం ఆలోచిస్తే చాలా పద్యాలలోని నిందాన్తుతి నుధారనాన్ని దోనిళ్లకొద్దీ త్రాగవచ్చు 77. “నడువ(జాలదని జానకినెత్తుకొని ముందు నడచు విరాధుని నఅకుటేమి? - ఇత్కాది పద్యంలో కారణాలు కానివానిని కారణాలుగా చెప్పి విరాధుడు మొదలైనవారు నీయెడ అపరాధం చేయలేదనీ, నిజంగా అవరాధమే చేస్తే వారికి ముక్తి ఎందుకు ఇచ్చావనీి గడునుగా దేవుజ్లి ప్రశ్షిస్తాడు కవి. 97వ పద్యంలో- 'హర చతుర్చ్ముఖదేవతా గోచరుడవయ్యు నెప్పుడు దర్శనంబిచ్చుచున్లు అనే పాదాన్ని ఆచార్కులవారు, 'యః స్ర ష్ట్ర శూల్మాది సురైక దృళ్యో దత్తే నదా దర్శనమాత్మనీనమ్‌' = అని అనువదించారు. హరచతుర్వ్హుఖ దేవతలకు కూడా నీవు అగోచరుడవు అని కవి భావం. హరచతుర్ముఖాది నురలకు నమూత్రమే నీవు గోచరిన్తావు. ఇతరులకు నీచు గోచరింపవు అని అనువాద భావం. కశ

సేనా అన్వయం నరిగ్లా కుదరని భాగొలకు అన్వయం ఎట్లో సరిపెట్టటానికి ప్రయత్తించాను. గ్రంథం మూడువంతులు అచ్చయిన తరువాత ఆచార్యులవారి అనువాదం చేతికి వచ్చింది. మిగిలిన భాగానికి టీకాతాచ్చర్కాలు వ్రాసేటప్పుడు సందేహం వచ్చినచోట ఆచార్యులవారి తోడ్టాటు పొందగలిగాను. ఆచార్కులవారు చాలావరకు మూలానుసారిగానే అనువదించినా బలభీతి (639) మొదలైన పదాలను అనువదించకుండా వదలివేయక తప్టలేదు. 'పంటపైరులకా(పు కంట(గొాయుచునుండు' (లర మొదలగుచోట్ల కవిహృదయాన్ని నేను గుర్తించినట్లే అర్ధం వ్రాశాను. ఆంధ్రనాయక శతకం నారమతిన్‌ కవీంద్రులులో నారసిమేలు అనదగిన కృతి. అట్టి శతక రత్నానికి యధాశక్తి టీకాతాత్సర్శ విశేషాలు నంతరించాను. నంన్మృతానువాదముఖంగా దైర్మస్టైర్యాలను వ్రనాదించి నా ప్రారంభాన్ని ఆశీర్వదించిన కీ.శే. శ్రీమాన్‌ వరదాచార్భులవారికి నమోవాకాలు. నారచనలో ఎన్నో దోషాలు ఉన్నమాట నువ్మక్తం. రసజ్జలైన పండితులువాటిని తెలిపితే రెండవ ముద్రణలో నవరించుకోగలనని నవినయంగా మనవి చేసుకుంటున్నాను. ఐిద్వానేవ విజానాతి విద్వథజన వర్విశ్రమమ్‌” పట్టపట్టి నాచేత నొక మంచి వనిచేయించిన క్షమాశీలి, క్షాత్రమూర్తి, సాహిత్మవ్రతి నుహ్యవ్యణి శ్రీ అంజంరాజుగారికి అక్షరనుమనోంజిలి. రాలా విశ్రాంత ఆంధ్రశాఖాధ్యక్షులు తా ప్‌ ను ఆంధ్ర లయోలా కళాశాల వఏజయవాడ - 520 ౦౦8 | కేర్‌

__ [మాననీబోధ శతకం - కర్పత్వం స్వయంగా చెప్పుకున్నాడు. (అంనా*౦6). తాడేనల్లి పానకాలరాయ కవి కృతయమైన మానసబోధ శతకమొకటి మనసా హరిపాదములాశ్రయింవుమా అనే మకుటంతో ముద్రితమై లభిన్తున్నది. ఈ పానకాలరాయకవి “శ్రీహరి వదమ్ములు కోరి భజించు చిత్తమా!) అనే మకుటంతో మజఖొక శతకం వ్రాశాడు. ఒకే విషయంపై ఒకే కవి రెండు శతకాలు వ్రాసియుండునా? | దెచ్చియిచ్చిన చాకిమెఛ్చలేదొ - (ఆం.నా.3ర5ు బలరామకృమ్ణులకు మధురలో వలువలు ఇచ్చన వాడు నసాలెవాడు. చాకలికాదు. కవి 'రజికుడు శుభ్రవస్త్రముల గట్టిగనిచ్చి ఇహపరసొఖ్యంబులెనని మించె' - (వ వద్మం) 'ఉడుతకుగల్లె ముక్తి అనే వద్య్మంలో (66) 'వాయకుండు (నేతగాడు) మేల్‌ వడసెను' అని భాగవతంలో ఉన్నట్లే పేర్కోబడింది. రామకృవ్ణులకు వలువలిచ్చినవాడు ఒకే కవి ఒకే గ్రంథంలో | రజకుడని ఒకచోట, వాయకుడని మజొళచోట వ్రాయటం చిత్రంగా ఉన్నది. టీకాతాత్చర్యకర్త, 'అష్టనంబులు గొను నఖిలదిగ్‌ మండలే శ్వరులచే వేంకటాచల నివానుడూ - (అం.నా37) అనే పానకాల రాయని శతకంలోని, నరిగిరి చందనంబలది చల్లని దాహము మంగళాద్రిలో గురురుచిద్రావి రంగవురిగోమలితో బవళించునట్టి యా నరనసునిజేర నీవు మననా హరిపాదములాశ్రయింవుమా! - 79 వద్యానికీ వివయతౌల్చం నువక్తం. భావి వరిశోధకులకు నత్మదర్శనమగుగాక! వ్రాయవలని వచ్చెను? వురుషోత్తమ కృతికే యెవరేని కర్పత్వము మార్చిరోయని కేం

1. “తెలుగు పలుకులడిలోని మెలకువలు, తీరుతీయాలూ, కారకవపైచిత్రీ ఇతనికి బాగా తెలును. వ్యాజిస్తుతికేకాక, భక్తిప్రపత్తికీ పరాంకోటికెక్కిన ఈ శతకంలో భాగవతంలోని కథలనీ బంగారంలో రత్తాల్లా పొదగబడ్తాయి,.

భక్తిప్రధానాలూ, నిందాన్తుతి పదాలు అయిన రచనలు ఎన్నయినా ఉండవచ్చ్చగాని ఇలాంటి శతకం చాలా అరుదనే చెప్పాలొ

= యార్గగద్ద బాలగంగాధరరావు

2. “కానుల పురుషోత్తముండు గట్టిన పద్దెములెల్ల భక్తికావానములు”

= తిరుపతి వేంఠటకవులు

అంధ్ర నాయక దేవాలయము, అక్కడ పూజా వురన్ఫారములు లేకుండుట

యివి యీ కవినుద్రేకపఅచినవి. దానితో అనలు దేవునిమీ(దికే

దండెత్తినాడు కవి. వంతగించినాండు వరియాచకములాడినాండు,

పురస్కారాదులనుద్ధరించినాడు. పురుషోత్తముని దయకుంబాత్రు(డైనాండు.

ఇంతకంటె రచనకు సాఫల్యము కావలెనా?

4 నిందాన్తుతికింత యదృత రచనము మఠిచూచుట దుర్లభము. తిట్టలాగున కనబడి తిట్టుకాకపోవుటలో నీ కవి నేర్చు మిక్కిలి మెచ్చందగియున్తది. అవతార చర్శల భూషింపదగినవి దూషించినట్లు కనంబిడంజేయునట్టి యీతని నేర్చు భక్తిచే/గలిగిన రనగుళికలవలె నుండి ద్రాక్ష గుళుచఛ్సములవలెనంటిన వెంటనే రనమనుభవంప(దగియున్న్లది. వండిత పొామరజనవేద్యమై, బట్టుకవిత్వమునకుండు వ్రత్యేకత సున్సప్టముగగానంబడుచు, జాతీయోక్తులతో నిండియుండును. పద్మము, ధార, వాక్ళ క్రమము, భావము, మృదుమధురముగనుండె యాంధ్రనాయక శతకమని సార్థకనామమగుచున్నది. హృదయముప్పాంగజేయు సద్యములు. గుణమునే దోషముగాఃజేసి చూపు వాక్యములు - పరమ వేదాంతరహనలు/బరిహాన మొనరించి మన బుల్లలకు/దిని గల్చించు మాటలు - పెక్కులుండి కవి ధన్ముండని మనకు/దట్టుచుండును.

“క్రీర్తి నిందగ వర్ణించి గేలిపరుతు (69 నన్న యీతని వాక్కము నతినిపుణముగ నెగ్తించుకొనెను.

= వంగూరి నుబ్జారావుపంతులు

(1)

న్‌ ల ప. తాలాలు నై | శే శై శ! సే. స్ట ఖీ / 2 ర న. క [క్ష ః్‌ వూ ॥] | వే ము ప జే చే క .!! ల్‌ 2 ॥ జ / /| షే స్ట ష్‌ ళ్‌ * |. న్‌ క్‌ (| య లబ. శే సు . క సైజు లీ ల్‌ ప

• . శ్‌ . ర్‌. ఖో స్‌ ం . ఖో ట్‌ ల పై ల. న్‌! న్య స మ జీ లం ఈ ఖో ( య్‌; . . సే షి ॥/ షణ గ తా న న! వ. / నే | న్‌ క్క సై “న ళ్‌ ష్టు | శ్‌ ల నను ఏ టకళ్ణుం శత (/ . న టీ ఫ్‌ ఖర ప వ గే. టి ష్‌ ల వ స న్‌ జ్‌ స్ట న కం పళ్ల తీ గను వ. ర్‌ స్తీ చే | ల నక్త ట్‌ న. శ్హ స శ . .. కనన ఇతే పన్నగ గ. క; . స్త 2 సలా కి - వను ల్‌ షా గ (7. 1; న. ఖ్‌ న. బ్‌ షష ౩ ే // ] క స్స న స్య వ్యసన న్‌ (7 వు ర 1 సా + శ డూ మన సస్త్యట్లుం న్‌ ప . న. . ల్‌ న ఫి 5 గ్య ర. నల్ల కు న. , స చి న్‌ శ . ణం జం 1 ల! క్ష న శ శీ మరల నట చచ (| ళ్‌ న - న. కీ నీ శ ఖీ సి గ స్‌ గక. నా. వ ఇస స శ శ శ శ న ... పటల సున జర్‌ 1; . య | ౫ అలం భష న్‌ టై. నెష్షష్యం క ప్ప శః హ్‌ నా న ( న.

• టో క న ౯ సా హ్రాపత్లో . | నై ళ్ల్ల శ్యాళ్ల్యు శ్శి న్‌! ళ్లు నో ల్సి జక్మత్లీని ౫ బ్లా లాల ఆసు ళా | స్‌ ప. గ ల క్‌ సళ! క ఖీ ఇ నే రే . వో నన] | కనన (న న్‌ ఖు కా చన్ను ళు , ళ్‌ శాంపనక్లు శ! భత, ఖు. ఆత ం మ తనరు న కన శే త్‌ ళలటుత కన స్త వ్‌ , ' వ న, స్ట తీధట్లూ కషాయ * ల శ (! షా. జన్‌ బైట ఇక్‌ అన్న క. క్‌ శీ ట్ట ం ౬ శు . | ఫి య. వ. ; కం నా టా శ. చీ ము! నా శ" న్‌ [కానే 2 . నా. ఛి . పాతు ష్‌ / , అటి. ఇన 1 జ ల ఫ్ఞట్టర్యు సో జ శ | కళ్ల న శర్మా హనులే 4 జవ ; ల కుళా . మ గ క పదములు కా నల్‌ మహావిష్తు చేవాల టి!

/ గ్‌ ప న. మన. న మ న కెళ్ళి ఘు | " స . 11 త ా ౧ న్‌ / " క ట్‌ స క | లా 4 గీ చై | ఈ న్‌ న. లై లక లొ ( నే | యా 6 నో ఇ / కే క కే థన ళ క. క ధ్ర క్ష ము న ఆపు షు ము 4 త ప న. బ్యస్కె ( | ) ఆంధ్రనాయక శతక ముద్రణకు ఆర్థిక నహాయమందించిన శ్రీ కాకాని వెంకటప్టలరాజుగారి ధర్మపత్ని వెంకటజయలక్ష్మి తులశన్ము వరినిగన్న పుణ్యదంవతులు తండ్రి పానకాలరాజు, తల్లి సీతమ్మ గారలు ఎంతో ధనృ్కజీవులు. వీరిది కానూరు గ్రామశివారు కామయ్యతోవు. వెంకటిషప్టలరాజుగారు మంచి వేదాంతి, ఆధ్యాత్మిక, ధార్మిక చింతనగల నహృదయులు, నిరాడంబరులు, సాహితీ అభిమాని, శ్రీ కాసుల పురుషోత్తమకవిపై వీరికిగల అనన్య భక్తి- ప్రేమభావనే ఈ ప్రేరణకు కారణం. వారు సర్వధా ధన్యజీవులు. వారికి, వారి కుటుంబ సభ్యులు ఆంధ్ర మహావిష్ణువు దయకు, పురుషోత్తముని కరుణకు, భగవాన్‌ శ్రీశ్రీశ్రీ నత్యసాయిబాబా కృపకు పాత్రులు, అనంత సౌభాగ్బ్చావహమగు సంపదలను పొందెదరు. వారికి నా హృదయపూర్వక నమన్నమాంజలులు. మీ ప్రేమపాత్రుడు | వదాలి అంజంరాజు నహన్ర హస్త వికిరి. - బుగ్వేదం (వంద చేతులతో సంపాదించు; వేయి చేతులతో పంచిపెట్టై

లృలిజైలీలు ఈ అక్షరంబు వలయు కుక్షీ వీవనులకు అక్షరంటు లోకరక్షకంబు అక్షయమైన విజ్ఞాన నంనద అక్షరాలలోనే దాగియున్నది తల్లిపాలవలె జీవశక్తినిచ్చేది మాతృభాష తల్లి ఉగ్గుపాలతోపాటు బిడ్డకు చిన్న చిన్న మాటలతో, అతి లాలనగా, గోముగా, ప్రేమగా భాష నేర్ప ప్రారంభించును. మాళత్యన్తనృముతో కలిసి నేర్చకొనిన భాష కనుకనే మాత్యభాష అయినది. అందుకేనేమో తల్లివలె మృదుమధురమైనది. కాలమహిమ! ఎందుకో ఒకనాడు ఆంధ్రనాయక శతకములోని మకుటం చిత్రచిత్ర ప్రభావ మననులో మెదిలినది అంతే. నాకు తెలిసినంతవరకు ఎవరూ టీకా తాత్టర్యాలు వ్రాసినట్లు లేదు. అందుకే నదరు శతకమునకు టీకా తాత్సర్యాలు వ్రాయించాలని తలిచితిని. మిత్రులు శ్రీ 3.ళోటంరాజుగారితో చెప్పితిని. మీ ఆలోచన బాగున్ష్నది, జాగుచేయక కార్తోనుఖులుకండి! అని ఎంతో ఉత్సాహాన్ని కలుగజేసినారు. వారు, నేను కలిసి, కవిగారి స్వగ్రామము పెదప్రోలు వెళ్లి వారి కుటుంబనభ్యులతో మేము తలపెట్టిన కార్యక్రమాన్ని వివరించి వారిని | నహకరించవలసినదిగా కోరినాము. అలనాడు కవిగారు నిర్మాణము చేసిన రామాలయాన్ని వారి పేరున వున్న చెరువును, వారి కుటుంబ నభ్యులను ఫోటో తీసుకొని వచ్చినాము. తొలి ఆంధ్ర రాజధాని శ్రీకాకుళం వెళ్ళినాము. ఇట్‌. గారిని కలిని దేవాలయ పూర్వచరిత్ర మొదలగునవి వివరముగా తెలునుకొని, కొన్ని ఫోటోలు తీనుకొని వచ్చినాము. , ఇంతటి మహోన్నతమైన శతకరాజమునకు నంవూర్ణమైన శోభతో, కవిహృదయాన్ని పాఠకుల హృదయములు రంజిల్లునట్లు టీకా తాత్చర్యాలు వ్రాయగల ధీరులెవరని తికమకపడినాము. కొంతకాలం అన్వేషణతో కాలయాపన జరిగినది. అట్టి తరుణంలో శ్రీ ఎన్‌.పిరామరాజుగారు కలిసినారు. వారితో శతకము విషయం చెప్పితిని. నెంటనే వారు అమితమైన ఉత్సాహంతో అంతటి మహోన్నతమైన శతకానికి వరిపూర్ణమైన న్యాయము చేయగలవారున్నారన్నారు. (0

నేను ఎంతో కుతూహలంగా ఎవరండివారు అని అడిగితిని. బుషితుల్యులు, కవిపండితులు, శాంతన్వభావి శ్రీ శనగన నరసింహన్వామిగారున్నారని ఎంతో దండిగా, మెండుగా చెప్పినారు. అప్పుడు నేను చాలా ఆనందపడితిని. అది షుమారు 1995 సంః మే నెల. బక శుభముహూర్తాన నేను, రామరాజుగొరు అపర నరన్వతీమూర్తులు శ్రీ శనగన నరసింహన్వామిగారివద్దకు వెళ్లినాము. నా కోరిక వివరించుకొన్నాను. కొంత తడవు ఆలోచించి. వ్రాస్తానుగాని కొంత వ్యవధి కావాలి. ఈ శతకము టాలోటోలీగా వ్రాసేదికాదన్నారు. మీకు కావలసినంత వృవధి తీసుకోండి. కాని దానికి పరిపూర్ణత చేకూర్చండి అని ప్రార్ధించినాను. టీకాతాత్చర్యాలు వ్రాయడం ప్రారంభించినారు. ఇంతకు పూర్వము శతకము ప్రచురణకర్తలు ప్రచురించిన ముద్రణ కాపీలు కావలయునన్నారు, హైదరాబాద్‌లో, చిట్టిగూడూరులో. రెడ్డి గూడెంలో, యింకా అనేకచోట్ల దానికి కావలసిన విషయ సేకరణ చేసి వారికి అందించినాను. శ్రీకాకుళం ఆంధ్ర మహావిష్లువు దేవాలయము గోడలకు శ్రీ చిట్టిగూడూరు వరదాచార్యులవారు 108 పద్యములు నాపరాళ్ట్ళపై చెక్కించి గోడలకు పొదిగినారు. వారి పుత్రుల వద్దకు పోయి వారివద్ద లభ్యమ్రన నంనతానువాదము అయిన ఆంధ్ర నాయక శతకమును తెచ్చియిచ్చాను. కృష్ణదేవరాయల శాసనమును కూడా సేకరించితిని. సేకరణ కార్యములో 8 మాసములు గడచినవి. అప్పుడు నా మనస్సులో ఇప్పటికే కాలాతీతమైైనది. మరి పూర్తి అగునరికి యింకా ఎంతకాలం పట్టునో, ముద్రణకు ఎప్పుడు ముస్తాబగునో అని అనేక రీతులుగా ఆలోచన చేసితిని. ఎట్టకేలకు 7+-1996 తేదీన శ్రీ కాసుల పురుషోత్తమకవి కవితావైభవ నభ విజయవాడలో ఏర్పాటు చేసినాము. కవులు, గాయకులు, పండితులు, మిత్రులు, బంధువులు, నాయకులు, శ్రేయోభిలాషులు ఆ కార్యక్రమాన్ని అఖండ వైభవంగా, జయప్రదం గావించినారు. వారందరికి నా హృదయపూర్వక అభివందనలు.

అప్పుడు నూతనోత్త్సావోన్ని సంతరించుకొని, అతిత్వరలో శతక ముద్రణకు పూనుకొని సంపూర్తి చేయగలమనే దైర్భం చోటుచేసుకొంది.

మరల మొదలైనవి ఇబ్బిందికర పరిస్థితులు. ఎన్నో అవరోధాలు, ఎన్నెన్నో అగాధాలను దాటుకుంటూ, అచంచలమైన విశ్వాసముతో ఎప్పటికైనా మంచికాలం రాకపోవునా అని కాలం తెచ్చ మార్చుకు “న్వాతి ముతృం” లాగా , మంచిరోజుకొరకు వేచియున్నాను. ఇప్పటికి కాలం కరుణించింది. ఇది ఒక యజ్ఞము. యజ్ఞము సంపూర్తి అగుటలో ఎందరో బుషులు, కవులు, పండితులు, స్టేహితులు, శ్రేయోభిలాషుల, ప్రమ-అనురాగం, కృషి నిక్షిప్తమైయున్లది. వారందరి

(1

ప్రేమానురాగాలే పుస్తక రూపం.

నహవ్యదయులు, సాహితీ విద్యానముద్రులు అనన్యవప్రతిభావంతులు, ప్రేమన్వరూపులు అయిన క్రి శనగన నరసింహన్వామిగారు ఈ శతకమునకు టీకా తాత్సర్యములు వ్రాయుటకు అంగీకరించుట మహాభాగ్యంగా భాఏంచితిని.

“కవి నిద్రపోతే లోకం నిద్రపోతుంది”

“వృక్తి నశించినా కవిత్వం జీవిన్తుంది"

ప్రేమమూర్తులైన శ్రీ శనగన నరసింహన్వామిగార్కి నా సహృదయపూర్వక

' మీకు మంచి ముచ్చట. బకనాటి ఉదయం నరసింహస్వామిగారి వద్దకు

వెళ్లితిని. అప్పడు వారన్నమాటలు రాజుగౌారూ! శతకములోని కొన్నిపద్యాలు కొరుకుడు పడుటలేదు. ఏమి చేద్దామండి అన్నారు. మనము చేసేదేముందండి, అంతా పురుషోత్తమకవిగారు చూచుకొంటారన్నాను. 45వ పద్యం మరీ కొరుకుడు వడుటలేదని చెప్పినారు. వెంటనే నేను హైదరాబాద్‌ వెళ్ళి శ్రీ ఆర్‌.కవితాప్రసాద్‌గారిచేత వ్రాయించుకొని వచ్చినాను.

మాష్టారు ఆణిముత్యంలాంటి మరోమాట అన్నారు. ఈ శతకానికి సంపూర్ణమైన న్యాయం చేయలేమోనని నంకోచాన్ని వృక్తపరిచారు.ఏమైనా ఆ పురుషోత్తమ కవిగారిని తలచుకొని పడుకుంటే కలలో ఏమైనా కనిపించి మార్గం సుగమం చేస్తారని, ప్రయత్నం చేయగా కొన్ని పర్మాయములు వారి నుందర దృశ్చ్శము కనిపించి కొన్ని నూచనలు యిచ్చినట్లు వారు అనుభూతిని పొందినట్లు నాతో చెప్పినారు ఎంతో ఆనందంతో.

7--96న జరిగిన పురుషోత్తమ కవి కవితావైభవ నభలో అక్షరలక్షల విలువైన అమూల్యమైన మాట. ఎంతో ఆనందంతో, ఆనందబావ్ఫములు జాలువారుతుండగా ఇది ఏనాటి పుణ్యమో! నేను ఈ శతకానికి టీకాతాత్చర్యాలు వ్రాయటం. ఈ నభలో కవిగారు గీతరాద్శికునికి ముత్యాలహోరము బహూకరణ ప్రసక్తిరాగా ఆ గీతకార్శికుడ్డి నేనే అని నభను నంధభ్రమాశ్చర్యాలతో ముంచెత్తినారు.

అన్నివిధములుగా నాకు పూర్తి నవాయ నహకారములు అందించిన ఆర్‌.కవితాప్రసాద్‌గార్మి, నంగీత సాహిత్స్మములందు మహాసండితులు (బక వరలోరెండు కత్తులు ఇమడ్చగల థీశాలురు) శ్రీ ఎన్‌సిహెచ్‌కృష్ణమాచార్భులగార్శి, త్రీ ఐల్లం నూర్శనారాయణరాజుగార్మి, శ్రీమాన్‌ అగ్నిహోత్రం యోగానంద నరనింహాచార్భులుగార్మి, న్ధానిక ఎం.ఎల్‌.ఏ. శ్రీ కె.నుబ్బరాజుగార్మి, శీ కె.కోటంరాజుగార్మి, త్రీ ఆర్‌.బ్రవ్మారాజుగార్మి, శ్రీ టి.గంగరాజుగార్మి, శ్రీ కానుల

(0

రామ్మోహన్‌రాజుగార్చి, శ్రీ ఎన్‌.నారాయణరాజుగార్మి, శ్రీ వి.విష్ణువర్ధ్థనరాజుగార్మి, శీ ఎన్‌.ఆదినారాయణరాజుగార్మి, శ్రీ వినత్య్మనారాయణరాజుగార్మి, శీ కాకాని వెంకటప్టలరాజుగార్మి, శ్రీ పోరంకి రాధాకృష్ణంరాజు, శ్రీ వైవిరాఘవరాజుగార్మి, శ్రీ వైరంగరాజుగార్మి, శ్రీ పోరంకి పాండురంగరాజుగార్మి, ఆర్టిస్టు, డి.టి.పి, ఆపరేటర్లుకు - ముద్రించిన ప్రెస్‌వారికి సంస్కృత కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌ చిట్టిగూడూరు వరదాచార్భులుగార్మి ఆర్థిక నహకారం అందించిన శ్రీ జక్కిరెడ్డి కోటేశ్వరరెడ్డి, శ్రీ పెద్దనుబ్బారెడ్డి, శ్రీ చిన్ననుబ్బారెడ్డి, శ్రీ నాగిరెడ్డిగార్లకు, ఇంకా ఎందరో మిత్రులు, శ్రేయోభిలామలకు, ఆర్థిక నవాయమందించిన నహవృూదయులకు నా హృదయపూర్వక అభివందనలు.

జగత్రనిద్ధమైన ఆంధ్రనాయక శతకాన్ని ఇంతవరకు ముద్రణ చేనినవారు ;

1. వావిళ్ల రామన్వామి శాన్తులు అండ్‌ నన్స్‌ వారు (చెన్నపురి 2, బాలసరస్వతి బుక్‌ డిపోవారు, మద్రాను
2. నిర్మలా పద్లికేషన్స్‌వారు (విశాఖపట్టం)
3. నరేంద్రనాథ్‌ సాహితీ మండలివారు (తణుకు)
4. గాంభి ఆశ్రమము (అవనిగడ్డ వారికి ప్రతేక కృతజ్ఞతలు.

ఈ కార్య్మక్రమంలో నాతో నహకరించిన గురుతుల్యులు శ్రీ మొవ్వ వ్యషాద్రిపతిగారికి కృతజ్ఞుడను.

ఇంతకుముందుగాని, ఇప్పుడుగాని నేనే వదవిని ఆకాంక్షించలేదు. అయాచితంగా అభించినవాటిని న్వార్ధానికి ఉవయోగించుకోలేదు. అంకితభావం, సేవాభావం, నమాజాభివృద్ధి అనే సీద్ధాంత త్రయానికి కట్టుబడిన వాడను. మీ వాడను, మీ ప్రేమకు పాత్రుడను.

అప్టకవి విన్నకోట పెద్దన్న గారలు శతకమును క్షుద్రసాహిత్యములందు జేర్చిరి.

అనంతామాత్కుడు శతకములను చాటుప్రబంధములందు జేర్చెను.

ప్రమన్వరూవులారా! సాహితీమూర్తులారా! మీరేమంటారు?

ధనం కోనంకాదు - కవితా ఘనత కోనం

నా యా ప్రయత్నం - కార్యక్రమం.

నా యీ ప్రయత్స్మంలో లోపాలున్న మన్నించండి

ఇట్లు, దబుధజన విధేయుడు మ వదాలి అంజంరాజు (౮)

' (స్థ పనా మ కత లోయ ముల టో ? ననన క బట ల (1 లా. గ ను సఖ ం న చ ( గరపాల షట నోర నుటంనే పరం టు స న సే . టన య న గి లా బ్రో లై ౯ ర్ల ట్ర ఇ శం ఖో ల గ్‌ క స / స గ్ర నప లో సో న్‌ న (4 శే వం. చ్‌ టీయి సా న య నడు _ గ ఒం న్య క స్స శా ఆత్సల్లీ జీ 00 ర్‌ న న వ పం రీ రి రన చం? | టో సం ణో న ్ల ల జు | | న మ పఓ తరలి నల నట నం లాలా లే వు (1... క్‌ న | స వాలా న (స మ మంత స చి చ క ౪ చిత 1 స్‌ సషుటయుటున తకారంసపన. నం... గ న స... స న! అల /. భోజ చ. [సహా యళ ఖ గ! 4 “చి ౨ కము. ర ౧ భల ప ల ్గ// స నశ నన ఇ (పాయా శా యాం గ త న స న (న న. భజనం న ౨ పే పి ఏ సప ప్త స్‌ గ్‌ గ య్యా నరం 4 ల లి టి నవ్‌ స్త్‌ జప. ద క ఆ ఛై గర రట నో ఇభ ర భా ఎ న న వమన ననా స శతి: లో? క పం శ స (1 చ తటి రా ల డం... టన టా తస. ము రూలు ళం ? సంస్తార గ్‌ 6౧౩8౨ హు! ఫన్‌ ్న్న (0 ర ట్‌ + ఫా స శ; ౩ న లవ బి దా త్న యాం య జ | ఇత మా (4 జీ రసం శ స గ సన | ౧; న, లా 1 భా లి య టం యి ( ఫి ణీ థె న. ఫీ క్‌. పదా (గ; సం ౧ ౨ ఛే టా శి తి లై తోమి ఛే న న్‌ శ చు ము సై. (0 ప్‌ | ్గ వ ో | లం క శ గ్‌ | స వ్తోగ న ట్‌ యును రం మ ఫలు ప నం మట్‌! 4 సోడ న్‌ నో వ? | నే నే. | జ గ నీర ట్ల యో + కిట ధో రం "ఖగ ర ర. నాచన ర

హృదయపూర్వక చుభాకాంక్షలు.. విజయువాడ-నూర్యారావుపేటలో ప్రశాంత యూరాలజీ సెంటరు వారు శస్త్రచికిత్స లేకుండా మూత్ర పిండంలో రాళ్ళ తొలగింపునకు అత్కాధునికమైన యంత్రం “లితోత్రిప్పని ప్రారంభించిన శుభనందర్శ్భంగా మా పృాదయపూర్వక అభినందనలు,

డా॥ ప్రశాంత్‌కుమార్‌గారు విజయవాడ నగరంలో ప్రముఖ వైద్కులలో బకరు. వీరు అంకితభావం, సేవాభావం, గొప్ప సామాజిక స్పృహగల వైద్యులు. పెండ్లికి, పిడుక్కి ఒకే మంత్రంగాక పేదల ఎడల కరుణ, దయతో వైద్యసేవలందించు చున్న మహామనీషి, నరళస్వభావి. అధునాతన యంత్ర పరికరంతో వారి వృత్తి సర్వతోముఖాభివృద్ధి చెందాలని

/ కాంక్షిస్తూ వారికి మా హృదయపూర్వక శుభాకాంక్షలు.

ఇట్లు, మీ వి.లంబజంరాజు ఎడిటర్‌, ఆంధ్రబాల

|| భాను. తచున్వరూనలైన విద్యార్ధినీ, విద్భార్థులారా, చోనగ స్త భారతదేశంలో ప్రతి అణువు వవిత్రమైనటు నేలలు | ] వంటిది. మన నంస్కృతి అతిప్రాచీనమైనది. టల ఏరే ర న (గ ! ఉంటున్నారు. కనుక మీ సేవలను ఈ భారత | , , | మాతకుఅందించి ఆమె అనుగ్రహాన్ని పొందండి. | మానవులకు భక్తి, ప్రేమ, విశ్వానం అత్సవనరం. | వ్‌ 7 విద్యార్గ్ధలకు శీలను-క్రమశిక్షణ 1 , (, | అత్యవనరము. ఈనాటి విద్యార్థులే భావి దు. భ్‌ భారతోద్ధారకులు, 4 నేటి ఆధునిక విద్య తెలివితేటలు మాత్రమే శీ "| అభివృద్ధిచేన్తున్నాయి. గుణాన్ని పెంచడంలేదు. లక్‌ శ , న్‌ గుణంలేకుండా కోటివిద్యలు నేర్పినప్పటికి | | +, ప్రయోజనంలేదు. ప్రతివ్యక్తి ఆత్మవరిశీలన కే [శ నత్యనిరతి, భక్తి, క్రమశిక్షణ, దైవప్రీతి, పాపభీతి, [ గ్‌ న్కు ' 1 సంఘనీతి అలవర్చకోవాలి. శిలనంపన్నులై జ క. | భారతమాత ప్రతిష్టను ఇనుమడింపజేయుటకు టి! కపిచేసి ఉత్తమ పౌరులు, ఆదర్శప్రాయులు గాండి. దేశ సమగ్రత, నమ్రైక్యతకు పాటుపడండి. ప్రేమ నర్వశక్తివంతమని నమ్మండి. ఓీర్చులేనితనం, దురహంకారం వదిలి పెట్టండి. కుహనాలోచనలకు పోకండి. ఐకమత్యంతో ఇతరులతో కలసి నమాజ సేవ జేయడం నేర్చకోండి. పరమశత్రువుతోకూడా ఇంపైన, హితమ్రైన భాషణ ఉపయోగించండి. అందరితో అణకువగా మెలగండి. చేయీ చేయీ కలిపితే చేవ పెరుగుతుంది. సృష్టిలో తీయనిది స్నేహమేనోయి. ఇట్లు, వి.లంజంరాజు, నంపాదకుడు

శ్రీరస్తు శుభమస్తు అవిఘ్నమస్తు త్న టు ఉం న! క్ట సలం "క్రో గ్‌) గస తీళీత్తి జా యత్‌ ( సాం గ ఇక్ని శుర్తాందిరధరం విమ్ణం శశివరల్థం చతుర్జుజం ప్రవన్ష్నవదనం ధ్వ్చాయేత్సర్వ విఘ్లోవశాన్తయే అగజొనన పద్మార్శం, గజానన మహార్షిశం అనేక దం తమ్‌ భక్తానా, మేకదంత ముపాస్మహే /

శ స ఆంధ్ర నాయక శతకము

1. (శ్రీమదనంత లమ్ష్మీ యుతోరః ప్ప, చతురాననాండ పూరిత పిచందడ, దర చక్ర ఖర గదా శరాసనహస్తు నిఖిల వేదాంత వర్లిత చరిత్ర, నకల సొవన నదీ జనక పొదాంభోజ, రమణీయ ఖగకులోత్తము తురంగ, మణీసౌధవ తృణామండ లోరగతల్చ, వరకల్పకోద్యాన వన విహార, భాను సితభాను నేత్ర పౌభాగ్యగాత్ర, యోగిహృడ్గేయ, భువనైక భాగధేయ, చిత్ర చిత్ర ప్రభావ, దాక్షీణ్యభావ, హత నినుతజీవ, (శ్రీ/,కాకుళాంధ్రదేవ | అర్హములు : శ్రీమత్‌ = మంగళాకరమైన; అనంత లఖ్మీయుత = అనంత లత్మీతో కూడిన; ఇరః స్పల = రొమ్ము కలవాడా!; చతురానన+ అండ = బ్రహ్మాండము చేత; పూరిత £౯ నింపబడీన; పిచండ ౨ కడుపు కలవాడా!; దర = శంఖము; చక్ర = చక్రము ఖడ్గ = కత్తి గదా = గదు శరానసన = విల్లు (కలిగిన); హస్త = చేతులు కలవాడా!; నిఖిల = సమస్తమైన; వేదాంత = ఉపనిషత్తులలో; వర్షిత = వర్లింపబడిన; చరిత్ర = నడవడి కలవాడా!; సకల పావన = అన్నింటినీ పవి(త్రము చేయు; నదీ = గంగానదిని; జనక = పుట్టించి నటువంటి; పొద+ ఆం భోజు = పద్మములవంటి పాదములు కలవాడా!; రమణీయ = అందమైన; ఖగకుల + ఉత్త మ : పక్షీజాతిలో (్రేఫ్టుడైన గరుత్మంతుడు; తురంగ = వాహనముగా కలవాడా।; మణిసౌధవత్‌ ౩ రత్నములు పొదుగబడిన మేడలవంటి; ఫణా మండల = పడగల వరున కలిగిన ఉరగతల్ప ౩ పాము పడకణొగలవాడా!; వరక ల్బ్పక = (శ్రేష్టమైన కల్పవృకములు కల; ఉద్యానవన = తోటలో; విహార = సంచరించువాడా |; భాను, సితభాను, నేత్ర = నూర్యుడు, చం(ద్రుడు కన్నులుగా కలవాడా!; సౌభాగ్య

ద్ద గొత్ర = సౌందర్యముతో కూడిన శరీరము కలవాడా1; యోగి ౪ యోగిజనుల; హృత్‌, గేయ = మనస్సులలో పొగడబడువాడా!; భువన+ఏక = లోకములకు ముఖ్యమైన; భాగధేయ = భాగ్యమైనవాడా।; చిత్ర చిత్ర = బహు విచిత్రమైన; ప్రభావ = మహిమ కలవాడా[॥; దాక్షిణ్య భావ = దయా భావము కలవాడా!; హత, విమత, జీవ 2 కొట్టుబడిన శత్రువుల యొక్క ప్రాణములు కలవాడా; (శ్రీ/కాకుళ + ఆంధ్రదేవ = శ్రీకాకుళము అను శ్వేత్రమున వెలసిన ఆంధ్ర నాయకుడు అనుపేరు కలిగిన విష్ణుమూర్తీ! తాత్పర్యము : శ్రీకాకుళ ఆంధ్ర దేవా! నీవు శుభప్రదమైన లక్ష్మీదేవిని రొమ్మున ధరిస్తావు. కడుపులో బ్రహ్మాండమును కలిగి ఉంటావు. నాలుగు చేతులందు శంఖ, చక్ర గదా ధనుస్సులు ధరిస్తావు. ఉపనిషత్తులలో నీవు వర్షింపబడ్డావు. పతితపావనయైన గంగానది నీపాదపద్మము నందు పుట్టినది. పశ్షిరాజైన గరుత్మంతుడు నీకు వాహనము. చేయి పడగల శేషుడు నీక్సు పానుపు. కల్చవృక్ష వాటిక యందు నీవు విహరిస్తావు. సూర్య చంద్రులు నీకు నేత్రాలు. నీవు దివ్యమంగళ స్వరూపుడవు. యోగిజనుల మనస్సులలో నీవు కీర్తిపబడతావు. నీవు లోకములకు భాగ్యమైన వాడవు. నీవు అనేక విధములైన మహిమలు కలవాడవు. నీవు దయాసము(ద్రుడవు. శత్రు సంహారకుడవు. క 4 “ట్‌ ల! , న , శ యమ ఖీ శన టం ఉస, “ట్రా కవ టీ ఖీ _ శ్రణతకాలా జ్ఞ = శ్వథీ శ ల కం ఫ్‌ క (| ఈ గాశణాల [= శా కు భా లో శ కట జ భిటోాా కి . [స ప లాలో 5 చ్తురంా వి [5 ఖ్‌ ( ' కన యా. 2 ల్లీ ౨ .శభనునతగా ॥ థా నాగా 24 కం. ఆ న ( క - క్రమ మట్‌ జ. ఎస ఆక లు .

ర 2. వై జయంతీదాను, వర్లిత సుత్రామ, శోభననాము లోకాభిరొము, కువలయశ్యామ. వికుంఠపట్టణధామ, శ్రుతిహితనాము, దైవతలలామ, కృతదైత్య సం(గ్రాము, గీతొర్హ పరిణామ, యదుకులాంబుధిసోము,ు అఘవిరాము, సంగర జిత భౌమ, రంగద్గుణస్తోము, త్రిభువన జేము, వర్షిష్ణుకాను, దాసులము గాము? నీ పేరు దలచుకోము? కొసరితిమి (పేను కోరిన కోర్కు లీమ? చిత్ర.. అర్హములు :; వైజయంతీదామ. = వైజయంతి అనే మాలను ధరించువాడా!; వర్తిత సు(త్రామ = ఇందద్రునిచేత పొగడబడినవాడా! శోభననామ = శుభములను కలిగించు పేరు గలవాడా!; లోక+ అభిరామ = లోకుల మనస్సులను రంజింప చేయువాడా! కువలయశ్యామ = నల్లకలువవలి నల్లనివాడా!; వికుంఠ పట్టుణధామ = వైకుంఠమనే పట్టణము నివాస స్టానముగా గలవాడా!; (శ్రుతిహితనామ = ఫెవులకు ఇంపైన పేరు కలవాడా |; దైవతలలామ = దేవతలలో (శ్రేష్టుడా!; కృత, దైత్య, నంగ్రామ = చేయబడిన రాక్షసులతోడి యుద్దము కలవాడా!; గీతా + అర్హ పరిణామ = భగవర్గీతార్థ్హమునకు ఫలమైన వాడా1; యదుకుల + అంబుధిసోమ = యాదవ కులము అను సము(ద్రమునకు చం(ద్రుడైన వాడా 1; అఘు, విరామ = పాపములను పోగ్‌ట్టువాడా |; సంగరజిత, భౌమ = యుద్దమునందు గెల్వబడిన భూమి పుత్రుడు కలవాడా!; రంగత్‌ = ఒప్పుచుండే; గుణ, స్తోమ = సద్గుణముల యొక్క సమూహము కలవాడా!; త్రిభువన = మూడులోకాల యొక్క; శేమ = సేమము కలవాడా!; వర్షిస్టు = వృద్దిపాందే న్వభావం కల; కామ = కోరికలు కలవాడా !; దానులము కాము = సేవకులము మేముకామూ!; నీ పేరు తలచు కోమ = నీ నామమును స్మరించుక్‌'నుట లేదా!; కానరితిమి (ప్రేమన్‌ = కోరితిమి నీ (పేమను; కోరిన కోర్కులు = మేము కోరిన కోర్కెలు; ఈమ = ఇమ్మా। తాత్రర్యము : ;శ్రీ,కాకుళ ఆంధ్ర దేవా! నీవు ఎదపై వనమాలను ధరిస్తావు. ఇం(ద్రుడు నిన్ను స్తుతిస్తాడు. నీ వామము శుభకరము. నీవు లోకాలను సంతోషపెడతావు. నీమేని రంగు నల్ల కలువల రంగు వంటిది. నీవు వైకుంఠ వురవాసుడవు. నీ పేరు చెవులకు ఇంపు గొలుపుతుంది. నీవు వేల్పులలో మిన్నవు. నీవు రాక్షసులతో యుద్దం చేశావు. భగవద్గీతలోని అర్జాలకు ఫలమునీవే. యదుకులం అనే మున్నీటికి నీవు జాబిల్లివి. నీవు లోకుల పాపాలను తొలగిస్తావు. నీవు నరకాసురుణ్ణీ వధించావు. నీవు సద్గుణ రాశివి. మూడులోకాలను రక్షిస్తావు. భక్తుల కోర్కెలను నెజవేరుస్తావు. మేము నీ దాసులం కదా! నీ పేరు ఎప్పుదూ తలచుకొందుము గదా! నీ (ప్రేమను కోరుచుందుము గదా! మా కోర్కెలను తీర్చుము.

టీ 3. మూనుషహర్యక్ష చూర్తాండ సోమూాక్ష త్రిభువనాధ్యక్క కౌంతేయసక్ష్క నుదనకోటి విలాస్క మంజుల దరహాస, శ్రీహృన్నివాప, కౌశేయవాన, శార్‌ ఖకోదండ పిచండ భృతాజాండ, వినతవేదండ, రవిప్రచండ, దీన శరణ్య, విద్విట్‌ భేద నైపుణ్య, భక్తానుగణ్య, దిక్రభువరేణ్య, సిద్దసంకల ఏ అవికల్ప శేషతల్ప, నిష్కళంక, నిరాతంక్క నిరుసనూంక, చిత్ర....... అర్హములు = మానుష హర్యక్ష = నరసింహావతారము ధరించినవాడా 1; మార్తాండ సోమ+ అశత్ష =సూర్యచం(గ్రులు కుడి ఎడమ కన్నులు అయినవాడొ; త్రిభువన + అధ్యక్ష = మూడు లోకములకు అధిపత్సీ కౌంతేయపక్ష = పాండవుల పత్షమైనవాడా!; మదనకోటి, విలాన = కోటి మన్మధుల సౌందర్యము కలవాడా॥; మంజుల దరహాస = మనోహరమైన చిరునవ్వు కలవాడా! కీ, హృత్‌ నివాస = లక్ష్మీదేవి మనన్ఫులో ఉండువాడా ॥; కౌశేయవాన = పట్టువన్తము ధరించువాడా॥; శార్జ, కోదండ = శార్జము అనే విల్లుకలవాడా!; పిచండ = కడుపులో. భృత = భరింపబడిన; అజాండ * (బ్రహ్మాండము కలవాడా!; వినత వేదండ = నమస్కరొంచిన ఏనుగు కలవాడా!; రవి ప్రచండ = నూర్యుని వలె తేరి చూడ రానివాడా!; దీన శరణ్య = దిక్కులేది వారిని రక్షీంచువాడా!; విద్విట్‌ భేద = శత్రువులను సంహరించుటయందు; నై్రైణ్య = నేర్చుకలవాడా॥; భక్త* అనుగణ్య = భక్తులచేత స్తుతింప బడువాడా!; దిక్‌ వ్రభువరేణ్య = దిక్కులందలి రాజులలో (శ్రేష్టుడా!; సిద్దసంకల్ప = వెరవేరు కోరికలు కలవాడా॥; అవికల్ప = భ్రాంతి లేనివాడా!; శేషతల్చ = శేషుడు పడకగా కలవాడా!; నిష్కళంక = ఎట్టి దోషము లేనివాడా!; నిరా తంక = ఎట్టి భయమూ లేనివాడా!; నిరుపమ + అంక = సాటిలేని పేరు కలవాడా | తాతృర్యము :- (శ్రీ కాకుళ ఆంధ్రనాయకా! నీవు నరసింహుడవు. సూర్య చంద్రులు నీకు కన్నులు. నీవు మూడులోకాలకు ్రభుడవు. పాండవులన్నచో నీకు ఎంతో (ప్రేమ. నీవు శతకోటి మన్మథ సౌందర్యం కలవాడవు. నీ చిరునవ్వు మనోహరం. నీవు లక్ష్మీదేవి హృదయంలో నివసిస్తావు. పీతాంబరము ధరిస్తావు. శార్‌జమనే విల్లు తాలుస్తావు. నీ కుక్షిలో బ్రహాండమంతా ఉంటుంది. గబేంద్రుడు నిన్ను స్తుతించినాడు. నీతేజము నూర్వువి వలె తీళ్లమైనది. దిక్కు లేనివారికి నీవేదిక్కు. శత్రువులను చంపుటలో నీవు నేర్చరివి. భక్తులు నిన్ను కీర్తిస్తారు. దిక్కులందలి రాజులలో నీవు ్రేష్టుడవు. నీవు కోరినవెల్లా సిద్ధిస్తాయి. నీవు భ్రాంతి రహితుడవు. శేషుడు నీసెజ్జ. నీవు దోషరహితుడవు. భయరహితుడవు. నీ నామము సాటిలేనిది.

ర్‌ 4. గోవిందు ముచికుంద సేవిత పాదార వింద, నిత్యానంద, విశ ఇతుంద, (శ్ర్రీమంత, విజయలక్ష్మీకాంత, నిర్మల స్వాంత, భక్షోద్యాన వనవసంత, అఘనాశు కోటిసూర్య ప్రకాశ వరేశ, విజితాశ్యు సన్మనోంబుజ నివేశ, సద్గుణ గేహ, వాసవనీల సమదేహ, బంధురోత్సాహు సుపర్లవాహ, పండితస్తోత్ర చారిత్ర పద్మనేత్ర, మధుర మంజులభాషు నమస్తసోష్క చిత్ర.... అర్హములు ; గోవింద = గోపాలకుడా।; ముచికుంద, సేవిత, పాద+ అరవింద = ముచికుందుడనే రాజుచే సేవింపబడీన పద్మములవంటి పాదములు కలవాడా।; నిత్య + ఆనంద = శాశ్వతమైన ఆనందమే స్వరూపంగా గలవాడా॥; (శ్రీమంత = శుభములను కలిగించువాడా!; విజయలక్ష్మీ కొంత = విజయలశ్ష్మీకి మనోహరుడైనవాడా 1; నిర్మల స్వాంత = నిర్మలమైన మనస్సు గలవాడా; భక్తృఉద్యానవన, వసంత = భక్తులనే ఉద్యానవనమునకు వసంతమైనవాడా!; అఘనాశ = పా పములను నశింపచేయువాడా!; కోటి సూర్య '్రకాశ = పెక్కుమంది సూర్యుల ్రకాశము వంటి ప్రకాశము గలవాడా!; వర+ఈశ = మేటి ప్రభువైనవాడా!; విజిత+ ఆశ = గెలువబడిన ఆశలు గలవాడా!; సత్‌ + మనః+ అంబుజు నివేశ : మంచివారి పద్మముల వంటి మనస్సులు ఉనికీపట్మ్ట్రనవాడా[; సత్‌ + గుణగేహ = మంచిగుణములకు నిలయమైనవాడా!; వాసవనీల, నమ దేహ = ఇం(ద్రనీల మాణిక్యంతో సమానమైన శరీరము గలవాడా!; బంధుర+ ఉర్దూ హః ఎక్కువ ఉత్సాహము గలవాడా!; సుపర్గ్యూహ = గరుత్మంతుడు వాహనముగా గలవాడా॥; వండితస్తోత్ర చారిత్ర = పండితుల స్తుతులకు పాత్రమైన నడవడి గలవాడా!; వద్మనేత్ర = తమ్మిరేకులవంటి కన్నులు కలవాడా!; మధుర్శ మంజులభాష = తియ్యనైన మనోహరమైన, మాటలు కలవాడా |; నమన్త పోష = అన్నిటినీ పోషించువాడా | తాత్పర్యము :- (శ్రీకాకుళాంధ్ర దేవా! గోపాలకా। ముచికుందునిచే "సేవింపబడిన వాడా। నీవు శాశ్వతానంద స్వరూపుడవు, విశ్వోదరుడవు, శుభప్రదుడవు, విజయలక్షీకి భర్తవు, నిర్మల హృదయుడవు, భక్తరంజకుడవు, పాపనాశకుడవు, కోటి నూర్యుల తేజస్సు కలవాడవు, గొప్ప (్రభుడవు, ఆశారహితుడవు, మంచివారి మనను ఎలలో ఉండేవాడవు, సద్గుణ నిలయుడవు, ఇం(ద్రనీలముల కాంతి వంటి మేనికాంతి కలవాడవు, గ్‌'ప్ప ఉత్సాహశక్తి కలవాడవు, నీ వాహనము పక్షి రాజగు గరుత్మంతుడు, నీప్రవర్తన పండితుల స్తోత్రమునకు పాత్రమైనది, నీవు కమలాతుడవు, వ్లీమాటలు మధురములు, మనోజ్ఞములు.

న్‌ 5, (శ్రీకాకుళము భక్తలోక చింతామణి (శ్రీకాముళము సుకృతాకరంబు శ్రీకాకుళము ధరాలోక వైకుంఠంబు (శ్రీకాకుళము మర్శ్య్టసేవితంబు శ్రీకాకుళము వేదసిద్దాంత మహిమంబు (శ్రీ/కాకుళము హతవ్యాకులంబు (శ్రీకాకుళము నుహాక్షేత్రావతంసంబు (శ్రీ/కాకుళము సర్వసిద్దికరము తెలియ ,శ్రీ/కాకుళంబు నీ దివ్యదేశ మాం(ధ్రనాయక నీవె (శ్రీ/హరివి నిజము, చిత్ర... అర్హములు :- (శ్రీ/కాకుళము = (శ్రీకాకుళ శేత్రము; భక్తలోక, చింతామణి = భ కుల సమూహమునకు కోరిన కోర్కెలు ఇచ్చే దేవతామణి; సుకృత + ఆకరం బు = వపుణ్యములకు చోటు; ధరాలోక, వైకుంఠంబు = భూలోకంలో వైకుంఠమువంటిది; మర్త'సేవితంబు = మానవులచే కొలువబడునది; వేద సిద్దాంత = వేదములలోని సిద్దాంతముల యొక్క; మహిమంబు = గొప్పతనము కలది; హతవ్యాకులంబు = మా నవుల కలతలను పోగొట్టునది; మహాశ్నేత్ర+ అవతంసంబు = గొప్ప శ్షేత్రములకు శిరోమణి; సర్వసిద్దికరము = సమన్తమును నమకూర్చునది; తెలియన్‌ = తెలిసికొవగా; (శీ/కాకుళంబు = (క్రీ,కాకుళ పుణ్యత్షేత్రము; నీ దివ్యదేశము = నీ యొక్క దివ్యస్రదేశము (వైకుంఠము); ఆం(ధ్రనాయక = ఆంధ్రనాయకుడనే పేరుగల నీవె = నీవే!; (శ్రీహరి వి = (శ్రీ/ విమ్ణుదేవుడవు; నిజము = నిక్కము. తాత్పర్యము ;- ఆంధ్రనాయకా। నీవు నివసించు శ్రీకాకుళ పుణ్యశ్నేత్రము భక్తులకు చింతామణి. భూలోక వైకుంఠము, మానవ 'సేవ్యము. వేద సిద్దాంత మహిమకలది. మానవుల మనోవ్యాకులత్వమును పోగొట్టది. గొప్పకేత్రము. భక్తులయిన వారి కోర్కెలను ఈడేర్చేది. ఆం(ధ్రనాయకా! తెలిసి కొనగలిగిన వారికి నీవే శ్రహరివి. (శీ,కాకుళమే బైకుంఠము.

7 6. ఇంద్రనీలచ్చాయ లీను నిమ్మేనిపైం గనకాంబరవ్రభ (గగ్రందుకొనంగం బర్వనుధాంశు శోభానముజ్జ్వ్య్వలవక్ర మున సూర్ద్రపుండ్రము ముద్దు గుల్క నెగుభుజంబుల ధగర్దగితాంగద ద్యుతుల్‌ మూర్షరత్న కిరీటమునం జరింప వర్షిోర స్థలి వైజయంతిక్క కౌస్తు భాంతర శ్రీ/దేవియంద మమర రమ్ము దర్శన మిమ్ము ఘోరములం జిమ్ము నుభయ మిమ్ము భవత్తత్త చూనతిమ్ము, చిత్ర.... అర్హములు : ఇం(ద్రనీలచ్చాయలు = ఇంద్ర నీలములనే మణుల కాంతులు; ఈను ౩ వెలువరించు; నెజీ+ మేనిపైన్‌ = అందమైన శరీరముపై, కనకాంబర ప్రభ = బంగారు వలువ యొక్క కాంతి, క్రందుకొనగాన్‌ = వ్యాపించగా, పవర $నుధా+ అం శు = పున్నమినాటి చంద్రుని శోభా = కాంతివంటి కాంతిచే;) నమ్‌+ ఉల్‌ + జ $ల = బాగుగా (ప్రకాశించే) వక్రమునన్‌ = ముఖముపై; ఊర్హ్వపుండ్రము = నిలువుబొట్టు; ముద్దుగుల్కన్‌ = ముద్దారగా? ఎగు భుజంబులన్‌ = ఎల్టైన భుజములందు ధరించే; ధగద్దగిత = ధగధగమని ప్రకాశించే) అంగద + ద్యుతుల్‌ = భుజకీర్తులయొక్క కాంతలు, మూర్చ = తలమీది; రత్న కిరీటమునన్‌ = రత్నములు పొదుగబడిన కిరీటమునందు; చరింపగాన్‌ = సంచరింపగా; వర్షిత = పొగడదగిన; ఉరఃస్పలిన్‌ = విశాలమైన వక్షమున; బైజయంతిక = వనమాలిక కౌస్తుభ+ అంతర = కౌస్తుభమణి లోపలి; (్రీ,దేవి = లక్ష్మీదేవి; అందము+ అమరన్‌ = ఒప్పగా; రమ్ము = రా; దర్శనము-* ఇమ్ము = కన్చింపుము;ు ఘోరములన్‌ చిమ్ముము = పాపములను తొలగింపుము; అభయము + ఇమ్ము = భయములేదని చెప్పుము; భవత్తత్తము = నీకు నంబంధించిన యధార్ధ జ్ఞానము; ఆనతి + ఇమ్ము = ఆభ్ఞాపింపుము. తాత్పర్యము :ః ఇంద్రనీలముల కాంతుల వంటి కాంతులు కలిగిన నీ నల్లని శరీరముపై పసువువచ్చని బంగారు వలువ కాంతులు (ప్రనరించగ్గా, పున్నమినాటీ చం(ద్రుని కాంతివంటి కాంతిచే నొప్పు మోముపై ఊర్హ్వపుం(డ్రములు ముద్దారగా, ఎత్తు భుజములపై తాల్చిన భుజకీర్తుల జిగేలుమనే కాంతులు పైకి వ్యాపించి శిరసున ధరించిన కిరీటముపై వ్యాపింపగ్కా వెడద రొమ్మున వనమాల్క కౌస్తుభమనే రత్నంలోవల నెలకొన్న లశ్మీదేవి అందగింపగా! ప్రత్యక్షమై మా పాపముల బాపుము. అభయదానము చేయుము. నీ రహస్యము మాకు ఎజుగజేయుము.

8 7. కలిగినప్పుడె కన్న తలిదండ్రు లెన్న నే నిసువు చూటొడంగ నేర్చె జగతి బయలిజగంబు లంబకు నిజోదరమునం దేబిడ్డ చూపించె నిద్దరిత్రిం దొడలపై ముడ్డుగా నిడుకొన్న జనని శ్ర పసిపిల్ల కొండంతబరువు దోంచెం దల్లిచెంగటనుండి యిల్లిల్లు జొచ్చియే కుట్టం డింతుల బల్మిం గూడ నేర నాబుడుత వీవెరా యబ్బ! యబ్బురంపు కతలమూరివి నీ వెటుంగనివి గలవె? చిత్ర..... అర్హములు ;- కలిగిన + అప్పుడె = పుట్టిన వెంటనే; కన్న తల్లిదండ్రులు = కన్నది, కన్నయ్య; ఎన్నన్‌ = కొనియాడగా; ఏ నిసువుఃఏ పసిబిడ్డ జగతిన్‌ = భూ మిపై మాటాడంగన్‌, నేర్చెన్‌ = పలుక జాలెనో) బయలి జగంబులు = బాహ్య 'ప్రపంచములు; అంబకున్‌ = తల్లికి నిజ+ ఉదరమునన్‌ 2 తనకడుపులో;-. ఈ ధరిత్రిన్‌ = ఈభూమిపై ఏ బిడ్డ: ఏ శిశువు; చూపించెన్‌ = కనబజుచెనో; తొడలపైన్‌ = ఒడిలో; ముద్దుగాన్‌ = (ప్రేమతో; ఇడుకొన్న = ఉంచుకొనిన; జనని కిన్‌ = తల్లికి ఏ పసిపిల్ల = ఏ పసికందు; కొండ+ అంత = కొండపాటి; బరువు తోచెన్‌ = బరువు అనిపించెనో;, తల్లి చెంగటన్‌ = తల్లి దగ్గర; ఉండి = ఉన్నప్తే యుండి; ఇల్లు+ ఇల్లు = (్రతిఇంటిలో;) చొచ్చి = (ప్రవేశించి; ఏ కుజుడు = ఏ పిల్లవాడు; ఇంతులన్‌ = (స్త్రీలను; బల్మిన్‌ = బలవంతముగా; కూడన్‌ = రమించుటకు; నేర్చెన్‌ = సమర్దుడయ్యెనో; అబ్బ = బారా ఆ బుడుతవు = అట్టి బాలుడవు; ఈవెరా = నీవే సుమా; అబ్బురంపు = అచ్చెరువు కలిగించు; కతల మారి వి = చేష్టలు కలవాడవు; నీవు + ఎజుంగనివి = నీకు తెలియనివి; కలవె = ఉన్నవా (లేవు) తాతృర్యము ;- పుట్టిన వెంటనే నీవు కన్నతల్లిదండ్రులైన దేవకీవనుదేవులు అబ్బురపడగా మాటాడితివి. తల్లికి (యశోదకు) నీ కడుపులో బ్రహ్మాండమును చూపితివి. నిన్ను ఒడిలో నిడుకొని లాలించు యశోదమ్మకు కొండంత బరువని పీంచితివి. తల్లి దగ్గర ఉన్నళ్టే ఉండి, (వ్రేపల్లైలో ప్రతి యింట దూరి గోపయువతులను బలాత్కారముగా కూడితివి. నీవువింత గొలుపు పనులు చేసితివి. నీకు తెలియని వింత చేష్టలు లేవు.

ఆంధ్రనాయక శతకమునకు ఆర్ధికసహాయం అందించిన శ్రీ కాసుల రామమోహన్‌రాజు గారి కుటుంబ సభ్యులకు నా హృదయపూర్వక అభినందనలు. ఇట్లు వదొలి అంజం రాదు వచం సజ వైరం. ప శీ మానక లోగ ముల! నై] రే మా! ఫల గ్‌ కడ సన్‌ " వ్య ఉష + ల్‌ లం సదా ఎ. మః క రమ. కా, న | ౪. ఫ్య టం! ం క ॥ | ర లో ట్‌ లలో శే | ఖా తే క్ష క (సట. ఎన తుం! స్ట! శక్‌. అవ! - న లం నా 1 లల ; ్స శ ల 7 వాల తావో గా యల్థటరనాన్యా అ కా వంశవృ్శక్షం:- కాసుల శాస్త్రి రాజు - కుమారుడు అచ్చుతరాజు కుమారుడు సుబ్బరాజు వారి కుమారుడు శాస్త్రిరాజు వారి కుమారుడు రామమోహన్‌ రాజు పై ఫోటోలోనివారు రామమోహన్‌రాజు గారి తల్లి, తండ్రి, సోదరీ సోదరీమణులు మరియు కుటుంబ సభ్యులు.

శ. వర మిచ్చినట్టి శంకరుని కెగ్గు దలంచు భస్మాసురుని పేరు బాసినొవు తనయిల్లు గొచు నుగ్రుని బోరుటకు బీల్వు బాణుచేతులు తెగ బరికినావు జంపి విద్యలు ధాత కంపినావు బలిమి చైత్యులు సుధాకలశము న్లొన వారి వంచించి సురలకు బంచినావు నిఖిలదైవత కార్యముల్‌ నిర్వహించు నీకు నిజకార్యము భరంబె నిర్వహింప, చిత్ర.... అర్హములు:- వరము + ఇచ్చిన + అట్టి 2 తనకు వరము ఇచ్చిన శంకరు నికి = శివునికి; ఎగ్గున్‌ + తలచు = హాని తలపెట్టిన; భస్మానురుని = భస్మాసురుడు అనుపేరుగల రాక్షనుని; పేరున్‌ + పాపినావు = పేరులేకుండ చేసితివి (చంపితివి); తన + ఇల్లున్‌ + కాచు = తన గుమ్మము దగ్గర కావలి కాయుు ఉగ(గ్రునిన్‌ = శివుని; పోరుటకున్‌ = తనతో యుద్దము చేయుటకు పిలిచిన; బాణు చేతులు = బాణాసురుని వేచేతులు; తెగన్‌ + బరికినావు = ఖండించినావు; అజునిన్‌ = (బ్రహ్మదేవుని; [ముచ్చి లి = మోనగించి తాలిమిన్కులు = వేదములు; కొన్న = దొంగిలించిన సోమ కున్‌ = సోమకుడను రక్కనుని; చంపీ = చంప్సీ విద్యలు = వేదములు; ధాతకు+ అంపి నావు = తిరిగి బ్రహ్మ దగ్గరకు పంపినావు; బలిమిన్‌ = బలముతో; దైత్యులు వ రాతనులు; నసుధాకలశమున్‌ అమృచభాండమును; కె నన్‌ = తీనుకొనగా; వారిన్‌ = రాషసులను; వంచించి = మోసగించి నురలకున్‌ = దేవళలకు; వంచినావు = పంచి పెట్టునావు; నిఖిలదైవత కార్యముల్‌ = నమన్త దేవతల పనులను; నిర్వహించు = నెరవేర్చు; నీకున్‌ = నీకు; నిజకార్యము = సొంతపని ( దేవాలయోద్దరణ); నిర్వహింవన్‌ = నెరవేర్చుట; భరంబు +ఎ = బరువా (కాదుగదా). తొతృర్యము :- ఆం(ధ్రనాయకా! వద మహిమను పరీశ్షీంపగోరి వరదాతయైన శివుని వెత్తిపై తనచేతులు పెట్టునెంచిన భస్మాసురుని రూవుమాపితివి. ఈన వాకిట కావలియైన శివుని రణంబునకు ఆహ్వానించిన బాణానురుని వేయిచేతులను నరికివేసితివి. వేదములు దొంగిలించిన సోమకాసురుని జంపి తిరిగి వాటిని (బ్రహ్మకు చేర్చితివి. బలముతో అమృతకలళశము వశము చేసికొన్న రాతనులను మోహిన్యవతారముతో మోహింవబేసి అమృతమును దేనతలకు పంచితివి. వేల్పులెల్లరి పనులను నిరి సమఘ్నముగ చేసిపెట్టు నీకు నవీ సొంతపని బరువు కాదుగదా |

10 $. అచట లే వని కదా యరచేత జటిచె (గ్రు ద్దత నభా స్తంభంబు దానవేంద్రు డచట లే వని కదా యస్రరొజం బేసె గురుసుతుం దుత్తరోదరమునందు నచట లే వని కదా యతికోసి ననిచె పొం డవు లున్నవనికి గొరవకులేంద్రు డచట లే వని కదా యాత్మీయసభను ద్రౌ పదివల్వ లూడ్చె సర్పధ్వజుండు లేక యచ్చోటులను గల్గలేదె ముందు కలవు కేనల మిచ్చోట గల్గు టరుదె, చిత్ర... అర్హములు :- అచటలేవు+ అనికదా = అచట లేనేలేవని; దానవ+ ఇంద్రుడు = రాక్షనరాజా (హిరణ్యకశిపుడు); 'క్రుర్దతన్‌ ౩ కోపములో; నభాన్తంభంబున్‌ ౩ సభలోని స్తంభమును; అరనే తన్‌ = అరచేతితో) చజవెన్‌ = కొట్టును; అచటలేవని కదా = అక్కడ లేనేలేవని గురును తుండు = (ద్రోణాచార్యుని పుత్రుడు (అశ్వత్చామ); ఉత్తరా + ఉదరమునందు = ఉత్తర గర్భములోనికి; అ'(స్తరాజంబు = మంత్ర పూర్వకముగా ప్రయోగింపబడు గొప్ప బాణమును ( బ్రహ్మా(న్రమును); ఏసెన్‌ = ్రయోగించెను అచటలేవు+ అనికదా = అచ్చటలేనే లేవని; కౌారవకుల+ ఇందు డు = కౌరవకులాధివతి (దుర్యోధనుడు); పాండవులు + ఉన్నవనికిన్‌ = పాండవులు నివసించే నన ప్రదేశమునకు; క్రోసిన్‌ ౩ కోప స్వభావము గల; యతిన్‌ = మునిని (లేదా); అతికో ఫిన్‌ = ఎక్కువ కోవ స్వభావము కలవానిని (దుర్వాసో మునీంద్రుని); అనిచెన్‌ = పంపెను; అచటలేవు + అనికదా ౩ అచట లేనేలేవని; అత్మీయనభను ౩ తాను కొలువు తీరిన నభలో; సర్పర్వజాడు = దుర్యోధనుడు; (ద్రౌపది = (గ్రౌపదీదేవి శరీరము మీది; వల్వలు = వ(న్తములు; ఊడ్చెన్‌ = అపహరించెనుు అచో ఎటులను ౩ అయా చో ట్త; ముందు ౩౨ మొదటు; లేక = లేకపోయినను; కల్గలేదె = ప్రత్యక్షం కాలేదా ఇచ్చోటన్‌ = ఇక్కడ; కేవలము = పూర్తిగా కలవు = వెలసియున్నావు; కల్గుట ౪ ఉండుట; అరుదు+*ఎ = ఆశ్చర్యమా (కానేకాదు). తాతృర్యము ; న్తంభములో ఉండవని హిరణ్యకశిపుడు అరచేతితో న్తంభమును కొట్టినాడు. ఉత్తరగర్భంలో ఉండవని (బ్రహ్మాన్తమును ఉత్తరా గర్భంలోని శిశువుపై అశ్వత్చామ (ప్రయోగించెను. అడవిలో ఉండవని దుర్యోధనుడు కోపిస్టియైన దుర్వానుని పాండవులకడకు వంపించెను. నభలో ఉండవనుకొని నుయోధనుడు (ద్రౌపదీ వ(స్తాపహరణను చేయించెను. మొదట అక్కడ లేకపోయినను, న్తంభాదులలో నీవు సావాత్కరించినావు. మరి ఈ ,క్రీ,కాకుళములో గుడిలో మొదటి నుండి వెలసియున్న నీవు ఇక్కడ ఉండుట ఆశ్చర్యము కానేకాదు.

(1 10. అంచితాఖండదీపారాధనల చేత దీసించు నెప్పుడు దేవళంబు అగరు సొంబ్రాణి ధూపార్పణంబులచేత భవనంబదెవ్పుడు బరిమళించు నతినృత్యగీత వాద్యన్వనంబులచేత నెప్పుడు గోవెల యెసక మెసగు నఖలోవచార సమర్భణంబులచేత మెజటయు నెప్పుడు దిరుమేను కళల నిపు డొకించుక లోభిత్వ మెనసి నట్లు దోచుచున్నాడ విట్రియద్చుతము గలదె, చిత్ర.. అర్హములు :;- దేవళము= నీ గుడి; అంచిత = ఒప్పు; అఖండ = ఎడతెగని; దీపారాధనరి చేత = దివ్వెలను వెలిగించుట చేత; ఎప్పుడు = ఏనాడు; దీపించున్‌ = ్రకాశించును; భవనంబు, అది= నీ గృహము; అగరు, పొంబ్రాణిః అగరు సాంబ్రాణి మొదలగువాని; ధూప + అర్పణంబులచేతన్‌ = పొగలు వేయుటచేత; ఎప్పుడు = నిత్యము; పరిమళించున్‌ = వాసిల్లును ; కోవెల= గుడీ; అతినృత్య గీతవాద్య = అధికమైన నర్తనములు, గీతములు, వాద్యముల; న్వనంబులచేతన్‌ = ధ్వనులచేత; ఎప్పుడు = ఎల్లప్పుడు; ఎసకము + ఎనగున్‌ = అతిశయించును; తిరుమేను = నీ పవిత్రమైన శరీరము; అఖిల, ఉపచార, నమరణంబులచే తన్‌ = సమస్తమైన సేవలు అందించుటచేత; ఎప్పుడు = ఏ నాడు; కళలన్‌ = కాంతులతో; మెజటయున్‌ = ప్రకాశించును; ఇపుడు = ఈనాడు; ఒకించుక = కొంచెము; లోభిత్వము = లో భత్వము; ఎనసినట్లు = పొందినట్లు; తోచుచున్నాడవు = కనిపించుచుంటివి; ఇట్టి అద్భుతము = ఇట్టి ఆశ్చర్యము; కలదె = ఉన్నదా (లేదుకదా. తాత్పర్యము :-= నీ దేవాలయము ఎప్పుడు అఖండ దీపారాధనలచేత వెలగొందేది, అగరు సాంబ్రాణి ధూవములవేత పరిమళించేది, నృత్యగీత వాద్యములతో ఒప్పేది, నీ తిరుమేను షోడశోపచారములతో ్రకాశించేది? ఇప్పుడు అవి కానరావు. నీవు పిసినిగొట్టు వైనట్టున్నావు.

12 11. భక్తిజేసిన శిలాప్రతిను నూత్రమె కాని హరి యిందు గలుగునా యనెదువారు స్వామి యిందుండిన సత్యంబు జూపక యుందడునే యని పల్కుచుందువారు బుద్దానతారంబు బూనినా డఫీలంబు గని కనన ట్లుందడు ననెడువారు దేవతానుహినుంబు దెలియునో యేమేమి నడువ నున్నదా యని నుడువువారు నీకు నిత్యోపచారముల్‌ లేక యున్న లోకు లి ట్లాడుకొండ్రు వరా కి దేమి, చిత్ర... అర్హములు :- భక్తిన్‌ , నేసిన = భక్తితో చెక్కిన; శిలా (ప్రతిమ మా(త్రమ కాని = కేవలము రాతిబొమ్మ తక్క; ఇందున్‌ = ఈ రాతి బొమ్మలో; హరి= విష్ణువు; కలుగునా: ఉం డునా?; అనెడువారు = అని పలుకు వారున్న్నూ; ఇందున్‌ = ఈ వి[గ్రహములో; స్వామి, ఉండినన్‌ = దేవుడు ఉన్నట్షైతే; నత్యంబున్‌ = తన మహిమను; చూపక ఉండునే = చూస కుండా ఉండగలడా?; అని పల్కుచుండువారు = అని పలికే వారునూ; బుద్ద అవతారంబు = మొద్దు అవతారమును; పూనినాడు = ఎత్తినాడు (అందుకే); అఖిలంబున్‌ = జరుగుచున్న సమన్తమునూ; కని=చూచియూ; కనని, అట్లు = చూడనట్లు; ఉండున్‌ = ఉంటున్నాడు; అనెడువారున్‌ = అనేవారునూ; దేవతా మహిమంబు = దేవుని శక్తి తెలియునో = మానవులకు నృష్టమగునోలేదో; ఏమి, ఏమి = ఎట్టివిషయము; నడువన్‌, ఉన్నదో = జరుగనున్నదో; అని: అంటూ; నుడువువారున్‌ = పలుకువారునూ; వనీకు= దే వుడవైన నీకు; నిత్య+ ఉపచారముల్‌ = (ప్రతిదినము జరుగవలసిన సేవలు; లేక, ఉన్నన్‌ ఇ జరుగకున్నచో; లోకులు = (ప్రజలు; ఇట్లు ౨ ఈ విధముగా; ఆదుక్‌ం'(డ్రు = భావి స్తారు; పరొకు + ఇది + ఏమి = ఈ ెడ మొగము ఎందుకు? తాతృర్యము;- స్వామీ। నీకు ఇప్పుడు మునుపటి వలె నిత్యోపచారాలు జరగడం లేదు. అందువల్ల (ప్రజలు ఈ దేవుడు రాతజేసిన బొమ్మమౌ(త్రమే. ఈ బొమ్మలో విష్ణువు ఎలా ఉంటాడు. ఉంటే, తన మహిమను చూసి సేవలు చేయించు కోకుండా ఉంటాడా? వట్టి జడావతారము తాల్చినాడేమో। లేకపోతే, తనకు నకల ఉపచారాలు జరగడం లేదని తెలిసికూడా, ఎరుగనట్లు నటిస్తాడా |! యేమో దేవుని శక్తి వ్రకటితమగునో లేదో, ఇక ముందు ఏమి జరుగునో! అని అనుకుంటున్నారు. మరినీవు, అందుకు తగినట్లుగానే పరాకు చిత్తగిస్తున్నావు. ఇది నీకు తగదు నుమా।

13 12. ధర నూటయెనిమిది తిరుపతులందు శ్రీ, కాకుళం బరయ బ్రఖ్యాతమేని యాం(ధ్రనాయకుడ వం చభఖిలదేశంబుల నిన్ను గీర్తించుకే నిజమయేని వైభానసోక్తికి వంచన రాకుండ నెరులు చూసిననూట నిజమయేని వైకుంఠుడవు స్వయంవ్యక్తిగా నర్భావ తార మొందినమూట తథ్యమేని వివిధ పూజోత్సవములు నిర్విఘ్నములుగ చేసికొనకున్న నీకు బ్రసిద్ది గలదె, చిత్ర... అర్హములు :;= ధరన్‌ = భూమిపై నూట, ఎనిమిది, తిరుపతులు+ అందున్‌ = 108 తిరుపతి శ్నేత్రములలో; అరయన్‌ = ఆలోచింపగా; (కీకాకుళంయు = శ్రీ) కాకుళ త్షేత్రము;ు ప్రఖ్యాతము+ ఏని 2 (ప్రసిద్దమైనట్లయితే) అఖిల దేశంబులన్‌ = సమన్త దేశములందు, (ప్రజలు; ఆంధ్ర నాయకుడవు + అంచున్‌ = ఆం(ధ్రనాయకుడు అనుపేరుతో; నిన్నున్‌ = నిన్ను; కీర్తిచుట+* ఏ=పొగడుటయే; నిజము+అ, ఏనిన్‌ =న త్యమ్రైనట్లుయితే; వైఖానస + ఉక్తికి = వైఖానన నూ(త్రానుసారంగా విమ్టైలయములందు పూజచేసెడి అర్భకుని యొక్క మాటకు; వంచన రాక+ ఉండన్‌ = మోనము రాకుండ (నష్టము కలుగకుండా); నెరులు = శిరోజాలు; చూపిన మాట = చూపిన మాట; నిజమయేని = నిజమైనపఇాన; వైకుంఠుడవు = విష్ణుదేవుడవైననీవు; న్వయం వ్యక్తి గొన్‌ =స కయంవ్యక్తిగా; అర్భావతారమున్‌ = పూజకు అర్హమైన అవతారమును; ఒందిన మాట = ఎత్తిన మాట; తథ్యము+ అ+ ఏ నిన్‌ = నిజమేని; వివిధ = పెక్కురకములైన; పూజా = పూబార్హములైన; ఉత్సవములు = పండుగలు; నిర్విఘ్నములుగన్‌ = ఎట్టి అడ్డంకులులేకుండా; చేసికొనక + ఉన్నన్‌ = జరిపించుకోకుండా ఉన్నట్టయితే; నీకు న్‌ = నీకు; ప్రసిద్దిగలదే = కీర్తి కలుగునా ? (కలుగదు). తాతృర్యము :- నీవు వెలసిన క్రీ/కాకుళకేత్రము భూమిమీది 108 తిరుపతులలో ప్రసిద్ధమైనది అయినట్లయితే, సకల దేశములందును (ప్రజలు ఆం(ర్రనాయకుడు అని నిన్ను పొగడుట నిజమైనట్లయితే, అర్భకు మాట మోసపు మాటకాకుండా తలపై కురులు చూపుట నిజమైనట్లయితే, విష్ణుదేవుడవైన నీవు నీయంతటనీవే అర్భావతారంగా వెలసిన మాట నిజమైనట్లయితే, పూర్వంవలె రకరకాల పూజోత్సవాలు నిర్విఘ్నంగా జరిపించుకో. అప్పుడు నీకు (ప్రసిద్ది కలుగుతుంది. పైని చెప్పబడినవన్నీ నిజమే అని నమ్ముతాను. లేకపోతే నమ్మను.

14 13. మూనితంబుగ గరుత్మద్ద్వజారోహణం బెప్పు డొనర్హునో చెవ్రుమయ్య గరిముతో నీ తిరుక్కళ్యాణ సంభ్రమం బెప్పు డెప్పుడొ వేగ చెప్పు మయ్య రమతో నుహోన్నతరథ మెక్కి తిరువీథు లెప్పు డేతెంతునో చెప్పు మయ్య ధరణీ నభ్యాగతదాస ప్రజాబృంద మెవ్పుడో బలియునో చెప్పుమయ్య వత్పరోత్సవ వీక్షణవాంఛ జనుల కెపుడు ఫలియించునో యానతీ గదయ్య, చిత్ర... అర్హములు :- నూనితంబుగన్‌ = గౌరవముతో; గరుత్మత్‌ ధ్వజ + ఆరోహణంబు = గ రుడధ్వజము నెత్తుట; ఎప్పుడు + ఒనర్తువు + ఓ = ఎప్పుడు చేసెడచో; చెప్పుము + అయ్య = చెప్పుము; గరిమతో = గొప్పదనముతో; నీ=నీ యొక్క; తిరుక్కళ్యాణ = దేవుని పెండ్లిఅనే) నంభ్రమంబు = నంబరము (వేడుక); ఎప్పుడెప్పుడా = ఎప్పుడు జరుగునో; వేగన్‌ = తొందరగా; చెప్పుము + అయ్య = చెప్పుము; రమతోన్‌ = లజ్న్మీదేవితో గూడి; మహా + ఉన్నత = మిక్కిలి ఎత్తైన; రథము + ఎక్కి = రథమునెక్కి; తిరువీధులు = దేవుని వీధులకు; ఎవ్పుడు + ఏ తెంతువో = ఎప్పుడు వచ్చెదవో; చెప్పుము + అయ్య = చెప్పుము; ధరణిన్‌ = భూమిపై; అభ్యాగత = అతీధులైన; దాస (ప్రజాబ్బందము = భక్తుల యొక్క నమూహము; ఎప్పుడు = ఎప్పుడు; బలియునో =వృద్ది పొందునో (పరుగునో); చెప్పుము + అయ్య = చెప్పుము; వత్సరోతృవ = (ప్రతి ఏడాది జరుగు తిరునాళ్లు; వీక్షణ = చూడవలెనను; వాంఛ = కోర్కె; జనులకున్‌ = (ప్రజలకు; ఎప్పుడు = ఎప్పుడు; ఫలియించును + ఓ = నెజవేజునో; ఆనతి+ ఈన్‌ + కద + అయ్య = సెలవియ్యనయ్యా. తాతృర్యము :- గరుడధ్వజమునెప్పుడు ఎత్తించుకొందువో నీ పెండ్లి నంబరమెవ్లుడు జరుగునో, లవ్న్మీదేవితో రథమెక్కి ఎప్పుడు తిరువీధులలో ఊరేగెదనో, దూరము నుండివచ్చేే భక్తుల నంఖ్య ఎప్పుడు పెరుగునో చెప్పుము. ఈవిధముగా (ప్రతిఏట జరిగే నీ తిరునాళ్ళు చూడగోరే ప్రజలకోర్కె ఎప్పుడు తీరునో సెలవిమ్ము.

14. తగునట్టు తిరుమేను తా నామతింపుచు మిన్న పీతాంబరం బున వ్‌ దనుచుం గమలతోం బుట్టిన కౌస్తుభం బది పోనం దక్కు సొమ్మది నికు తక్కె ననుచు లలితరత్న ద్యుతి మొలచినట్లు కిరీట ముత్తమాంగముం బాయ కున్న దనుచు మండీత మాణీక్యకుండలంబులు కర్ణ యుగళితోం బుట్టిన ట్లున్న వనుచు నిండుకొన్నావు గడియించు నేరుపరివె ప్రావలువ బ్రారువాణముల్‌ బ్రా తి యేమి? చిత్ర అర్హములు :- తిరుమేను = నీ పవిత్రమైన దేహము; తగునట్టు = ఒప్పునట్లు; తాను, ఆమతింపుచు = తాను అలంకరించుచు; మిన్న పీశాంబరంబు = శ్రేష్టమైన బంగారు వలువ; ఉన్నది+ అనుచున్‌ = ఉన్నదని; కమలతోన్‌ = లక్ష్మీదేవితో బాటు; పుట్టిన = నము(ద్రమునుండి వెలువడిన; కౌన్తుభంబు+ అది = కొౌస్తుభము అను ఆ మణి; పోవన్‌ = నష్టము కాగ్యా తక్కు, సొమ్ము+అఆది = మిగిలిన నగ; నీకున్‌, దక్కెన్‌, అనుచున్‌ = అభించినదని; లలిత రత్నద్యుతి. = సొగసైన రత్నముల కాంతి; మొలచిన, అట్టు = పుట్టినట్టు; కిరీటము = మకుటము; ఉత్తమాంగము న్‌ = శిరసును;ు పాయక ఉన్నది, అనుచున్‌ = విడువక యున్నది అని మండి ఈ = ప్రకాశించు; మాణిక్య కుండలంబులు = కెంపులు పొదుగబడీన కర్ణభూషణములు; కర్ణయుగళితోన్‌ = వీనుల జంటతో బాటు; పుట్టిన, అట్లు, ఉన్నవి, అనుచు న్‌ = కలిగినట్లు ఉన్నవి అవి; నిండుకొన్నావు = నంతోషించినావు; గడియించు నేరుపరివె = (క్రొత్తవి సంపాదించు శక్తి కలవాడవా?; ప్రావలున (ప్రాత+ వలు వ) = చిరకాలము నుండియున్న వస్త్రము; (ప్రారువాణముల్‌ (ప్రాత+ రువాణ ముల్‌) = మాసిన కాంతులు; బ్రాతి ఏమి = ఇష్టమాయేమి. తాత్పర్యము :- మేనిపై నీవు తాల్చు పీతాంబరము ఎప్పటిది? నీవ్లు ఎదపై ధరించు కాస్తుభము ఏది? మరేవో నగలు తాల్చినావు. కిరీటమెప్పటిది ? మాణిక్య కుండలములు ఏనాటివి? అన్నీ పాతవే. కొత్తవి నంపాదించు శక్తి లేదా? పాత అలంకారము

16 15. వంచన గాదె దివ్యశేత్రవతులలో నుంధత్రార్హకృత్యము ల్మాని యున్న? నసకీర్తిగాదె లోకాలోకములయందు వతృరోతృవములు వదలి యున్న? నగుబాటు గాదె యన్యమతస్తజనులలో నిజదొసకోటి మన్నింసకున్నం? బరిసాటి గొదె యలృజ్ఞానమతులలో దేవతామఘహిముంబు౦ దెలువకున్న ? నేంటిదా నీప్రతిష్ట వర్షించి చూడం బాడి దప్పిన బలునిందపాలు గొవె? చిత్ర... అర్హములు :- మంత్ర + అర్హ కృత్యముల్‌ = మంత్ర పూర్వకముగా చేయు హోమము మొదలగునవి; మాని, ఉన్నన్‌ = మానివేసినచో; దివ్య చేత్రపతులలో = గొప్ప శేత్రము 'లందలి వేల్పులలో;, వంచన కాదె = అవమానము కాదా?; వత్సర + ఉత్సవములు = (ప్రతియేట చేయు పండుగలు; వదలి ఉన్నన్‌ = చేయక వదలివేసినచో; లోక + అఆలోకముల యందున్‌ = లోకులదృష్టిలో;, అపకీర్తి కాదె=దు ష్కీర్తి కాదా?; నిజదాన కోటిన్‌ = సొంత భక్తుల సమూహమును; మన్నింప కున్నన్‌ = ఆదరింపనిచో; అన్య మతస్తజనులలో =: ఇతర మతములు అవలంబించిన వారిలో; నగుబాటు కాదె = ఎగతాళి కాదా?; దేవతా మహిమంబు = దేవుని మహిమను; తెలుపకున్నన్‌ = ్రకటింపనిచో; అల్బణజ్జాన మతులలోన్‌ = కొద్దిపాటి జ్తానము కలిగిన వారిలో; పరిపాటి కాదె = అపనిందకాదా?; నీ ప్రతిష్ట = నీ వరువు; వర్షించి చూడన్‌ = వర్షింపదలచిన యెడల; నేటిదా = ఇవృటిదా? పాడీ తప్పినన్‌ = వద్దతి మీజినచో; బలునింద పాలుకావె = గొప్పనిందకు వశమగుదువు కాదా ? తాతృ్సర్యము;= మంత్ర పూర్వకంగా జరిగే హోమాదులను మానివేస్తే సాటి దేవుళ్లలో అవమానము. ఏటా జరిగే తిరునాళ్లు జరపకుంటు దుర్యశము. న్వభక్తులను రక్షింపక పోతే అన్యమతాల వారిలో నవ్వుల పాలగుట తప్పదు. నీ మహిమను (ప్రదర్శింపకుంటే మూర్వులలో నీమీది నమ్మకం పోతుంది. నీ కీర్తి ఈనాటిది కాదు. యుగయుగాల నుండే ఉన్నది. నీవు ఆచారాలను అతిక్రమిస్తే మిక్కిలి నిందకు గుజీ కాకతప్పదు. కాబట్టీ తిరునాళ్లు మొదలగు ఆచారాలు మునపటి వలె జరిపించుకో.

1/7 16. తిరునాళ్ళతటి వచ్చె బరిపరివిధముల నెలమి సామగ్రి జేయింస నేమి? "సీవకు లందందు సేవింన భావింస తిరువీళుల రథంబు ద్రిస్పచేమి ? వృజిన చుల్ల దొలంగు నిజ మంచు బజ లెంచు సరమప్రసొదంబు బంచవేమి దివ్య దేశం బిది తీర్ధంబు సార్హంబు చక్రతీర్హము కృప సలున చేమి? హఠము గావించి నీయన్వయంబు లెత్తి కీర్తి నిందగ వర్షించి గేలివటతు, చిత్ర.... అర్హములు :- తిరునాళ్లతటి = ఉతృవ సమయము; వచ్చెన్‌ = నమీపించెను; పరిపరి విధములన్‌ = సెక్కు రకముల; సామగ్రిన్‌ = పదార్హ సంచయము; ఎల మిన్‌ = సంతోషముతో; చేయింపవు+ ఏమి = ఎందుకు సిద్దము చేయింపవు?; "సేవకులు = భక్తులు అందున్‌ + అందున్‌ = ఆయా(ప్రదేశములలో; 'సేవింపన్‌ = కా లుచుటకును; భావింపన్‌ = ధ్యానించుటకును; రథంబున్‌ = తేరును; తిరువీధు లన్‌ = వీధులలో; త్రిప్పవు+ ఏమి = ఎందుకు త్రిప్పుట లేదు; వృజినము + ఎల్ల న్‌ ౩౨ పావమంతయు; తొలంగున్‌ = పోవును; నిజము = వాస్తవము; అంచు న్‌ = అనుచు [ప్రజలు = జనులు; ఎంచు= భావించు పరమ గ్రసాద:= గొప్ప నైవేద్యము; పంచవు + ఏమి = పంచిపెట్టవేల; ఇది = ఈ (శ్రీ,కాకుళశ్షేత్రము; దివ్యదే శంబు = వుణ్య (ప్రదేశము; తీర్ణంబుః పుణ్య జేత్రమును; స్వార్హంబు = న్వవ్రయోజనమును; చక్రతీర్ణము = చకక్రతీర్హం అవనే కొలనును; కృప+ చలుపవు + ఏమి = దయ చూడవేమి; హఠమున్‌ + కావించి = పీడించి; నీ అన్వయంబులు + ఎత్తి = నీవంశములను బయటపెట్టి; కీర్తినిందగన్‌ = కీర్తి గర్భితమైన నిందారూవముగ్యా వర్షించి = పొగడి; గేలివఆతును = పరిహసించెదను. తాతృర్యము:- నీ తిరునాళ్ల నమయము దగ్గజపడింది. రకరకాల వదార్హముల రాశులను సిద్దపఆచవేల? నీ భక్తులు ఆయాచోట్ల "ససేవిచుటకు రథమును వీధులలో త్రిప్పవేల. నీ ప్రసాదము పాపములను తొలగించునని ప్రజలు అనుకొందురు, పంచిపెట్టవేల. 108 తిరువతులలో ఈ శ్రీకాకుళ శేత్రము గొప్పది. తీర్వమూ, స్వార్హమూ. ఎండిపోతున్న చ|క్రతీర్ణమనే కొలనును కరుణింపుము. అట్టుచేయనిచో వేను నీ వంశమును బయటపెట్టి నిందా ముఖము గో గేలి చేసెదను.

18 17. చెల్లించ దగువె (న్రేపల్లెలో గల వెట్టి గ్‌"ల్లయిల్లాండ్రను గొల్లగొనగ ? మెక్కంగ దగునె ము న్పెక్కిండ్లలో నుట్ల కెకి సాల్వెన్నలు డొక్క నిండ? (ముచ్చల దగునె మళ్ళుచ్చి జలక న్మూడు మచ్చెకంటుల కోక లిచ్చకముగ? (మొక్కంగ దగునె ముం దొక్కపువ్వునకు దా గక్కసీంచినయాలి కక్కజముగ నిట్టి నగుబాటుపనులు నీ వెన్ని కలుగ జేసినాడవు మంచిస్రసిద్దకుడవె చిత్ర... అర్హములు :- (వ్రేపల్లెలోన్‌, కల = గొల్లపల్లెలో ఉండే; వెట్టి = అమాయికలైన; గొల్లి ఇల్గాండ్రను (ఇల్లు+ అలు) = గొర్ల న్రీలను; కొల్లగొనగన్‌ = దోచుకొనుట,; చెల్లింపన్‌ + తగునె = నెజవేర్చుకొనుట న్యాయమగునా ?; మున్‌ = పూర్వము ( ద్వాపర యుగములో); ఉట్టకు + ఎక్కి డ్‌ ఉట్లెక్కి (ఉట్టి + లు); పాల్‌ + వెన్నలు వ్‌ పాలువెన్న; డొక్క నిండగాన్‌ = కడుపునిండేటట్లుగా? మెక్కంగన్‌ + తగునె = భక్షించుట న్యాయమా; మళ్లు + ఉచ్చి = వరిశుద్ద వ(న్తములు విడిచి (మడి+లు); జలకమ్ము + అడు = స్నానము చేయు; మచ్చెకంటుల = స్త్రీల కోకలు = చీరలు ఇచ్చకముగన్‌ = తలపుతో; ([ముచ్చిల దగునె = దొంగిలించుట న్యాయమా?; ముందు పూర్వము; ఒక్క పువ్వునకున్‌ = ఒక్కపువ్వుకోనమై; తాను = తాను; కక్కసించిన = బాధించు; ఆలికిన్‌ భార్యకో నం; అక్కజముగన్‌ ఇ ఆశ్ళర్యముగా; (మొక్కంగన్‌ +తగు నె = నమస్కరించుట న్యాయమా; ఇట్టి = ఈ రకములైన నగుబాటు వను లు = నవ్వదగిన చేష్టలు; నీవు = నీవు; ఎన్ని = ఎన్నింటి; కలుగన్‌ + చేసినాడ వు = చేసినావు; మంచి ప్రసిద్దకుడవె = మంచి పేరుగలవాడవే. తాత్పర్యము :- (వ్రేపల్లైలో అమాయికలైన గోవ'స్రీల శీలమును దోచుట వ్యాయమా? దొంగచాటుగా ఉట్లుక్కి పాలువెన్నలను మెక్కుట తగునా? వలువలూడ్చి స్నానమాడు జవరాం(డ్ర చీరల వెత్తుకపోయి చౌల్టక్కుట యుక్తమా ? పారిజాత వుషృంకోసం పీడించు భార్య పాదములకు నమస్కరించుట తగునా? ఇట్టి నగుబాట పనులెన్నిటినో చేసినావు. అ(ప్రతిష్టపాలయినావు.

19 18. అబ్బుకో గలనొ కాయక్షేశ మొనరించు దేవాసురు లటుండ దివ్యరమను దోచుకో గలవొ చే సాచి లోకము లాచి బలిమహాదాత వైభవము లెల్ల రా దీయగలవనొ సత్రాజిత్తు డీకున్న మణీస్యమంతక మొక మమత గిలి వాటించ గలనొ సన్నకసన్ననె వనంబు పెట్టు దూ న్పెకలించి పెరటిలోన దెచ్చుకొన వేమి వస్తానన్న దీపధూప గంధ తాంబూలములకైన గడన దెలొసె, చిత్ర... అర్హములు ;= కాయక్షేశము + ఒనరించు = శరీరకష్టము చేయు; దేవ+ అసురులు+ అ టు+ ఉండన్‌ = దేవతలు, రాక్షనులు మానివేసినచో, దివ్యరమను = గొవ్పదైన లవ్మీని;ి అబ్బుకోగలవా = పొందగలవా ?; చే+ చాచి = చేతిని చాపి; లోకములు + ఆచి=లో కములను అవహరించి;ి బలి మహాదాత 2 బలియను గొప్పదాత యొక్క; వైభవములు + ఎల్లన్‌ = నమస్త భోగములను; దోచుకోగలవా = కొల్లగొట్టగలవా?; ఒక మమత గొలిపి = ఇష్టము కలుగునట్లు చేసి నత్రాజిత్తుడు = న్రాజిత్తు; ఈక + ఉన న్‌ ౩ ఈయకుండినచో; మణీన్‌ స్యమంతకమున్‌ జి మణియైన న్యమంతకమును; రాగీయగలవొ = సంపాదించగలవాా వనంబు పెట్టుమ్రూన్‌ = నందనవనములోని కల్పవృక్షమును; నన్నక నన్ననె = మెల్లమెల్లగా; పెకలించి = “పెల్లగించి; పెరటిలో = నీ దొడ్డిలో; నాటించగలవొ = నాటించ గలవా?; వన్త+ అన్న, దీప ధూప, గంధ, తాంబూలములకున్‌ + ఐనన్‌ = వ(న్తములకు, అన్నమునకు, దీపమునకు, ధూపములకు, చందనమునకు, తాంబూలములకు కూడ; తెచ్చుకినవు + ఏమి = సంపాదించుకో లేకున్నావేల?; గడన, తెలిసెన్‌ = నీ సంపాదన ఆసలు స్వరూపం అర్హమైనది. తొతృర్యము :- దేవానురులు కష్టపడి పాలసము(ద్రమును మధించనిచో లఅవ్మీని పొందలేవుకదా. దేహి యవి బలిని యాచించి ఆకాశమును భూమిని ఆక్రమింపలేవు కదా! నత్రాజిత్తు, నత్యభామతో పాటు ఇవ్వకున్నచో న్యమంతకమణిని పొందలేవుకదా ! నందన వనములో పెరిగిన పారిజాత వృతమును పెల్లగించి నీ పెరటిలో నాటించలేవుకదా ఇంద్రుడు అంగీకరింపకున్నచో. ఇతరుల దయ వలన ఇవన్నీ సాధించినావు. అంతేకాని నీ తెలివికాదు. కనీనం ధూపదీపాదుల ఆర్జింపలేవు. నీ సంపాదన శక్తిమాకుతెలియదా యేమి?

20 19. తలను బించెపుదండ ధరియించవలె గాని మణికిరీటము బెట్ట మనుజపతివె ? గళమున వనమూలికలు పూనవలె గొని హారము ల్వేయ దేశాధిపతివె ? కరమున మురళి చక్కగ బూనవలెగానవి శాతాసి బూనంగ షృత్రియుడవె ? తనువు గోక్షీరవాసన గుపవలె గాని చందనం బలద రాజవె తలంస 1? నెల్లలోక మెటింగిన గొల్లవాడ వేది కుల మింత రాజన మేమి నీకు? చిత్ర... అర్హములు ;- తలను = తలపై; పించెము+ దండ = నెమలిపించెము కూర్చిచేసిన దండ; ధరియించవలెగాని = పెట్టుకోవలెను తప్ప; మణి కిరీటమున్‌ = మణులు కూర్చిన కిరీటమును; పెట్టన్‌ = పెట్టుటకు; మనుజపతివె = రాజవాయేమి?; గళమునన్‌ = మెడలో; వనమాలికలు = మోకాళ్ల వరకు (వ్రేలాడు పూలదండలు; పూనవలెన్‌, గాని = ధరించవలెను తప్ప; హారముల్‌ వేయన్‌ = ముత్యాల దండలు వేసుకొనుటకు; దేశ + అధివతివె = ఒక దేశమునకు (్రభుడవా; కరమునన్‌ = చేతిలో; మురలళిన్‌ = పిల్లన(గ్రోవిని;ి చక్కగన్‌ = అందముగా; పూనవలెన్‌ కాని = ధరింపవలెను తప్ప; శాత+ అసి = వాడియ్రైన కత్తిని పూనంగన్‌ = ధరించుటకు; క్షత్రియుడవె = రాచవాడవా?; తనువు = శరీరము; గోశ్షీర, వాసనన్‌ = అవుపాల సువాసన; గుష్పవలెన్‌, కాని =వెదచల్లవలెను గొని; చందనంబు + అలదన్‌ = మంచి గందమును పూసికొనుటకు; తలంపన్‌ = ఆలోచింపగా; రాజవె = రాజువా; ఎల్లలోకము వ్‌ లోకమంతయు; ఎటిగిన = ఎటిగిన; గొల్లవాడవు = గోపకులజుడవు; ఏది కులము= నీకు కులమెక్కడ?; నీకున్‌ = నీకు ఇంత = ఇంతటి; రాజసము = తగని గర్వము (రజో గుణమువలన కలిగినది); ఏమి = ఎందుకు? తాత్పర్యము :- ,శ్రీకాకుళాంధ్రదేవా। నీవు తలపై నెమలి పించెము ధరింపమాని మణికిరీటము ధరించినావు. నీవు ప్రభుడవా యేమి? మెడలో వన మాలలను తాల్చుటకు మారుగా ముత్యాలసరులు తాల్చితివి. దేశాధిపతివాయేమి ? చేత పిల్లగోవిని పూనక ఖడ్గమును పూనితివి. కృ్షత్రియుడవా యేమి? నీ శరీరము ఆవుపాలవానన కొట్టవలెను కదా. ఒంటికి మంచి గందమును పూసికొంటివి. నీవు రాజవా యేమి? కాదుకదా! నీవు గొల్లవని అందరికినీ తెలియును. నీకుల మెక్కడ? నీ యీ దుర్గర్వమెక్కడ ?

21 20. కన్నవారల మున్ను కారాగృహంబున విడిచి పొాణితిని నీ కడిమి యేమి? పగవాడు పురిటిలో బట్టి నెత్తుకపోవ దమకించుచున్న నీధైర్య మేమి? ముద్దుమన్మని గోస్యముగ వాడు బంధింస దెలియనట్లున్న నీ తెగువ యేమి? వైరిధాటికి నోడి వనధి మధ్యమునందు నిలు గట్టుకొన్న నీబలిమి యేమి? విణిగి తిరి గెన్నడెన్నడో తటి యెటింగి యొరుల నడచితి వది యేమి భరమునీకు ఇ చిత్ర... అర్హములు:- మున్ను = పూర్వము; కన్నవారలన్‌ ౨ తల్లిదండ్రులను; కారాగృహంబునన్‌ = చెరసాలలో; విడిచి = విడిచిపెట్టి; పాఆితివి = పరుగిడినావు; నీ కడిమి = నీపరా[క్రమము; ఏమి = వీ మున్నది; పగవాడు = శత్రువు; పురిటి లోన్‌ = వురిటింటనే; పట్టి న్‌ = కొడుకును; ఎత్తుకు పోగానే = దొంగిలించుకొని పోగా? తమకించుచున్న = జంకుచున్న; నీ ధైర్యము = నీ దిళ్టతనము; ఏమి = ఎటువంటిది ?; ముద్దుమన్మనిన్‌ = ట్రియమగు మనుమని; గోపష్యముగన్‌ 2 రహస్యముగా; నాడు = అప్పుడు; బంధింపన్‌ = చెరబె్టగా; తెలియనట్లు + ఉన్న = ఏమియు తెలియనట్లు నటించిన; నీ తెగువ = నీ సాహసము; ఏమి = ఎటువంటిది ?; వైరిధాటికిన్‌ ఓడి = శత్రువులదాడికి భయపడి; వనధి మధ్యమునందున్‌ = నము(ద్రమధ్యములో; ఇల్లు కట్టుకొన్న = గృహమును కట్టుకొనిన వీ బలిమి = నీ బలము; ఏమి = ఎటువంటిది; విటిగి = పారిపోయి; తిరిగి = మరల; ఎన్నడొ + ఎన్నడో = అప్పుడప్పుడు; తటి, ఎటింగి = వీలు చూచుకొని; ఒరులను = శ(త్రువులను; అడచితివి = చంపితివి;ి నీకు = నీకు ఆది, ఏమి = అది యెట్టి!) భరము = బరువు? తాత్పర్యము ;= కన్న తల్లితండ్రులను చెరలో విడిచిపెట్టి (వేపల్లెకు చేరితివి. శంబరా సురుడు పురిటిలోనే నీ పుత్రుడైన ప్రద్యుమ్నుని అపహరించు కొనిపోగా, మనుమడైన అనిరుద్దుని బాణాసురుడు బంధింపగా తెలియనట్లు నటించితివి. శత్రువుల దాటికి భయపడి సముద్రమధ్యంలో ద్వారకా నగరము నిర్మించుకొంటివి. అంతేకాని ధైర్యసాహన పరాశక్రమములను చూపలేదు. ఎప్పుడో అదనుకనిపెట్టి శత్రువులను నంహరించితివి. అది కష్టము కాదుకదా!

22 21. భిల్లాంగనాదంతపీడిత ఫలభుక్తి హేయంబు దోంచలే దింత నీకు సంక్రందనాత్మజ స్యందన సౌరథ్య మెరుసుగొం దోంచలే దింత నీకు గోసాలకానేక గోవత్రసాలనం బెగుగాందోంచలే దింత నీకు (వజబాలికా ముక్తవస్త్రాపహరణము హీనమై తోంచలే దింత నీకు నుచ్చనీచంబు లెటుంగక యిచ్చంజేయు చేష్ట లివి భక్తహితమతిం జేసి తంద్రు చిత్ర.... అర్హములు :- భిల్ల + అంగనా = శబర స్త్రీ యొక్క; దంతపీడిత = దంతములచే కొటజుకబడిన; ఫలభక్తి = పండ్లు తినుట; నీకున్‌ = వీకు;ు ఇంత = కొంచెమును; హయంబున్‌ = నీచముగా (అసహృ్యముగ్శా,; తోచలేదు = అనిపించలేదు; గోపొాలక = గ్‌"ల్లల; అనేక = వపక్కు; గోవత ఎ ౩ అవు దూడలను; పాలనంబు = రక్షించుట (మేపుట); నీకున్‌ = నీకు; ఇంత = కొంచెమును; ఎగ్గుగొన్‌ = అవమానముగా; తోచలేదు = అనిపించలేదు; వ్రజబాలికా క్‌ గోప యువతులచే; ముక్త = విడువబడిన; వస్త = వలువలను; అపహరణము = దొంగిలించుట; నీకున్‌ = నీకు; ఇంత = కొంచెమును; హీనము + ఐ = నీచముగా, తోచలేదు = అనిపించలేదు; ఉచ్చనీచంబులు = గొప్పవియేవో, కొలదివియేవో), ఎజుగక = తెలియక; ఇచ్చన్‌ = ఇష్టముతో; చేయు = చేసినటువంటి; చేష్టలు + ఇవి = పనులివిి భక్త హితమతిన్‌ = భక్తులకు మేలుబేయు తలపుతో; చేసితి = నీవు చేసితివని; అండ్రు = కొందటు అందురు. తాత్పర్యము :- శబరి ఎంగిలి చేసిన పండ్లు తింటివి. అర్జునుని తేరు నడిపితివి. ఆల మందను మేపితివి. గోప స్త్రీల చీరలను దొంగిలించితివి. ఇవి నీవు చేయదగని హీనకార్యములు. నీకు ఉచ్చనీచములు తెలియవు. అయినను కొందరు ఈ పనులు భక్తుల మీది (ప్రేమతో చేసినవని సమర్షించుచున్నారు. అది నిజమే అని నిందాముఖమున స్తుతి.

23 22. విమతభూసతు లెట్లు విముఖులై పాటిరో రాజపీఠం బెక్కరాని నీకు కుంభినీధపు లెట్లు కూతుండ్ర నిచ్చిరో కుల మొల్లకయె నీకు గోపకునకు సుందరీనుణు లెట్లు చూచి మోహించిరో క స్పగు మైచాయ గలుగు నీకు దాసజనం బెట్లు దాన్యంబు నలిపిరో తిరియువానిని మూరు తిరియు నీకు నుమత నీలీల లటు నూచి బ్రముసి రేమొ తగుదువే యిట్టిఘనతకు దంభరూన చిత్ర... అర్ధములు :- దంభరూప = లీలామానవా।; రాజపీఠంబు + ఎక్కరాని = సింహాననమెక్కు టకు అర్హతలేని; నీకున్‌ = నీకు; విముఖులు + ఐ = పెడ మొగముపెట్టి; విమతభూవతులు = శత్రురాజులు)ు ఎట్లు = ఏ విధముగా; పాటిరో = యుర్దభూమినుండి పరుగెత్తి పోయినారో; కులము + ఎన్నకయె = కులమును పట్టించుకొనకుండనే; గోపకునకున్‌ 2 గొల్లడనైన నీకున్‌ = నీకు కుంభనీధవులు = ధరాధిపతులు; కూతుం([డ్రను = తమ కుమార్తెలను; ఎట్లు = ఎట్లు; ఇచ్చిరో = ఇచ్చినారో; కవ్పు+ ఆగు = నల్లని; చైదాయ = శరీర వర్షము; కలుగు = కల నీకున్‌ = నిన్ను; చూచి = చూచి; నుందరీ మణులు = అందగత్తెలలో మిన్నలైనవారు; ఎట్లు = ఎట్లు; మోహించిరో = వలచినారో; తిరియువానిని = బిచ్చమెత్తువానిని; మారు = తిరిగి; తిరియు 2 యాచించు; వీకున్‌ = నీకు దాసజనయు = భక్తులు ఎట్లు = ఎట్టు; దాస్యంబు = సేవ నలిపిరో = చేసిరోో మమతన్‌ = అనురాగముతో; నీ లీలలు-అటు, చూచి = నీ మాయలు ఆవిధముగా చూచి; బ్రమసిరి + ఏమొ = పొరపాటు పడినారేమొ (అంతేకాని); ఇట్టి ఘనతకు = ఇట్టి హోదాకు; తగుదువు + ఏ = నీకు అర్హుడవా (కాదు). తొత్సర్యము ;- మాయామానుష్క వి(గ్రహా। క్షృత్రియుడవు కాని నీకు శత్రురాజులు వెన్నుచూపిరి. ఆల కాపరివైన నీకు రాజులు కుమార్తెల నిచ్చి సెండ్లిచేసిరి. నల్లని వాడైన నిన్ను నుందరీమణులు మోహించిరి. భిశకుడగు కుచేలుని అటుకులకై యాచించిన నీకు భక్తులు, దాన్యముచేసినారు. కారణమేమో తెలియదు. నీ నటనలను చూచి నీవు గొప్పవాడవని భ్రమ వడియుందురు. అంతేకాని ఇట్టి హోదాకు నీవు తగవునుమూ।

24ీ 23. విక్రమూక్రమిత భూచక్రుడా హేనూము పాంగణంచుటలు కోణంగితనము కరగతొాముతకుంభ గర్వితాసురకోటి దూలగొట్తుటలు గయ్యాళితనము కుచపూర్మ విషదుగ్హకుటిల యౌ పూతన "పీరు నూయించుట పిల్లతనము కంసపురీ ద్వారగమనావరోధి యౌ నుదకరి నీడ్రుట మకురుతనము వడిగలతనంబులొ యివి? గడన యేమి కొద్దిసను లివి నీ కిది పెద్దతనమె? చిత్ర... అర్హములు:- విక్రమ = పరాక్రమముచేత; ఆక్రమిత : అఆక్రమింపబడిన; భూచ'॥క్రుడు+ బౌ = భూచ([క్రము కలిగిన హేమాత్షు = హిరణ్యాక్షుని యొక్క; పొంగు = గర్వమును; అణంచుటలు = అణచుట; కోణంగితనము = కొంబతనము; కరగత =' చేతిలోని; అమృతకుంభ = అమృతములో నిండిన కలశము చేత; గర్విత = గర్వించిన; అనురకోటిన్‌ = రాక్షస సమూహమును; తూలన్‌, కొట్టుటలు = పాజ(ద్రోలుట; గయ్యాళితనము = :;జగడగొండితనము (ధూర్తత్వము); కుచ = పాలిండ్లలో; పూర = నిండినవిష= విషముతో గూడిన; దుగ = పాలచేతు కుటిల+ బౌ = కపటబుద్దికల; పూతన = పూతనయను రాత్షస స్రీ యొక్క; పేరు మాయించుట 2 చంపుట; పిల్లతనము 2 చిన్నపిల్లపని; కంసపురీ = కంసుని రాజధానియైన మధురానగరము యొక్క; ద్వార = సింహద్వారమును; గమన = (గ్రవేశించుట; అవరోధి, జా ౩ అర్జ్డుకొనిన మదకరిన్‌ = మదపు ేనుగును; ఈడ్చుట = పట్టిలాగుట; మకురుతనము = మొండితనము; వడి గల తనయబులొా, ఇవి = ఇవి శూరుని గుణాలా?; గడన, ఏమి = వీటిలెక్కయేమి; కొద్దిపనులు+ ఇవి = ఇవి చిన ఇపనులు; నీకున్‌ నీకు; ఇది ౫ ఇట్టి చిన్నపనులు చేయుట; “ద్దతనమె = గొప్పతనమా ? తాతృర్యము ;- భూమిని చుట్టగా చుట్టిన హిరణ్యాతుని వరాహావతారము దాల్చిచంపితివి. మోహిని రూపము ధరించి రాక్షసుల చేతికిచిక్కిన అమృత భాండమును వారికి కాకుండ చేసితివి. నీకు విసపుబాలొనగ వచ్చిన పూతనయను రక్కసిని చంపితివి. కంసుని పట్టుణములోనికి వెళ్లనీకుండ నిన్ను అడ్డగించిన కువలయాపీడము అను మత్తగజమును నేలపై ఈడ్చిచంపితివి. ఇవి నీ పొౌరుషమును ప్రకటించు పనులు కానేకావు. అల్బకార్యములు. పంది మొదలగు రూపములు ధరించి చేసిన వనులు నీకు గౌరవాపాదకములు గొవు.

25 24. కెరలి కంసుడు నిన్ను నజక గాచినవాని బారి సోదరి ద్రోచి పాజినావు సరిసోర నరకు నొంచగ లేక చేతిని ల్లాలిచే నిడి దండ నలరినావు తెగడి బంధువు లాజి దిట్ట కొట్టగ నోర్చి వైదర్చి జేపట్టి వచ్చినావు దరృకోద్దతి కెంతొ తత్తరపడి నిజ స్తీ పదాబ్బముల జే మోసినావు నీపరాక్రమ మిట్టిది నిఫిలజగము లౌజ్డ మీక నిల్యుట యద్భుతంబు, చిత్ర... అర్హములు :- శెరలి ౩ కోపించి; కంసుడు = కంసరాజు; నిన్నున్‌ = నిన్ను; నరకన్‌్‌ = చంపుటకు; కాచినన్‌ = కాచుకొని యుండగా; వానిబారిన్‌ = వానివల్ల కలిగే హింనకు; సోదరిన్‌ = తోబుట్టువును; ద్రోచి = అప్పగించి నెట్టివేసి; పాటీనావు = పరుగెత్తితివిి సరిపోరన్‌ = సమయుద్దములో; నరకున్‌ = నరకుని; నొంచగలేక = చంపజాలక; చేతివిల్లు = చేతియందలి ధనుస్సును; ఆలిచేన్‌, ఇడీ = భార్యచేతికి ఇచ్చి; దండ = దగ్గర; అలరినావు = ఉనా ఎవు; తెగడీ = నిందించి; బంధువులు క్‌ చుట్టుములు; ఆబిన్‌ యుద్దములో ; తిట్టి = దూషించి; కొట్టగన్‌ క పెబడీ కొట్టగా; ఓర్చి = నహించి; వై దర్శ్భిన్‌ = రుక్మిణిని; చేపట్టి = చేతితో పట్టుకొని; వచ్చినావు = ద్వారకకు చేరినావు; దర్చక+ ఉద్దతికిన్‌ = మన్మథుని పొగరునకు; ఎంతో = మిక్కిలి; తత్తరపడి = కలతపడి; నిజ(న్రీ = భార్యయొక్క; పద + అబ్జములన్‌ = పద్మములవంటి కాళ్లపై; చేన్‌ = చేతిని; మోపినావు = చేర్చినావు; నీ పరాక్రమము = నీ పౌరుషము; ఇట్టిది 2 ఇటువంటిది; నిఖిలజగము = లోక మంతయు; ఆజ్జన్‌ = నీ ఆనతిని; మీరక = దాటకుండ; నిలుచుట = నడచుకొనుట; అద్భుతము = ఆశ్ళర్యకరము. తాతృర్యము; కంసుడు నీవు పుట్టగానే చంపివేయుటకు ఎదురుచూచు చుండగా నీవు (వ్రేపల్లెకు పారిపోయి నీ సోదరి (యోగమాయ)ని కంనుని బారికి విడిచిపెట్టినావు. యుద్దములో నరకుని సంహరింప లేక చేతివిల్లును భార్య కందించి ప్రాణాలను రక్షించు కొంటివి. చుట్టములు యుద్దములో తిట్టినను, కొట్టినను నహించి రుక్మిణిని తెచ్చుకొన్నావు. మదన తాపమునకు తాళలేక అను(గ్రహింపమని భార్య కాళ్లపై బడీనావు. నీ పౌలుషము ఇటువంటిది. నీవు పిరికివాడవని తేలినది. అయినను లోకులు నిన్నే కొల్తురు. వింత 1.

26 25. (వ్రేపల్లైలో గొల్లవెలదులు గొట్టరా దొడిదొడి యిల్లిల్లు దూలేదొ రాసకేళిక యందు రమణులా యెందటో చుట్టి పట్టిన బాజు జూడలేదొ పదియాటు వేల భూపకునూరికలు తేరి పాణ జూచిన మతి బ్రమయలేదొ ప్రణయవాదంబున భార్య లా యెనమండడ్రు గసరివేసిన గూర్మి గొసరలేదొ తలిరుబోడుల యెదుట దత్తరము గలుగ నీవు పరరాజముఖమున నిలువ గలవె చిత్ర... అర్హములు ; = (వ్రేపల్లైలోన్‌ = గాల్లపల్లెలో; గొల్లవెలదులు = గొల్లభామలు; కొట్టన్‌, రాన్‌ కట్టుటకు రాగా దొడిదొడి = తొందరగా; ఇల్లిల్లు (ఇల్లు + ఇల్లు) వ్‌ ప్రతియింటిలోను; తూఆున్‌ లేదొ = చొరబడలేదా?; రానకేళకయందున్‌ = రాన|క్రీడలో; రమణులు+ ఆ = గొల్లభామలు ఎందరో; చుట్టి, పట్టీనన్‌ = మండలాకారముగ నేర్పడి బంధింపగా; పాఆఅజూడలేదొ = పరుగెత్తిపోవ ప్రయత్నింపలేదా ?; పది యాటువేల = పదహారు వేలమంది; గోపకుమారికలు = రాజ కన్యలు; తేటీ పాఆన్‌ + చూచినన్‌ = బాగుగా చూచినప్పుడు; మతిబ్రమయలేదొా = మనస్సులో మోహింపలేదా?; ప్రణయవాదంబునన్‌ వి ప్రణయకలహంలో; భార్యలు = పత్నులు; ఆ, ఎనమం(డ్రు 2 అల రుక్మిణి మొదలగు అష్టమహిషులు; కసరివేసినన్‌ = విసకోకొనగా; కూర్మిన్‌ = వారి (ప్రేమను; కొసరలేదొ = వేడలేదా?; తలిరుబోడుల యెదుట := స్త్రీల ముందట; తత్తరము కలుగన్‌ ౩ కలత (కంగారు) కలుగగా; నీవు = నీవు; వరరాజముఖమునన్‌ = శత్రురాజుల యెదుట; నిలువగలవె = నిలబడ జాలుదువా (చాలవు). తాతృర్యము:- నీ కొంటు చేష్టలకు గోపికలు నిన్ను కొట్టరాగా ఇంటింట దూరి తప్పించుకొంటివి. రాస[క్రీడలో (మండలాకారముగ నిలబడి చేయు నృత్యము) ఎందరో (స్త్రీలు చుట్టుముట్టుగా పారిపోవుటకు ప్రయత్నించితివి. పదియారువేల రాచకన్నెలు నీవైపు తేజిచూడగా, వలపునకు లోనైతివి. నెయ్యపుటల్కలో అష్ట మహిషులు కనరికొట్టగా వారిపేమకోసము (ప్రాకులాడితివి. చిగురుటాకులవలె మృదువైన మేనులు గల స్త్రీల ముందే కంగారు పడునీవు యుద్దములో శదత్రురాజుల ముందు నిలబడలేవని నృష్టమైనది.

2/ 26. ఆలు నిర్వాహకురాలు భూదేవి యై యఖీలభారకుం డనునాఖ్యం దెచ్చె నిష్టసంపన్నురా లిందిర భార్య టై కామితార్హ్దదుం డన్న ఘనతం దెొచ్చెం గమలగర్భుండు సృష్టకర్త తనూజుండ్తై బహుకుటుంబకుం డన్న బలిమిందెచ్చెం గలుషృ విధ గంసిని గంగ కునూరి యై బతిత సావనుం డన్న (ప్రతిభం దెచ్చె నాంద్రు బిడ్డలు దెచు ఎప్రభ్యాతి గాని మొదటినుండియు నీవు దామోదరుండవె. చిత్ర.. అర్హములు వ్‌ అ నిర్వాహకురాలు = _సమర్దురాలై భరించు; భూదేవి = భూమి; ఆలు + ఐ = ఒక భార్య అగుటచేత; అఖిల భారకుడు = సమస్తమును మోయువాడు; అను = అను ఆఖ్యన్‌ = పేరును (కీర్తిని); తెచ్చెన్‌ = నీకు తెచ్చెను; ఇష్టసంపన్నురాలు = కోరిన సంపదకలిగిన; ఇందిర = లక్ష్మీదేవి; భార్యయై = భార్య అగుటచేత; కామితొర్హదుడు = కోర్కెలను ఇచ్చువాడు; అన్న = అను; ఘనతన్‌ = గొప్పతనమును; తెచ్చెన్‌ = నీకు తీసికొని వచ్చెను; సృష్టికర్త = సకలమును స్పజించినవాడు; తనూజుడై = కన్నకొడుకగుటచేత;) కమలగర్భ్చుడు = బ్రహ్మ; బహుకుటుంబకుడు = పెద్ద సంసారము గలవాడు; అన్న = అను; బలిమిన్‌ = బలమును ( అతిశయమును,; తెచ్చెన్‌ = నీకు కలిగించెను; కలుష విధ్వంసిని = పాపములను నశింపజేయు; గంగ = గంగానది; కుమారియై 2 కూతురు అగుటచేత; పతిత పావనుడు = పాపులను పవిత్రులను జేయువాడు; అన్న = అను; ప్రతిభన్‌ = ఉన్నతిని; తెచ్చెన్‌ = నీకు తెప్పించెను; ఆం(డ్రు 2 భార్యలును; బిడ్డలు = సంతానమును; తెచ్చు ౩ సంపాదించు; ప్రఖ్యాతి వ్‌ ప్రతిష్ట కాని తక్క; ఘమొదటినుండీయున్‌ = అది నుండియు; నీవు = నీవు; దామౌదరుడవె = ని'ష్పయోజకుడవేసుమా. తాత్పర్యము :- సర్వాన్నీ మోసే ల్లూదేవి అనే భార్యవల్ల అఖిల భారకుడనీ, గొప్ప నంపద కలిగిన లవ్న్మీదేవి అనే మరో భార్యవల్ల కామితార్హ (ప్రదాయకుడనీ, నృష్టికర్త అయిన (బ్రహ్మ అనే కొడుకువల్ల పెద్ద సంసారి అనీ, పతిత పావని అయిన గంగానది అనే కూతురువల్ల పతిత పావనుడనీ, ఇలా భార్యవల్లా, పిల్లలవల్లా నీకు (ప్రఖ్యాతి కలిగింది. అంతే గాని స్వయంగా నీవు ఏమీ కతగానివాడవే. కష్టమొకరిది ఖ్యాతినీది. నీవే కాదు నీ కుటుంబమంతా గొప్పదే అనే స్తుతి ఈ నిందా పద్యంలో గర్భితంగా ఉన్నది. దామోదరుడు = ఉదరంపై వనమాల కలవాడని అర్హం (విష్ణుదేవుడు) లోకంలో నిష్రయోజకుడు అవే అర్హంలో కూడా వాడతారు.

26 27. కడలి రాయనిముడ్డుకన్నియ బెండ్లాడి యూచగొ నిల్లట ముండు "ఓీమి సహజ నొక్కర్తెను షండ పొండవునకు బెండ్లి జేసితి వీవు పెద్ద చేమి చిరరతిపప్రాఢను జిన్నబిడ్డని కీవు గూర్వితి వారీతి గూడు నేమి యుగములనాటి సపెన్మగువను ముసలన్న కొగి చేసితివి తగుం దగు మటేమి తెలియ నవ్యక్తుడవు గొవు తెలిసికొన్న నిట్టివాడని తెలియలే దెన్వరికిని చిత్ర... అర్హనులు :- కడలి రాయని = నముద్రరాజు యొక్క; ముద్దు కన్నియన్‌ = ప్రేయపుత్రికను; పెండ్లి + ఆడి = చేపట్టి; ఊచగాన్‌ = పూర్తిగా; ఇల్లటము, ఉండుట + ఏమి = ఇల్లరిక ముంటివి అది మర్యాదకాదుగదా; సహజను + ఒక్కర్తెను 2 ఒకే ఒక చెల్లెలిని షండ పాండవునకు = నవుంసకుడైన అర్జునునకు ఇచ్చి; సెండ్లిచేసితివి = వివాహము చేసితివి; నీవు పెద్దవు+ ఏమి = నీవు గొప్పవాడవా?; చిరరతిప్రాఢను = చిరకాలమునుండి రతిలో నేర్పిరియైన రతీదేవిని;ి చిన్నబిడ్డనికి = ఆమె కంటె వయస్సులో చిన్నవాడైన (ప్రద్యుమ్నునకు; ఈవు = నీవు; కూర్చితివి = నంధానము చేసితివి (కలిపితివి, చేర్చితివి); ఆరీతి = ఆ పద్దతి; కూడున్‌ + ఏమి = తగునాయేమి; యుగములనాటి = పెక్కుయుగముల నాటిదైన; పెన్‌ + మగువను = పెద్దదైన స్త్రీని; ముసలి + అన్నకు = ముసలివాడైన అన్నకు; ఒగిన్‌ = చక్కగొ; చేసితివి = "పెండ్లిచేసితివి; తగున్‌ + తగున్‌, మటేమి =: ఇంకేమి చక్కగా తగియే ఉన్నది; తెలియన్‌ = తెలిసికొనుటకు; అవ్యక్తుడవు కావు = తెలియని వాడవుకావు; తెలిసికొన్నన్‌ ౫ తెలిసికొన్నప్పటికి; ఎవ్వరికిని = ఏ ఒక్కరికి కూడ; ఇట్టివాడు + అని 2 ఇట్టివాడు, అట్టివాడు అని; తెలియలేదు = నీవు తెలియలేదు, తాతృర్యము :;- నముద్రుని కూతురైన లక్ష్మీదేవిని పెండ్లాడి అక్కడే శాశ్వతముగా ఇల్లరిక ముంటివి. ఏకైక సోదరియైన నుభద్రను నవుంసకుడుగా శపింపబడిన అర్జునునకు ఇచ్చి సెండ్లిచేసితివి. వయన్సులో పెద్దదైన రతిదేవిని (మాయావతి) వయస్సులో చాలా చిన్నవాడైన నీ కొడుకు ప్రద్యుమ్నునకు కూర్చితివి. బహుకాలమునాటి రేవతిని నీముసలి అన్న బలరామునికిచ్చి పెండ్లి జరిపించితివి. ఇవి నీకు తగినవి కావు. నీపనులు అర్హముచేసి కొనుట కష్టము.

28. నీజ్యేష్టపుత్రు డెన్నికకు రాని యశాశ్వ తపు బను ల్యేయు సంతతము జగతి వేరొక ముద్దుకుమవూరు డందటిమోహ అతల (స్రీపురుషుల లంక బెట్టు నీతలోదరి లోకమాత పవ్శాపక్ష దృష్టి జంచలవుత్తి దిరుగుచుండు నీ వనన్యకృతాది నిబిడచమూయానిధా నుల జేయు దెవరి దొలగనీక నాకరికంటు గుణాధికు లొకరు మీరు. ఇంత చక్కన దెలిసె మీయింటివరున, చిత్ర... అర్జములు:- నీ=నీ యొక్క; జ్యేష్టపుత్రుడు = పెద్దకొడుకు బ్రహ్మ; జగతిన్‌ = లోకములో), సంతతము = ఎల్లప్పుడు; అశాశ్వతపు + పనుల్‌ = శాశ్వతముకాని పనులు; చేయున్‌ = చేయుచుండును; వేటాక = మరియొక; ముద్దుకుమారుడు 2 _(ప్రియపుత్రుడు; అందజున్‌ = ప్రజలందరిని; మోహలతలన్‌ = వలపు తీగలతో; ప్రీ పురుషులన్‌ = స్త్రీలను, పురుషులను; లంకె పెట్టున్‌ = బంధించును; లోకమాత = లోకములకు తల్లియైన; నీ తలోదరి = నీ స్త్రీ (భార్యయైన లక్ష్మీ); పక్ష+ అపత్మ, దృష్టిన్‌ = (ప్రేమ ఉన్న, (ప్రేమలేని దృష్టితో; చంచల వృత్తిన్‌ = నిలుకడలేని స్వభావముతో; తిరుగుచుండున్‌ = తిరుగుచుండును; నీవు = నీవు; ఎవ్వరిన్‌ = ఎవ్వరినీ (అందరినీ); తొలగనీక = తప్పించుకొని పోకుండా? అనన్యకృత = సాటిలేనిదిగా చేయబడిన; అతి నిబిడ = మిక్కిలి దట్టమైన; మాయావిధానులన్‌ = మాయా పద్దతి కలవారినిగా; చేయుదు = చేస్తావు; మీరు = మీ కుటుంబములోనివారు; ఒకరి కంఘెన్‌, ఒకరు = ఒకరికన్న మరియొకరు; గుణ + అధికులు = గుణములలో గొప్పవారు; ఇంత చక్కన = ఇంత చక్కనిది; మీ ఇంటి వరుస = మి కుటుంబ తాత్యృర్యము ;- నీ సపెద్దకొడుకైన బ్రహ్మ ఊరూపేరూలేని అశాశ్వతవు పనులు చేయుచుండును. నీ చిన్నకొడుకు మన్మథుడు స్త్రీ పురుషులను మోహముతో బంధించును. జగన్మాతయైన నీ భార్య లత్ష్మీ పక్షపాతముగలదై చంచల స్వభావముతో సంచరించును. ఇక నీవో అందరినీ సాటిలేని మాయకు లోబడునట్లు చేయుదువు. మీ కుటుంబములోని వారందరు ఒకరినిమించిన వారు మరొకరు, చక్కనైన మీ ఇంటి మర్యాద మాకు అర్హమైనదిలే.

30 29. సకలంబు నీవ యై యొకమట్టియాకుపై నిచ్చం బరుండునాం డెంత గలనొ! తన బిడ్డం డని యశోదాదేవి పొత్తుల నిడుక ముద్దాడునాం డెంత గలనొ! తక్కులమారత్త దక్కించుకొనంగ ని న్నెత్తుక పెంచునాండెంత గలవా! భయలేశ మెటుంగక బల్వాము సడగపై గంతులు నైచునాం డెంత గలవా! సరువు గలవాండ చేమి ప్రాంబల్కు లందుం దెలియ వరిముక్కు ముల్లంత గలనా! లేనొ! చిత్ర అర్హములు :- నకలంబున్‌ = సర్వమును; నీవు*+ఐ = నీవే యై; ఒక మట్టీయాకుపైన్‌ = మట్టీ ఆకుమీద; ఇచ్చన్‌ = కోరికతో; పరుండు నాడు = పండుకొని యున్నవేళ; ఎంత కలవా = ఎంత పరిమాణము గల శరీరము కలిగియుంటివో తన బిడ్డడు+ అని ౩ సొంత కొడుకని యశోదాదేవి = యశోద యనుపేరుగల గోపకాంత; పొత్తులన్‌ 2 మెత్తని గుడ్డముక్కల సెజ్జ్ఞపై; ఇడుక = ఉంచి ముద్దాడు నాడు = ముద్దుపెట్టుకొని లాలించినవుడు; ఎంత కలవా = ఎంత ఉన్నావో, తక్కులమారి అత్త = టక్కులాడియైన మేనత్త; దక్కించుకొనగన్‌ = వశపజచుకొనుటకు; నిన్నున్‌ = నిన్ను; ఎత్తుక 'పెంచునాడు = తనచంక బెట్టుకొని పెంచినప్పుడు; ఎంత కలవా = ఎంత ఉన్నావో; భయలేశము ఎటుగక = భయము యొక్క అల్పమైన తెలియక బల్‌ పాము పడగపైన్‌ = పెద్దపాము పడగమీద; గంతులు వైచునాడు 2 నాట్యము. చేసిన వేళు ఎంత కలవా = ఎంత ఉన్నావో; పరువు కలవాడవు, ఏమి = నీవు ప్రతిష్ట గలవాడవా (కాదు; ప్రాబల్కులందున్‌ (ప్రాత + పల్కులు) = వేదములందు; తెలియన్‌ = యోచింపగ్యా వరిముల్లు ముక్కు + అంత, కలవాలేవా = వరిముల్లు అంత పరిమాణము కలిగి ఉంటివో లేదో, తాత్పర్యము : (ప్రళయకాలంలో శూన్యమైన (ప్రపంచములో సము(ద్రం మీద వటప(త్రంపై శిశురూపంలో పరున్నావు. యశోదాదేవి పొత్తులలో పరుండబెట్టి ముద్దాడిన నాడు వసికందువే. మేనత్తయైన రాధ నిన్ను లోగొనుటకు చంక నెత్తుకొని పెంచిననాడు నీవు పసిబిడ్డవు. నిర్భయంగా కాళలియఫణిఫణా(గ్రమున నర్తించినపుడు, నినుగువే. ఇక వేదములలో మరీ సూక్మరూపుడుగా అంటే శూకాగ్రమంత ఉందువని వర్షింపబడ్డావు కదా.

ఏ] 30. కల్లరు ల్లాని (వేపల్లైవా రందటు హర్షింపస నచట నీయాట సాగె మధురాపురీవరమునుజు లామోదించి మన్నింపస నచట నీనూట సాగె ద్వారకాపట్టణధన్యులు నిను గోరి కొల్యగ నచట నీకొల్వు సౌగె గరిపురధర్మజుం దడురురాజసభ నిన్ను భూషింస నచట నీముర్వు సొగె నెరుక మూలినవారు వీపరువు దలతు రేమి నీపాంకములు సొగు నేమి యచట? చిత్ర... అర్హములు కిల కల్లరుల్‌ కాని = అనత్యవాదులుగాని; (వ్రేపల్లైవారు + అందణటు (వ్రేపల్లెలో నివసించువారు అందరు; హర్షింపన్‌ = సంతోషించుటచేత; అచటన్‌ = అక్కడ (ఆ (వ్రేపల్లైలో); వీ ఆట సాొగెన్‌ = వీవు చేసిన పనులు చెల్లినవి;ి మధురావురీ = మధురా నగరమునందలి; వరమనుజాలు = శ్రేస్టులైన మనుష్యులు; ఆమోదించి = అంగీకరించి; మన్నింపన్‌ = గౌరవించుటచే; అచటన్‌ = అక్కడ (ఆ పట్టణములో); నీమాట సాగెన్‌ = నీ మాట చెల్లినది; ద్వారకాపట్టణ ధన్యులు = ద్వారకా నగరములోని అదృష్టవంతులు; నిను కోరి = నిన్ను కోరి; కొల్వగన్‌ = సేవించటచేత; అచటన్‌ = అక్కడ; నీ కొల్వుసాగెన్‌ = నీ నభ చెల్లినది; కరివుర ధర్మజుండు = హస్తినాపురమునేలు ధర్మరాజు; ఉరు రాజనభన్‌ = పెద్దదైన రాజనభలో; నిన్నున్‌ = నిన్ను; భూషింపన్‌ = గౌరవించుటచేతు అచటన్‌ = ఆ నభలో; నీ ముర్వు సాగెన్‌ = నీ ముచ్చట చెల్లినది; ఎజటుకమాలిన వారు = అజ్ఞానులు; నీ పరువున్‌ = నీ ప్రతిష్టను; తలతురు + ఏమి = తలచుకొందురాయేమిటీి (తలచుకోరు); అచటన్‌ = అక్కడ (వారి దగ్గర); నీ పొంకములు సొగువనేమి = నీ బింకములు సాగునాయేమిటి (సాగవు). తాత్పర్యము :- (్రేపల్లైలోని గోపకులు అమాయికులగుటచేత అచట నీవేమి చేసినను చెల్లినది. మధురాపురము వారు సమ్మతించి గౌరవించుట చేత అచట నీ మాట చెల్లినది. ద్వారకలోని (ప్రజలు నిన్నుకోరి కొలుచుటచేత అచట నీవు కొలువు సేయుటకు వీలయినది. ధర్మరాజు రాజనూయ యాగాంతమున నిన్ను నత్కరించుట చేత నీ ముచ్చట చెల్లినది. అమాయికులైన గోపకులు మున ఎగువారు తప్ప అజ్ఞానులు వీ వరువును లెక్కసేయరు. వారి దగ్గర నీ పవ్పులుడకవు.

32 31. దూడలలోం బెరదూడ మేయంగంజూచి షోడవ రా వేగ నాబోంతుకొమ్ములు పట్టి విడువక దానిపే రుడుపవలినె ముక్కుతోం జెనకిన కొక్కరాయినింబట్టి వెర వెప్పంగా మెడ విటువవలినె తన్ను బో తని మృగాధమ మంచు నెంచక తొడరి గార్జభమును ద్రుంపవలెనె యేమి ఘనకార్యములు చేసి తిద్డరిత్రి నెన్నటికి నీ వోనర్శ్భిన విట్టిపనులె చిత్ర... అర్హములు :- దూడలలో ౨ నీవుమేపే దూడల నడుమ దూరి పజదూడ = పరుల దూడ; మేయగన్‌, చూచి = మేయు చుండుట చూచి; అట్టై = వెంటనే; పట్టుక = దానిని పట్టుకొని; చావన్‌, కొట్టవలెనె = చంపుట న్యాయమా ?; పొడవన్‌ రాన్‌ = పొడుచుటకైై మీదికిరాగా? వేగన్‌ = వేగముగా; ఆ బోతు = అచ్చులుద్దు; కొమ్ములు పట్టి = అెండు కొమ్ములు పట్టుకొని; విడువక = వీడీచి పెట్టుకుండ; దాని పేరు = దాని యొక్క నామమును; ఉడుపవలెనె = అణచుట న్యాయమా ?; కొంగను పట్టుకొని; వెరవు = ఉపాయము; ఒప్పుగాన్‌ = తగియుండగా; మెడన్‌ = మెడను; విజువవలెనె = విటీచివేయుట న్యాయమా?; తన్నుబోతు+ అని = కాలితో తన్ను న్వభావము కలది అనీ; మృగాధమము = జంతువులలో నీచమైనది; అంచున్‌, ఎంచక = అని తలపక; తొడరి = పట్టుకొని; గొర్హ్భమును = గాడిదను; త్రుంపవలెనె = వధించుట న్యాయమా?; ఈ ధరిత్రిన్‌ = ఈ భూమిపై; ఏమి ఘనకార్యములు = ఎట్టి గెప్పపనులు; చేసితి = చేసితివి; ఎన్నటికిన్‌ = ఎల్లప్పుడు; నీవు, ఒనర్భినవి = నీవు చేసినవి; ఇట్టీ పనులె = ఇటువంటి పనులే కదా. తాత్పర్యము :- నీవు వత్సాసురుని, వృషభాసురుని, బకాసురుని, గార్హభాకారమును ధరించిన ధేనుకానురుని చంపితివి. దూడను, ఆబోతును, కొంగను, గొడిదను చంపుట పరఠాక్రమమగునా ? ఇవి గొప్పు పనులగునా? కానే కాదు. నీ వెప్తుడూ ఇట్టి ఊరూ, పేరూలేని పనులే చేసితివి, అంతే కాని గొప్ప కార్యములు ఏమీ చేయలేదు కదా,

3 32. కవ్వడి కెంత చక్కగ బోధ చేసిన నితరహింసాకర్మ మిషస్టసటణువ రాయబారం బెంత రసికత నడీపిన ననికి భారతుల నాయత్త వణుస విశ్వరూపం బెంత విమలత జూసిన నోర్వని కురురాజు నులుకు సజున విలుబట్టు నని యెంత చెలిమిగ బలికీన నవల నుయోధను నాసపటుస పోరు చంపక చుట్టముల్‌ పోర నీల్ల జూచుచుంటివి యేనాటీ చుట్ట మీవు? చిత్ర... అర్హములు :- కవ్వడికిన్‌ = సవ్యసాచియైన అర్జునునకు; ఎంత చక్కగన్‌ = ఎంత చక్కని రీతిలో; బోధ ఛచేసినన్‌ = హితోపదేశము చేసినను ఇతర హింసాకర్మము = ఇతరులను చంపుపనికి; ఇషస్ట్రఆువన్‌ = ఇట్ట్లపడునట్టు చేయుటకు; రాయబారంబు = పాండవుల పతమున దూతకృత్యము; ఎంత రసికతన్‌ = ఎంత ట్రీతితో; నడపినన్‌ = నెజపినను;ు భారతులన్‌ = భరత వంశ్యులైన కౌరవపాండవులను; అనికిన్‌ = యుద్దమునకు; ఆయత్త పటుపన్‌ = సిద్దపడునట్లు చేయుటకు; విశ్వరూపంయబు = విళ రూపమును; ఎంత విమలతవ్‌ ౩౨ స ఇచ్చముగొ; చూపినను ౪ చూపించినను; ఓర్వని = సహింపని; కురురాజాన్‌ = దుర్యోధమని; ఉలుకు పటుపన్‌ = భయపెట్టుటకు; విలున్‌ = విల్లును) పట్టను, అని = ధరింవను అని;ి ఎంత చెలిమిగన్‌ = ఎంత "స్నేహముతో; పలికినన్‌ = పలికినను అవల = ఆ తరువాత నుయోధనున్‌ = దుర్యోధనుని ఆన పటుపన్‌ = నమ్మించుటకు; పోరు = యుద్దమును; చంపక = ఆపక చుట్టముల్‌ = బంధువులు; పోరన్‌ = రణములో; వీల్లన్‌ = చచ్చుచుండగా; చూచుచు + ఉంటివి = ఊరకీ చూచుచుంటివి. ఈవు = నీవ్వు ఏనాటి చుట్టము = పోరికి ఎప్పటి బందుగుడవు ? (ఇందుగుడవుకాదు). తాత్పర్యము ;-= శద్రువులను చంపుటకు నమ్మతింప బేయుటకే అర్జునునకు గీత బోధించినావు. కౌరవ పాండవులను యుద్దమునకు సిద్దముచేయుటకే రాయబొరమును సంతోషముగా నడిపినట్లు నటించినావు. దుర్యోధనుని భయపెట్టుటకే కురునభలో విశ్వరూపమును చూపించినావు. సుయోధనుని నమ్మించుటకే ఆయుధమును ధరింపనని ప్రతిజ్ఞ చేసినావు. పగ అడగింపవైతివి. బంధువులు యుద్దములో మరణించుచుండ ఏమియు పట్టనట్లు చూచుచుంటివి. నీవు 'నిజముగ వారికి బందుగుడవేనా ? బంధువు వినాశనమును కోరడు గదా.

ఏ4 33. (శ్రీయద్వికుంఠపురీ వరేశుడ వయ్యు, గొల్లవల్లైల నుండ గోరు కేమి? యక్షీణలవ్మీ కటాషనీక్షుడ వయ్యు ద్రోవ లే కింటింట దోచ నేమి భూరి చతుర్దశ భువనావనుడ నయ్యు గడువేడ్క దొజ్జుల గాయ నేమి సన్మునిదేవతా సంభావితుడ వయ్యు నాలకాపరులతో నాడ నేమి? నొప్పలో గొప్పవాడవు కొలదిలోన గొలదివాడవు నిన్నెట్టు గొలువ వచ్చు? చిత్ర... అర్జములు :- (శ్రీమత్‌ = శుభప్రదమైన; వికుంఠ = వైకుంఠము అనుపేరు కలిగిన; పురీవర = శ్రేష్టమైన పట్టణమునకు; ఈశుడవు + అయ్యున్‌ = ప్రభుడవైయుండియును; గొల్లపల్లెలన్‌ + ఉండన్‌ (వేపల్లెలలో నివసించుటకు; కోరుట + ఏమి = కోరుటకు కారణము ఏమి?; అశ్షీణ = తటుగని; లఖ్ష్మీ = లఫ్మేదేవి యొక్క; కటాక్ష వీకుడవు+ అయ్యున్‌ = కడకంటి చూపులు కలిగి యుండియు; త్రోవలేక = దారిలేక; ఇంటన్‌ + ఇంటన్‌ ౩ (ప్రతిగృహము నందును; దోచన్‌, ఏమి = దొంగిలిచుట యెందుకు; భూరి = "పెద్దదైన చతుర్ద్షశ భువన = పదునాల్గులోకములను; అవనుడవు+ అయ్యున్‌ = రత్షించువాడవైనప్పటికిన్‌; కడువేడ్కన్‌ = మిక్కిలి కోర్కెతో; తొల్డులన్‌ = ఆవులను; కాయన్‌, ఏమి = కాయుట ఎందులకు; సత్‌, ముని = గొప్పమునులచేతను; దేవతా 2 వేల్పులచేతను)ు సంభావితుడవు + అయ్యున్‌ = గౌరవింపబడువాడవు అయినప్పటికిని; ఆలకాపరులతోన్‌ = పసులను గొాచువారితో; ఆడన్‌, ఏమి = ఆటలాడుట ఎందులకు; గొప్పలోన్‌ = గొప్పవారిలో; గొప్పవాడవు = ఘనుడవు; కొలదిలోనన్‌ = తక్కువవారిలో; కొలదివాడవు = తక్కువవాడవు; నిన్నున్‌ = నిన్ను; ఎట్టు = ఏ విధముగా; కొలువ వచ్చున్‌ = "సేవించుట శక్యమగును? (శక్యముకాదు) తాతృర్యము :;- నీవు గొప్పదైన వైకుంఠపురమునకు ఏలికవు. అయినను (వే పల్లైలో కాపురముందువు. లశ్న్మీదేవి నిన్ను ఎల్లప్పుడును (ప్రేమించును. అయినను పేదవలె ఇంటింటికి బోయి పాలువెన్న దొంగిలింతువు. నీవు వదునాల్గులోకములను పోషింతువు. అయినను మక్కువతో ఆలమందలను కాయుదువు. నిన్ను ననకననందనాది మునులు, ఇం(ద్రాదిదేవతలు పూజింతురు. అయినను గోపాలకులతో కలసి క్రీడింతువు. నీవు గొప్పవారిలో గొప్పవాడవు. కొద్దివారిలో కొద్దివాడవు. నీకు కొద్ది గొప్ప భేదములేదు. నీకు అందరును సమానమే. నిన్ను సేవించుట ఎట్లో మాకు తెలియుటలేదు.

34. దుర్యోధనుం డవధ్యుడ వంచు నూనెగా కలుక బంధింనగా దలపస లేద? గోపాలుడవు పూజ గొందువేరా యని సభ నిన్ను దిట్టడే వైద్యుడెదిరి ? నీలాంఛనంబుల బోలు చిహ్నలు దాల్వి తానె నీ వనడె యుద్దతిని బౌండద్రు యననుండు దరువముడే యాహవమున నుపులు క్‌ందటు వెజుచిరే నీకు మును క ప్రాణముల కాసవడరేని భండనమున, చిత్ర... అర్ధములు :- దుర్యోధనుండు = దుర్యోధనుడు; అవధ్యుడవు, అంచున్‌ = రాయబారి చంపదగనివాడు అని భావించి; మానెన్‌, కాక = చంపుటకు ప్రయత్నించుట మానివేసినాడు కాని; ఆలుకన్‌ = కోపముతో; బంధింపగాన్‌ = త్రాళ్ళతో గట్టివేయుటకు; తలపన్‌, లేదె = సంకల్సింపలేదా?; గోపాలుడవు = ఆలకాపరివి; పూజన్‌ = పూజను; కొందువు= అందుకొంటివి; ఏరా (ఏమి+ రా) = నీచుడా!; అని = అని పలుకుచు; సభలోన్‌ = కొలువులో; నిన్నున్‌ = నిన్ను; ఎదిరి = ఎదిరించి; వైద్యుడు = శిశుపాలుడు; తిల్టడే = దూషించలేదా?; నీ = నీవు ధరించు; లాంఛనంబులన్‌ 2 చిహ్నములను; పోలు = పోలిన; చిహ్నాలు = చిహ్నములను; తాల్చి = ధరించి; పౌండ్రుడు = పౌండ్రక వాసుదేవుడు; ఉద్దతిన్‌ = పొగరుతో; తానె = తానే; నీవు + ఆనడె = నీవు అనలేదా?; ఎవ్వరున్‌ = ఎవ్వరును; పట్టులేరు = పట్టుకొనలేరు; ఏను = నేను; పక్టైదను, అంచున్‌ = బంధించెదనని; ఆహవమునన్‌ = యుద్దభూమిలో; యవనుండు = కాలయవనుడు; తటుమడే = పరుగెత్తింపలేదా ?; మున్ను = పూర్వము; నృవులు కొందటు = కొంతమంది రాజులు; భండనమునన్‌ = పోరాటంలో; ప్రాణములకు, ఆనపడరేని = తమ ప్రాణాలపై వారికి కోర్కెలేనిచో) నీకున్‌ = నీకు; వెజుచిరే = భయవడి యుండెడి వారా? తాతృ్రర్యము :- దుర్యోధనుడు అవధ్యుడవైన నిన్ను త్రాళ్లతో గట్టనెంచెను. ఆలకాపరియైన నీవు పూజకు అనర్హుడవు అని శిశుపాలుడు తిళ్చైను. నీ చిహ్నాములైన చక్రము మొదలగునవి ధరించి నేనే నిజమైన వాసుదేవుడనని పౌండ్రక వాసుదేవుడు వలికెను. నేను (శ్రీకృష్ణుని బంధించెదను అని పలికి కాలయవనుడు నిన్ను యుద్దభూమి నుండీ తరిమెను. ప్రాణాలపై తీపి లేకపోయినచో యుద్దములో నీకు కొంతమంది రాజులు భయపడి. యుండెడి వారుకారు, వారు ఊరికే భయపడినారు. అంతే.

35, రాజు లెవ్వరు బంక్తి భోజన మిడకున్న దొసునింట భుజించి తనియలేదొ ? బంధువు లెవ్వరు గంధ మీ కుండిన మున్వంకలది పూయ మురియలేదొ ? దొర లెన్వరును బూలసరము లీకుండిన దెలిసి చూలికు డీగ నలరలేదొ +? ప్రభువు లెవ్వరు వస్త్రబహుమాన మీ కున్న దెచ్చి యిచ్చిన చాకి మెచ్చలేదా? పాటీ సేయింగ నేరాజు బందుగుడనా? మున్నె నీపస దెలీసిన దెన్న నేమి? చిత్ర... అర్హములు :- రాజులు + ఎవ్వరున్‌ = తృత్రియులెవరును; పంక్తి భోజనము = తమపంక్తిలో భోజనము; ఇడకున్నన్‌ = సెట్టించక పోవుటచే; దాసుని+ ఇంటన్‌ = శూదద్రుడైన విదురుని ఇంటిలో; భుజించి = సాపడి; తనియలేదొ = తృప్తి పొందలేదా; బంధువులు + ఎవ్వరున్‌ = మధురానగరములో చుట్టములెవ్వరును; గంధము + ఈకుండి నన్‌ = విలేపనములు ఈకుండుటచే; మువ్వంకలది = (మూడు + వంకలు +అది) 'త్రవక్ర; పూయన్‌ = మేన అలదగా; మురియలేదొ = నంతోషింపలేదొ; దొరలు + ఎవ 4రును = రాజు లెవ్వరును; పూలనరములు + ఈకుండినన్‌ = పూలదండలు ఇవ్వకపోవుటచేత; తెలిసి = నీవెవరవో (గ్రహించి; మాలికుడు = మాలాకరుడైన సుదాముడు; ఈగన్‌ ఇ ఇవ్వగా; అలరలేదొ = సంతోషింపలేదా? ప్రభువులు + ఎవ్వరున్‌ = రాజులెవ్వరును; వస్త బహుమానము + ఈకున్నన్‌ = కానుకగా వలువలు ఇవ్వకపోవుటచేత; తెచ్చి+ ఇచ్చిన = _తెచ్చియిచ్చిన; చాకిన్‌ = చాకలివానిని;ి మెచ్చలేదొ = మెచ్చుకొనలేదా? పాటి చేయంగన్‌ = మర్యాదచేయుటకు; ఏ రాజు బందుగుడవా = నీవు ఏ రాజునకయినను చుట్టమవా?; మున్నె = ముందే నీ పస = నీశక్తి తెలిసినది = అర్థమైనది; ఎన్నన్‌ +ఏమి = తలంచుట ఎందుకు? తొతృర్యము :-రాజులెవ్వరును వంక్తిభోజనమునకు పిలువకుండుటచే విదురుని యింట భోజనము చేసి తృప్తి చెందితివి. చుట్టము లెవ్వరును మైపూతలు ఇవ్వకుండుటచే కుబ్ద్బ పూజింపగా మురిసిపోయితివి. రాజులెవ్వరును పుషృములు ఈకుండుటచే సుదాముడు అను మాలాకారుడివ్వగా సంతోషించితివి. ప్రభువులెవ్వరు వలువలు కానుకగా ఇవ్వకుండుటచే తెచ్చి యిచ్చిన చాకలిని మెచ్చుకొంటివి! నీకు రాజులు మర్యాద చేయుటకు వారి చుట్టమవు కావుకదా. ముందే నీశక్తి తెలిసినది. మరల తలపనేల? బలరామకృష్ణులకు వలువలిచ్చినవాడు సాలెవాడు. అంతేకాని రజకుడుగాదు. రజకుడు ఇవ్వకుండుటచే అతనిని చంపినారు. కవి పొరపడినాడు, చూ. భాగవతం దశమన్కంధము. ఇచ్చిన సాలీని మెచ్చలేదో అని సవరించిన నరిపోవును.

త/ 36. నాగలి రోక లన్నకు నిచ్చి శంఖాది సంచాయుధము లీవు పట్టినావు తాటిబక్కెంబు కోల్తల సెడ్డ కెత్తించి గరుడధ్వజం బీవు గట్టినావు వెలరాని కటనోవి వలువ జ్యేష్టున కిచ్చి కనకాంబరం బీవు గట్టినావు మద్య మగ్రజునకు మత్తిల (ద్రావించి జున్ను బాల్‌ పెరు గీవు జుజినావు తగవరివె యన్నదమ్ముల ధర్మ మీవె తీర్చవలె గాని మజణీయొండు తీర్చగలడె? చిత్ర... అర్హములు :- నాగలి, రోకలి = నాగలిని రోకలిని; అన్నకున్‌ = అన్నయైన బలరామునకు; ఇచ్చి = ఇచ్చి; శంఖ + ఆది = శంఖము మొదలైన; పంచా యుధములు = ఐదు ఆయుధములు (శంఖము, గద, ఖడ్గము, చక్రము, ధనుస్సు); నీవు = నీవు; పట్టినావు = స్వీకరించినావు; కోల్తలన్‌ = యుద్దమునందు; తాటి బక్కెంబు తాళధ్యజమును; పెద్దకు = అన్నకు; ఎత్తించి = పైని ఉంచి గరుడరధ్య (జము = గరుడి పెక్కెము; నీవు కట్టినావు = నీవు ధరించినావు; వెలరాని = విలువలేని; కజవోని = నల్లని వలువ = వ(్తమును; జ్యేష్టునకున్‌ = అన్నకు; ఇచ్చి = ఇచ్చి; కనక +అంబరంబు = బంగరు వలువ; ఈవు = నీవు కళ్టినావు = ధరించినావు; అ(గ్రజునకున్‌ = అన్నకు; మత్తిలలి= మత్తు గొనునట్లు; మద్యమున్‌ = మద్యమును; త్రావించి 2 త్రాగించి ఈవు = నీవు; జున్ను = జున్ను; పాల్‌ = పాలు; "పెరుగు = పెరుగు; జుజ్టీనావు = పీల్చినావు;ు తగవరివి + ఎ = నేర్చరివే)ు అన్నదమ్ముల ధర్మము = అన్నదమ్ముల మధ్య నవ్యాయము; ఈవె = నీవే తీర్చవలెన్‌, కాని న చక్కబఆచవలిను అంతేగాని మటీయొండు ౩ మటొకడు,; తీర్చన్‌ కలది సరిచేయగలడా ? తాతృర్యము:= నాగలి, రోకలి అన్నయైన బలరామునకు ఇచ్చి, శంఖచక్రాది పంచాయుధములను నీవు తీసికొన్నావు. యుద్దములో తాళధ్వజము అన్నకు ఎత్తించి, గరుడ ధ్వజము నీవు ధరించినావు. విలువలేని నీలాంబరమును అన్నకు ఇచ్చి, పీతొాంబరమును నీవు ధరించినావు. అన్నకు మద్యపానమును అలవాటు చేని మత్తు గొనునట్లుచేసి, పాలు, పెరుగు, జున్ను నీవు జుజ్టీనావు. అన్నదమ్ముల నడుము ఉండవలసిన న్యాయము నీవే దిద్దవలెను గాక మరియొకడు తీర్చలేడు..

37. అవునంబులు గొను నఖిలదిగ్‌ మండలే శ్వరులచే వేంకటాచలనివాసు డరుదుగా నజణువదా ఆగు రసంబులు మహా భోగంబు గొనునీలభూ్రవరుడు పొనకం బంది సాబాలు భక్తుల కిచ్చి యెసగును మంగళాద్రీశరుండు పుట్టకొలంది మైపూతగా గొను మంచి గందంబు సింహనగ ప్రభుండు సాటిసాములరీతి నిచ్వోట నీవు మూర్తినుుత్వంబు జూపక కీర్తి గలదె? చిత్ర... అర్హములు ;- వేంకట + అచల, నివానసుడు = వేంకటగిరి పై కాపురముండు దేవుడు; అఖిలదిక్‌, మండల + ఈశ్వరులచే = నమన్త దిక్కులయందున్న ్రభువులచే; అప్పనంబులు, కొనున్‌ = కానుకలు అందుకొనును; వీలభూధవరుడు = నీలాచలముపై నివసించు దేవుడు; అరుదుగాన్‌ = ఆశ్చర్యముగా; అటువది+ ఆటజుగు, రనంబులు ౨ అరవై ఆరు రుచులు; మహా భోగంబున్‌ = గొపృ్పభోగముగా; కొనున్‌ = స్వీకరించును; మంగళ + అద్రి + ఈశ్వరుడు = మంగళగిరి దేవుడు; పొానకంబంది = పానకముగొని; సాబాలు = సగభాగము; భక్తులకు = భక్తులకు; ఇచ్చి = ఇచ్చి; ఎనగును = అతిశయించును; సింహనగ (ప్రభుండు = సింహాద్రి ఆప్పన్నదేవుడు; మంచిగందంబున్‌ = మంచి గందమును; వుట్టుకొలది = పుట్లకొలది; మై పూతగాన్‌ = మేని పూతగా కొనున్‌ = ([గ్రహించును; సాటి సాముల రీతిన్‌ = ఇరుగు పొరుగు వేల్పుల వలె; నీవు = నీవు; ఇచ్చోటన్‌ = ఇక్కడ; మూర్తిమత్వంబు = గొవృతనము; చూసక = చూ్లూపకుండ; కీర్తి కలదె = కీర్తి కలదా! తొత్వ్సర్యము :- తిరుపతి వేంకకేశ్వరుడు నమస్త దిక్సాలుర నుండి కానుకలు స్వీకరించును. జగన్నాథస్వామి అరవై ఆరు రుచుల మహాభోగమును అందుకొనును. మంగళగిరి నరసింహస్వామి భక్తులు అర్చించు పానకములో సగము తిరిగి భక్తులకు ఇచ్చివేయును. సింహాద్రి అవృన్నదేవుడు పుట్టకొలది మంచి గందమును పెపూతకు (గ్రహించును. సాటి వేల్తుల వలె నీవు కూడా నీ వైభవమును చూపకుండా కీర్తిరాదు కదా.

39 38. బొచ్చెచేవనకు నైన మచ్చరం బున్నది తాబేటి కైన సత్త్మంబు గలదు డీకొన్న నడవిపందికి గల్లు రోసంబు తెజనోటినరు డైన దెగువన సేయు బొట్టివానికి నైన దిట్టతనం బుండు బాపని కైన దర్భంబు గలదు చుంచురాజున కైన శూరత్వ మున్నది ముసలికి నైన బేపుస్టి గలదు సిద్ద మూభీరుడవు నీవె బుద్ది నెంచ గలికి వై యేమి సేయగ గలనొ కొన్సి చిత్ర... అర్హములు ;- బొచ్చెచేపకునైనన్‌ = మత్స్యమునగు కూడ; మచ్చరంబు, ఉన్నది = రోషము ఉన్నద; తాబేటికి ఐనన్‌ = కూర్మమునకైనను; సత్త్వంబు, కలదు = బలమున్నది; డీకొన్న = ఎదిరించిన; అడవి పందికి = వనవరాహమునకు; రోసంబు = పౌరుషంబు; కల్గున్‌ = కలదు; తెజనోటి నరుడైనన్‌ = నరసింహుడయినను; తెగువు చేయున్‌ = సాహసించును; పొట్టివానికిన్‌, ఐనన్‌ = వామనున కయినను; దిట్టతనంబు ఉండున్‌ = ధైర్యము ఉండును; బావని కైనన్‌ = (బ్రాహ్మణునకయినను; దరృంబు కలదు = గర్వము కలదు; చుంచురాజునకున్‌ + ఐనన్‌ = సిగగల్లు క్షత్రియునకు గూడ; శూరత్వము ఉన్నది = శౌర్యము కలదు; ముసలికిన్‌ + ఐనన్‌ = మునలివానికైనను; చే పుష్టి కలదు = చేతి బలము కలదు; సిద్దము = నిజము; ఆలభీరుడవు = గోపాలకుడవు; నీవె = నీవే; బుద్దినెంచన్‌ = మనస్సులో ఆలోచింపగా; కలికినై = కల్కి అవతారమెత్తి ఏమి చేయగన్‌, కలవొకాని = ఏమి చేయగలవో మరి. తాత్సర్యము :- నీవు మత్స్చ్యావతారములో రోషము చూపినావు, కూర్మావతారములో బలము చూపినావు, వరాహావతారములో రోసము చూపినావు, నరసింహావతారములో ధైర్యము చూసీనావు, పరశురామావతారములో తీవి చూపించినావు, శ్రీ రామావతారములో శౌర్యము చూపినావు, బలరామావతారములో (రోకలి చేత ధరించి) చేతి బలము చూపినావు, ఇప్పుడు గోపాలక అవతారములో నున్నావు నీవు. అనగా పిరికివాడవు. ఇకముందు కల్కి అవతారములో నీవు ఏమిచేయగలవు. ఏమియు చేయలేవు అని నాకనిపించుచున్నది.

త౦ 39. మును నందగోవతృముల గాయునప్పుడు ననునయించిరె కంజజాది సురలు +? విటచోర చేష్టల (వ్రేపల్లె దిరుగు నీ దగు(మోల నచ్చర లాడినారె? నరరథాశ్వముల సంగరవీథి దోలునా డెంచి దికృతులు భావించినారె ? నుగధేశుదాడికి నుధుర వీడిననాడు దేవర్డులెల్ల గీర్తించినారె ? యల్వునిగ నెంచినారె ? లోకైకవాథ నాథునిగ నెంచినారె మున్దరణి ? జెవుము, చిత్ర... అర్హములు :- మును 2 పూర్వము; నంద = నందుని యొక్క; గోవత్పములన్‌ = అవు దూడలను; కాయునపుడు మేపునప్పుడు; కంజజు+ అది నురలు = బ్రహ్మమొదలైన దేవతలు; అనునయించిరె = ఓదార్చినారా విట చోర చ్యేలన్‌ = శృంగారచర్యలతో, దొంగతనములతో; (న్రేపల్లెన్‌ = (వ్రేపల్లైలో; తిరుగు = నంచరించు; నీదగు = నీ, (మైలన్‌ = ముందు; అచ్చరల్‌ = అప ఎరసలు; ఆడినారె = నాట్యము చేసినారా నర = అర్జునుని యొక్క; రథ, ఆశ్వములన్‌ = రథమునకు పూన్చిన గుళ్టములను; సంగరవీధిలోన్‌ 2 యుర్దభూమిలో; తోలునాడు = తోలునాడు; ఎంచి ౩ ఆలోచించి; దికృతులు = దిక్పాలకులు; భావించినారె = గౌరవించినారా; మగధ +ఈశు, ధాటికిన్‌ = జరాసంధుని దాడికి మధుర = మధురా నగరమును వీడిననాడు = విడిచిపెట్టిననాడు; దేవ+ బుషులు + ఎల్లన్‌ = దేవమునులు అందరును; కీర్తించినారె = పొగడినారా? మున్‌ = పూర్వము; ధరణిన్‌ = లోకములో; అలు ఏనిగన్‌ ఎంచినారె = తక్కువ వాడుగా తలచినారా? లోక, ఏకనాథ నాధుని గన్‌ = లోకమునకు ఒకడే (ప్రభువుగా; ఎంచినారె = భావించినారా,; చెపుమూ = చెప్పుమూ. తాత్పర్యము :- పూర్వము నీవు ఆలవ్షందను కాసినప్పుడు బ్రహ్మాదిదేవతలు నిన్ను ఓదార్భలేదు. (న్రేపల్లైలో నీవు శ గంగార చేష్టలు చేయుచు, దొంగతనములు చేయుచు తిరిగినప్పుడు నీముందు అప్పరనలు నాట్యము చేయలేదు. యుద్దములో నీవు అర్జునుని రథమును తోలినప్పుడు ఇంద్రాది దిక్బాలకులు నిన్ను గౌరవించలేదు. జరాసంధునకు భయవడినీవు మధురానగరమును విడిచిబెట్టినప్పుడు దేవమునులు పొగడలేదు. అల్బునిగా భావించినారో - జగన్నాధునిగ భావించినారో తెలియదు. అల్పుని గానే భావించినారు. లోకాధివతిగా భావించితే నీకు తగిన మర్యాదచేసి ఉండెడివారు.

త 44. పూతనాకుచ కుంభపూర్మ విషస్తన్య పాయివై (బ్రదికిన భాగ్య మేమి? కాళఛియాశీ నిష్మగ్రసన ప్రమాదంబు గడచి జీవించిన ఘనత యేమి? చాణూరమల్లదోః స్తంభ ఘళ్ళన కోర్వి లబ్బజయుడ వైన లాభ మేమి? సాళరాజామోఘ శక్తిపయోగంబు మరలించుకొనిన సొమర్ద్యమేమి ? బడుగుదాసరివలి నన్న వస్తములకు బరుల కాశింతు విచట నీసంత మేమి? చిత్ర.... అర్థములు ;-పూతనా = పూతన అనురాకన స్రీ యొక్క; కుచకుంభ = కడవల వంటి చన్నులలో; పూర్ణ = నిండిన విషన్తన్య, పాయివి*+ఐ = విషముకలిపిన చనుబాలు (త్రాగిన వాడవైై (బ్రతికిన = జీవించిన; భాగ్యము, ఏటమి = అదృష్ట్రమేమిటి; కాలియ = కాళియుని; ఆశీవిష = నర్పముయొక్క; (గ్రసన = (మింగుట అను; ప్రమాదము = కష్టము; కడచి = దాటి; జీవించిన = (బ్రతికిన; ఘనత, ఏమి = గొప్పతనమేమిటి ?; ఛాణూరమల్ల ౩ చాణూరుడను మల్లుని;ి దోః, స్తంభ = స్తంభముల వంటి బాహువులు ఘట్లనకు, ఓర్చి = రాపిడికి సహించి; లబ్బజయుడవు + ఐన = పొందినజయము గలవాడైనందుకు; లాభము, ఏమి = లాభమేమిటి?; సాళ్వరాజు = సాళ్వరాజుయొక్క; అమోఘ = వ్యర్ష్వముగాని; శక్తి = శక్తి యొక్క; ప్రయోగంబు = ప్రయోగించుటను; మరలించు కొనిన = వెనుకకుబోవునట్లు చేసిన; సామర్ష్యము + ఏమి = బలముఏమి ?; ఇచటు = ఇక్కడ; బడుగు = పేదవాడైన; దాసరివలె = భక్తునివలెె అన్నవ(స్తములకున్‌ 2 అన్నమునకు, వలువలకు; పరులకున్‌ ఇతరులను; ఆశింతువు = కోరెదవు; నీపంతము, ఏమి = నీ పట్టుదల యేమిటి? తాత్సర్యము :;- పూతన విషపు చనుబాలు త్రావి (బ్రతికితివి. కాళియుని ఫోటి నుంచి ప్రమాదమును దాటుకొని (బ్రతికితివి. చాణూరుడను మళల్లుని జయించితివి. సాళ్వరాజు అను శిశుపాలుని తమ్ముడు వినరిన శక్తి అను ఆయుధ విశేషమును మరలించితివి. ఇన్ని (ప్రమాదములను దాటి నీవు బ్రతికినందులకు లాభమేమిటి ? పేదభక్తునివలె అన్నవ(న్తములకొజకు ఇతరులను వేడుకొనుటకేనా ? ఇక నీకుపట్టుదల ఏమున్నది?

42 41. పట్టి గొల్లది రోట గట్ట నోపిననీకు రోనంబు లే దన్న నీసు గలదె? జొరచోరాదిచేస్టల బ్రవర్తిల్లు నీ కవకీర్తి యన్న భయంబు గలదె? భార్యచే దన్నులు బడ్డవానికి నీకు లజ్జ లేదని యన్న లాఘవంబె? కుండంటు లే దని కొసరి మెక్కిన నీకు హీనత లెంచిన న్యూన మగునె? కోరి దాసులు ని న్నెంత దూరుచున్న బంత మున్నదె నీ కిసుమంత టైైన? చిత్ర... అక్హములు :- గొల్లది = గొల్లభామ (యశోద); పట్టి = నిన్ను పట్టుకొని; రోటన్‌ = దోటికి; కట్టున్‌ = కట్టుటకు; ఓపీన = నహించిన; నీకున్‌ = నీకు; రోనంబు ౩ కోపము; లేదు +,అన్నన్‌ = లేదని అన్నచో ; ఈనసుకలదె = కోపము ఉన్నదా ?; జారు చోర, అది, చేష్టలన్‌ = వ్యభిచారము, దొంగతనము మొదలగు వనులతో; ప్రవర్తిల్లు = నడచుకొనుు నీకున్‌ = నీకు; అపకీర్తి అన్నన్‌ = నిందఅని అన్నచో; భయంబు కలదె = భీతి కలదా?; భార్యచేన్‌ = భార్యచేత; తన్నులుబడ్డ వానికిన్‌ = _తాపులు తిన్నవాడలవైన నీకు; లజ్జలేదు = సిగ్గులేదు; అని అన్నన్‌ = అని అన్నచో; లాఘవంబె తక్కువ తనమా?; కుండి+* అంటు = కుండదోషము; లేదు అని = లేదని; కొనరి = మరిమరి, మెక్కిన £ి తిన్న; హీనతలు, ఎంచినన్‌ = తక్కువలు; ఎంచినన్‌ = లెక్కించినచో; నీకున్‌ = నీకు; న్యూనము, అగునె ౩ తక్కువయగునె?; కోరి = తామైకోరి; దానులు = భక్తులు; నిన్నున్‌, ఎంత = నిన్నుఎంతగా; దూరుచున్నన్‌ = త్తిల్టుచున్నను; నీకున్‌ = నీక్సుు ఇసుమంత య్రైనన్‌ న కొంచమైనను; పంతము ఉన్నదె = పట్టుదల ఉన్నదా? (లేయవడా) తాత్సర్యము :- గొల్లపడతి అయిన యళోద నిన్ను రోటికి కట్టివేయగా నహించితివి. నీకు రోనము లేదు. నీవు జారత్వము చేసితివి. చౌర్యము చేసితివి. నీకు అపకీర్తి భయములేదు. సత్యభామనిన్ను కాలితో దన్నినది. అయినను నీకు సిగ్గులేదు. కుండంటు లేదని పరుల ఇంట పాలు, పెరుగు, వెన ఇ నేయి మెక్కితివి. నీకు సైన్యము లేదు. నీ భక్తులు వలువిధములుగా దూషించినను నీకు కొంచెము కూడ వట్టుదల లేదు.

42. కడు దొంగతనమున గని తల్లి వైవిన దనబిడ్డనిగ బెంచె నిను యశోద జనని గర్భము దించుకొనిన వేజొకతల్లి కడుపు జేసికొనంగ గలిగెనన్న తండ్రి వివాహయత్నము సేయ నొల్లక తగులుక వచ్చె నీధర్మపత్ని యన్న రారాజు కీనున్న నీసోదరి యింటికి జోగిరా నంటుకొనియె నిట్టి నీసంసప్రదాయంబు గుట్టు బెట్టు రట్టు సెయుదు గనుము నాబట్టుతనము, చిత్ర.... అర్హములు ;- కడు దొంగతనమునన్‌ = కడు రహస్యముగా; కని = కని; తల్లి = తల్లియైన దేవకీదేవి; వైైదినన్‌ = పారవేయగా; యశోద = నందుని భార్య అయిన యశోద; నినున్‌ = నిన్ను; తనబిడ్డనిగన్‌ = సొంతబిడ్డగా; సపెంచెన్‌ = పెంచను; జనని గర్భము దించుకొనినన్‌ = తల్లియైన దేవకి గర్భము దిగిపోగా; వేజొక తల్లి = మరొకతల్లి రోహిణి; కడుపుజేసి కొనంగన్‌ = కడుపును మోయగా; అన్న = నీ యన్న బలరాముడు; కలిగన్‌ = పుక్టైను. నీ ధర్మపత్ని = నీ భార్య రుక్మిణి; తండ్రీ వివహయత్నము, చేయన్‌ = తండ్రి పెండి ప్రయత్నము చేయగా; ఒల్లక = అంగీకరింపక; తగులుక వచ్చెన్‌ = నీ వెంటవచ్చెను; అన్న = అన్న బలరాముడు; రారాజుకు = దుర్యోధనునకు;ు ఈ నున్నన్‌ = ఇచ్చుటకు సిద్దముగా నుండగా నీ సోదరి = నీచెల్లైలైన సుభద్ర) ఇంటికిన్‌ = గృహమునకు; జోగిరాన్‌ = సన్యాసి రాగా; అంటుకొనియెన్‌ = వలచెను; ఇట్టి = ఇటువంటి; నీ సంప్రదాయము = నీ ఆచారము యొక్క; గుట్టు = రహన్యము; బెట్టు = తాతృర్యము;:- నిన్ను తల్లియైన దేవకి రహస్యముగా కనగా యశోద నిన్ను తనబిడ్డగా పెంచినది. నీ తల్లి ఏడవ గర్భము దిగిపోగా, మరొకతల్లి రోహిణి గర్భమున మోయగా నీ అన్న బలరాముడు పుట్టినాడు. తండ్రి వవహప్రయత్నము చేయుచుండగా రుక్మిణి నీ ఎంట బడివచ్చి నిన్ను సపెండ్డాడినది. నీ అన్న బలభద్రుడు దుర్యోధనునకు ఇచ్చి పెండి చేయదలపగా నీ చెల్లెలు సుభద్ర ఇంటికి వచ్చిన దొంగ నన్యాసిని (అర్జునుని) (ప్రేమించినది. నీ కుటుంబ మర్యాద ఇటువంటిది. నీ కుటులబ మర్యాదను అందరికీ తెలియబరచి నా బట్టుతనవు గొప్పతనము చూపెదను.

జ్యే 43. సక్షంబు గల దంధడ్రు పొండుపుత్రులయందు పొండవుల్‌ పడినట్టే పాటు లేమి! పూర్వజన్మ మునందు బూజించె గజ మం(డ్రు గజరాజు పొందిన గాసి యేమి! యల కుచేలునకు బాల్యస్నేహితుడ వండ్రు నెణి గుచేలుడు పడ్డనెన్వ లేమి! ప్రహ్లాదు డొజన్మ భక్తియుక్తుం డండ్రు ప్రహ్లీదు డొందిన బాధ లేమి: యెంతయాలన్యమున వారి నేలివాడ విట్లిదే నీదయారసం బెంచి చూడ, చిత్ర.... అర్హములు ;- పొండుపుదత్రుల యందున్‌ = పాొండవులపై; పక్షంబు = అనురాగము; కలదు = నీకు ఉన్నది అని; అండ్రు = సీ భక్తులు అందురు; పాొండవుల్‌ = ఆ పాండవులు; పడిన, అట్టి = పొందిన; పాటులు, ఏమి = కష్టములు ఏమిటి ?; గజము = ఏనుగు; పూర్వ్యజన్మమునందున్‌ 2 గత జన్మలో; పూజించెన్‌ = నిన్ను పూజించెను అని; అం(డ్రు = అని అందురు; గజరాజు = గజేంద్రుడు; పొందిన = పొందిన; గొసి, ఏమి = కష్టమేమిటి; అల = ్రసిద్దుడైన; కుచేలునకున్‌ = నుదామునకు; బాల్య స్నేహితుడవు = చిన్ననాటి చెలికాడవు అని; అండ్రు = అందురు; కుచేలుడు = కుచేలుడు; నెజీన్‌ = నిజముగా పడ్డ = పడిన; నెవ్వలు ఏమి = బాధలేమిటి; ప్రహ్లాదుడు = ప్రహ్లాదుడు; ఆజన్మ భక్తియుక్తుండు = పుట్టుకనుండీ భక్తితో గూడిన; అండ్రు = అని అందురు; ప్రవ్లోదుడు ఒందిన 2 పొందిన; బాధలు ఏమి = బాధలేమిటీ?; ఎంత ఆలస్యమునన్‌ = ఎంతయో ఆలన్యముగా; వారిన్‌ = పాండవులు మొదలగు వారిని; ఏలినాడవు = రశ్షించినావు; ఎంచి, చూడన్‌ = అలోచించి చూడగా; నీ దయారనము = నీ దయ అనెడి అమృతము; ఇట్టిది+ ఏ = ఇటువంటిది కదా. తాతృర్యము :- పాండవులపై నీకు పతక్షపాతమందురు. వారు పడిన పాట్లు ఎటువంటివి ? గజరాజు నీకు భక్తుడందురు. అతడు పొందిన కష్టము ఎటువంటిది ? కుచేలుడు నీకు బాల్య సఖుడందురు. అతడు పడ్డకష్టము లెటువంటివి ? (ప్రహ్లాదుడు జన్మతః నీకు భక్తుడందురు. అతడెటువంటి బాధలు పొందెను? పాండవులు మున్నగువారు పడినపాట్లు మితిలేనివి. వారిపై నీకు నిజముగా (పేమ ఉన్నచో ఆలస్యముగా వారిని రశ్షీింతువా? నీకు (పేమ లేదు. భక్తులపై నీదయ ఇటువంటిది.

త్తే్‌ 44. అనఘ మౌ విప్రనత్రాన్న మెంగిలి జేసి తీవె మున్‌ క్రతుభోక్త నేనె యనుచు నవతి తల్లికొమూళ్ల నమయించి తందటీ దరుగని రా్షసాంతకుడ ననుచు బంధువు లన్యోన్య వైరానహతులుగా నడచితి భూభారహారి ననుచు బలిమి నన్య'స్తీల బట్టితి ఎెందటి నస్యల(దృహ్మ చర్యమతి ననుచు లోకమున నడ్డ మెవ్వరు లేకయునికి హాడ్డు లే కిట్లు నడచితి వళుకు నూలి, చిత్ర... అర్హములు :- క్రతుభోక్తన్‌ = యజ్ఞమును భుజించువాడను; ఏను*ఎ = నే నే; అనుచున్‌ = అని పలుకుచు; మున్‌ = పూర్వము; ఈవె = నీవె న+ అఘము+కౌ = దోషరహితమైన; విప్రనత్ర + అన్నము = బ్రాహ్మణులు చేసిన యజ్ఞమునకు నంబంధించిన అన్నమును; ఎంగిలి జేసితివి = ఎంగిలిచేసితివి తరుగని = అక్షయుడైన; రాక్షస + అంతకుడన్‌ = రాశన సంహారకుడను; అనుచున్‌ = నే నే అని చాటుచు; సవతి తల్లి = దితి యొక్క; కామాళ్లన్‌ = కొడుకులను; అందటిన్‌ = అందరిని; సమయించితి = చంపితివి;ి బంధువులు = చుట్టములైన కారవపాండవులు; అన్య + అన్య = పరస్పరము; వైరానన్‌ = యుద్దములో; హతులుగాన్‌ = చంపబడగా; భూభారహారిన్‌ = భూభారమును తగ్గించువాడను; అనుచున్‌ = అని పలుకుచు; నడచితి = (ప్రవర్తించితివి; అన్కలత్‌ బ్రహ్మచర్య మతిన్‌ = చెడని బ్రహ్మచర్యము అవలంబించు మనన్వు కలవాడను; అనుచున్‌ = అని చెప్పుచు; ఎందటీన్‌ = ఎందటీనో;, బలిమిన్‌ = బలాత్కరముగొ; అన్య'స్రీలను = పరస్రీలను; పట్టితివి = (గ్రహించితివి;ి లోకమునన్‌ = లోకములో; అడ్డము, ఎవరు = నీకు ఎదురు; లేక యునికి = లేకుండుట చేత; అళుకుమాలి 2 భయము విడిచి; ఇట్లు = ఈవిధముగా; హద్దులేక = మితిలేకుండా? నడచితివి ఇ (ప్రవర్తించితివి. తాతృర్యము :- పవిత్రమైన (బ్రాహ్మాణ యజ్ఞము నందలి హవిరన్నమును నేనే యజ్ఞభోక్తను అని ఎంగిలి చేసితివి. రాక్షననంహారకుడనని పేరు పెట్టుకొని దేవతల నవతితల్లియైన దితికాడుకులను (రక్కనులను) నిశ్శేషముగా వధించితివి. బంధువులు పరస్పరము చంపుకొనగా భూభారము తగ్గించితినని చెప్పితివి. పరశస్తీలను బలవంతంగా పట్టితివి నేను అన్మలిత (బ్రహ్మచారిని అని చెప్పుచు. లోకములో ఎవ్వరు నిన్ను కాదను వారు లేకుండుటచే ఆవుఆఅడ్డము లేకుండ భయము వీడి ప్రవర్తించితివి.

46 45. ఆది యోగ్యంతరం గాలానబంధంబు వదలించుకొన నీకు వశము గాదొ।! వేదాంత సకృద చుంబితల మంత్రావర్మ నల గుహలుండి రా నలవి గాదా! నిమి షార్జనిమిషాదినిత్యవేళాచక్ర గతి నిరోధించి రాం [గ్రమము గాదొ; వక్రకంటక సంకవత్ర్కూరజనమనః కాపథంబులను గా ల్మోసరాదొ | యేమి యాలన్య మిది నీకు నేల సకల జంతుసంతాన రషావిచషణునకు చిత్ర... అర్హములు :- ఆదియోగి + అంతరంగాల = ఆదియోగుల యొక్క మనస్సుల యందు; ఆనబంధము = ఆజ్ఞ్జాబంధములు; వదిలించుకొన = వదల్బుకొనుటకు; వశముకాదో = శక్య ముకాదా?; వేదాంత = వేదవేదాంగముల భొష్యసంబంధమైన (ఉవనిషదాదుల); సకృత్‌ + అచుంబితల = నకృదచుంబితల = సకృత్తుగానైన న్పృశించబడనటువంటి; మంత్రా వర్షనల = మం[దత్రములచేత పరివృతమైన వర్షనలనెడి; గుహలు = రహన్యమైన (ప్రదేశముల నుండి; రానలవిగాదో = వచ్చుటకువీలులేదో; నిమిషార్ధ నిమిషాది = కాలముయొక్క ప్రతిభాగములుగల; నిత్యవేళాచస్ర= కాల చక్రములోని _ వేళాచ(క్రముయొక్క; గతి: వేగ మును; నిరోధించిః ఆపి రాన్‌+క్రమము = వచ్చుటకు పద్దతి; కాదో = లేదో; వ(క్ర = వంకరలుగల; కంటుక ఇ ముళ్లతో నిండీన; పంకవత్‌ = బురదనిండిన; క్రూర ఇ కర్కశ మైన జన: జనులయొక్క; మనః = మనస్సులనెడి; కాపథమురలి ౯ మౌర్గములందు; కాల్మోపరాదొ = కాలుపెట్టుటకు వీలులేదో; సకల = సమస్తమైన; జంతు = (ప్రాణులయొక్క; సంతాన = సమూహములయొక్క; రశ్నా = రశ్షించుటయందు; విచక్షణునకున్‌, నీకున్‌ =నే ర్పరివైన నీకు; ఏలన్‌ = రశ్షింపగొ; ఇది ఏమి ఆలస్యము = ఈ జాగు ఎటువంటిది ? తాత్సర్యము:- ఆది. మహర్దులయొక్క యోగశక్తి] నిన్ను వారు తమ అంతరంగములయందు బంధించుకున్నారు. వానిని వదలుకొని వచ్చుట నీక్తు శక్యమగుటలేదేమో! వేద చేదాంతములలో చెప్పబడనటువంటి రహస్యములైన మం(త్రములచేత పరివృతమైన వర్షనలనెడి రహస్యములనుండి వెలువడుటకు శక్యము కాదేమో. కాలచ(క్రములోని వేళాచక్రము వేగమును ఆపి లేదా కాలమునందలి వెసులుబాటును చూచికొని వచ్చుటకు వీలులేదో. వంకర తిరిగిన ముళ్లు, బురద నిండిన క్రూరులైన జనుల మనస్సులనెడి మార్గములందు కాలుపెట్టుటకు వీలులేదో. సర్వ (ప్రాణులను రక్షీంచుటయందు నేర్చరినైన నీవు మమ్ము రక్షించుటకు ఏల ఆలన్యము చేయుచున్నావు ? కారణము మాకు తెలియుటలేదు.

త్ర 46, కఠిన స్తనంబుల ఘట్టించి దట్టించి జడలచే మోది నున్సాడల వదిమి పలుగంట్లు చేసి గోరుల నాటి దొమ్మిగా యువతీసహ(స్రంబు లుపరతాది బంధనంబుల నిన్ను బైకొని తమి రేచి రమియింస నిదురింస రొక నాటి బడలిక దీఆొ నాపగ రాని సుఖనిద్ర బవళించియున్నట్టి భావ మిచట దోచుచున్నది నంఫుల్లతోయజాడ ! మేల్‌ బళా! యింక జాగేమి మేలుకొనవె! చిత్ర... అర్హములు :- కఠిన స్తనంబులన్‌ = గట్టి చన్నులచేత; ఘట్టించి = పొడిచీ; దట్టించి = అదలించి; జడలచేన్‌, మోది = జడలతో కొట్టి; నున్‌, తొడలన్‌ = నునుపైన ఈత డలతో; అదిమి దగ్గరగా నొ క్కి; పలుగంట్లు చేసి = పంటితో గాయములు చేసి; గోరులన్‌ నాటి = గోళ్లను నాటించి; దొమ్మిగాన్‌ = అందటును కలిసి యువతీ సహస్రంబులు = జవరాండ్ర యొక్క చేలు; ఉపరత, ఆది = పురుషాయితము మొదలైన; బంధనంబులన్‌ ౨ నురత బంధములచేత; నిన్నున్‌, పైకొని = నీ పైబడి; తమిన్‌, రేచి = మోహమును రేపి రమియింపన్‌ = నంభోగింపగ్యా; నిదురింపన్‌, రాక = నిద్రపోవ సాధ్యముగాక; నాటి బడలిక తీఆన్‌ = అనాటి అలనట తీరునట్లుగొ; ఆపగన్‌ రాని = ఆపుకొనలేని; సుఖనిద్రన్‌ = సుఖము కలిగించు ని(ద్రచేత; పవళించి యున్నట్టి భావము = వండుకొనియున్న పద్దతి ఇచటన్‌ = ఇక్కడ; తోచుచున్నది = కనిపించుచున్నది; సంపుల్లతోయజ, ఆక్ష = బాగుగా వికసించిన తామర రేకులవంటి కన్నులు గలవాడా; మేల్‌ = బాగు; బళా = బళీ ఇంకన్‌ = ఇక; జాగు, ఏమి = ఆలస్యము ఎందుకు; మేలుకొనవె = మేలుకొనుము. తాత్పర్యము :- స్వామీ। వేలకొలది యువతులు తమగట్టి న్తనములచే నీవక్షమును రాచి, జడలతో నిన్ను విలాసముగా కొట్టి మెరుగారు తొడలతో అదిమిపట్టి దంతక్షతములు, నఖిక్షతములు చేసి నీపై చేరి పురుషాయితము మున్నగు రతజంధములతో నిన్ను రమించినారు. అందుచేత నీకు నిద్ర కరువైనది. ఆ బడలిక తీరునళ్లుగా సుఖముగా ని(ద్రించుచున్నావు కాబోలు. ఇక మేలు కొనుము. ఈ నిద్రచాలు,

గరి 47. నీబొడ్డుదమ్మిలోనికి జొచ్చి చూచిన నలువకు నీలోతు దెలియకున్నె ? బహుసహ(స్రాంగనా గృహముల నినుగన్న మునిరాజు నీనూయ గనకయున్నె ? నీ విశ్వరూన మెన్నిక జేసి పాడగన్న నరుడు నీ యురువు దా నెటుగకున్నె? తనమనఃపీఠి ని న్ననిశ చమూరాధించు హరుడు భవత్తత్త్య మరయకున్నె ? గరువ మేటికి నీమర్మ మెటుగ రనుచు దెలిసిన మహాత్ములకు నైన దెలియకున్నె, చిత్ర.... అర్హములు :- నీ బొడ్డు తమ్మిలోనికిన్‌ = నీ బొడ్డులోని పద్మములోనికి, చొచ్చి, చూచిన = ప్రవేశించి, పరికించిన; నలువకున్‌ = (బ్రహ్మకు; నీలోతు = నీ గుట్టు; తెలియక, ఉన్నె = తెలియకుండునా ?; బహునహ(న్ర + అంగనా గృహములన్‌ = పెక్కువేల గోప యువతుల ఇండ్లలో; నినున్‌ కన్న = నిన్ను దర్శించిన; మునిరాజు = ముని'శ్రేస్టుడగు నారదుడు; నీ మాయన్‌ = నీ లీలను; కనక, ఉన్నె = [గ్రహించకుండునా; నీ విశ్వరూపమున్‌ = నీ యొక్క విశ్వరూపమును; ఎన్నికన్‌ చేసి = కోరి; పాడగన్న = చూచిన; నరుడు = అర్జునుడు; నీ ఉరువున్‌ = నీ స్వరూపమును; తాన్‌ ఎటుగకున్నె = తాను తెలిసికొనకుండున్సా తన మనఃపీఠిన్‌ = తన మనన్పను గద్దెపై నిలిపి నిన్నున్‌ ౨౫ నిన్ను; అనిశమున్‌ = నిత్యమును; ఆరాధించు = పూజించు; హరుడు = శివుడు; భవత్‌ తత్త్వమున్‌ = నీమర్మమును; అరయ కున్నె = (గ్రహించకుండునా; నీ మర్మమున్‌ = నీ రహన్యమును (ఎవ్వరును); ఎటుగరు, అనుచున్‌ = తెలియలేరు;ు అనుచున్‌ = అని గరువము, ఏటికిన్‌ = గర్వమెందుకు ?; తెలిసిన మహాత్ములకున్‌ ఐనన్‌ = జ్ఞానులకు సైతము; తెలియకున్నె = ఆలియకుండునా ? తాత్సర్యము :- (బ్రహ్మ నీ అంతు తెలిసి కొనవలెనని నీ నాభీపద్మములోనికి ప్రవేశించినాడు కదా! అతనికి నీ లోతు తెలిసియే యుండును. నారదుడు పెక్కువేల గోప స్త్రీల ఇండ్లలో నిన్ను చూచినాడు. అతడు నీ మాయ (గ్రహించియే యుందును. నీ విశ్వరూపమును కోరి దర్శించిన అర్జునునకు నీ గొప్పతనము తెలిసియే యుండును. తమ మనన్సులో నిన్ను నిలుపుకొని పూజించు శివునకు నీ తత్త్వము తెలిసియే యుండును. నీ మర్మమెవ్వరును తెలిసికొనలేరని గర్వింపకుము. జ్ఞానులకు నీ మాయ తెలియును సుమూ।

త్రి 48. పురుషాకృతిగ నిన్ను గుటుతు బట్టగ రాదు స్త్రీమూర్తి వనుచును జెప్పు రాదు సరగ నపుంసకభావ మెన్నగ రాదు రూపంబు గల్గు అబెటుంగ రాదు గుణవంతుడ వటంచు గణుతింపగా రాదు నుర్యాద దెలియ నేమతికి రాదు కులజుడ వనుచు నిక్కువము జెప్పగ రాదు స్థల మెక్కడనా కాని తెలియ రాదు వస్తునిర్దేశ మొనరింస వశము గొని నిన్ను వర్లింపరాదయా నిశృయముగ చిత్ర... అర్హములు ;- నిన్నున్‌ = నిన్ను; పురుష+ ఆకృతి గన్‌ = పురుషాకారముగా; గుజుతు పట్టుగన్‌ రాదు = గుర్తింప శక్యముకాదు; స్రీ మూర్తివి = స్రీ ఆకారము గలవాడవు; అనుచును = అనికూడ; చెప్పరాదు = చెప్పుట సాధ్యముకాదు; పరగన్‌ = ఒప్పుగా? నపుంసక భావము = నపుంసకత్వము; ఎన్నగన్‌రాదు =: ఎంచరాదు; రూపంబు కల్గుట = రూపము ఉండుట; ఎటుంగన్‌ రాదు := తెలిసి కొనుట సాధ్యము కాదు; గుణవంతుడవు + ఆటంచున్‌ = నసగుణుడవు అని; గణుతింపగాన్‌ రాదు = తలపరాదు; మర్యాద తెలియన్‌ =: ఎల్ల (గ్రహించుట; ఏ మతికిన్‌ రాదు = ఏ బుద్దికి సాధ్యముకాదు; కులజుడవనుచున్‌ = ఉత్తమ కులములో పుట్టితివని; నిక్కువమున్‌ = సత్యమును; చెప్పగన్‌ రాదు = చెవ్పుట కుదురదు; స్టలము, ఎక్కడనా కాని = నీ ఉండుచోటు ఎక్కడో; తెలియరాదు = తెలిసికొనుట శక్యముకాదు; వస్తు నిర్దేశము ఒనరింపన్‌ = ఇది ఈ వస్తువు అని చెప్పుట; వశము = తరము; కాని ౩ అంతేకాని, నిశ్చయముగన్‌ డ్‌ నిక్కముగొ; నిమ్నున్‌ వ్‌ నిన్ను; వర్షింపరాదయా ౩ వర్ణించుట తరముకాదు. తాత్పర్యము :- నీవు పురుషుడవో, సస్తీనో, లేక రెండును కాని నవుంసకుడవో చెప్పుట శక్యము కాదు. అనలు నీకు రూపము ఉన్నదోలేదో. నీవు సగుణుడవో, నిర్ణుణుడవో తెలియదు. నీది ఉత్తమ కులమని చెప్పలేము. నీ నివాసమెక్కడో తెలియదు. నీ అంతు ఎవరికినీ తెలయదు. ఇది ఈ వస్తువు అని ఏదైన వస్తువును వర్శింపగలము గాని, నిన్ను వర్షింపజాలము. నీవు వర్ణనకు అతీతుడవు.

ర్‌0 49. నమ్ముదు రేరీతి నారదు నాత్మజ్ఞు చూనిని జేసిన నూయనవాని? దలళు రేరీతి నల్‌ దలల దయ్యము నోలి బొడ్డుదమ్మిని గన్న పురుషమణిని ? భూషింతు రేరీతి పుష్టబాణవిరోధి విషయభ్రమితు జేయు వేసగాని ? భాషింతు రేరీతి బ్రహ్మాదిముశకస ర్యంతంబు గలిగిన వింతవాని ? నిన్నెటీ గెటీంగి యందటు నన్నుతింతు ఠెవ్వరికి నీవు కావలె నెంచి చూడ? చిత్ర... అర్హములు :- అత్మజ్ఞాన్‌, నారదున్‌ = తన్నుదానెజిగిన నారదమహర్తిని; మానినిన్‌, చేసిన = స్రీగా మార్చిన మాయవానిన్‌ = మోసకారిని;ి ఏరీతిన్‌, నమ్ముదురు ౩ (ప్రజలు ఎట్లు నమ్ముదురు; నల్‌ తలల దయ్యమున్‌ = నాలుగు తలలు కలిగిన వేలును; ఓలిన్‌ = బాగుగా; బొడ్డు, తమ్మినిన్‌, కన్న = బొడ్డునందలి పద్మమునందు కనిన పురుషమణిన్‌ = పురుష(్రేష్టుని; ఏరీతిన్‌, తలతురు = ఏవిధముగా భావింతురు ?; పుష్పబాణ విరోధిన్‌ = మన్మధునకు శత్రువైన శివుని; విషయ భ్రమితున్‌, చేయు = ఇంద్రియ సుఖములందు కోరిక గలవానినిగా చేసిన; వేసగానిన్‌ = వేషములు వేయువానిని; ఏరీతిన్‌, భూషింతురు = ఏవిధముగా గౌరవింతురు ?; బ్రహ్మ, ఆది, మశకపర్యంతంబున్‌ = బ్రహ్మనుండి దోమల వరకు; కలిగిన = ఉండు; వింతవానిన్‌ = ఆశ్ళర్యము కలిగించువానిని; ఏ రీతిన్‌, భాషింతురు = ఏవిధముగా వర్షింతురు ?; నిన్నున్‌ = నిన్ను; ఎటిగి, ఎటింగి = బాగుగా తెలిసికొని; అందరున్‌ = అందరును; సన్నుతింతురు = పొగడుదురు; ఎంచిచూడన్‌ = ఆలోచించిచూడగా; నీవు, ఎవ్వరికిన్‌, కావలెన్‌ = నీవు ఎవరికి కావలయును (ఎవ్వరికీ అక్కరలేదు). తాత్పర్యము ;-= తన్నుదాను తెలిసికొనిన నారదమహర్తిని నీవు స్త్రీగా మార్చితివి. చతుర్ముఖ (బ్రహ్మను నాభి పద్మమునందు పుట్టుంచితివి. కాముని దహించిన శివుని కాముకునిగా జేసితివి. దోమనుండి (బ్రహ్మాండము వరకు అన్నిటను నీవు ఉందువు. నిన్ను బాగుగా తెలిసికొవిన వారు నిను ఎ స్తుతింతురు. అంతే కాని మిగిలిన వారికి నీ గొడవ ఉండదు కదా.

న్నర్శ్భింతు రజ్బగర్బాది సురలు మథి యెందు గతి లేనిమాడ్కి మవోమునుల్‌ నీ యందె లవ్యముల్‌ నిలుపుకొందు రిల దరణోపాయ మెందున లేనట్లు సజ్జనుల్‌ నీకథల్‌ చదువుక్‌ిండ్రు పగతుర మెయ్యెడ బ్రతికెద నున్నట్లు దునిసిరి నీచేత దనుజ లెల్ల దత్త మరసిన శుద్దబుద్దస్వరూప మింత యధికార మెన్నటి దేమి చెపుము? చిత్ర... అర్హములు :- ఎక్కడన్‌ = ఎందును; నీకన్న దిక్కులేని అట్టు+ఆ =నీ కంటె గతిలేనళ్లు ; అబ్జ్బగర్భ, ఆది, సురలు = బ్రహ్మ మున్నగు వేల్పులు; నిన్నున్‌, అర్చింతురు = నిన్ను పూజింతురు; మటీ ౬ అంతేకాదు; ఎందున్‌ = ఎచ్చటను; మహామునుల్‌ = గొప్పమునులు; నీ, అంచె = నీ మీదనే; లశక్యముల్‌, నిలుపు కొందురు = గుటీ ఉంచుదురు; ఇలన్‌ = భూమిమీద; ఎందునన్‌ = ఎక్కడను; తరణ, ఉపాయము = తరించు ఉపాయము; లేని అట్లు = లేనట్టుగా; సత్‌ జనులు = మంచివారు; నీ కథల్‌ చదువు కొండ్రు = నీ కథలను చదువుదురు; దనుజులు, ఎల్లన్‌ = రాక్షసులందరును; పగతురము = మేము విష్ణువునకు శత్రువులము; వీ, ఎడన్‌ = ఎక్కడ; (బ్రతికెదము, అన్నట్లు = జీవింతుము అన్నట్లు; నీ చేతన్‌ = నీ చేతిలో) తునిసిరి = మరణించిరి; తత్త్వము అరసినన్‌ = నీ స్వభావము ఆలోచించినచో; శుద్ద = పూర్తిగా బుద్ద స్వరూపము = మొద్దురూపము; ఇంత అధికారము = ఇంతటి గొప్ప; ఎన్నటిది, ఏమి = నీకు ఎప్పుడు. లభించినది; చెపుమ ? = చెప్పుమా. తాతృర్యము :- బ్రహ్మాది దేవతలు మరొక గతిలేనట్టు నిన్ను సేవింతురు. మహామునులు నీ అందే మనస్సు నిల్పుదురు. సజ్జనులు నీ కథలే ముక్తిని కలిగించునని పఠింతురు. రాక్షసులు జీవించుటకు దారి లభింపక నీచే చచ్చినారు. నిజము [గ్రహించినచో నీవు పూర్తిగా జడ పదార్హము. అటువంటి నీకు ఇట్టి పెత్తనము ఎప్పటిదో కదా,

52 51. ఆడించెదవు బొమ్మలొటవాండును బోలె సర్వచరాచర జంతువులను కనుకట్టు గట్టైదు గొరడీందును బోలె మిథ్యాప్రసంచంబు తథ్యముగను వేర్వేణందోంతువు వేషధారియుం బోలెం బహువిధదేవతాభద్రకళలం దెలివి చవూన్వుదువు జక్కులవాని చందానం బ్రజల సంసద్రంగవల్లిం జేర్చి యిట్టివే కద నీవిద్య లెన్నియైన నింక నేమిట ఘనుండవో యెటుంగరాదు. చిత్ర.... అర్హములు ;= సర్వః సమస్తమైనచర + అచర, జంతువులను = నడచునవి, నడవనివి అను రెండు రకముల (ప్రాణులను; బొమ్మలాటవాడును, పోలెన్‌ = తోలు బొమ్మలనాడించు వానివలె; ఆడించెదవు = నటింపజేసెదవు; మిధ్యా ప్రపంచంబున్‌ = అసత్యమైన భూలోక మును; తథ్యముగను = నత్యముగా కనిపించునట్లు; గారడీడును, పోలెన్‌ = ఇం(ద్రజాలికుని వలె; కనుకట్టు కళ్టైదు = మాయచేసెదవు; బహువిధదేవతా = సెక్కు తెరంగుల వేల్పుల యొక్క; భ(ద్రకళలన్‌ = శుభమును కలిగించు అంశములతో; వేషధారియు పోలెన్‌ = పెక్కు రూపములను ధరించునటునివలె; వేర్వేఆన్‌ + తోతువు = ప్రత్యేకముగా, గోచరింతువు; ప్రజలన్‌ = మానవులను; సంపత్‌, రంగవల్లి సంపదయను (ముగ్గులో; చేర్చి = నిలిపీ, జక్కుల వాని చందానన్‌ = మాంత్రికునివలె; తెలివిమాన్నుదు = వివేకమును పోగొట్టుదువు; నీ విద్యలు = నీవు చూపువిద్దైలు) ఎన్ని ఐనన్‌ = ఎన్నయిననుసరే; ఇట్టివే కదా = నిశ్చయ ముగా ఇటునంటివే; ఇంకన్‌ = ఇవిగాక; ఏమిటన్‌ = ఏయే విద్యలయందు; ఘనుడవో = నీవు గొప్పవాడవో; ఎజుగరాదు = తెలియుట శక్యముకాదు. తాతృర్యము ;= జంగమస్తావరాత్మకమైన జీవకోటిని తోలుబొమ్మ లాడించువానివలె ఆడీస్తావు. మిథ్యా జగత్తును కనుకట్లు వానివలె తధ్యమనునట్లుగా కనిపింపబేస్తావు. వేసగానివలె వివిధ దేవతల అంశములతో గోచరిస్తావు. మాంత్రికుని వలె లోకులను నంపత్తి అనే (ముగ్గు నడుమకు ఆకర్షించి వివేకాన్ని నళింపజేస్తావు. అనంఖ్యాకములైన నీ విద్యలన్నీ ఇలాగే మోసపు విద్దైలు. ఇంకా ఏయే విద్యలందునివునేర్చరివో తెలిసికొనుట మాతరముకాదు.

53 52. కూరిమి నల తంతిగొట్టు సన్న్యాసితో ముచ్చటించెద నేమి పుణ్యమూర్తి సాటిగా వెలిగొండవీటి జంగము చెల్మిం బచరింతు వేనాంటి బొంధవుందు వెలిపొపపొన్వు పైవేడతోం బవళింతు వది యేమి భోగిభోగాంతరంబు పారుగిండ్ల కేప్రాద్దుంుబోరాందలంచునింతిం బాయకుండెద వేమి భాగ్యలవ్మీ మంచి సహవాసములు గల్లె నెంచి చూడ నీకె తగు నట్టివారితో నెనరు నెజప. చిత్ర. అర్హములు :- కూరిమిన్‌ = (పేమతో; అల: ఆ; తంతిగొట్టు నన్యాసీతోన్‌ = తం(త్రులను మీటు యతితో; ముచ్చటించెదవు = సల్లాపములాడెదవు; ఏమి పుణ్యమూర్తి = (అతడు) ఎట్టి పుణ్యశాలి;ి సాటిగాన్‌ = సమానముగా; వెలిగొండవీటి = వెండికొండ పట్టనమున కాపురముండు; జంగము చెల్మిన్‌ = దేవుని స్నేహమును; పచరింతువు = చేసెదవు; ఏనాటి బాంధవుండు = (అతడు) ఎప్పటి చ్యుము; వెలిపాపపాన్సు (పాము + పాన్సు) పైన్‌ = తెల్లని వాముపడగపై; వేడ్కతోన్‌ = ఉబలాటముతో; పవళింతువు = పరుందువు; ఆదియేమి భోగిభోగాంతరంబు = భోగములననుభవించువారి మతొక్క భోగమా అది; పారుగిండ్లకు = దగ్గరలో నున్న యిండ్లకు; ఏస్రార్దున్‌ = ప్రతిదినము; పోన్‌, రాన్‌, తలచు= పోవగా, రాగా, ఎంచు; ఇంతిన్‌ = స్త్రీని పాయకుండెదవు - విడిచిపెట్టకుండ ఉండెదవు; ఏమి భాగ్యలక్ష్మీ = ఆమె ఎటువంటి అదృష్టలక్ష్మీ; మంచి సహవానములు కల్లెన్‌ = నీకు మంచి 'స్నేహములు ఏర్పడెను; ఎంచి చూడన్‌ = తలచిచూడగా; అట్టివారితోన్‌ = అటువంటివా రితో; నెనరు, నెజపన్‌ = స్నేహము చేయగా; నీకే, తగున్‌ = నీకుమాత్రమే తగియున్నది; తాత్పర్యము :;- వీణ మీటుకుంటూ తిరిగే సనా ఎసీతో ముచ్చట్లాడతావుకదా. ఆతడేమి పుణ్యం చేశాడయ్యా. వెండి కొండపై కాపురముండే జంగందేవరతో 'స్నేహంచేస్తావు. అతడు నీకు పూర్వపు చుట్టమా ? సర్పరాజైన శేషునిపై శయనిస్తావు. అదొక భోగవిశేషమూ యేమిటి ? ఒక్క క్షణం ఇంట్లో నిలవకుండా చంచల న్వభావంతో ఇంటింటికీ తిరుగుతుంది నీ ఇల్లాలు లక్ష్మీదేవి. అయినా ఆమెను విడిచిపెట్టకుండా ఏలుకుంటున్నావు కదా. ఆమె భాగ్యలత్మీయా యేమిటి? 'స్నేహమునకు తగని వారితో స్నేహం చెయ్యటం నీకే తగునయ్యా,.

ఫ3. అఖీల పోషకుండవ నా ఎఖ్యమాత్రమె కాని కర్తపు నీవె భోక్తవును నీవె యక్షరుండ వను ప్రఖ్యాతి మాత్రమె కొని చర్చింప వేజొండు సాక్షి గలండె? సుగుణాబ్ది వని నిన్ను స్తుతి యొనర్చుహెకాని నిర్ణుణుం డెవ్యండు నీకు మించ? విశ్వాత్ముండ వటంచు వినుతించుటయె కాని చొచ్చి నిన్నెవ్వండు చూచినాండు ? వినికిడియెగాని నిన్ను నీ విశ్వములను మొదలెటుంగదురే నిజంబునకుం జెపుము, చిత్ర... అర్హములు : అఖిల పోషకుడవు = అందటీని పోషించువాడవు; అన్‌ = అను; ఆఖ్యమౌాత్రమె కానిఐ పేరు మాత్రమే కాని; కర్తవు నీవేఐ చేయువాడవు నీవే. భోక్తవును నీవె = అనుభవించువాడవు నీవే; అక్షరుండవు, అను = నశింపనివాడవు అనే; ప్రఖ్యాతి మాత్రమె కాని = కీర్తి మాత్రమే కాని; చర్చింపన్‌ = ఆలోచింపగా; వేతటొండు = మటీయొక; సొక్షీకలడె = చూచువాడు ఉన్నాడా?; సుగుణాబ్టీవి + అని = సద్గుణ సము(ద్రుడవు అని; నిన్నున్‌, స్తుతి, ఒనర్చుటె, కాని = నిన్ను పొగడుటయేకాని; నీకు మించన్‌ = నిన్నుమించు; నిర్ణుణుండు + ఎవ్వడు = గుణములేనివాడు ఎవడున్నాడు ?; విశ్వ + ఆత్ముడవు, అటం చున్‌ = విశ్వస్వరూపుడు అని; వినుతించుటయెకాని = కీర్తిచుటు తప్ప; నిన్ను చొచ్చి.= నీలో ప్రవేశించి; ఎవ్వడు, చూచినాడు = ఎవడు తెలిసికొనినాడు ?; వినికిడియె కాని= వినుటయే తప్పు; నిజంబునకున్‌ = నిక్కముగా; నిన్నున్‌, నీ విశ్వములను = నిన్నూ, ఈ విశ్వమునూ; మొదలు ఎజుంగుదురే = ఆది, ఎరుగుదురా?; చెఫపుమ = తెలియజిప్పువమూ | తొతృర్యము :; అభిలపోషకుడు అని పేరేకాని, నీవే కర్తవు, నీవే భోక్త్యు. శాశ్వతుడు అను కీర్తి మాత్రమే కాని అందుకు మజొక సాక్షీలేడు కదా. నగుణుడు అని నిన్ను స్తుతిన్తారు. కాని నిన్ను మించిన నిర్లుణుడు ఎవరు? . విశ్వాత్ముడు అని నిన్ను వినుతిస్తారు. కాని అవునో కాదో ఎవరికి తెలుసు? ఇదంతా ఎవరో చెప్పగా విన్నది మాత్రమే. నిజానికి నిన్ను గురించి ఈ విశ్వమును గురించి అసలు ఎవరికీ

ద్‌5 54. ఒక గుణంబున నీవె సకల ప్రపంచంబుం గలి ఏ౦చివి వభూత కల ఏనముగ వేతొక గుణముచే విశ $విశ్వప్రాణ రక్షణం బొనరింతు వక్ష్షయముగ మటీ యొందు గుణముచే మండలంబులు గూడం జెటీపి చేయుదువు నిశ్శేషముగను నిర్ష్ణుణంబున నీవె నిరవకాశంబుగాం బట్టకయుందువు బయలు మెటిీసి గుణ మొకటిగాదు తెలిసిన గుణములేదు చేరి నినుంగొల్వరాదు, వచింపరాద్యు చిత్ర... అర్హములు ; ఒక గుణంబునన్‌ = ఒక గుణముచేత; అభూత కల్పనముగన్‌ = లేని దానిని చేసినట్టుగా; సకల ్రపంచబున్‌ = సమస్త లోకమును; నీవె కల్పించితివి= నీవే సృష్టించినావు; వేజొక గుణముచేన్‌ = మజొక గుణముచే) విశ్వ, విశ్వప్రాణ, రతక్షణంబున్‌ = ప్రపంచము నందలి సమస్త (ప్రాణముల ను"కాపాడుట; ఒనరింతువు = చేసె దవు; మజీయొండు గుణముచేన్‌ = మటొక్క గుణముచే;) మండలంబులు కూడన్‌ = సూ ర్యచం(ద్రాదుల బింబములను కూడ; నిశ్శేషముగను = మిగులకుండ; పెరిపీి వేయుదువు = ధ్వంసము చేస్తావు; నిర్గుణంబునశ్‌ నీవె = గుణశూన్యతచే; నిరవకాశంబుగాన్‌ = ఎడము లేకుండునట్లు; బయలు మెజటీసి ౩: బయలుపడి; పట్టుక యుందువు=; గుణము, ఒకటికాదు = నీగుణము ఒక్కటి మాత్రమే కాదు; తెలిసిన గుణము లేదు = అయినను మాకు ఒక్క గుణమైనను స్పష్టపడలేదు; చేరినినున్‌, కొల్వరాదు = నిన్ను ఆశ్రయించి సేవించుట శక్యము కాదు; వచింపరాదు = నిన్ను వర్షించుట సాధ్యము కాదు; తాత్పర్యము :- సత్త్వ గుణముచేత నీవే సమస్త మాయా (ప్రపంచమును కల్పించావు. రజోగుణముచే చరాచర ప్రాణికోటిని పోషిస్తావు. రజోగుణముచే సూర్యచంద్రాది మండలాలను కూడా పూర్తిగా ధ్వంసం చేస్తావు. నీవు గుణశూన్యుడవై ఎడము లేకుండా అంతటా వ్యాపిస్తావు. నీవు బహుగుణములు కలవాడవు. అయినా మాకు ఒక్క గుణమును గురించి కూడా తెలియదు. అందుకే నిన్ను సేవించుట వర్తించుట శక్యము కాదు.

ర్‌6 క5. జీవిని జీవి భక్షీంపం జేసితి వింతె కొని ెట్టినావె చేతనుల కెల్ల? చేసినంత భుజింసం జేసినా వింత కా కెక్కువ లెవ్వరి కిచ్చినావు ? కర్మసూదత్రంబునం గట్టి త్రిప్పెదవు గా కిచ్చ నొక్కనిం బోవనిచ్చినావె? వెసంబృథక్రృకృతుల చేటుంబెట్టితివి గొ కందటీ నైకనముత్య మిడీనావె? తెలిసె నీర్షకత్వంబు దేవదేవ! వేతె గతి లేక నిన్ను సేవింస వలసె. చిత్ర.... అర్హములు :- జీవినిన్‌, జీవి: ఒక ప్రాణిని మరొక (ప్రాణి; భశ్షింపన్‌, చేసితివి = తినునట్లు చేసినావు; ఇంతె = ఇంత మా(త్రమే; చేతనులకు, ఎల్లన్‌ = 'ప్రాణులందరికి, కొనిపెట్టునావె = నీ సొమ్ముతో కొని ఆహారము ఇచ్చినావె?; చేసినంత = ఎంతచేసినారో అంత; భుజింపన్‌, చేసినావు = అనుభవించునట్లు చేసినావు; ఇంతెకాక = అంతేకాని; ఎక్కువలు = పెక్కువలు; ఎవ్వరికి, ఇచ్చినావు = ఏ జీవులకు ఇచ్చినావు; కర్మసూత్రంబునన్‌, కట్టీ: పాపవుణ్యము లను త్రాడుతో బంధించి త్రిప్పెదవు కాక: తిరుగునట్లుచే సెదవు అంతేకాని; ఒక్కనిన్‌ = ఒక్కనినైన, ఇచ్చన్‌ = తాను కోరినట్లు, పోవన్‌, ఇచ్చినావె= పోవుటకు అంగీకరించితివా ?; వెసన్‌ = వేగముగా; పృథక్‌, ప్రకృతులన్‌ = వేలువేటు స్వభావము కలవారిని, వేటు పెట్టితివికాక = వేటు చేసితివి, అంతేకాని; అందటికిన్‌ = వారందటిీకీ; ఐకమత్యము, _ ఇడినావె= ఒక _ అభిప్రాయము కలిగియుండునట్లు చేసినావా ?; దేవదేవ = దేవతలకు దేవుడవైన వాడా!; నీరక్షకత్వంబు = నీయొక్క రక్షించు గుణము; తెలిసెన్‌ = తేటపడినది, వేజెగతిలేక: మటియొక దిక్కు లేకపోవుటచేత; నిన్నున్‌, "సేవింపవలసెన్‌ = నిన్నుకొలువవలసివచ్చినది తాతృర్యము :;- ఒక జీవికి మజాక జీవిని ఆహారంగా ఏర్పాటుచేశావు. అంతేకాని శ్రమపడి ఎవ్వరినీ నీవు పోషింపలేదుకదా. * చేసుకున్నవారికి చేసుకున్నంత మహదేవ! అన్నట్లు జీవులు చేసిన పాపపుణ్యముల కొలది వారు కష్ట్ర సుఖములను అనుభవించేటట్లు చేశావు. అంతేకాని అంతకు మించి వారికి నీవు ఏమీ ఇవ్వలేదు కదా! (ప్రాణులను కర్మ సూత్రమునకు కట్టివేసి దానికిలోబడి జీవించేటట్లు చేశావు. అంతేకాని ఒక్కడినైనా యధేచృయిగా (బ్రతుకనీయవు కదా. మానవులను భిన్న ్రకృతులుగా సృష్టించి వేటుపటుచినావు. అంతేకాని వారిని ఏకాభిప్రాయులుగా చేయలేదు కదా. దేవదేవ। నీవు (ప్రాణులను రక్షించు విధము మాకు విశదమైనది. నీవల్ల మాకు ఒరిగే దేమీలేదు. అయినా గతిలేక నిన్నే కొలుస్తున్నాము.

వ్‌ర్‌, నీరుపట్టుగ నుంట నారాయణుండ నంద్రు నారాయణాఖ్యాధికార మేమి? బలిసీ యంతటు నీవె గలుగ విసష్టుండ వందు రావిష్ణునామప్రభావ మేమి? ముగురు నీన్హై వెలుంగంగం 'గేశవుండ వందడ్రు కేశవాభిఖ్యాప్రకాశ మేమి? సిరికి మగండవైై మెరయ (శ్రీపతి వండ్రు (శ్రీపతి నామప్రసిద్ది యేమి? సెట్టు పేరు లనేకముల్‌ పుట్టు పేరు గుణు తెజింగిన నిమూల మెటుంగవచ్చు. చిత్ర.... అర్హములు :- నీరు పట్టుగన్‌, ఉంటన్‌ = నీరు ఉనికిప ట్టుగా ఉండుటవల్ల నారాయణుడవు, అం'డ్రు = నీవు నారాయణుడవు అని అంటారు; నారాయణ + ఆఖ్యా + అ ధికారము, ఏమి? = నారాయణుడు అనే పేరు యొక్కదొరతనమేమిటి ?; బలిసి = వ్యాపి చి; అంతటన్‌, నీవై కలుగన్‌ = అన్నిచోట్లు ఉండుటవల్ల విష్ణుడవు, అందురు జనీవు విష్ణుడవు అని అంటారు; ఆ విష్ణునామ ప్రభావము, ఏమి? = ఆ విష్ణునామం యొక్క గొప్పతనమేమిటి ?; ముగురు నీవు, ఐ, వెలుంగగన్‌ = ముగ్గురూ నీవై ప్రకాశించుట చేత; కేశవుడవు, అం'డ్రు = నీవు కేశవుడవు అని అంటారు; కేశవ + అభిఖ్యా (ప్రకాశము ఏమి? కేశవనామం యొక్క కాంతి యేమిటి?; సిరికిన్‌ = (శ్రీ;దేవికి మగండవు, ఐ= భర్తవై మెటియన్‌ = ప్రకాశించుటచేత; (శ్హీపతివి, అండ్రు = (శ్రీపతివి అని అంటారు; (శ్రపతినామ ప్రసిద్ది ఏమి? (శీపతినామం యొక్క ఖ్యాతియేమిటి ?; సెట్టు పేరులు = నీకు పెట్టుడుపేర్లు; అనేకముల్‌ = పేక్కు; పుట్టుపేరు = పుట్టుకతోనే వచ్చిన పేరు; గులజుతు, ఎటీంగినన్‌ = తెలిసికొన్నచో; ని మూలము = నీ మొదలు; ఎజుగవచ్చున్‌ = బా తాత్పర్యము :- జలధిశాయి వగుటచేత నారాయణుడవనీ, సర్వవ్యాపివి అగుటచేత విష్ణుడవనీ, బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరులనే మూర్తిత్రయం నీవే అగుటచేత కేశవుడవనీ, అత్ష్మీ దేవికి మగడ వగుటచేత ,(శ్రీపతివనీ భక్తులు నిన్నుకీర్తిస్తూ ఉంటారు. వాస్తవానికి ఇవన్నీ నీకు భక్తులు పెట్టిన పేర్లు. అసలు నీపుట్టుపేరు ఏదో తెలిస్తే నీ మూలం తెలిసికొనుటు సాధ్యమయ్యేది. నారాయణాది నామములు నీ మూలం తెలుసుకోవటానికి పనికివచ్చేవి కావు సుమా.

58 57. వేండని చూడక విసినవహ్ని జ్వాలం ద్రావెదో తేనియం ద్రావినట్లు భారమంచనక గోవర్షనపర్వతం బెత్తెదో పూబంతి యెత్తినట్టు విషవుంజమనక నాభిలాజగర జిహ (0 జింపెదో ప్రాబట్టంజింసినట్లు వెస నసాధ్యుండని వెణివక నరకుని నటకెదో పార్వేంట నటికినట్టు భక్త సంర్షణ త $రౌ సరవశతను చేసినావేమొ యూరక సేయంగలవె? చిత్ర... అర్హములు : వేడి- అని, చూడక = వేడిగా ఉన్నప్పటికీ, లెక్కచేయకుండా; విపినవహ్ని జ్వాలన్‌ = కార్చిచ్చుమంటను; తేనియన్‌, త్రావిన అట్లు- తేనెను త్రాగి వేసినట్లు; త్రావెదో = జంకకుండా త్రాగెదవా?; భారమంచు, అనక = బరువు అని తలపకుండా; పూబంతి ఎత్తినట్ల = పూలబంతిని ఎత్తినట్టు; గోవర్సన పర్వతంబు =' గోవర్షనము అనుకొండను; ఎత్తెదో = తేలికగా ఎత్తెదవొ? విషపుంజము అనక = విషసమూహము అని భయపడకుండ; అభీల = భయంకరమైన; అజగర, జిహ '1న్‌ = కొండచిలువ నాలుకను; ప్రాత - బట్టున్‌ = పాతవలువను; చింపినట్లు = చింపినట్లు; చింపెదో = చింపివేస్తావా ?; అసాధ్యుండు, అని ఎెజువక = జయింపరానివాడు అని భయపడకుండ; నరకుని = నరకాసు రుని; పారే టన్‌ = వేటలో; నజుకినట్టు నా నజుకివేసినట్లు; వెనన్‌ = వేగముగా; నజుకెదో=న టకివేస్తావా ?; భక్త సంరక్షణ త్వరా పరవశతను = భక్తులను క్షమించు త్వరకు లోనై; చేసినావు, ఏమొ = చేసియుందువు; ఊరక = తగినకారణములేకుండా; చేయన్‌ కలవె = చేయ గలవా ? తాత్పర్యము : దుస్సహమైన వేడిని సరకు చేయకుండా దావాగ్నిని తేనెవలె మింగినావు. బరువు లెక్కచేయకుండా గోవర్ద్సన పర్వతమును పూబంతి ఎత్తినట్టు అవలీలగా ఎత్తినావు. ఏ మాత్రం భయపడకుండా వినపు పుట్టుయ్రైన కొండచిలువ నాలుకను పాతబట్టనువలె చింపి వేసినావు. అసాధ్యుడైన నరకుని వేటాడినావు. భక్తులను రశ్షించాలనే తొందరలో ఇటువంటి సాహస కార్యములు చేసినావు కాబోలు.

ర్‌ం 58. వత్సావహరణ గర్వము మూని యజుండు దా నపరాధి ననుచు సొమ్టిాంగ మెజుంగె భవుండు బాణున కాజి బాసట యై వచ్చి భక్తునింబట్రిచ్చి ప్రణుతిం జేసె వనజ్రి శిలావృష్టి వర్షించి లజ్జించి తప్వుం జేసీతి నంచు దండ మిడియె సమవర్తి భీతి నంజలింజేసి యాత్మలో కస్తితు గురుపుత్రుంగాను కిచ్చె త్షోణిం బుట్టుక మాలిన గొల్లవాని నిన్ను నావేల్పు లోడింప నేరరేమి? చిత్ర.... అర్హములు :;- వత్స+ అపహరణ, గర్వమున్‌ = లేగలను దొంగిలించిన కావరమును; మౌని = విడిచిపెట్టి; అజుడు, తాన్‌ = బ్రహ్మనేను; అపరారిన్‌ | అనుచున్‌ = తప్పుచేసినాను అని పలుకుచు; స+ అస్ట+ అంగము = ఎనిమిది అంగములు నేలకు తగులునట్లుగొా; ఎఆిగెన్‌ = నమస్కరించెను; భవుడు = శివుడు; బాణునకున్‌ = బాణాసురునకు; ఆజిన్‌ = యుద్దములో; బాసటయైవచ్చి = తోడై వచ్చి; భక్తునిన్‌, పట్టి, ఇచ్చి=: తన భక్తుని ఒప్పగించి; (ప్రణుతి చేసెన్‌ = నమస్కరించెను; వట్రి = ఇం(ద్రుడు; శిలావృష్టిన్‌ = రాళ్ళవానను; వర్షించి = కురిపించి; లజ్జించి = సిగ్గుపడి; తప్పున్‌, చేసితిన్‌, అంచున్‌ = నేరము చేసినాను అని పల్కుచు; దండము + ఇడియెన్‌ = నమస్కరించెను; సమవర్తిః యముడు; భీతిన్‌ = భ యముతో; అంజలిన్‌ చేసి= దోసిలి యొగ్గి; | ఆత్మలోకస్తితున్‌ = తన లోకములోనున్న; గురుపు(త్రున్‌ = గురువు యొక్క కొడుకును; కాన్క, ఇచ్చెన్‌ = కానుకగా నమర్పించెను; క్షోణిన్‌ = భూమిపై; పుట్టుకమాలిన = పుట్టుకలేని; గొల్లవానిన్‌ నిన్నున్‌ = గొల్లజాతి వాడవైన నిన్ను; ఆ వేల్పులు = బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు; ఓడింపన్‌ = ఓడింపగా; నేరర, ఏమి? = చాలరా యేమిటి? తాతృర్యము ;- (క్రేపులను, గోపాల బాలకులను దాచి భంగ పడిన బ్రహ్మదేవుడు గర్వము సర్వము ఖర్వము కాగా తప్పును ఒప్పుకొని నీకాళ్లపై పడినాడు. తన భక్తుడైన బాణాసురునకు సాయముచేయ వచ్చి శివుడు అనిలో ఓడి తన భక్తుని నీకు ఒప్పగించి. నమస్కరించినాడు. ఇంద్రుడు రాళ్లవాన సృష్టించిగోవ ర్హనమెత్తినీవు గోగోపకులను రక్షింపగా, సిగ్గుపడి నేరము చేసినాను మన్నింపుమని నీకు దండము పెట్టినాడు. నీకు భయపడి యముడు తన లోకములోనున్న గురుపుదత్రుని నీకు సమర్వించినాడు. ఊరుపేరు లేని గోపాలకులములో పుట్టిన నిన్ను (బ్రహ్మాది దేవతలు ఓడింపలేరా ? నిన్ను కనికరించినారు. అంతే సుమా. నీ గొప్పతనం కాదు.

కథ 60 కొనముల్ట హెచ్చుతగ్గుల ప్రాంతసుడ్డుల తాత వుస్తక మొకండాతతాయి మ్రుచ్చిలి నీటిలోంజొచ్చిడాంగిన వాని పొవనతేమి? వెంబడిగంబెద్ద కోఅమీనంబపైయాటొండు సంద్రముల్‌ నిముసంబులో నీది నెమకి వాని డొక్కదవ్రక్కలుగాం గటుక్కున బరింగోసి కడలేనినుడువు లెక్కటికి నోట మూటవెల్లని వానికి మగుడనిచ్చి యింతపనికిని నవతారమెత్తితీవు! చిత్ర అర్జ్హములుః కొసముట్టన్‌ = చివరతాకగొ; హెచ్చుతగ్గుల = ఎక్కువ తఎ్యి.డ స్వరములు కలిగిస; ప్రాతసుద్దుల = ప్రాత పలుకుల; తాత పుస్తకము = ధాత గ్రంథమును; ఆతతాయి ఒకడు = దొంగయొకడు; (ముచ్చిలి = దొంగిలించి సీ3లోన్‌ = సముద్రవునీటిలో; చొచ్చి = చొరబడి దాగిసన్‌ = దాగుకొసగ్యాా వాని = వాదిమె.: పావనత+ ఏమి?=పవిధర్రత యెటువంటిదోకాన్వి "సెద్ద = శ్రేస్టమైస;ు కోజుమీసంబవై = వేయి కోటిలచేపవై) వెంబడిగన్‌. = వానివెంట; ఆ టొండు (ఆరు+ ఒండు) సంద్రముల్‌ = ఏడు సముద్రములు; నిముసంబులోన్‌, ఈది = రెప్పపాటు కొలములో ఈది; నెనముకి = వెదక్సి వాని = ఆ దొంగ; డొక్క = పొట్టు ప్రక్కలుగొన్‌ = ముక్కలగునట్టు; కటుక్కుపన్‌ = కటుక్కుమనవి ధ్వవి కలుగునట్టుగొ; బరిన్‌, కోసి = ప్రక్కసు నటికి కడలేని సుడువులు = అసంతములైన పలుకులు (వేదములు); ఎక్కటికిన్‌ = ఒంటరిక్కి నోటి నుండి; మూట వెళ్లని వానికిన్‌=మాటరాని వానిక్కి మగుడన్‌, ఇచ్చి = మరల ఒసగి ఇంత పనికి = ఇంత పని చేయిటకు, ఈవు = నీవు అవతారము, ఎత్తితివి = మత్స్యావతారము ఎత్తినావు, తాత్పర్యము: ఆద్యంతమూ ఉదాత్త అనుదాత్త స్వరాలతో ఉచ్చరింపదగిన వేదాలను బ్రహ్మముఖం నుండి హరించి సోమకుడు అనే రాక్షసుడు మున్నీటి నీటిలో దాగుకోగా, వాటి పవిత్రత ఎటువంటిదోకొని కొట్టమీనై వెంటపడినావు. సప్త సముద్రాలు ్షణమాత్రంలో వెదకి నేదచోరుని పట్టుకొని డొక్క చించి వేదాలను చతుర్ముఖునకు మరల ఇచ్చి నూట్లాడే శక్తి కల్గించినావు. ఇందుకోసమే కదయ్యా నీవు మజ్య్యావతారమెత్తినది.

61 60. అబ్టిసయఃపా(త్ర మద్రిరాణ్మంథాన మహిరాజ గుణము దారమరం గూర్చి యమృతాభిలాష దేవాసురుల్‌ మథధియింస గిరి మున్గం గచ్చపొకృతి వహించి నిర $హించుట గొని పర $కాశ్యపులలోం బంక్తి భేదముం జేసి పల్మణాస కొల్చి దైత్యులనోరు గొట్టి యాదిత్యుల కమృతాన్న మిడితివా యమరులందుం బకపాతివి గానె? యీపాటివాని నమ్ముదురె యానిశాటు లెన్నంటికి నిన్ను? చిత్ర... అర్హములు :; అబ్బీ: సంద్రము పయః పాత్రము = పాలకుండగా; అ(ద్రరాట్‌ = పర్వత రాజమైన మందరగిరి; మంధానము = కవ్వముగా; అహిరాజు = సర్పరాజైన వాసుకి; గుణము = కవ్వపుదాడుగాా తారు: తాము; అమరన్‌, కూర్చి= ఒప్పునట్లుచేసి; అమృత + అభిలాషన్‌ = అమృతమునందలి కోరికతో; దేవ-+ అనురుల్‌ = దేవతలు, రాశ్ష సులు; మథియింపన్‌ = త్రచ్చుచుండగా; గిరి = కవ్వపుగొండ; మున్గన్‌ = సముద్రములో క్రుంగిపోగా; కచ్చప + ఆకృతిన్‌ = తాబేలు రూపముతో; వహించి = మోసి; నిర్వహించుట, కాని: పంచుకొనుట చేతగాని; సర్వ కాశ్యపులలోన్‌ = సమస్త దేవతల; దానవులలో; పంక్తి భేదమున్‌ = బంతిలో, విభాగమును; చేసి = కల్పించి; పల్మటు (పలు + మాటజులు) = మాటిమాటికి; ఆసకొల్చి = కోరిక కలిగించి; దైత్యుల నోరు, కొట్టి = రాక్షసులను తినకుండ జేసి ఆదిత్యులకు = వేల్పులకు; అమృత - అన్నము = అమృతమను ఆహారమును; ఇడీతివి 2 ఇచ్చినావు; ఆ అమరుల, అందున్‌ = దేవతల యెడ; పక్షపాతివికావె = అభిమా నము కలవాడవు కావా?; ఈపాటి వానిన్‌, నిన్నున్‌ = ఇట్టీవాడవైన నిన్ను; ఎన్నటికిన్‌ = ఎప్పుడును; ఆ నిశాటులు = ఆ, రక్కసులు; నమ్ముదురె = నమ్మువారా ? తాత్పర్యము: కృతయుగంలో, శీర సముద్రమును పాలకుండగా, మందగిరిని కవ్యముగా, వాసుకిని కవ్వపు (ద్రాడుగా. అమర్శి, అమృతమును సంపాదింపవలెను అను కోర్కెతో దేవదానవులు చిలుకు సమయమున మందరగిరి సము(ద్రజలములో మునిగిపోయెను. అప్పుడు నీవు కూర్మ రూపము ధరించి మందరగిరిని పైకెత్తి వీపుపై మోసితివి. మోహినీ రూపము దాల్యి, కశ్యప మహర్షి పుత్రులైన దేవతలను రాక్షసులను వేటువేజు వరుసలలో కూర్చుండబెట్టి పెక్కుసార్లు ఊరించి రాక్షసులకు దక్కకుండ జేసి వేల్పులకు అమృత భోజనమును (ప్రసాదించినావు. నీకు దేవతలంకు పక్షపాతము. మోసకారివైన నిన్ను ఆ రాక్షసులు ఎప్పటికీ నమ్మరుకదా.

౮1 ఉక్కునంబసిండికన్‌ రక్కసుం డొకండుపల్‌ దిక్కులోరిచి బొల్లి పక్కిమావు నెక్కురైతక్కడం జిక్కెడు? నంచుని యిక్కువ లఅరయంగు గిక్కురించి నక్కితి విలశ్రిందం జెక్కపుంబందివై; కొర్కరింపుచు నాతండక్కడికిని మొక్కరింపంగం జౌర బెక్కలేకట వాని డొక్కగలుక్కునం జెక్కిపల్లి నొక్కిపుడ మింతనీటిపై కెక్కందీయ పుక్కువ దనరృనది యేమి రక్కరింపు? | చిత్ర అర్హములు; పసిడికన్‌ రక్కసుడు, ఒకడు = హిరణ్యాకుడనే రా్షసుడొకడు; ఉక్కునన్‌=మదముతో; బొల్లిపక్కిమావున్‌ = తెల్లని పక్షి గుజ్దమును; ఎక్కు = ఎక్కితిరుగు; రౌతు = రవుతు; ఎక్కడ చిప్కెడున్‌, అంచున్‌ = ఎక్కడ దొరకును? అని; పల్‌ + దిక్కులు, ఓరిచి = అని శ, “దెసలు జయించుచు; నీ ఇక్కువలు = నీ నివాస స్టానములు; అరయంగన్‌ = వెదకగా? కిక్కురించి = మోాసగించ్చి, చొక్కపు బందివై (చాక్కము + పందివ్రై =చక్కని వరాహావతారమెత్తి ఇల|క్రిందన్‌ = భూమిలో; నక్కితివి = దాగుకొంటివి; కొక్కరింపుచున్‌ = గేరిచేయుచు; ఆతడు = ఆ హిరణ్యాక్షుడు; మొక్కరింపగన్‌ = కావరము చూపుట కొకు చొరన్‌ = ్రవేశింపగా; అటన్‌ బొక్కలేక = అక్కడ కన్నము లేక పోవుట చేత వానిడొక్కన్‌ = హిరణ్యాక్షని ఉదర పార్య్వమును; కణుక్కునన్‌ = కణుక్కుమనే ధ్వని కలుగునట్లు; చెక్కి = నఆిక్సి పట్ర = పట్టుకొని, నొక్కి = అదిమి; పుడమి = భూమిని; ఇంత = అపరిమితమైన; నీటి పైకిన్‌ = సముద్రపు నీళ్లపైకి మక్కువన్‌ = ప్రీతితో; తనర్బన్‌ = ఒప్పగా; ఎక్కదీయన్‌ = లేవనెర్తగా; అది = ఆ ఉద్దరణ; ఏమి రక్కరింపు? = ఎటువంటి రక్షణ? తొతృర్యము: హిరణ్యాకుడను రాక్షసుడు వైకుంఠుచెక్కడనున్నాడు? అని అడుగుచు నలుదెసలందు నీవు ఉన్నచోటు వెదకసాగెను. నీవు అతనికి భయపడి వరాహ రూసము ధరించి రసాతలమున నక్కియుంటివి. హిరణ్యాక్షుడు అక్కడకు వచ్చి, నీతో యుద్దమునకు తలపడెను. అంతట నీవు తస్పించుకుకొను వెణవు లేక రక్కసుని డొక్క బద్దలు చేసి, నీటిలో మునిగిన భూమిని పైకి తేల్చినావు. ఇది శౌార్యమనిసించుకొనునా స్వామీ!

62. ఆయవారు చదివించినట్లుగొం జదువక నుటికొట్టి తిల్టంగ వెజపుం గొనక తనయుండెంతో పరధ్యానంబుగా నున్నం దండ్రి వల్లని చెప్పందగండె ధాత్రి ? నీకు గోసం బేమి ? నృహరిరూపంబున స్తంభంబులోం బుట్టి చటులనేత్ర దం(్ర్రానఖ ప్రభ దహన కీలలం బోలి భగ్గు రనంగం బైం బడీ హిరణ్య కశిపుం దునుమూొడి (ప్రహ్లాదుం గరుణనేలి తందణి కసహ్యమయ్యె నిన్నపుడె కనంగ, చిత్ర... అర్హములు ; ఆయవారు = గురువు; చదివించిన, అట్టు, కొన్‌ = చదువు చెప్పిన విధముగా; చదువక = చదువకుండా; మటి = పిమ్మట; కొట్టి, తిట్టగన్‌ = కొట్టితిట్టగా; వేఆపున్‌, కొనక౩ భయపడక; తనయుడు = కొడుకు; ఎంతో = మిక్కిలి; వరధ్యానంబుగాన్‌, ఉన్నన్‌ = మజీయొక దానియందు మనస్సు నిల్పగొ; ధాత్రిన్‌ = భూమిపై; తం(డ్రీ = కన్నత 0'(డ్రి;ి వలని, చెప్పన్‌, తగడె= వద్దు అని చెప్పుటకు చాలడా; నీకున్‌, కోపంబు, ఏమి = నీకు కోపమెందుకు?; నృహరి. రూపంబునన్‌ = నరసింహ రూపముతో; స్తంభంబులోన్‌, పుట్టి = స్తంభములో పుట్టి; చటుల = అందమైన; నేత్ర, దంస్త్రై, నఖ(ప్రభ = కనుల, కోటల, గోళ్లక్రాంతి; దహన కీలలన్‌, పోలి= అగ్నిజ్వాలలకు సాటియై; భగ్గురనంగన్‌ = బగ్గుమని మండుచుండగా; పైన్‌, పడి = మీదపడి; హిరణ్యకళిపున్‌ = హిర ణ్యకశిపున్సి తునుమాడి = చీల్చి; ప్రవ్లోదున్‌ = ప్రవ్లోదుని; కరుణన్‌, ఏలితి: దయతో కాపాడినావు; నిన్నున్‌ అపుడెః ఆ సమయమునందునిన్ట కనగన్‌ = చూడగా; అందటిశ్లీన్‌ = ఎల్లరకును; అసహ్యమయ్యెన్‌ = సహింపరాని దయ్యెను. తాతృర్యము ; గురువైన చండామార్కుడు చెప్పినది చదువకుండా, కొట్టినా తిట్టినా భయపడకుండా కన్నకొడుకు పరధ్యానంగా ఉంటే కన్నతండ్రి అదికూడదు అని నివారించుట తప్పా? మధ్య నీకెందుకు కోపం ? నరసింహరూపము దాల్ఫి స్తంభమునుండి వెలువడి అగ్ని శిఖలవలె కాంతులెగజిమ్ము గోళ్లతో హిరణ్య కశిపుని పొట్టురీల్చి, వ్రహ్లాదుని రక్షించినావు. అప్పుడు నీ రూపము చూచి అందరు భయపడినారు.

64 63. కశ్యపుండతి నిన్గన్న వారలు గారె పెంచిరే మరుగుజ్ఞుబిడ్డ వననుచుం గుండిక దండంబు గోంచితో వచ్చిన కపటవటుందు నిక్కముగ భూమి సురుడు గాండని యాత్మగురుడీయ వలదనం గరుణించి బలిదాత కామితార్హ మొసంగంగ నభివృడ్ది నొంది మే లోర్వక ధర్మంబు నాల్గుసాదముల జరుపు నట్టిదాతను దిగంద్రొక్కి యతని సిరులు దెచ్చి కులగోత్ర ఖేదికీ నిచ్చకంబొా? చిత్ర... అర్హములు ఏ కశ్యపుడు = కళ్యపమహర్షి; అదితి = అదితిదేవి;ి నిన్‌, _ కన్నవారలు కారె = నిన్ను కన్న తల్లిదండ్రులు కారా?; మరుగుజ్ఞా బిడ్డవు, అనుచున్‌ = వామనుడైన కొడుకు అని; పెంచిరే= సాకినారా?; కుండిక, దండంబు, గోచి, తోన్‌ = కమండలువు, దండము, గోచి తాల్చి;ి వచ్చిన: అరుదెంచిన కపటవటుండు = దొంగవడుగు;. నిక్కముగన్‌ = నిజముగా; భూమి సురుడుకాడు = బ్రాహ్మణుడు కాడు; అని = అంటూ; ఆత్మ గురుడు = తన కులగురువు; ఈయవలదు, అనన్‌ - ఇవ్వవద్దు అనిపలుకగా; కరుణించి = దయకలవాడ్రై బలిదాత = బలి అనేదాత; కామిత + అర్హము = కోరిన వస్తువు; ఒసగంగన్‌ = ఇవ్వగా; అభివృద్దిన్‌, ఒంది = పెంపునుపొంది; మేలు, ఓర్వక = గొప్పతన మును ఓర్వలేక; ధర్మంబున్‌ = న్యాయమును; నాల్గుపాదములన్‌ = నాలుగు పాదములతో; జరుపునట్టు = నడపునటువంటి; దాతను, దిగద్రొక్కి = దాతను అడుగునకు త్రొక్కివేసి; అతని, సిరులు, తెచ్చి= వానినంపదలు తీసికొనివచ్చి; కులగోత్ర భేదికిన్‌ = ఇంద్రునకు; ఈన్‌ = ఇవ్వగా ఇచ్చకంబా? = ప్రియమా ? తాత్పర్యము : అదితి కశ్యపులు నిన్ను కన్నవారైనను మరుగుజ్ఞు బిడ్డవైన నిన్ను దయతో పెంచలేదు. అందుకే బలిచక్రవర్తిని యాచించుటకు వెళ్లినావు. * ఇతడు కపటవటువు. ఇతడు అడిగినది ఇవ్వవద్దు సుమా”. అని కుల గురువైన శుక్రాచార్యుడు హెచ్చరించినను చెవిబెట్టుక నీవు అడిగిన మూడు అడుగులచోటు బలి నీకు దారపోసెను. కానినీవో, దాతను పాతాళమునకు త్రొక్కివేసి, అతని సంపదలు ఇంద్రునకు ఇచ్చినావు కదా. ఇంతకంటే మోనము కలదా? ఇట్టి వనులు నీకు ఇష్టము కాబోలు.

65్‌ 64. జపతనోనిష్టుం డొ జమదగ్ని కుదయించి కరము దారుణవృత్తి- గత్తి కటి కినుక రాజద్రోహమునకు శంకింపక సకల భూపతుల గొంతుకలు గోసి కొర్తవీర్యార్టును కరసహ(్రం బొండు తటీ గండగొడ్డంట నజుకివైచి వసుధ పై రక్తప్రవాహంబు లొనరించి తజ్ఞ్జలంబులం బీతృతరృణములు "సేసి యిల విప్రులకు ధారపోసినటి కీర్తియే కాని బ్రాహ్మణకృత్య మగునె. చిత్ర... అర్హములు :- జవ:= మంత్రాదులను ఉచ్చరించుట యందు; తపన్‌ = తపము చేయుట యందు; నిష్టుడు + కౌ = ఎడతెగని శశ్రద్దకలిగిన జమదగ్నికి = జమదగ్ని అనే మునికి; ఉదయించి = పుట్టి; కరము = మిక్కిలి; దారుణవృత్తిన్‌ = భయంకరమైన రీతితో; కత్తికట్టి: పగగొన్ని కినుకన్‌ = కోపముతో; రాజద్రోహమునకున్‌ = తత్రియులకు కీడు చేయుటకు; శంకింపక = నందేహింపకుండ; సకల భూపతుల = ఎల్ల రాజుల యొక్క; గొంతుకలు, కోసి = కంఠములు ఖండించి; కార్తవీర్యార్దును = కార్త వీర్యార్డునుడనే రాజూ యొక్క; కరసహ(స్రంబు = చేతుల యొక్క వేయింటిని; ఒండు తటీన్‌ = ఒక సమయమున; గండ గొడ్డంటన్‌ = పరశువుతో; నటుకివైచి: ఖండించి; వసుధపైన్‌ = భూమిపై; రక్తప్రవాహంబులు = నెత్తురు వెల్లువలు; ఒనరించి=: కావించి; తత్‌, జలంబులన్‌ = ఆ నీళ్లతో; పితృ తర్పణములు = పితరులనుద్దేశించి విడుచుటలు; చేసి= కావించి; ఇలన్‌ = నేలను; విఫ్రులకున్‌ = బ్రాహ్మణులకు; ధార పోసిన, అట్టి = దానము చేసినటువంటి; కీర్తియే కాని= పేరు మాత్రమే తక్క; (బ్రాహ్మణకృత్యము, అగునె? = బ్రాహ్మణుడు చేయదగిన పని అవుతుందా ? తాతృర్యము :- తపస్వియైన జమదగ్ని మహర్షి కడుపున రాముడను పేరుతో పుట్టునావు. క్ష్షత్రియజాతిపై కత్తి కట్టి సమస్తరాజుల కుత్తుకలను కోసినావు. కార్తవీర్యార్డునుని సహ(స్ర బాహువులను పరశువుతో తెగనజుకి భూమిపై రక్తమును (ప్రవహింపజేసినావు. ఆ రక్తముతో తండ్రికి తర్పణము ఇచ్చినావు. భూమిని బ్రాహ్మణులకు ధార పోసినావు. ఇట్టి హింసా కృత్యములు చేయుట వల్ల నీకు కీర్తి వచ్చిన మాట నిజమే కాని, ఇవి బ్రాహ్మణుడు చేయదగిన పనులు కావు కదా.

66 65 సీ, తా వచ్చెద నటంచు ధైర్యలక్ష్మి మహీజు వెంట రా నడవికి వెడలినావు సుగ్రీవుం డున్నచో సొమ్ముం దా నిడ సీత యాజాడ నతనిపొం దతికినావు ముందు జానకి లంక మూర్చించి చాచి [నిన్‌ దెచ్చిన రిపుల సాధించినావు వైదేహి భవదంకవసతిం గూర్చున్నవో భువనసొమ్రూజ్యముల్‌ పొందినావు తే. గట్టిగా మైథిలిని ంజెట్టంబట్టు నట్టి పౌరుషము లబ్బె నేనాంటిపూరుషుండవొ, చిత్ర. అర్హములు: వచ్చెదను, అట, అంచున్‌ = నీ వెంట వచ్చెదసవి అంటూ ధథైర్యలనవ్మీ = ధైర్య సంపద మూర్తీభవించిన; మహీజ = సీతాదేవి; తాన్‌ = తాసు; వెంటన్‌, రాన్‌ = ఆపహుసరింపగా; అడవికిన్‌ - ఆరణ్యముజకు; వెడలినాన్సు ఇ వెళ్లినావుు సుగ్రీవుడు + ఉన్నచోన్‌ = సుగ్రీవుడు నివసించే చోట, సీత = బౌస!డీదేవి లౌన్‌ = తాసు సపొమ్మున్‌ = పగలమూటసు; ఇడన్‌ = జారవిడువగా?ా ఆ, జాడన్‌ = ఆ గుటుతుసు బట్టి; అతని పొండున్‌ = వాని మైత్రిని అతికినావుఐ అంటుకొనినావ్యు ముందు = ముందుగా? జానకి వి సీతాదేవి; మూర్చించి జి పట్టుదలతో; లంకన్‌ = లంకాపగరంలో; చచి శీ = ్రవేశించ్వి నిన్‌, తెచ్చిసన్‌ = నిస్ను రప్పించుటవల్లు రిపులన్‌ = శద్రువులసు; పాధించినావు = సంహరించినావు; వైదేహి = జాపక్సి భవల్‌, అంకవసతిన్‌ = నీ ఒడిలో) కూర్చుస్నచోన్‌ = కుర్చుండుటచేతు భువన పామ్రూజ్యముల్‌ = లోకాధి పత్యముస్సు పొందినావు = పడసినావ్యు గట్టిగౌన్‌ = దృఢముగొ; మైథిలిన్‌ = సీతాదేవిని చెటల్టన్‌, పట్టన్‌ = కర[గ్రహణము చేయిటచేత్యు ఇట్టే = అటువంటి; పౌరుషములు, అబ్బెన్‌ = పరాక్రమము లఅభించెసు ( అంతేకాని) ఏనాటి, పూరుషుడనొ = ఎప్పుటి మగవాడవు. తాత్పర్యము: ధీరురాలైన సీతాదేవి వెంట వచ్చుట చేత అడవికి వెళ్ళినావు. సుగ్రీవుడు నివసించే బుశ్యమూకాద్రిపై సీతాదేవి నగలమూటను పై నుండి పడవేయుటచేత అతనితో స్నేహం చేశావు. జానకీ దేవి ముందుగానే హఠంతో 'లంకలో ్రవేశించుటచేత ఆమెను తెచ్చుటకై వెల్లి రావణాది రాక్షసులను వధించినావు. సీతాదేవి నీ అంకప్రదేశమున ఆసీన యగుటచేత అదృష్టము వరించి చక్రవర్తివై నావు. జానకీ దేవిని సెండ్హాడుట వల్ల నీకు ఇట్టి మగటిమి కలిగినది. అంతేకాని స్వయంగా నీవు సరాక్రమశాలివి కాదు సుమా.

మూండులోకంబులు (మోసెనపుడె జనకునికూంతు నిచ్చును బెండ్తి యాడంగ నరనాథకోటులు నవ్వి రప్పుడె పుణ్యజనంబులం బోర బాధింనంగ సురలద్యుతము నొంది చూచి రప్పుడె సంతతా్రిత విభీషణు రొజుం జేయంగ నల రవీందులు సాక్షీ నిలిదిరపుడె మంచినడవడి నడచినా వెంచి చూడం గీర్తి గల మూర్తివే యిట్టి వార్త లరయ, చిత్ర.... అర్హములు :- ఈ, ధరన్‌ = ఈభూమిపై; ధర్మవిఘాతము = ధనస్వును విజుచుట; నీవు, ఒనర్యినన్‌ న్‌ నీవు చేయగా; మూడు లోకంబులు = ముళ్లోకములు; అపుడె ('మోసెన్‌ = వెంటనే - నంతోషమును ప్రకటించెను; జనకుని కూతున్‌ = జానకిని; ఇచ్చను = కోరికతో; పెండ్లి యాడంగన్‌ = పెండ్లాడగా; నరనాధ కోటులు = రాజుల సమూహములు; అపుడె నవె (న్‌ = వెంటనే ఆనందించెను; పుణ్యజనంబులన్‌ = రాతసులను; పోరన్‌ = యుద్దములో; బాధింపంగన్‌ = హింసింపగా; సురలు = దేవతలు; అద్బుతమున్‌, ఒంది = అచ్చెరువు పడి; అపుడె చూచిరి = వెంటనే నీవైపు చూచిరి; సంతత + ఆశ్రిత =ఎ ల్లప్తుడు ఆశ్రయించుకొని యుండు; విభిషణున్‌ = విభీషణుని; రాజున్‌, చేయగన్‌ = లంకకు రాజును చేయగా; అపుడె = వెంటనే; అల = (ప్రసిద్దులైన; రవి + ఇందులు = సూర్యచం(ద్రులు; సాక్షీ = సాక్షులుగా; నిలిచిరి= వర్తించిరి;ి ఎంచి, చూడన్‌ = పరికించి చూడగా; మంచి నడవడి, నడచినావు = మంచి ప్రవర్తనము చూపినావు; ఇట్టి వార్తలు, అరయన్‌ = ఇటువంటి వృత్తాంతములు పరిశీలింపగా కీర్తి కలమూర్తివే = ఖ్యాతి కలిగిన వాడవే. తాత్యర్యము :- నీవు శివధనుస్సు విఆీచినప్పుడు ముల్టోకములలోని వారు తమ సంతోషమును వెలిఫపుచ్చినారు. సీతాదేవిని పండ్లాడినప్పుడు రాజులందణూ ఆనందించారు. రాకనులను రణరంగములో నేల కూల్చినప్పుడు వేల్పులు నీవైపు ఆశృర్యముతో చూచినారు. అఆశ్రితుడైన విభిషణుని లంకకు రాజుగా చేసినప్పుడు సూర్యచంద్రులు సాక్షులుగా నిలిచారు. ఇదంతా పరిశీలించి చూడగా నీ నడవడి లెస్సగానే ఉన్నదనీ, నీవు కీర్తిశాలివే అని అనిపిస్తున్నది.

66 67. సన్ముని నధ్యరసాఫల్వుం గావింస జానకీ పరిణయోత్పవము గలిగె రవినందనునిం గీశరాజ్యాధిపతిం జేయ "సేీతుబంధన కీర్తి జెందగలిగె బహుదేవతా స్త్రీల బందిగంబులంబాపం జె నున్న వైదేహిం జెందం గలిగె నల విభీషణుని లంకాధినాథునిం జేయ నెలమి నమోధ్య నీవేలం గలిగె నబ్బె నీకుం బరోపకారైక ఫలము లంతియే కాక నీచేతనైనదేమి ? చిత్ర... అర్హములు ; సత్‌ + మునిన్‌ = గొప్పమునిని; అధ్వర సాఫల్యున్‌ = యజ్ఞము యొక్క ఫలము పొందిన వానినిగా? కావింపన్‌ = చేయగా; జానకీ పరిణయ + ఉతృవము = సీతను పెండ్దాడుట అన పండుగు; కలిగెన్‌ = ్రాప్తించెను; రవినందనీన్‌ = ను(గ్రీవుని; కీశ రాజ్యాధిపతిన్‌, చేయన్‌ = వానర రాజ్యమునకు ఏలికను చేయగా; సేతు బంధన క్రీర్తీన్‌ = సముద్రమునకు వంతెన కట్టిన కీర్తిని చెందన్‌, కలిగెన్‌ = పొందుట నంభవించెను; బహుదేవతా స్త్రీల = పెక్కుమంది దేవతాస్తీలనుు బందిగంబులన్‌ = చెజసాలలనుండి; పాపన్‌ = తప్పించుటచేత; చెజనున్న వైదేహిన్‌ = బందీయైన సీతను; చెందన్‌, కలిగెన్‌ = పొందుట ఘటిల్లైను; అల, విభీషణునిన్‌ = ఆ విభీషణుని; లంకా + అధినాథునిన్‌, చేయన్‌ = లంకానగరమునకు రాజుగా చేయగా; ఎలమిన్‌ = సంతోషముతో; అయోధ్య న్‌ = అయోధ్యానగరమును; నీవు, ఏలన్‌, కలిగెన్‌ = నీవు పరిపాలిచుట ఘటిల్లైను; పర + ఉపకారఫలము = ఇతరులకు మేలు చేయుట వలన లాభము; అబ్బెన్‌ = వీకు దొరకెను; అంతియేకాక = అంతేతప్ప; నీ చేతన్‌, ఐనది, ఏమి? = నీ చేత సాధింపబడినది ఏమిటి ? తాత్పర్యము :; (బ్రహ్మర్షియైన విశ్వామి[త్రుని యాగమును రక్షించుటచేత సీతాదేవిని చేపట్టు గలిగినావు. సుగ్రీవుని వానర రాజ్యమునకు రాజుగా చేయుటచేత, సము(ద్రమునకు సేతువు కట్టగలిగినావు. రావణుడు చెఆగొన్న దేవతాస్రీలను విడిపించుటచేత జానకీ దేవిని తిరిగి పాందగలిగినావు. విభీషణుని లంకకు అధిపతిగా జేయుటవల్ల అయోధ్యా నగరమునకు (ప్రభువు కాగలిగినావు. ఈ విధంగా ఇతురులకు ఉపకారం చేయటం వల్ల దానికి ప్రతిఫలంగా నీవు ఎన్నో లాభాలు పొందినావు. అంతే కాని నీవ్రయోజకత (0 వల్ల కొదు సుమా?

69 68 సీ. ఒక పినతల్లి మే లోర్వలే కనిచిన విపినంబులకుం బోవువెట్టి గలండా? తండ్రీ మృతుం డైనం దనరాజ్య మత్తటీ నేల రాకుండినబేల గలండె? యనుజుండు వలదన నాలిమాటలు విని చెడుగిట్టీం బట్టు బోవెడంగు గలండె? పరదేశమున నుండి బలవది ;రోధంబు బలిపించుకొన్న వెంగలియుం గలండె? తే. నీవు సేసినపను లిట్టినేరుపరివె జగదుపద్రన మెట్లు పోంజటుచినావొ, చిత్ర. అర్హములు: ఒక పిపతల్లి = తసతల్లి ఛవతి, మేలు ఓర్వలేక = తన గొప్ప తవమును సహింపలేక అనిచినన్‌ = పంసినచ్నో విపిసంబులకున్‌, పోవు = అడవులకు వెళ్లు వెట్టి కలడె = పిచ్చివాడు ఉన్నాడా?, తండ్రి, మృతుండు + ఐసన్‌ = తండ్రి చనిపోగా ఆ, తన్‌ = ఆ సమయముస్క తన రాజ్యము, ఏలన్‌ = తనకు నంగ్రమించే' రాజ్యమును ఏలుటకు రాక్క ఉండిన = రాని బేల, కలడె = మూధుడు ఉన్నాడా?, అనుజుండు, వలదు, అనన్‌ = తమ్ముడు వడ్డు అవి చెప్పగా ఆలి నూటలు, విని = భార్య పలుకులు వివి చెడుగు 4 ఇట్టిన్‌ = చవూయలేడిని పట్టన్‌, పోన్‌ = పట్టుకొ ముటకు వెళ్ళు వెడగ్కు, కలచె = అవివేకి ఉన్నాడా?, పరదేశమునన్‌, ఉండి= సెరనోట ఉంటూ, బలవల్‌ విరోధంబున్‌ = బలవంతులతో సగము బలిసించుకొప ఎ = సెంచుకొవ్ను వెంగలియున్‌, కలడె = మూర్వుడు ఉన్నాడా?, వీవు చేసిన పనులు = వీవు చేసిస కొర్యములు, ఇట్టినేరుపరివె = ఇటువంటి వేర్చరివి, జగత్‌, ఉపద్రవము ఇ లోకములకు కలిగే విపత్తును ఎట్లు = ఏవిధంగా పోన్‌ చటిచినావొ తాత్పర్యము: పినతల్లి అనసూయతో అడవికి పామ్మంశే పోయావు. తండ్రిచనిపోగా దక్కిన రాజ్యమును పరిపాలించుటకు నీవు నిరాకరించావు. తోడ బుట్టిన వాని మాటలు వినకుండా, భార్య మాటలు విని మాయలేడిని పట్టుకొనుటకు పరుగెత్తినావు. దూరదేశమున ఉంటూ బలవంతులైన రావణుడు మున్నగు వారితో తగవు పెట్టుకున్నావు. నీ వంటి అవివేకి లోకంలో ఉండడు. నీవు చేసిన వన్నీ తెలివి తక్కువ పనులు. ఇటువంటి నీవు లోకానికి దుష్టులవల్ల కలిగిన ఆపదను ఎలా తొలగింప గలిగివావో మటి.

7/0 69. నినుంగోరుకన్న తండ్రిని నీనిమిత్తమై చింతించి మృతిచెందంబేసినావు నిను వనిన్‌ సేవింప ననుజునాంకటి శేమి యొసంగ కీవే పండ్లు మెసంగినావు టాం ఇ ఫో ఉడీ య్‌లి ఆర్ట్‌ ఇ నినుంగపు ల్లొచ్చి తల్ఫిన కార్య మీడేర్చం చిదప వారలం జెట్టుం బెల్రినావు నినుం బాయ కడవికింజనుచేర నిల్లాలి నారుపంచం గిన్నినా ళ్లుంచినావు తే. రాజకళం జూచి ని న్నాక రాజు వనిన మానుషంబీది? బుదియంత మాయగాొనిి దిత్ర. అర్హములుః నిస్నున్‌ కోరు = నిస్టు కోరుకొస మా కన్న తిండ్రినిన్‌ = తండ్రిని, నీ నిమిత్తమై = నీ కొణకు, చింతించి = వగచి, మృతిన్‌, పొందన్‌, చేసినావు = మరణేంచుసట్టు చేశావ్యు నిసున్‌ = నిస్ను, వవిన్‌, సేవింపన్‌ = అడవిలో కొలువగ్యా అసుజ్రు ఆకటికిన్‌ = తిమ్మువి ఆకలి తీరుటకు, ఏమి = ఏ యొక్కటియి, ఒసగక = ఇవ్వక, ఈవే = నీవు మూా్రిమీ, పండ్లు = అతిడు. తెచ్చిన పండ్లు, మెపగినావు = ఆరగించితివి, నిసున్‌ = విసు, కపుల్‌, కొల్చి = వాసరులు సేవించి తల్ఫిన = వీవు అలసెట్టిస కార్యము 2 పన్కి ఈడేర్చన్‌ = నెజవేర్పగా పిదప = నీపని పూర్తియయిస తరువాతి వారలన్‌ = వారిని చెట్లున్‌, పెట్టినావు = చెట్టపాలు కజేసినావు, నినున్‌, పాయక = నిస్ను విడివిపెట్టకుండ, అడవికిన్‌ = కాసక్కుు చసుదేరన్‌ = రాగ్కా ఇల్దాలిన్‌ (ఇల్లు+ఆలుు = భార్యసు, ఒరుపంచన్‌ = పరాయివావి ఇంట, కొన్నినాళ్లు, ఉంచినావు = కొన్నిదినాలు ఉంచివేసినావు, రాజకళ = స్వరూపముసు జూచ్చి విస్నున్‌ = విస్ను, ఒకరాజవు, అనిసన్‌ = టేడు అస్నేచో మానుషంబు, ఏది = పౌరుష మెక్కడ, ఇది అంత = ఇదిపూరిగొ, చూలయస్తు కొని = ధ్రాంతితక్క తాత్పర్యము: కోరి నిను పుర్రునిగా పొందిన కన్న తండ్రి (దశరథుడు) నీ కోసం విలపించి మరణించేటట్లు చేశావు. అడవిలో నిన్ను సేవించిన తమ్ముని (లమ్మణున్సి ఆకలి పట్టించు కొనకుండా, అతడు తెచ్చిన పండ్షన్నీ నీచే మెక్కినావు. నీకు భక్తులై నీ కార్యం నెఆవేర్చిన వానరులను ఆపై భుక్తి కల్పించకుండా శాఖా మృగాలుగా జేసినావు. నిన్ను విడిని మనలేక నీ వెంట అడవికి వచి ఏన ధర్మపత్నిని పరుని యింట కొంతకాలం ఉండేటట్లు చేశావు. నీ మూర్తి జూచి నిన్ను క్షత్రియుడని అంటే నీకు పౌరుషం శూన్యం. తండ్రి మృతికి కారణమౌట మున్నగునవి పౌరుష చేష్టలు కావుగదా. నీ కథ సర్వమూ మోసమే.

గ 70 కుల గురుచే షి లిబ్బలుగ ఎన గని కాల నిష్టుర మందత్రముల్‌ ఆర్భినావు పూర్యచేవతలు కాంపురమున్న పురియందు కణ ది వంచింది యగ్గింబిల్రందచినావు తాతల తరమునం ద్రవ్వింంనపయీాధథి ఎట్‌ ఇ ॥ ఉర జీ ఎరుగాంగ్‌ింత పూడ్యించినావు మోసమౌటజుంగక మోహించి వచ్చిన యిలనాంగ ముక్ళుం గోయిందినావు బళిర! నివంటి ధార్మికు బ్రస్తుతింపం గొదువ లించేమి? వైవల్య మెదుటవమ్యృ ఏిత్ర... అర్హములు: = కులగురు దే స్‌ష్‌న్‌ = నీకుల గురువైన వశిష్టుని పై పగగొసు ఎ విశ్వామిత్రుని ఐజ్టలుగన్‌ = ఆచార్యులుగా. సంగీకరిం౨, వెన్కొని = వెంబడించి కాది = రాక్షసుల వల్ల గలిగే బాధలు తొలగించి యూగముసు రక్షించి నిష్టుర మంల్రిముల్‌ = కఠిసములైస మంత్రిములస్పు నేర్చినావు = అభ్యసింఏనావు, పూర్వదేవతిలు = రాక్షసులు కాపురముఉవ ఏ = నివసించే పురియిందున్‌ = పురముల్తో వంచించి = మోసగించి, ఎనిన, ెట్టించినావు = అగ్ని పెట్టుసట్టు చేసినావు, తాతల తిరముసన్‌ = తాతిల నాడు త్రివ్యించిస = త్రివ్వబడిస్క పయోధిన్‌ = సముద్రముస్కు కొంత = కొంచెము సేరుగాన్‌ = నీ పేరుమీద, పూడ్చించినావు = రాళ్ళతో పూరించినావుు మాసము, బొట్క, ఎటుగక = వంచపవ అని తలియక్క మాహించ్చి వచ్చిస = వలచి నీవెంత చేరిస్క, ఎలనాగ = థ్రీ యొక్క, ముక్కున్‌ = నాసీకసుు కోయించినావు = సటికించినావు బళిర! = బళిరా (ప్రశంసార్దకము), నీవంటే = నీబోటే, ధార్మికున్‌, ్రస్తుతింపన్‌ = పుణ్యాత్ముని పాగడితే కొదవలు, ఇంచేమి = కొటిరిలు ఇంకా ఏమి మిగిలి ఉంటాయి (ఉండనే ఉండవు), వైవల్యము = మాక్షము, ఎదుట వచ్చున్‌ = ఎదురుగా వస్తుంది సుమూ! తాత్పర్యము: నీ కులగురువైన వశిష్టుని ద్వేషించు విశ్వామిత్రుని గురువుగా స్వీకరించావు. వెంబడించావు. అతని యాగమును రాష్షసుల బారినుంచి కాపాడి దివ్యాస్రాలు మంల్రోపదేశ ౦ పొందావు. రాక్షసులు నివసించే లంకానగరమును మోసంతో హనుమంతునిచే దగ్హంచేయించావు. నీ పూర్వికుతైన సగర చక్రవర్తి కాలమున త్రవ్వబడిన సాగరమును నీకు ్రతిష్షాకరంగా కొంతమేర రాళ్లతో పూడ్చీంచావు. మోసమని తెలియక నిన్ను కామించి వచ్చిన శూరణఖ ముక్కు అవ్మణునిచే కోయించావు. నీ పనులన్నీ మెచ్చుకోదగనవి. నీవంటి ధర్మాత్ముని ప్రశంసించే వారికి కోరినవన్నీ ప్రసాదిస్తావు. వాలికి ఏలోటూ ఉండదు. అంతేశాదు మోక్షం శ్రమించకుండానే వారికి ఎదురుగా వచ్చి స్వాగతం పలుకుతుంది సుమా?

/2 71. శౌర్య మెక్కించి విశ్వామిత్రుం దూరకం దొడరింపం దొటకం దునిమినావు వైదేహి వాక్యనిర్భంధంబుం ద్రోయలే కణిముటణీ నూరీచు నటికినావు వెనుకంజ వైచిన విడువక పైకిరా నరుదుగా ఖరుతలం దరిగినావు మొట్ట యనుచు దేనమునులు వా రెన్నాళ్లా యనుసరింస దశాస్యుం దునిమినావు కాని రోసంబు గలదె నిక్కముగ నీకు? నునసు మెత్తనివాండ నే మనంగ వచ్చు, చిత్ర... అర్హులు ;- శౌర్యము, ఎక్కించి = పౌరుషమును అతిశయింపజేసి; ఊరక = మానక; విశ్వామిత్రుడు = విశ్వామిత్రుడు; తొడరింపన్‌ = పూనింపగా; తాటకన్‌ 2 తాటక అనుర క్కసిని; తునిమినావు = చంపితివి, వైదేహి = సీతాదేవి యొక్క; వాక్య నిర్బంధంబు = మా టల బలవంతము; త్రోయలేక = తిరస్కరింపలేక; అటీముటిన్‌ = అనాలోచితముగా; మారీచున్‌ అఆమారీచుడను రాక్షసుని; నటికినావు = వధించితివి; పైకిరాన్‌ = మీదికి రాగా; అరుదుగా = వింతగా; ఖరుతలన్‌ = ఖరుడను రాక్షసుని తలను; తటిీగినావు = కోసితివి; దేవమునులు = దేవర్తులు; మొళ్టో, అనుచున్‌ = భయముతో మొళత్హో అని కుయ్యిడుచు; వారు, ఎన్నాళ్లూ= వారు ఎన్నిదినముల నుండియో, అనునరింపన్‌ = వెంబడింపగొ; దశ + ఆస్యున్‌ = రావణుని; తునిమినావు = వధించితివి;ి కాని= అంతేకాని; నీకున్‌, నికముగన్‌ = నీకు నిజముగా, రోసంబు, కలదె= కోపము కలదా? మనను మెత్తని వాడవు = మనస్సు మృదువైన వాడవు; ఏమి + అనగవచ్చు = ఏమనిపలికేది. తాత్పర్యము :;- అధర్మ మార్గమున వర్తించు స్త్రీలను (ప్రజారక్షణము. నిమిత్తము రాజపుత్రుడు చంపవచ్చునని, విశ్వామిత్రుడు పురి కొల్చుటచేత తాటకను చంపినావు. సీతాదేవి పట్టుదలను నిరాకరింపజాలక, ఆలోచింపకుండ మరీచుని సంహరించినావు. యుద్దములో నీవు కొంచెము వెనుకకు బోయినను విడువక మీదికి వచ్చు ఖరాసురుని కడతేర్చినావు. దేవర్దులు మొళ్టోయని ఆర్తనాదము చేయుచు బహుకాలము వెంటాడ రావణుని వధించితివి. అంతే తప్ప నీకు, నిజముగా రోసము లేదు. నీ మనస్సు దయామయము. ఇక ఏమంకే ఏమి లాభము?

/3 72. కొంచెవుం బని దాసీ నించుక దండింసం బగబట్సి యది యెన్నిపొట్లు వౌట్టై బలిమినిం బట్టి శూర్చుణఖ నాసికం గోయ నది నీకుం బిదన నెం తలంతం దెచ్చెం జిన్నతనంబునం జెనకిపోం దోలిన మారీచుండొనరించె నూయలెన్ని నిరసరాధిని వాలి నురుశరాహతిం గూల వానియిల్లా లెంత వగచి తిట్టు స్వామి వై యేమి యెజుంగవు స్వలృకార్య కారణంబున నెన్నెన్ని కతలు పుట్ట, చిత్రం... అర్హములు :=- కొంచెము, పని, దాసి = అల్పురాలైన, పనికత్తెను (మంథరను); ఇంచుక = ఒకింత; దండింపన్‌ = శిశ్షింపగాా. పగపట్టి= ద్వేషించి అది=ఆ దానీ; ఎన్నిపాట్లు, పెళ్టైన్‌ = నిన్ను ఎన్ని బాధలు పెట్టినదో 1; బలమిని, వట్టి = బలాత్కారముగా పట్టుకొని; శూర్చుణఖ, నాసిక, కోయన్‌ = శూర్చుణఖ ముక్కు కోయగా; అది= ఆ; శూర్పణఖ; పిదప: ఆపై; నీకున్‌, ఎంత, అలతన్‌, తెచ్చెన్‌ =నీకు ఎంత (శ్రమకలిగించినదో; చిన్నతనంబునన్‌ = బాల్యమున; చెనకి = తాకి; పోన్‌ తోలినన్‌ = వెడల గొట్టగా; మారీచుడు ఎన్ని మాయలు, ఒనరించెన్‌ = మారీచుడు ఎన్ని యుక్తులు చేసెనో 1; నిరపరాధునిన్‌ వాలిన్‌ = తప్పు చేయనివాలిని; ఉరుశర + ఆహతిన్‌ = గొప్పబా ణపు దెబ్బచే, కూల్చన్‌ = చంపగా, వాని, ఇల్లాలు = వాని భార్యయైన తార, ఎంత వగచి తొట్టున్‌ = ఎంతగా దుఃఖించి తిట్టి పోసినదో 1; న్వల్చ్బకార్య కారణంబునన్‌ = చిన్న చిన్న పనులవల్ల ఎన్ని, ఎన్ని, కతలు పుళ్టైన్‌ = ఎన్నిరకాల కథలు పుట్టినవో |; స్వామిపై= దేవుడనై కూడా; ఏమి, ఎజ్‌వు = ఏమీ తెలిసికో వైతివి. తాతృర్యము :- బాల్యమున బంతియాడు వేళ తనను నీవు కాలితో తన్నుట చేత పగపట్టి కైకేయి దాసియైన మంథర కైకేయికి దుర్చోధచేసి పట్టాభిషేకమును చెడగొట్టి, నిన్ను పదునాలుగేండ్లు వనవానమునకు పంపించెను. రావణుని చెల్లెలైన శూర్చణఖ ముక్కు చెవులు బలాత్కారముగా కోయించుటచేత అది ఆపై అన్నదే సీతాపహరణము చేయించి నీకు గొప్ప దుఃఖము కలిగించెను. విశ్వామిత్రుని యాగనంరషణవేళ మారీచుని వాయవ్యాస్తముచే దక్షీణ సముద్రమున పడగాట్టితివి. అందుకు వాడు మాయలేడియై సీతాపహరణములో రావణునకు తోడ్పడినాడు. నికెట్టి అపరాధమును చేయని వాలిని బాణముచే కూల్చితివి. అందుకు వాని ఇల్గాలు తార నిన్ను ఎన్ని రకములుగానో తిట్టి పోసినది. నీవు దేవుడనై ఉండియు మంథరాదుల విషయములో తొందరవడితివి. నీవు చేసినవి అల్పకార్యములే. అయితే వాటి నల్ల ఎన్ని కథలో జరిగినీకు ఎంతో దుఃఖము కలిగించినవి కదా.

గతీ 73. నీపేరు వినుటకే యోసక చెవి గంట గట్టుకొన్నాతనిం గావ నేమి? కలన నీతోం గత్తి 6 గట్టుక పోరాడు వాని సోదరుని బ్రోవంగ బనేమి? బాధింపం దగుమహాపాత కుండటు చేరి నీవాండ ననగ మన్నింన నేమి? మాయవేసముల నీ మర్మమారయుచున్న వినత దూతల బట్టి విడువ నేమి? పతిత శరణాగతావన ప్రకటదీష లోకముల కబ్బురంబుగ నీకె కలదొ? చిత్ర.... అర్హములు :- నీపేరు = నీపేరు; వినుటకే, ఓపక= వినుటకు కూడా సహింపక; చెవిన్‌ = చెవికి; గంటన్‌, కట్టుకొన్న = గంటలను కట్టుకొనిన ఆతనిన్‌ = అతనిని కావన్‌, ఏమి ? = రశ్షీంచుట ఎందుకు?; కత్తి కట్టుక = పగగొని; కలనన్‌, నీతోన్‌ = యుద్దములో నీతో) పోరాడు వాని: పోరువాని; సోదరునిన్‌ = తమ్ముని '్రోవగన్‌, పని, ఏమి ? = కాపాడవలసిన అక్కజటయేమి ? బాధింపన్‌, తగు = చంపదగిన; మహాపాతకుండు = గొప్ప పాపి; అటుచేరి= ఆరీతి దగ్గజుచేరి; నీవాడను, అనగన్‌ = నీ భక్తుడను అనగా; మన్నింపన్‌, ఏమి? = కమించుట ఎందుకు ?; మాయవేసములన్‌ = మాటు వేషములు ధరించి; నీమర్మము=నీ రహస్యము; ఆరయుచున్న = వెదకుచున్న; విమతు దూతలన్‌ = శత్రువు యొక్క చారులను; పట్టి, విడువన్‌, ఏమి ? = పట్టుకొని విడిచిపెట్టుట ఏల ?; పతిత = పాపాత్ముల; శరణ + ఆగత = శరణుపొందిన వారి; అవన = రక్షణమునందు; ప్రకటదిక్ష = మిక్కిలి పట్టుదల; లోకములకున్‌ = ఎల్లలోకములకు; అబ్బురంబుగన్‌ = ఆశృ ర్యము కఖిగించునదిగా; నీకె కలదో = నీకు మాత్రమే ఉన్నదా? తాత్యృర్యము :- నీపేరు కూడ చెవిని పడకూడదని చెవులకు గంటలు కట్టుకొన్న ఘంటా కర్ణుని కాచినావు. నీతో యుద్దమునకు సిద్దమైన రావణుని చిన్న తమ్ముడు విభీషణునకు శరణమిచ్చినావు. చంపదగిన మహాపాపి కాకానురుడు శరణుగోరగా అతని నేరమును మన్నించి రక్షించినావు. వానర వేషధారులై మీ సైన్యము యొక్క రహన్యములు తెలిసి కొనుటకు వచ్చిన రావణచారులు శుకసారణులను బంధించి విడ్‌చి పుచ్చినావు. తప్పుచేసిన వారిని ఎందుకు కాపాడినావు? శరణాగతత్రాణదీక్ష లోకములో నీకు మాత్రమే ఉన్నదా?

75 74. సణసీన శస్తంబె బహుముఖంబుల దైత్య వాహినీ మర్మము ్ర్యచ్చి వెడల ముందు దూసిన బొణమునకన్న సరిమించి నెనుకమ్ము దైత్యుల విణుగం బొడువ నేసినమూర్షణం బెదు రెక్సీ యితరాస్త్ర మడంచి క్రవ్యాదుల మగుడం జేయ నిగిడించిన శరంబె నిర్షరారులం ద్రుంచి తొడిందొడిం దనకుం దా దొనకుం జేరం దొలంగి రసురులు కొంత నీబలిమి దెలిసె ముష్టీనిదెంత నీయస్తములదె వింత. చిత్ర.... అర్హములు :- పజపిన, శ(స్తంబె = ప్రయోగించిన, ఆయుధమే; బహుముఖంబులన్‌ = పె క్కువిధములుగా; దైత్యవాహినీ మర్మముల్‌ = రాశస సేన యొక్క ఆయువుపట్టును; వ్రచ్చి, వెడలన్‌ = చీల్చి, బయటికిరాగా; ముందు, దూసిన = మొదట ప్రయోగించిన; బాణమున కన్న సరిమించి= అమ్ముకంటు మించిపోయి; వెనుక, అమ్ము = తరువాత వదలిన అమ్ము; దైత్యులన్‌ = రక్కసులను; విటుగన్‌, పొడువన్‌ = పాటిపోవునట్టుచేయగా; ఏసిన, మార్గణంబు = (ప్రయోగించిన బాణము; ఎదురెక్కి = ఎదురుగాపోయి; ఇతరా(న్తము, అడచి = ముందజీ బాణములను మించి; (క్రవ్యాదులన్‌ = రాక్షసులను; మగుడన్‌, చేయన్‌ = వెనుకకు మజలునట్లు చేయగా; నిగిడించిన, శరంబె = ప్రయోగించిన బాణమే; నిర్జర - అరులన్‌ = రాక్షసులను; త్రుంచి = చంపి; తొడితాడి = మిక్కిలి త్వరగా; తనకున్‌, తాన్‌ = స్వయముగా; దొనకున్‌, చేరన్‌ = అమ్ముల పొదిలో ్రవేశింపగా; అసురులు = రాక్ష సులు; కొంత, తొలగిరి = ఇంచుక వెనుకకు ఏగినారు; నీ బలిమి, తెలిసెన్‌ =నీ బలము అర్హమైనది; ముష్టి నీది* ఎంత = నీపిడికిలి ఎంత (నీ చేతిబలమెంత ?); వింత = అద్భుత కార్యము; నీఅ(స్తములదె = నీఆయుధములదే; తాత్రర్యము :;- యుద్దరంగంలో నీవు మొదట (ప్రయోగించిన బాణమే రాక్షనుల మర్మస్తానాలను ఛేదించింది. తరువాత వదలిన అమ్ము దానిని మించిపోయి రాక్షసులను ఓడించింది. అపై ఏసిన శరము వారు వెన్నుచూపేటట్లు చేసింది. ఆపై దూసిన అమ్ము రక్కసులను ఉక్కడగించి తనకుతానే తిరిగి నీ అమ్ములపాది చేరింది. అందువల్ల రాక్షసులు యుర్దభూమి నుండి ఇంచుక తొలగినారు. అంతేకాని, నీవెంత నీచేతి బలమెంత ? అంతా నీ అ(న్తముల మహిమ. నీవు చేసింది ఏమీలేదు సుమా।

7/6 75. అడవిలోం దెరువర్ల నుడుగక తినుచున్న యాండుదాని వధించు టర్హ మగునె? చిక్కినవారికిం జేతు లెంతయుం జాంచు మొండివాని వధించ ముఖ్య మగునె? యెక్కడెక్కడనైన నేణుక తినుకొకి కన్ను బోం బొడుచుట ఘనగుణంబె ? కడు (వేటుం బడి గడ్డి కజచిన నూరీచుం దటీమి బాధించుట నెఆఅతనంబె ? యెవ్యరేరాజు లొనరించి రిట్టిసనులు ? చేసీతివి యింక నెడద్దేని సేయంగలవు 1 చిత్ర.... అర్హములు :- అడవిలోన్‌ = అరణ్యములో; ఉడుగక = మౌనక; తెరువర్లన్‌ = బాటసారు లను; తినుచున్న = భశ్షించుచున్న; ఆడుదానిన్‌ = (స్రీని (తాటకను) వధించుట = చంపుట; అర్హము, అగునె= తగినది యగునా?; చిక్కిన వారికిన్‌ = దొరకిన వారివైపు; చేతులు, ఎంతయున్‌, చాచు = చేతులు మిక్కిలిగా చాచు; మొండి వానిన్‌ = తలమెడలేని వానిని (కబంధుని); వధింపన్‌ = చంపుట; ముఖ్యము, అగునే? = ప్రధానమైనది అగునా? ఎక్కడ, ఎక్కడన్‌, ఐనన్‌ = ఎచ్చోటనైను; ఏటుకతిను, కాకిన్‌ = ఏటుకొని తినెడి కొకినిి, కన్ను, పోన్‌, పొడుచుట = కన్నుపోవునట్టు బాణముతో కొట్టుట; ఘనగుణంబె ? = గొప్పగుణమా ?; కడు(వేటున్‌, పడి = మిక్కిలి దెబ్బతిని, గడ్డికణుచిన = ఓడిపోయిన; మారీచున్‌ = మారీచుని; తజీమి బాదించుట = వెంటాడి, హింసించుట; నెజుతనంబె = న్యాయమా ?; ఇట్టిపనులు = ఇట్టి అకార్యములు; ఎవ్వరు, ఏరాజులు: ఏ మానవులు, ఏ రాజులు; జఒనరించిరి = చేసినారు?; చేసితివి నీవు చేసినావు; ఇంకన్‌ = ఇకపై; ఎద్దేనిన్‌, చేయన్‌ కలవు= ఏ పనినైనా చేయగలవు ? (ఏది + ఏనిన్‌). తాత్పర్యము :- అడవిలో బాటసారులను భక్షించు స్రీని చంపుట నీకు తగిన పనికాదు. యోజనాయతములగు తన చేతులకు చిక్కిన ప్రాణులను భక్షించు మొండెపు రక్కసుని జంపుట గొప్పకాదు. ఎక్కడెక్కడో యేదో యేజుకొని పొల్టపోసికొను కాకి కన్ను పోగొట్టుట ఘనకార్యము కాదు. విశ్వామి(త్రుని యాగమును రక్షించు వేళ నీచే చావు దెబ్బతిన్న మారీచుని వెంటాడి హింసించుట జాణతనము కాదు. రాజులు గానీ మరెవ్వరు గానీ యిట్రి అధర్మకార్యములు చేయలేదు. నీవే చేసితివి. ఇక ముందు ఎట్టి పనియైన నీవు చేయగలవు.

76. రాజకార్యపరుండు తేజోబలాధికుం డాంజనేయుండు భృత్యుండగుట ంజేసీ యమితశౌర్యుందు ప్ట్రవంగమకులేశుం డినజుం డటలీని స్నేహితుం డగుటంబేసి విమతమర్మజ్ఞుండు విశ్వాసభరితాత్ముం డల విభీషణుం డాప్పుండగుటంబేసీ సుమనస్కు లమనస్కు లమృత వాక్యంబులం బొసంగ నాశీర్వదించుటను జేసి లంక సాధించితివి గాని లావుచేత నిర్ణరారుల గెలువంగ నీతరంబె? చిత్ర... అర్హములు ; రాజకార్యపరుండు = స్వామికార్యము చేయుటయందు ఆనక్తి కలవాడు; తేజన్‌, బల + అధికుడు = మిక్కిలి బలపరాక్రమములు గలవాడు; ఆంజనేయుడు = హనుమ ంతుడు; భృత్యుడు + అగుటన్‌, చేసి= బంటు అగుటచేత; అమిత శౌర్యుడు = మిక్కిలి పరాక్రమము గలవాడు; ప్టవంగమకుల + ఈశుడు = వానరజాతికి ప్రభువు అయిన; ఇనజుడు ౨ నుగీవుడు; అజులేని = భేదములేని; "స్నేహితుడు + అగుటన్‌, చేసి = మిత్రుడు అగుటచేత; విమత, మర్మజ్జుడు = శత్రువుల రహస్యములు తెలిసినూడు; విశ్వాన భరిత + ఆత్కుడు = నమ్మకముతో నిండిన మనస్సుకలిగిన; అల విభీషణుడు ౩.ఆ విఖిషణుడు; ఆప్పుడు + అగుటున్‌, చేసి = "స్నేహితుడగుటచేత; సుమనన్కులు = దేవతలు; అమనస్కులు = యోగులు; అమృత వాక్యంబులన్‌ = అమృతము వంటి మాటలచేత; పాసగన్‌ = ఒప్పుగా; ఆశీర్వదించుటను, చేసి = దీవించుట చేత; లంక సాధించితివి= లం కను జయించితివి; కాని = అంతేకాని లావుచేత = బలముచేత; నిర్జర + అరులన్‌ = రాక్షను లను; గెలువంగన్‌ = జయింపగా; నీ తరంబె = నీకు శక్యమా ? ఛాతృర్యము : స్వామి కార్యనిర్వహణ పరాయణుడు, బలపరాక్రమశాలి అయిన ఆంజనేయుడు బంటు అగుటచేతనూ, శౌర్యవంతుడు, వానర సార్వభౌముడు అయిన సు[గీవుడు భేదములేని స్నేహితుడగుట చేతనూ, శత్రు రహస్య వేత్తయూ, విశ్వాస పాత్రుడూ అయిన విభీషణుడు శ్రేయోభిలాషీ యగుటచేతనూ, దేవతలు, మహర్షులు తిరుగులేని ఆశీస్సులు అందించుటచేతనూ నీవు లంకను. గెలిచావు. అంతేకాని స్వబలముచేత రక్కసులను గెలుచుట నీ తరము కాదు.

77. నడువంజాలదని జానకి నెత్తుకొని ముందు నడచు విరాధుని నజుకుమేమి ? చనువున వైదేహిచను బిడ్డవలె నోటుం బట్టినయైంద్రి కన్గొట్టు మేమి ? సీత సంతోషింపం జిత్ర వేషముందాళ్ళి తల్లినివలెందెచ్చి ధరణీజను నశోక వని నిల రావణుందునుము "ఓేమి? కోప మటులేమి? వారు మహాపరాధు లైన ముక్తిప్రాసాదార్హులగుట యేమి? చిత్ర... అర్హములు : నడువన్‌, చాలదు, అని= నడువలేదని; జూనకీన్‌, ఎత్తుకొని = సీతనెత్తి చంకములోనుంచుకొని; ముందు నడచు = మీ ముందుగా పోవుచున ఎ; విరాధుని నజకుటు, ఏమి = విరాధుడు అనురాక్షసుని చంపుట ఎందుకు?; చనువునన్‌ = పరిచయమువల్లి వైదేహి చనున్‌ = సీతాదేవి స్తనమును; బిడ్డవలెన్‌ = శిశువువలె; నోటన్‌, పట్టినన్‌ = నోటితో పట్టుక్‌ నిన; ఐంద్రిన్‌ = మాలకాకి కంటిని; క్‌ ట్టుటు, ఏమి: బాణముతో కొ ట్టుటు, ఎందుకు; సీత, సంతోషింపన్‌ = జానకీదేవి సంతోషింపగా; చిత్రవేషమున్‌, తాలి = మనోజ్ఞ మైన రూపముధరించి; తిరుగు = సంచరించు; మారీచునిన్‌ = మారీచుని; నజుకుటు, ఏమి ? = చంపుట ఎందుకు; తల్లినివలెన్‌, తెచ్చి = మాతృభావముతో తెచ్చి; ధరణీజను = సీ తాదేవినిి అశోకవనిన్‌ = తన అశోకవనములో; నిల్చు = ఉంచిన; రావణున్‌ = రావణాసు రుని తునుముట్క ఏమి చంపుట; కోపము, అటుల, ఏమి కోపము ఆ విధముగా చూపుట ఎందుకు?; వారు= విరాధుడు మున్నగువారు; మహా+ అపరాధులు, ఐనన్‌ = నేరములు చేసినవారైనను; ముక్తిప్రసాద + అర్హులు + అగుట, ఏమి = మోక్షము అను అను[గ్రహమునకు వాత్రులగుట ఎట్లు ? తాత్పర్యము : ' పాపము! నడువలేదు! అని జూలితో జానకిని చంకబెట్టుకొని నీకు అ(గభాగమున నడచుచున్న విరాధుని చంపితివి. కన్న కుమారునివలె చనువుతో వైదేహి స్తనమును నోటితో బట్టిన కాకిని బాణముతో గొట్టినావు. సీతదేవిని సంతోష పెట్టుటకు బంగారు లేడి రూపుదాల్చి అడవిలో తిరుగుమారీచుని వధించినావు. మాతృభావనతో జానకిదేవిని లంకకు దెచ్చి అశోకవనములో భద్రముగా నుంచిన రావణుని సంహరించితివి. అంత కోపమెందుకు? వారు నిజముగా దోషులే అయితే వారికి ముక్తి ఎందుకు అను[గ్రహించితివి ?

70 78. పరరాజ్యకాంక్ష లో బట్టకుందెద, వైన సుగ్రీవునగరంబు( జూడరాదె ? పరధనంబున కాస పదకయుందెద, వైన నాలుక నొకజాయి యంటరాది ? పరయోషపై నిచ్చ.బాయకుందెద, వైన నల శూర్చణఖముక్కు నిలుపరాదె ? పరదానవుల'. ధద్రుంప( బంతగించెద, వైన మూల దైత్యుల( దోలి పుచ్చరాదె ? దప్పవోకుండనడదచిన ధార్మికుందవొ జచిత్రః అర్ధములు : పరరాజ్యకాం క్ష= పరుల రాఖ్యముపై కోర్కె ; లోన్‌ = మనస్సులో ; పట్టక, ఉండెదవు = పాందనివాడవు ; ఐనన్‌ = పొందినట్లయితే ; సుగ్రీవునగరంబున్‌ = సుగ్రీవుని పట్టణమును ; చూడరాదె = దర్శించియుందువు ; పరధనంబునకున్‌ = పరాయివారి సంపదకు ; ఆసపడక, ఉండెదవు = ఆళింపనివాడవు ;ఐనన్‌ = ఆశించినట్టయితే ఆలంకన్‌ ; ఒకతాయి, అంటరాదె = లంకా రాజ్యములోని ఒక శిలనైన తాకి ఉందువు ; పరయోషపైన్‌ = పెజపడతిపై ; ఇచ్చన్‌ = కోరికను ; పాయక, ఉండెదవు = విడవనివాడవు ; ఐనన్‌ = అయితే ; అల = రావణుని చెల్లెలైన; శూర్చణఖ ముక్కు = శూర్చణఖ అనే రాక్షసి ముక్కు ; నిలుపరాదె = నిలిపియుందువు ; పరదానవులన్‌, త్రుంపన్‌ = శత్రువులైన రాక్షసులను సంహరించుటకు ; పంతగించెదవు = పట్టపట్టెడివాడవు ; ఐనన్‌ = అయితే ; మూలదైత్యులన్‌ = ప్రధాన దానవులను ; తోలి పుచ్చరాదొ = చంపి ఉందువు ; చేసిన ప్రతిజ్ఞలోన్‌ = చేసిన ప్రతినలో ; ఒండున్‌ = ఒకటియైనను ; వీసమైనన్‌ = మిక్కిలి కొంచెముకూడ ; తప్పు పోకుండన్‌ = తప్పిపోకుండ ; నడచిన = ్రవర్తించిన ; ధార్మికుడవాొ ? = ధర్మ శీలుడవా? తాత్సర్యము : శత్రురాజ్యంపై నీకు కోర్కెలేదు. ఉంటే కిష్కింధలో అడుగుపెట్టి ఉండేవాడవు. పరుల సొమ్ముపై నీకు కాంక్ష లేదు. ఉంటే లంకలోని సంపదను గ్రహించి ఉండేవాడవు. నీకు పరకాంతలపై అఆసక్తిలేదు. ఉంటే శూర్పణఖ ముక్కు కోయించేవాడవు కాదు. రాక్షస సంహారంపై నీకు పట్పదలలేదు. ఉంటే ప్రధాన దానవులనే చంపి ఉండేవాడవు. చేసిన ్రతిజ్ఞలను పూర్తిగా చెల్లించుకొను ధర్మశీలుడవు నీవు.

80 79. నిర్ణయాత్ములె కాని నిత్యాగ్నిహోత్రాది కర్మనైస్టికులైన ఘనులు గారె? శుచి శూన్యులే కాని శ్రుత్యాదిపాఠక ప్రకట వేదార్హ బోధకులు గారె? సత్యహీనులె కాని చంద్రశేఖర పాద పద్మ పూజానందపరులు గారె? నూయికులే కాని మంత్రప్రయోగోప సంహరణక్రియా చణులు గారె? ' కులము బ్రహ్మణ్యమగు దైత్యకులము నెట్టు గూల్యితివి బ్రహ్మహత్యకుం గొంక కహహ।! చిత్ర... అర్హములు : నిరయ + ఆత్ములె=: దయలేని మననులు గలవారే) కాని= అంతేకాని; నిత్య + అగ్నిహోత్ర + ఆది = ప్రతిదినము హోమము చేయుట మొదలగు; కర్మ, స్ర్ర్ఫైకులు + ఐన = విధ్యుక్త కర్మములు చేయుట 4 యందు నిష్ట కలిగిన; ఘనులు కారె= గొప్పవారు కారా ?; శుచి శూన్యులే = పవిత్రలేనివారే? కాని = అంతేకాని శ్రుతి + అది, పాఠక = వేదములు మున్నగు వానిని చదివించువారు; ప్రకట = (ప్రసిద్దములైన; వేద+ అర్హ, బోధకులు, కారె= వేదముల యొక్క _ శబ్బార్హములను బోధించువారు. కారా?; సత్యహీనులె = సత్యము లేనివారె. కాని= అంతేకాని; చంద్రశేఖర పాదపద్మ = శివుని పద్మముల వంటి పాదములను; పూబా+ ఆనంద, పరులు, కారె= సేవించుట వల్ల కలిగే సంతోషమునందు ఆనక్తి కలిగిన వారు కారా ?; మాయికులే = మోసము చేయువారే; కొని = అంతేకాని; మం(త్ర *౩ మాయలను; (ప్రయోగ = ఉపనంహరణ (క్రీయా = ఉపయోగిం చుట, మరలించుటు అనుచేతలచే; చణులు కారె = ప్రసిద్దులు కారా ?; కులము = వంశము; బ్రహ్మణ్యము అగు = బ్రాహ్మణులకు సంబంధించినదైన; దైత్యకులమున్‌ = రాక్షసజాతిని; అహహ । = అధిక్షేపము; బ్రాహ్మహత్యకున్‌ = బ్రాహ్మణుని జంపుటకు; కొంకక = సంకోచిం పక; ఎట్లు = ఏ విధముగా; కూల్చితివి = చంపినావు ? తాత్పర్యము :; రాక్షసులు కఠినాత్ములే. కాని నిత్యాగ్నిహోత్రులు. వవిత్రతలేని వారే కాని వేదాది విద్యలను శిష్యులచే చదివించేవారు. వేదార్హమును బోధించే వారు. సత్యవచస్కులుకారు. కాని శివపూజా ధురంధరులు. మోన కారులే కాని, మం[త్రప్రయోగోప సంహారములందు నేర్పరులు. కులముచేత బ్రాహ్మణులైన రాక్షసులను సంకోచింపక చంపుటకు నీకు చేతులెట్లు వచ్చినవయ్యా ? (బ్రాహ్మణహత్య మహీ పాపము కదా,

81 శు శక వే ఇ స్లో ఛా ళ్‌ 80 + ఒక్క(ఎటునం గూలున' వాలి బలశాలి చెట్టుమా టచొగ్గి వసితివి గాని మొనసి నీల్లునెపంక్తిముఖుండు తన్నాభికా మృతకుంభ ముగలం గొట్టతివి గాని కుంభకర్షుండు రణకోణిలోం దీటునే తీఅని నిద్ర యెదిర్బెం గాని చిక్కునే యింద్రజిత్తుక్కున సోదరుం డశననిద్రలు మాని యడంచెం గొని తీ. యింద జాయంబు లెటుంగుదు వందువలన మడిసి రసురులు నీచేత మడియువారె?, చిత్ర. అర్జము;ః చెట్టు = చెట్టు చూటు + బఒగ్గి = చాటుగా చేసికొని ఏసితివి = బాణముతో కొట్టితివ్మి కాని = అట్టుకాని పక్షముస బలశాలి వాలి = బలము చేత నొప్పువాలి ఒక్క'(వ్రేయిసెన్‌ = ఒక్క దెబ్బతో కూలునో = నేల బ్రాలునా?, పంక్తి ముఖడు = రావణుడు, తల్క్‌ నాభికా = అతని బొడ్డు వందలి, అమృత కుంభము = అమృత భాండము, అగలన్‌, కొట్టితివి = పగులునట్లు బాణముతో కొట్టితివి, కావి = కానిచో, మొససి ఇ మౌొర్కొని ఈల్లునె = వచ్చునా?, కుంభకర్లుడు = కుంభకర్ణుడు, లీఅని = ముగియిని, నిద్రన్‌ = విదురల్కో ఎదిరె గన్‌ ఇ మౌార్కొానెసు కాని = కానిచో రణషోణిలోన్‌ = యుద్దభూమి యిందు, తీటునే ఇ చచ్చున్యా పోడరుండు = నీ తమ్ముకైస లక్ష్మణుడు అశన విద్రలుమాని = తిండి నిద్ర చూనవివేస్తి ఉక్కునన్‌ = బలముతో, అడచెన్‌ 2 సంహారించెసు; కాని = కానిచో ఇంద్రజిత్తు = మేఘనాదుడు; చిక్కునే = లొంగునా?; ఇందటు, ఆయింబులు = ఇంతమంది మర్మములు; ఎటుగుదువు = నీ వెజటుగుదువు, అందువలపన్‌ = ఆ కారణముస్య అసురులు = రాక్షసులు మచీసీరి = మరణించివి కానిచో వీ చేతన్‌ = వీ చేతిలో; మడియివారె = చచ్చెడివారా? తాతృర్యము: పెట్టు చాటున నుండి కొట్టితివి. లేనిచో బలశాలియైన వాలినేల గూలడుకదా. నాభి స్థానమున నున్న అనృుత భాండమును ఖేదించితివి. కానిచో రావణుడు మరణింపడుగదా. అర్హ నిద్రలో యముద్దమునకు వచ్చుటచే కుంభకర్ణుడు. చచ్చెను. లేనిచో చచ్చెడివాడు కాదుగదా. పదునాల్లేంధ్లు నిద్రాహారములు మాని యుండుట చేత లక్ష్మణుని చేతిలో ఇంద్రజిత్తు చచ్చెను. లేనిచో అతడు ప్ట్టుపడడు గదా. వాలి మొదలగు వారి వధోపాయములు నీవు ఎయుగుదువు. అందువల్ల వారు నీచేత చచ్చిరి. లేనిచో వారు మరణీంచెడి వారుకారు సుమూ,. వారిని చంపుట నీ వీరత్వమునకు నిదర్శనము కాదు.

82 81. మొసలి బెట్టనకస్తి మొజ్జుంబెట్రినహస్తి రక్కరించితి నన్న రమ్య మేమి? తులువ పల్వురిలోన వలువ విప్పుంగం జాన సిగ్గుం గావితి నన్నపగ్గి యేమి? బలువు శాపము చేత బండపొటిననాతి అంకుం బాపితి నన్న బింక మేమి? పెద్ద మోందిన భీతి బెగడివచ్చిన కోంతి కండం జేసితి నన్న్మయందమేమి? తే, భవభయంబున నిన ఎంత (ప్రసుతింపం గరుణం బేపట్టులేని నీఘనత యేమి?, విత్ర. అర్హములు: మొసలి సెట్టెస, కస్తీన్‌ = మొసలి కలిగించిన పీడచేత మొట్ట, పెట్టిస = ఆర్తధ్వవి చేసిన, హస్తిన్‌ = ఏసుగుసు, రక్కరించితిన్‌ = నేసు కాపాడితిని, అన్నన్‌ = అవి చెప్పిసచో, రమ్యము, ఏమి = ప్రతిషస్టయేనా?, తులువ = దుష్టుడు (దుశ్ళాససుడు), పల్వురిలోసన్‌ = పదిమందిలో, వలువ విప్పగన్‌ = చీర లొలగింపగ్యా చాప = సీ యొక్క, సిగ్గున్‌ = చూసముసన్సు కాచితినిి అన్నన్‌ = రక్షించితినని చెప్పినచో, పగ్గె ఏమి = శక్తియాఖ, బలువు శాపము చేతన్‌ = గట్టి శాపముచేతి, బండపాటీస = టాయి అయిపు నాతి = స్త యొక్క ఆఅంకున్‌ = వ్యభిచార దోషమును, పాపితిన్‌ = తొలగించితిని అప్పన్‌ = అని చెప్పినచో బింకము, ఏమి = శౌర్యమా?, పెద్ద = అన్న, మోదిసన్‌ = కొట్టుగ్కొ భీతిన్‌ = భయముతో బెగడివచి ఏన = కలత ఎొంది పారిపోయిప, కోతికిన్‌ = వాసరమునకు, అండన్‌ చేసితిన్‌ = ఆశ్రయమిచి తివి అన్నన్‌ = అని చెప్పినచో, అందము ఏమి = చక్కదనమా?, భవభయింబునన్‌ = జన్మ పరంపరల వెజపుచ్చే నిన్నున్‌ ఎంత = నిస్ను అధికముగా, ప్రపుతింపన్‌ ౨ పొగడగ్కా కరుణన్‌ = దయతో, చేపట్టలేని = అభయ మివ లేవి నీ ఘపత్య ఏమి ౯=నీ గ్‌ప్రతవమెందుకు? తాత్పర్యము: మొసలి బారినుండి గజేంద్రుణీ విడిపించావు. నిండు సభలో అ్షయముగా చీరలు ప్రసాదించి ద్రౌపదీ దేవి మానమును రక్షించావు. ఆఅాయిగా మారిన అహల్యను మరల స్త్రీగా మార్చి పవిత్రను చేశావు. అన్నవే దెబ్బలు తిని పారిపోయిన సుగ్రీవునికి అండగా నిలిచావు. కాని ఇవనీ శ చెప్పుకో దగినగొప్పపనులు కావు. భవసాగరమును దాటింపుమని భక్తులు నిన్నెంత వేడుకున్నా నీవు అనుగ్రహించటం లేదు. వారికి జన్మ రాహిత్యాన్ని అను(గ్రహిస్తే అది గొప్ప.

683 82. నీచు వాసన చేత నీటిలో నుండుట యెక్కువప్పులను టాయెత్తుకొనుటు కడుపాంకటికి. దుంగకాయలు మెక్కుట యని నోరు దెజిచి పెల్లరుచుచుంట సిరి గల్గి బిపుంజిప్పం జేపట్టుటు చేకత్తి పరరాజు చేతి కిడుట పట్టణ ప్రజకుం జెప్పక పారిపోవుట కలుద్రొవి నిను నీవె తెలియకుంట మ్రూనువైయుంట గుట్టుపు మనిసివంటు పుడమి నాడిక సేయక విడువనిన్ను చిత్ర... అర్హములు ; నీచు వాసనవేతన్‌ = చేపవాసనతో; నీటిలోన్‌, ఉండుట: నీళ్లలో సంచరించుట; ఎక్కువ, అప్పులను = ఎక్కువ నీళ్లలో; టా, ఎత్తుకొనుట = వర్వతమును మోయుట; కడుపు+ అఆకటికిన్‌ = కడుపుమంట తీర్చుకొనుటకు; తుంగకాయలు మెక్కుట = తుంగ ముస్తెలను తినుట; అనిన్‌ = యుద్దములో; నోరు తెఆచి= నోరు తెజిచి)ి సపెల్లు+ అజచుచుంట = ఎక్కువగా క బృ పెట్టుట; సిరి, కల్లి = నంపద కలిగియుండి; బిచ్చము, చిప్పన్‌ = బిచ్చమెత్తు పాదత్రను; చేపట్టుట = చేతితో పట్టికొనుట; చేకత్తి = చేతిలోని కత్తిని; పరరాజా చేతికిన్‌ = శత్రురాజుచేతికి ఇడుట = ఇచ్చుట; వల్టణ ప్రజకున్‌ = పుర(ప్రజలకు; చెప్పక = చెప్పకుండా; పాటీపోవుట = వెడలిపోవుట; కలుత్రావి = కల్లు (త్రాగి; నినున్‌, నీవె తెలియకుంట = నిన్ను నీవే తెలిసికొనకుండుట; (మనువు + ఐ, ఉంట = చెట్టు ఉండుట; గుజ్టము + మనిసివి + అంట = గుజ్తమెక్కు మానిసి యనుట; ఫుడమిన్‌ = భూమిపై; ఆడిక్క చేయక= రట్టుచేయక; నిన్నున్‌, విడువను = నిన్ను వదలిపెల్టును తాతృర్యము ; మత్స్యావతారమెత్తి నీచువానసన వ్యాపింపగా నీళ్లలో నంచరించావు. కూర్మావతారమెత్తి రాయిని మోశావు. వరాహావతారమెత్తి తుద్చాధా నివారణార్హం తుంగముస్తెలను తిన్నావు. నరసింహావతారమెత్తి నోరు తెచి గర్జించావు. వామనావతారమెత్తి ధనికుడ్లై ఉండీ బలిచక్రవర్తిని యాచించావు. పరశురామావతారమెత్తి చేతిలోని వింటిని రాముని చేతిని ఇచ్చావు. రామావతారమెత్తి అయోధ్యా పురజనులకు చెప్పకుండా అడవికి వెళ్లినావు. బలరామావతారమెత్తి న్మృతి తప్పేటట్టు నురాపానం చేసినావు. బుద్దావతారమెత్తి జడత్వమును (ప్రకటించావు. కల్కి అవతారమెత్తి ఆశ్వమును ఎక్కుతావట. ఇటువంటి అకార్యములు చేసిన నిన్ను అల్లరిచేయక నేను వదలి బట్టును సుమూ।

8జీ శ్ర ఖరునాజిలోం జొచ్చి శరముచ్చిపోనేయ వెనుకకు లంఘించి వెజుచె ననిరి యని బాజునో కోంతి యని మ్రూనిమాటున నేయ వాలినిం బొంచి యేసె ననిరి గరుడధ్యజుండన్న గుజుతుం దెల్పుటకున్న బలఖీతి శ్రాహిబడ్డుండనిరి బలినింజంపంగ రానివరమున యాచింప వ్యుత్తినాతని భీషమెత్తెననిరి యశ పుదంతొి ప్రయాసలభ్యంబె కాని యెంతలో నచ్చునపకీర్తి యెజటుంగ వేమి? 1 చిత్ర అర్హములు: ఆజీలోన్‌ = యుద్దములో; చొచ్చి = ప్రవేశించి ఖరున్‌ = ఖరుడనే రాష్షసుని; ఉచ్చిపోన్‌ = చీల్చునట్టుగా; శరము = బాణమును; ఏయిన్‌ = ప్రయోగించుటక్సు వెనుకకు లంఘింపన్‌ = వెసుకకు పరువెత్రగొ; వెటిచెన్‌, అనిరి = భయపడెనని అనా ఎరు; కోతి = వానరుడు; అనిన్‌ = యుద్దము నుండి; పాటునో = పరువిడునేమోై) అని = అని సందేహించి; ('మ్రూని మూటుసన్‌ = చెట్టుబౌాటు ముండ్వి ఏయిన్‌ = బాణము ప్రయోగింవగా, పొంచి = దాగియిండి; వాలినిన్‌ = వాలిని ఏసెన్‌, అనిరి = బాణముతో కొట్టాసని అన్నారు. గరుడ ధ్వజుండు, అన్న = గరుడ వాహనుడు అనే గుటుతున్‌, తెల్పుటకున్‌ = చిహ్నాముసు వెల్లడి చేయిటకుు ఉన్న = కట్టుబడి ఉండగా? బలభీతిన్‌ = బలము వలని వెజపుచ్వే శస్త్ర + అహిబడద్దుడు, అనిరి = అస్త్ర రూసమైన సర్పములకు కట్టు పడ్డాడు అని అన్నారు చంపగరాని = చంపుటకు శర్యముగానిి వరమున్‌ = వరము వల్ల బలిన్‌ = బలి చక్రవర్తిని; యాచింపన్‌ = వేడగా అతనిన్‌ = ఆ బలిని; వుత్తిన్‌ = బ్రదుకు తెరువు కోసం; భిక్షము, ఎత్తెన్‌ అనిరి = యాచ్చించెను అనిరి యశము అది = కీర్తియేమో, ఎంతొ = మిక్కిలి ప్రయాస లభ్యంబె = శ్రమచేతనే సంపాదింపదగిసది; కాని = మటీీ అపకీర్తి = చెడ్డపేరు; ఎంతలో వచ్చున్‌ = ఎంత సేపటిలో వస్తుందో; ఎయిగవ్లు ఏమి = తెలుసుకొనవేమిటి? తాత్పర్యము: రణరంగంలో ఖరుని టొమ్ము చీల్చుటకు బాణము వేయటానికి వీలు కలుటకు కొంచెము వెనుకకు పోగా భయపడ్డావన్సీ ఎదురుగా నిలబడి యుద్దం చేస్తే తాళలేక వాలి పారిపోవునేమోయని శంకించి చెట్టు చాటున నుండి కొట్టగా, దొంగ చాటుగా కొట్టావన్తి గరుడ ధ్వజత్వం (ప్రకటించటానికి ఇంద్రజిత్తు నాగా స్రానికి కట్టుబడినట్టు నటిస్తే నిజంగానే కట్టుపడినావన్కీ అవధ్యుడైన బలి చక్రవర్తిని అణగద్రొక్కటానికి మరో దారి లేక యాచిస్తే యాచన నీ వృత్తి ధర్మమనీ అంటున్నారు. కీర్తి గడించటం చాలా కష్టం. ఇక అపకీర్తి ఆర్జించటానికి షణం కూడా పట్టదు. ఈ మాత్రమైనా తెలుసు కోలేవేమిటియ్యా స్వామీ

85 84. ఘోర కబంధు దీర్షోరుదోర్లండముల్‌ దటిగి వచ్చినమూట తథ్యమేని పంక్తి కంఠాత్మజఫణీ రాజబంధమో చనుండవై వచ్చుట సత్యమేని మైరావణాభేద్య కారాగృహముం. గూల్యి బ్రదికి వచ్చినపల్కు భద్రమేని మౌారీచుదుస్తర మాయా(భ్రమతం బాసి విజయమొందిన సుడ్డి నిజయమయేని కలిత రాజోపచార భోగముల. గీర్తి ఖాలివై యిందు మెటయుట సాక్షీ జగతి, చిత్ర... అర్హనములు : ఘోర = భయంకరమైన; కబంధ:= కబంధుడను రాక్షనుని యొక్క; దీర్చ పొడవైన; ఉరు = పెద్దవైన; దోర్షండముల్‌ = కజ్టలవంటి బాహువులను; తటిగి వచ్చినమాట = నజుకిన కథ; తథ్యము, ఏని = నిజమైతే; పంక్తికంఠ + ఆత్మజ = రావణుని కొడుకైన ఇంద్రజిత్తు ఫణిరాజబంధ = నాగరాజుల కట్టునుండి; మోచనుడవై: విడుపు పొందిన వృత్తాంతము; సత్యము + ఏని = వాస్తవమైతే) మైరావణ = మైరావణ రాష్షసుని యొక్క; అభేద్య = భేదింపశక్యముగాని; కారాగృహము = చెజసాల; కూల్చి = ధ్వంసము చేసి; బ్రదికి వచ్చిన పల్కు = బ్రదికి బైటపడిన ఉదంతము; భద్రము + ఏని= నిక్కమైతే; మారీచు = మారీచ రాతసుడు పన్నిన; దునస్తర = దాటరాని; మాయా (భ్రమతన్‌ = మోసము వల్ల కల్షిన (భ్రాంతిని; పానిఐ తప్పుకొని; విజయము, ఒందిన, సుద్ది గిలువు పొందిన విషయము; నిజమయేని = నత్యమేని; జగతిన్‌ = భూమిపై; కలిత = చేయబడిన; రాజ + ఉపచార భోగములన్‌ = రాజ సేవలవంటి సేవలు, రాజ భోగములవంటి భోగములు పొందుచు; కీర్తి శాలివై= కీర్తిచే ఒప్పువాడవై: ఇందున్‌, మెజయుట = ఈ శేత్రములో (ప్రకాశించుట; సాక్షి: సొత్షీయగును. తాత్పర్యము :కబంధ రాక్షసుని యోజన దీర్హములైన బాహువులను నీవు బంధించిన కథ, ఇం(ద్రజిత్తు కల్పించిన నాగబంధము నుండి బైటపడిన కథ, మైరావణుని అభేద్యమైన చెజటసాల నుండి తప్పించుకొన్న కథ, మారీచుని మాయాజాలమును (గ్రహించి వానిని చంపిన కథ నిజమైతే - రాజోపచారాలు, రాజభోగాలు పునరుద్దరించుకొని, ఈ శేత్రంలో ఒప్పినట్టయితే నీ కథలకు సాకీ భూతమవుతుంది. లేకపోతే నీ కథలకు సాత్యమేమీ ఉండదు.

86 85. నీ శాంతి యంభోధినిర్భరాంబువులు బా అముఖంబునకుం దెచ్చునాండె తెలిసె నీ కోస మరి రావణజైకానుజన్ము నా నగరి రాజుంగం జేయునాండె తెలొసె నీ కీర్తి కపటదుర్నీతుండా ధ్వార్మషదా నవుతప్వుం గొచిననాంతలిసె నీ యభిజ్ఞత యవినిందిత నీ తన్వి నగ్నినింజి్‌రుమున్నయపుడె తెలొసె నెంచరాని గుణాధ్యుండ వీఎయనుచుం దెలిసి (మొక్కెద నితరమే దిక్కులేక, చిత్ర... అర్ధములు : అంభోధి = సముద్రమునందు; నిర్భర + అంబువులు = అధికమైన నీళ్లను; బాణముఖంబునకున్‌ = బాణము యొక్క కొనకు; తెచ్చునాడెః తెచ్చినప్పుడే; వీ శాంతి = నీ యొక్క కామ(క్రోధాదుల గెలుపు; తెలిసెన్‌ = తెలిసినది కదా అరి = శత్రువైన; రావణ + ఏక + అనుజన్మున్‌ = రావణాసురుని ఒక తమ్ముణ్మే, ఆ నగరి రాజుగన్‌ = ఆ లంకా నగరమునకు ఏలికగా; చేయునాడే, తెలిసెన్‌ = చేసినప్పుడే తెలిసినది కదా; కపట దుర్నీతుడౌ = మోసముతో గూడిన చెడ్డనీతి కలిగిన; ధ్యాంక దానవు తప్పున్‌ =కా కాసురుని యొక్క నేరమును; కాచిన నాడె- క్షమించినప్పుడే; నీ కీర్తిఃనీ ఖ్యాతి; తెలిసెన్‌ - తెలిసినది కదా; అవినిందితన్‌ = దోషనులేని; నీతన్విని= నీ భార్యను; అగ్నిని, చొరుము = అగ్నిలో (ప్రవేశింపుము; అన్న యపుడె= అని పలికినప్పుడే; నీ అభిజ్జత = నీ యొక్క వివేకము; తెలిసెన్‌ = తెలిసినది కదా; ఇతరము, ఏ దిక్కులేక = మరొకగతి యేదీ లేకపోవుట చేత; ఎంచరాని = మెచ్చరాని; గుణ + ఆధఢ్యుడవు = గుణములు కలవాడవు; ఈవె, అనుచుశ్‌ , తెలిసి: నీవే అని తెలిసికొని; (మైక్కెదన్‌ = నమన్కరించెదను. తాత్పర్యము : నీవు బాణా[గ్రముచేత నముద్ర జలములను ఇంకించినప్పుడే నీ శాంత స్వభావము తెలిసినది. శత్రువైన రావణుని తమ్ముడు విభీషణుని లంకానగరమునకు రాజుగా చేసినప్పుడే నీ కోపమెట్టిదో తెలిసినది. వంచకుడైన కాకానురుడు చేసిన అపరాధమును మన్నించినప్పుడే నీ కీర్తి తెలిసినది. దోష రహితయైన ధర్మపత్నిని అగ్నిజారుమన్నప్పుడే నీ విబ్దత తెలిసినది. నీ గుణములు పాొగడరానివని తెలినియు, మరో దిక్కులేక నీకు నమస్కరించుచున్నాను.

ర్‌ 86. జనకువాక్యమున రాజ్యవినర్జనమె కాని యడరు శౌర్య మొకింత విడిచినావె? దీక్ష నాభరణము ల్లివియు మూద్రమె కాని వర ధనుర్చ్భాణము ల్వదలినావె? వ్రత మని కాంచనాంబరముం గట్టవు గాని బిగువు వనజ్రాంగి మై విడిచినాచె ? ప్రతినం బదార్హమే మితర మొల్లవు గాని యభిమానధనము పై నలిగినావె ? నిఫిలరవోవిదారణ నిర్భయ్రైక చేషధారివి నీ ముని వృత్తియేమి? చిత్ర.... అర్హములు :- జనకు వాక్యమునన్‌ = తండ్రి మాటచేత; రాజ్య వినర్జ్షనమె కాని= రాజ్య మును విడిచినావు, కాని; అడరు = అతిశయించు; శౌర్యమున్‌ = పరాక్రమము; ఒకిలత = కొంచెమైనను; విడిచినావె= విడిచిపెట్టినావె?; దీక్షన్‌ = నియమమువల్ల ఆభరణ ముల్‌ = నగలు; తివియు మాదత్రమెకాని = తీసివేసినావు, అంతేకాని; వర, ధనుర్భాణముల్‌ = మేటివిల్లును, అమ్ములను; వదలినావె = విడిచిపెట్టినావె; ప్రతినన్‌ = ప్రతిజ్ఞచేసి; ఇతరము = మటియొక; పదార్హము, ఏమి = వస్తువేదీ; ఒల్లవు కాని= ఇచ్చగింపవు కాని; అభిమాన ధనముపైన్‌ = ఆత్మగౌరవము అనునంవదపై; అలిగినావె = కోపించినావా ?; (వ్రతము, అని = ప్రతిజ్ఞ అని; కాంచన + అంబరము = బంగారు వలువ; కట్టవు, కాని= ధరింపవు కాన్ని బిగువు = గట్టైదైన; వ(జ్రాంగిన్‌ = వజమయ కవచమును; మైన్‌ = మేనునుండి; ఏడిచినావె = విపీ ఎవేసినావా ?; నిళ్మిల= సమస్తమైన; రక్షోవిదారణ = రక్కసులను చీట్రుట అనే; నిర్భయ + ఏక = భయములేని ముఖ్యమైన; వేషధారివి = వేసమును తాల్చినావు; నీ మునివృత్తి ఏమి? = నీ మునిజీవనము ఎటువంటిది ? తాతృర్యము:- తండ్రీ యానతిచేత రాజ్యమును త్యజించినావు కాని నీవు శౌర్యమును త్యజింపలేదు కదా? నియమానుసారముగా ఆభరణములు తీసివేసినావు కాని ధనుర్చాణములను విడిచిపెట్టలేదు కదా? ప్రతిజ్ఞకు అనుగుణముగా కనక చేలము కట్టులేదు కాని వజకవచమును తొలగించలేదు కదా. శపథాను సారం, మరే వస్తువును ఆదరింపలేదు కాని ఆత్మగౌరవమును విడువలేదుకదా. రాక్షస జాతి సంహారము కోసం కషట చేషం ధరించావు. అంతేకాని నీదిముని వృత్తి ఎంతమాత్రం కాదుసుమా.

868 87+ పెజిపింపంగలనా చేవిలు నీ కొసంగి తా విగతరోషుండైన విప్రవరునిం గట్టింపం గలవొ సాగరముపై సేతువు సులలు గోంతులమూంక లలరం బట్టి ఘనత నిం గలవి యన్నను గొట్టి తమ్మున కొరాజ్య మాచంద్ర తొరకముగ వేంచేయం గలవా విన్వీథిం దేరంగ నున్న పుష్ఫకం బెక్కి నిపురికి మరల తే. జగతి నిటు సంతతోత్తాహవరణమునకు యుక్తిసియుదు వోహొ నీశక్తి దెలిసె, చిత్ర. అర్హములుః చేఏలున్‌ = ఉపచేత సుస్ప ధసుస్సుము; నీకున్‌, ఒపంగి = నీ చేతికి ఇచ్చి లౌన్‌ ఇ తొస్కు ఎగత రోషుండు, ఐస్‌ = పోయిన కోసము కలిగివ విప్రవరునిన్‌ = బ్రాహ్మణ శ్రేష్టుని వెటిసింసన్‌, గలవా = భయిసెట్టగలవా?, కోతుబ మూకలు = వావర సమూహములు అలరన్‌, పట్టే = విధేయులగుటచేత గాకు పాగరముపైన్‌ = మున్నీటి మీద మలలన్‌ = కొండలతో, సేతువున్‌ = వంతెస్క, కట్టేంపన్‌ కలనొ ఇ విర్మింప బేయజూలుడువా?, అన్నను, కొట్టి 2 అ(గ్రజుని వధించి తన్మునకున్‌ = తమ్మునక్కు ఆ రొజ్యము 2 ఆ వాసర రాజ్యము ఆ చంద్ర తారకముగన్‌ = చంద్రుడు చుక్కలు ఉండే నరకు స్ట్రీరంగా ఉండేటట్టు, ఘనతన్‌ = గొప్పతసముతో, ఈన్‌్హ్‌ కలవొ = ఈగలనా?, తేరగన్‌ ఉన్న = అనాయాసంగా వచ్చివు వుషృ్పకంబు ఎక్కి 2 ఆకాశమౌర్ష్గంగుండొ నీ పురికిన్‌ = నీ వగరముసక్కు మరలన్‌ = మర్లీ వేంచేయన్‌్క, కలనా = పోగలవా?, జగతిన్‌ = లోకంలో ఇటు = ఈ విధంగా సంతత ఉత్సాహ చరణమునకున్‌ = ఎల్లప్పుడు ప్రయత్నాలు చేయిటక్సు ఓసొ = బలి నీశక్తి = వీ ఉత్వాహ శక్తి తొలిసెన్‌ = అర్హమ్రైసది సునూ, తాత్చర్యముః తనచేత నున్న వైష్ణవ ధనుస్సును నీ చేతికిచ్చి నిస్తేజస్కుడటచేత పరశురాముని నీవు జయింపజాలినావు. వానరసేన వశమగుట చేత గిరులతో వారధి కట్టి పగలిగావు. అన్నయైన వాఖిని పట్టుచాటు నుండి వధించుటచేత తమ్ముడైన మనుగ్రీవునకు శాశ్వతంగా కిష్కింధా రాజ్యమును కట్టుబెట్టు గలిగావు. తేరగా పుష్ఫక విమానం లభించుటచేత మల్ళీ ఆ యోధ్యను చేరగలిగావు. ఈ విధంగా ఎప్పుడూయుక్తినో ఉత్సాహ శక్తితో కార్యములు సాధిస్తావు.

౭9 88. ని న్నెదుర్కొన రాని నెసమునం గోసించి కోపిత హితు నూతుం గొల్టవలెనె ? నంబంధినోటం గొంచెపుమూట రా వాని కరిపురం బలుకం బెకల్పవలినె ? నిను జూచి వేడ నొందిన గర్వముగ నెంచి నిండి పాణెదు నేటు నిలుపవలెనె? చెలికానివలె నొద్దం జేరి యెత్తుకొనంగం గినుకం బ్రలంబునిం దునుమువలెనె ? ఎంతరోసంబు గలవాండ వేమి నీవు తెలివి కాడవె బలరామ! తెలిసె నిందు, చిత్ర... అర్హములు :- నిన్ను + ఎదుర్కొనన్‌ = నిన్ను ఎదురుకొనుటకు; రాని నెపమునన్‌ = రా నట్టి మివచేత;) కోపించి కోవగించి; కోపిత = కోవగాడా!; హితున్‌ = మిత్రుడైన; సూతున్‌ = సూత మహర్షిని; కొల్టవలెనె = చంపుట తగునా ?; సంబంధినోటన్‌ = వియ్యం కుని నోటినుండి; కొాంచము+ మాట, రాన్‌ = అగారవపు మాటలు వెలువడగా; కరిపురంబు = హస్తినాపురమును; అలుకన్‌ = కోపముతో; పెకల్పవలెనె = పెల్లగించుట న్యాయ్యమా?; వినున్‌, చూచి: నిన్నుకాంచి వేడ్కన్‌, జఒందిన = సంతోషించిన; గర్వముగన్‌ = మదముగా; ఎంచి= భావించి; నిండి పాటెడు, ఏటున్‌ = నిండుగా ప్రనహించునవికీ, నిలువవలెనె = అడ్డగించుట ధర్మమా?; చెలికాని వలెన్‌ = స్నేహితుని విధమున; ఒద్దన్‌, చేరి: చెంతకు చేరి; ఎత్తుకొనంగన్‌ = భుజమున కెత్తుకొనగా; కినుకన్‌ = కోపముతో; ప్రలంబుని = (ప్రలంబుడు అనురక్కసుని; తునుమవలెనె = సంహరి చుట యుక్తమూ?; బలరామ! = బలరాముడా; తెలివి కాడచె= వివేకము గలవాడవే; ఇందున్‌ ౩ ఈ విషయములలో; తెలొసెన్‌ = మాకు అర్హమైనది; నీవు ఎంతరోషంబు కలవాడవు, ఏమి = నీవు ఎంతటి రోసము గలవాడవోమరి. తాతృర్యము:-= నీకు ఎదురుగా వచ్చి గౌరవింపలేదని కోపముతో సూతమౌనిని కుశాగ్రమున కొట్టి చంపినావు. దుర్యోధనుని నోట అగారవ వచనములు వెలువడగానే చుట్టమని తలపకుండ, అతని రాజధానియైన హస్తినాపురమును గంగలో (ద్ర్రోయపెల్లగింప బూనితివి. నిన్ను గాంచి యమునా నది పొంగుట చూచి, అది గర్వముగ పారపడ్తీ నిరోధించితివి. నిన్ను భుజముపై ఎత్తుకొని మోయు ్రలంబానురుని చెలిమినెంచక సంహరించితివి. బలరామమూర్తి! నీవు ఎంతరోసగాడవో. నీవు యుక్తా యుక్తవివేచన కలవాడవని ఈ విషయమున మాకు స్పష్టమైనది సుమా।

89 పరపురువాకృతి గుటుతుగాంజూడక త్రిపుర పతివ్రతా తిలకములను విటపయుక్తి భ్రమించి విఫలభ్రమతం జేసి తతృతీపతుల దుర్దాంతబలుల వాతము సేయించితివల ముహానటునిచే రథరథాంగాశ్వ నారధి శరాది సుణనిషంగా(స్త్రముల్‌ కోరినట్ట్లుండునే సమకూర్చి యసురుల సంహరించి నావహూసుండ నైతి నిను ఎంచి శంకరుండు త్రిపుర సంహరుండను నాఖ్యందెచ్చుకొవియె | చిత్ర ॥ అర్హములు: పరపురుషాకృతి = పరాయి పురుషుల రూపమును; గుబుతుగాన్‌ = సరిగ్యా చూడని = చూడనటువంటి; త్రిపుర = త్రిపురాసురులు పతివ్రతా తిలకములను = సాధ్వీమణులైన భార్యలను; విటప = విటరాయని; యుక్తిన్‌ = ఉపాయముతో; భ్రమించి = భ్రమపడి; విఫల, భ్రమతన్‌ చేసి = వ్యర్దమైన ప్రయత్నము చేత; తత్‌, సత్కీ పతులన్‌ ౨ ఆసాధీ వ్రరత్నముల మగలను; అల = సర్వేశ $రుడైన; మహానటునిచేన్‌ = శివుని చేత; హతము చేయించితివి = చంసించితివి; రథ = రధము; రథాంగ (రథ (ఓ అంగ) = చక్రము; అశ్వ జి గుజ్తములు; సారధి = లేరుగడపువాడు; శర = బాణము; ఆది = మొదలైనవి; గుణ వింటినారి, నివంగ = అమ్ములపాది, అస్త్రముల్‌ = ఆయుధములు; కోరిన అట్టు, ఉండునే = కోరిన విధముగ లభింపవుకదా; సమకూర్చి = రథము మొదలగు వానిని సిద్దము చేస్తి అసురులన్‌, సంహరించి = త్రిపుర రాక్షసులను చంపి సాహసుడవు ఐతి = తెగింపు గల వాడవైతివిి నిన్నుంచి = నీవు కారణముగా; శంకరుండు = శివుడు; త్రిపుర సంహరుడను = త్రిపురధ గ్రంసీ అనే ఆఖ్యన్‌ = పేరును; తాత్పర్యము: త్రిపురాసుల భార్యలు పరపురుషులను. కణ్బత్తి కూడా చూడని మహాపతివ్రతలు. వారి శీలాన్ని అపహరించటానికి బుద్దావతారమెత్తి విటునివలె ప్రయత్నించావు. కాని విఫల మనోరథుడవై పగబూని, కోరిన సాధనాలను సమకూర్చి శివునిచే వారి మగలను చంసించావు. చివరకు త్రిపురాంతకుడనే బిరుదు ముక్కంటికి దక్కింది. దానికి కారణం నీవే కదా స్వామి.

రగ 90. సకలవర్షంబులు సంకరరబులు చేస్తి యఖీల ధర్మములు శూన్యములు సేసీ భూతలంబును బాపభూయిస్టముగం సేసి సరగంబ్రపంచంబు భ్రష్టు సేసీ కలి విజ్బంభించిన కడపటనా నీవు తురగవాహనుండ వై దోర్విరాజి ఖడ్గచంచద్దారం గలుషాత్ముల వధించి నిష్టసంరక్షణ సేయు టెల్ల ననిశము చరాచరాది జీవావనైక జాగరూకుండవా నీవు? జాగు దెలిసె, చిత్ర.... అర్హనులు. :;- సకలవర్షంబులు = సమస్తకులములు; సంకరంబులు, చేసి= పరన్పరము కలిసీపోవునట్లుగా చేసి, అభిలధర్మములు = సమస్త వైదిక ధర్మాలు; శూన్యములు చేసి= ధ్వంసం చేసి భూతలంబును = భూమిని; పాపభూయిష్టముగ = పాపము చేత అధికమైనదిగా చేసి; చేసి= చేసీ) ప్రపంచంబున్‌ = లోకమును; పరగన్‌ = మిక్కిలి; (భ్రష్టుచేసి = పాడుచేసి; కలి= కలియుగము; విజ్బంభించిన = చెలరేగిన కడపటనా = చివ రన్వా నీవు = నీవు; తురగవాహనుడవై = గుజ్తము వాహనముగా గలవాడవైై దర్‌, విరాజి= భుజమున (ప్రకాశించు; ఖడ్గ చంచత్‌, ధారన్‌ = కత్తయొక్క ప్రకాశించు అంచుతో; కలుష+ ఆత్ములన్‌ = పాపాత్ములను; వధించి = చంపి; శిష్టసంరక్షణ చేయుట = మంచివారిని కాపాడుట; ఎల్లన్‌ = అంతా; నీవు = నీవు; అనిశము = ఎల్లప్పుడు; చర + అచర + ఆది= చర ములు, అచరములు మొదలైన; జీవ + అవన + ఏక = జీవులను రశ్షించుట యందు ముఖ్యముగా; జూగరూకుండవా = మేల్కొని యుండువాడవా?; జాగు= నీ. ఆలస్యము; తెలిసెన్‌ = మాకు తెలిసినది. తాత్రర్యము :-వర్లసాంకర్యంచేసి, సమస్త వేద ధర్మాలనూ ధ్వంనంచేస్తి భూమిని పాపముతో నింపి పాడుచేసి కలియుగం విజ్బంభించిన వేళ యుగాంతంలో నీవు గుజ్జమెక్కి కత్తిచేత బట్టి దుష్టులను వధించి శిష్ణులను రక్షిస్తావా? రేవగలు చరాచర బీవకోటిని జాగ్రత్తగా రక్షించుట అంటే ఇదేనా? నీ కాలయాపన మునకు కారణం మాకు తెలిసీనదిలే వయ్యా!

92 91. భువనమోహన కృష్ణమూరర్తివి నీ వేని ఆలీల లిచ్చట నాడవలదె? బలసముజ్ఞ్వల కామపాలుండ వీ వేని దీసింది యాబల్మిం జూసవలదె ? వీర నృసింహావతారుండ వీ వేనిం దత్తేజ మిం తైనం దాల్పవలదె సత్యవిక్రమ రామచంద్రుండ వీ వేని యాపౌొరుష మొకింత చూపవలదె ? యెంచ దేవర దైవమో యీనె కాని చూపణికు నీదుమహిమను జూపవలదె ? అర్హములు ;- భువనమోహన = లోకములను వలపించు; కృష్ణమూర్తివి నీవు + ఏని = కృష్ణు డవు నీవే అయినట్లయితే; ఆలీలలు: ఆ కృష్ణలీలలు; ఇచ్చటన్‌ = ఈచే[త్రములో అడవలదె = చూపవలెను కదా; బలనముజ్జ్యల = బలముతో ఒప్పు; కామపాలుడవు, ఈవు + ఏని = బలరాముడవు నీవే అయితే; దీపించి: ప్రకాశించి ఆ బల్మిన్‌ 2 ఆ బలరాముని బలిమిని చూపవలదె = చూపవలయును కదా వీరన్నసింహ + అఆవతారుడవు = వీరుడైన నరసింహమూర్తివి;ి ఈవు + ఏని = నీవే అయినట్లయితే? తత్‌, తేజము: ఆ పరాక్రమము; _ఇంతైనన్‌ = కొంచెమైన; తాల్బవలదె= ధరింపవలెను కదా నత్య విక్రమ = నిజమైన శౌర్యముకల; రామచం[దుడవు = రాముడవు; ఈవు + ఏని= నీవే అయినట్లుయితే; అపౌరుషము= అఆ రాముని శౌర్యమును; ఒకింత = కొంచెము, చూపవలదిె = ప్రదర్శింపవలయును కదా।; ఎంచన్‌ = తలవగా; దేవర దైవమో = (ప్రభువు, దేవుడో, ఈవె కాని=నీవెె అగుదువు గాక; చూపటుకు = చూచువారికి; నీదు మహిమలు = గొప్పతనము; చూపవలదె = చూపవర్దా ?; తాత్పర్యము :- నీవు కృష్ణుడవే అయితే, ఆలీలలు ఈశేత్రంలో చూపాలి. బలరాముడవే అయితే ఆ బలము చూపాలి. నరసింహుడవే అయితే ఆ పరాక్రమము చూపాలి. (శ్రీ/రామచంద్రుడవైతే ఆ పౌరుషం చూపాలి. నీవు నిజంగా దేవుడవే అయితే ప్రజలకు నీమహిమ చూపించాలి.

0౮౩ 92. ఆలగొంపరివాండ వనక నిన్నఖిలనే దాంత మార్గవిహారి వందునేమి ? హలముం బట్టినవాండ వనకనిన్‌ బహువిధా జాండ నిర్వాహజండ వందునేమి ? యల్లసారథివాండ వనక విన్ను సమస్త శాస్త్ర ప్రపూర్షుండ వందునేమి ? యడవిం (ద్రిమ్మరువాండ వనక నిన్‌ సకలలో కాపన్నివారుండ నందునేమి ? పుడమి నీదగు కొంచెపు నడత లెంచ కభినుతింతునె లోకైక విభుండ వనుచు, చిత్ర... అర్హములు : ఆలకాపరివాడవు = గోవులను కాయువాడవు; అనక = అనకుండ; నిన్నున్‌ డ్‌ నిన్ను; అఖిల ౩ సమస్తమైన; వేద + అంత, మార్గ = ఉపనిషత్తఆవీథులలో; విహాదివి ౪ తిరుగు వాడవు అని; అందున్‌, ఏమి= చెప్తుదునా యేమిటి?; హలమున్‌ పట్టిన వాడవు= నాగలిచేత బట్టిన కృషీవలుడవు; అనక= అనకుండ; నిన్‌ = నిన్ను; బహువిర * అజాండ = రకరకాల బ్రహ్మాండముల యొక్క; నిరా ఇహుడవు = పోషించువాడవు అని; అందున్‌, ఏమి = పలుకుదునా యేమి?; అల్ల= ను(ప్రసిద్దుడవైన; సారధివాడవు: ర థము నడుపు వాడవు; అనక: అనకుండ; సమన్త శాన్త: సర్వ శా(స్త్రములందు; ప్రపూర్ణుడవు = మంచినేర్పు గలవాడవు అని; అందున్‌, ఏమి: చాశుదనా యేమి?; అడవిన్‌ = అడవిలో; (త్రిమ్మరు వాడవు: తిరుగువాడు అని; అనన్‌ = అనకుండ; నిన్‌ = నిన్ను; సకలలోక = సమస్తలోక ముల యొక్క; ఆపత్‌, నివారుడవు = కష్టములను తోలగించువాడవు అని; అందున్‌ ఏమి: పొగడదునా యేమి?; పుడమిన్‌ = భూమిపై; నీదగు = నీ యొక్క; కొంచెము + నడతలు = హీనములైన నడవడులు; ఎంచక = ఆశ్షేపించకు ౦డ; లోక + ఏక విభుడవు = లోకములకు ఒకే రాజవు; అనుచున్‌ = అని; అభినుతింతునె = కీ ర్తింతునా 1? తాతృర్యము :ః నీవు ఆలకాపరివని అంటాను; వేదాంతములలో వర్షింపబడ్డావని పొగడమ. నాగలి పట్టిన కర్షకుడవని అంటాను; అఖిలాండ కోటి (బ్రహ్మాండ కోటిని భరించే వాడవని కీర్తింపను. రథసారథివని అంటాను నకల శా(్రపారంగతుడవని నుతింపను. వన సంచారివని అంటాను, లోకుల కష్టాలు తొలగించే వాడవని కొనియాడను. ఈ విధంగా నీవు చేసిన గౌరవ హీనములైన పనులను నిరసిస్తాను. అంతేకాని జగదేక నాయకుడవని స్తుతింపను.

రశ 93 మాపు యింటికిం బోవమంచి తీర్హము పుట్టు దతండంత కారువాం డతడె సుమ్ము పునుక కంచము తోలుపుట్టుంబు గల మిత్రుం డెందు నన్నముంబెట్లు నేమి గప్రు? మాటమా(త్రం వైనముగువ నోరాంపదు కొడుకు ఎట్టునె తలకొట్లనూరి యన్నది మేషాండమున్న దిచ్చేదొక్క తొట్టిగొడ్డది నీకుం దోలునేమి? ఎవ్వరింటికి బోయిన నేమి ఫలము ఉన్నచో నుండి సిరుల బెంపొాందుముయ్య 1 చిత్ర! అర్హముః చూమ, ఇంటికిన్‌ = మామగొరి యింటికి; పోవన్‌ = వెళ్ళగ్యా మంచి తీర్చము = మంచినీరు పుట్టదు = దొరకదు, అతడంత = అతనితో సమాసుకైన, కారువాడు = ఉప్పవి వాడు అతడె సుమ్ము = అతడే సుమ వుసుక కంచము = పుట్టెయే భోజన పాత్రముగా?; తోలు పుట్టుంబు = లోలే వలువగా? కల = కలవాడు; మిత్రుడు = నీకు స్నేహితుడు; ఎందున్‌, అస్నమున్‌, సెట్టున్‌ = ఏ పాత్రలో కూడు సెల్టగలడు? ఏమి కప్పున్‌? = మీద దేనిని కప్పగలడు? మగువ = భార్య; మాట మాత్రంబు

• వినన్‌ = ఒక్క నిమిషమైన్సా నోరు, ఆపదు = నోటిని నిరోధించడుు కొడుకు = కొడువైస మస్మధుడు; తిల కొట్తమూరి ౩౨ జగడగొండి; పెట్టున = భోజసము సెట్టునే, అన్ను + ఆది = అస ఎగొరైెన ఇంద్రునికి సంబంధించిపది; మేష + అండము = పాశ్పేలి వృషణము, ఉన్నది = ఉన్నది; ఇచ్చేది, ఒక్క = పాలిచ్చేది, ఒకే ఒక్క తొట్టిగొడ్డు = పండ్లు లేని ఆవు అది = దానిన్సి వీకున్‌, తోలున్‌, ఏమి = నీ యింటికి ళోలి "పెట్తునాయేమిటి? ఎవరి + ఇంటికిన్‌ = ఏ బందుగుల యింటికి; పోయిసన్‌ = వెళ్ళినసు, ఏమి ఫలము = ఏమి ప్రయోజసము? ఉన్నవోన్‌, ఉండి = ఉస్నచోటనే ఉండిపోయి; సిరులన్‌ = సంపదలతో; పెంపు + ఒండుము + అయ్య = గౌరవము పొందుము అవి వేడుకుంటునా నుం తాత్పర్యము: మామటైైస సముద్రుని ఇంటికి వెళ్ళకు. అక్కడ మంచినీరు కూడా పుట్టదు. అతడు పూర్తిగా ఉప్పనివాడు. మిత్రుడని ముక్కంటి ఇంటికి వెళ్లకు. అతడు నిత్య దరిద్రుడు. పుట్టిలో భోజసం సెట్టి తోలు వలువకట్ట్లు బెడతాడు, కన్నకొడుకు కదా అని మన్మధుని ఇంటికి వెళు, అతని భార్య రతి నోటికి అడ్డులేదు. అతడేమో (పేమ వ్యవహారాలలో ఇరికించి అందరినీ బాధిస్తూ ఉంటాడు. అతడు నీకు కూడదు పెట్టడు. అన్నగారైన ఇంద్రుడున్నాడే అతనికి మేషాండాలే అస్తి అతని పాొడియావు ముసలి కామధేనువు. దానిని నీకు ఇవ్వలేదు గదా. అందువల్ల అతనివి యాచించుట వృధా ప్రయాస. చుట్టాలలో ఎవరి యింటికి వెళ్లినా నీకు ఆదరం హక్కి. కాబట్టి చిరకాలం సుండి నీవు నివసించే ,శ్రీరాకుభంలోనే ఉండిపోయి భోగాలు అనుభవించు,

౦5 94. దుర్షనభంజనోద్యుక్త సుదర్శన ధారివే నీవు యథార్హముగను శాత్రవభయదనిస్వనపాంచజన్యభూ షితకరాంబుజుండనే సిద్దముగను నుత్తారిభేదనాయత్త కౌమోదకి నిజకరభరితమే నిశృ్యయముగ మోర విద్విడ్రక్తధారా(ర్షనందక సంధానపాణివే సత్యముగను సన్ను తామోఘబాణైక మ! చక్ర శయుండవే నమ్మ వచ్చునే స్వామి నిన్ను? చిత్ర... అర్హములు : స్వామి= దేవా? నీవు = నీవు; యథార్హముగను = నిజముగ్యదుర్జ్దన భంజన = దుష్టులను శిక్షించుటకు; ఉద్యుక్త= పూనుకొన్న; సుదర్శన ధథారివే= ' నుదర్శనము' అను చక్రమును ధరించిన వాడవేనా ?; సిద్దముగను = నత్యముగ్గా; శాత్రవ = శత్రువులకు; భయద = భయము కలిగించు; నిన్వన = ధ్వనికలిగిన; పాంచజన్య = *' పాంచ జన్యము' అను శంఖముచేత; భూషీత = అలంకరింపబడిన; కర + అంబుజుడవే = వద్మమువంటి పొస్తము కలవాడవేనా ?; నిశ్చ్వయముగన్‌ = తప్పక; మత్త + అరి = మదించిన శ(త్రువుల యొక్క; భేదన = నాశమునకు; ఆయత్త = సిద్దపడిన; కౌమోదకి = ' కౌమోదకి ' అనుగద; నిజకరభరితమే = నీ చేత తాల్పుబడినదా ?; నత్యముగను = వౌస్తవముగా; ఘోర = భయంక రులైన; విద్విట్‌ = శత్రువుల యొక్క; రక్తధారా = నెత్తుటి ధారలచేత; ఆ(ర్ర= తడిసిన; నందక = "నందకము' అను ఖడ్గము యొక్క; నంధాన= కూడిక కలిగిన; పాణివే = చేయికలవాడవేనా ?; సన్నుత = బాగ్గుగా పాగడబదిన; అమాఘబాణ = వ్యర్హము కాని బాణములచేత; ఏక = సాటిలేని; శాజ్నదడక్రఐ శాజ్మము అను గుండ్రని ధనున్వు కలిగిన శయుడవే = హన్తము కలిగినవాడవా ?; నిన్నున్‌ = నిన్ను; నమ్మవచ్చునే = నమ్మద తాత్పర్యము: స్వామీ। నిజముగానీవు శత్రువులను శిక్షింప బూనిన నుదర్శన మను చక్రమునూ శత్రువులకు భయము కలిగించు ధ్యనిచేయు పాంచజన్యము అను శంఖమునూ, శత్రువులను చంపుటకు సిద్దముగా నుండు కౌమోదకి అను గదనూ, శత్రువుల రక్తధారలచే తడియు నందకము అను ఖడ్గమునూ, అమోఘ బాణములు (ప్రయోగించు శాన్ల్‌ము అను ధనుసునూ పహాస్తములందు ధరించు క మన్నారాయణమూర్తివేనా ? అయితే జీర్లమైన నీ ఆలయమును ఉద్దరించు కొనవేమి ?

06 95 ఇల్లు రత్నాకరం బెన్నాల్లకును జాలు జీవనం బొరుల యాచింపలెనె? యంట షుహాలడ్మీ యెప్పుడుం దాండవం బొనరించు నొకండు నీకొసంగవలెనె? సరత లోలోన నిజ్షేసించు ధనము నెం చంగరాని దొకరింజేం జాపవలెనె? పంట పైరుల కాంవు కంటంగాయుచునుండు కోరికం బెజసొమ్ముం గొనంగవలెనె? ధాత్రి నవ్వరి రడ్షింపం దలంచినావొ కోరువారలచేం బూజంగొందు వింతె | చిత్ర క అక్హములు: ఇల్లు = ఉనికీపట్టు, రత్నాకరంబు (రత్న + ఆకరంబు) = మణులు పుట్టుచోటు (సముద్రము); ఎన్నాళ్లకును (ఎన్ని + వాళ్లకును) = ఎని ఎ దినములకైనను; చాలు = సరిపోవును; జీవనంబు = టబ్రరుకు తెరువ్వు ఒరులన్‌ = ఇతరులను, యాంంపవలెనె? = అడుగవలెనా? ఇంటన్‌ = నీ యింటిలో, మహాలక్ష్మీ = సంపదకు అధిదేవతయైన లక్ష్మీదేవి; ఎప్పుడు = ఎల్లప్పుడు; తాండవంబు + ఒనరించున్‌ = నృత్యము చేయుచుండును.; ఒకడు = ఇతరుడు; నీకున్‌, ఒసగవలెనె = ఇవ్వవలెనా?; స్ట్రిరతన్‌ = నిలకడగా; లోలోనన్‌ = అంతఃపురములో; నిషేపించు = దాచిన; ధనము = సొమ్ము; ఎంచగరానిది = లెక్కింపసాధ్యము కానిది; ఒకరిన్‌ ఇ పరులన్సు చేన్‌ చాపవలెనె = చేయి చాపి యాచింపవలెనా?; పంట ఫైరులకాపుజ సన్యరక్షకుచైన చంద్రుడు; కంటన్‌ = ఎడమ కంటిలో; కాయుచుండును = ప్రసరించుచుండును ధాత్రిన్‌ = భూమిపై; ఎవ్వరిన్‌ = ఏ భక్తులను; రక్షింపన్‌ = కొపొడగా; తలచినావా = కోరెదవో; కోరు .= వారినే కోరుము; వారలచేన్‌ = వాంచే్వే పూజన్‌, కొందువు = సపర్యను పొందగలవు; ఇంతె = ఇంతే సుమూ, తాత్పర్యము: న్వామి! రత్నములకు గనియ్రైన సముద్రం నీ యిల్లు. ఎంత కాలమైనా నీ జీవికకు సరిపోతుంది. నీ మందిరంలో కలుముల చెలి మహాలవ్మీ నిత్యమూ. విహరిస్తూ ఉంటుంది. అంతఃపురంలో సాతిపెట్టిన ధనం లెక్కకు అందనే అందదు. పంట పైరుల దొర చంద్రుడు సావార్తుగా నీ యెడమకను వ ఇంక నీకు ఇతరులను యాచింపవలసిన అక్కటి యేమున్నది? నీవు రక్షింపదలచిన భక్తులనే యాచించువారే నీకు కోరినడెల్లా ఇషారు.

ర్ప/ 96. అబ్టికన్యావివాహమహోత్సవము నాండు చూడలే దిచ్వోటం జూడం గలిగె జానకీకళ్యాణ సంభ్రమం బానాండు చూడలే దిచ్చోటం జూడం గలిగె భోజసుతోద్వాహ భూరివైభవ మందుం చూడలే దిచో్సోటం జూడం గలిగె శేవతీపరిణయ (శ్రీ, విలాసం బఫ్టు చూడలే దిచ్చోటం జూడం గలిగె ననుచునిట రాజ్యరమం బెండ్లయాడ నిన్నుం బ్రజలు సేవించి సంతోషభరితులైరి. చిత్ర... అర్హములు : అబ్టీకన్యా = లక్ష్మీదేవిని; వివాహ, మహా+ ఉత్సవము, నాడు = పెండ్తియాడు గొప్పు పండుగ దినమున; చూడలేదు = చూడలేక పోయినారము; ఈ, చోటన్‌: ఈ ప్రదేశములో; చూడన్‌, కలిగెన్‌ = చూడగలిగినామ్యు జానకీ కల్యాణ నంభ్రమంబు - సీతమ్మను వివహమాడు సంబరమును; ఆనాడు = శ్రే తాయుగములో, మిథిలానగరంలో; చూడలేదు = కాంచలేక పోయాము, ఇచ్చోటన్‌, చూడగలిగెన్‌; భోజనుతా + ఉద్వాహ = ఠుక్కిణీ దేవిని చేపళ్టు; భూరివైభవము = గొప్పసంపదను; అందున్‌ = ద్వారకలో; చూడలేదు = దర్శింపలేకపోయాము. ఇచ్వోటన్‌, చూడగలిగెన్‌; రేవతీ పరిణయ ,న్రీ విలాసంబు = రేవతీ దేవిని ఉద్వాహమాడే శోభాకరమైన శృంగారచేష్టను; చూడలేదు = కను గొనలేకపోయాము, ఇచ్ఫోటున్‌, చూడగలిగిన; అనుచున్‌ = అని పలుకుచు; ఇటున్‌ = ఇక్కడ ( శ/కాకుళ త్నేత్రంలో ) | రాజ్యరమన్‌ ॥ రాజ్యలత్మీని; "పెండ్తియాడన్‌ = వి వాహమాడుచుండగా; ప్రజలు = జనులు; నిన్నున్‌, సేవించి- నిన్నుకొలిచి;ి నంతోష. భరితులు + ఐరి = సంతసముతో నిండినవాతు అయినారు సుమౌ. తాతృర్యము ; పూర్వయుగాలలో నీవు లక్ష్మీ దేవిని సీతమ్మను, రుక్మిణీ దేవిని, రేవతీ దేవిని పండ్లాడే ఉత్సవమును మేము చూడలేక పోయాము. ఇప్పుడు (శ్రీ/కాకుళ శ్నత్రంలో రాజ్యరమను సెండ్దాడే ఉత్సవాన్ని చూడగలిగాము అని పరస్తుఠం భాషించుకొంటూ ప్రజలు నిన్ను ఫూజించి సంతోషంలో మునుగితేలుతున్నారు నుమా.

908 4 ఆఅఫిలతోక స్టాపసనాచార్యమణి వయ్యు నిజభక్త గురునిచే నిలుపుకొన్న ద వాన ట్య సిక్ష*ళ శ కే ళల గర్భస్రతాఎక కమలజాండుడ వయ్యు నాండుకోఐలను జెల్యొందుచున్న బహుచరాచర భూతపరిపాలకుడ వయ్యు భకారితార్హము ల్పల్టుచున్న హరోపతుర్ముఖ దేవతా గోచరుడవయ్యు చెప్పుడు దర్శనం బిచు చున్న నిన్ను సేవింపనెవ్వరో! సెన్నిధాన మెదుట నుండంగ గనుమూనసి యేగువారె? 11 చిత్ర ॥॥ అర్హములుః అఫిలలోక స్టాపస ఇ సమస్తలోకాలసు స్టాపించిస; ఆచార్యమణేవి + అయ్యిన్‌ = గరువర్యుడవు అయిసప్పుటికిన్సి విజ భక్త గురునిచేన్‌ = పొంత భక్తుడసు గరువుచెతి; నిలుపుకొస్నన్‌ = ప్రతిష్టింపబడిసప్పటికిని గర్భసిత = కడుపులోసుండిస్క్య అనేక్క కమలజ శ అండుడవయ్యిన్‌ = పెక్కు బ్రహ్మాండములు కలిగిసవాడ వైబసపుటికి, ఒంచు వోఎలసు = ఒక గుడిలో చెల్వు + ఒండుచున్నన్‌ = ఒప్పుచున్నప్పుటికీ బహు = "సక్టు; దర+ఆచర, భూతి=తిరుగుపవ్కి తిరుగనివి అసు రెండు రకములైన ప్రాణులకు పరిపాలకుడివు + అఆయ్యున్‌ = ఏలికవు అయినప్పటికిని; భక్త + ఆఅర్పితి + ఆఅర్హములు = బత్తులచే ఇవబడు వస్తువులు, పట్టుచున్నన్‌ = వైకాసుచున్నప్పుటికిని హర్క చతుర్ముఖ దేవతా = 9వుడు. బ్రహ్మ మొదలగు వేల్పులకు; ఆగోచరుడవు = అయ్యున్‌ + మనస్సు చేతను ఇంద్రెయుములచేతిసు (గ్రహింపరాని వాడవు అయిసప్పుటెకిని ఎప్పుడు = ఎల్లట్టుడు. డర్శసంబు ఇచ్చుచున్నన్‌ =కనిపించుచున్నప్పటికిని సెన్నిధాసము (ఎడ్ద + విధానము) = గొప్ప నిషేపషము, ఎదుటన్‌, ఉండంగన్‌ = ముందటిసుండగొ; కసుమూసి = కసులు మూసికొవి; ఏగువారె?=వెళ్లి పోవుచున్నారా? నిన్నున్‌ = నిస్ను; సేవింపన్‌ = కొలువగాా. ఎవ్వరో తొత్పర్యముః- సమస్త జగముల స్టితికి నీవు హేరుభూతుడవు. అయినా భక్తుడిలీ గురువుగా మన్నిస్తావు. అనేక సహస్ర కోటి బ్రహ్మాంచాలను నీవు ఉదరంలో భరిస్తావు. అయినా చిన్న గుడిలో నివసిస్తావు. స్టావర జంగమార్మకమైన ప్రాణికోటికి నీవు ఏలికవు. అయినా భక్తురిచ్వే సో పదార్దాలను స్వీకరిస్తావు. ముక్కంటికీ, నలువకు కూడా నీవు గోదరింపవు. అయినా మానవులకు నిత్యమూ దర్శనమిన్తావు. ఎల్ల ఎదుటనున్న పెడ్డ నిధివి నీవు. అయినా జనులు నిన్ను చూడకుండా, పూజించకుండా వ్లిపోరున్నారు సుమూ,

99 98, కైలాస మేరు సంకాశ నాగాశన స్క్కంధంబు పై రథోత ఎనము గల్గం జందనమందార సంతానకల్పక వనముల మృగయోతృవమ్ము గల్ల రంగతృయఃపయోరాశి వీచికలపై వర్లింప డోలోతృవంబు గల్ల బహుఫణారత్న శుంభద్యుజంగమ భోగ వసతిం బర్యంకోత్సవంబ్పు గలం బరకృతోతృవ మిచ్చట బ్రాంతె నీకు భక్తజనులకు నేత్రోతృవంబె కాని. చిత్ర.... అర్హములు $= కైలాస = వెండికొండతో; మేరు = బంగారు కొండతో; సంకాశ = సమాన మైన; నాగ+ ఆశన = గరుత్మంతుని యొక్క; స్కంధంబుపైన్‌ = భుజము మీద; రథ + ఉతృవము = రథంపై ఊరేగుట; కల్లన్‌ = సిద్దించుచుండగా; చందన, మందార, సంతాన, కల్పక వనములన్‌ = మంచి గందపు పట్లు, మందార వృక్షములు, సంతాన వృషములు, కల్పవృషములూమొ,నవి గల వనములందు; నృుగయా + ఉత్సవము = వేటాడుట అనే పండుగ; కల్షన్‌ = 'ప్రాప్తించగా; రంగత్‌ = ఒప్పుచున్న; పయఃపయోరాళి + పాలసము (దపు; వీచికలపై = అలల మీద; వర్షింపన్‌ = ఎన్నదగిన; డోలా + ఉత్సవము = ఉయ్యాలలో ఊగే పండుగ; కల్లన్‌ = లభించగా; బహు= అనేకములైన; ఫణారత్న = పడగల మీది రత్నములతో; శుంభత్‌ = (ప్రకాశించే) భుజంగమ = సర్బరాజము యొక్క; భోగవసతిన్‌ = పడగల స్తానం పై; పర్యంక + ఉతృవంబు = పాను ఎపైపరుండే ఉత్సవము; కల్లన్‌ = ఉండగా; ఇచ్చటన్‌ = ఈలోకంలో; పరకృత = ఇతరుల చేత చేయబడు; ఉత్సవము = రథోత్సవము మొ నవి; భక్త జనులకు = భక్తులైన వారికి మాత్రమే; నేత్ర+ ఉత్సవంబె = కనుల పండువు; కాని = అంతేకాని; నీకున్‌ = భగవంతుడవైన నీకు; (బ్రాతి+ ఎ: గొప్పా? తాతృర్యము :;= కొండంత గరుడిపై నీవు విహరిస్తావు. కల్పవృక్షవనాలలో వేటాడతావు. పాలమున్నీటి కెరటాలపై ఉయ్యాలూగుతావు. శేషశయ్యపై శయనిస్తావు. అలాంటి నీకు మానవులు భూలోకంలో చేసే రథోత్సము మొ.నవి ఏపాటి. భక్తులు చూచి ఆనందించటానికే అవి జరుపుతారు అంతే.

100 99. కోరిక లీను వైకుంఠంబులోని లో నగరిలో నామూల నవ్వదివ్య సౌధంబుదాపలి సరనమందారవ నాంతరానుుత సరఃస్రాంతచం(ద్ర కాంతోపలోత్సల కల్పితపర్యంక నకల పౌభాగ్య లక్ష్షణనివాస లవ్ష్మీ మనోజ్జ విలాసవశీకృత సంభోగ సామ్రూజ్యసంతతాభి రామమూర్తికి వాంఛేతర ప్రసంచ మేమి గావరె లీలార్హ మింతెకాని, చిత్ర.... అర్హములు ;-= కోరికలు + ఈను = కోరిన కోర్కెలను తీర్చు; వైకుంఠంబులోని = వైకుం ఠము నందలి; లోనగగ్యలోన్‌ = అంతః వురములో; ఆమూలన్‌ = ఒక చాటైన ్రదేశమున; నవ్యదివ్య సౌధంబు = కొత్తదైన, మనోజ్ఞమైన, భవనమునకు; దాపలి = ఎడమవైపున ఉన్న; సరస = రమణీయమైన; మందార వన+ అంతర = కల్చవృక్షముల యొక్క తోపులో; అమృత సరః(ప్రాంత = మంచినీటి కొలనుదరి; చం[(ద్రకాంత + ఉపల = చం(ద్రకాంతమణుల తో; ఉత్పల = కలువపూవులతో; కలి ఏత పర్యంక = నిర్మించబడిన పాన్వుపై; లఖ్నీ మనోజ్ఞ = లత్ష్మీదేవి యొక్క మనస్సును దోచుకొను; విలాసవశీకృత = శృంగార చేష్టలకువశమైన; సంభోగ సామ్రాజ్య = నురత సామాజ్యముచే) సంతత = ఎల్లప్పుడు; అభిరామమూర్తికిన్‌ = మనోహరమైన రూపము గలవానిక్సి వాంఛా + ఇతర, ప్రపంచము = అ న్యకాంక్షల నమూహము; ఏమి కావలెన్‌ = ఎందుకు; లీలా + అర్హము = నటనకొటుకే; ఇంతెకాని = ఇంతే; తాత్పర్యము ;= భక్తులు కోరిన కోర్కెలు సిద్దించు వైకుంఠపురంలోని అంతివురంలో ఒక మూల నున్న మేడకు ఎడమవైపున సుందర మందార వనంలో మధురజల పూర్షమైన సరోవరం తీరంలో చంద్ర కాంతమణులు చెక్కి, కలువ పూవులు పజచిన శయ్యపై లశ్మీదేవితో సురతసుఖాలలో తేలియాడే భగవంతుడికి ఇతర సుఖాల అవసరమేమిటి ? కేవలం వినోదం కొజుకే కాదా.

101 100. గుజుతుగ సర్బక్తకోటికీ నాటికి విడరాని బహుబుణస్తుండవు నీవు "సేవకు లన్నెన్ని త్రోవలంజనుచున్న వదలక యనునరించదవు నీవు నిజరాను లొత్మేచ్ళ విలిసి రెచ్సో నిన్నుం దొలంగ కచ్చోటనే నిలిచె దీవు గ్రితు లంబలియు నైనంజేం జూవనది యెంతొ యమృతభోగంబుగొ నలరె దీవు జగములన్నియు నీకు వశ్యము లటంటి వీవు నిజదాసవశ్వుండ వెంత ఘనత? చిత్ర... అర్హములు ; గుజుతుగన్‌ = నిజముగా? సత్‌, భక్తకోటికిన్‌ = శ్రేస్టులైన భక్తుల నమూహ మునకు; ఈనాటికిన్‌ = ఇప్పటికి కూడ; నీవు = నీవ్వు) విడరాని = విడిచిపెట్టరానిి బహు బుణస్తుడవు = మిక్కిలి బుణపడీ యున్నవాడవు; సేవకులు = గాసుల్కు ఎన్ని + ఎన్ని, (త్రోవలన్‌ = పెక్కుదారులను; చనుచున్‌ = ఉన్నన్‌ = అనుసరించుచున్నప్పటికినీ; నీవు = నీవ్వు వదలక = వారిని వదలిపెట్టుక; అనుసరించెదవు = వెంబడించెదవు; నిజదాసులు = నీ భక్తులు; అత్మ + ఇచ్చన్‌ ద తాముకోరినట్లు; నిన్నున్‌ 5 నిను ష్‌ ఏ చోన్‌ = అచ్చటి; నిలిపిరి = నిలిపినారో; ఆ- చోటన్‌, ఏ= అచ్చటనే; నీవు? నీవు; తొలగకన్‌ = ప్రక్కకు పోకుండ; నిలిచెదు= ఉండెదవు; శితులు = ఆశ్రయించినవారు;. చేన్‌ = తమచేతిలో; అంబలియున్‌, ఐనన్‌ = గంజినయినా; చూపన్‌ చూపగా; నీవు= నీవు అది, ఎంతొ = అది మిక్కిలి; అమృత భోగంబుగొన్‌ = అమృతము అనే భోగ(ద్రవ్యముగా; అలరెదవు = సంతోషింతువు; జగము లన్నియున్‌ = సమస్తలోకములు; నీకున్‌ = నీకు; వశ్య్వములు = లోబడినవి;ి అట -+ అంటివి: అని అన్నావు; ఈవు= నీవు నిజదాన, వశ్యుడవు = నీ భక్తులకు లోబడెదవు; ఎంత ఘనత = ఎంత గొప్పతనము ? తాతృర్యము : నిజమైన భక్తులకు నీ వెప్పుడదూ బుణపడీి యుందువు. భక్తులు వివిధ మార్గములను అనునరించినప్పటికీ వారిని వదలిపెట్టవు. దాసులు తాము కోరిన చోట ప్రత్ఫించితే స్తిరంగా అక్కడే ఉంటావు. ఆశ్రితులు అంబలి నివేదించినా అమృతంగా భావిస్తావు. లోకములన్నీ నీకు వశమై ఉంటవి. నీవేమో భక్తులకు లోబడి ఉంటావు. ఇది చాలా గొప్ప విషయం కదా,

102 101 వెనుక వేసికొని యుర్వీనాథకోటులు "ప్రింధవుంగావంగం జాలినారె? ధరనేయుం దనసుతుశిర మెవ్వండతండీల్ల శాసించి సింధురా జోసినాండె? సాటించు నా సర్వసైన్యంబులనింగర్లు చే శకినరు నేయం జెస్పినారె? పరులచే నొవ్వని పంతంబు గల భీష్ముం డర్దునాస్త్రంబుల కాగినాండె? మనుజయత్నంబు, బలమెంతనూత్ర? నీవు నిజము కరుణించునాతండే విజయుండరయ క చిత్ర అర్జ్హములుః వెనుకవేసికొని =అభయమిచ్చి ఉర్వీనాధ కోటులు = రాజ సమూహములు; 'సైంధవున్‌ = జయద్రధుని (కారవుల చెల్లెలగు దుస్సల మగవి) ; కావంగన్‌, చాలినారె? = రక్షింపజాలినారా ; తససుతు శిరము = తన కొడుకు తలపు $; ఎవ్వడు ధరన్‌, ఏయున్‌ = ఎవ్వడు నేలపై పడపవైదునోో అతడు, ఈల్గన్‌ = వాడు చావగా? శాపించి = శపించి సీంధురొజు = 'ప్రింధవుని తండ్రీ ఓపినాడె? = సమర్హుడైనాడా? చాటించు = కర్లుని శక్తినే అర్జునుడు చచు ఏపని ఘోషించిన ఆ సర్వసైస్యంబులు = సమస్త కౌరవసైనికులు; అనిన్‌ = యుద్దములో, కర్షు = కర్ణుని చే శక్తిన్‌ = చేతమున్న శక్తితో పరున్‌, ఏయిన్‌ = అర్జునుని వధింపగాః చెప్పినారె” = తెలియజెప్పగలిగినారా?; పరులచేన్‌ = శత్రువుల చేతిలో నొవ్వవి = చావని పంతంబు కల = ప్రతిజ్ఞ గల,; భీష్ముడు = భీష్మాచార్యుడు; అర్జున్నాస్త్రుంబులకున్‌ = అర్జ్హుసుని బాణముల ముందు; ఆగినాడె? = నిలువబడగలిగినాడా?, మసుజ యత్నింబు = నూసవుని ప్రయత్నము = బలము= బలిమి; ఎంత మాత్రము? = ఏ పొటిది? ఈవు = నీవు కరుణించు నాతడే = కనికరించు వాడ్వే. అరయిన్‌ = ఆలోచింపగా; విజయిడు = గెలుపునొందు వాడు ; విజము = సత్యము, తాత్పర్యముః-నీ (ప్రాణానికి మా ప్రాణం అడ్డు వేస్తాము అని అభయదానం చేసిన రాజ సమూహాలు సైంధవుని కాపాడలేక పోయాయి. తన పుత్రుని శిరస్సు మహిపై పడకొట్టువాడి శిరస్సు వేయి ముక్కలవుతుంది అని శపించిన వృద్ద ష్షత్రుడు ( సైంధవుని తండ్రి తన కొడుకును రక్షింపలేక పోయినాడు. ఇంద్రదత్తమైన మహాశక్తితో కర్ణుడు అర్జునుని నేల కూలుస్తాడు అని డచ్చాలు కొట్టిన కౌరవ సైనికులు అర్జునుని శక్తితో వధించు అని యుద్దభూమిలో చెప్పటం మరచిపోయారు. స్వచ్భంద మరణమే కాన్మి ఇతరుల చేతిలో మరణం లేని భీష్ముడు అర్జునుని శరములను నిరోధింప లేకపోయినాడు. దైవం ముందు పౌరుషమూ, బలమూ ఏ మాత్రమూ పనికి రావు. స్వామీ! నీ దయ ఉంటే తపు ఎవడూ జయము పొందలేడు. ఇది ముమ్మాటికీ నిజము.

103 102 జనితరంగా సారసంసరణాద్దినే తటీదరింపగ లేక యెజుక గలిగె జేసట్టి దరిజేర్తువాపదుద్దారి వీ వనుచుగుయ్యిడుచున్న నభధభయదాన మీక యపేక్షించె దింత దయాచ్చిని; యితర కార్యభరం బదంతయున్న శరణాగతులబ్రోచు బిరుదు నీకున్నదే కరిరాజుబ్రోవ నిందిర రహస్య కేళి సంహర్షి తఆాంతరంగికుడవయ్యు రసును జేకొని వేంచేయు అవ్వయేమి? 8 చిత్ర [ అర్హముః జనితరంగ = పుట్టుకలు అవనే అలలతో, అపార =ఆవలి దరిలేని, సంసరణ+ అల్చిన్‌ =సంసారమనే సముద్రముసు;ు ఏతటిన్‌ = ఏ సమయముసందుము; తరింపగలేక=దాటజాలక; ఎటుక కలిగెన్‌ = జ్ఞానము కల్గిగెసు. చేపట్టి = చేరదీసి దరిన్‌, చేర్తువుఐబర్ద్డుసకు చేరుస్తావ్యు ఆపత్‌ = ఉద్దారివి = ఇదడుమల సుండి విడిసిస్తావ్యు అనుచు=అని భావిస్తూ; కుయ్యి + ఇడుచున్నన్‌ = మొటసెట్టుకొసుచున్నప్పుటికినిి అభయ దాసము, ఈక = భయిము లేదు అవి చెప్పకుండా ఉసేక్షించెదు = అశ్రద్ద చేస్తున్నావు ఇంత = ఈ పాటి దయా + అద్లివి = దయా సముడ్రుడవు ఇతర కార్యభరంబు= వేరే పనుల ఒత్తుడ్యు అది ఎంత ఉనన్‌ = అది ఎంత అధికమైనప్పటికీ శరణ+ఆగతులన్‌ = రక్షణను గోరి వచ్చిన వారిని; ప్రోచు = రక్షించు బిరుదు=సామర్ద్వము, నీకు + ఉన్నదే = నీకు ఉన్నదే కదా? ఇందిర=లమ్మీదేవితో;, రహస్య కేళిన్‌ = సురత ్రీడచే; సంహర్షిత = మిక్కిలి ఆనందించిన, ఆంతరంగికుడవు, అయ్యిన్‌-మనస్సు గలవాడవు అయినప్పటికిని కరిరాజున్‌, '్రోవన్‌ = గజేంద్రుని రక్షించుటకు; రమసు = లక్ష్మీ దేవిని; చేకొని = తోడ్కొని వేంచేయి = వెళ్ళు అవ్వ ఏమి = వింద ఏమిటి? తాత్పర్యము: జనన మరణ పరంపర అనే సముద్రాన్ని దాటటం అసాధ్యమని నేను తెలుసుకొన్నాను. ఆదరించి, ఆపదలు తొలగించి నన్ను భన సముద్రమును. దాటిస్తావని ఆశించి నీకు మొణు సెట్టుకున్నాను. కాని ఇంత వరకూ నాకు అభయ దానం చేయకుండా నీవు బొదాసీన్యం వహించావు. ఇంతేనా నీ దయ? అన్య కార్యాలు ఎన్నో చేయవలసిన పూచీ నీకు వున్నప్పటికీ శరణాగతులను రక్షిస్తావట. అయితే మాత్రం లన్మీదేవితో రహఃశేళిలో తృస్తిచెంది కూడా కరిరాజును రక్షించటానికి ఆమెను కూడా తోడ్కొని వెళ్లినావని అందరూ నిన్ను తప్పు పట్టుతున్నారు. ఎజచి తింటూ ఎమ్ములు మెడకు కట్టుకుంటారేమిటయ్యా?

103. ఆగామి సంచిత (ప్రారబ్బముల టుండ ఈ జన్మమందు నే నెల్లవేళ నఘములే చేసితి నన్నియుష్మత్వ్సుథా సదృశ నిర్హరుక జాయనౌాన ప్రనరింపవల్కె నే నపారదురిత వారిధిం దరియింపవలెంగొని గతి యిత;ః సర మెటుంగను భక్తసాలనాంక ! శేషసర్యంక! రాజ్యలక్ష్మీ సహాంక ప్రధననిశ్శంక! యదుకులాంబుధిశశాంక! చిత్ర అర్హములు ;- ఆగామ్మి నంచిత ప్రారబ్దములు= ఆగామి, నంచితము, ప్రారబ్దము, అనుమూడు విధములైన కర్మమును; అటు+ ఉండన్‌ = అలా ఉంచి; ఈ జన్మము + అందున్‌ = ఈపుట్టువున; నేను + ఎల్లవేళన్‌ = నేను ఎల్లప్పుడును; అన్ని=న రమూూ అఘములే = పాపములే చేసితిని = చేసినాను, యుష్మత్‌ = నీయొక్క; నుధాసదృ శ= అముృతముతో సమానమైన; నిర్దేతుకు జాయమాన = కారణములేకుండా పుట్టిన; కరుణాకటాత వీక్షణము = దయచిందు కడకంటి చూవ్వు; ఎంచన్‌ = తలపగ్యా; ఎవ్వుడో = ఇంతకుముందు ఎప్పుడో; ్రనరింపవలెన్‌ = వ్యాపింపవలెను; నేను = నేను; అపారదురితవారిధిన్‌ = ఆవలి దరిలేని పాపము అనే సము(ద్రమును; తరియింపవలెన్‌ = దా టవలఠెను; కాని= ఆంతేకాని; ఇతః పరము. ఎటుంగను = ఇంతకంటు అన్యమైనది నాకు తెలియదు; భక్తపాలన + అంక = భక్తరక్షణము బిరుదుగా గలవాడా [; శేషపర్యంక = శేషుడను సర్పరాజు పడకగా గలవాడా; రాజ్యలక్ష్మీనహ + అంక = రాజ్యలవ్మీతో గూడిన ఒడి కలవాడ; (ప్రధాన నిశ్శంక = యుద్దమునందు జంకులేనివాడాా యదుకుల * అంబుధి శశాంక = యదువంశమనే సము(ద్రమునకు చందమామ అయినవాడా | తాత్పర్యము :- ఆగామి, సంచితము, ్రారబ్బము అను మూడు విధాలైన కర్మముఠల మాటు అలా ఉంచి ఈజన్మలో నేను చేసిన వన్నీ పాపాలే. అవ్యాజమైన, అమృతం వంటి నీ కరుణా కటాక్ష వీక్షణాలు వూర్వమే నా మీద ప్రసరించి, నేను అంతులేని పాప సముద్రాన్ని దాటి ఉండవలసి యున్నది. నీవు తప్ప నాకు మచొక గతిలేదు,

105 104. ప్రాణులకర్మముల్‌ పరికింపం బదునల్లు రంత ధర్మ దేవత లవి లిఖించి చిత్రగుప్తులు లెక్క "సయుదురంట యవి ధర్మ రాజాదుల దండ నువబి బాధించి నరకకూపములయందుం (ప్రోయింతురంట యట్టి దుర్గతిం దప్పింప దకుండ వాపన్న రకకుండవు త. కలవు కల వని నిపాదకమలములకు ఆహ్హములు:. ప్రాజుల కర్మముల్‌ = జీవులు చేయిపాస పుణ్యములస్తు పరికింపన్‌ = పరిశీతించుటకు, ధర్మదేవతిలుఐ ధర్మ జేవతిలు పదునాల్లురు + అటు = సదునాల్లురు ఉందురని అందుర్కు అవి లిఖించి = ఆ సాప పుణ్యములసు పద్దు వ్రాసి చిత్ర గుప్తులు = చిత్ర గుప్తులవారు లెక్క చేయుడుర్కు అట =. అెక్కింతురని అందురు. అవి = వాటిని (పాప పుణ్యములస్సు ; ధర్మరాజు

• ఊఅఆడుల = యమ ధర్మ రాజు మొదలగు వారి దండన, ఉనిచి = సమీపముస ఉంచ్వి చేసిస వారిచేన్స్‌ చెప్తేంచి = ఆ పాప పుణ్యములు చేసిస జేవులతో వాటిని నోట చెప్పించి భటులచేన్‌, బాధించి = యమ భటులచే, హింసింప జేసి సనరకకూపములుు అందున్‌ = సరకము సందలి బావులలో; గ్రోయింతురు, బటు = నెట్టింతురని అందురు, అట్టి, దుర్గతిన్‌ = అటువంటి ఆఅపడపు, తిపి ఎంపన్‌ = తొలగించుటకు; దతుడవు = సమర్దుడవని; ఆపన్న రష్శకుడనవు = ఆపద పొందిన వారిని కాపాడు వాడను; కలవు కలవు అం =. తప్పక ఉన్నానోని నీ పాద కమలములకున్‌ = నీ పద్మముల వంటి పాదములకు శరణు నరణు, అంటిన్‌ = రక్షింసవేడు కొంటిని అభయింబు, ఒసంగుము, అయ్యి = భయముసు తొలగించుము. అర్హములు: పదునల్లురు ధర్మ దేవతలు ప్రాణుల పాప పుణ్యములు కనుగొందురని,

చిత గుప్తులు వాటినొక పుస్తకములోనికి ఎక్కించి లెక్కపెట్టునని, వాటిని యముని బంత పెట్తి జీవులచేత చెప్పించి ఒప్పించి, యమకింకరులచే బాధ పెట్టించి నఠక కూపములలో టత్రోయింతురని అందురు. అటువంటి దుర్షశ నాకు కలుగకుండ తప్పించి రక్షింప జాలీన వాడవు నీవే అనె నమ్మి వి పాదకవమలములను శరణు చేగితిని. నాకు అభయమిమ్ము..

106 105. పూర్వకవీంద్రుల పుణ్యఫలం బేమొ సాషాత్కరించి యస్మత్సరంబు గా గద్యపద్యముల్‌ గల్పించు మనినీవు వర మొసంగితి వంద్రు వాంఛంజేసి నేర్చినట్లుగ నేను గూర్చి కవిత్వంబు నీకంకితముంజేసి నెనరుదోంసం కేదోయి యొగ్గిన (శ్రీ,పొాదరజ మింత నామీందం బారనీవేమిసొమి | కృపకుం బాత్రముంజేయు మక్షీణభాగ్య లక్ష్షణాంచిత పాదపల్లనకరాబ్ద చిత్ర... అర్హములు ; సామి= స్వామీ[; పూర్వకవి + ఇంద్రుల = పూర్వ కవీశ్వరులు చేసిన; పుణ్య ఫలంబు + ఏమొ = పుణ్యము యొక్క ఫలితము ఎటువంటిదో; నీవు, సాక్షాత్కరించి = నీవు ప్రత్యక్షమై; వాంఛన్‌ చేసి: కోరి; అన్మత్‌, పరంబుగాన్‌ = నాకు అంకితముగొా; గద్య పద్యముల్‌ = గద్యములు, పద్యములు; కల్పించుము అని = రచింపుము అని; వరము + ఒనం గితివి : వరము ఇచ్చినావు అని; అండ్రు = పెద్దలు అందురు; నేనున్‌ = నీ భక్తుడనగు నేనును; నేర్చిన, అట్టుగన్‌ = చేతనైనట్ట్లు; కవిత్వంబున్‌ = కైతను; కూర్చి= అల్లి; నీకు, అంకితమున్‌, చేసి= నీకు సమర్పించి; నెనరు, తోపన్‌ = (ప్రేమ పొడమగా; చేదోయి, ఒగ్గినన్‌ = కేలు జంటపట్టుగా; (శ్రీ పాదరజము = (శ్రీకరమైన నీ అడుగల దూళి; ఇంత = కొంచెము; నా మీదన్‌ = నాపై; పాఆనీవు, ఏమి = ప్రసరింపనీయవు, ఏల; అక్షీణ, భాగ్యలక్షణ అంచిత తటుగని శుభలక్షణములతో నొప్పు; పాదపల్లవ కర + అబ్జ=చి గుళ్లవంటి పాదములు, పద్మముల వంటి చేతులు కలవాడా !; కృపకున్‌, పాత్రమున్‌ చేయుము = నీ దయకు అర్హునిగా జేయుము. తాతృర్యము : స్వామీ! పూర్వ కవీంద్రుల అదృష్టమెటువంటిదో కాని, నీవు కోరి వారికి ప్రత్యతమై నీ పేర కవిత్వము చెప్పుమని అడిగినావట।! నేనుకూడ యధాశక్తి కవనము అల్లి నీకు అంకితముచేసి, దోసిలి ఒగ్గినాను. శుభప్రదమైన నీ పాద ధూళికొంచెము నాపై (ప్రసరింప జేసి నన్ను ధన్యుని జేయుము.

107 146. కావ్యదోషము లెటుంగని మత్క విత్వంబు విదృన్నుతంబుం గొనించినావు బహిరంతరింద్రియపరిశుడ్ది లేని నా తలంపులోసల వచ్చి నిలిచినావు వుణ్యకర్మ మొకింత పూని సేయనినన్నుం బెద్దలచేత మెప్పించినావు వురుష ప్రయత్నంబు గుణుతెటుంగని నన్ను భక్తి గల్గంగం జేసి బ్రోచివావు పతితుం జేపట్టినావు; చేపట్టినందు క్రన్యగతిం బోవనీయకు మూర్తరక్ష! చిత్ర... అర్ధములు : కావ్యదోషంబులు = (గ్రంధరచనలో దొరలు దోషములు; ఎజుంగని = తెలి యని; మత్‌, కవిత్వంబున్‌ = నా కైతనుు విద్వత్‌, నుతంబున్‌ = పండితులచే పొగడ బడిన దొానినిగా; కొవించినావు = చేసినావు; వచ్చి వ్‌ విచ్చేసి; బహిర్‌ (| అంతర్‌ ॥| ఇం(ద్రియ = బయటి, లోపల ఇంద్రియముల; వరిశుద్దిలేని = మిక్కిలి న్వచ్చతలేని; నా తలపు లోపలన్‌ =నా మనస్సులో; నిలిచివావు = స్పిరముగా నిలిచిపోయినావు; పుణ్యకర్మము = పుణ్యము కలిగించుపని; ఒకింత = కొంచెమైనను; పూనిచేయని = పట్టుద లతో చేయని; నన్నున్‌ = నన్ను; పెద్దలచేత మెప్పించినావు = పూజ్యులు మెచ్చుకానునట్లు చేసినావు; పురుష (ప్రయత్నంబున్‌ = పురుష కారమును; గుటుతు, ఎటుంగని నన్నున్‌ = తెలిసికొనని నన్ను; భుక్తి కల్లగన్‌, చేసిఐ భోజనము లభించునట్టుచేసి; ప్రోచినావు = పోషించినావు; ఆర్తరక్ష = కష్టములల్‌ోోన్నవారిని కాపాడువాడా |; పతితున్‌ = (భ్ర ష్టుడవై గనన్ను; చేపట్టినావు = ఆదరించినావు; చేపట్టినందుకు = ఆదరించితివి కనుక; అన్యగతిన్‌ = మజీయొక (త్రోవను; పోవనీయకు = వెళ్లనీయకుము. తాత్పర్యము : కావ్యదోషములంటే ఏమిటో నాకు తెవియవు. నాకైతలో ఎన్నో దోషములు దొరలియే యుండును. అయినా నా కవనమును విద్వాంసులు కొనియాడినారు. బాహ్యేంద్రియ శుద్ది, అంతరిం[ద్రియ శుద్దిలేని నా హృదయములో (ప్రవేశించి అందే స్పిరముగా నిలిచిపోయినావు.. నేను ఇంతవజకు పూనుక్‌ని ఎట్టి పుణ్యకార్యములు చేయలేదు. అయిననూ పండితులు మెచ్చుకున్నారు. నేను పురుష ప్రయత్నము యొక్క ఆవశ్యకతను గుర్తించలేని సోమరిని. అయినా నాకు అన్న పానాదుల్‌ నగి దైన్యము లేకుండ చేసినావు. అంతా నీదయ. ఆర్తరవ్షాపరాయణా। నేను పాపిని. అయినా నన్ను చేరదీసినావు. ఇకపై చెడ్డ దారిని పోనీకుండ నన్ను కాపాడు భారము వీదే సుమా।

108 107. శబరి యెంగిలి పండ్లు చవింజూచు ననుకంస కుబ్బ గందము పూంతం గొన్నకరుణ పాంచాలి కోర సొసడిన దయారతి నగోపమ్మ యుగ్గుంబాల్‌ (గ్రోలుకృవను నూలికుం డొసంగు తోమూలళెం దాల్ఫిన (పేమ ద్యిజుని కొంగటుకులు దిన్నకూర్మి గుహుందు పాదములు కద్గుట కుబ్బు నెనరును నుడుత దాస్యమునకుం బొడము (పేమ శతక మంగీకరింపుము జగతి జనకుం డర్భ కావ్యక్త భాషల నలరి నట్లు, చిత్రం... అర్హములు :- శబరి, ఎంగిలివండ్లు= శబర జాతిన్రీ యెంగిలి చేసి యిచ్చిన పండ్లు; చవిచూచు = రుచిచూచిన;ు అనుకంపన్‌ = కనికరముతో; కుబ్దః గుజ్జాదాని గందము పూత = నానావిధలేపనములు; కొన్న, కరుణన్‌ = (గ్రహించిన, దయతో; పాంచాలి కోరన్‌ = ద్రౌపది వంటపాదత్రలో; సొవడీన= భుజించిన దయారతి= దయయందలి ఆసక్తితో; గోపమ్మ = గోపిక; ఉగ్గుబాల్‌ = చనుబాలతో రంగరించిపెట్టిన ఆముదము; (కోలు కృపను = త్రాగిన దయతో; మాలికుడు = పూలదండలు కట్టువాడు; ఒసగు= ఇ చ్చిన; తోమాలెన్‌ = ఆకులు, పువ్వులు కూర్చికట్టిన దండను; తాల్చిన (ప్రేమన్‌ = ధరించిన కూర్మితో; ద్విజుని = బాహ్మాణుని; కొంగు + అటుకులు = కొంగుననున్న అటుకులు; తిన్న, కూర్మిన్‌ = తినిన స్నేహముతో; గుహుడు = గుహుడను బోయవాడు; పాదములు కడ్గుటకున్‌ = కాళ్లు కడిగినందులకు; ఉబ్బు, నెనరునన్‌ = పొంగిన దయతో; ఉడుత దాన్యమునకున్‌ = ఉడుత చేసిన సేవకు; పొడము, (ప్రేమన్‌ = పుట్టిన, (ప్రేముడితో; జగతిన్‌ = లోకములో; జనకుడు = కన్నతం(్రీ అర్భక: శిశువు యొక్క; అవ్యక్త భాషలన్‌ = అస్పష్టములైన మాటల చేత; అలరిన, అట్లు = సంతోషించునట్లు; శతకము = ఈ నూటు పద్యముల నమూహమును; అంగీకరింపుము = స్వీకరింపుము. తాత్వర్యము :- బోయత ఎంగిలించి యిచ్చిన పండ్లు రుచిచూచి. ఆమెకు మోకత్షమిచ్చినావు. కంసదాసియైన త్రివక్ర (మూడు వంకరలు గల దేహము కలదిను అడిగి కలవములు పుచ్చుకొని (ప్రనన్నుడవై దాని శరీర వక్రతలను మాన్ని నావు. పాండవులు వనవానము చేయుతరి (ద్రౌపది వంట పాత్రలో ఒక మెతుకును సొపడి దుర్వాసోమునిని, శిష్యులను తనిపి పాండవులను కాపాడినొవు. యశోదమ్మ ఉగ్గుబాలు త్రావి ఆమె జన్మము ధన్యము చేసినావు. మూలా కారుడైన సుదాముడిచ్చిన పూలదండలను ధరించి అతడు కోరిన వరమిచ్చినావు. నిరుపేదయైన కుచేలుని కొంగున నున్న అటుకులను పిడికెడు మాత్రమే తీసికొని అతనికి బహు నంపదలందించివావు. నిషాదరాజైన గుహుడు అడుగులను కడుగగా ఉబ్బిపోయినావు, వారిధికట్టువేశ ఉడుత చేసిన సాయమునకు మెచ్చి (ప్రేమతో దాని మేను నిమిరినావు. లోకములో తండ్రి తన చిన్న కొమరుని తొక్కు పల్కులకు నంతోషించునట్లు, నేను అల్బ (ప్రజ్ఞతో రచించిన ఈ శతకమును (గ్రహించి శబరి మొ. భక్తులపై చూపిన (ప్రేమను నాపై చూపుము.

లాశ్రయించనె' యని యల్లినాండం గరిమి ' రామా1[ భక్త కల్చ్పద్రుమా[!' యని యొప్పుగా శతకంబుం జెప్పినాండ నలరులదండ మీ కనంగ * హంసలదీవి గోపాలశతకంబుం” గూరి ఎనాండ యుష్మ దంకితముగా నూహించి శతక మే నంచితంబుగ రచియించినాండ భవడను(గ్రహ కవితచేం బ్రబలువాండ నవనిం గొాసుల పురుషోత్త చమూఖ్యవాండ చిత్రచిత్ర ప్రభావ, దావీణ్యభావ హతవిమతజీవ, (శ్రీ/కాకుళలాంధ్ర దేవ! అర్ధములు :-- ' మనసా హరిపాదము లాశ్రయించవె'? అని = అనుమకుటముతో; శతకము ఒకటి = శతక మొకదానిని, అల్లినాడన్‌ = రచించితిని; గరిమన్‌ = గౌరవముతో; ' రామా భక్త కల్పద్రుమా'। అని= అనుమకుటముతో; ఒప్పుగాన్‌ = చక్కగా; శతకంబున్‌ = మ. టొక శతకమును; చెప్పినాడన్‌ = వ్రాసితిని; మీకున్‌ = (శ్రీ, కాకుళాంధ్రదేవా! మీకు; అలరుల దండ = పూలదండ; అనగన్‌ = అనేటట్టుగా; హంసల దీవి గోపాలశతకంబున్‌, కూర్చి నాడన్‌ = అల్లితిని ఊహించి = ఆలోచించి; శతకము = ఆంధ్రనాయకశతకమును; యుష్మత్‌, అంకితముగాన్‌ = నీపేరు ఏన్‌ = నేను అంచితంబుగన్‌ = ఒప్పుగా; రచియించి నాడన్‌ = కూర్చితిని;ి భవత్‌, అను(గ్రహ, కవితచే= నీదయతో అబ్బిన కవితా శక్తితో; (ప్రజలు వాడన్‌ = వర్ణిల్లు వాడను; పురుషోత్తమ, ఆఖ్యవాడన్‌ = పురుష్తోత్తముడను పేరు గల వొడను; తొత్రర్యము :- శ్రీకాకుళాంధ్రదేవా! నన్ను కాసుల పురుషోత్తముడు అందురు. నీదయవల్ల నాకు కవనము అల్లు వ్రజ్ఞ అబ్బినది. ' మనసా హరిపాదము ఠా(శ్రయింపవే ' అనే మకుటంతో చంపక ఉత్పలమాలలతో ఒక శతకమునూ, పరాకు భద్ర శైలరామ। భక్త కల్బకద్రుమా। అనే మకుటంతో పంచచామర ఛందన్నులో మటొకశతకమును, ' భావజవిలాన।! హంనల దీవివాన!, ల€వకృస్ణాద్ది సంగమస్త్రల విహార! పరమ కరుణాస్వభావ | గోపాలదేవ[' అనే మకులుంతో సీసపద్యాలలో ఇంక"క శతకమును రచియించితిని. ఇప్పుడు, '“చిత్రచిత్ర ప్రభావ దొక్షిణ్యభావ! హతవిమతబీవ। (శీ.కాకుళాంధ్రదేవ. అనే మకుటంతో సీనపద్యాలతో ' పీకు ఆంకితముగా ఈశతక మల్లితిని. సీకరింపుము, నుల్లిలిని. “ష్పకరింవును స ంరాటే /, 5 ఈ

5516 ; 1937 లగ : 432853 జ శం.!.1055, విజయవాడ సె సంఘ సభ్యుల సంఖ్య ; 3442 సభ్యుల షేరు ధనము : రూ. 53,91,660 సభ్యుల పొదుపు నిధి ; రూ. 47,82,080 సభ్యులనుండి రావలసిన అప్పలు :రూ. 3,99,36,900

1995-96 సం॥నకు సంఘము గడించిన నికర లాభము ; రూ.12,309,276 సంఘ పాలక వర్ణము : శ్రీ బెవుల్లయ్య, శ్రీ ఎన్‌.రాములు, శ్రీ ఆర్‌.యాకోబు, కీ ఎం.విరమణారావు, శ్రీ ఎస్‌.కిశోర్‌బాబు, శ్రీ బిరామ కృష్ణారావు, శ్రీ వి.రాజారావు మరియు శ్రీ తె.వెంకటేశ్వర్లు కెనరసింహులు కె.గంగరాజు అసిస్టెంట్‌ సెక్రటరీ సెక్రటరీ సి.రాధాకృష్ణమూర్తి.!4.8.60. కె.వెంకటేశ్వర్లు ప్రెసిడెంటు మేనేజర్‌

తప్పు. ఒప్పుల: 1" 52. చట్టం ల సనా ద్‌4. ప్రాణము 5ను , అమలను 54. నిర్గుణంబునన్‌ చామ్ణుణంబుగు | 58. తాన్‌ సమ (బ్రహ్మ

| 63. అతి నక /| 66. ధనస్సు మున్న

(71, మరీచుని ను జం. € 72, స్వామిపై గర్మడుటానై | 80. అర్ధ ళ్తుబ్ధు |

80. ముధ్ధము ట్‌ ఎద్ధము /

81. బిపు ౭౫ ఛ్చపు లే

82. నాందె నిండ 1

83. అగ్నిచో ల్‌ వ గ

84. కట్టప కల్తంలు ;

85. వారిని మంటుగి

86. కోరికంబెలనొమ్ము గొనంగవలెనె?

అచ్చులో జారిపోయింది. 8న పాదంగా చదువుకోవాలి. | సూచన : 45వ పద్యానికి మా అభ్యర్థనను మన్నించి టికాతాత్సర్య విశేషాలను వ్రాసి పంపినవారు కవితాప్రసాద్‌గారు. కాని పద్యం మొదటి, పాదంలో పదళ్చేనం ఇలా ఉండాలి.

ఆదియోగి + అంతరంగ +

ఆలానబంధంబు - ఆలానబంధమంటే వనుగును కట్టు త్రాడు.

న సంచా | ల ఒ ం టి య. మా న “అ. || కలురబులటాఖునో * " ఇశతకం ఇంతవరకు దొరకలేదు, మూడు ౨. సెక ఈ శ్లకకం ఫ్ర జో ||, న హహ .. ఆళి ల్లి? . ॥ శీ - ఆచార యీ. ? మొరూకె (వయ్య నీకు మొైక్కెదన్‌ రఘూద్వవో .. క జ మ శే. స్‌ " సు." న్‌ ॥ ై - + - ( షర జ్‌! గే శసిన్మ్యాన స్యామనిన్‌ వసిం” పెమనుంచి నూట్టదార్‌ 1 స స. శం రి! ఎనాం తుల్చినట్లు ర్‌ న్న్న త్తీర్ర నీఠహో ౯ న... సి ం శో “4. నన ప = గణే ల. ం, . లజ [న (ను ధిద్రవైలరామ భకణబ్బకద్రుమా | |. వు. దగోభరదేంశ్యో . ౧కధలతరరూరళచారుతం౦ జ క్ష న్‌్‌ ప న. న్‌ క ఎ. అల్లాడ ఆ కో * క్‌ “కరాళ గోవన్హాలగామ భక్తళీల్చకగ్గునూ |. శ మరిన్‌ ఘటించి 6. -లగుట్టి ఛ+తీస్వరూవ రాఘవా . వం “మా తెలుగు తల్లికి మల్లెపూదండ” అనే గీతాన్ని రచించిన శ్రీ శంకరంబాడి , సుందరాచారిగారు (జననం : 10-8-1914. జవ్యత: తమిళుడు. వృత్తిరీత్కా

• ల్‌ో క్‌గ్లోవాధ్యాయుడు. సుప్రసిద్ధ గాయనీమణి టంగుటూరి నూర్శకుమారి -|,| గ” త్రామఫోను వార * ఈ పాట పాడి మంచి ప్రచారం తెచ్చారు. 1947లో ॥ శ శ (| వాయ ఎడిన ఈ గీతం 1976లో తొలి తెలుగు ప్రపంచ మవాసభలలో " (హైదరాబాదు తెలుగువారి జాతీయగీతంగా నిర్ణయింపబడింది. /. శీనిిటి ఆ౧టా1యి, 1౬1ఓ౬0౧౬