Telugu అప్పాజీ_ప్రసాద్_1980_219 P_SVKA102B229 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఇ శబ పు తఅఖ జి మి. , సు మ్మ శానా క పో న _ టే ల ల్‌ న్యా. క ॥ జః న. / సా. _ . నా న్‌ || ఓ. ౮ టే న! కో క. కా. క - ః టా ఇ బా ః వ అములలుయయ లాలా లు బులు యి యిశసినానుం ము యాయి అరలు లయలు నిదులు యదు లులుదు ల ఇ ఎఎ అత ఇ ౨ భి అాలా చ ఎలలల లలల లం పపేపుదులల ఆ ఉపాల ఆటల లం 0 అ అరుస్టేనును లలల వల అయయ యవాయియియడాయయిలంయా. ఛి ల లల లల అలల అ ౨ ల ౮ అవ అలబ ఎ అలల లాల అలాల ఆ ; క క్‌ జ _ జ శ 1 క్‌ ఇ ల! షరా _ వ్‌ " శ జాకీ - లేక

• _= వ, | “ లా ! 2 వో ల | నన స్ట - | . . - / యవన” _ || న. | ॥ మ ల ననా లు - ॥ . ఆ అను శవ చమన నల, య
• లాలా నూన భాలనకకతనతనునుతోము భనకు నునకుకునారుతనుననునాాా నో నలలనోనులానాలానననతనానా నాల కభాతో చనన నునననునును నకును నీ క భళే జాలి ం వ. ॥ .

6 6ఈ=, మస్యాకద్చున్న్వై, (వం12115664 10 66110012 నా. ం నని జు వమ కహ చ 9 లజ న్‌; ఇ ఇ క లబ లా కైమేవంల 26116100 ' ఫా శి..- పి ॥ ౯౨24? 80 వాం న ల" జ శ తీ టే అండ :; 513వ వ్‌ కర101010 "1 11 తీ ఓట పీవి లల 8వవ[ న కి! 8ఎ స స క న త 1. ౬౮౪౦1 వొంం1210 ఆతి! లంగ ఎ తీ హి! క్‌ష01151:65 : హా జా2లే 3011 0110261015 వవ మహం పత. 8 శ్రర 22072602-2 2106 : క₹చ5 10-00

థీ సాం రచనలు ఆర్యచాణక్య రోషనార అప్తొబజి యగ౦ధర్‌

అసొా జ చ్‌ క్‌ స. దాదాప నాల్గు వందల సంవల్బరాలకు పూర్వం విజయనగరం విద్యా నగరం విజయలత్మీ విలసిత పీఠం, సంతత మృదు మధుర మంజులా రవములతో [ప్రవహిస్తున్న దచే తుంగభ దాజలం,. ఇసి బుష్యమూళ౦. అది మతంగ పర్వత౦. ఆ కనిపించేది ఊ్మగ నరసింహుని దివ్య మంగళ వి గహం. అదిగో _ అల్లంత దూరాన హజార రామాలయం, దాని కభిముఖంగా ఆం[ధ వీర పరికక్షితమైస సొగ్యభౌముని అంతఃపురం, [ప్రధమ యావమం గడిచిపోయిందిః ద్వితీయ యామం [పవెళిస్తోంది కాని రాజు ఇంకా అంతఃక్వరానిక్‌ రాలేదు. రాణి మనసుకు స్థిమితం లేదు, ఆమె హృదయం పరిపూర్తంగా మహారాజుకంకిత మైపోయింది. అత్యవసర కార్యముం'పే తస్ప రాజు రాణిని విడిచి క్షణం నిలువలేడు, "వయస్సు ముదిరినా. వారి [పణయంలోని పన్నె తరగలేదు. [పతి దినమూ [పథమ యామాంత సమయంలో రాజు రాణిని కలుసుకుంటాదు. వారిరువురూ కలసి అంతఃప్తర ఉద్యానవ నాని విహోరార్థిం బయలుడెరుతారు. అచట వారు *రాజు - రాణి" అను విషయమును పూర్తిగా విస్మరిసారు. గండు కోయిలను గొంతులు మార్చి వెక్కిరిసారు | పియాగమనసంజనితో త్సాహం౦తో నన్నెచిన్నెలు తీర్చిదిద్దుకొని వికసించిన కలువ కన్నియను రాజు చిలిపిగా తన హస్పంలో స్థాన్మిభంశం గావిసాడు. అసహాయుడగు వన్నెలరేము తన అసపషర్దతను కప్పిప్తచ్చుకొనటానికి ఏ మబ్బుబాటునక్‌" పోయి చూడనటు రొంగ చూస్తుంటాము. రాణి శలకిలా నస్వుతుంది. .. [ాజుహాడా శృతి కలుప్పతాదు. అపటినుండి రాజూ రాణీ కలసి లతా మండపం చేరుతారు. చేషవననే రరు శాఖలపెనున్న పావురాల జంట

గ వారిని చూసి వెక్కిరిస్తుంది, రాజుకు చిరకోపం ఆవిర్భవిస్తుంది. రాణికి "మోమున చిరునవ్వు అంభుర్‌స్తుంది. వారిరువురూ తరు శాఖ వద్దకు చేరు తారు. పావురాలు జంట వివిపోతాయి. రాజు రాణీ వంక ోీచూశానవా _ మా [పతాపం। ౫ అన్నట్లు చూస్తాడు, రాణీ విచిత హాసంతో రాజు దృష్టిని వరొక కొమ్మ మీదికి షుళ్ళిస్తుంది. విడిపోయిన పావురాలు జంటగా కొంగొత్త సొగసుతో కనిపిసాయి. రాజు రాణీ చేయిపట్లుకొ సి చరచరా లతాగృహాంతర్భాగానికి తీసుకొని వెవతాదు. ద్వితియ యామాం తాన గాని వారు అంతఃసరాసికి రారు. కాని, ఆ రోజు రాజింకనూ రాణీ వదకు రాలేదు. (య బని రొడల నారాజు రతిరాజు రారాజు రమణీయ హృదయాబ్టి రాకా సుధాకరుడు రహిపుట్ట జం[తగాాతముల రాల్గ అగించు విమల గాంధర్వగానం మహారాణీ హృదయాన్ని అక ర్షించింది. రాణీ తిరిగి చూచింది, వకుళ విపంచివి చేపట్టి శృతిచెసి పాడుట కుష్మకమించింది. రాణి ఏమీ మాట్లాడ లేదు. ఆమె వినుచున్నదో, లేదో రూడా చెన్ప్సట కస్టం, రాడేల నా రాజు రతిరాజు రారాజు రమణీయ హృదయాబ్ధి రాకా నిశాకడుడు రాకా సుధాకరుని రన్యు జ్యోత్స్న లలోన మలయ పవపనాలలో మరులు గొలిపే వేళ ఎదను సంతోషావి నోలలాడింబగా బిగి కౌగెటను చేర్చే మదన తాపసము దాప రాడేల నా రాజు రతిరాజు రారాజు రమణీయ హృదయాన్ది రాకా నిశాకరుదు. నకుళ మహారాణీకి అత్యంత సన్నిసొతురాలు, బాల్యు "స్నెహితు రాలగు వకుళను మహారాణి తన పట్టనిల్లయిన కటకం నుండి తీసుకొని వచ్చింది. వకళ వద్ద మహారాణికి ఆంతరంగిక విషయాలు ఉండవు అందునలన నే మహారాణి వకుళ పాటను మన్నించగరిగింది. వకుళ పా నువ రా. ఎదరోని మూట

/ 3లరాజు సోయగము వెలవెలా పోయింది కలువ కన్నియ కాంతి నిశిలోన కలిసింది కోకిలమ్మ ల స్వరము "ఘోషగా తోచింది హృదయ మారాటాన వలవలా ఏడ్చింది రాడేల ఈ రేయి రతిరాజ సుందరుడు రమణి మనోహరుడు రాజు పరమేశ్వరుడు. ఉవక్షుళాా చాలు-ఇక ఆ పాట అప్ప" అంది మహారాణీ. వకుళ స్వరమాధుర్యం అగిపోయింది. ఆమెఏణను యధాస్థానంలో పెట్టడానికి వెళ్ళిపోయింది. పాట అపమన్నదే గాని, మహారాణి అఆ పాటను భావమును తన హృదయంలో [ప స్తరింపకుండా ఉండలేకపోయింది, (ప్రేమికులకు [ప్రపంచ జ్రానం సున్న; ఈర్ష్య ఎక్కువ. నహా రాణి హృదయమున ఒక్క అనుమానం ఛాయౌ మాతంగా అంకు రించింది. మహారాజు తిన సపత్నులతో ఎవరి మండిరమునకై నా వళ్ళి నేమో అన్న ఊహ అమెను క్షణకొలం ఆరాటపరిచింది. మరుక్షణము ననే ఆ అసందర్భపు ఊహకు అమెకు నవ్వు వొచ్చింది. అంతఃపురనున అన్నపూరా చరణా చారణ చ్యకవ ర్షిగా విరుదునొందిన సార్వభౌముడు వీరొక ౯ ణిళో నుండుటా? అసంభవమనుకొంది మహారాణి. రాజేదో రాచ కొర్యింలో మం తణాలయంలో ఉన్నాడేమోనని అమె అనుకొంది. కాని, తసను గూడా విస్మరిం ఎచయగల రాచకొర్యము౦ంటు౦దా? రాణితో అహం భావమంకురించింది. ఒకవేళ విస్మరించిన ఆయామ ద్వితీయ పూర చందుడై నా రాజుకు జ్ఞప్తి చేయడా అని అమె ఆశ, చం దదర్శనవ్వైన తరువాత అనకు నాభు3్‌ వియోగం మరింఠల దుర్చవంగా తోచింది. రాజుకు మూత్రం అలా ఎందుకు ఉండరాదని ఈమె కోపం. బాహ్య [పపంచమన కాతడు ఏమహారాజే రావిచ్చు. కౌని, ఆమె అవని హృదయసా మాజ్యమున కదికొరిణి. ఇంతలో వకుళ వొచ్చి వీరం[దప్మాలుని ఆగిమనాన్ని తెల్బటంళో సుహారాణి ఇలోచనావాహినికి అనవరోవం కలిగింది,

ర్రి వీరందుడు మహారాణికి (చేలు వికచిన మేన తకొడుకు, అతడు అటే ఇటీవలనే మహారాణిని చూచి పోవటాని! వచ్చాడు. కౌని, నెలలు గడు స్తున్నా పోవటం నూతం జరుగ లేదు, భార్య పుటినింటివెప బంధు ణి ః + క్‌ చ వనటం ఇత మహారాజుకు అతడంపే వాత్సల్య౦, ఆంకఃపరంలో_-అందు తోనూ మహారాణీ అన్నపూర్ణాదేవి అంతఃసరంలో _ అతనికి సర్వ స్వాతం త్యముంది, వచ్చిన రోజునుండీ దుహారాజునకు తలలో నాల్క వత మెలుగుతూ రాజాను గహాన్ని సమ।గంగా సంపాదించాడు, వరుసకు షా క అద వాకా జ్‌ బడ ఆం రణం గ రాజు తనకు అన్నగా వై నివ్పటిక్షి, శ్యా లర్‌ గ౦బ౦(౦ వాల్ఫల్యాన్ని వృద్ధి చేసుందసనే ఉ ధశ్య6తో “బావా జావా అని సందోదిపాదు. వయో ౧౮ వూ వీరేం్యదుని చూడగా నే మహారాణి మనస్సుకు కొంచెం ఊరట లభించినట యి౦దిః “పీరేందా । మహారాజును ఎక్కి డెనా చూళావా+ి మ్‌ యూ రొణీ [పశ్నించింది. వీరందుకు వహారాణి చిన్నతనంలో ఒక ఇంటిలో కలసి మెలసి ఆట పాటంతో పదవాం నందువల, వీరేం దుడామె కనా? వయస్సులో ద జా ౧ (_ 0 పెద అయినప్పటికి అమె అతన్ని "పేరు వసే పిలుసుంది. వీలేం, దుడు ౧ జే య వాన. (ఆ దూటాషలేదు. రాణీ రటించి అవగిందిం హో డయ లి కా 9 మాటాస్య ౧౮6 6౮౦| దొ [| ణ్‌ ౧౦ న ఎం నూటారమంటాచు చట్‌. మహారాజును ఎక్కాడ ని చూచావా ౪౫ €..= శ ఈఏ మో వీరందదుని సమాధాన:లో రాణ్‌కి కొంచతనం గోచ్‌ రించింది. చూసే చూచి ఉండవచ్చు. ఒక౭ళ గేను చూళానే అనుకో, అాణాతీనీ నీకు వొరీగే దేమి£? ఈ [పశ్నకు రాణికి సమాధానం దొరకలేదు, వవారాజు ఇంకొ రాలేదు” అని మారం అంది. టగాను, ఒరే వ్య కి, ఒకేసారి రండు చోట ఎలా ఉం౦ందగలడు[ో అవానే ౮ా ఈ సమాధానం మహారాణి హృదయంలో అంకురించిన అను మానాన్ని రెచ్చగొట్టింది ఆమె వీరేందుని వంక దినంగా చూనూ _ ల ట్‌ క్‌ అజాని ట్‌ సహ కం డునా? రు?” పళి*ాంచి శలహారాజు ఎక్కడున్నారు? అని (క్‌ యం ౦ది

[0

మహారాణిలో మళ్ళీ ఆరాటం 'పెల్లువికింది. ౪రాజదంపతులమై ౫ ఆంతరంగికులము కాని, అన్యులం కాదు కడాః[ొ అని [పా ధయసడింది, అయినా పఏరేం[దుడు అయిషస్షమును సూచిస్తూ.

ఉముహారాణీ। చెపాను, కాని, నువ్వు ఓర్చుకో గలవా ? అని | సళ్నించాడు,

మహారాణీకి వీరందదుని తాత్సారం. విసుగు కలిగిందింది. చివరకు వీరందు డుప కమించాడు. కరారి ఉద్యానవన సీమలో పూచిన పూల మధ్య, పట్రమహిషి తిరుమలాంబిక శీఖలో విర పూచిన మళ్లైల చెండు వాసనలు చూస్తూ, కొప్పు దిద్దుతూ ....”

ఇక పెన వినరేకపోయింది నుహారాణి. ఆమెలోని ఈర్ష్యానలం ఒక్కం-నారి [పజ్వలించింది. “పట మహిషి తిరునులాంవిక పూజా పున సా్యరాలలో నలుబది వసంతాలు తెల్ల వార్చిన ముది వగ్గు తిరుమలాంవి కకు ఈనాటికి శృంగారం కావలసి వొచ్చింది కొటోలు, సుఖం ఎవరికి కావాలో వారికియాలి కాని, నా నాధుడు ఆమె పద్ద 3ందుకు పోవాలి ₹ అంది నుహారాణీ,

ఏరేందునకు విపరతి మైన నవ్వు వచ్చంది. “మహారాణీ: తిరుమ లాంచిళక పూజా పునస్కారాలవల్ల అఖండమైన శ కిని అర్పించింది. అమె బాంభవ్యానిక్‌ వయసుతో నిమి త్తం లేదు, డాన్ని అనుభవించేది అర్య ధర్యం. కాని, సీపు రాజునకు [సణయ నా మావ్యి పటమహిషెవి వయసు ఉన్నంత కొలమే [బయం _ వయసు ఒకరి కోసం ఆగదు,” వీరేందుని విసరిత వ్యాఖ్యానానికి రాణి చలించింది.

“అయితీ నాకు కూడ వయసు మించుళకోందా?'"

క6ఆ(1 లేకపోతే ఎల్లకొలం యవ్వనవంతురాలిలా యిలాగే ఉంటావా? వీరెందుని సమాధానం రాణిని మరింత కలవవ పరిచింది.

“| 'పేమకు వయస్సుతో నిమి త్తమేముంది?ొ రాణి మరల (పళ్నించింది.

అనామటుకు నాకు [(పెమకూ, కొచూనికి భేదమేలేదు,ో ఏరందుడు

11 తన ఉప్షశయిను వ్య కీకరించాడు. “పోనీ, మీ ఇరువురి మధ్య ఉన్నది కస ఆవ (పేమే అని నిర్దారణ ఏమిట్‌?ో జనేను నా |వభుపును విపరీతంగా _పెమిస్తున్నాను. జసను చదివిన నిఘంటుపు కర్త విపరీత మైన [పేమనే కావుం అని నిర్వచించాడు.” మహారాణీ తన కోపాన్ని లోలోపలే దిగ్యమింగింది. *నివన్ని అసందర్భపు విపరీత వ్యాఖ్యలు.” ఉగ్టాసాను. వా సవాని కతి సన్నిహితాలు. కౌని, ఒక్కమా టడుగు ఇాణాణాక తాను, చెపావా? [పేమ స్వచ్చమైంది. వీరం[దుడు నిర్వచించాడు. అాణాణనిీ యూ 6గ్లాన్సుల జసిష్కళ౦క మెంది కో కర్జాస్సు ౫ ౪ కర్య్యారహితి మెంది.” ంచ్మ యా టీ గాపుల “క్రాస్‌, సీ [పేమ సపత్నులపె ఈ ర్యతో మిళిత మె ఉంది. జానని ని క జో న మహారాణి ఒకగ్థామణ మాలోంచింది. బానని ఈల వూపింది. యస [పేమ స్వచ్చమై' ది కాదు. కొని విసరీత మైంది. సి [పేమే ఇలా ఉంపే, నీ విధువి [పేదు అన్యధా ఎలా వుంటుంది? అతందుసి అందాన్నే | పేమిస్తున్నాదు. సీ యవ్వనాంతాన అతని [పష అంతరి సుండి. అతడు శిరుషలాంబిక అందాస్న ఏ నాడూ [పేమించిలేదు కాబటి జ గ ట ఆమె మీద ఉన్న అరిని [పేమ శాశ్యత మెంది ఏమంటావ్‌ ?” మహారాణికి ఏమనటానిక తోచలేదు. అతడు చెప్పెది సత్యమని, ఆమె పిశంసింఓటటానికి [పయవ్నిస్తుం జమోనని ఏరందుదు మళ్ళీ మొదలు "పెటాడు, €బ ఇ ఉంద గాక 6వప.లాం౧క పద్రమహిష-ముహారాజు ఆఅదటల_అనాదరా ౪లో ఆమెకు నిమి ర౦లేదు. గొరపం ర౯దుః పోదు, ఆమె గెరపం

[ల్లి

విశష్షమెంది. ఇక నువ్వు- సీ గౌరవం కేవలం రాయలవారి నిర్లతుక పరీ పూర్ణ కటాక్షంమిద ఆధారపడి ఉంది.

పరం దుడె మాటలు రాణి చెవులకు ములుకుల్లా తాకాయ్‌. పాపం। ఆమెకు పూజాపునస్కాంరాలు చేతకావు. ఆమె చేయగలిగింది ఒక్కటే. [(పమించిటం, ఎదైనా తరుణోపాయాన్ని చెప్పమని వీరెందుణి [పాధయ పంది. వీంం[దుశొక్క క్షణం అతలోచించాడు,

శ సహారాణీ। ఇల్లు చక్క బెట్టుకోటానికి సీిపె మారమె చాలు,

కా ళ్‌

రాజుకు సీపె ఇంకా మోజు తగ్గలేదు. ఇప్పుడిచటికి వసాడు. వచ్చిన రాజును ఎ విథంగానె నా మరులు గొలిపి నీ కుదూరుని యువరాజ పట్టాభి "షేకానికి వొప్పించు. అప్పుడు సీపు రాజమాతవౌతావు, ఆ పదవిలో సీ గౌరవం శాశ్వత మపుతుంది.

వీరేందుడి ఉపదేశం మహారాణికి వింతగా తోచింది. తన ఆరేళ్ళ బాలునికి పట్టాభి షేక మా? .... ఇంతలో వకుళ వొచ్చి రాజాగమానాన్ని సూచించింది.

మహారాణి వీరం దుడి వంక తిరిగి _ “ఇప్పుడు నన్నేమి చేయ మంటావః[ి అని అడ్‌గింది.

జ. క్‌ దగా కోపాన్ని దుఃఖ౦తో కలిపి అభినయించు*” అఎటూ వీరం దుకు వళ్ళిపోయాడు,

• అన్నపూర్ణా డిఏ అలక గృహాన్ని అలంకరించింది.

న శ న్‌

రొజు అన్నపూర్ణాదివి అంతఃప్వరంలో అడుగు పెళ్లుసరికి తృతీయ యామం [పజశించిందీ. అంత:ంపురమంతా [పశాంత౦గా ఉంది ఈ నిశ్శబ్ద గా ౦ఖీర్యానికి రాజు కొద్దిగా. కలత చెందాడు. తా నేజళ వొచ్చినా, స్వర్ణ మణిమయ భూషశావళిని తాల్భి, రత్నకంకణ కింకిణీ రవళితో ఘల్లు ఘల్లు మని ఎదురు వొచ్చి చిటనవ్వు దొంఆరలతో సంభావించే ఠాకేందు వలన ఆ నాడు రాజునకు ఎదురు రాలేదు, ఇంతలో రాజునకు వకుళ కని పంచింది,

అప్పా బీ శ

*వక్రుళా? మహారాణి ఎక్కడొ అని రాజు [పళ్నించాడు,

వకుళ అలక గృహం "వేప దారి చూపించింది. రాజుకు పరిస్థి కి దాదాపు అర్ధమైంది. కౌని, దాన్ని ఎదుర్కోవటమే ధీరోదాత్తుని లక్షణం, రాజు అలక గృహాన్ని [పవశించి పాన్పు'పై నిరాభరణగా శయనించి ఉన్న రాణీని చూళాడు. అప్యాయంగా తన పాదముల చెంత ఆశీనుడౌతున్న రాజును చూచి రాణి తన తలను [పక్కకు తిప్పుకుంది.

రాజు మృదువుగా *ోరాణీ1” అని పిలిచాడు.

రాకీ 6రాణ్కీ” అనే పిలుపు వెగటుగా తోచింది. జొను. ఎందరో ఆప్యాయంగా తన పాదాలచెంత ఆశీముడౌతున్న రాజును చూచి రాణి తన తలను పక్కాకు [తిన్సుకొంది

రాజు మృదువుగా *రాణీ:” అని పిలిచాడు.

రాణీకి *రాణీ” అనే పిలుపు వెగటుగా ళోచింది. జొను. ఎందరో రాణులు; జ పేయసీ1 అని సంబోధించనందుకు ఆమె ఎద కుమిలి పోయింది, రాజుకు రాణిని ఏ విధంగా కదిలించాలో అర్జం కాలేదు,

టర్రాణ్రీ। ఆరోగ్యం సరిగా లేదాగొ రాజు ఎలాగై లేనేం, దైర్యం చేశాడు. కాని, సమాధానం రాలేదు, కొన్ని కణాలు గడిచాయి. *బాధగా ఉందా?” రాజు మళ్ళీ (పళ్నించాడు. *ోరాజవై ద్యుణ్జీ పిలిపించమంటావా, దేవీ?”

రాణీ ఆ పూొటకు సమాధానం చెప్పింది-నిజంగా రాజవై ద్యుడొసా డమౌనని భయంలో. *మనసులోని బాధకు వై ద్యుడు మందిసాడా, మహా రాజాఖో

రాణి సమాధానం రాజుకు జొషధతుల్యంగా ఉన్నా, సంతసించాడు.

“శారీరకమైన బాధ కాదన్న మాట? మరి...”

ఉమీకు తెలీదా?

ఉస్పీవ్పు చెప్పకుండా ఎలా ఆలుస్తుంది?” రాణి రాజు వంక త్మీవంగా చూచింది. రాజు ఆ చూపులకు తట్టుకో లేక పోయాడు, జీనా వల్ల ఏమైనా

స్ట

| అప్పాజీ అపచారం జరిగిందా, దీప్‌” రాజు కంఠం [పాధయపూర్యకంగా ధ్వనిం చింది. కాని, రాణి దృష్టిలో మార్పులేదు. “ఈనాడు నేను ఆలస్యంగా రావటమే కదా, నీ కోప కారణం.” రాణి దృషిలో కొది* మార్చు వొచ్చింది. *నన్ను క్షమించు దేపీ!। [పథమ యాఎంలోనే సీ అంతః పురానికి రాబోతుంటే అప్పాజీ వారు పమం్యతాంగ గచనకని కబురు సం౦ంపించారు. మహామం తి మం తాంగంనుంత దియట పడటాఎకింత కాలం పట్టింది.

అంత కోపంలో రూడొో మహారాణి నవ్వు వచ్చింది. రొజు హృదయం అనందభిరిత మయింది,

“ఇంత వరమా మంత్రాంగ రచనేనాణి మృదువుగా | పళ్నించింది,

టగొన్సు, దేవీ, ఆకాశాన పూర్ణచం[దోయమైన వెంటనే నా హృద యంతో అన్నపూర్ణా వదనచం[దోయమెంది, కౌని, ఎదురుగా మహామం(తి తిమ్మరుసు. హృదయాన్ని చీల్చి చదవటంలో మేటి. ఒతటి రెండు వర్యాయములు లేవటారికి [ప్రయత్నించినా వారి నిశిత వీతణలకు కట్టుబడి కొలు కదల్బలేశ పోయాను.

జ అయ్యా, పాఎం, తిమ్మరుసయ్యవారం టే మీకెంత భయమండీః వామ_పసిపాపలనే కనికరం లేకుండా మిమ్మల్ని కట్టిపడెశారు కాదోలుః” రాణి సానుభూతి [పకటించింది.

రాజు మారు మాట్లాడకుండా విషగుళిళను [మింగి వేశాడు. కీ త॥ విషయం నాకే మాతం శెలిసినా [పథమ యామాంతాన ఇక్కడికి వొచ్చిన మహామం తితో చెప్పి విడుదల చేయించి ఉండేదాన్ని.

రాజు నిర్దాంత వోయాడు. తిమ్మరుసయ్యవారు ఇక్కడకు వొచ్చారా? అని మాతం అనగిలగాడు, తరువత కొన్ని కణాలకు జ బ్రప్పును, నాకు దారిలో కొంత ఆలస్యమైంది,” అన్నాడు మహారాజు,

టఉకాస్సు, నులాభాఎ సుండ సోద్యానివనంలో తిరువలాంవిక పల్ల ఆలస్య మైంది.”

అసా జీ కే

రాణీ కోక [తొక్కిన [లాచువలె లేచింది, *తిరుమలో శబ్దదుం'టే ఆమెలోని ఆవేశానికి అవధి ఉండదు. రాజుకు విషయగోపనంలో నమ్మ కం నశించింది.

జదేపీ, కావాలని నేనామె కోసం వెళ్ళలేదు, కాని, దారిలో కని పించినప్పుడు సంభావించకుండొా ఉండటం న్యాయమా?” మహారాజు తన్ను తాను సమర్దించుకోటా నికి చూచాడు. ఈ సమాధానంతో రాణీకి ఆపశం ఉపశమింపక పోగా పెచ్చు పెరిగింది,

దారిలో కనీపించిందేం: పట్టమహిషి అంతఃపురం వొదిలి దారులు కొస్తున్నదా తమ కోసం?ి రాణి కంఠంలో వ్యంగ్యమూ, అహంభావమూ గిర్వమూ ఒక్య్థ మారుగా ధ్వనించాయి.

రాజుకిది అసహ్యంగా సరిణమించింది. ఆయనలోని పురుషత్వ మొక్కసారి పెల్లుబికి జఅన్నపూర్ణా[ొ అనే మేఘ గర్జనలొ ధ్వనించింది,

రాణి నోట మాబ లేదు. దృస్షి మళ్ళలేదు. ఒక్కసారిగా [మాన్నడి పోయింది, .

మహారాజు కూడా తన న్మిగహశ కక్ర్‌ని ఒక్క్క- అతివముందు కోల్పోయినందుకు లోలోన సిగ్గుపడ్డాడు. తరువాత అనునయ పూర్వ కంగా "అన్నప్తూర్ణా:' అనీ సంటోధించాడు. రాణికి దుఃఖం తెరలు. తెరలుగా వొస్తున్నది. ఆమె ఏడ్చి ఏడ్చి చివరికి నాధుని నంక తిరిగి మీకు తిరమలాంబిక అంపే ఇంత అభిమానమని నాకు తెలీదు. అలా అయితే మీర ఆమె అంళఃపురంలోనే ఎందుకు ఉండరూడదు.ొ దీనంగా (పశ్నించింది.

ఆ దీన వదగం రాజుకు గమ్యా%* రనమ్యుంగా గోచరించింది. ఒక్కా నార వొంగి ఆమె అధరాన్ని చుంవించాదు. రాజు రాణీకి షళ్ళీ దాసుడయ్యాడు. *లేదు, డేవీః తిరుమలదేవి నెన్నడూ నా (_పేయసిగా చూచలీదు. ఆమె నా ధర్వపత్ని,. కౌని, సీపు నా | పేయసివి. నా |[పణయ స్నామాజ్యానికి నీ వేైై క సామాజ్జివి ” రాజు రాజీని లాలించాడు,

ఉర్ర్చాని, *3 సా చాబ్య మెచ్ళట ?” గాణ గొంథు మాధుర్యంగా ధ్వసిం వింది,

[6 అప్పా జీ

ోబచ్చటటొ రాజు వతస్థలాన్ని చూపించాడు.

జట్రన్చుట్ర తిరుమలాంబికా వజోజ కురంగనాభ మున్నది.” రాణీతో మరల ఈర్ష్యా రేఖ ఉత్సన్న మైంది.

కక్రాదు, తిరువలాంబికకు ఈ శృ౦ంగావం చేతకాదు, ఆ మెనాళ్విక,. ఇక్కడ సకల కళా విశారద ఆమిన అన్నహ్లార్డా వకోజకురంగనాభమే జెన్నాందాలి.* రాయలు తన కోర్కెను విశదీకరించాడు,

కాని, వీరందదుని ఉస దెశాలవల్ల మహారాణికి [పణయంలో విళ్వా సం నశించింది. ఆమె కిస్పుడు (తిక రణశుద్రిగా ఆర్ముని ధర్మపత్ని కౌవా లనే కోరిక, టన్సాక్రీ (ప్రణయం వొద్దు, నాకీ సకల కళా [పావీణ్యమూ వొద్దు. ననుకూడా తరుమలాంనిక కన్నా అధిక మైన ధర్మపత్నిని కా వాలిలో

రాజుకు ఈ కోరిక వింతగా తోచింది, అన్నపూర్ణ తిరుమలాం౦బిక ఎట్లా కొతుంది? ఒకరు ఐహపికానందదాయిన్సి మలళలొకరు. అఖిల పరు షార్ధముల కాటపట్టు, అన్నపూర్ణ లేకుంటే రాజుకు జీవితమే వ్యర్దం, తిరిమలాంబిక లేకుంటే తరించటానికి మార్గ మే లెదు. రాజుకు ఇరువురూ ముఖ్యులే. ఈ విభిన్న విషయాలను రాజు సమన్వయపరచాడు, “*దేవీ। సీవు కేవలం [ పేయ'వి నీ ఉస్మ [పియురాలిగనే తరించాలి గాని, పరమ కఠోరమగు ధర్మపత్నిత్వ దిక్షవల్లకాదు. దాని కనుగుణంగా నీలోని [పకృతి లక్షణాలు మేళవించిలేదు. ఆదే విధంగా తిరుములదేవి | పేయసిగా రాణించలేదు. సతిళ్వ లక్షడాలవ్లనే ఆమె భాసిస్తుంది.”

రాజు సమాధానం రాణికి కర్లక లోరంగా ఉంది. తాను ఇహ లోక శారిరక వాంఛ సాధనావిశేషమై రాజుకు నచ్చానేమో అనుకుంది. ఆమెకు [పేమ అంటి విశ్వాసం నశించింది. కాని, కానిమ్మని [పణయానికి ఆమె ఒ౪ణ౦ బుట్టింది. త్‌స [పేను త_త్ర్వ్యం మీద రాజుశంతి పరిపూర్ణ పూర్ణ విశ్వాసముంపే, పట్టమహిషిని కన్నెత్తి చూచనని (పతిజ్ఞ చేయమని పట్లు పెట్టింది. మహారాణీకీ పణం హద్దు మీరిండిగా తోచింది. కాని,రాజు ౮ఖీని స్వాళికంగా అనునయించటా..కి (పయత్నించాచు,

అప్పా జీ ||

దేవీ; తిరుమలాంబిక నీ సపత్నే కాకుండా ఆంధ సాామాజ్య పట్టమహిషి. నాకొరకు కాకున్నా, లోకం కొరజైనా సీవామెను గొర వించాలి.” రాజు విన్నపం రాణికి లోకువై ౦ది,

౪6నాకు లోకంతో ఏం పని? అమెను పట్టమహీషి అని మీఆం( ధులు పూజిస్తే పూజిసారు కాక, ఆమెను పట్టమహిషిగా గుర్తించవలసిన అవసరం సార్వభౌమ పుతికనైై న నాకు లేదు” రాణి సమాధానం వెగ టుగా తోచింది.

జ ఆమె ఆంధధులశే కాదు సువిశాలమైన ఈ విజయగర సా మౌజ్య మందిలి సవ్యెజను లరా, నీకూ, సీ తండియైన [ఫౌఢ గజపసతికీ, సీ నాథుడైన నారవూ నా అభ్యుదయ సర్వస్వానికి కారణభూతుడైన అప్పాజీ వారికి సైతం ఆమె మహారాజ్జి. ఆమెను మన్నించవలసినదాధ్యత నీపెన ఉ౦ది. దేవీ! నీవు పవి[త [పేమమూ్తివి నిష్కళంక [పేమలో ఈర్ష ఫ్ట్‌కు తావులదు.

మహారాజు తిరుమలాంచికను వెనుక వేసుకొని రావటం రాణికి నిష్పుపె గుగ్గిలం చల్లి నట్ల యింది,

ఉల గ్రాన్సు, నేనీర్యాకువును; ఆమె సర్వలక్షణ లకీతయగు మాహా పత్మివతా తిలకం, వెళ్ళండి. కేవలం సామంతరాజా తనూజ అయిన కొవాలంపే మీరూ, మీజప్పాజీ కలసి అమె అముగులకు మదుగులొ త్రండి”

౪గ్రా లీ మహారాజు క౦0ఠఅం మహో గంగా ధ్వనించింద్‌, తననే చున్నా సహిస్తాడు; తిన పట్రమహిషినేమన్నా సహిస్తాడు. కాని, అప్పాజీని తన ఎదుట తూలనాడటం రాజుకు శిరచ్చేదం. కొని రాజణ్‌కి అనలో తనకు వశ్వాసం సహాజంగా మెండు, మహారాజు సింహగర్హన పిహారాణికి అస మర్టుని ఆకోశంగా తోచింది, రాణి నిర్లక్ష్యంగా. ఒలౌక వైపుకు ఒత్ధి గిల్లి 6ది. ఆ: వొత్తి గిల్లటంలో మహారాణి వామపాదం మహారాజు శరీరానికి తగిలెంది. రాజుకు విపరీతార్థం గోచరించింది. భ్యుకుటీ ముడివడింది. కళ్ళనుండి విస్ఫు ణాలు రాలాయి. ముఖం గంభీరరూనం దాల్చింది. రోషం 'పెల్టుబికింది. చివాలున ఎనవోరాజు పొన్ఫు మీదినుండి లేచి రాణీ

18 అ ప్పొ జీ వంక తీక్షణంగా చూచి *బక్రపె నీ ముఖం చూడను...” అంటూ , , కాకా నిష్య్కంమించాడు. సర్వలక్షణ లక్షితయై, సర్వ కళలకు అఆకరమె సమన థోగ యా *కాా నాల భాగ్యాలకు ఆలవాలమె, న ప|పాకార పరిఎషిత మె “'స్మపస్టలి చుంవితాందిక శ ౧. శ అయన ర్‌ం జా శ ధా సౌధ సుధా పభా ధవళిత్మ పాలేయ బుగ్మండలి హరిణం బె శ తుజన ! వారా దుర్భెద్యమె దక్షిణ భారత దేశదున ఎక ఛ తాధిపత్యం వహించిన విజయ జ దళం చాాంణ కొచం ఆదు భో జం + నిం, నిి క ద నగవ సా మాజి హు మూరురాయరగంక జగనొబ్బగిండ తీతీథ్రీ కృష్ణ రాయ భూపాలుడు పరిపాలిసున్నాడు. అతడు శౌర్య ధెర్య పరాకమ సంపదల అసదృశుడు, తేజస్సులో దుర్నిరీక్ష్యుడు, శ్మాతవజన భయం కరుము, శిషజని రక్షకుడు కళానుతలికి [ప్రధాన పోషకుడు , సాపొతీ సమ చ్‌ కట్‌, రాంగణ సార్వభౌముడు. విజయనగరం దకిణ భావతి దేశమునందలి తుంగభదానది, [పక్కున నిర్మీింపబకన మహ ళరమెన గిరి దుర్లం, నెసర్లికంగానే కాక శూ ఆ (య అవా జు భి) వా. పొరాణికంగా పాడా ఆ స్ట్‌లం విఎిషమెంది. రామాంపణ కౌలదయున గై ఉప కా దుషసంహార మొనప్పుటలో (శ్రీ రామచం[ దునకు తోడ్పడిన కపి శేషులగు శ క శ ా శ ఆబ వాలి సు'గనన హనుమంత జాందివ6తాది మహా వీరుల కాటనటు ఈ ణయ నా ఖచ దివ్య ఎను. మతం; సర్వతము, బుష్యమూకము యిదతఅయన పర్విత్‌ రాజడులు విజయనగశ దుర్షానికి పెట్టని కోటలు, పడమటి కనుమలలో జన్మించి, తూప్పునకు | పవహిసూ, కృషానదిన కలియు తుంగభ, దావ ప్త ్‌ 2 లు ( లి + దురానికి సహజమెన అగ డడ. ఈ దుర నిర్మాణమును గూర్చి న్‌్‌ (3 శ రల న నీ లా త ఒక విచితిమెన సంఘుటనను ఈ నాటిక [ప్రజలు ఆఅనుశంతం౦గా చెప్పు యా ప్‌ తుంటారు. డిలీ సులానెన అలాపుదీన్‌, అతని 'సీనా నాయకుడగు మాలిక్‌ | ల౧. నా ౯ ఈ కాఫర్‌ ల నిరంతర దండయా తా ఫలితంగా కాకతీయ నొ మాజ్యం సతనిమైన తరువాత అక్క_ద కాకతీయుల కొలువు సేయుచున్న హరి

అప్పా జీ 19 హరరాయలు, బుక్య్థారాయలు అను నోదలులు దక్షిణమున ఆర్య ధర్మ సంరక్ష జార్టం _ నూతన సామాజ్యమును స్టాపించె ఉ సశంతో _ తుంగ భ్మదా తీరమున చేరాట. చారొకనాడు వంపాతీరదున కాషాయాం౦ంబక ధారియె. ముఖమున [బ్రహ్మ తేజస్సు ఉట్ర్‌ వద ఎదుప వొచ్చిన సమున్నతి శరీరుని 'తేశోమూలర్జిని చూచి సాష్టాంగ దండ పణా మములాచరించి, అతనిని మహో శక్తి సంసన్నుడగు విద్యారణ్యస్వామిగా 'కలుసుకొని తను మనోరధం వెళ్ళడంచారు, విద్యారణ్యస్వామి కూడా వారి కోరికను విని సంళసించి, వారిని దీక్ష బద్దులనుచేసి, శిష్యులుగా స్వీకరించి మహూర్తము కొరకు నింక్షీస్తున్నాడు. ఇలా ఉండగా ఒక రోజు హరిహరరాయలు, బుక్కరాయలు జట కె బయలు దేరారు. అకగ్య్థాడ షం అపూర్వ సహో దరులకొక అద్భుత దృశ్యం కన్పించింది. ఒక కుందెటిపిల్ల ర0డు జాగి లములను విపరీతి మెన శక్తి సామర్హ్యములతో ఎదిరించటమేకొక, వెంట బకి తరుముతూంది. కుండెలు కుక్కా ల తరమటమా? రాజసహోదరుల కిది చాలా ఆశ్బర్యంగా తోచింది. వారు వంటనే తప గురువుల సన్నిధి చేరి, తాము చూచిన వింతను అల్చి---ోస్వామీ! దాని ఫలితార్థ్రమును ఆల్నుదు[కొ అని (పార్టించారు,

విద్యారణ్యుడు రూడి “జవెదుకపటోయిన తీగ కాలికి తగిరినందున* సంకతోషాంతరంగు దై --ో*.యనా। మీరు సా మాజ్యమును శ్రాపించు శుభ ముహూ_ర్రం దగ్గరకు వచ్చింది. స్ట నిరయ౦మాడా జరిగింది, కఠ శంకు సాపసమే తరువాయి. మీమ చూచిన వింత సంఘటన ఘల౬ర్షిన అ పవ్మిత భూమిని నాకు చూపించంపి” అనగా ఆ రాజ సోద రులు మహర్షిని ప్ర [పచశమునకు తీసునెని వళ్ళారుః ఆ దిస్కభూమిని చూచగానే మహర్షి వ్‌ [పపత్తులలా న స్తలముసకు [పణమిల్లి, విననముళి కో అచటి ధూళిని తిన దషిణ హస్తంలో పర్మిగహించి, శర స్పునవరిస్తూ రాజసపహో దమలను3ం డా ఆవిధంగాచేయమని ఆజ్ఞాపించి ఇలా అన్నాడు, యవన దంశడయూా (౮ సవిత౦ గా క్స్‌ంగి రృశించిపోయిన ఆర్య సామాజ్య' షై ఈ కంల చంపి. అయినా శః స్టం మహత్యం చేతి

యవన జాగిలముల నెదిర్హి, న్వాతిం త్యమును నిలబెట్టుకోవటమే గార్‌ ఈ శత్భిఖులను వి రిమివేసింది. ఇద్‌ పవి త భూమి, మహాబల సంపన్ను డగు వాలిని శ్రీరామచందదుని సహాయంతో _ బలహీనుడగు స్ముగీవుడు జయించింది ఈ [పదేశంలోనే. ఇది మీ నూతన నా మాజ్యానికన్ని విధ ములా అనువైన (పదేశము. రేప్బ [పాతఃకొలమున మీరు తుంగభ దా తీరమునకు వెళ్ళి, స్నాన సంధ్యాధికములు పూర్తిచేసి శుచులై ఈ (పడి ఛానికి రండి. నేను కూడా తుంగభదా పావన జలములో పుగీతుడనై జపతపానుష్టానములు పూరిచేస్తి సరిగా శ ంకుస్తాపన సుముహూ_ర్రమున విజయ శంఖమును పూరిసాను, ఆ శంఖనాదం వినిన వెంటనే మీరు శంఖు స్తాపన చేయండి; దషీణ భారరమున ఆర్య ధర్మ పరింక్షణ గావిస్తూ, ఈ మహా స్మామాజ్యం శత సహ్మస సంవత్సరాధికంగా, జగజ్డేగీయ మానంగా విలసిల్లుతుంది.

మహర్షి వాక్కులకు పరమ సంతుష్టాంతరంగులై హరిహర రాయలు, బుక్కరాయలు తమ నివాసములకు వెళ్ళి ఎప్పుడు [పాతఃకాల మవుతుందా, ఎపుడు అర ధర్మ సంరక్షణారం సా మాజ[£ సొపన జేయు సుముహూ రం సమీపీస్తుంది అని ఆ రాతి అంధ జీగరలిలో గడిపివేశారు.

ఇంతతో నాల్గవ యావమరి [ఏ వేశించిందిం రాజ సోదరులిరువురూ శ్యఘంగా తుంగభ్మ్యదను సమీపించి, పరమ నిష్రాగరిష్షులె స్నానాదికయిల నిర్వహించి, 'వేగిరముగా పరమ నుహిమాన్విత మైన అ పుఠాణ స్థలమును చరి తమ ఖడ్గాగములతో శంకు స్టాపనార్థ మొక గుంట తవ్వి, మహర్షి శంథా నినాదమునశై నింక్షించసాగారు. కాని, ఎంత సమయమైనా మహ క్థి నుంచ ముహూర్త సూచకంగా కంఖధ్వని రాలెదు, హరిహర బుక్క రాయలకు ఆతురత అధిక మవసాగింది. తాము ముందుగా వొచ్చా మన్న గమవిక వారికిరదు, మహ్బి ఏ | పమాదమునకు లోనై జాగు చేస్తున్నాడో అన్న థావటు వారిని కలచిచేసింది. ఇంతలో వారికి హృదయా నందకరంగా దూరసున ఒక శంఖర్వని విస్పష్టంగా వినిపించింది, వంటనే హరిహరరాయలు. *సుముహూ ర్తమస్తు అంటూ శంకుస్థాపన

అ ప్చా బీ | గావించాడు. “జయీభివ! ఆంధ స్నామాజ్య లక్ష్మీ దిగ్విజయీభవ! ...* అంటూ బుక్కరాయలు పిన ముడై [పసణామం గావించాడు. ఆ రరువాత రాజ సోదదడలు ముకంళిత హాస్తు లై అంజలి ఘటించి ఆ [పదశమునకు (పదక్షీణం చేసి ఒక మహా ఘనకార్యమును నిర్వహించాదన్న సంతృ పి ముఖమున తాందచవించగా ఆ (పక్కనే ఉన్న శ్‌లా ఫలకం-ఎ తమి గురి వక్యులగు మహర్షీ విద్యాాణ్యస్వామి ఆఅగిమనిమునకై నిరీక్షించిసా గా రుం ఎంత సపటికినీ మహర్షి రాలేవు, వారి స్యాదయమున సంకుషి ఉన్నప్పటికీ మనసు పరిపరి విధాల పోసాగింది [పాఃరాలమెంది. తూరుపు తెలతెలవార వొచ్చింది. వాత కా సమయమున వొక దివ్య శంథా నాదం వీనులకు సోకింది. తామేదో పొరపాటు చేళామనే అనుమానం వాం మనస్సు నాకమించింది. సోదరు లిరవుదూ వడివడ్‌గా నడుస్తూ తుంగ భదా తీరాన్ని చేరునంతలో విద్యారణ్యస్వామి ఎదురైనాదు. ఆ మహాను భావుని చూడటంళోనే హరిహరుడు [పణమిల్లి తాము ౩౦డు శంఖ ధ్వనులు

• విన్నామనీ, అందు మొదటి ధ్వని వినవచ్చినంతనే శంకున్తాపన గా వించా మనీ విద్యారణ్యులకు విన్నవించాడు. జరిగిన పొరపాటు మహార్షి కి అర్థ మైంది. వారు మొదటిసారి విన్న శంఖ ధ్వని ఎవరొ జంగము భికొాటన3ై తెల్లవారు రూమునే లేచి, పొరుగూరు పోతూ దారిలో పూరించింది. విద్యారణ్యస్వామి నిర్ణయించిన మాహాశ క్రివంత మైన ముహూర్తబలం వ్యర్ధ మైంది. ఈ విషయం తెలిసి రాజ సోరరులు బాధ పడసాగారు. మాహరి వారిని అనునయించి ముహూర్త విషయంలో [పమాదం జరిగినా, స్త మహత్యాన్ని బిటి, మొదటి శంఖధ్వని వినవొచ్చిన ముహూర్త బలాన్ని బట్రీ ఆ సామాజ్యాని! నాల్గువందల సంవత్సిరాలు షహాయోగం ఉన్నదనీ, ఆర్యధర్మ సంరక్షణా భారాన్ని జయ పదంగా సర హినం సంద ణ-ఆవారలగగాన్ని ఏక చృ| తాధిపత్యం | కిందకు తీసుకుంతల్‌దస చెప్పి శసల్యాతోరట కిలెొంచాడు. చహారరా మీల్‌ బుక్కరాయలు ఉపహినన కొనటం న కే 1 స రి | (౫ ఓ టు నే య ఎస్టీ " ఎస ( ్న అ అం న స చేతలు బ్‌. సా 11 క. ,

విద్యారణ్యస్వామి వారి "పేరు మీదనే నామకరణంచేశారు, అడ్‌ విద్యానగరం: తఅగువొలి కాలంలో విద్యానగి రాథిశ్వరులు నానగించిన దందయ్యాత లలో సాదించిన విజయసలళంపతలల వల విద్యానగచం విజయనగరమునే నార్ధక లా నామంతో వ్యవహరింపబనసాగింది. అదే ఈనాడు కృ ష్టరాయభూపాల పరిపాలిత మెన విజయనగరం. వానా కృష ఉవరాయల కాలమునకు దిజయనగ3ల౦ దినదిన (పపప్రదూనమై ర్‌ం ౬... [పపంచిమునందలి మహటోనగరములతో అదింతీయంగా విరాతలుకోంది. 0. మెట్‌. ఆ నాటి సమకాలిక విదేశీ యా చెకులగు సికోలో కోంటి అబ్బల్‌ రజాక్‌ న్యూసిస్‌ మొదలై నవరంతా ఆ నగర ఎభపాన్ని ఇజనోళ్ళ [పస్తు రా రు అటి తించారు, విజయనగిర స్మామాష్యం ఊఉ ఠతిరాన కృషానది సరిహదుగా, దడి శాావే తభ ధు నే కన్యాకుమారి వరకు వ్యాపించి ఉంది, శఈః విళాల సామాద్యిం అనేక సామంత | సభుపులచత పరిరక్షిరమె ఉంది. వారికి రా జరా జేశ్వరుడు ర్‌ూ విజయనగరాధీశ్వరుడు (శ్రీకృష్యడేవరాయ సార్వభౌముడు అళడి వాజధాని టీ టం విజయవగరం౦. మహా పర్వత [పాకొర పరిపేష్టితి మైన విజయసిగరం ఆనాటి భారత దేశ మందలి అలి దబలిషమెన దుర్గరాజ౦, ఆ బాహ్య [పాకారప్ప ల యా చుటుకొలత థ&ఇరివ నొలుగు మెళ్ళు, ఒక దానిలో మరొకట్‌గా ఏడు రూ యా యె శ . [పాకారాల కౌవల మహారాజు అంతఃస్పరం దేదీప్యమానంగా విరాజీలు ట్‌ లో వ్‌ తోంది. దుర్షాన్న సర్వదా తొంబది వేలమంర ఆంధపీరులు విచ్చుకళత్తు (0 ళు ల లతో కాపలా కౌస్తుంటారు. [వాకారం లోపలనే వ్యాపార కేం దాలు, ఉద్యాసవనాలు, ఫలపుష్ప వృక్షజాతులు, పంట కాలువలు, సొాలాలు ఉందటంవల నగరానికి కావ ఉనా. ల్సిన ధన-_ధాన్య (పరతి నసగలంతోనే ఉత్ప తి అవుతున్నది. అందున ల అజాత మట్‌. యుద్దకాలంలో కోట తలుపులు మూసి చేసినా నగరం లోపలి వారికి అఆహారా నికి ఎ విధమైన బాధా ఉండదు, సంవత్సరాల తరబవి ఇలా శతృజన ఆ౭దం:౮౦గా సిరింపబరన దురం భావతచవంరో అది ఒక) బీ, ఆా తీ క) అ

ఆనా ఏజ్‌ వలే

మొదటి [వాకౌరం నుండి మూడవ వాకారం వరహా పొలాల తోన్నూ కృషీవలుల గృహాలతోనూ, ఉద్యానవ నాలతోనూ, పండ్ల తోటల తోనూ, మూడవ [వాకౌరం నుండి ఏడవ [పాకారం వరకూ [పజదా, వ_్రర్రకులూ, -సెనికులూ- మొదలై నవారి గృ హాలతో, సువిశాలమైన రాజు మార్గాలతో, వ్యాపార కేం దాలతో విరాజిల్లుతున్నది. ఇక్కడే ఆరవ [బాకారాన్నానుకొని మలునిక కార్యాలయాలూ, ఉన్నతాధికారుల గృ హాలూ ఉన్నాయ్‌,

నగరంలోని శిల్చ క ళాఖండాలైన దేవాలయాలకూ, చుక్క లను చుంవించే గోపురాలూ, తెల్లని పొల గచ్చు చేయబకిన భవన రాజాలకూ లెక్కలేదు, ముత్యాలూ, నీలాలు కెంపుకూ, వ(జావా మొదలైన నవరత్నా లనూ రాసులుగా పోసి బహిరంగంగా వికయిస్తున్నారు, అక్కడి వణీక్‌ [పముఖులు, ఏడవ | పాకారం లోపల మహేందుని రాజధాని అమరావతిని మరపించే మహోన్నత సౌధా లతో, నందనో ద్యానవనాన్ని తృణీకరించే ఉద్యానవనాలతో కన్నుల పందువు చేసే రాజనగరు విరా

రాయలవారి అంతఃపురం ఒక విశిషమెన మహానగరం, అంత; సురాన్ని సరిషెష్టించి షుచూరు ఎడు మైళ్ళ చుట్టుకొలత కలిగిన బలిషమెన యాభై అడుగుల ఎత్తు, పది అడుగుల వెడల్పుగల [వాకౌరం, దాని [పధాన ద్వారాన్ని ఇరవై వేలమంది ఆశ్వికులు సర్వకాల సర్వావస్టల యందూ విచ్చు కత్తులతో కొపలా కాస్తుంటారు. (పఫధాన ద్వారాన్ని అను మతి లేకుండా అధిగమించటం దెవతలకైనా దుళ్చాద్యం

ఈ ఏవవ [పాకారంతోగల శిల కళా ఖండాలను తిలకించటానికి ముహారాజు వైభవాన్ని కళ్లారా చూడటానికి సామాన్య [ప్రజలు తహతహ లాశుతుంటానరు, ఆట్రవారికౌ సదవకాళాన్ని కలిగిసాయి, పండుగలూ, పబ్బాలూ, పండుగదినాలలతో విచతణ లేకుండా [పతివారూ అంతఃపురంలో [పవేశించవచ్చు. అయితే రాణివాసపు ఛాయ కు మాడం పోగూడదు.

కోట లోపల చూడదగిన [పధాన శిల్ప కళా ఖండమూ, ఐశ్వర్య నిలయమూ మహవ్నవమి మండపం, గసపళఠిని ఓే*ంని తిరిగి వొచ్చిన

లశ అ ప్పా జీ నాడు ఈ అపూర్వ శిల్ప కళాసికేతనాన్ని నిర్మించాడు [పభువు తన దిగ్వి జయ సూచకంగా ఉన్నతమైన ఈ వేదిక చుట్టు శగాటీ రాజకీయ, సాంఘిక, సొమాబిక 'సెనిక నవ్గవసను చి;తించె అనేక అపూర; శిలా లను చెక్కారు మహా శిల్పులు, జ +

చతురంగ బలాలు వాటి తీరుతెన్నులు, ఆం|భ మహాయోధులు, వారి వేషభాషణలు, వెలయాం్యడు, వారి నాట్య భంగిమలు, నాట్యానికి సహకరించే వాద్యగాం్మడు. వారి [పక్క తాళం చేపట్టన ముసలి పడు చులుు ఛెంగున లంఘించు హరిణవత్సాలు, వాటిని వెంటదవులుమృగయా వినోదులైన రథికులు నడి వీధులందు రత్నముల రాసులుగాపోసి వర్త కము చెయు వణి5్‌ [పముఖులు; వాని [గయమునకు దూరదిశం నుండి [శమ దమాదులకోర్చి నడచి వొచ్చిన విదేశీయ య్యాతికులు, మేలైన అశరబ్బీజాతి అళ్వాలు, వాటిని ఆంధ సార్వభౌమునికి వి్మికయించి ఐశ్వర్య సంపాదనకు అరులు చాచే అరబ్బీలు.__ ఒకటేమిటి అఆ మహ ర్నవమి మండపం విజయనగర సామాజిక వ్యవస్థకు చెక్కు. చెదరని [పతివింబం,

ఆ మహర్నవమి మండపం మీదె రాయబ కొలువుతీరుసాడు. ఆ మహర్నవమి మండపం మీదె శిష్టరక్షణ; దుస్ష శితేణ జరుగుతుంది. ఆఅ మహర్నవమి నుండసం మీడే యావద్చారత దళ భవిష్యర్తునూ తీర్చి దిదె ని్హియాలు జమగతుంటాయి. ఆ మహర్నపమి మతిదపం మీచే రాజపర మేళశ్వరుడికి నామంత రాజులు నపరత్నాలతో పాదావిషకం చేసారు. ఆ మహర్నవమి మండపం మీదే కవిరంజులకు రాయలు స్వహస్తాలతో కనకాభిషేకం చేసాడు. ఆం[ధజాతి గర్వించదగింది ఈ సుహర్ననమి మండపం,

నిని కలంత దూరాన అత్యద్భుతమైన వొక నీటి కొలను ఉంది. ఇది రాయలవారు కృ తిదుంగా అంత౯పఎ) అఎభుు కొరకు నిర్మింప జేశాదు ఈ కొలను పొడపు సూడు గజాలు, వెశల్చు ముప్ఫై గజాలు ఈత కొలనులోకి సవ్యడా స్వచ్బైన స్‌రు తుంగిభ్యదా నదినుండి [పవ దాసుంటుంది, సం నేోయిన స్‌ రా మ ట్రాలద్దారా ఎస్‌టి క్‌ స్సుడు మళ్ళీ

య్ర్ర ప్పొ జీ బిగ్‌ తుంగభదలో కలుస్తుంటు.ది. విజయనగర వొస్తు రాస్త్రజ్ఞులు లమ (పతి

న నిది ఛ్‌ జ ఇగ కే ఠి ర్‌ "కడు హాట్‌ 11 జ రూం౦గా శ0చారు రశ అపూర్వకి ట్రడాన్ని మ్‌ గాదే యమ్‌ ర్నవమినాడు శత పందాలు జరుగుతాయి.

ఈ కట్రడానికి సమీపంలోనే సమున్నత [ప్రాకార పరివేష్టితమై చందకాంత శిలాసోపాన పం క్రి నడుమ మరొక ఆత్యద్భుతి మెన కొలను ఉంది. ఇది రాణివాసం కొరకూ, మహారాజు కొరరూ (పల్మేకించబడింది. దీనిలోనికి ఈూూడా తుంగభదా జలం సతతమూ [పవహిస్తుంటుంది,

దీనికి చేడదవనే రాణివాసం. రాణీవాసం ఒక భవనం కాదు, ఒక దానికొకటి సంబంధం లేదు. [పతి రాణీ తన భవనంలో అశేషపరివారంతో అనంత ధన కనక వసు వొహనాలతో విరాజిలుతుంటుంది. అలాంటి రాణీ

జాట్‌ ౧ వాసాలెన్ని ఉస్నయ్యో రాయలవారికి తెలిసి అవకాశం లేదేమోః ఆయనచే యుద్దంలో ఓడపోయిన [పతి రాజూ, (పతి మండలాదీశుడూ తమ కుమార్ర్తైలనిచ్చి సాదరపూర్వకంగా వివాహం చేళారు. దార రాయలవారి అంతఃపురంలో తమ కన్యలకు ఆగిన రీతిగా భవన నిర్మాణం గావించి ఇచ్చారు. నిజానికి రాయ అవారు వారితో కొందర) పంస్ల నాడు చూడడం తప్ఫ ఆ తరువాత చూజఎలేదేమో కూడా.

అయితే, మహారాజు వస్తుతః రసిక సుందరుదు కావటంవల్ల జక్షన్యనిసాను,ు మహారాజాః” అని ఏ రాజైనా_-కొదు,ు ఎనరైనా సరే అంటి, “వద్లు:” అని మాతం అనదు ఆ వివంగా పెరిగిపోయింది. రాయలవారి రాణివానపు జనాభా.

ఈ రాణీ వాసు పధ్య రాయలఅవారి రాజగ్భహాం ఉ౦ది. అది | పపంచంలో కెల్లా ఐశ్వర్యవంతి మైన భవనం. ఆం ఛధనార్వభెముని అనంత సంపదలకొలవాలం, నానా దెశ రాజన్యులు సమర్సించిస రత్న

నార 1 ఆ / | | ఇం టో ళో అ చాన్‌ లవ్‌ ఆ వు ణీక్యస్వర్జాభరణా లతో, అజూర్వ శిల్పాన్ని (పతిబింబింపజే ణు కాంస్య వ్మిగహాలళో, విదేశీ రాయవారులు కానుకలుగా సమర్చించుకొన్న అప్పరూప వస్తు సముచ్చయంతో, విజయనగరి రాజుల అపూర్వ వైభవాన్ని చ్చితింప తివర తెల చితాలలో కన్నుకు మిఒమిట్లు గొలునశ్రుంటుంది,

య ఇటా గా

2 అప్పాజీ

పొంరాతితో నిర్మింపబడిన రాయ శయ్యాగృహంలోని హంస తూలికా తల్పానికెదురుగా ఉన్నది హఉజర రామాలయం,

అది ఒక నలరాతి కటడం. అందులో రాయల ఆరాధ్య దివం నిలువెత్తు కోవండ రాముడు, ఆ ఆ అయ" శిల్పంతో భారత, భాగవత రామాయణ గాథలు సజీవంగా రూవం ధరించాయి నల్ల రాతిలో.

రాజగ్భ హానికి కుది పక్కన రాయలవారి ఆలోచనా మందిరమూ, ఎడమ [పకల రాజ సందర్శనా మందిరమూ ఉన్నాయి,

ఒక దానిలో రాయలవారు తన మం్యతులళో, దండ నాథులతో మం తాలోచన చేసాను, ప్‌ వైపునుండి చూచినా ఈ రెండంతస్తుల పాల గచ్చు కట్టడం పద్య్మంవలె కన్చించటంరో డీనికి పద్యదహల్‌ అని పేరు.

పహురొక దరానిళో విదే్శీ రాయవాచలకు దర్శనమిసాడు ఆర్మధ నార్వభౌనుడు,

ఏవ (సాకారాంకస్టితమైన అపఖచాపా లలో ఉస్న ఉ్మగనర సింహుని దివ్యమంగళ వ్మిగహం సాటిలేనిది.

దాడాప్ప మ్శుప్ఫై అడుగుల ఎత్తూ, పదిటానడుగుల వెడల్చూ గలిగి ఏక శిలా నిర్మితమైన ఆదిలక్ష్మీ సమేత ఉఊ్యగనరసింహుని సృష్టించిన శిల్చిక్‌ రాయలవాద అ్మగహారాలిచ్చి సత్కరించి అదుహాశిల్చి” వీరుదం (పనాదించి, మన్నించి కొలువులో స్థానం ఇచ్చాడు.

రాయచూరు విజయానికి చిహ్నంగా మహారాజు | పస్తుళం నిర్మిం చిన విఠలాలయం దులో విగిష్ష తీ ళాఖందం. సువిశాలమైన ఈ దెవాలయ ముఎదనర మండప సంథాలలో స స్వరాలు పలికించాలు ఫల్చులు, ఒశే ఎకాంసప్ప రాయి. ఆ రారలో తొెలచబకిన అనేక పిల్ల స్తంభాలు పైనా [50దా ఒకటిగానే ఉంటాయి. ఎవవై నాసర, ఒక రాయి తీసుకొని ఆపిల్ల స్తంభాలపె [ మోగిస్తే సరిగమలు పలుకుతాయి. శః అద్భుతం చూచి ము౨సిపోయి రాయలవారా శిల్చు లకు స్పంభానిక లక్ష వరహాలు పారికోషి ర్‌ం ఇచ్చి నంతోష్య పెట్టాడు.

విఠలాంయానికి పోయ దారిలోనే తులాభార మందపం వుంది. (పతి ఎన్మదినోత్సవ సందర్భంలోనూ, రాయ ౨కు నవధాన్యాలతో, వెండి

బంగారాలతో తూనక తూగి ఆ ఎత్తును | పజలకు, వీద సాదలకు దాన ధర్మాలు చేయటం అలవటు. డాస కొరకు నిస్పింవబడ్‌న దీ తులాభారం సుండపం,

ఆ అలదదాలి ఎన్నాదగినది విరూపాట్లుని దెవొాలయం, విరూపాత్తదికి పంపావతి అనే విరుదుకాడా వుంది. దీన్నే దక్షిణకాశి అని ప్యవహ రస్తున్నాట, తుంగభదా సిదేవులర్లికి మారు పేరు పంపా, ఈమె [బహ్మ దివుని కుమార్తె. అక్కడ కనిపించిన నానావిధ పృష్ట సముచ్చయాన్నీ 'కరించి మరలిపోతూండగా, దారిలో ఒక బుషివాటిక అమెకు కని పించింది చెంటనే బుషివాటిక లోసికి వెళ్ళి తన వద్దనున్న పుష్పాలతో తాపసుల పాదపూజ చేసింది. అక్కడి బుషివర్గం అమె భ 88 మెచ్చి అఅమ్మా। పరమెష్టి సీక్ర భర్తగా లభిసాడమ్మాః” ని గీవించారు.

శతృ్భలితంగా మహాదేవుడైన విరూపాక్షుడు మాల్యవంత పర్వత సానువుల్లో అవతరించి, తుంగభ దను పరిణయమాడి అను గహి౦చాడు, వారే పంపా విరూపాషలు, దారిదే ఆ చుక లను చుంవించే గోపరా లతొ అవిగా నిల్చున్న దేవాలయం, ఆ గోపరాలను రాయలవారు తమ పట్టాభిషేక సపమయంఠలోే స్వయంగా నిర్మింప చేళాడు. ఆ దేవాలయ పరిసర (పదెశాన్ని పంపా నగరమని పిలుస్తున్నారు ఆంధధులు, కన్న డులు నోరు తిరుగక హంప పట్నం అని వ్యవహరిస్తున్నారు. అది అరవల నోటబగి హాం పీగా వ్యవ హరింపబడులున్నది.

సర్వసౌభాగ్యాలలో, సమస్త శ్‌ల్చ కళా సంపదతో, దుర్నిరీక్ష్య పరాకమ సముపెతులైన ఆంధఏరుల శక్తి సాదుర్ద్యాలతో అలరారుతున్న విజయనగరాన్ని అనాడు యూరప్‌ ఖండంలోని ఖండాంతర ఖ్యాతిగాంచిన రోమ్‌, లిస్బన్‌ నగరాలకన్నా అన్ని విధాలా అత్యధిక మయిసదనీ, అత్యంత రవమణీయనుయినదనీ అథీవర్షి ౦చారు పాళ్చాత్య యా రికులు.

రాజు మహాబలపంతుషు. అమోఘ శక్తి సంపన్నుదు. అసాధారణ పరాకమ సాహనోపేతుదుు సమున్నత శరీరుదు, అతని ముఖం మీద స్ఫోటకపు మచ్చలు అంని పూర్ణచం దసదృశ ముఖారవిందానికొక వింత

లీ అప్పా జీ సోయగము చహరుస్తుంటాయ్‌, మెలి తిరిగిన మీసకట్టు ఆతని వదనానికి [పత్యేకత,. తిరుచూర్జాంకీత మైన అతని విశాల ఫాలభాగం సకల కళా నికే తనం. మణీమయ రత్న మాణీక్య "సహిత మైన్‌ అతని మకుటరాజం అతని భో గభాగ్యాలకు నిదర్శనం, సామంతరాజ మకుట్మ్నాగమణి కాంతి నీరా జనంతో ఆతని పాదయుగళి సర్వదా వెలుగొందుతూ వినూత్న కొంతులను వెదజల్లుతుంటుంది. రాజు వైష్తృ వుడు కాని, అన్యమతాలకు కూడ సమాన మయిన ఆదరం, తికష్షణ అండి పరిపాలనలో ధారాళముగా లభిస్తున్న విం రాజు కవి పంశిత పోషకుడు. స్వయంగా ఆంధమున మహాకవియే కొక పంచతుడు. ఈ 60దునూ సాధారణంగా ఒక వ్య క్తిలో కలియవు. కాని. రాజు ఈ 30డు లక్షణముల విలక్షణమయిన కలయిక, రాజు రాజపరమే శ్వరుడే కాక, రసిక సుందరుడు,

మన కథా కౌలానికి రాజు రాజ కార్యాలందు విముఖు డై కవి పండిత గోషిలో కర్తవ్యనిష్టను విస్మరించాడు. రాజు రాజ సభలకు అరుదెంచటం కానీ, రాజ్యాంగ ప్యవహారాలు పరిష్క్టారించి పరిపాలనను నిర్వహించటం కానీ మానివేళాడు, అతని సభకేవలం ఒక పండిత గోష్టి కవితా కన్నియ వివాహమండపం, అతిని కవితా గోష్టిని విస్మరింప చేయగలి%ంది ఒక్కరు మాతమే. ఆమే మహారాణీ అన్నపూర్తా బివి, రాజు కాలము నాడనేకులను వివాహమాడాడు, కౌని, ఈనాడు వాంవరవరో వడా ఆయనకు సరిగా తెరీదు.బహుశః(ప్రజలకసలే లెలీదేమోః (పస్తుత మాయన దృషిలో ఇరువురే భార్యలు, ఒకరు అన్నపూర్ణ; గజపతిరాజు పుతి, అతని [ప్రణయ సా మాజ్య లమ్మీ, 6౮0చవ ఆమె పట్రమహిషి తిరుమలాంవిక (శ్రీ రంగ పట్నపు రాజయిన గంగరాజు కుమూ రె. ఆంధ నొ మాజ్యమున కామె పట్టమహిషి. నిత ధర్మనిష్టా గరిష్ట మహా పత్మివత, రాజు అమె నెన్నడూ ( పేమించలేదు. కౌన్మి ఆమెను విసప౦తంగా గౌరవించాడు. ఆంధ సామా జ్యమున ఆ ఎతై క గొరవాఎకి మహామండతి తిమ్మరుసు తరువాతి ఆమే అర్హురాలు. రాజు ఆమె ఏది కోరితే అది క్షణాల మీద నెరచేరుసాడు. కాని, అమె కోరరాని కోఎచేక్‌ కోఏదు. అమె రాజును వూడా శాసించగలదు, కాన్మిశాసించదు,

అప్పా జీ ల

కృష్ణరాయ తిరుమలాంబికల వివాహాన్ని గూర్చి ఒక వింత గాధ ఉంది. కృష్టరాయం డార్యమంతా మహామంతి తిమన్మురుసయ్యవారి ఇంటి లోనే అజ్జాతవాసములో గడిచింది. కృష్ణడేవరాయలవార్‌ తండ్‌ అయిన తుళువ నరసరాయలకు తిప్పాంబ, నాగాంబ, ఓ౦బ అను ముగ్గురు భార్యలు. అందు తిప్పాంబ పట్రమహిషి, యువరాఐగు పీరనగ సింహరాయని తలి; రాజమాత. అంతేగాక, సవతి అయిన నాగాంబను చదరంగంలో ఓడించి, ఆమెను కొన్ని తణాలు తన దాసిగా పరి గ హించిన ఖ్యాతి రూడా ఆమె కున్నది. ర04ఉవ భార్య అయిన నాగాంబ సంతానం శ్రీకృష్టరాయలు,. పూవు పుట్టగానే పరిమళించిసట్లు రాయలు మహా సార్వభౌమ లక్షణా లతో జన్మించాడు. తిప్పాంబి అ దాలుడీవల్ల తన సంతానపు రాజరికౌనికి [ప్రమాదం ఊహించి, విషసపయోగాది అనేక పద్ద తులతో బాలుణ్ణి హతమార్చటానికి వ్రయత్నించింది. కాని, దెవికంగా ఆమె [పయత్నా లన్నీ వ్యర్థాలె, రాయలు గుక్ష పక్ష చం దునివలె దినదినాభి వృద్ధి చందసాగాడు. చివరకు పట్టమహిషి విసుగెత్తి కృష్ణదేవరాయల కన్నులు పీకి తనకు చూపించమని మహామం తి తిమ్మరుసుకు ఆజ్జాపిం చింది మహామం తికి చెయ్యాడలేదు. అతని హృదయం ఆ వబొలుడి మహా రాజ లక్షణాల కంకితమై పోయింది. ఆ ౦|ధ సా మాజ్య ఖావి నా మౌట్లా తడేనని అతని మనస్సు జోస్యం చెప్పి౦ది, బొలుణ్ణీ తన రహస్య మంది రంలో దాచి, గుర్తు కొరకు ఒక మేకను చంపించి, దాని నెత్తురులో రాజు కువూరుని బట్టలను తడిపి ఆ దుస్తుల మధ్య మేక కళ్ళను వుంచి మహా రాణికి సమర్ప్చించాదు. రాణీ తృ ప్తి చెందింది, నరసరాయల మూడవభార్యి అయిన ఓబాంబ సంతానమయిన అచ్యుత రాయలు, రంగరాజు మరీ అర్భ కులుగా కనిపించుట వలన తిప్పాంబ వారిని అంతఃపరంలోనే పి [పమౌ దమూ లేకుండా పెరుగనిచ్చింది.

అప్పటి నుంచీ రాయలు అమాత్య తిన్మురుసు మందిశంలోనే సకల శసాంస్త విద్యల నిభ్యసించాడు రాజ్యాంగ మం తాంగి సూ తాలను

తీ

ల్రీ0 అ స్పా జీ మహామం (తి దిప్యశిక్షణలో పుక్కిట పట్టాడు. వమిహామం[3 చిలణ సన్నిధిని సకల కౌవ్యాలనూ పఠించి, పండిత [పకాందుచైనాడు, ముహామం తి స్వతహా మహాశవి, సంస్కృతంలో ఉద్దండ పండితుదు, కాని, అతనికి కార్యభార మధికమైన కొద్ది కవితా వ్యాసంగానికి అవకాళం లేక పోయింది,

రాయలవారు అప్పాజీ మందిరంలో అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్నకాలంలో తిండి సరసరాయలవాడ మరణించారు. అన్నగాపై న వీరనరసింహ రాయలు సింహాసనం ఎరె్కాదు,

కొంతకాలం తరువాత ఒఎకరిగిన మహారాజు, కృష్ణరాయని అగ జును వీరనరసింహరాయలు మరణించబంలో మం్యతి శేఖరులు ఉప మం తులతోనూ, సామంతులతోనూ, దండనాథు *అకోనూ సం పదించి, చనిపోయిన మహారాజు సంతానం శిఖ్యుపాయాన ఉండటం చేత అతణ్ణి [తోసిరాజని కృ స్తరాయలను సింహాసనాశ్‌నుని గావించాడు,

రాయలు రిమ్యరుసు ఇంట్లో అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్నస్పుడే అదే పీదిలోని 6చన్నా చవి" అనే వెలయాలును_.ఆమె దూప లావణ్య సమస కళావిశారదం చేత ఆకర్షించబడి.హృదయ పూర్వళంగా [పేమించాదు, రసికతలో అతనికామె గురుపీఠం. వారి రహస్య | వణయాన్ని ఎన్నెలరేడు తస్ప మరవ్వరూ చూడి లదు, సంవత్సరాల ఆరబడి చందమామ సాక్షిగా వారు కలుసుకుంటున్నారు. అపూర్వ మేధా సంపన్నుడగు మహామర్య తికి ఎతం ఈ (గంథం ఇసుమంత కూడా తెరీదు. రాయలు రాజుగా పటాభి షిట్రడై నా చిన్నాడవిసి విస్మరించలేక పోయాడు. [పథమయామాంతంలో నే రాజు ముసుగు వేసుకొని రాజు వీధుల తి, కమించి వెలయాలి ఇంటికి బయలు దేరుతాడు. తృతీయామంతానగాని మళ్ళీ అంతఃపురమున |పవేశించడు.

ఒకనాడు రాయలు తన [పేయసి చిన్నా డేవినుండి పీద్రి గుమ్మం దగ్గరి పఏడో్క(్క-లు తీసుకుంటుంన్నాడు, ఆసమయంలో ఆ దారిన పోతున్న ఒక ప్యకి వారి [ప్రణయ [ప్రసంగ రచనా పుణ్యానికి ఆశ్చర్యపడి. ఆ పరుష కంఠఫ్వని అతనికి సుపరిచిరమవటంవ ల - కొద్రిక్షడాలు ఆలో చించి ోంయాః” అని బిగరగా ఓలిచాదు, ఆ అఆదుషుకు ఆ వెలయాలు

ఆ పొ జీ రే ఇంగుమని లోపలకు దూకి గడియ బిగించింది. ఆ రసికుడు వెనక్కు తిరిగి చూడకుండా పరువె త్తి,పరువె_త్ధి అంతఃపురం చేరి తలుపు వేసుకొని హంసతూలికాతల్బం పె శయనించి ఒక ద్‌ర్ప నిశ్వాసం విడిచాడు, ఆ కంఠ ధ్వని అతని [శ్రవణ రం] ధాలలో ఇంకొ గింగురు మంటూనే ఉంది. ఆ పిలుపు మహామం తిది,

ఆ మరునాడు రాజు సభకు రాలేదు. మహామం శే అంతఃపురానికి వెళ్ళాడు. రాయల వారింకౌ నిద లేవలేదని వార్త. *మెం వచ్చాం. లేవ మన్నామని చెప్పుల అని మహామం తి ఆజ్ఞ, నిజానికి రాయలవారు నిద పోవటంలేదు. కాని, మహామం తిని చూడటానికి మాతం భయపడు తున్నాడు. కాని, మహామ౦ తతి ఆజ్ఞ మహారాజుకు అనుల్నంఘనీయం,. అతడు రాజకంఠీలవుడే కౌవొచ్చు కొని, మహామంతి నిశిత వీక్షణాలు అతల పిల్లి వలె మార్చివేసాయి. ఒక చేళ రాయలు బయటికి రాకున్నా, మంతి శయ్యాగారంలోకి (పవశించి, తను వొచ్చిన కార్యాన్ని నిర్వ హించుకొనిగాని పోడు, విజయనగర సా మాజ్యంలో నరస నాయకుల కాలం నుండీ మహామంతి అడుగిడరాని [పదేశాలు లేవు. ఆవి అంళతః పురాలు కావొచ్చు. అభ్యంతర మంది5ాలు కావొచ్చు, మహారాజు వద్ద నుండి సేవకునివరరూ వినములై మహామంటలికి. దారి ఇవ్వవలసిం డె అతడు చండశాసమదు, రాజు మంతిని అప్పాజీ అని పిలుస్తాడు

రాజుకు మం,కి వద్దకు రావటం కన్నా గతృంతరం౦ లేకపోయింది పిల్లివ లె వొచ్చి ఎదుమయుగా వూర్చున్న రాజును-_ మంతి ఒక్క- ఈ&ణం౦ తీ వంగా చూవఫూదు. ఆ చమూాసలవారినుండి తన్ను తాను నిలువ దొక్కు కరోటా3కి రాశా వి కర శంగా | పయశ్నం చేశాం మ ఎ తి మాట్లా ంలేమ. రాజు సమాధానం ఇవ్వ లదు, మహామంతి కనుసన్న లచే "సీవక జనం విష్కామం౦చావ కరాలు గడుస్తున్నాయి. దుహామంతి స్థాణువులా మూడద్చిన్నాడు. _ ఎట్టకేలకు రాజే ధైర్యం చేశాదు. 6నేనామెను [ పెమించాను.”

కసీ విస్నుడు సార్వభాముడివి” నుహాటం 3 మహాూజును ఒంట

రిల అస్పా జీ రగా నున్నప్పుడు నీవు, నీవనే”* సందోధిస్తాడు. ఆ సెంబుద్ధి వారి ఆవ్యూయకకు చిహ్నం, జసార్వభౌములకు [పేమించే హక్కు లేదా?” అద్దానికి [పజామోదం కావాలి వెలయాలుకు మహారాణి అయ్యే హక్కు లేదు,౫ టట్రవ్సై నా [ పేయసి. అమె నా హృదయరాణి కావాలని కోరు తున్నదే కాని, మహారాణి కావాలని కాదు అమెకు పట్టమహిషి కౌవాలనే కోరిక్రలేదు,% అద్రయినా, ఇక పెన సీవామె ఇంటికి వెళ్ళటానికి రాజతం[తం అంగీకరించదు. నూతనంగా సార్వభౌముడివైన సీకు అడుగడుగునా [పమాదాలను శంకించవలసీ ఉంటుంది, మహారాజు అర్ధరా తాన ముసుగు వేసుకొని కోట వెలుపలికి వెళ్ళటం |[పమాద హేతువు.” అలా అయితే, ఆమే కోటలోనికి రావచ్చా?” సహామంతికి ఈ (పళ్నాపూర్వక సమాధానానికి వొళ్ళుమండింది. కాన్మి రాయల రాచరికాన్ని గుర్రించటం తన విధి అనుకొన్నాడు. తెచ్చి పెట్టుకున్న [పశాంతతతో ఇలా అన్నాడు మహాషం తె, టక్రాన్సి దానిక్‌ [పజలంగీకరించరు. అవివాహితుడైన ఫఘహిరాజు కోటలో వెంయాలితో కులకటం౦ సా మాజ్యానికే అ పతిష్ట;” ౪ఆమెను వెలయాలనకండి, అప్పాజీః క మంచండి. మీరన్న మాట మరొకరే కనక అని ఉంపే....” మహామంత్రి నిశిత వీక్షణం మహారాజుకు వాగ్భంధనం గావించింది. మహానుండతి నొచ్చుకున్నాడు. ఉజంవాయా। న్‌ [ప్రణయానికి అవరోధం కావటం నా ఉద్దళ్యంకాదు. అమెకు సీ అర్హాంగి అయ్యే అధికారమున్నా, పట్టమహిషి అవటానికి హక్కు లేదు.” అప్పాజీ అనునయ వాక్కులు మహారాజున కమృతధార లయినాయి, ౪ ప్మపథమంగా ధర్మశాస్త్ర సమ్మతంగా సీవివాహం జరగాలి.ఆపెన చిన్నా దెవిని కోటలోనికి తీసుకుని రావచ్చు, కాని అంతవరటా నీ వామె గ్భృహానికీ సోటాందు సమా 1” స హోమం్యి ఆంక్ష దిఫించదారు,

అ స్పా జీ లర్‌

రాయలు నిజానికి సమ్మతించక చేసేది లేదు. ఇన్నాళ్ళ నుండీ నుహా మంతి వివాహ (పసంగం ఎ త్రినప్పుడెల్లా అయిస్తతను నటించే రాయల కిప్పుడు వివాహమంపే ఆదుర్దా 'హెచ్చసాగింది. “నా వివాహం వెంటనే జరిపించండి అప్పాజీ; అన్నాడు.

రాయలవారి ఆతురతకు మహామం (తి చిలిపి నవ్వు నవ్వాడు. ల సెళి కుమార్తెలు కావాలనంగానే దొరుకుతారా, రాయా?”

ఉట దేశంలో రాజ కన్యలకు కరువు వొచ్చిందా

జక్రాని కాబోయే ఆంధ సాామాజ్య పట్టమహిషి అభిజ్యాతంలో సద్వంశ సంజాతగానూ సర్వసద్దుణ సముపేతగానూ ఉండాలని ఆంధుల వాంఛిత ౦లో

“అలాంటి కన్య మీ దృష్టిలో ఎవరూ లేరా?

*టన్నా మన ఆజ్జను శిరసావహించి, క్షణాల మీద తన తనయ నిచ్చి వివాహం చేసేపాటి మహారాజు కావాలిగా, రాయా; తొందర పడితే ఎలా 2”

జప్రియుతే ఎవరయినా సామంతరాజ రనూజను నిర్ణయించండి.”

మహారాజుకు మహామంశతి అంట ఎంత భయమున్నా, పుట్టుపుతో వొచ్చిన రాజ రఠీవీ, దరృమూ అకని (యతి మాటతోనమూ (ప ౩ద్వ నిస్తుం టాయి. సామంత రాజనగానే శ్రీరంగ పట్నాన్ని ఎరిపాలిస్తున్న గంగి రాజు _ మహామంతికి స్ఫురణకు పొచ్చాడు,

అతనికి ఓక ఈము వొచ్చిన కమా 3 ఉంది, 'సెరు తిుమలాంబిక, ఆయ చిన్న తనంలో ఒకసాలి విజయనగరం చూజటా.కి వొచ్చి తన తం, దితో మహామంతి దర్శనం గూడా చేసింది ఆ నాదే అమెలో సుహారాళ్టి లక్షణాలు గెిమనించి అమెను సా మాక్జివి కమ్మని ఆశీర్వదించాడు మహా మంత, ఆ సంఘటన గుర్తుకొచ్చింది మహామం తికి.

౪క్సాని, సీవు కన్య నొకసారి చూడాల్సిన అవసరం లేడాః”

లేదు. మీకా, అర్మధుంకు నచ్చిన ఏ మగువకైనా నన్నిచ్చి పెట్ల చేయండి. నా కటాయి షములతో నిమి త్రం లేదు.” మహారాజు

త్రి ఆ 'ప్పా జీ ఆసనం మీదను౦డి లేచాక్సు, *ర్రాని, వివాహం మాతం 'ం0దు రోజుల్లో జరిగిపోవాలి.” అంటూ మహారాజు శయ్యాగారంలోక్‌ వెళిపోయాడు.

మంతి ని'ళ్చిష్తుచెనాడు. మహామం[3 ఎంచటి యుండి ఘటమైన పట్టు విదుప్పులు గలవాడు, తాడు తెగే వరణా బిగించ రాదనుకున్నాడు, వెంటనె గంగరాజుకు రుచూర్తతో టాడా బయలుదరి విజయనగరం రమ్మని కబురు చేశాడు. గంగరాజుకు తని కుమార్తె వివాహం జరుగ బోతున్నదని తెలియదు. తిరుమలాంబికకు ఠఈను ఆంధ సార్వభౌముని అర్జాంగి కాబోతునన్నానీ తెలియదు, =ళ అతి కమించకుండా గంగరాజు కూతుర్ని ఎంటబెట్టుకొని మహాహమం౦ం (తి ఆష్ట మేరకు విజయనగరం వొచ్చి చేరాడు, ఏ నోట విన్నా అతనికి మహారాజు వివాహపు విషయమే విన వొచ్చింది, కాని, ఎన్వర్‌కీ వధువెవరో ₹౨దు. మహారాజొకరితో చెప్పడు; వముహామం తి మళొకరికి చెప్పలేదు,

సుముహూ ధం ఇంకా కొద్రిక్షణార్జా ఉన్నదనగా న గంగరాజుకు రూతురును పెంగ్షకుమాస్రైనుజసి కళ్యాణ ముండపమునకు తీసుకొని రావలసి?దని వార్త పంపాడు మహామం తి. గంగరాజుకు పరమ సంతోష నుయింది. సిరిరా మోకాలొడ్డువా రుంపరు కదా? అంద సా మాట్లు లన క్‌ ల్లుడు, అంతకన్నా '2రే ఏం కావాలి? మహామం తి ఈ వివాహ సంబంధ విషయం ఇంత రహాస్యం౦ంగా ఉంచటానికి కారణం లేక పోలిదు, కష్ట రాయల తల్లియగు నాగాంబ చతురంగమున ఓడి సవలియగు రిపబ్బొాంబఐకు క్‌ ద్ది కణాలు దాస్యం అయటంవల్ల కృ ష్టరాయలకు దాసప్ప తుడను “పేరు కిట్రవివారిలో [పచారంలో వంది. అందువల్ల రాయలకు అభిజాత్య సంప న్నులు త్‌సు కన్య నివ్యటానికి సం డహింపవచ్చు. అచై సుహాదుంతి ఈ8 వి దాహాన్ని ఇండ రహస్యంగా జరిపించటానికి కాుణం, కాని గంగ రాజుకీ ఊహూ ఇనుషంతక=-డా లేదు. సరులాతనికి శోధ చేసిందుకు మహామం లి అవకాశమివ్వలేదు తిరువలాందిరా కృష్ణరాయలుల వివా పము ఆ వివంగా జరిగింది. అందువల్ల నే చారిపవురి సంబంధమూ ధర్మ దిద్దము, [పణయనూ త నిటద్రయి కాదు, ఆ తరువాత కాలేదు.

విజయనగర నామాజ్యామందల [విధాన వ్యక్‌ మహామం తతి

అ ప్చొ జీ లీగ్‌ తిపష్మరును, సార్వభౌయునితో సమాన గొరవాదివనములను అతడు అనుభ విస్తున్నారు, రాజు రాజ కార్యములను న్సిక్ష్యుం చేయటానికి [ధాన ఇ (౮ ః జ ళో ళి కారణ౦ అతనికి మహాచుం(తి శక్‌ నావళ్యములందున్న అపావమెన చాప ఆన సో ల యా అచంచల విశ్వాసమే. రాజు మం లని 6బ్రప్పాజ్తీ* అని పిలుసాదు. రాజ బంధువులందరూ మహామం రిని అప్పాజీ అనే సంభావిసారు. రాజ దర్శనారం వొచ్చిస సామంతి రాజు లందటూ పెహామం లని చూచికాని ఆ మ ల రాజ దర్శనం చెయ్యస. రాజ సందర్శనమున కెంత సంతోషంతోపోతాలో మహామం[త దర్శనానికి అంత భీత హృదయంలో వెళుతుంటారు. కవి సంది తాదు లకు తప్పు మహామం (తిని కన్నె త్రి చూడటానికి నా మాజ్యాస మరెవరికి దె ర్యంలేదు. అతని "పెరు విన్న శతు రాజన్యులు తను సింహా యా . సనాలో గడ-గడ వణకిపోతారు. అతని నిశిత వీక్షణ ఎంతటి శ కివంతు భా డగు మహారాజునెనొ కణ మా తంలో భస్కీపటలం చేసివేసుంది. యు చమాాతనే మహామం[తి కత్రి యుద్ధాన సాటిలేని మేటి. కాని, తన కార్య నాధనకు సాధారణంగా క తి నుపయోగించడు. ఖడ్గధారణ ఆయనకు 'కేవలమొక అలంకాంం మా[తమే, ఆ ఖగ్గ చాలనమున జగత్తును శాససాడె కాని, [పాణాలను సఇయంగా హరించడు, అ3ని ఖడ్గానికి రుఫిశపానం అలవాటు లెదు కాను ఆ ఖడ్గరాజము తన సోదర ఖడ్గము లకు (తావినంఠత రుధిరమును కావలయునన్నస్పుడెల్ల |పసాదిస్తుంటుంది. శ టో ౧౧ జ మంతి తన వమం[తాంగ సొకర్యార్ల మెపగరదు వొచ్చినా చుటుబెట్లిసాడు. న్న థి వే సో య లాలి కాని, తిను స్వయంగా మట్టు బెట్టడు. మహామంతి తోడి వ్యవహారం క తిమీది సొము, అజాత మహమంతి) అగ్నివంటిమనిషి, అతని నిశిత ఏక్షణలు ముక్కంటి మూజప నతి9ిం నుంచీ ఎరలుపడే అగ్ని జ్వాలలను పోలి వుంటాయి. ము ఉం క్‌ ఇ కట స స్ట అతిని విళాల వాలమున దుల్నిర్రీత్యమగు [బ్రహ్మ బర్భుస్సు సర్వదా [పకొశ్‌స్తుంటుంది. అతదు ఆరుజల నియోగి, ఇంటి పేరు సాళువ వారు, జననమొక దర్మద (వాహ్మణ కుటుంబమున, తండి. పేడు సాళువ రాచరాజు, జన్ససలం గుంటూడు జిలా కొంఎవీదు నీవు, చిని- నాడే క. | ళా క్‌ు త ర్లిదం డులు క య్నుమూళాద, ళు

ఫ్ర ఆఅ పా బీ

మాతాపిళలు కరువెన తిమ్మరుసుకు, అతడి సోదరుడికి గర్బ దరి దడేవతే తర్షిగానూ, తండడిగానూ. ఆదుకుంది. ఉన్న ఊరు అచ్చి రొక చేశాలు పట్టారు. గౌరవంగా జీవిద్దామని (పొద్దు లేచి, విస్తరాకులు "సేకరించి కుట్టి వికయించటం మొదలు పెట్టారు. ఎవరి విస్తరి వారు కుట్టుకునే ఆరో జుల్లోవి_స్టళ్ళను కొ నేదెవద? ఆ వృ త్రి అచ్చిరాక పోవ టంరో మాధూకరం చేనట్టారు, జడి పనయనం నాటి విద్య ఉన్నది సుమ్మ[ అనే ఆర్యో క్రి ననుసరించి. కొని, ఆనాడు రాయలసీమ రతనాల సీమకాదు; రాళ్ళ సీను. రాళ్ళతోనే. వారి జోలె నిండింది, కాని, (బతకాలి. ఏలా ? ఎలానో వారికి తెలీలేదు. స్య్థంలో ఒకరోజు భోజనం పెడతారు, కాని, నురునాడు....? మరునాడు స్మ్యతంలోని [పజలు భోజనం చేసిన తాలూకు పులిస్తరాకులు వీధిలో పదెయ్యటం చూశారు. ఒక్కసారిగా నాలుగు కుక్కలు పోట్లాడుతున్నాయి. వాటికోసం అన్నదమ్ములిద్దరూ ఆ నాలుగు కుఠ్య_ లనూ ఎలాగై తేనేం-_ వెళ్ళగొట్టి నాటికి పొట్టనింపుకో గలిగారు. కాని, అలా జీవించటం దుర్భరనునిపించి౦డి. పరుపవుగా [బతకాలనే ఉద శంతో దేశ దేశాలు తిరిగారు. కాని, ఉదోగ్యమిచ్చిన నాథుడు లేదు. చివ రికి చం[దగిరిలో ఒక ప్యావసాయదారుడు తన గొడ్డు మేపటానికి రోజూ గంజిపోపే షరతు మీద ఇద్దరు పిల్ల వాళ్ళనూ డఊడిగానికి పెట్టుకున్నాడు, (పొద్దుట తరవాణీ తిని, గొడ్డను అడవికి తోలు కళ్ళిన ఈ వొనిస బిడ్డలకు మళ్ళీ గొడ్డు ర్యాతి కొష్టాన్ని చేరసరకూ గంజినీళ్ళకు కూడా గతిరేదు, అయితేనేం- ఈ వృ త్తిలో తిమ్మరసుకు గౌరవం, తృ ప్పి కనిపించాయి.

అ రోజుల్లో ఒకనాడు తిమ్మరుసు మిట్లమధ్యాహ్నాన తిండికి లేక మల మలా మాడుతూ, కోష వొచ్చి అడవిలో ఒక చెట్లు [80ద స్పృహ తప్పి పడిపోయాడు. ఆ సమయంలో ఒక కోడె [తాచు కృ తాంతుడి పాశంలా జర జరా | పాకుతూ, ఆ దాలుణ్లీ సమీపించడం దారినపోతున్న ఒక సాధు పుంగివుదు చూరాన్నించి చూచి, పరుగెత్తుకుంటూ దగరకు వచ్చాడు. కౌని, అక్యాదితను చూసిన దృ శ్యానికఠినికి చాలా ఆశ్చర్యం వేసింది. ఆ (తాచు బాలుని కాటతివనకపోగా, మభ్యందిన భానుని తిక్షణ కిరణ కాం9 బాలునికి సోకకుండా సడగ విప్పి గొడుగు పడుతున్నది,

అ ప్పా బీ శ్రి? దగ్గరకు వొస్తున్న సాధు సుంగవుజ్లీ చూచి ఆ (తాచు మెల్లిగా జరిగి వెళ్ళిపోయింది. ఆ సాధుపు దాలుణ్ల తేరిపార చూచాడు, మహాప్పురుష లక్షణాలతో, అఖండ మధాసంప లతో, అనన్యసాధారణ [బహవ్మా వళ్ళ స్పుకో అనంత శేముషీ సంనదతో, జ్వాజ్వల్యమాసంగా టురుమిట్లు గొలుపుతున్నడా దాలుని ముఖ వర్చస్సు. వెంటన అ సాధువు ఆ డాలుని తన కమంచలోదక౦ంతో బవదేర్చ, తని జోలెలో ఉన్న కందమూలాదు లతో అతని కుద్చాధను నివారించి, కుశల [ప్రశ్నలు వస్తి ఆతినిసి తన ఠొశ తీసుకొని వెళ్ళి, అత డొగున్న సామంతిరాజు వద్ద లేఖకుడిగా నియ మించాడుం ఆ తరువాత తిమ్మరుసు జీవితం విచ్మితమైన మెలికలు ఆరి గింది. అనక దురాదీశుల కొలువు చేశాడు. తణ క్షణానికీ తన అపూర్వ మేధా సంప త్తిని |పదర్శిస్తూ యజమానుల మన్ననలను పొందుతూ; తన్‌ గౌరవాన్నీ, హోదానూ పెంచుకున్నాడు. చివరకు ఆయన తుళువ నరస రాయల వద్ద మం్యతిగా చేరాడు. నరసరాయలకు తిమ్మరుసుయందు విపరీతమైన గారవ౦, తుళువనరసనాయకు ని అన్న (పస్తుత విజయసగర సా్నామాజ్యాధిశుడైన కృష్ణరాయ భూపాలుని తండి. అస్పటికాయన సా మంతరాజమా తుడు, విజయనగర రాజులకు కప్పంఠడుతూ ఉండేవాడు,

అంతే కొకుండా సలు యుద్దాలలో తన [పచండ పరాాకమం [పదర్శించి విజయనగరానికి దండనాధుడు కూడా కౌగలిగాడు నరసరాజు,

ఇంతలోమహారాజయిన సాళువ నరసింహరాయలకు విపరీలమెన జబ్బు చేసింది. రాజు లన మరణా వస్టలో అన పిల్ల ల నిదపురినీ, రాష్య భారాన్నీ దండనాథునికి ఒప్పగించి వళ్శిపోయాడు, నరసరాయలు వెంటనే నరసింహరాయల 'పెద్దకుమారుడై న తిమ్మరాజును విజయనగరానికి పట్టాభి షిక్పుణ్తి చేసి, తాను సర్వాధికారిగా రాజ్యభారాన్ని వహించాడు. సర్మాకమ వంతుడై న సరసరాయ లకు తిమ్మరుసు బుద్రి విశేషం తోడై ౦ది. విజయ నగరం దినదినాఖివృ ద్రిగాంచి, సర్వతోముఖటైస అభివృద్ధిని సాధంచ సాగింది.

రి

లీ అ ప్చా జీ

ఇంళఈలో దురదృష్టవశాత్తు మహారాజు నెవరో హత్య చేశారు. ఆ నపం తుఖవ నరసరాయల మిద పడింది, శ అవవాదు వాషకోవటానికి నరసరాజు-చనిపోయిన రాజు నమ్ముడూ, నాజవ నరసింహరాయల ద్వితీయప్త తడూ అయిన నరసింహరాయలను సిం హాసనాభిషికు ల్స్‌ చేశాడు. కాని, సాళువ వాకి శతృవు లనేకులు సాళువ నరసింహరాయలు నరస రాజు సహాయంతో విజయనగరాన్ని అన్యాయంగా ఆకమించినందువల్ల సాళువవారంపే విజయనగరవాసులకు చాలామందికి శతృత్వం. ఈ నరసింహరాయలను కూడా ఎవడో హత్య చళారు ఒకనాటి అర్హరా తి. అందుకో రాజ రక్షకుడగు నరసరాయలకు పిచ్చి ఎక్క నంత పనైంది, వెంటనే తిమ్మరుసు 5"రకు కబురు పెట్టాడు,

తిప్మురుసు ఈ అదను చూచి కోటి సావంతులతలోనూ, దండ నాథు౭తోనూ, సం పతించి, విజయనగిర ఆం ధన్యామాజ్య పరిరక్ష ణార్హం తన న్వామియగు తుళువ నరసరాయలను విజయనగర నొ్యమాజ్యసింహ పీశ్రియందు అధిష్షితుని చేశాడు, ఆ తరువాత కృష్ణరాయలవరమూా మహా సుంతి అమోద ము దతో సింహాసనమెక్కి నవార, అతని న్‌ర్లతుక పరి పూర్త కటాక్ష మెవరిపై (పసరిస్తే వారే సార్వఫెములు,

మంతి రాజు కాకున్నా రాజ సదృనుడు,.

రాజునకొక సవతి తిమ్ముడున్నాడు, అతను ముమ్మూ ద్తలా రాయలను

పోలి ఉంటాడు. అతని పేరు అచ్యుత దేవరాయలు. ఆరు సంవత్సరముల [కీతం వరకూ అలి డే యువరాజుగనూ, రాజునకు వారసుడుగనూ స్మామా జ్యామున పరిగణింపబడుతుం డెడివాడు.కాని, రాయలకు ఆన్నపూర్తాదేవి యం దొక మగశిశువు జన్మించుటతో అచ్యుత డీవరాయలవారి విశిషస్టానమునకు భంగం వాటిల్లి౦ది. అరనిస్పుడు కవలం సోదరుడు మాతమేః అతడూ తిమ్మరుసును “అప్పాజీ” అని పిలుస్తాడు, మహామంతి కృష్ణరాయల పట్టా భిషేక సమయాన అచ్యుతరాయలను బంధించి, పెనుగొండ దుర్గానికి బందీ్‌గా పంపించాడు. రాజరికానికి అతడు కూడా వారసుడు కొవటంవల రాజనీకి ననుసరించి అప్పాదీ ఆఅ విశంగా చేశాడు. దేశకేచూనికి ఆ విధంగా చేయటం=జవసగవుని | అకరణ నుద్దిగా విశ్వసించా ము అత్యుత దేపరాయలు,

40 అ ప్చా జీ మీద దెబ్బ తియ్యాలనే సంకల్పంతో సమయంకోసం ఎదుకుచూస్తున్నాడు గొజపతీ. అలాంటి మహా బిలిస్తుడెన గ్‌ పపలితో వియ్యమందటం ద్వారా విజయానికి ఓఢు9లనుండి దండయా ఈ భయం లేకపోగా, వారి సహా యంతో కయ్యానికి కాలు దుప్వుతున్న బహుమనీ సులానులను మట్లు బెట్రటానకి అవకాశం ఉంది, మహామంతి ఈ రాజకీయ [పయోజనాన్ని ఆశించే ఈ వివాహాన్ని నిశ్చయించాడు. కౌని, ఈ విషయం మొదల్లో కృ ష్తరాయలకు తెలియదు. చెప్పాల్సిన అవసరం దుహామం లికి కలుగ లేదు. ఆయనకు గజశతిరో విశ్వాసం అ'ప్రే లేకపోవటమే దీనికి కారణం. పెంచ రాయదారాలకు వెళ్ళిన విజయనగర పురోహితులను గజపతి అహంభావంళో తిరస్కరించాడు, శ వమతావలంబి అయిన తాను పందు లను పూజించేవారికి పిల నివ్వనన్నాడు. విజయనగళ రాజులు సర్వ జగి న్నాధుడగు (శ్రీవిష్తుపును ఆది వరాహ రూపంలో అఆరాధిసారు. వారి పతాక లాంఛనంరూడ వరాహ చిహ్నమే. రాజదండం మీద వరాహ చిపహ్నాయ చి తింపదిడి ఉంటుంది, ఆంతే కౌక్ర, దాసీ స్ప్కతుడగు రాయ లకు ప్రి నిచ్చి తస వనంళాన్ని _ దొందిలో [పాణం ఉన్నంతదాకా కళం

కితం చేయనన్నాడు. అలాంటి అసంబద్దపు కోరిక కోరిసందుకు వాయ బొరులను [(బాహ్మణులు కౌబిట్ట విడిచి పెదుతున్నాననీ, మరొకం౦ై తే

[పాణాలతో పోనిచ్చేవాణ్తికాద సీ గర్జించాడు, అవమాన భావంకో కృంగి

హోతూ పురోపాతులు తిరిగి ఒచ్చి; మహానుం[8ికి తాము పొందిన దూషణ

తింన్కారాదులను విన్నవించారుం మహామం |&& తి పరిస్టితి ఇలా పరిణ

మిస్తుందని ముందుగానే తెలుసు అయినా, జరిగిన అవవూాన కాండను

వారి నోటినించి వింటుంట-అగ్గిమీద గుగ్గిలం ఎసినట్లుంది మహామం (తికి,

కాని జరిగిన సంగతి రాయలవారికి విన్నవించకుండా కట్టుడిటం చేశాడు.

ఆయనకు తెలుసు. రాయలవారికీ విషయం ఇలా పోడు కతాలమీద ముంచుకు వొస్తుందని, కాని, పోడు విషయంలో సుహాదుంతి తాత్సారం

చెయ్యలేదు. దందయ్యాతకు కావళసిన సర్వస్వం తన స్వంత పర్యవేక్ష ణలో జరుస్తతున్నాడం సహజంగా మహాషం్యతి చారచక్షువు. ఆయన

లముగ చస ణ్‌ గణాంలె రాల్య ల్‌ ని దుంగ టిం “౦పి = దెటి

నై సర్గిక పటాలనూ, వానిలోని చతురంగ దళాల వివరాలనూ, కోటలో వున్న ఆహార ధాన్యప్ప నిల్వల లెబ్బలనూ "సీనరించటం మొదలు ఎట్టాడు, గద సలిక్తీ ముఖ్యబలం ఆయన కన్ని వివనులా సన్నిహితులగు పదు సార్గరు వా|తులు, వారు గజపతికి సామంతరాజులు. పరి దుగ్గములు అం ధదేశ మంతట ఉన్నాయి. మహాబల పర్నాకమ సంపన్నులైన పీకంతా తిషలమ అపార 'సేనావాహినులతో గజసరి సార్వభౌమత్వాన్ని పరిరక్షి స్తున్నారు. వీరికి గజపతి అం'పే విపరీతమైన విశ్యాసం గజపరికి వీరం'పే అసరిమిత మైన నమ్మకం, గజపతిని జయించాలం' సే వీరిని ముందు జయిం చాలి. మహామం తికి పఏీరిని జయించటం అంత సులువుగా తోచలేదు. కొవలసింది 'పేనావాహిని కాదు, శేముష్‌విభవం ,

ఈ పరిస్టితులిలా ఉన్నా రాయలవారికి వీటి విషయం సరిగా లలి యదు ఆయనకు సువోమం (తి పూర్వ దిగ్విజయ యాత సన్నాహంలో ఉన్నారని మ్మాతమె తెలుసు. కాని తతా(ంరణం మాతం తెలియదు, ఇంలలో రాయలవారి జీవితంతో ఒక్‌ మహి దుర్పటన జరిగింది. ఆయన చిన్ననాటినుండీ [ పెమించి, మహమం తిని _సైత ఎయిప్పించి, అనేక విపంత మైన పరిస్థితుల నెదుర్కొంని పెంస్లి యావన (_కమైకరాశి (ప్రణయ నామాజ్య లక్ష్మి చిన్నాడేవి కన్ను మూసింది. రాయలవారికి [ప్రపంచము అంఫకారంగా పరిణమించింది. పొంగి పొరలే అతని యొవనం బూడి దలో పోసిన పన్నీరులా, అువిని కాచిన వెన్నెలలా తోచసాగింది. శ+ీతాంళు కిరణాలు చండ పచండంగా మాశ్చిజస్తున్నాయి షహారాజును, మహారాజు మమత కోల్పోయి, ఎండిపోయిన |మానులా అంతఃపుళళలో కాలం గడుపుతున్నాడు, అతని హృదయ సా మాజ్య పీఠం కాళీగా ఉంది. ఆ సింహాసనాన్ని మరొకరు అధి స్తేనే కాన్హి రాజు రాజుగా మారదు, మహామంతి దృష్షిలో లానణ్యరాశి అన్నపూర్ణ మ్‌ణ మాతం తాండవి౦ చింది. వెంటనే పురోహితులకు కబురు పట్టాడు, మహానుర్యతి అజ్ఞ మేరకు పురోహితులు వెనువెంటనే దర్శనానికి వొచ్చారు, వారిని చూచి వ.హా మంతి రాయలవారికి “తుష్దా డేవి 3 లచి శాన్ని అందించ సునీ, ఈవిషయం ళనక్షు లెలిసనట్లు రాజుగారికి ౧లియ భారదసీ అజేశించాను. యి

ఆ ప్పొ బీ శీల చ్మితంలోని సుందిరి ఉన్నది ఉన్నట్లుగా కావలయు నన్నట్లున్నది రాయల వొరి ధొరణీ, మహారాజు రసీకళతయందు ఒ.హామిం| తికి సంపూర్ల విశ్వాసం, అందువల్ల నే మహామం తి మహారాజు మానసిక మ్యధను పోగొట్టటానికి ఈ మార్గాన్ని అస్వేషంచాడు 19

౪లేదు. రాయా; నేనుకూడా ఆమె రూఎ వయో లావణ్య శఈళా సంపదలను “సం౦చి చాలా గొప్పగా విన్నాను,"

రాయ లచారిక్సి మహానషం్యలి వార్తా సేక రణపట్ల విశ్వాసం మెండు. అతని ముఖంతో సంత్కృ ప్పి కనిపించింది, కాని, ఒక్క క్షణంలో రాయల ముఖం వివర్హమైంది. బాధ ఛాయామాత౦ంగా గోచరించింది, చిత%౦లోని కన్య శీర్దాన ఉన్న పాపిటచిళ్ళ నాగాకారంగా వుండటం రాయలవారికి బాధ కలిగించింపి.

కఅప్పాజీ; ఈమె శన నంశ సంజాత కాకున్న ఎంత బొగుం డేది! అంతే కాదు, ఈమె పేరు తుఖ”

జబమె ఏ వంశ సంజాత అయితే, నీకేమిటి రాయా? ఆమె తల్లి దం(డులు పెట్టన "సేరుకు అయం చేస్తుంది?” మహామం[ 8 నాభి వాయ వచనాలు అన్యాసప్తపగు మహారాజుకు అర్హం కాలేదు. కానీ మనసులోని మాట మహామంత్రి దగ్గర దాస్తే, [పయోజనం లేదని మాతం రాయల వారికి తెలుసు. అడగంది అమ్మెనా పెట్టదు.

*సెసీమెను [ పమించాను.”

అయి తే?” అన్నాడు మహామం రి,

“కాని శ్యమె పేగు తుభ్ధి, వీరు * వులు మహారాజు తనకున్న అవధిని మహామంతికి నిందించాడు. మంతి)కి నవ్వు వొచ్చింది.

ఉరాయాః నామాన్ను లకు సార్వభౌములకు కౌని సర్వ మతాలు సమానమే। అదిగాక, వివాహమైన నాటనుందీ భార్య భర్తను అనుసరి స్తుంది. అమెకు పుట్టినింటి ఆచార వ్యవహారాలతో సంబంధం లేదు. ఇర పోతే పేరు; పేరు భ ర ఇషానుసారం మారుతుంది. భర్త ఏ "పీరుళో పిలి స, ఆ పేదతోనే. పిలుస్తుంది లోకం.” అప్పాజీ అభ్మిపాయాలు

శీశీ అప్పాజీ కార్య సాధనానుహాలంగా మారుతుంటామ్‌. అప్‌ ఆయన [ప త్యేకత. రాయలకు మంతి శఖరుడిచ్చిన అన్వయం నచ్చింది.

ఉద్రల్పు'లే అప్పాజీ! మా ఇరువురి వివాహం జరిపించండి రాయలు [పాధయపూవ్వకంగా మహామం్యతి కరద్వయాన్ని స్వీకరించాడు. వారిరు వురిది ఒకవిచిశమైననంబంధం. రాయలకు మహామం[తియన్న ఎంతగొర సమా అంత విశ్వాసం. ఎంత విశ్వాసమో అఎత భయం, ఎంత భయమో అంత చనుపు. అడుగదగిన [పశ్నయ్రైననూ, అడుగిరానిదై ననూ మహా మంత్రిని ససిపిల్ల వాడడిగినట్లు అది" వేసాడు. ఆయనకు మంతి కడ దాసరికాలు లేవు. చేయవగినవై నా, చేయరానిదై నా రాజదిగిన వెంటనే తనకు నచ్చితే శతణజాల మీద చసెసొాడు మంతి,

“మీ వివాహం జరిపించటానికి నాకేమీ అభ్యంతరం లేదు. కాని, రాయాః ఆ పిల్ల త౦[త----”

“*ఒప్పుకోడంటారా అప్పాజీ? ఏం మనకేం తక్కువ? ఆమె సార్వభౌమ ప్యతిక అయితే నేను సార్వభౌముణ్ణి

౪ప్రది కాదు రాయాః గజపతికి గర్వం, ధనమదాంధత ఎకుగావ, అంతే కౌకుండా అవని విశాల సా్మామాజ్యాన్నీ చూసుకొని, తన కన్ని విధాలా అండ దండలుగా ఉంటున్న తన పదహారుగురు సామంత బాతు లను చూసుకొని వి్యపీగుతుంటాడు.”

ఉహ్బ(, అతని పదహారుగురు పాతులనూ మట్టుబెటటానికీ; మీ బుద విళషానికి పదహారు విఘడియలు చాలు, అప్పాజీః నాకు అెలుసు, అంతే కాదు. అతని ఆసంత స్మామాజ్యాన్ని అర ఘడియలో నా అరి కాలి [కింది తీసుకొని రాగలరు మీరు తిలుచుకుంటే [? రాయలవారి గర్వం అప్పాబీ వారిమీద అతనికున్న విశ్వాసంతో అంతర్లీ నమై ఉంది. ఆ నగ్నసత్యం అప్పాజీ వారికి తప్ప అన్యులకు 3౩రదు,

ఉల౮ాయా। అయినా గజపతి నీకు పెల్లనిసాదని నాకు నమ్మకంలేదు. ఈ సంబంధం కొలతకు నేనిదివవచే [ప్రయక్నించాసు, కాని, కార్యం నాఫల్యం కాలదు” మహామం[తి జవాబు రాయలకు ఆశ్చర్యంగా ఉంది. ఈ చ్యితపటం వెనుక కొంఠి కథ నడిచిందని ఆయనకు తెలిదు.

ఉప్సరి విఫలం కావటానికి కొారణం +?”

ఈగ వ్ర పుత్రి నిన్ను గాసి ల తుడని భావిస్తున్నాడు.

8 వార్త రాయల అభిజాత్యాన్ని పళ్నించేది, మలో సందర్భంలో అయితే మవోమంత ఈ వాక్యాన్ని జాచపివచేవాడు కాదు. కాని, ఆయన కిప్పుడు రాయలు కొార్యోన్ముఖుదు కావటం చాల ముఖ్యం. అందుకే. ఈ [పశంస ఎ_త్రి రాయల సహృదయాన్ని ఐచ్చికంగా రెచ్చగొట్టాడు వుహా మంతి, మహామం తి వాంఛించిన ఫలితం రాం వొచ్చింది రాయల వారలో, ఈన అభీజాత్యాన్ని అపదూనపరచిన గిజపతి పృుతికను ఒక వేళ గజపతే వొచ్చి కాళ్ళ మీదపడి వేడుకున్నా, తిరస్యారిస్తానని హూంక రించాడు రాయలు, ఈ నిర్ణయం మహామ6|3 వాంఛిందిన ఫలితాన్ని అ తికమించి వ్యతిరేకించింది. మహామంతికి మరెక కొత్త సమస్య ఎదురైంది.

ఉగ్రాయా। కన్య ఏం చేసింది? సీ అభిజాత్యాన్ని కించపర్‌చిన గజి పతిని అవమానించటం కోసమైనా నీవా కన్యను వివాహమాడాలి. బలవం తంగానై నా సరే గొిజపతిని అతిని సర్వ సైన్యాన్ని సర్వనాశనం చేసి ఆయినా సర్వే నీవా కన్యను రాక్ష్తసంగానై నా పరిణయం అడి తీరాలి నేను చేస్తున్న ఈ దండయా తా |పయత్నమంతా గజపతి మీద కక్ష సాధించటానికే” అన్నాడు మహామంతి రాయలను కొర్యోన్ముఖుడిని చేయ టానికి.

కంవ్పును, అప్పాజీ; ఆమెను రాకసంగానైనా సరే, వివాహమా డతాను; మహాగిర్వి అయిన గజబపలిని సర్వనాశనం చేసి అయినా సరే, అమెను వివాహమాడి యావజ్దీవితం కారాగృహంళలో బంధిస్తాను-తం డీ కూతుళ్ళను.”

ఆగ్రాయా। వివాహమాడిన స్త్రీని మన్నించటం ఆర్యధర్మం, కల కంఠ కంట కన్నీరొలిగిన ఇంట సిరి నిల్వదన్నారు పెద్రలు. నీవు యా ల్సింది గజపతిని కించపరచటం కాదు, ఓఢ ఒజరిపాలనలో సతమత

ల్ల

గీర అ స్పా జీ మౌతున్న ఆం ధదశాన్ని స్వతంతం చేసి విజయనగరాం[ ధ నామా జ్యంలో కలఎటం కాని, గజపతి పు్కుతికను క్ష్‌భ పెట్టటం కాద. అనంత పరా కమ సంపన్నుడవగు నిన్ను ఆమె మనసారా | పేమించింది. తంది మాటను [తోసి రాజని నీ మూర్తిని హృదయ పీఠం మీద ఆసీన మొనర్చి అరాధిస్తున్నెదని వేగులు సమాచారం తీసుకొచ్చారు. ఆమెను వివాహమాడాలి నువ్వు, మన్నించాలి. వంళోద్దారకుడైన, సార్వభౌమ లక్షణ లక్షీతుడై న భావి సా్యమాట్టిు మీ దంవతుల గర్భవాసొన జన్మి౦ చాలి ” మహామం[తి క ర్తవ్యోపదేశం చేశాడు, రాయలు అమోదించాడు. నాటినుండీ విజయనగరంలో దండయా( కా సన్నాహాలు ద్విగుణీకృతోత్సా హంతో సాగాయి. నాటి [వాతిఃకొలాన విజయనగి రషు౦తా [బ్రహ్మాండంగా అలంక రించబకెంది. [పజ లలోనూ, సెన్యంలోనూ సమరోత్పాహం వెల్లి విరసింది. దేవతా (పీత్యర్హం విజయనగర 'డవాలయాలలో అర్చకులు ఆరాధనలు ... సాగిన్తూ బుక్కులను వళ్లిస్తున్నారు. భాయలవారు తుంగభదిలో స్నాన మాడి, శుచులై హజా౮ా రామాలయంలో దేవతార్చన చేసి, కులద్రిపమైన వగరాహమూర్రిని పైజణీంచి, ఉగ సరసింహుని దర్శనం కావించుకొని అంతఃప్లరం చేరి వీరోచితమన వేష భూషణలతో అలంకరించుకొని, సాలంకృత మగు పట్రపు "పేనుగునెక్కి కోట [పథాన ద్వారం సమి పించారు. అక్కడ చేరి ఉన్న మంతి సామంతి దండనాధులు, రధ గజ తురగ పదాతి దళములు, మహారాజునకు వీడో్కో-లు చెవ్పవొచ్చిన విఎయనగర సా మాజ్య పౌరులు మహారాజును చూడటంతోనే జయజయ ధ్వానాలు గావించారు. తిమ్మరుసు మహామంతి ఈ దండయా[ తకు లానే స్వయంగా ఆధ్వర్యం వహించాడు మహామం]తి ఎదురేగి మహారాజును సంభావించి, అప్కాయంగా ఆలింగనం చేసుకున్నాదు. ఇంతలో గవిని మీద ఉన్న రణఖరి ధణ ధణ ధణ ధణమని చండ |పచందంగా (మోగింది. “ఆంధ స్మామాజ్యలమ్మీ విజయీభవ, విజయనగరసా మాజ్య రమాహృ్మదయేశ్వరా జయీభవ, రాజాధి రాజు రాజపరి మేశ్యరా విజయీ భవ, మూరురాయరగంశ జగనొబ్బగండ ్రీర్రీల్రీ కృష్ణరాయుభూపాలా

అప్పా జీ శ దిగ్విజయీభవ $” అనే నినాదముల మధ్య సేనావాహిని పూర్వాంధధ దండయా[ళకు సురోగమించింది.

ఎనిమిది లక్షల కాల్చ్పలంతోనూ, పదిహీడువందల గజదబలంతోనూ, ముప్ఫైయ్యారు పేల బ్ల అశ్విక దళంతోనూ ఆ అపూర్వమైన ఆం[ధసేనా సమూహం మహాసము| దంలా ఉ౦ది. ఈ బలాలు కాక, వీరి వినోదాల కొరకు అటగత్తెలు, దొమ్మరివాం[డు, వ్మిప వినోదులు అసంఖ్యాకంగా వారిని అనుసరిస్తున్నారు. దాసదాసీజనానికి లెబ్బయే లేదు.

ఇక రాయలవారి వెంట ఆయన రాణివాసం, ఆయన కత్యంతి (పీతిప్యాతులు, మహాకవి పండిత (శేస్టుల్ముఅయిన అష్టదిగ్గజాలు ఉన్నారు.

అది చూపరులకు దతిడయా[తవలె కనుపించ లేదు; కదులుతున్న మహాపట్నాన్ని పోలిఉంది,

కతిపయ దినాల్లో ఆ అనంత అంధ'సేనావాహిని ఉదయగిరి చేరుకుంది. అది దుర్భేద్యమయిన గిరిదుర్ల్గం, గజపతికి ఉన్న బలిష్టమైన కోటలలో అది ముఖ్యమైంది. కోటను సమీపించే మార్గం దుర్గమం; రాయలవారు పదునెనిమిది మానాలు ఆ దుర్గాన్ని ముట్టడించి నా (పయో జనం లేకపోయింది. ఆ తరువాత ఒకనాటి సంధ్యాసమయాన తిన్మురుసు మంతి కాకతాళీయంగా కోటలోనికీ పోతున్న ఒక గొల్లపడుచు ననుస రించి ఒక సన్నని మార్గాన్ని కనుకున్నాడు. ఆనాటి రాతి ఆం ధసేనా వాహిని మహత్తర కృషిచేసి తెల్లవారేసరికి పది ఏనుగులు నడిచిపో గలిగి నంత విశాలమైన బొటను నిర్మించింది.

(పాలి కాలంలో కో టద్వారాలకు ఆంధ గొజాదళాలు తమ కుంభ సలాలను మోటించి ఘీంకరించాయి. మధ్యాహ్నామయ్యే సరికి సింహ ద్వారం కూలిపోయింది. ఆం ధ్వసస్యం ఊఉరయగిరిని ఆ |కమించింది. గవపతిదూప, దుగాధ్యక్షుడూ అయిన తిపమల కాంతరాయుడు బందీగా చిక్కారు. ఉదయగిరి కోటమీద ఆం ధపతాక౦ నాట్యం చేసింది.

ఆ తరువాత రాయలవారికి విజయం కరతలామకమె పోయింది | పతి యుద్ధం లోనూ, =

రాయలవారి కసలు యుద్ధం చేసినళ్లే లమ. గజపతి దుగ్గము అను

కరి అ 'స్పా జీ సాధించటానికి మహామం తతి వింత వింత మార్గము లవలంవించ సాగాడు. ఆయన సైన్యమును రెండు మూడు భాగములుగా విభజిస్తాడు. [పతి ఎన్య విభాగం ఒక్కౌాక్కం కోటను ముట్లడిస్తు౦ది. అంతటితో ఆ కోటలోనికి రాకపోకలు అగిపోతాయి. లోసలి వారికి ఆహార ధాన్యాల కొరత [కమ్మ కమంగా "పెరుగుతుంటుంది. [పజలలో లేమివల్ల అసం తృప్తి [పదిలుతుంది. ఒక కోటలోని శతృ సైన్యానికి మరొక కోట లోని వారు సహాయం చేసే అవకాశం లేదు. ఇలా నెలలు గడుసాయి, ఏదో ఒకరోజున సుడుహూ ర్త మంటూ మహామం తీ రణఖేరి వాయిం పిసాడు, మిగిలిన రెండు భాగాల 'సన్యంలోని మూదు వొంతుల బలాలు అనాటికి మహానుం్యతి అఆజ్ఞాబద్దంగా, రహస్యంగా అక్కడికి చేరుకుం టాయి, అ అనంతమెన 'సేనావాహినికి ముందు పేరు మోసిన విజయ నగర గజదళం పురోగమిస్తుంది,. కోట సింహద్వారం (బద్దలు కొట్ట టానికి మహామంతి గజ బలాన్నే వినియోగిస్తాడు. ఆ సుత్తగజేం దాలు తను కుంభస్టలాలతో దుర్గ ద్వారాలను (కుమ్ముతుంటే, వాటి ఘీంకారాలతో భూన భోంతరాళాలు దద్దరిల్లి నట్లుంటుంది. శతృ జన భయంకరంగా, కుంభస్టలాలనుకున్న ఇనుప కవచాలు_ సింహచ్వారప్పు ఇనుప గుబ్బల [పతిఘటనకు పగిలి చర్మం చితికి, నెత్తుప ధారాపాతంగా [పవ హిస్తున్నా పట్టు విడువని మేటి జాళివి ఆ గంధగజాలు, ఎంతిటి ఐల మైన సింహద్వార మైనా వాటి ధాటికి తొంగిపోవలసిందే, సింహద్వారం "ఫెళ ఫెళారావాలతో కూలటం ఆంస్యం ___ ఆశ్వికదళం ఛెంగున ముందుకు దూకుతుంది ఆ వెంట రధ దళ౦0.... దుర్షంలొకి చొచ్చుకొని వళాయి. కాల్చలాలు సాధాశణం౦గా దుర్గాగా లపెనుండి ఆశ్విక గజ దళాలను చీకాకు పరుస్తున్న శతృ సైన్య (పభావాన్ని తమ వాడి తూప్ప లతో నికోధిస్తుంటాయి. ఆ తరువాత సింహద్వావం పతనానంతరం దుర్గా [కమణలోనూ, అంఈఃపురా కదుణలోనూ, ఖజానాను పట్టుక్‌వటంలోనూ కాల్చలా నికి సాటివొచ్చే బలం లేదు షిహాసము౦ ల సర్వజ్ఞుడు, ఆయనకు ఎ పని ఏ దళం సాధిస్తుందొ క్షుణంగా అలుసు, ఆయన వ్యూహ రచనా (నభా వానిక్‌ ఉదయగిరి. ఆద్దం5। క శ్ర బోలు, నాగస్దునికంచ; బెల్లం

అప్పా జీ శరీ కొండ మెదలయిన గిజపతుల బిలిష్షమెన దుగ్గాలన్ని పతనమెపోయాయి. ఆంధ -సనికులు విజయో త్సాహంతో కటకం వైపు పఠరోగమస్తున్నారు. ఓతపోయిన దుర్గాధిపతు లందరూ రహస్య మార్గాల ద్వారా [పాణాలు దక్కి౦చుకొని, మిగిలిన "సేవక పరిజనులకో కట కేశ్వరుని వద్దకు సరు గులు తీశారు.

తన దుర్గాలన్ని సతనమయి పోవటం, సొదుంత రాజులు [పాణాలు అర చేతిలో నుంచుకుని పరుగులు తీయటం విని కటకేశ్వరువై న ్మపతాప రుద గదపతి 400 ఏనుగులకోనూ, 20000 గు రాలతోనూ ఓ్మీఢం నుండ బయలు దిరి కృష్ణానదికి ఉత్తరాన విజయవాశ వద్ద [బహ్మాండమయిన సమర సన్నాహాలతో విడిది చేశారు. ఈ వార్హ విసి రాయలు తన సేన లకో వేగిరంగా తరలివొచ్చి కృష్ణకు దక్షణ తీరాన విడదీశాడు. ఇరుపక్షాల వారూ కొంత కాలం బలా బలాలు పరిశీలించుపుంటూ దూదృన్నారుం చివ రకు రాయలవారు గజపతిని. 60డు మెళ్ళు వెను దిరిగి తాము నదినిదాటి యుద్దం చేయటానికి అవకౌశం ఇవ్వమనీ, లేకపోతే తాము ర0డు మైళ్ళు జరిగి వాటికి నదిని దాటి రావటానికి అవకాళం కల్పిసావుని అనవసరంగా నదిలో యుద్దం చేసి నష్టాలు కలిగించుకోవటం ఉభయులకు మంచిదికాదని కబురు 'పెటాడు. కౌని, గజపతి నుండి ఏ విఫమెన సమాధానమూ రాష పోయే సరిక్‌' ఒకనాటి రాలి మూజవయా:.6లో రమవద్రనున్న గబొ యూవముతో కృ తిదుమైస వంఎనను నిర్మించ వలసిందని మహావమం తి గిజ దళాధిపతికి అత స్యాత్తుగా ఉత్తరువులు జారి చేళాదు. వెంటన గజదళం బయలు దేరింది. ఒక ఏనుగు [పక్కా మరొర ఐనుగు, కసానదము తల్లికి చూస్తుండగానే వారధి నిర్మింపబకింది. నాలుగో యాను (ప్రారంభానికి, వెంటనే కాల్బలం అ వారధి మీద నదిని దాబటానికీ ఆజ్జలు ఇవ్వ బడ్డాయి.

ఇంకేముంది? తెల్లవార సరికి సర్వ నాశనం. గజవ3 గుడారాలు పీనుగు కుప్పలళో నిందిపోయాలి. వెయ్యి ఏనుగుల్లు,, సది ల అళశ్వాలూ అతి సులభంగా విజయనగరానికి లభించాయి. కటకాదిశ్యురుల నుండి, కట

గ్‌) ఉం ప్పో జీ రెళ్ళరుడు [(వాణాల కోసం పరుగులు తీస్తూ, కటకం చేర వఠరకూ తిరిగి చూ శ్శేదు.

ఆ తరువాత రాయలవారు కొండవీడు, కొండపల్లి; రాజమహేం[ద వరం, సాట్నూరు మొదలైన దుగములను జయించాడు. ఇక మిగిలింది. కటక౦, ఓ ఢ గజపతి రాజధాని,

కృష్ణరాయల విజయ పరంపర కటకాధిశుణ్ణి జ్మాగదవస్టకు తీసు కుని వచ్చింది అతిని కిస్పుడు రాజ్యం కన్నా అత్మ వంశ గొరవ పరిరక్షణ ముఖ్యంగా కనిపించింది. తానోదితే తన కువూరైను రాయలు బలవంతంగా నెనా పరి గహిస్తాడనే విషయం గజపతికి తెలుసు. అందుకోసం బంధు కోటికి సామంతులకు లేఖ లద్వారా సంచేళాలు పంపి, క్షణాలమీద ససై న్యంగా కటకౌనికి పిలిపించాడు. గజసరి సామంతులు, పదహారుగురు పా్యతులు తమ అపారసురక్షిత 'సేనావాహినులతో మహానది వొద్దున గుడా రాలు నర్మంచుక్‌ ని రాయల రాకకొరకు ఎదురు చూస్తున్నారు, గబజపతికి తన సామంత రాజన్యుల "సేనాదాపొ నిని చూదటం౦లోనే అవారమైన ఆత్య విశ్వాసం లభించింది.ఆం భ్వఎన్యాలు కటకాన్ని ముట్టడించాలం'పి ముందు శతసహ| నాధికమైన సామంతరాజు సెన్యాన్ని ఎదురో్కవాలి. వారిని జయించి మహానదిని దాటాలి. ఆ నదికి గజపతి స్వంత సేనలు రేబవళు,) కాపలా కాస్తుంటాయి. వొది నిరోధాన్ని అ౩| కమించి నదిని దాటగానే గజపతుల చతురంగ బలాలను ఎదుర్కొ వాలి ఆ తరువాత కాని ముట్టడి సాధ్యంకాదు. అస౦ంథవాలు సంథవాలు కావటానికి దశాబ్దాలు కాదు, శతాబ్దాలు పదతాయి. ఎంతటి సుశిదిం మైన ఆంధ ఎబెన్యానికై నా అను కున్నాడు గపిపతి,

ఇక ఆంధ (న్యాల సంగతి, విజయపరంపరను నిర్విరామంగా సాధిస్తున్నా నిరంతర పోరాట ఫలితంగా, ఆంధ బన్యాలు [కమంగా సంఖ్యలో మీణింటిపోయాయి. విజయ గర్ప్జాన ఆఅలిశయించిన ఆత్మబలం తస్ప విజయనగర సెనలతో అసలు బలం అడుగంట సాగింది. ఈ విష యాన్ని గహించింది మహామంటి మ్యాలమ. కృష్ణరాయలకు దండ యాత దాబ్ములాట లాసంది.. అళిని మనస్సులో తుఖ్గాజవిని వివాహ

మాడాలన్న కసి విపరీతంగా (వళ్ళు నాటుటుంది. ఆ కసి అతనిలోని వాస్టవ పరిశోధనా దృష్షిని ఆబచివేసింది. మహామం[తి ఎంతగా నచ్చ చెప్పినా రాజు దునస్సు పుఠరొగమునాన్నే వాంఛించింది. మహామంతి చేసేదిలేక విజయనగరానికి అదనప్పు సేనలకోసం కబురుసంపి, కటకాన్ని సమీపించటానికి ఆస్ఞ్ర ఇచ్చాడు అం(.న సేనావాహినికి. కతిపయ దినా లతో అం్యఛ సెన కటకానికి పదిమైళ్ళ దూరాన మహానదికి ఈవల ఉన్న చిటడవిలో విడసింది, రాజు వెంటనే యుడ్డాన్ని (పకటించమంటాడు. మం(తి జాగుషయమంటాడు, చివరకు రాజుమా'పే నెగ్గింది. మహారాజు ముద్దు ఉల్లి ంచటం మహామం తికొక్ష సరదా, దానివల్ల [పసమాదం వొస్తు౦ దని తెలిసినా, ఆ విషయం మహారాజు కనుభవపూర్వకంగా అవగాహన కావాలని మహామంతి ఉస్పళ్యం, అయితే, రాజుకు అందువల్ల ఎదెనా | పమాదం సంభవి స, దాన్ని తన బుగ్గి విశేషమున తణ మ్మాత ౦లో అంతం చేయగలనన్న అత్మవిశ్వాసం మహామం (తి కుంది, వాతుల ఎసెన్యాని కల్ల ౦త దూరాన అంధ సైన్యాలు విడిశాయి. కొని, యుద్ధం మాతం |పకటించలేదు.

ఆ మదునాదు రావాల్సిన ఆహార పదార్హాలు రాకపోవటంతో ఆంధ “సెన్యంలో కల్లోలం బమలుదేింది. ఆలోచనా ళచరంలో ఉన్న ౮ జూకు మం తికీ ఈ విషయం కన్ని క్షణాలలో తెలిసిపోయింది. మం(తి రాజు నంక తీక్షణంగా చూస్తూ *రాయా। చూవావా, పాతులు మన చుట్టూ చ కబంధాన్ని [పయోగించారు:ః వున సన్యాలు తిండికి లేకుండా మలమలా మాదిపోవాలి. నీ ముద్దు ముచ్చటలు తీర్చటానికి ఈ పురోగమనానికి అనుమతించాను. దాని ఫలితం మహా ఘారంగా సరిణమిస్తుందని తెలిసి ఉండిహడా, చూడు ఈ నాడు నీ అం _పెనికులు “అన్నమో రామ చం దాఃొ అని అలమటిస్తూ కాటికిలేక నిసాాంణతో మలమలా మాడి చావాలి, శ్యతుపుల నెదుర్కొాం౦దా మంటే ఉన్న బలం చాలడు. అదనపు బలాలు రావటానికి పది హౌను రోజు ఉన్వాపముతు ంది”” అనై.

మహామంతి మాటలు వియంస్ణంమయాజ కు కరా వంటిగ గ్‌రా స్య తిరిగాయి, అప్పుతర్హమెండీ- తన కోరిక ఎంత ఉప్మదోవాన్ని

1 | 'తృరైళ్తద

గల్లీ ఆ స్పా జీ తెచ్చి పెట్టిందో, ఎంక అసంబద్ధంగా పరిణమించిందో. “నన్ను క్షమిం చండె. అర్ధం లేని ఆపశం నా ఆతోచనను అణచి వేసింది. నా కొరకు కాకపోయినా, అమాయక అం ధసెన్యాల కొరకైనా తరణో పాయాన్ని ఆలోచించంచి అప్పాజీ....” అంటూ వ్యధ చెందుతున్న మహారాజును చూచి మహామర్మత్రి ౪ ఐర్హం రేని ఆవేశం అనర్జాలకు దారి తీస్తుంది...”

పది కణాలు గడిచిపోయాయి. మహామం (తి కంఠం ధ్వనించింది. జప రక్ర్క_డ?”

సేవకుడు సవినయంగా నిష్క్రమించాడు. మరో పది కణాల్లో లేఖకుడు [పవశించాడు. మహామం (తి లేఖ చెప్పటం [పారంభించాడు ఫ్‌

ట్రీ (్ర్రీ (శ్రీ ఓఢ గజపతుల సామంత మండలేశ్వరులగు [పహరశ్వరపా తులకు---విజయనగర సా మాజ్యాధీశ్వర, ఆం౦ం(ధ రాజ్య రమా హృదయేశ్వర, రాజాధిరాజ, రాజ పఠజుశ్వర్శి మూరురాయరగ౦డ జగనొబృగండ (శీ శీ శీ కృషరాయ సార;భాములు | వాయునది __

ప భయ లప గలం దూ అరోచనా శిబిరమున జరిగిన మన సమిష్తి సమావేశ నిర్తయముల ననుసరించి_

కృష్ణరాయంకీ లేఫోదంతమర్హం కాలేదు. *ోసమిష్టి సమాజెశమా ? ఎప్పుడు జ౨గింది అప్పాజీ 244 అంటూ అశ్చర్యపోయాదు మహారాజు,

జప్ర౨ిగిందిలే. రాయాః నీకు తెలియదు" మహాముం[ తి ఛాయా మాాఠంగా నవ్వుతూ (పత్యుత్తరం చెప్పాడు. మహారాజు కింకౌ అవ గాహస అయినట్లు లేదు.

“జూయా;: ఇవి రాజకీయాలు; వీటి తీర అంతలో

రాయలించేమి మాట్లాడలేదు. మహామం[8 లేఖను చెప్పుట కుప [కమించాడు -

రేప [వొతః కాలమున మేము షసహాసది నధిగమించగలం, ఆ సమయముసకు మిప కుగిలిన మీ పదునైదుగురు పా తులతో తి కలసి గజపతి రాణందుని బలధించి పాకప్పగించిి మమ్ము ఓఢ సింహన నాశీనులను చేసి మీ వాగ్దానములు మీరు నిలబెట్టుకొనగలరు. కటక సింహా

అ ప్పా బీ లత్తీ పీఠి నలంకరించిన వెంటనే మీకు మేమన్న మాట (ప్రకారం సంపూర్ణమగు స్వేచ్చ [పసాదింపగలడారం

పుసె మై[తి చిహ్నంగా అక చందనప "పెలికలోని అమూల్య రత్నహారముల గైకొని మహ్మూానందింన జయగఐదు.

ఇటు రాజాధి రాజ రాజ కల మ్‌శ్యర్మ మూటరాయలగంపది ఉగన'బ్బిగం౦ంప (శ్తీకృష్ణదేవవాయలుో నా

ఉలేకాంతమున రాజ ము దికను ము దింపుడు, అంతేగాక మిగిలిన పదిహేనుగురు వొాాతుల "పేరుతోనూ ఇట్టి వే పదునేను రేఖలు సృష్టింపుడులో మహామం తతి అజ్జ మేరకు లేఖకుడు తన సృష్టి కార్యము [పారంభించాడు, ఇంతలో కనుసన్ననే పదునారు చందనపు పె.కైలు రాజ శిబిరంనుండి కొని తేబడ్డాయి. వాటి వాహకులు చారవిద్యలో ఆరితేరిన సదునార్గురు ఘటి కులు, రాయ లిదంతా ఆశ్చర్యంతో చూస్తున్నాడు, ఇంతలో “రాయా: నీ అమూల్యాభరణాలన్నీ అక్కడ కుప్పవెయ్యి.” అని పరచి ఉన్న ఒక తివాచీని చూపించాడు మహామం తీ, అంతే కాకుండా సామంతుల వద్ద నుండి క్షణాల మీద వారి వద్దనున్న అమూల్యాభరణాలన్నీ వొలిపించి తెప్పించాడు. అవన్నీ వదహారు 'పెజైలలోనూ సర్షబడ్డాయి. ఆ ర్మాతి సరిగ్గా (సథమ యామాంతాన పదునార్గురు సేవకులు మహామంతతి నిర్ణయాన్ననుస రించి గజపతి స్వంత భటులు కాపుదల కాస్తున్న మనహాది తీరానికి అభి ముఖంగా బదియలుదేరారు. రాయలవారి కళ్ళకు ఆ దృశ్యం అంతా ఒక కలలాగా గడిచిపోయింది.

ఆ ర్మాతి గడిచి తెల్లవారీంది. రాయలవాప [పాతఃకాలాన్నే నిద లేచి, స్నానం చేస, సంధ్యావందినాదికా లాచరించి, శివిరల నుండి వెల్‌కి

గ

అప్పాజీ ర్ట్‌త్రీ పీఠి నలంకరించిన వెంటనే మీకు మేమన్న మాట (ప్రకారం సంపూర్ణమగు స్వేచ్చ [పసాదింపగలడారం

పుసె మై[తి చిహ్నంగా అక చందనప "పెలికలోని అమూల్య రత్నహారముల గైకొని మహ్మూానందింన జయగఐదు.

ఇటు రాజాధి రాజ రాజ కల మ్‌శ్యర్మ మూటరాయలగంపది ఉగన'బ్బిగం౦ంప (శ్తీకృష్ణదేవవాయలుో నా

ఉలేకాంతమున రాజ ము దికను ము దింపుడు, అంతేగాక మిగిలిన పదిహేనుగురు వొాాతుల "పేరుతోనూ ఇట్టి వే పదునేను రేఖలు సృష్టింపుడులో మహామం తతి అజ్జ మేరకు లేఖకుడు తన సృష్టి కార్యము [పారంభించాడు, ఇంతలో కనుసన్ననే పదునారు చందనపు పె.కైలు రాజ శిబిరంనుండి కొని తేబడ్డాయి. వాటి వాహకులు చారవిద్యలో ఆరితేరిన సదునార్గురు ఘటి కులు, రాయ లిదంతా ఆశ్చర్యంతో చూస్తున్నాడు, ఇంతలో “రాయా: నీ అమూల్యాభరణాలన్నీ అక్కడ కుప్పవెయ్యి.” అని పరచి ఉన్న ఒక తివాచీని చూపించాడు మహామం తీ, అంతే కాకుండా సామంతుల వద్ద నుండి క్షణాల మీద వారి వద్దనున్న అమూల్యాభరణాలన్నీ వొలిపించి తెప్పించాడు. అవన్నీ వదహారు 'పెజైలలోనూ సర్షబడ్డాయి. ఆ ర్మాతి సరిగ్గా (సథమ యామాంతాన పదునార్గురు సేవకులు మహామంతతి నిర్ణయాన్ననుస రించి గజపతి స్వంత భటులు కాపుదల కాస్తున్న మనహాది తీరానికి అభి ముఖంగా బదియలుదేరారు. రాయలవారి కళ్ళకు ఆ దృశ్యం అంతా ఒక కలలాగా గడిచిపోయింది.

ఆ ర్మాతి గడిచి తెల్లవారీంది. రాయలవాప [పాతఃకాలాన్నే నిద లేచి, స్నానం చేస, సంధ్యావందినాదికా లాచరించి, శివిరల నుండి వెల్‌కి

గ

గ్‌ శ ట్ర ప్పొ జీ వొచ్చి వాహ్యాళికి బయలుడేరారు. సచివో_త్రముదై న అప్పాజి అనతి అావావ “ఉక్క దూరంలో రాయలవారిని కలుసుకున్నారు. కొంత మారం నడక నాగిన తఊరాాత రాయలు అప్పాజీ వంక లిరిగి _ నిన్న మీ |గపర్తన చాలా €/ 0 ణి ఆల ళా అశ్బర్యంగా కఎపిందిందప్పాజ! డాని వివరాలూ, ఫలితాలూ వివరిం ప ౦0ఆో అని ఆఅటగారు, ] న్‌ ఖు బద . అనాను ఖ్‌ అప్వ్పాజు చిరు నవ్వు నవ్వుతూ _ళఅూయా ।; ఆ వంక చూపటు... ౧90టూ చయి చూపించాడు, ళా ో ఖు ఖై ( వీ న ॥ రి చలల * డు శ త చు సి నిశేమవయ్హాదు మహారాజు, నోట మూట ర౩చు. ద్మ్యిషి మాచ్చులదు. , ఆళ్ళర్య మూ, సంకోషమూ, ఉత్పాహమూ ఒర్యానారిగా ఆయన దృషిలో "మెళవించాయి కంప్వ్పాద!... 9 అంటూ ఆసంద నావ్బూలు రాలుసూ అబలణామీలే మహాప.౦|తి చరణయుగ్మాల మీద మోకరించి సాషాంగ | సజాపవుం ఒం శూ కావించాచు మహారాజు. దుహామం (తి ప తవాత్సల్యంతో మహారాజును లీవన 4 వొగఅలించుకొ ని సమాశాాసించాలు, బామ్‌ లు వుపోరాజు చూచిస ద్రుశ్యం సిజానికి అనాధథారణ మెంది, పహో మం కి చూపదునష వెస రాజు దృష నశిాగానే ఎదురుళా, ఇనాళు-గా ఎవి ళ జ టో = ప్‌ న . విచడిలసి ఉన్న పాతు శపిరాలం కళాఎటానంా, అవజత౦గా కనిపెఐ చారు. శత సహా నాధిక లక్షాధి రృతజస | చాతవారిఎచునె ఆ [ప6శం నా "ను ఎదార౨లా దూరిపోయి న్‌ర్తనంగా ఉంది. ఆ ఈరువాత రాయల దృష్షి చి. వరొక కోడానికి మళ్ళింది! పహానది కావలి గటుస యుద సన్నదమె, ఆ నో అ యా అవ్‌ లే ఖా వే క్ని ఓ లో తా హె టవళ్ము శరావలి కొసుండే గపపతుల చరుం౦గి బలాలు అక్క దలేవు. అావావాతలే ఆ పెన మహారాజు దృషి కటకష కొట మీగకి [పసరించింది, చుక్క రజా యె చుంవించే అ కోట ధ్వజ సంఖం మీద నిస్నటివరమా ఎగురు తున్న గది ణు అతి సతు౨ విజయసతాకర౦ అద్భృశ్యమె, అఆ స్థానంలో సంధిని కోరుతూ లు గ్‌ 'శ్వేతవతాకం ఎగురుతున్నది. ఎంతలో ఎండ మార్చు! ఒక్కా రాతిలో ఓఒక్యా నెరురి బొట్లు చిందకు6ందా, ఒక నహాసాామాజ్యం అ6తరిసూ, వావ్‌ శ త్‌ న్‌ లో ల జ్‌ ౨ ళా త జాల *ఉరొ్క సా వాజ్యపు సార భెొమాల్నాన్సి అంగీరరించటానిక సిదసడదన, మౌట,

అపా ఏజీ గ్‌ఏ

ఉఆబసలు జరిగిన విషయమేమిటంటే, మహామందతి న్న నియుక్తు లయిన చారులు సేవకుల చేషంలో కావాలని పోయి గజసతి భటులకు పట్టుబడ్డారు. తనుతమ చందన 'పేటికలతో, వాటిలోని లేఖలతో అమూళ్య మణిమయాభవశాలకో సహా, సహజంగా ఆ సవకులు గజపతి వద్దకు తీసుకు వళ్ళబడ్హారు. గజపతి ఆ లేఖలను చూచి మండిపడ్డాడు, తన పాతులే తనకు [దోహం చేస్తే తాను చేయగలిగిందేమిటి? కంచే చను మేస్తే వేరే దిక్కైేమిటి? గజపతి తన పరస్టిి చాల (పమాదకరంగా ఉం౦దనుకున్నారు, ఆత్మీయులభత బందింవబకటం కన్నా, తానే రాయలకు లొంగిపోవటం ఉత్టమమనే నిర్ణయానికి వచ్చాడు. కటక న్నాదూట్‌. కాని తనదారు తనకు తలపెజబైన [దోహానికి మృాతం ఆయనకు చాలా దొధగా ఉంది. అందుకని అత్యవసరాలోచనా సమాచేశచమునే మిషతో సామంత ప్మాతులనందరిని త్రణాల మీద పిలిపించాదు. నిముషా మీద నరికించాడు. ఆవేశానికి, దధిరదాహానికి ఆ విధంగా తృ ప్రి లభించిన తరు వాత ఇక జన నషం అనవసరమనే ఉద్దేశంలో ర్యారికి రాతి ప్యాతుల “సన్యాన్ని మహానది దాటి వెనుకకు రావలస్‌ందిగా (సథాన యుద్దాఫికారిగా అదశించొదు. ఆ తరువాత స్వంత స్‌న్యాన్ని డా ఉపసంహరించి కొట బురుజు మీద సంధి సూచకంగా అ ఐందా ఎగుర పెయిఎచాదో మహ నుంత్రి ఉపిాంచి చెప్పుకుపో తున్నాడు. రాజు కంతా ఒక దిన్య స్వష్నం లగుంది

జర్రాయా! పద. శిబిరానికి వెళాం. బహుశః గజపతి వద్దనుండి రాయవారులు వొచ్చి ఉంటారీపాటికి... ౫ మంతి శిబిరానికి. దారితీశాడు. రాజు ఆనంద పారవళ్యలతో అప్పాజీని అనుసరించాడు. శిబిరం [పజశించ టంతో'టే మహాదమం[ 3 ఆప్పొజీ వారికి లనించిన దివ్భదృషి ఏ పూర్య జన్మ పుణ్య ఫలిత మా అనుకున్నాడు ఎదుకుగా ఉన్న గజపతి రాయవారు లను చూచి న్యస్తరాయ భూపాలుడు,

రాయవాములు రాజు వకౌన మహామంతి విధించిన షరతులన్నిటికి వొప్పుకున్నారు, సంధి ఫలితంగా గజపరి పాలికమైన అందదడేశమంతా (శ్రీకాకుళం నుంది నెహ్లైరు వరకు విజయనగం సా మూజ్యంలో ఇంత

గ్‌ అప్పా జీ ర్భాగమెపోయింది. అంతే కౌకుండా కృ షరాయలవారి పూర్వ దిగ్విజయ య్‌తకైన ఖర్భుంతా గజపతి స్వంతఖజానానుండి భరించాడు, పె పెచ్చు కులహీనుడనీ, దాసీప తుడనీ ఏ రాయలను దూషించాడో, ఆ రాయల పొద పగ్మాలనే బంగరు పశ్ళారంలో కడిగి, అత్యంత శోభాయమానంగా వివాహం చేళాడు గపపతి. పెళ్ళయిన వెంటనే మహారాజు కోరిక ననుస రించి మహామంతి తుక్టా దివి “పీరును వైష్ణవ శవమతి పామరస్య చిహ్నంగా అన్నపూర్ణా దేవిగా మార్చిపేశాడు ఆమె నేటి అంధ సార్వ భౌముని [సణయ సామాజ్యలక్ష్మీ అన్నపూర్ణాదేవి. రాయలవారు తన [పణయిని అయిన చిన్నా డేవి "పిరుతో అన్నపూర్ణా దేవిని అస్పుడప్పుడు పిలుస్తుండటం వల్లనే కొవొచ్చు. కొందరు చరి తకారులు చిన్నా దేవికి అన్నపూర్ణా దేవికి, తుక్థా దేవికి అభేదాన్ని పాటించారు. 3 ఆన్నపూర్లాదేవికి [ప్రణయ కలహం నాటినుంచి మనసు మనసుతలోలేదు. [పియ పురుషుని వియోగం ఆమె కుదుర్చరింగా పరిణమించింది. నిజా నికి తెలిసి చేసిన తప్పుకాదు కాని, తప్పు తప్పే, చదుహారాజు మహారాణీని చూడటానికి కూడా రావటం మానేశాడు, | పేమైక హృదయిని అయిన మహారాణి నానాటికి విరహ జ్వాలలలో దహించివయబదుచుస్నది, పళ్చా తాపం ఆమె హృదయానికి శాంతిని [పసాదించకపోగా, అగ్నిపాలిటికి ఆజ్యధారగా మారింది. మహారాణి దాభ అనిర్వచనీయం. ఆనాటి సాయంకాలం అన్నపూర్ణాదేవి ఉద్వానవనానికి బయలు దేరింది, ఆమెకు అమెకు (పతి పప్వు తన్ను వెక్కిరిస్తున్నట్లుగానే తోదింది [పతి లతానికుంజమూ అమె [పాశాన్ని వొద్దువొద్దంటున్న టుంది [సతి గువ్వల జంటా ఒం౦టిరిగా వొస్తున్న ఆమెను వింతగా చూస్తున్నట నిపిస్తున్నది. కోయల వాఠతలో ఇదం లకపోయినా, శబం ది చి తన్ను వగతాళి ఇస్తున్నట్ల ని£ స్తున్నది. పవారాణిర్‌. మహారాణి

అప్పా జీ గ్ర ఒక చం[దకాంత శిలా వేదిక మీద ఆశీనురాలయింది. చల్లని ఆ "వేదిక ఆమెకు పుదన తాపాన్ని కలిగించసాగింది. ఆమె కళ్ళవెంట అృపయ త్నంగా ర0డు కన్నీటి బొట్లు జలజలా రాలాయి.

రాజోడు రాటోదు నాదు హృాదయేశ్వరుడు

రహిపుట్టగా నన్ను లాలింపగాదోడు

కమనీయమొ రూప్ప కనుపింపదికమీద

రాజపరమేశ్వరుడు రాటోడు నా వంక

విరిగి పోయిన కొమ్మ ఎండి పోతుంది

తృంచి పేసిన పువ్వు వాడి పోతుంది

గతమం౦ంత మధునమొ గాథ బజొతుంది

వెళలతో భవితవ్య మంళరిస్తుంది

నుహారాణి హృదయాందన మధురసంగీతరూపం ధరించింది. వకుళ కంఠస్వరం అమె పాటకు అవరోధం కలిగించింది.

“మహారాణీ; మనస్సు పాడుచేసుకోకండమ్మా” అంది వకుళ,

ఉ౮రులు గొలిపే మహారాజు మన్నించటం మానివసిన నాడే మనస్సు పాదై పోయిండే $” అన్నది తీవ ఎదనొ [సకంపిత స్వరంతో, “కన్ను మిన్ను కానని అహంకారంఠో, కట్టుకున్న భ్నర్హను అవమానిం చిన అతివకు నునస్పసనది ఉంవపే పాదుజేసుకోనటానికి *

వమహారాణ్‌ ధోరణి వకువకు చాల ఆంహోవనకరంగా ఉంది. ఆమె మాటల్లో పళ్ళాల్రాపో దక౦ంలో ఉన్మించిన ఉన్నాదస ఛాయలు గోచరిం చాయి,

“అమ్మా ? అలా అంటూ ఆ విషయాన్నే అలోచిస్తుం పే, హృద యంలోని గాయం మానకపోగా శలలు ఎస్తుంది. మహారాజు మనస్సు వమా రేవరకరూ___

“మహారాజు మనస్సు మారదేః నేను చేసిన అంచారం అలాంటిది, నొ పూర్వజన్మ సుక్యత౦ ఇలాంటిది.” నిస్పృహ ధ్వనించింది మహారాణి స్వరంలో, వకుళ మహారాజు మనస్సు మాళ్ళ్చగల నాధనా విశేషం కోసం అన్వేషించ సాగింది.

[8 అ ప్చొ జీ ఉపచూ | దుహారాజు మహామం 3 ఆఅజ్బొాజవారి మాటను అజ్జగా ఆలో ణ్‌ యి ణా తో తా షై శ ఇఒ ॥ ( తీ ణి ణో హ్‌ ణు ఎ-రరిాదు, ఒప గ్రా వెలి ముహిా-ాం౦ంతుఅఖను ఇఅకిుిఎపవలు లసుకు రముం౦ లు అల న్న జో (హా ఉటూరా ఇ” వనీ ఇ ఉలాచం లచ | శ క తు జపంమిటపహ్మాూ అలా అంటార? పుహాంాజు అప్పాజవారి ఆజ్ఞా మస ఇనా చ్‌ ళ్‌ హా యి అగో గ్‌ా లాపీ బదులు కదమూ ? వాచ సూటసు తఎస'ంరిగారా. శ పరిక లొ అయినా?” గ్గ క్ర క థ్‌ వకుళ | “శా సవువారాణికి హలం సంాఇంని కలుగజేింంది, అవను ర9౪ంఎఎ | ఈల సంహార ఆ ఇతే ంల్రే ల మ ఎ. ఉ జాం షి “౩ 9 ఉ థి 9 ట్రై 6 టి జూ జీ న్‌ ఖు జ జక ల ల న లల చి ఆనాడు తస శోభనం, ఈన్ను ఈన దాస దాసేజనం పన్నీట స్పానమాశిం | చూ ల్‌ చారు, నిలువుటద్దం ముందు రరద్చుంవబెట్టి, ఏదు చారాల నగలతో మనో శో క్ష అ (ా ఇ ను తో ఆలె ఉగ్‌ ం శాలరీ హర౦గా, జగన్నోహనంగా అఎంకరించా ౧. చివవ5కి తదు ళోభనప్త గిది ఎన్తిపకీ న అల కాది ప్‌ో వే ఉ కు స్వ ( శ్‌ ఈ 1 ల ళ్‌ | లోకి [సంశస్తుంవగా ఈ0తం: పులు విఎగా అవిుంచవ వమందికంళలోకి చాట "న (నా త్ర! 4 క్‌! 4 తాన్యా , ఇ జె ఓ అవ ఇ ఆఅసుకంని యశ భువక క*నె ం4యి ల నూలిక్తో తిన కటి | సచిశాన్ని అలంక అబీ హా రింవారు. తాను ఇచెందుకంది అమహాభుకంగా. చిన కోనం తన వంశ అర్తాల్చి జం) నన శ ఇ గ్ర “శిల లే క్ని న చ్ని సు జ జా ఆతా క్‌ జీ యు చ ఎల నో ౮ హ్‌ ట్టి వాని జ్‌ తు అ తాల న వి టౌ అనాను ౬ సుంఎ కెచెదుకొకటం కొసనం కటిన వర లఖనా సిర్వచించాచ చన తలి అఆ మ్‌ జల బట్‌ స్‌ ష్‌ మెను తో మ్య కొ తానాకు... మె లో తంములు. లిం 4 ఉన, ఆ ఛభురంకొ రాయు రకాన్ని చవిచూసమని అల్‌ ల [బ3మిలాడాము; [(బొనించాము; వొప్పించటాని! [వయత్నెంచాడు, చినలకు థె న్‌ న్‌ ఒ "ఇర సి శని జ ॥| ష్‌ - ఆజ్ఞాపి.చాదు. ఠనకా కోరికా విశంతంగా తోచసాగింది, వంశ గౌరవాద | లో =ఖ్య యాని రాలకోసం కటుష[షన, ధర ,పొరాలు తీయటం కన్నా ఎర ఘోరం యో యు వ. (

• • లీ ణి ః వః ల్‌ జ పళ జ ణి రం గ లేదనిపించింది. వ లా హృదయం వగిలి (ఐద్దఎబ్యేటట్లు ఏడ్చింది, శో ఆం ఖో ట్‌ మో టో 8 వ! శా వె మ ఇ జ కాని అటఎఎ౦ఘ.యమెన చ త ౮ ఆపకు రిటుబఎ) తనికిషం లేక తెన్‌, చ్‌ ాాణా జై అ ఇ 6్‌ఆ లు త టు జరట శ జల ॥ ఇ జా జున్‌ పోంుగా పంశ గొతవ సంరక్షణ ఆ పాటు పన చేయటానికి వొప్పు కుంది. జీ శ వీ వ్‌ వాన్‌ అభీ సౌాలంక్క్సుల అ-ఎన తాను ఎల్చు ఎ ఒజవు౨ించిన కళ్ళతో బలి ం ఇ | అం బు క బటి. లాపీ టు అణ టై చ వే టా. బౌ ఒవ్‌ " నూ. య టా అ గ గిదిల ఎ [౨4౦0 ఒ౦ది. [ఆం ంచిన ఎంటశ ఇలులు తిలుపషీలు బిగించి వళ్ళి పోయాలు. సెంహాం బా సీక్‌ గా ప బలఅ బంసఏం డుధ్యన పహూంనతూంగక పో ళ్‌ -

తల్పం మీవ నిదపోతున్నాము. తనను కాటందటానికి కాంనాగును పోలిన కాల వాశ3ంంలా ఈను కటుకన్చి ఆఅందాలరా న ఛచువక చరించి థోభన గృహ ఓం -ో ఇ తాపి వాపి ల ళ్‌ ఆ జ స్‌ ఇ జ ర్త ఓ [ప్రఎశం ఇస్తుందని యనక ఒలియదు పొసం. తాను ఒక్కాక్కం అడుగే ముందుకు ఒగూ ఖి అను సమీపించింది. ఒకిగా సారి ఒర"కదుం మూర్‌ చాతీ ఇమాని న్నీ అననా. క్‌ భవిందఒన ఆ దివ్య గిన చిగాహాన్ని చూచాలసిపించింఏ తనకు. కాని, శ ఇ. ప్పి నా షి వాస జ లి లో ఇ అనే క్షణం పమౌలంల్‌ ఆ సముంటపోయే రి వదు చూఎకుం౦డా ఉద౦.౮ఈ లు నానా చయల. వవావాతే ట్‌ లో ము హె జ లె టో పజీళ ఇల ళా ఎ ల్‌ టా. దడశం యావతూ లిన్ను [బహ్మరాకేసిలా పరిగణీసు౦ది. తను; పుటో జావ (1 నో రాజును పొట షెటుకున్న నారీ పిళాాచం అని దువె;, ౨ పోసుంది. అయిత ల అం (అం లో తో తావి శనిః లో న్‌. ఏం వచు సా చూజ్యాన్ని సర్వనాశస౦ చసన సర దూప రాకసుణీ లెఖ న్‌ ణి వి అామి ఇ ఇ న స రి క పిపాసిని లఅం€౦ చెసిన వహిషాసుర్‌ షతలపిలా అనను ఓడ (పజ సంభాపవిసుంది, ఉశం కోసం తన స౦ంత భ ర్‌ (పాణాలను స్వ హసా౯తో హరించిన నహాత్యాగమూ రిగా తన పరు ఓడ దశంతో బువా (ా ఇ గాలి జ్‌ నా నో నో క శాశ్వత రగా నీలివివ్‌ తుంది. త౦[ర నూక జోపిన సాఠం [తమ్మక దుంగా తన లల కెక్కింది. మానవతాఖన్ని కోలోోయి, ఉన్యాదాపసతో చెయి; ఎం ౦౮ (కీ స బ్ర 'ఎకే తింది వవ నుంది తీసిన ఛచుంవడో, ఒకసారి చంకనంక చూపింది. చుట జాజి మం. లా ॥ అరు అన జ జన వాన్‌ లీ ఘిల మలా మెరిసిపో కున్న అ భు5ిక వన బతరో గజగజ వణుకు తున్నిది ఛీః పాప ఆజన్మ. ఆఎవాళ్ళు సహ-_౦గా అబల వెందుకు $ నీ కావాలి అనుకుంటూ వూనసిక బలాన్ని ౩౦ బక రించుకుని, ఒకగ్థానారి న్‌ గె గ ణు నం శ కిసంతా భుజంలోకి [క ంకరించి, ఒక్క లిపలో భ రృ శరకంలోకి అాణాత) బావావై అాణాత్‌ో -... అబ్బః ఎంత ఘోరం, తాను భురికను బయటకు లాగింది. ోఈ జాన్‌ ల ఇ భష న గ దుర్వారానిి చసీంది అసు పూ6నా?ొ అస్‌ చూకటానికి పరుగెతువొచి+నబు పేగ్ర ౮. టే గ ఎల క క వొచి'౦ది ర కం భర ఇహాం నుంటి. రి కప డాగులతో తన వెళంతా సెం అనా వాల అమామ శృ అలతణప వంగా మారివెయింది. లేం లు వ్‌ వాటి ఒ ॥ ఖ్‌ గి న. కెవ్వున చేకచేస్తి తాను భర్థ శరీవం మిద తూలి పతిపోయింది అ అక స్ప్యాహ లేకండా, ఆ తరుదాత చాలా కౌలానికి తెలివి వొచ్చింది. భర లం అాాశీలే శరీరం నిరీనంగా “ద ఉంది, తనలోని బ్రవణ౦ ఒర్కుసారి ఎల్లుని"ంది. న ల గ జక ల్‌ టి లొ భ ర ఉహాం మిద “ఎం పి టవలా ఎంట్బంది. ఇంరల ఎదురుగా భర్త బామావ్‌ అణాల

(0 అప్పాజీ అకారం నడిచి వొస్తున్నది. చసిపోయిన తన భర్త [పతరూపం ధరిం చాడు, అబ్బ: లలుచుకుం'పేనే గుండె యుల్గుమంటుంది ఆ సన్ని వేళాన్ని గురించి. అలా వొస్తున్న భర్తను తాను అచేతనంగా చూస్తున్నది, ట్స, పాతకీ: వంశాన్ముకదుంగా వొసున్న సీ సహజ నై చ్యాన్ని పోనిచ్చాపు కొవు. నీవు చంపానని కులుకుతున్నది నన్ను కాదు_- అపూర్వ మేధా సంపన్నులూ, ఆగత అనాగతాలు తెలిసినవారూ అయిన మా అప్పాజీవారు సృష్పించిన [పతీరూవాన్ని, సీవు చేసిన [దోహానికి, ఆడదానివి కౌదిట్ర చంపకుండా వివిచాను, పోః సీవిక నా పత్నివి కాపు, నేను సీకు భర్తను కాదు!” అన్నాడు మహారాజు మహా కోటంగా, భర్త మరణించ లేదన్న సంతోషంతో, తన గతి ఇలా పరిణమించిందే ఆన్న బొధతో అనేక విధాల తన (పవ్నర్హనను మన్నించమని వేడుకుంది. కాని, మహారాజు అణుమ్మాతమైనా సుముఖుడు కాలేదు, ఆ క్షణాన తన హృదయావేదనను అర్ధం చెసుకొని, తన్ను పరి గహించిమనీ, పళ్చాతాాపం౦ంతో పునీత మైన హృదయం పరటు పవ్నితంగా భర్త కంకిత మౌతుందనీ రాజు కా దేశించి ఆజ్ఞాపించి తన సంసారం నిలబెట్టిన మహానుభావుడు అప్పాజీ. నిజానికి అప్పాజీవారి కసాధ్యమైంది లేదు. కాని, ఆ అప్పాజీవారి సహయం కోరా లంట తసకు యిహం చెల్లటం లేదు, ఇన్నేళ్ళు వొచ్చిన తరువాత, ఇంత కాలం కాపరం చేసన తరువాత భర్తను కాలితో తన్నాసని ఏమని చెప్పుకుంటుంది _ అందులో అప్పాజీ వారితో. మహారాణి మౌనంతో, అప్పాజీవారి సహాయాన్ని అర్రించటంలో అమెకున్న అయిస్తతను చదువ గలిగింది వకుళ,

ఉఆఅస్మూః పోనీ, వీరందుని సహాయాన్ని అర్జించకూడదా?”

వీరెరదుని పస్తావన ఏింపే, మహారాణికి వొళ్ళు మండుతుంది.

క6ప్రోవేే వాడే నా సంసారంలో చిచ్చు పెట్టిన ఘాతకుడొ, విన్న పరరూ అతని సలపవో చాలు,

వకుళ 80చేమీ పాలుపోలేదు. మహారాణికి సహాయం చేయగలిగిన వారి జావితాను పుననం చేసుకుంటూంది వకుళ.

*ఆ(_అమ్మాః మన నంది తిమ్మనగార్‌ని తీసుకొనిరానా?”

ఆ ప్చా జీ గ్రికే

రాణికి ఈః ఊహ సబబుగా తోచింది. నంది తిచ్నునగారు మహా కవి, ఆయన స్వస్థలతి కృల్ణాఆర౦, ఆ రోజుల్లో గజవతులు తీరస్ట అఆంధదేశాన్ని పరిపాలించ కాలంలో నంది ఉమ్మన గిజపలుల ఆస్థాన కపీం[దుడుగా ఉ౦దడేదాడు. గజపతి పస తికను రాయలవాసు పెండ్లాడ టంతో ఆమె వెంట అలణం౦ంగా విజియనసగరాని: వొచ్చా డా మహాకవి, ఆయన రాయల సభాస్థలి నలంకరించిన అస్ష దిగజము ౨లో ఒకదు. ఈ ఊపా మహారాణి నునసుకు నచ్చింది. తన కంఠతకన్న (పస్తుతంలో సాధక బాధకాలు చెప్పుకునేందుకు మరెప్వరూ లేరు. అదీ కాక, రాయలు నంది తిమ్మునగారి కవిత్వం అంజి చెవి కోసుకొని వింటాడు. వకుళ ఉ ద్రశానకి మహారాణి సమ్మతించింది. వకుళ వళ్ళి వా నందించిన అనతి కొలంలోనే నంది తిమ్మనార్యుడు అంతఃపరంతో అడుగు ఎట్టాడు, మహారాణి మహాకవిని సాదరంగా ఆహ్వానించి సముచిత ఆసనంమిద అధిష్టింప జేసె సంభావించింది.

నంది తిమ్మనగారు సంనార నొాగరమందున్న కష్టసు థాలు తెలిసిన వాడు, ఆమె ఏ విషయంలో తన్ను పిలిపించిందో ఆ విషయం వకుళ నిండి ముందుగానే సమ్మ గంగా "సేకరించాడు.

జఅదేమిటమ్మా:ః.అంళత పని ఎలా చేశావమ్మా? వకుళ చెప్పిందిలేః”

మహారాణీ వకుళ వంక ఒక్క క్షణమాత౦ తీవంగా చూచింది, కౌన్మి మరుక్షణంలో, *అవును నా నోటి మీదుగా చెప్పించకుండా వకుళ సహకరించింది. ఎలాగూ చెప్పక తప్పదు కదాగి అనుకుంది.

ఉపొర్రపాటు జరిగింది మహాకవీః[ొ

“అవునులే. కొవాలని ఎవరన్నా భ్రర్రకు పాదతాడన సన్మానం చేసా రేమిటి? అయినా, భార్యా భర్తల మధ్య అనేక చిలిపి విషయాలు జరుగు తుంటాయి. నీవొక చేశ ఆ పని చశావే అనుకో. మహారాజు దాన్ని మరో విధంగా ఎందుకు లీసుకోవాలి, ల ల్రీ? నంది తిస్కున అనునయించటానికి [పయత్నాంచాడు,

రీ

గిలి అ ప్పా జీ

మీరు చెప్పిన సహృదయతే మహారాజుతో ఉండి, నాకీ బాధెం దుకు మహాకవీ?ి ఇసుమంత ఆధారం దొరికే సరంకి అమె పళ్చాళలాపం అఎతరించగా, తప్పంతా సుహారాజు పెకి [బోయటానికి మహారాణి మనస్సు ఎమాతిం 'వెనుకాడ లేదు, ఉసన్ను ఏ వివంగా నన్నా రషించండి, నుహాకవీ.... నా రాజును మరల నాక ప్పగించ౦ది. ఎంచఎపోయిన నా జీవి తాన్ని మకల పసంత శోభలతో చిగుంంపజేయంవి. మీ కసాధ్యయయింది లేదు; మీ కవితా [సతిభ సాధించలేఅవంటూ ఏదీ లేమ

౪ బ్రలాగేనమ్మా! సాధ్య బుసంతవరరా [(వయళల్ని నాను "అంటూ సంది తిమ్మన సుహారాణిీ వద్ద ఎలవు తీసుళెని అంతకపురం నుంది నిర్ణ మించాడు.

ట్‌

వఎహారాజు సాహిత్యానిమాని, సాహిత్యానికున్న విఐవ సా మాజ్యంలో

మరి ఏ ఇతరాలకు లేదు ఎవదైనా సత, ఒక కమ్యుసి పద్యాన్ని చెచ్పగలిగి తే చాలు. దానిని రాయల వాఎ3 ఐనిపింవి అక్షర లషలు సంపా దించవచ్చు; లేకపోతే అ్యగహారాలు పర్మిగహి-ంచప చు.

రాయలవారికి ఆంతశంగికులందరూ ష.హాకవబటే. నురొక విశంగా చెప్పాలంటే రాయలవారి సాహిత్య సంపాదనకు కఏత్యిం [పథధానసాధనం మహారాజు రాజపర మెశ్వరుదై నా 5 విరాజుల వద్ర మాఠఈ0 సామంతరాజు,

రాయలవారికి అల్ల సాని "పెద్దనాద్యడం'పే విపరీతమైన అభిమానం, ఆయన [వాసిన నునుచరి త అంకితిం తీసుకొని ధన, కనక, వస్తు వాహ నాలతో కోటక అగహారాన్ని ఇచ్చి సకా(ంరంచాడు రాయలు. అంతేకాదు; “ఆంగ ధ కవితా పితామహ అల్ల సానిపెద్రనామాళత్యా!”” అని అప్యాయంగా గెరవంలో వినయం ఉట్టిపడుతూ సంటోధిస్తాడు. అ అంకితం గెకొన్న రోజున మహారాజు ఆ అంధ కవిలా పితామహా బీ బంగారు పల్ల కిలో కూర్చుంపబటి, స్వయంగా పల్లగని ఎర సెభాసిలి నతరుం౮ పొదచారియై

అ ప్పా జీ గ్ర అనుసరించాడు. నవరత్న ఖచితమైన గండ పెం డెరాన్ని సకల సామంత దండనాయక మహాకవి పందిత [పతతి ముందు నిండు 'పీరోలగంతో స్వయంగా 'పెద్దనగారి కాలికి తొడిగాడు మహారాజు. వీధి వెంట వెళ్తం'టే ఎక్కడి పెద్దనగారు కనిపి'సే అక్కడ తన మదకరిం। దాన్ని నిలిపి కేలూత నిచ్చి ఎక్కి ౦చుకు నేవాడు,

పెద్దన మహాకవియేక, మంతాంగ రచనావే త్త, కొన్ని సంవత్స రాల [5తఈ0 దక్షిణ దేశంలో అల్లరులు చెలరేగినప్పుడు మహామంతి తిమ్మరుసు 'పెద్దనార్యుని పిలిచి తగిన నెన్యంతో కాంచిప్పరానికి పంపి, అక్క_-డ ఆయనను అనురనాయకునిగా అభిషిక్రున్‌ చేశాడు.

తీన విధిని తాను దిగ్విజయంగా నిర్వహించి తమిళుల విప్లవాన్ని అణచిచేసీన కీర్తి కాంత ఛాయలు అనుసరింపగా మారాండ 'తీం౦ంతో విజయనగరంలో అడుగు పెట్టిన 'పెద్దనార్యునికి విజయనగిరం |బహ్మాండ మైన న్వాగతమిచ్చింది.

ఇటీవలనే తమిళనాడులో మళ్ళీ అల్లరులు కొన్ని చెలరేగటంవ్లు వయసు మళ్ళిన 'పెద్దనార్యునికి తిరిగి పని కల్పించాడు మహామం తి, మహామంశతి ఉద్దశంలో తిన తరువాత మంతి పదవికి వారసుడు పెద్దనగా ర, అందువ్లు నే మహామం్యతి ఈ విస్త వాన్ని అణచి వేయటావికి పెద్దనగారిని ఎన్నుకున్నాదు,

విజయనగిరం వితివిపోయిన రాజ (పతినిధి పెద్దనగారు ఇంకొ తిరిగి రాకపోవటంవలన గోష్టి మందిరం చిన్నపోయింది.

రాయంవారి ఆస్తానమందలి చుహా కవులలో తరువాత ఎన్నదగిన చాడు నంది తిమ్మన. రెమ్మనాడ్యుడు కృష్ణానగర్‌ పరివాహిక (పడేశపువాడు. రాయలదచారి ముద్దుల భార్య అన్నపూర్ణా డేవిళో ఆమె పుట్టినింటి నుండీ అరణదుగా వొచ్చిన కవి, అందువల్ల మహారాజునకు విపరితమైన అని మానం లిమ్మనగారంటే. శ8 మహాకవి ఇంటి పేరు నందివారైనా | పపం చం ఇకినిని కముకు్క్క_ తిన్మున” అనే పిలుస్వన్నది.

ఇటీవల ఆయన *నానా సూన వికాన వాసనల నానందించు సారం గిము....” అనే పద్యాన్ని (వాసి ఆందులో చుక్కుమ భిలే సాగసుగా

గ్ర అ ప్పా జీ వర్దించాడు రాయలవారి ఆస్థానంలో, ఆ పద్యాన్ని అందరూ అతిగా మెచ్చుకున్నారు. ఆ మెప్పుదల పెరిగిపోయి, పెరిగిపోయి చివరికి నంది తిమ్మనగా ర్ని “ముక్కు తిమ్మనగారూ” అనే పరరూ వచ్చింది. దాంతో అ మహాకవి కుయ్యో, మొత్లో అంటూ ఆఅ పే పోగొట్టుకోటానిక్‌ భట్టు మూర్తిని [బతిమాలి ఆ పద్యాన్ని అతడు [పస్తుతం [వాస్తున్న వసు. చరితలో ఇరికించే ఏర్పాటు రూడా చేశాడు. ఆ తరువాత ఆ పద్యాన్ని నేను [వ్రాయలేదని ఎలుగె త్రి చాటాడు. కానీ (ప్రయోజనం... భట్లు మూరి జముక్కు భట్టు” కాలేదు. రిన్మునగా రిక్‌ ముక్కూ ఊ డేపోనూ లేదు,

[పస్తుతం ఈ మహాశవి పారిజాతాపహరణమనే [పదిధాన్ని [వాస్తున్నాడి. ఏ రోజు కారోజు _. అ రోజు తాను [వాసిన పద్యాలను మహారాజుకు. వినిపించి శహబాస్‌ అనిపించుకోవటం ఆయనకొక సరదా! అలా విని మెచ్చుకోవటం రాయలవారి సరదాః అందుకోసం పీరిద్రరూ. [పత్యేకంగా సాయం సనయంతో, గోషీ దుందిరంతో కలుసుకుంటుం టారు,

సకల కథాసార సం్య్రగహమనే |గంథరాజాన్ని లలుగులో రచిం చిన అయ్యలరాజు రామభ దక వి రాయల ఆ్ధానాన్ని అలంకరించినవారితో తిమ్మన గారి తరువాత ఎన్నదగినవాదు,

కృష్ణరాయ విజయమనే మహత్తర (గంథాన్ని (వాస్తున్న ధూర్షటి అంపే రాయలవారికి ఎసలేని వాత్సల్యం. తన జీవితాన్ని అక్షర పరంగా, సుస్థిరం చేయ సంకల్పించిన మహా ఉరితకారుంగా, [పతభావంతుగైన కవిగా ధూర్టటి మహాకవిని రాయలు గొారవి్ఫాడు,

ఆతనికో సమాన గౌరవాన్ని పొందుతున్నాడు మాదయగారి మల్లన మహాకవి లరిద్దరూ ₹ వుల్కే నిలుపుబొట్టుల కాలవాలమైన రాయల వారి అస్టానమున పవీ5తుపురి అడ్గదొట్లు పర జఎస్నెని సైప్‌! అస్తుంటాయ్‌ చూప రులకు,

పింగళి సూరన కవిత్వ లో అనన్య నాధారణ| “తభాసనమన్వి తుడు - (పపంచ సాహిత్యంలో ఒక నూలరన యూగ్గానిక్‌ (సరం అచడు (వస్తుళం

అ స్పా జీ యో [వొస్తున్న రాఘవ పా౦డనీయం ఒక అపూర్వ మేధస్సుకు [పతిబింబం, ఆం ళాల బళ 0 ర్‌ూ ట్స్‌ ఈ నో సని బి హాచతుంది, ఇలా ఒక పద్యుం కాదు; కొన్ని వందల పద్యాల వరున_ ఒక మహాభారతం, ఒక రాదూయణం, [కసుం త స్పకు౦డా, అరంచెడ . . టా కుండా. ఏ విభంగా చదుపుకుపోతే ఆ వివంగా అర్జాన్నిసు౦ది, భారతం కావాలంటే అది భాళళతం బొతుంది; రామాయణం కావాలంటే అది రామా యణం పొతుంది. గ ఆ ట్‌ ఆర్య | ల నొ జ ఇ శొక క త్న పెంలిన్య ఎని జభ జగ లనివికిస్ట కవిశ్వశిల్బక కాచా తుర్యానికి, శర్చనా జ (ర అదల్భణ౦గా కళాపూర్లోదయ కౌవ్యాన్ని గూడా [పావంభధించాదు సూరన. రాయలకు సూనవన అంపే అమితమె గౌలవం,. టా సూరనను చూని యాదవ రాఘవ పాంచషవీయమనే [త్యరి ఖ్‌ ఇం ౪ గొల వాం కళ | సున* వసు? ఇ అదు ఉశదగా స్‌ 9 ల్‌ వ్యాన్ని [వారంఛించి తు_తాను (వొస్తున్న సుచర్మితను వొదిలి ఎసి "రాదురాజ భూషణుడు, ఇది మఠ్‌ చ్మితం, ఒశే వద్యింలో బామాయణారం, భారతార్లం, భాగవ తారం మూడూ పరుస తప్పకుండా, కథ్రాగవునానికి భంగంరాకుండా € తుదివర మూ సాగిపోవాలి ఎన్ని ఉల నద్యాల వరకో. అంధరికన్నా ముఖ్యుడు, రాయలవారి కత్యంత [(ఎలిప్మా తుము, కంయికా, గహా కారకుడు ౩నలి రాదుర్కవముము. అతదు రాజుకు కావాంని స్‌ క్‌ వా గా వెప లో న న్స క వౌటం అప్పిసాడు; క్షణంలో ఫర్యూన సనవి;నాట కాళీ వర పసాది. క వి 0౧ 2 స్త్‌ హౌ ఉరి విరటరవి,.. అణాలు రాయలవారికి ఇతడం బ్బ ఎంత (పమ, ఆంత వయం, ఇతని కథలు ఇళమంతా మారు లూగుతున్నా యి ఏన శేముషీ (నతిభరో రాయలవారి సథా గొరవాన్ని _ 'పెద్దనాది మహా విన్సులకు టూదా సాధ్యం కాని సమయంతో రక్షించిన వ్యాతి రామికృష్తువకి ఉండి, అది | ల్‌ కవిత్యమే కావొచ్చు, పుల్ల యుద్దాలే కావొచ్చు, అంని (పతిభ బహు య గ ధి బు ముఖ మెంది. చ్లా (౫ ॥ మో తో - తానెంత సుహారవి అయినచ్పటికీ [ప్రజలు తిన్ను “వికటకవి అని పిలుసునా?+ రనే ఉక షంలరో రాపురుషుఎ “పాంపజ )ఆగ నమపహాత(66ి వ త అలీ

[1 ఆ ప్పొ జీ అనే మవో [పబంధాన్ని సర్వలక్షణ సమ్మతంగా, కవితాశిల్బం ఉటిపడేలా య [వాయటానికి ఇటీవలనే ఉప్మకమించాడు, పెద్రనాదులను సవాలు ఇసూ, రాయ లఅదచామి స్వయంగా సుహారవి కవితా [పావీణ్య ఫలీశుడు; సాహితి సపపరాంగణ సార్వభెయుచు, సంస్వతి అతనికి ఉపొాసనాదెవం౦।, ఇకాాణా ఆరాధ్య డ6ఏెత, “మదాలస చరిత" “సక్యభామా [గణనము” అనే [పదిం ధాలను సంస్కృతంలో రచించాడు చ.హారాజా. యుద్ధకాలంలో కడా తీరిక చిక్కానప్పుడలా కవిళాశళచనతో నివ.గ్నమవటం ఆయనకు అల యిటు, విజయ వాడ వద కృ బారటి పె గజపరిని ఓడించి పార దోలిన నతన యా నాటి రాతి ఆయన ఆరాధ్య 'డె వమగు (బ్రీకాకుళస్వామి కలలో కన్పించి ఇ డ్‌ ల భయాానాని విషుచి త్తీయ |1సబంధ రచన సాగించముని కోరాతు రాయలవారిని. ఆ లైల . రాలే మహార జు కావ్య రచన కుప కమించి యుద్దయా త నుండి లిరిగి వొచ్చేసరికి ఆ మహా (సబంధాన్ని పూలర్తివళాడు. ఆ [సబ౦ధానికి “ఆము కవాల్యద' అని జత పెటాకు భదహటారాజూ. చర ఏచిత వళన లకో, అసరూపమెన సిన్ని ఒజళా లతో, అసస్షశి మైన థభావానాెషవంఠొో తాను తూ 6. ఉం స్మృష్టెంచిన ఈ కవితా కన్యను తిదపతి శ్రీ వెంకచిశ్యక స్వామి వారికే అంకితం ఇచ్చి, ఇహసరాలను సాధించాడు సార్వభౌముడు. అస్పదిగ్గజాలుగా ఉరు పొందిన కవి పండిత [పకాండులతో సకల €లి కళానికేతనంగా. విలసిళ్తై రాయలవారి సధ భువన విజయంగా విఖ్యాతి . త తు ఎస్టీ అ వవ్‌ ( గాంచింది. అ సని కఏ నాధుసు ర క (గ్రీకృష్ణ్ట దేవరాయలు, సభాసదు లలో | పతిఒక్కడూా సాహితీ ఇవపలేః కచిశళ్వోపాసకులే ఒకనాబి భువన విజయ సవమాశం లేసాకిళలో జరిగింది. సభలో దాశరధులు గొప్పా, పొం౪పులు గొప్పా అనే ఆంళం విడదాదంలోవడ్‌ంది. "ఎదన, తిన్యున, రాసుకు షాది మహాఠకపల౦కా వాన [పరివాడాలలో న ఈ ద్రం పడారు, ౧ ల రావు లక్ష్మణ ధవత శలృఘ్నుల నిస్పం౧బహంగా అధికులు. లోక కంటవుం న అనంత దింసంపను వె న, ఇం దజాల, నహెం[ ద యా = ఖై జి అానాబ్యా వో లం మగా వాన క్ష లో త్‌ వె జాం దిహుసుఖ మహిమాన్వితుం న, (బహ్మ ము ఎొశ్ళర (పనావ రిక్షేత్తు

లైన దానిన్లలను సంహలించి. శాంకిసావన చేసినందువల్ల దాశరధులే గొప్పవారని పద్ద నాదు ల బావం. న

దాశరధులు గొచ్చదాంై నా వారు పరి జస్టి [పతిరూపాలనీ, అందు వలన వారి గొచ్చలసం గొప్పశినం కాద%*, పాంచటులు మానవనూ( తు లుగా అభర్మాన్ని హఠసార్చీ, మహత్తర దర్మ సంస్టాపన చేసిన వీరాధి పవీరులసీ, కాదూ దాశరధులకన్నా పాండపులె గొట్బ అసీ రామకృష్ణుడు | పతిచాదం లేవదీళామ.

వాదోవవాదాలై న ఆఅరువాత మవోరాజు చిరునవ్వు దొంతరల మధ్య తదు నిర్ణయాన్ని ఇలియజేశాడు,

ఉపాండవులు దాశ రధులక న్నా అత్యధికులు. రామకృష్దా।ః సీ వాదం పసందుగా ఉందయ్యా; *

రామకృష్ణుడు విజయగర్వ౦తో సథా భివనాన్ని పరికిస్తూ_. *ఏమం టారు తొతలూ?” అన్నాడు 'పదనాదులవ౦క చూనూ,

దె పో

ఎద్రనాదులు లల వొంచుకున్నారు,

ఆ సదయంలో రాయలకు వింజాముఏ వీసున్న చాకరివాడుటో యహూ (అమివులు, పూర్వజన్మ వానాన అభధివానం యాంకి పోద్ది” అన్నాడు

మహారాజు వాజవంక నాదరంగా వీక్షించాము. “ఒరే పేరిగా: ఎదు రుగా కనిపించే మేర అంతా నీచేరా. తీసుకోరా.” అని దాన స్యతం వెం టనే [వాయించాదు, అదే దేవర కోట అ్మగహాగం.

సభాసదులకు రాయలవారి చర్య వింతగా తోచింది. *ఏమిటి నిర తురక పరిపూర్ణ కటాక్షం ఈ చారల్నిపషెన.” పండెతమ్మ న్యులకు అర్హం కాలేదు. సభలో గుసగుసలు బయలుదేరాయి. ఇది గవనింది మహారాజు.

“ఒరే 'పేరిగా! మనసులోని మాట మహికవలకు అర్ధమయ్యేలా 'నిలవిన పకా అన్నాదు. శ్‌

వొడు తవపదబకుతూ _ అ పెబువులు (క్రీ కృ ఖ్టావతారం. కృష్ణునికి పాంఠడవలంపేనే [పేమ 1” అన్నాడు,

[భునల సాహిర్యారిదూనం ఆ వి;ంగా వెల్లి విరి పది ఆరోజు లలో,

[1 అప్పాజీ

తీరిక సహమయాల్లో తన కవితా వ్యాసంగానికి అనుగుణంగా ఒక దివ్య సౌధ రాజాన్ని నిర్మింప చేశాడు రాయలు. ఆ మందిరం అంతః పురానికి అనతి దూరంలోనే ఉంది,

రాయంవారి గోస షుందిరం ఒక మహ త్తిరమెన విశష్ష కళా నిక తినం. భారతి దేశ చరి ఈలో (పసిద్ది కెక్కైన భోజరాజు అస్థానాన్ని అన్ని విధాల మించింది. అక్కదే పహారాజు-సర్వదా తన కవిపంఎత మి తులలో సంతోషంగా గముపుతుంటారు. విజయనగరంలో మహారాజుకు సంతోషా నిచ్చేవి, గస పంందిరం, అన్నపూర్ణాదేవి అంత;పురం. రాజ దంస తుల మధ్య ఆదాభ్యిపాయాలు కలిగినప్పట్‌నుండీ, ఎక్కువగా గోప్టీ మంది రంలో నే అధికంగా [పొద్దుఇచ్చుతున్నాడు.

నిజానికా మందిరం వాగ్లే వి ఆరాధనా మండపం, ఆంధ కవితా పితాముహుడై స అల్లసాని ఎద్దనాది మహాకవి [ శేస్తులకు సమా చెశ (దశ మౌ దివ్యమందిరం, అష్టదిగ్గజాలుగా [పపంచ (పసిద్ది చిందిన అఆ వఃహా కవుల కవితా సుధాచనా న్వాదసనతో మహారాజు మైమరచిపోతుంటాడు.

ఆనాడు నంది తిమ్మునగారు (వొస్తున్న పారిజాతావ హరణ వమహా కావ్యాన్ని వినటానికి మహారాజు పర్నేకంగా గో స్టమందిరానికి వొస్తు న్నారు. అది గోష్టీ మందిర అధికార సమాజశం కాక, ఇరువురు మహి కవుల అంతరంగిక సమాజశం కావటం మూలాన, మిగిలిన కవువెవరూ ఆ ౮ాడు గోష్టె మందిరానికి రాలేదు, పరిచావకులు మాతం దుందిర ద్వారం వద్ద నముహారాజు ఆగవునానకి ఎదురు చూస్తున్నారు. కాసి, వారికి వ-.హా రాజుకు బదులు రేం దపా తుడు రావటం కనిపించింది. వీరం దుడం'టే "సివకులం౦తా పైకీ గరవ౦ నటిస్తూ వొంగి వొంగి నమన్కా-రాలు చేసారు. అతడు వెళ్ళిన మరుక్షణంతోనే “పోరాళ్యాలకా” అంటూ గొణు క్ళంంటారు. ఈ విషయం వీఠరందపాతుదు గమనించకపోలేదు. కాని, గమనించినా గదునించనట్లుండటమే అంని విశిస్టత. అతదు బహుశః వహా రాజును కలుసుకోవటానికే గోషి నుందిరానికి వొచ్చాడు. కాని అక్క డికి అప్పుటకింకా షుహారాజు రాలేదు, అతని మసన్వు పరిపరి విధాల పోతు న్నది, అతను వొచ్చి నెలలు గడుస్తున్నా, వొచ్చిన పని వొచ్చిననాట్‌వలెనే

అసపా ఏజీ గ్ర ఉంది. రాజు రాజ కార్యములందు విముఖుడవపటమే వీరేందునకొక విధ మెన అవరోధం. అంతే కొకుండా, మంతి _ రాజు కాకున్నా - రాజ్యాం గాన్ని అంతా అరచరిలో 'పెట్టుక్‌ ని గర్భశ తుపులు కూడా గణుతించే విధంగా విజయనగర నా మాజ్య యం(లాన్ని నదపటం౦ పీరందునికి మరొక అవరోధం. పరం[దపా్యతుడు అటివలనే ఈనన కార్యనానుకూ ల్య తను గురించి జోస్యం రాడా చెప్పించుకున్నాడు, అతినికి పట సుప భాతమౌతుందని చెప్పి తమ ముడుప్పు తాచు స్వీకరించారు భూత భవిష్య ద్వ_ర్తమాన పరిశీలనాకోవిదులయిన జోతిష్య పంచితులు.

వీరేందుని దృష్టి సింహద్వారం వైపు (_పసరించింది, ఎదురుగా అల్ల౦క దూరాన ముకు, తిమ్మన వహాకవి చన తాటియాకుల దస్రంఠళో వస్తున్నాడు. తిమ్మసగారు అటీవల అన్నపూర్ణా డవి అంతఃప్పరాసికి. వెళ్ళి వచ్చిన సంగతి వీరేం్య్యదునకు తెలుసు. అందువల్ల ఎలాగయినా తిమ్మన గారిని పట్టుకొని విషయ "సేకరణ చేయాలనుకున్నాడు వీరందపా తుడు, ఆతడికింతకన్నా మంచి ఆవకాశం లేదు. కొని, ఇంతలో వీరేందదుని [శవణాలకు దురో శబ్దం వినిపించింది. వీరెం దుడు ఇఛెంగున స్తంభం మాటున కొ త్రిగిలి దూరూన రథాన్నవరోహిస్తున్న మహామంధతిని చూశాడు. బుద్దికి బృహస్పతిగా 'పేరుబడసిన తిమ్మరుసు మంతిని చూడటంతోనే వీరంగదుని గుండె గతుకమ్కుమంది. పాపం, అతడెంత _ధెర్యుంగా ఉందా మని [పయత్నించినా, ఆ ముసలిమం తిని చూడగానే అతని మనస్సు కటకం వెపుకు పరుగులు తిస్తుంది. నాధారణం౦గా గోషీ మందిరానికి రాని మహామంతి అనాడు గోష్టీ మందిరానికి రావటం పీరేం దుడికి ఆళశ్చ ర్యాన్ని కలిగించింది. ఇంతలో మహామంతి నంది తిన్మునగారికో కలసి గోషీ మందిరంలో | పపెశించాడు.

“నిరంతర రాజకీయ సాగర మధనం తప్ప ఇతర మెరుగని మీరు ఈ నాడు ఈ గోషీ మందిరానికి రావబం నిజంగా మా అదృ్భష్షం, మహా మంతీ! గోష్టీమందిర పక్షమున మహాకవి మహామం[8ని సంభాపించాడు.

ల

(/ అప్పాజీ

ఉనిబ్రమే, కానీ, గోష్టి మంది5౦ రాజును సర్వవిధాలా కట్లి వెసింధి, మహామంతులమైన మాకు కూడా రాజదర్శనం గోష్టమందిరంలో నే, మహా మంతి వాక్కులలో ఒక విధమైన వ్యంగ్యమూ, విసువూమాడా మిళిత ఉన్నాయి.

ల వభువులు సారస్వత [పియులు” కవి తన కవిరాజును సమ రించాడు.

మహామం తికి ఆ సమర్థన అసమర్హ౦గా కనిపించింది. ళసార్వ్వ థఖౌముల నాహిత్యాభిమానం "కేవలం సాహిత్యాభిమానంగా నే ఉండాలి గాని, | పభుత్వ రాజ్యాంగ యం తాంగానికి అపరోధం కామాడదు. ముహు క వీ1% అన్నాడు మహమంశత్రి,

అఆ మాట కాదనగల ధైర్యం మహాకవికి లోపించింది, కొవి, విష యాన్ని మార్చి తన కవితాశ క్రి అధిక్యతను రుజువు చేయాలని మహా కవి వాంఛించాడు.

జనుహావాండ తులకు ఒక చిన్న సమస్యనివ్వాలని ఉంది.”

ఉ“ష్వేమేం మహాకవులం కొాదె-పాదిపూలణకు?”

జపాదపూంనే కావాలని లేదు, మహామం] తిః రాజకీయపరంగా పరిష్కారం సూచి"స్తె చాలు.

“మంచిది.” అమోదసూచకం౦గా మహానుం (ఠి తలనాకించాదు.

ఉరక రాజు...”

“ఎవరా రాజు? అతనికున్న గజబల మెంత? కాల్చల మెంత ? అశ్చిక బలమెమైనా ఉందా ౩

“క్షమించాలి. ఇవన్నీ అ పస్తుతాలు.”

కజ్య(, మంచిది _ కానివ్వండి. ఒక రాజు...”

ఉఆఅ గర్రాజుకు ఒక అందాల రాణీ.

" ఏ దశపు రాజు 5తురు ? అమెకు సోదరీ సోదరులెవరయినా ఉన్నారా ? ఇతర వారసుల [పమేయవే మైనా ఉందా రగ

ఉ_హామండత్రీః అవిమాదా అ పస్తుతాలే.*

మం 8 నవ్యుతూ (సత్య త్తిరిమిచ్చాదు. “నా (పశ్న లన్నీ [పస్తు

అ ప్పొ జీ 7/1 తం మీకు అ్మపస్తుతాలుగా కనిపించినా, అచిరకాలంలోనే వొటిశ క మీకు అర్ధమౌతుంది లండి. ఆ పెన....”

“రాణీ రాజు పె అలిగిందిలో

జ అందుకు కారణం...”

జఉబ్రద్రి అ పస్తుత మె. ఏదో [పణయ కలహం.”

మహామం తి ఒక్క కేణం ఆలోచించాడు,

ట్య [ప్రణయ కలహానికి పూర్వం పుట్టినింటి శని ఏ రూపాన అయినా మెట్టనింట అడుగు పెట్టిందా?ో

ఆ; అదీ అ(పస్తుత మం

తిమ్మనగారి సమాధానాలు మహామంతికి విసువు జనింపచేశాయి. మేము మిమ్మడుగుచున్నది (పస్తుతా (పస్తుత సమాధానాలను ఆశించి కాదు, మీకు తెలిసిన వా స్తవం మాకు కావాలి. మంతి 'శేఖరుడు గర్జిస్తూ పలి వొడు. అ గర్జనకు మహాకవి హడలిపోయాడు. “ఏమిటిది మహామంత్రీ?ొ శన్నాడు బిక్కమొహం వేసి.

ఉటబవును: మాకు వాస్టవం కావాలి. పుట్టినింటి నుండి శని ఏ రూవంలోనై నా మెట్టినింట అడుగు పెట్టిందా _ అని అడుగుతున్నాం.”

“ఒకానొక బంధువుడి రూసంలో అడుగు పెట్టినచ్లే ఉంది.” అన్నాడు కవిశేఖరుడు అయిష్టంగా నసుగుతూ.

"అలా చెప్పండి, సరే, [పణయ కలహ౦ అన్నారు కదూ: దాని సాయి ఎ౦త?” మహామంతి మళ్ళీ (పశ్నించాడు,

“రాణి రాజు వక్షస్టలిని వామపాదం౦తో స్పృృశించింది.”

“సన్నివేశం పరాకొష్ట నందుకుందన్న మాట... ఇప్పుడు చెప్పండి, రాజివరు?'”

“ఆ(।; ఎవరో [పబంవ సుందరుడు, కవి తప్పుకొన చూచాడు,

“మాకీచ్చే సమాధానం వాస్సవానికి అత్యంత సన్నిహితంగా

ఉండాలి. రాజెవరు?"” సూటిగా కళ్ళల్ల్‌ క చూస్తూ | పళ్నించాడు మహీ మంతి ఆ ధాటి కాగలేక కవిశేఖరుదు వెంటనే అపయత్నంగా ళన సునసులో ని సేరు బయట పెట్టాడు, 'రాయలవారు,'

గ అప్పా జీ

మహామం 8 ముఖ మండలాన ఒకచిన్న హాసరేఖ అంకురించిందిం ఆయన మెల్ల గా చిరునవ్వుతో *నుహాకవిః; రాజ రహస్య గోపనంలో మీకున్న చాకచక్యం అమాత్యుని దగ్గర సాగదని మాఠం తెలుసుకోందిం ఇంలరూ మీ సమస్య ఏమిబి, మహాకవీః:” అన్నాడు లాలింపుగా- గజ గజలాడుతున్న మహాకవి భయాన్ని పోగొట్టటానికి, మహాకవికి అప్పాజీ వారి దరహాస చం[దికలలో కొంత స్టిమికం చిక్కింది.

జ౮ాజునూ, రాణీనీ కలపాలి. రాజకీయంగా మీరిచ్చే పరిష్కారం?” కవి మంతీ వంక సాభ్మిపాయంగా చూళాదు

మం(తి ఒక్క క్షణం ఆలోచించాడు.

జప్పట్టినింటినుండి వొచ్చిన శని మెట్టినిల్లు వదిలేవరరూ, రాజదంప తుల వియోగమే రాజకీయములకు రక్ష”? మహామం్యతి వాక్కులు విర్ణ యాత్మకంగా వున్నాయి. మహాకవికి ఎదురడే ధెర్యంలేదు.

“కాని అన్నపూర్ణాదేవి పళ్చాత్తాప్త హృదయంతో కుమిలిపోతు న్నారుం'

*క్రానివ్యండి. ఆవేదన మనస్సులోని మాలిన్యాన్ని కెళనం చేస్తుంగ మహామంతతి నిర్ణయంలో మార్చు వొచ్చిన సూచిన కనసిపించిలేదు.

“నిజమే; కాని, భార్యా వియోగంకో రాయలవారు కూడా వ్యధిత హృదయ లె [కుంగిపో తున్నారు.” ఈశః కారణం మం తిమిద విసరీత౦గా పని చేసింది. రాయలవారంపట ఆయసకు సత వాత్సల్యం. మహారాజు జాధ మహాషంతి సహించలేడు

ఉఫయితే రాజునూ, రాణినీ కలపాలని తీర్మానించారన్న మాటో అన్నాడు వ హానుం,తి.

జడి త్రం. ప్లు ఆజ్ఞకు లోదికిో

జహుందిది. ఆ విధంగానే కలిపయండిలి

౪బ్షద్రే మేమిచ్చే సమస్య రాజకీయపరంగా మీరీ కలయికను సాధించగలరావొ మహారంవిలో అహంభావం తొంగి చూచి తిమ్మరుసు నూర్రిని చూచి నిలపునా కరిగిపోయి డి.

అస్పా జీ 78

“ఇదా? ఇదొక సమస్యా ? రాజునూ, రాణినీ కలపటానికి నూ మాట చాలదాగో అన్నాడు మహామం (తి,

తిమ్మనార్యుడు అశ్చర్యంగా గుడ్తప్పగించి చూస్తున్నాడు.

౪ఏరి మహాకవీ। అలా చూసారేం? అయిన రాయలవాలితో చెప్పి చూడండి, అప్పాజీగారు మిమ్మల్ని ఈశ రాతి అన్నపూర్ణా దేవి మంది రంలో శయనించమన్నారని, ఫలితం రెపు నాకు చెప్పండి.

మహాకవి కొక్యసారిగా అప్పాబీవారి శకి సామర్జ్యాలు, రాయల వారిపై వారికున్న విశేషాధికొరాలు గోచరించాయి. అవును. ఘటనాఘటన సమర్దువగు మహామంతి శేఖరులకు తానిచ్చినది ఒక సమస్యగా తోచ లేదు.

కప్సరి రాజునూ, రాణీనీ కలుపుటకు అమాత్యులా మోదించినట్లు

[గహించవచ్చా.” అన్నాడు తిమ్మనకవి.

టట. ఇది మాళూ ఒక విధంగా సమ్మత మే. ఉత్తర దిగ్విజయ యాతకు బయలుదేరే ఈ సందర్భంలో రాయలవారి హృదయం సమస్యారహితమవటమే మంచిది. కొని, మీ కటకేశ్వరుని అల్లుడు వీరం్యదపా తుది విషయంతో నాకు కొన్ని అసుమానాలున్నాయి * వాడె రాకకా, ఈ [ప్రణయ కలహానికీ సంబంధం ఉందేమోనని నా అనుమాన౦,. భయమం'శే ఎట్లాంటిదో ఎడుగని నా భద హృదయం జాడంపే ఎందుకో రు కుస్తున్నది. అకని మానస వీఏితలో చెరలాడే గుంరనొాలు మా చూప్ప లకు కూడా అందటంటబేదు. అతని వాహ్యూ [పవ ర్తి అనుమానో నికి ఏ మాతం అస్కార మివ్వటంలేమ; ఆంతర్యం నా స్వంత 'చేగులకు కడా అందటంలేదు. కాని. నానాటికీ సుహారాజు కత్యింల సన్నిహి తుడొతున్నాడు మహా నుం (తి మనసులోని మాట విప్పి బప్పాకు తిమ్మనార్యునికి,

ఇంతలో నుహా దండనాయకుదు ఎమ్మసొని రామలింగి నాయకుడు గోష్టీమం దిరానిక్తి మహామంతి నన్వేషిస్తూ వొచ్చి; మహామం[తిని చూచి [ప్రణామం కావించొడు.

అమ్ఫిళు సా కొరకు కఖురు పంపారా మహామం తి రి

జభన్పును, ఉత్తర దిగ్విజయ యాత్రకు చై వజ్ఞులు నిర్ణయించిన

"| అ స్పా జీ సుముహూరాన్ని మేమామోదించాం. [పభుపుల ఆమోదము ద కొరకు మేమింత కాలమూ వేచి ఉన్నాం, మహాదండ నాయకా। మాకు మారుగా ఈ ముహుర్త పష్యతం పెన రాజము దికను నివు స్వయంగా సేకరించాలి, అశ్వ[కయమునకు బుడతకీచువారిని రద్మునుటచే మేమత్యవసరంగా వళ్ళాలి....” అంటూ ముహు ర్త ది తికను మహాదండ నాయకుల కిచ్చాడు నుహాదుం తి,

టి జ్ర ల్రాగ్లే సహామం తీ [0 అన్నాడు [పధాన దండనాదుడు ముహూర్త స తాన్ని కళ్ళళద్దుకుంటూ,

మహామం [కి తిమ్మ నాగ్యుని వంక తిరిగి__. *ీకవిరాజులు మొకు 'సెలవొసం గదరా +౫ అన్నాడు.

*ఎంత మాట: కాని, రాజునూ, రాణీనీ....”

ఉకల్రిపెైయంద్‌....” అంటూ మహామంతి నిష్య్య0మింవాడు.

కౌన్మి నిష్కమించె ముందు రావలింగ నాయకులకు వీరేందుని విషయం మహామం్యతి హెచ్చరిక చేసి వెళ్ళాడు,

ఉకల్రిపివపయుటకు మహామం[ తుల అమోదమును భాడా సాధింప గలిగాను స్వగతాన్ని పెకి అనుకుంటూ తృప్తిగా నిటూర్చాడు తిన్మున కవి,

జ6ఏమి కలుపుటకండీ ?

రామలింగ నాయకులు అక్క్క_డున్న విషయం వహాకవి విస్మరిం చాదు, కారపోతే పాసం, ఆయన పెకి అమనకునే వాడే కాదు.

“ఓ మీరా. ఆ విషయం మీకు కేవలం అనవసరం?"

క6అ్రనవసరయే. అయినా వినాలని ఉండిలో

“ందీ? పాపం ఉండనివ్వండి. నా నాలికను క తితో పర_పరా కోసినా మీకా సమాచారం రాదు, రాబోదు”" అన్నాడు తిన్మినకవి సుదృఢ కంఠంతో,

జన్సెశేనీ సన్సు చెప్పనా ఖ్‌

ఉలి చెప్పకూడచూ? కాని మీకా విషయం ఆలీదని నాకు గట్టగా తెలుసు ,*

“అయితే చెప్పన్నాను వినండి. మీరు రాజునూ, రాణినీ కలపాలని చూస్తున్నారు,

ఉటఆ(|, ఆ(| మీకంతా శెలిసింది. మీకీ రాజ రహస్యం చెప్పింది ఎవరూ?ఎవరు మీకీ రహస్యాన్ని ....”

ఉస్‌ .... అది మీక్మ పస్తుతం; అనవసరం *% ఛాందస్తులను చూస్తుంపే దండనాయకవలకు రూడా అప్పుడప్టుదు పరయాచకాలాడా లనిపెస్తుంటుంది,

టవ్చిగ్ర చెప్పకపోతే నేనూహించిలేననుకున్నారా ఏమిటి? పట్ట మహిషి తిరుమలాందిక పరిచారికను గదా అని [కొవ్వి, ఆ జలజే ఇంత పని చేసి ఉంటుంది. చూడంది అన్నపూర్ణాదివిగారితో చెప్పి దానికి కొరత 'వేయించకపోతే మారుపేరున పిలవంది.' మహాకవుల ఆచేళానికి దండ సాయకునికి నవ్వు వొచ్చింది.

“పట్టమహిషి పరిచారికను ం0వవ రాణీ ఏం చేస్తుందండి?” అన్నపూర్ణా దేవి అంప _ రామలింగ నాయకులకు ఎందుకో మొదటి నుంచి సదభ్మిపాయం లేదు. అయినా, తనకశెందుకు లెమ్మని అనవసర విషయాలతో జోక్యం కలిషంచుకోడు, కాని, అప్పుడప్పుడలా నోరు జారటం క్‌ద్దు

“ఏం చేస్తుఎదా? తాను చెయ్యకపోతే చముహారాజుతో చెప్పి చేయి స్తుంది నో

“రాజూ, రాణీ కలిళారా?'”

“కలవకపోతే కలుపుతాను. అందాకొ ఎందుకు; నేనే మహారాజుతో స్వయంగా చెప్పి, దాని పొగరు అణునాను,' అన్నాడు తిమ్మనగారు,. ఈ సారి దండనాయకులకు పెల్లుబుకుతున్న నవ్వాగింది కాదు. పక పకా న వ్వేశాడుం

“ఎందుకలా వెకిలిగా ఇహీహీ అని నప్వుతున్నారు?ః' కవి శేఖరుడు కోపంగా | పశ్నించాడు.

'ఆ౮ ఎదుటివారి శక్తి తెలుసుకోలేని మీ అశ కృతకు....;”

“అంపే _- అ దాఎది నా కంశే శక్తి, గలదనా? నేనంత పనికి

6 అ ప్పా జీ మాలిన వాణ్తీటందీ? అంతేనా?” పాపం! కవిగారి కంఠం ఉ|కోషంతో తడబడసాగి౦ంది,

జత్రమ్మనగారూ: జలజ అంటే సామాన్య పరిచారిక అనుకుంటు న్నారే మో తిమ్మరుసయ్యవారి మేనకొడ ము, గోవిందరాయలకు కాటోవు భార్య, మీదు మిక్కిలి పట్టమహిషికీ బహిః పాణమే కాక, బొరసప్పతికా సమానం. తెలిసిందా? శిషీంచండి_ చేతైతే రాయలవారిచెతి. అన్నాడు విషయ వివరణచెసి [వధాన దండనాధుడు.

ఇద౦తా వింటున్న తమ్మనక వి నిలువునా నిరయ్యాడు, “పదహా రేండ్ల పడుచుపిల్ల జలజ అనుకున్నానే కాని ఇదంతా చూస్తుంశే శీర్తా సనం వెయ్యక తప్పేట్టు లేదు.” సరిగ్గా ఆ సమయంలో 'కవిరాజులు శీర్దాసనం వేస్తున్నాలె _ ఎందుకో?" అంటూ [ప వేశించాడు వీరం[ద పొ్యతుడు, ఇంత కాంం నుండీ అక్కడి అభ్యంతిరం వెనుకనే పొంచి పీరేందుడి సవ్వడిని ఎవరూ గుర్తించక పోవటం నిజొని కతసి అదృష్ట విశేషమనే అనాలి.

“తమవంటి చలతురులు చెప్పి రాకపోవటం వల్ల." ఎదురు దబ్బ తీశాడు మహారవి,

"ఒక వేళ వొచ్చినా ఎంత కాలానికీ పోక పోవటం వల్ల" [గుతి కలిపాడు మహా దండనాధుడు.

“నిజంగా నా రాక మీకంత కష్టంగా ఉందా?” జాలిగా చూవాడు వీరం దుడు,

ఉఆ(, మాకేం కషం? ఏదో పరిహాసానికన్నాం కౌని_ అని రాదు లింగ నాయకులంటి, రాజశ్యాలక లను అటలు పట్టంచటం ఇక్కడి వారి ఆచారం పండని వివరించాడు నందితిమ్మన గా రు, ఎడా. పెడా తగులు తున్న ఈ తాకిడికి మరొక డై తే తోకయూవంచి పారిపొయ్యేవాడే, కెౌని, వీరం దుషు అంత మా తానప చెదిరే రకం కాదుః

6నేసు ఆచారాల్న మన్నిస్తాను. మీరన్నారనే బాధ నాకు ఏ కోళానా లెదు. వీలేందు” సమాధానం తాసపీగానూ. లౌక్యంగానూ ఉంది. రామలింగనాయకులు వీరందుని వంక తిరిగి.

అ ప్చొ జీ 77

౪అఅయితే ఒక్క మాటడుగుతొను, అసలు మీరేం పని మీద వచ్చారు?” అన్నాడు,

“రాచకార్యం।” ఏరం[దుడు నోరు జారాడు.

౪ఎమిదో అది; [ప్రధాన సనాని సాగదీళాడు.

పత్రి నిగూఢం౦ం,ో

ఉంయిుపోయింగా ఇ?”

ఉఅబంకా లేదు.”

“*ఎప్పుడె పోతుందో ౪౫

జబహుళ( రేవజటిలోపున,%

మరి, తమరి [ప్రయాణం

“పని అయిన మరు కణంలో.”

ళమ్సళ్ళీ వొసారా [

“రావాల్సి వొస్తే....మా చిట్టిబాబు పట్టాభి షేకానికి.”

“ఎన్నాళ్ళనాటి మాటో అద్దిః అస్థిరమైన ఈ జగతిలో అంతవరమూా మీరుండొద్దూ. * అన్నాడు నంది తిమ్మన,

వీరే ౦| దుడ్‌క ౦దులోని అక్షింతలు అర్హం కాకపోలేదు; అయినా అర్ధం కౌనట్టుగానే నటించాడు. పిరం[దుడన్నాడు.

ోడ లుచుకుంపే రపే.... రేపు [పాతఃకాలంలో జరిపించనూ.

“ఏమిటీ? తమకు విజయనగర రాజకీయాలలో అంత ఏలు బడి వొచ్చిందా?” అన్నాడు రామలింగినాయకుడు.

ళ్‌డ్ష్య్‌్య, ఎమనుకున్నారు మరి _. మనమం'టపే? అడుగో. బొవ” అన్నాడు దూరంలో రథం దిగుతున్న మహారాజును చూచి _ వీరం ద

వరం దుడు తమ మహారాజును పట్టుకొని తోక కోసినట్లు కత్తావా _ బావాః” అని పిలవటం నమహాదండనాయకునికి కషంగా ఉంది.

౪ఎమండోయు!। ఇక్యందడ మీ ఒంయా పద్దతులేం నాగవు, బొవ

గ అ స్పా జీ గాం నా, అన్నగార నా మహారాజును మహారాజా[” అని పిలవాల్సిందే ః లేపోతే శక తేలుసా ౪గిరచ్చేద మే....” అంటూ పూర్రచేశాడు తిమ్మ నాయ్యిదు ఇంతలో మహారాజు మందిరాన్ని సమీపించాదు. మహాకవి, మహా దండ నాధుడు ఎదురు వెళ్ళి విన మతతో మహారాజును మందికాంతర్భా గాసికి తీసుకొని వొచ్చాడు, మహాకవి అశీర్వాదప్తరస్పరంగా కమ్మని కంఠ స్వరంతో ఈ విధంగా రాయలవారిని సంజో ధించాడు_ రాగయుక్తంగా ఎం (శ్రీ వేంకటగిరి వల్లభ సేవా పరతం్యత హృదయ చిన్నమడిపీ జీవిత నాయక కవితా [పావీణ్య ఫణీశ కృష్ణరాయ మహేశా, కమ్మని అ కవితామాధుర్యంతో కూడిన సంబటోధనకు రాయల హృదయం పులకౌంకిత మెంది, “వమహాకపీ; తవమవంటి (నాజ్జుల [పియ సంబోధనలతో మా జన్మ ధిన్యమైంది. మీ వేఖిని ఉన్నంత కాలం మాపేరు భూడా [పపంచంలో మేము అంతరించినా శాళ్వత౦గా ఉం౦ంటు౦ది* మహా రాజు వాక్కులలోని అ స్లీలతకు ఒక్కింత కలల చెందినా. మహాకవి [పళంసా వాక్యాలను విన్మమంగా స్వీకరించాడు. రాజు ఉపవిస్తుడు కాగానే రాజశ్యాలకుదు పీఠం దుడూ, కవి తిమ్మునాయ్యడు తమ తమి ఆసనాలను అధిష్టించారు. మహారాజు సాదర దృక్కులతో కవిశఖరుల్జి పరిశీలిస్తూ 'గఇవాళ కొంత ఆలస్యం కాక తప్పింది కాదు. అయినా, ఏదో చర్చ నాగు తున్నట్టుగానే ఉంది£[ోొ అన్నాడు, ట6బ్రవును, చావా[లో పీరేందుడు వతీహూగా అందుకున్నాడు అలవాటు [వకొరం. రామలింగ నాయకునీ చేయి అ| సయత్నంగా సడుమున అధి కారంసూచకంగా [ ఎలాడుతున్న ఖద్దరాజం మీది కెళ్ళింది. వీరం దుడది చూచి [తుళ్ళిపడి నోటితలోస మాట నోటిలో నుండగనే వాక్యాన్ని ఆపి వేశా. ఇది చూచి మహాకవి ముసి ముసె నవ్వులు నవ్వాడు. కానిః మటోరాజుకు ఆసలు విషయం నోవపదలేదు, క పమ్రిటి లి:రత మన చూప్వలు; పీట చేయెనా (పాతిపదిక ఉ౦దా?” కన యై

అప్పొ జీ 0 అని | పశ్నిస్తున్న మహారాజును చూచి, ఫీరేం దుడు జవను, బొవా[ి- అనబోయి ఆగిపోయాడు, రాజు ఎంతో ధైర్యం చెప్పిన మీదటకాని, ముద్దుల మరిది అసలు విషయం బయటపెట్టలేదు. *నిన్ను....నిన్ను.... బావా అని పిలచిన మరు క్షణంలోనే నాకు శిరచ్చేదనం జరుగుతుందని వారిరువురూ పందిం కౌళారు. సీవు నుహారాజువై నంత మొాతాన నాకు, బావవు కాకబోతివా అని.)

జనిబ్రమేే వీరేం[ దాః సీ అదృష్ట విశేషాన నీవు నన్ను బొోవా బావా అంటున్నప్పుడు ఆప్పాజీవారు సందర్భ పడలేదు. లేకపోతే, ఎన్నడో ౩3 లానానికీ [పయాణం కట్టించేవారు సీ జేతుం”

జమ్సీకయినా నన్ను రక్షింపలేరా, చా.... మహారాజా

జబనుల్ల ంఘనీయమైన అప్పాజీవారి అజ్ఞ [తిప్పి వయటానికి మా శ క్తి ఎంత మాతం, వీరేం్య దా?” మహారాజు తన అసమర్థతను వొప్పు కోవటం వీరం దుడ్‌కి చాలా కష్టం కలిగించింది. ఒక్కసారి హుమ్మని' ఛత్యారించి వీరేందుడు.__

జర్ర దేశమునకు రాక ముందు ఆం ధదేశమునకు రాజు రాజే అను' కున్నాను. కౌని;, ఇక్కడికి వొచ్చి పరిస్ధ౨ని పరిశీలించిన తరువాత__- అం (ధానికి మం తే రాజు అనే జన్మ పధను వొమ్వ్చుకోక తస్పటంలదు.”' వీరందుని "కెటులయినా మహారాజు పునసును నుం| తినుండి మళ్ళించాలని ఆశ. కాని, అతని సమాధానం రొజు మనసును విపవలేకపోగా తద్య్వతి రేకంగా పరిణమించింది.

జద్రాని కోసం నీ కెందుకు బాధ, వీరం] దా? అప్పాజీ అంజ, సీకేం తెలుసు?-చిన్ననాడే అంధుణ్ణి కావాల్సిన నాపైన జాలిగొని నయన దానం చేశారు. 'పెంచాప, పెద్ద చేశారు. సర్వ శాసా9లలో. సకల శస్తాంస్త్ర విద్యలలో దుర్నిరీక్తుని చేశారు. తుదకు నన్ను - అర్భకు డయిన నన్ను _ పరరాజ మకుట్నాగ పద్మరాగోజ్వల నీరాజనం ఇచ్చి, విజయనగర సా మావష్యా సింహపిఠిఇస వీవిగా నిలిపారు నిలిపి మం తాంగ౦ ౩ంపారు, మహా బలవంతుఐయిన మీ పదునాస్తద వాతు లనూ మట్టుబెట్టారు. మీ మాను గజపతిని కట్టై బంధించి, అన్నప్తూర్ణను

80 అప్పాజీ మా కిచ్చి పెద చేశారు. నేను ఆం ఛదెళానికి చట్టరీత్యా రాజు నేకావొచ్చు కాని సకల శేముషీ స్మామాజ్య చ్యకవ రి అయిన తిమ్మరుసు మహా మంతికి నామంత రాజును. మహారాజుకు అన్నపూర్ణా దేవి [ప్రణయ కలహం నాటినుండి. గజపతుల సంబంధవమన్న మొహం మొ_త్రింది. అందువలన సహజంగా వారికప్పాజీ వారి యందున్న అభినూనం పెల్లుబికి కట్టలను తెంచుకొని |పవహించింది. కాని, వీరేం్యదు డ6తటితో తన [ప్రయత్నమును విరమింపలేదు,

“జఆ(। కందకులేని దురద క్‌త్రికి మాత మందుకు? అయినా, నీవు మా బావవవటం వల్ల య

రామలింగ నాయకుడు ఒక విచ్చితమైని కదిలికళో వీరేందదుని నోరు కట్టి వేశాడు. వీరందుడు గిలగిలా తన్నుకుంటున్నాడు, మహారాజు మరో సందర్భంలో ఏనునేవాడో కాని, ఈనాడు ఆయనున్న పరిస్టితిలో ఈ చితాన్ని సంపూర్ణంగా అనుభవించాడు, చివరకు వీరందదుణ్ణి వొదిలీ . పెట్టాడు (పధాన దండనాధుడు, [పసన్న వదనంకో రామలింగ నాయకుల వంక చూస్తూ *రాహలింగ నాయకుల గోషీ పందిరానీకీ రావటం ఆశ్చ ర్యంగా నే ఉ౦ది. అదేమిటో।ః ఇవాళ అప్పాణ చారు రూడా వొచ్చి బెళ్ళా రట” అన్నాడు నమహారొజు.

బది త్రం మహారాజాః రాజకార్య నిర్వహణకు మహామం తి నన్ను నియమించటం వల్ల ఈ నాటికి గోష్టీ మందిు సందర్యన భాగ్యం కలి గింది

[పధాన దండనాయకుల మాటలకు మహారాజు చిరునవ్వు నవ్వాడు, తనకు గోస మందిరి మందున్న అభిమానం రాజకీయ యం[తాంగ నిర్వ హణాధికారులంతగా ఇష్టం లేదని నుహారాజుకు తెలుసు. అయినా దాని కొరి కంతిగా మహారాజు బొాధపడటు. రానులింగ నాయకులు ఉత్తర దిగ్వి జయ యాతా ముహుర్త ప్మతికను మహారాజుకు సమర్చించాడు, ఆమోద సూచకంగా రాజము ద 'పయమని కోపరూ. రాజు ముహూర్త ప తాన్ని

క్యు గేధదునకు నుం తుల రాజు ణా? దరరల దినిన్లై (ప్రభువుల

ఆ ప్పా జీ గ్ర] ఆమోద ముదాసేకరణ అనే హాస్య | పహసనానికి అవసరమే మొచ్చిందో ఖ్‌ పీరేందుని వాకిర్టాలు రామలింగ నాయకులకు ఆనంతమెైనకోప౦ రేప్పించాయి. అయినా న్ని గహించుకొని__ *పిరెంద పాాతులు ఇది ఆం ధదేశ ఆంతరంగిక వ్యవహారమని ఆలిసి మసలుట మంచిది...” అంటూ మందలించాడు. వీరందుని [పవర్తన మహారాజుకు కూడా బాధాకరంగానే ఉళిది. “ఏరేందా, చుట్టరికాన నన్ను చులకన చేసినా సహిసాను కాని, అప్పాజీ వారిని పల్లెత్తు మాట అఆంటుంపే విని సహించలేను, రాజకీయాలలో జోక్యం కలిగించుకోవటం మంచిది కాదు” అన్నాడు మహారొజు, మహారాజు తన అంగుళితో రాజ ము[దికను ము దించిముహూ ర్త పస్మతాన్ని రామలింగ నాయతులకిస్తూ__ోవి శేషా లిం3మెనా ఉన్నాయా?” అని [పళ్నించాదు. అ పభువులకు విన్న వింపదగిన వమున్నవి ఖ్‌” ళఉ మర్రి మం తులకు విన్నవింపదగినవి ఖ్‌ వీరందుదు మరల అడ్డు వొచ్చాడు, టివి [ప్రభువు లకు అనవసరం; ఆ పెగ మీకు అసలనవ సరం” అన్నాడు రామలింగ నాయకుడు కోపాన్ని దిగ్మిమింగుతూ. ఆయనకు ఆ గోస మందిరంతో ఉండటం కష్టంగా :రిణమించి6ది, ౪ పభువులు ఎలవు దయచెస్తే వెళ్ళివసాను....” అంటూ రాజానుమలిళో నిష్కా? మించాడు, ఉప్రబ్బ; రెండు నిమిషాలు రాజకీయ ద్యాసంగం౦ చేయటం౦కో వడెక్కిపోయింది మా మనస్సు, తిమ్మనగారూః: ఆ ఉన్తాధిక్యతను తగ్గించటానికి ఒక పది కన్ముటి పద్యాలు మీ నోటి నుండి వినాలని ఉంది. ఇంతకూ మీ పారిజాతాపపహారణ కావ్యం ఎంత వరకు పరోగమించింది, మహాకవీః;” అన్నాడు మహారాజు తిమ్యనార్యుల పంక చూస్తూ “నుంచి రసకందాయానే పద్రది. కాన్మి నాయకువగు శ్రీకృష్ణ పర ల ఇ

గిల్లి వః ప్పొ జీ మాత్మకు ఒక్క ళ్యాలకుని సృష్టిస్తే కౌని, వవ్యం పరిపూర్హత పొందడేమో అని అనుమొూనంగా ఉంది.” రాయలు పక-పక నవ్వాడు. ఉద పీరే ౦దొుని చూసిన తరువాత మీకీ బుదివిశేషం అంకురించినటు౦ది.” *స్పరేనండ్‌” తిమ్మనగాప ఆ యూదించారు, జక్రాని, మీఎటాంటి పని తొందరపడి చేయకండి. రసం నీరసమై పోతుంది అన్నాడు మహారాజు. మహారాజు మాటలు వీరేం దునితో ఏ పరివ రన తెచ్చాయో మరి జగ్లొన్సు, నేను రాజళ్యాలకుడుగా కావ్య [ప వేశం చెయ్యట మేమిటి? రాజుగా నే కావ్య [| పవేశం చేస్తాను. ఒక్కలోజు ఆగంకొ అంటున్న ఏరేం [దుడి వచనాలను పరీహాస పూర్వంకంగా చే [(గహించాడు మహారాజు. “చి తం, మీ స్మారక సంచికను రూడా రేపే [వారంఖిన్తాను.ో అంటున్న తిమ్మనగారి వంక చూచి రాయలవారు _ జపిచ్చుక్రమీద |బహ్మాస్త్రమాః ఇతని కన్నా మీకు పరే నాయకుడు దౌెరకలేడేమిటి? ఆం ఇంరకూ నేదుతదు కావన్యమె౦ంఠ వరహా పరోగమిం చింది మహాకబీ?” అని [ళ్చ్నించా పు దపహారాజు. తాను |వాసిన కావ్యాన్ని ఏ రోజు కా రోజు పతి నాయంకాలం మహారాజుకు అయినంత నప: చడిని విఫిపించటం తిమ్మునార్యునికు అల వాటు. అనాడు ఆయన ఒక్క పద్యం దూరమే |వాయగలిగానని రాయల వొరికి విన్నెవించాచు. అలక పచ్య-ఎనా :£” జ పవ్పును, పహారాజా: అంతబితో లని ఆగింది” టకాపం౦0 వో ః ఒక్క పద్యంలోనే గొచిరీధంగం కలెనేమో అన్న ఆను సూనం పల్ల గంటం ఎదురు తిరిగింది. జంంతేనాః లేంపోత,.. విుంయనగరంలో దరక్థ్యయలకు కరు వొచ్చిందా!” అన్నాదు వీరం దుడు, అళని వాక్కు లలోని సేష అర్ధ మైన సహాకవి ఈనరు కా దాల్సిన అర్థాన్ని స్వకరించాదు,

అ ప్పొ బీ రీ ౪హాస్యమునకన్నా విజయనగరవిడ్యాగర్వ కారణమును సరోత్ష౦గా శ నా వొవ్చుకున్నారు. విజయనగరంలో కవులు లేఖినిని సంతృ ప్రి పరచ యా నావీ టానికి [పపంచంలో ఉన్ని కరక్కాయలు చాలవు. కాని, నా లేఖిని ఆగ టానికి కారణం బొచితీధంగాన్ని గురించిన అనుమానం మాత మేః౫ొ చ ఇం. అ? వా సా ఆ కుల జ శ టం స్‌ టఉత్ర పుర దొచిత్యభింగం కొవించటమా।ః అసంథధివం వుహాకబ£ి ఆచ అరు ట్య లాట్‌ ఇం కాన ట్ట స్త షా విషయాన్ని | పభుపుల పెరిష్క రించాలి. దవలొక౦ం నుం నారదమహర్షి పారిజాత పుష్పాన్ని తీసుకొని వచ్చి రుక్కిణీముందిరాన ఉన్న జు కృుష్తునిచత రకి ణ్‌కిపి+0చి, ఆ విషయం నాయిక అయిన సతంభావతో ల త్రగెాాలు లీ చెప్పాదు. పేరలుక౦ ఇందిన సత్యభామ అలక గృహంలో | పఒశించింది. సు షవన వచన దోతచటన క ,బీక చాప (యకయతి ౦దాడు అమెను సు పసన్నను బసుక్‌వటాొసిర్‌ (శ్రుకృష్తుడు [ప్రయత్నించాడు పాటళగంధి చిత్తమున పొటిలు కోవభరంబు తీర్చ నె ప్పాటను పొటుగామి పృుదుపల వ కోమల తత్భదద్వయీ పొటల కాం3 మౌళి మణిఎం కకి వన్నియపెట యా జగ న్నాటక సూ రిదారి యమదమసందను శర్మల [ము క్కె వ్యా | శ ణా జు వాట పె తానా స కన అదే ఉమైరాసికి పరమేషి ఆంతటి వాశచేతనస | యొక్కించార[ అటో ల్‌ో అ వార్‌ షి అన్నాడు వీరం;దుమి. న కకానిి ఇక్కడ కృష్ణుడు పరమాత్ముడు కాడు; [పియుడు. సన్ని లం , ఖ్వాటి ల్‌ ఇ ల ఆ ల్ని. జీ చేశం కేవలం [పణయం” తిమ్మనగాలు వివరించారు. ఉస్ప్వయః ఇచ+బ ర్మృమనకు ఉవళ్వం లేమ; [పణయమే [పథాన నః ల రసం” [(పభుపులా లూదించారు, "తరువాత ....” రం కాని + టల నో వి జప జ్‌ తిట్మానాట్యుం తరువాత ఒద్భావ్ని మదివొడు, జలజాతానన వాసవొది సురవాజాభాజనంబె తన యూ మా అవాంతాయుటు గిన? తం టు? వా ణః + శింమచ్చా వాలు పాదంబునన్‌

రశ అఆ స్పా జీ తొలగం[దొచె లతాంగి అట్ర్షయగు నాధుల్‌ నేరముల్‌ సేయ సే రలుకంచెందిన యట్టి కాంతలుచిత

“డొచిత్యిం విషయ మెద్లున్ననూ, శృ౦ంగారం మహోన్నత దశను అందుకుంది” అన్నాడు పీరేందుడు, రాయలవారికా పద్యం వింటుంపే మనసు మరొక చోటుకి పరీగెత్రినట్లయింది. రెండు క్షణాల తరువాత_ మహారాజు తిన అభి వాయాన్ని వ్య క్షం చేశాడు

౪రౌచిత్య దోషం అణు మాతం కూడా లేడిందులో. సత్య (శ్రీకృష్తుణి ఎప్పుడూ పరమాత్ముడుగా పరికింపలేదు, ఆమె దృష్టిలో అతడు కసీసం ఒక రొజై నా కాడు; కేవలం [పియుడు, తాను [పయసి, [పేయసీ [ప్రియుల మధ్య సంబంధం [పణయం, [పణయమున ఇరువు రునూ సమాన భాగస్వాములే కౌన్సి తారతమ్యాలు లేవు, కృష్ణుడు తనకు ఉరిగిన అవమానాన్ని | పియుడుగా సన్మానం (కిందనే [గహించాలి....” అంటూ మహారాజు ఆసనం మీడినుంది లేచి *వహాక్షవీ। మన్నించ౦డి....” అంటూ గోస్తమందిరం నుండి వెళ్ళిపోయాడు

౪క ల్రిపిఠి వయ్యా రాజునూ, రాణీని[ొ అన్నాడు వీరంథదుడు అని నందన సూచకంగా,

“చైతనై తే విడదియ్‌ః;” అన్నాడు తిద్ముసకవి. తాను సాధించిన విజయానికి మురిసిపోతూ.

టస్తా బుద్ది బలానికి అది ఒక గణుళించాల్సిన విషయం కాదు, కాని, దానివల్ల |పసయోజనం లేదు, [(పయోజనరహితమైన కార్యాన్ని వీరందుడెప్పుడూ చేయలదు; చేయటోడు:” అంటూ ప్యాతుడు చరచరా వెళ్ళిపోయాడు.

పీరం్యదుడు వెళ్ళిపోయిన కొన్ని నిమిషాల వరమా తిమ్మన కవి. అతను వెళ్ళినవై పే చూస్తూంతి పోయాడు. వీరెందుని పోకడ తీరును ఒరి శీలిస్తున్న కొట్టె ఆయనకు ఎందుకో అనేక అనుమానాలు రాసాగాయి, తన రచన నైపుణ్యంలో రాజునూ, రాణీనీ కలిపిన సంళోషం (కమంగా

అనా ఎటీ 80 అంతరించ సాగింది మహామంతి కీడు శంకిస్తున్నా; ఈ పుట్టినింటి నుంది వొచ్చిన శనిమెటినిల్లు వదలక ముందే _. రాజదంపతులను కలపటం తీ వ పరిణామాలకు దారితీస్తుందోనని భయపడసొగాడు. తిమ్మనార్యునికి జోతిష్యళాస్త్రంలో కొంర (పజళం ఉంది. మహరాజు పరివర్త న ఘడి యల ననుసరించి ఫరితాపాం నిరయించటానికి పూనుకున్నాడు. అతని ముఖ భంగిమలు [మ్మ క్రమంగా మారి పోసాగాయి. ఇంతలో రామలింగ నాయ తులు |పవేశించి, అన్యాసక్తుచె (వళ్ళు మడుస్తున్న మహశవిని చూచి మెల్లగా (పళ్నించాడు,

“ఫలిత మమని వొచ్చింది?

తిమ్మనగారు తల ఎ త్రకుండానే పరధ్యానంలో సమౌధానం చెప్పారు; జపరిస్టితి కొంత వరరూ విషమంగానే ఉంది,

;ఎవరి పరీస్టితి?'

“చెప్పలేం ఒక అత్యున్నళోద్యోగి.___అంటూ తల ఎత్తి ఎదురుగా నున్న రామలింగ నాయకులను చూచి "మీరా? అని విస్తుపోయాడు. అమ్సళ్ళీ ఎందుకు తిరిగె వొచ్చారు?”

“అసలు పోతే కదా - తిరిగి రావడానికి? మహామం[తి నన్ను ఇక్క డే ఉండమన్నారు రామలింగనాయకులు నవ్వుతూ సమాధాన౦ చెప్పారు.

అయితే, ఉండండి. నాకు సాయం సంధ్యకు వళ అయింది. వెళ్ళాలి...” అంటూ లేచిన మహాకవిని కొద్ది కౌలమాగిండని అభ్యంతళ పెట్టాడు రామలింగనాయకులు,

అకాదయ్యా | నేను పోవాలి”

జక్రాన్సి అట్లా పోవటానికి అనుమతి లేదె *

“ఎంల మహా దండనాధ్యులెనా కవులమైన నాపైన మీ అధికార “మీమిటి

[1 అ స్పా జీ కీ శ్రామ్లు వొచ్చెవరరూ మీట గోష్టమందిరం 5దలరాదని మహి € మం తిగారి అప $ో లట “మహామంత్రువిచ్చటకు విచ్చేసారా_ఇస్పుడు?* నట “అవును. వచ్చ పెళయింది. ఆం, కాని, జోస్యం స,కమంగా | క గుణించినళ్లునా?” అన్నాడు దండనాధుడు విషయాస కతితో. అణాల జోస్యపు (ప్రశంస వొచ్చేసికి తివ్యునారుగనకు పాషాణం |, మింగి ఈ” శ్‌ న్‌ నంత పనయింది. ర్త, జోస్యం ఏం జోస్యం? అ విషయం మర్చిపో, నను గుణించినూలేదు; నువ్వు విననూలేదు. ₹లిసిందా?ొ ట్‌ప్రెంత్ర తేలిగ్గా తవ్వ్చుకోగిలరాా మహాకవీ? పోనిలండిి నాకు చెప్పక పోతే మానె-2ఎహామం| తులకు రాడా చప్పురాగో రామలింగనాయ కుడు కాచాలనే మంతి [పళంస ఎతాడు. ఆయనకు 3ెలుసు _ మంత్రి "పేద మహత్తర కార్యాలను సాధిస్తుందని నిజంగానే సాదించింది. మహోమంతి “రు వినగానే రవిరాజు గజగజా వొబీకిపోయాడదు. జరానలింగ నాయరాః: అః విషయం మం[3గార్‌క్తి మా[తి0 చెప్ప టోకు _ నీకు పుణ్యముంటుంది, ఒకవేళనా వోస్యమే ఫలిసే; రాజునూ, రాణనీ ఈ విషగదింపల్లో కలిపిన దోషానిక్‌ నా శరిరంలోనించే హంసను లేవగొటతారు....” అంటూ [పాధయపదుతున్న మహాకవికి దండనాధుడు రహస్య గోవనంచేసానని మాట యిచా-+డ్కు తిమ్మనార్వుడు అసలు విష రి ఆూలాటై శో ఈ శ్చ యం ఇప+*టానికి ఉప కమిస్తూ___ థం ఊవాణాతీే శ్‌థ్‌ ఆస ర్‌ వలా జ. గో ట్‌ి లాం ఈట్‌ భ్‌ జు హ్‌. ఒక్క సంగతి; నన్ను పిచ్చి వాద [50ద జమ కట్టరు కదా? అన్నాడు, ఉరేదమలెండ్కి మీ తోస్యంలో నారు ఒక్కి౦త నమ్మకం లేక క జ్రర్ప్పా తే జ్మాగత్రిగా వినండి. అల్లవారే లోపల ఒక మహాచాత రంది అ_స్థమీనాడు. వావాణటో *నిప౦గాఃొ ఆశ్ళవంపోయాడు దందనాధుదు, అసిజం కాకుండా కేయాలలని విశ్వ సయత్నం బేళాను. కాని, జోస్యం ॥ భ్‌

విఫలమయ్యే అవకాళాలు కంచు కాగడాలు వేసి వెతికినా కనిపించటంలేదు. అంతే కాదు; పరిశీలిస్తున్న కొద్ది ఆ పోయే మహజ్జాతకుడు మరొక మహా మహడ్డాతకుని తోడుకొని పో తాడులొ

ఈ వొర్త రామలింగనాయకులకు సం భమాశ్చర్యాలను కలిగిం చింది. నిజానికి ఆ క్షణాన స్నామాజ్యంలోని ఏ (పధాన వ్య క్రీ మరణ శయ్యమీదలేడు. అయితే, మహాకవి జ్యోసం మీద ఆయనకు విపరీతమెస విశ్వాసం ఉంది, ఆయన తాను అర్ధరాతమున వారాంగనచేత చిపేటము తిన్న సంఘటనను వివరించిన నాటినుండీ. ఆదుర్జా [సతిధ్వనింగ రుద్ర స్వరంలో అడిగాడు,

౪ అంత్య్యము సహజమా, లేక అసమావాజమా?” అని.

జ దారుణ౦ం.ల మహాకవి వాకు నిజంగా దారుణంగా ఉంది.

“ోత్రప్పించటానికి అవకాశం ఉందా, మహాకవీ [౫

తిమ్మనగారు పెదవి విరుస్తూ సమాధానం చెప్పాడు. ౪ పసయత్నించి టంలో దోషమేముంటుంది?” అంటూ ఒక్కక్షణమాగి _ €ఈ అపరాధ మంతా నాదె. మహామంత్రి అంతగా ఇష్టపడకున్నా వారిని వొప్పించి ఈక దుర్ముహూర్తాన రాజదంపతులను కలిపి 60డు నిందు [పాణాలసే ఎసరు పెట్టాను. కనీసం ఒక జాతకుదై నా శాస్త్రరీత్యా అ స్తమంచక తప్పదు.” అన్నాడు తిమ్మనకవి పళ్చ్ళాతాపభారంతో _ రామలింగ నాయ కుడు కూడా వ్యధిత హృదయంతో పరిష్కారానికోసం [పాకులాడు తున్నాడు. మస్తిష్కంలో వొక చ్వితాతి చితమైన ఊహ మెరిసింది.

౪ఒరక్ర్య పని చేస్తే.

ఉఎమిటది ౧”

“విజయనగర రాజకీయాలలో ఈ నుధ్య వీరే్యదుడు అత్యున్నత స్థాయినందుకుంటున్నాదు. | పస్తుతం రాజుకు చాల రూద్చువాడు”

టిన్పిబ్ర మే 1

టల్రత్రణ్సి అంతం బస్తీ

“వాల చక్కగా ఉంటుంది”

టయి'త్రే, తెల్లవారసరి! అతడుంసదడు,”

గగ అ ప్చా బీ

లకానిి ఈ విషయం అప్పాజీవారికసలు అలియరాదు సుమా అంటున్న తిమ్మనార్యుని అమాయకతకు విసరీతంగా నవ్వాడు మహామం తి, అసలు మహామంతి వొచ్చి చాల కాలమైంది. కాని తనము గుణకముల లోనూ _ రహస్యాలోచన లలోనూ వారిద్దరూ మహామం[తి ఆగమనాన్ని గుర్థించలేదు. తమ ఎదుబ హఠాత్తుగా సవ్వుతూ సాకెత్కరించిన తిమ్మ రుసు మం(తిని చూచి తిన్మునార్యుడు వివితమైన అనుభూ3ని పొందాడు,

ట్రా చూసార 01 మీరు నా నుండి ఏది దాచాలని చూస్తున్నారో, ఆ విషయాన్ని సంపూర్ణంగా [(గహించాను, కాని, మహాకపీః మీది కేవలం రజ్జు సర్చ (భాంతి, మీ ణ్‌ ్య్యతిర్వద్యా నై ఐణ్యం సాటి లేనిదే కావచ్చును కొని, బుద్ది బిలమున విధినై నా [తోసి రాజనవచ్చు... ” అంటున్న మహా మంతి పూటలకు సమాధానంగా తిమ్మనార్యుడు___

టశ్రాము అశ్వ[కయమునకు వెళ లేదా?” అసి [పశ్చించాడు,

౪వెళ్ళిన మాట నిజమె. కాని, సర్మమెన అశ్వములు [కయమునకు రాలేదను మాట విని తిరిగ, వచ్చాం, మేము వొచ్చేసరికి మీరు గుణకము లలో ఉన్నారు.

మహామం (తికన్ని విషయాలూ ఇలిిపోయాయని తిచ్మునార్యునకు అరమెంది. ఇక లాభం లేదనుకొని. తాను చేసిన పనికి మన్నించమని వేడుకున్నాడు.

మహాదుం[తి నాదరంగా మన్నించమని దూట ఇస్తూ- తిమ్మన రహస్యాన్ని రహస్యంగానే ఉంచుతానని అభయమిచ్చాడు.

ఇంతలో తిద్యునార్యునికి ఒక విషయం జ్ఞాపకం వొచ్చింది, ట్‌ గ్ర్క ముఖ్య విషయం మహామం తీ! పరం (దుణ్ణి నను న్యంగ్యానికి రాజ శ్యాలకునిగా కావ్య [ప వేశం చేయిసానంజే, ఒక్క రోజాగుము, రాజుగానే కావ్య [పఉళము చేసానని మహారాజు ముందే సవాలు చేశాడు. తాని సిరంచించటానికి | పయ39 0చాచు. గ*ీదీనిి బటి పీడికి రాజ్వాశ కరిదపే ఉంపాంపవొచ్చు. ఏడు శేవలమొక పచ్చివాడన్నూ కావాలి, లేక పోతే చున తలలో నుండి డూరిపోయున నుహా వేఢాళాలి అయినావావాలి,

అప్పా జీ 80 “పరిస్థితులను బట్టి మహారాజుకు [ప్రమాదం శంకంచవొచ్చా, సుహా మం తీ?” అని [పళ్నించాడు దండనాధుడు ఆదురాగా, ల్‌

౪ఎ మైనా ఈ రాతి కొంత జా్యాగ తగా ఉండటం మంచిది. ఈ కతీణం నుంచీ మహారాజుకు కనుచూపుమేర దూరమున ఉంటూ, మీరే స్వయంగా రాజ రక్షణా బాధ్యతను స్వీకరించందె, వి శేషమేమైనా ఉంచే, మా రహస్యాలోచనా మందిరానికి వెంటనే కబురు పెట్టండి, ఇక మీరు వెళ్ళవొచ్చు....” అంటూ రానులింగ నాయకునికి అనునుతి నిచ్చాడు

రామలింగ నాయకుడు అనలేక అనరలేక్ష అన్నాడు నాలిక పెకల్చు కొని. *తవమరు కూడా తగు జాగ త్తలొ ఉండండి చుహామం|త్రీ। అతడు మీ పెన కూడా సగపట్లి ఉన్నాడు” అని,

ఉల్రవ్పన్తు మహామంతత్రీ। రాయలవారికి మీపెన అయిష్తత కలిగించి టానిక్‌, మా ఎదుపే ఈ నుందిరంలోనే విఫల (పయత్నం చేశాడ్కు” అన్నాడు తిన్మునార్యుడు.

సుహామంతి చిరునవ్వు నవ్వుతూ, సగర్వంగా “రాయలకు తిమ్మ రసు కేవలం అమాత్యుడే కాక, అప్పాజీ అనే విషయం అన్య దేశీయు డై న అతడికేం తెలుస్తుంది?” అన్నాదు. ఆ తరువాత అమాత్యుల వద్ద సెలవు తసుకొనీ రామలింగ నాయకుదు వెళ్ళిపోయాడు.

నుహామం తి తిన్మునగారి వంక తిరిగి ఉంప్మునగా రూ; మీరొక చిన్న పనిచేయాలి. చిన్న రాజిగారి అఎతఈప్పరసున మీకు సర్వ స్వత౦ం తం.

ఈ బ్రవృ్పన్ను*

“ఈరాాతి మీరక్కడికి వెళ్ళి ఎలాగైనా వీరేందుత్తి కలుసుకొని మీరు |వాస్తున్న పారిజాతాపహరణానికి వాడే తగిన కృతి భర్హ అని చెప్పి, మీ కావ్యగానంకో ఈ ర్యాత౦తా వొణ్లీ కదలనియ్యరాదు.ొ

అరక్ర వేళ వాడు వినకపోతే: సమవాకవి అనూయరంగా. ఎదురు [(పళ్న వేశాడు,”

అప్పా జీ 80 “పరిస్థితులను బట్టి మహారాజుకు [ప్రమాదం శంకంచవొచ్చా, సుహా మం తీ?” అని [పళ్నించాడు దండనాధుడు ఆదురాగా, ల్‌

౪ఎ మైనా ఈ రాతి కొంత జా్యాగ తగా ఉండటం మంచిది. ఈ కతీణం నుంచీ మహారాజుకు కనుచూపుమేర దూరమున ఉంటూ, మీరే స్వయంగా రాజ రక్షణా బాధ్యతను స్వీకరించందె, వి శేషమేమైనా ఉంచే, మా రహస్యాలోచనా మందిరానికి వెంటనే కబురు పెట్టండి, ఇక మీరు వెళ్ళవొచ్చు....” అంటూ రానులింగ నాయకునికి అనునుతి నిచ్చాడు

రామలింగ నాయకుడు అనలేక అనరలేక్ష అన్నాడు నాలిక పెకల్చు కొని. *తవమరు కూడా తగు జాగ త్తలొ ఉండండి చుహామం|త్రీ। అతడు మీ పెన కూడా సగపట్లి ఉన్నాడు” అని,

ఉల్రవ్పన్తు మహామంతత్రీ। రాయలవారికి మీపెన అయిష్తత కలిగించి టానిక్‌, మా ఎదుపే ఈ నుందిరంలోనే విఫల (పయత్నం చేశాడ్కు” అన్నాడు తిన్మునార్యుడు.

సుహామంతి చిరునవ్వు నవ్వుతూ, సగర్వంగా “రాయలకు తిమ్మ రసు కేవలం అమాత్యుడే కాక, అప్పాజీ అనే విషయం అన్య దేశీయు డై న అతడికేం తెలుస్తుంది?” అన్నాదు. ఆ తరువాత అమాత్యుల వద్ద సెలవు తసుకొనీ రామలింగ నాయకుదు వెళ్ళిపోయాడు.

నుహామం తి తిన్మునగారి వంక తిరిగి ఉంప్మునగా రూ; మీరొక చిన్న పనిచేయాలి. చిన్న రాజిగారి అఎతఈప్పరసున మీకు సర్వ స్వత౦ం తం.

ఈ బ్రవృ్పన్ను*

“ఈరాాతి మీరక్కడికి వెళ్ళి ఎలాగైనా వీరేందుత్తి కలుసుకొని మీరు |వాస్తున్న పారిజాతాపహరణానికి వాడే తగిన కృతి భర్హ అని చెప్పి, మీ కావ్యగానంకో ఈ ర్యాత౦తా వొణ్లీ కదలనియ్యరాదు.ొ

అరక్ర వేళ వాడు వినకపోతే: సమవాకవి అనూయరంగా. ఎదురు [(పళ్న వేశాడు,”

[(] అ ప్చా జీ

విసక పోయినా ఇబ్బంది లేదు. వెంటబడి చదవంది మహా మంతి సలహా చెప్పాడు.

“వాడు లేచి పోతే?)

ఉన్స్రర్రూ వాతి వెంటనే పొంచి. అం మరొక విషయం, ఈపాటికి రాజు-_రాణీని కలిసి ఉంటాడా?”

౪త్రవుకు తెలియంది ఏముంది? [ప్రథదు యామాంతాన కొని, మహా రాజు సారారణంగా అంరఃపుర [పవెశం చెయ్యరు.”

జ అట్లా ఆయితే రాజును, రాణిని కలువకుండా చేస్తేో

“అది మంచి పదతే. కాని, అది ఎట్లా సాధ్యమౌతుంది, మహా మంతి?” గ ౯.

మహామం। లి ఒక్క క్షణం ఆలోచించాడు. ఆ తరువాత ఇట్లా అన్నాడు: అ విధంగా చేయమని మా మాటగా అచ్యుతరాయలవారితో చెప్పండి అతను సమయానుకూల సన్ని చేళొన్ని సృష్టించి, మహారాజు దారి మళ్ళించి కార్యాన్ని నాధినాడు.

కా

అన్నపూర్ణాడవి అంటఃస్వరాంతర్గత ఉద్యానవనంలో చం దకాంత శిలా చేదిక మీద ఒంటఏగా లని, జయచదేపుని గీత గోవిందకావ్యాన్ని గానం చేస్తున్నది. అనాటి రావ హృదయానికి సన్నిహితంగా ఉంది _ ఈనాటి ఆమె పరిసిక, అసుక్షణమూ ఏపహారాణి అకాశంవంక ఆఅదుర్తాతో చూస్తూంది; సి క్షగాన చం దుకుదమిు నాదో అవి ఆమ భయం. ప్‌మె చిలిపి చందదుణ్ణి చూదం ఎదనే అనుకుంటుఎది. కాన్ని చూఎకుండా ఉండలేదు. అసలానాడు అమావాస్య కౌని, ౮బికి ఆ విషయం గుర్తు లేదు. వివచావాన నధిక౦ం చేస (పతి పస్వ్రవూ భయంకరంగా కదిపిస్తూంది మహారాణికి. కౌని, వాటి మధ్యనే లిరుగుతూ తన బాధ నతిశయింసజేసు కోనటంలో మహారాణికి ఒక తెలియని సంఎత్భ ప్పి ఉంది. ఆ విచితమైన

మన_స్టత్వంతోనే రాధికా వరహాల _శ్చదయం [దవించిపోయేలా తన మధుర కంఠంతో గానం చస్తున్నది. వో స్తన వినిహితమపి హారముదారం సామను తే కృుశతను రివ భావం రాభకౌ శఈవ విరహే కేశవ రాధికా ఈవ వితహే, సంస పుశ్ళణమపి మలయిపజ పంఠం పశ్యతి ఎిషమివ పుషిసశంకం శ్యసితపవనమనుపమసు పరిణామం పుదన దహనమివ వహాతి సదాహ:౨ నయన విషయ మపి కిన లయ తల్చం త లయతి విసాత పహుతానని కల్చం త్యపలినపాణి తలేన కపోలం బాల శళిన మివసాయము లోలం హరి౨కి హూరిరికి జపత సకాహషుం ఎఎహా విహిత మరవేన ని కాసం. ఒహారాణీ పాట హృదయాన్ని కరగించి ఎస్తూంది. ఆమె పరిస్టి3కి సానుభూతి సూచికంగా (పర్ఫతి నిళృద్ది గాంభిర్యాన్ని దాల్చింది. అశ్ళకరిక మైన మహారాణీ చక్కిాళ్ళకు రెండు హ_స్రపద్నాలు సోక టండో మహారాణి పాట ఆగివోయింది, వెనుక నుంది వొచ్చి కళ్ళు మూసింది త్‌న నునోహరుడై న మహారాజని (గవాంచింది. విరహ చేదనాకులిక అయిన సుహోరాణి ఆనంద పారవశ్యంలో కళ్ళవెంట కారుతున్న దుఃఖాశ్ళ వులు అనందచాష్పాలుగా మా౦ంపోయాయ్యిి “వచ్చారా ణ్‌ ళ( 1) జనా వ్వ ఇట్పటన దయ కరిగిందన్న మాట ?” ఉపా జాలా అంటాం ౪ ఊరుకో డ్రేవీ |” నిన్ను సంగ్రార్టంగా కమంచారన్న మాట ?%

కత్రస్పృుతు౦దా మరిః

టబ్రబ్బ। చేతులు వొదలందీః బాధగా ఉంది.”

“వురి "పెరు చెప్పుకో 1

ఉబ్షన్నేళ్ళు వొచ్చి, ఇన్నాళ్ళు సంసారం చేసి ఇడం కోరిక ౦డీ?

క దా(హు6€ 2

"సరే మీ మోజు ఎందుకు తీర్చక పో వాలి? రాయలవారికి కాక, మరొకరికి రాణీగారి మీద ఇంత చనువు ఉంటుందా ?”

“సిక్సు తెలుసు, కావాలంటే అంతకన్నా చనుపు పుచ్చుకో గలవాడు ఇంకోడు ఉన్నాడు.”

ఈ సమాధానం విన్న వెంటనే మహారాణికి వళ్ళంతా జెట్తులు [పాకినట్ల యింది. ఆము కన్నులను బంధిస్తున్న హస్తాలు అబ్జాలులాగా కాక, యమపాశాలలాగా కనిపిస్తున్నాయి. పొరపాటు పడ్డానని [గవాం చిన మహారాణి త&ణ కాలంలో తన్ను వంచించింది వీరం[చప్మాతుడని తెలుసుకో గలిగింది గాద్గదిక కంఠ౦ళో__ “ఏరం[దా $1...-' అంటూ తన బలాన్ని హస్తాల్లొకి "సీకరించుకొని, వీరేందుడి హస్తాలను విసరి కొట్టి బయటపడ గలిగింది. ఉనీీవేనా ఈః పని చేసింది వీరం దా ?"

వీరం దుడు తొణక లేదు, జణక లేదు. *అవును నేనే, “వీరెం దుడా వీరేం దుడాః" అని పిలిచే కన్నా, ఒక్కసారి చిన్ననాటి నుండీ అలవాటు పడిన విధాన 'బావా:' బిసి సందోధించరాదూ? అన్నాదు రాణికి పూర్వ విషయాలు జ్జ ప్త్‌కి తెస్తూ.

కాసి, రాణి ఆ విషయాలను సంపూర్ణంగా మరచిపోయింది, మవచి పోకపోయినా నరచిపోవాలని | పయత్నిస్తున్నదిం

ఉవీరేం దాః ఏమిట్‌ నూటలు? చిన్నప్పుడు నేను గజపతు లబిడ్డను; నీవు గజపతుల మేనల్లుడవు, కాని, నేడు. సను ఆంధ సార్వభౌముని అర్జాంగిసి

జబ్రయితే నేను ఆంధ సార్వభెముల్ల బొతానులో మహారాణీ ఈ సమాథధాసి౦కో మహో |గరూపం దాల్ని౦ది, జప్పుత్రి | భనుణ కలగటం లేదు కదా వీరం దా 11

అస్పాబీ గ జస అదృష్ష విశేషాన ఇంతవళహా అలాంటిది లేదు, కాని, అవసరానికి రమవ్వుం'పే వొస్తుంది; పొమ్మంది పోతుంది.”

“అయితే, సీపంటున్న మాటలకు అర్హం అలుసా?” సువారాణీ [పశ్నించింది వీరం్యదుడి పంక చురచురా చూస్తూ,

“ఆహ నేను ఆం నార్వభాముణ్లి అవుతాను, నీవు ఎలాగూ ఆం[వ సా మావ్య మహారాణివి. అచస్వుదు నెన్ను బావా అని పిలవటానికి నీకు ఏ అభ్యింరతం ఉండదు ఏ$:ఎంటావ్‌ ౪

వీరందు] [పనర్హన మళారాణీకి అసహ్యాన్ని కలిగించింది. ఎంత పుట్టినింటి వై ర్త బంధువైె నా, హద్దు మీరి (పవర్ధిస్త మనసు విరిగి పోతుంది, *నీ ధోరణి మితి మీరుతున్నదంటాను, చట్టరీత్యా నీవు శికొర్హుడ నంటాను.” అన్నది రాణి కోపంగా,

జల్చిత్షా॥ హహ్హహ్హా! ఫర్యాదీ ఎవరు |

౪న నే” అన్నది మహారాణి అహంభావం ఉట్టి పడలా.

ఏరేందుడు ఒక్కసారిగా వికటంగా నవ్వాడు. నీవు ఫిర్యాదీ నేను దోషీ, బహు చక్శాగా ఉంది. మరి, విచారణ చేసేవాడు నీ నాధుడుః వెళి బాగుల నాధుడు! నీ జాతకం నాకు తెలుసు; నా జాతకం నీకు తెలుసు, మన ఇద్దరి జాతకౌలూ ఏ మాతం తెలియని వెళ్లే బాగుల మహజ్ఞాతకుడు విచారినాడుం ఆహ్‌: ఏ౦ శృంగార సన్ని 'వేశంలేః” వీరం దుడి మాటలు వింటున్న మహారాణి కొయ్యబారిపోయింది: నిజానికి విరందుడి వచనాలు అమెకు సమ్మగంగా అర్హంకాకపోయినా, వీరేందుని ధోరణీని బట్టి. ఆమె అతని భావాలను కొంతవరమవా ఊహించుకోగలిగింది, అయినా, ోనీవనేది ఏమిటో అర్ధం కావటం లేదు, వరం[దా 1” అంది ఒక విధమైన నిస్సహాయతతో.

ఏరం[ద్రుడు కొంాబగా చూస్తూ. కట్టును, “పీరెందాః పరేం దాః" అని పిలిచినంతకొలం అర్ధం రాదు. రౌన్తి ఒర్కనారి దావాః' అని సంబోధించి, దాని అర్ధం విచారించు, అంతా అర్రమొతుంది?ః అన్నాడు,

ప)

14 అప్పాజీ

టగీవ నేద్రి.,..?%

అన్సన ఇద్దరి [ప్రణయం ....

౪ పణయమా?” మహారాణి ఆశ్చర్యపోయింది.

*పణయమె కాదు వివాహం కూడాలో

ఉపి వాహమా +?” పంచభూతాలూ ఒక్కసారిగా అన మిద విరుచుకు పడ్డట్రయింది మహారాణికి.

ఉట బువ్సను, ఆ రోజుల్లో మనం అడుకునే రోజుల్లో, సరిగ్గా పాతిక సంవత్సరాల [5త0 _మన కోటలోని భవానీ ఆలయంలో, ఆఅ జగదాంబ ముందు రోజూ పెళ్ళిళ్ళు చేసుకునే వాళ్ళం. జ్ఞాపకం ఉందా తుళ్లా?” వీరెందుడు కొవాలని మహారాణిని లతుక్థాః అని పొత "పేరుతో పిలివాడు.

*జది.... అది ఒక బొమ్మం పెళ్ళి అట” అంది రాణి-వీరెందుడి వాదనను [తోసివెస్తూ,

౪అయినా మనుషులకే జరిగింది. అన్నాడు వీరం[దుడు.

“అప్పటికి నాకు వివాహమం'పే ఏమిటో తెలీదు.”

“రాని నాకు తెలుసుగా?”

*జది అసలు వివాహమే కాదు అంది వహారాణి.

వీరేం్యదుడు ఇక లాభం లేదనుకుని, తను ఇంతకాలంగా రాణీపె (పయోగించటానికి దాచి ఉంచిన మహాస్తా౦ర్ని బయటకు లీశాడు, అఖిని ముఖం వివర్ణమై [కమంగా అరుణాపణంగా మారిపోయింది. మహారాణీ।; అనుదినమూ మన వివాహం జరిపించిన భవానీ ఆలయ ఆర్భ క్మళేస్లు డింకా పరణించలేదు. అయినా, నాకీ ఇతరం నాత్యాధారాల (పశంస ఎందుక? సరస శృంగార రతి సమయమున తప్ప అన్యధా వీశణీయము కాని కొసంత నల్లని పుట్టుమచ్చ సీ కటి [పదేశాన ఉంది. చాలదా £ఇది.మన సంపంధాన్ని స్టాపించటానికి? [బతికినన్నాళ్ళూ నీ [బతుకు బండలు చేయ టానికిది చాలదా?” [పళాంతమైన నీ [ప్రణయ పయోవిలో [పళయాన్ని సృష్టించే హాలాహలాన్ని ఉదృవింపజెయ్యటానికిది చాలదా? రాజు ముందర నిన్ను రచ్చకీడ్చించి, సపత్పు లెన సాటి మాసినీవణులలో పరువు తీయ టానిిది చాలదా ప్‌ంం దుని క్‌ంఠిన్గాయి కణత ణానకీ చెరిగిపోలోంది.

ఆ ప్పా జీ ఫ్‌ దుహారాణీ పరిస్టికి అను క్షణమూ దిగజారిపోతోంది. *నీ కుమూరుడు.సవ మాసాలు మోసి, కని. అల్లారుముద్దుగా పెంచుకుంటున్న నీ కుమారుడు భావి ఆంధ సామాట్టయిన సీ కుమారుడు.దారిన వెళుతుంటే, [పజలంతా కులటాప్ప్కతుడని | వేతె త్తి చూపించి, అపహాస్యం చేస్తూ గేలి చేయటానికి ఇది చాలదా, మహారాణీ? అలోచించుకో. నామాట వినకపోతే, (బతికి ఉందే నరకలోకానుభూతి పొందుతావు. ఎలాగో మగడు వొదిలేయకసోయినా, వొదిలేసినంత పని చేళాడు, ఇక నామాట కూడా వినకపోతే, నీకు [పపంచమే నరకంగా మారిపో తుంది.”

వీరందుడి పోకశకు మహారాణి గుండెల్లో ఫిరంగులు | పేల్చినంత పనైై ౦ది, అతని భీకర వికృతాననం చూస్తుంటే, కౌలుడి దున్నపోతు తలను దర్శించినట్లుంది. ఆమె ఆమూలా గంగా వొణికిపోతున్నది. ఆ భయంకర పరిస్టితిని తలుచుకుంటుంకే, శరరంలోనిర క్రం గడ్డ కట్టుకు పోతున్నట్లుంది .మహారాణి విపరీత మైన ఆ వేదనతో *వీరేం[ దాఃవీరేం దాః” అని మాతం అన గలిగింది,

వీరేందుడు క్షణమ్మాతంలో ౩ని ముఖభంగిమను మార్చుకుంటూ చిరునవ్వు తెచ్చి'పెట్టుకోటానికి [ప్రయత్నిస్తూ టీ దావా” అను; ో*దావాః'' ఆ(| ఉచ్రావ్నా? అన్నాడు,

మహారాణి అనలేక అనలేక ఎటకేలకు తడబడుతూ *చావాఃి అంది విధిలేక , 7

౪ మరొక్క సారిఎో

టఉగ్పావా |

౪ వెరొక్ర్య సారి

టబ్రావా?

జర్రద్రిగో_అందువో విషాదచ్చాయ ఎమా[తం కనిపించకూడదు”

ఉచ్రావాా” అంది మహారాణి లేని నవ్వు ఇచ్చి పెట్టుకుంటూ చేసేది లేక.

జటలహ్హా చాలు-చాలు, మహారాణీ; హు, దయమానంద భరిత మెంది, వె రిదానాః నేను నిక్ను ఏమేమో చేస్తానని భయసనుతున్నా వు వమా?

[గ్ర వ్‌ ప్చొ జీ

ఊ(హూ। నేను కామాంధుణి కాను, కాని, కార్య సాధనకు నాకు కొమం౦ం ఒక

ఆయుధ విశేషం మా[తిమేః సీ జీవితం నాశనం చేస్తే నాకే మొస్తుంది ౪” రాణీ సంతృప్త హృదయంతో జవిరం| దాః” అండి,

ఉక్ష్య(। *“చావాఃి అను వీరం దుడు మరొక్కసారి విశ్వరూప [పదర్శనం ఇచ్చాడు,

అతని కంఠంలోని కఠో 5తకు రాణి ఉలిక్కిపడి *దావా[ణొ అంది.

జఆ(| అట్లా అను. చూడు, మహారాణీ: నేను అన్ని విధాలా నీ హిత. కోరెవాజ్దీ. నీకొక మహ_త్తరమయిన ఉపకారం చెయ్యాలని నా కోరిక. దానికి సీ సహాయం కావాలి, పరిస్టికిని సంపూర్ణంగా అరం చేసు కున్న నీవు నన్ను వ్య3రేకించవనే అనుకుంటాను.” చివరి వాక్యాన్ని అనే టప్పుడు వీరేందుని గొంతు కటువుగా ధ్వనింవింది.

జనీవు నాకు చేసే ఉపకారం ఏమిటి?ొ అంప అనుమానంగా

ఉం కువూరుడు.కటక్‌ రాజు దౌహి తుకడు_విజయనగర సింహాస నాధీనడు కావాలి.”

ఇది ఏంందుని పాత పాపే. మహారాణి! తన కుమూరుము సార్వ భెముడెతాచన్న న:య్యాకం సంపూర్ణంగా ఉంది. ఇవాశ కాకపోతే రెజు. కాని, పీరేందునరు మాతం బాలుని యువరాజ సట్టావ షకొనికి వెంటనే వుహోారాజును సప్బుశొంప కీయాలని పటుద ౪. అందు అశని న్వొర్తం లేకపోలేదు. దాని నుంచె ఉదృవించే సన్నిలళాన్ని తన కనుకూలంగా తిస్పుకోవాలని ఆతని అలోచన. అందుచే మహారాణిని సాధనంగా వినియో గించుకోవాలని, ముందు రాణిని వెదిఏంచిి తన చె3రో కీలుదొమ్మగా తయారు చేశాడు పథము సోపానంగా,

ఓ పహారాణీ। అఎస్యాదమ్బుతం విషచున్వా రు, పరిస్పితులు నీకు అర్హమనటంలేదు, ఈ౬ జేకాసికి రాజు రాయువాతనే [భమలో ఉన్నావు కాదు; పొంపాటు. ఆం; నడెిళానికి అసూటూ తంంంరును ఏరంధదుడు పరి పి 33 వివరించటా నిక పూనుక నొ ము,

స పష

అ స్పా జీ గ

ఉకాదు, ఆంధ దళానికి రాజు రాయలవారు. రాయలవారి హృద యానికి రాజు అప్పాజీవారు. అంది మహారాణి క్షణకాలం యోచించి,

నుహారాణి నిర్వచనం వీరేందునికి గిట్రలేదు, “నేను చెప్పేది వినాలి, అంతే కౌని నితో వొద (పతి వాదాలకు నాకు తీరుబకి లేదు. అప్పాజీ వారు ఈ ఆంధ సా మాజ్యాన సర్వాంతర్యామి. అతని కుమా రుడు గోవిందరాయలు విజయనగశ [ప్రధాన దండనాయకులలో ముఖ్యుడు, పట్టమహిషి తిరుములాంవికకు జొరస పు తిక గా సరిగిణీంపబడుతున్న జలజ గోవిందరాయని కాబోవు భార్య. ఇక నీ సరిస్టితిగ, అర్భకుడగు సీ బాలుని సరిపితిస అతోచించు. ఆంధ నా(మౌజ్య ధావి నా మాట్లు సీ కుమారుడా, లేక గోవిందరాయలా?” మహారాణి కళ్ళలోకి చూస్తూ సూటిగా ్నపళ్నించాడు వీరం దపా తుడు, అయినా వీరేందుని వచనాలను, అతని వాదనా పటెమను హర్షించ లేకపోయింది మహారాణి, *అంతా బాగానే ఉంది కాని, ప్‌ర0| దాః నమ్మ టానికి మాతం వీలులేకుండా ఉంది” అంది మహారాణీ,

ఉద్వినా నీ కుపూరుదికి యువరాజ వటాభిషేకం ఇప్పుడే జరిగితే వచ్చే నష్ష మెముంది ఖా)

౪6ఏమి లేదు. కాని, ఆరళ్ళ వాలునికి వటాావిషెక మమిట్‌?”

౪వాడ్రి కెన్నేళ్ళున్నా సరే, ర్క | వెంతన్‌లానికి. వాడి పట్టాభి "పీకం జరిగితీరావి. ₹లిసిండా? అంతే: ఇదే నివ నాకు చేయాల్సిన సహా యం” అన్నాడు ఏరం, దుడు నిశ్చయానికి వొవ్చిన వాడిలా.

జసట్రాభి షేకం కాయటం నాచేతుల్లో ఉ౦దా, పరం దాః పోనీ_.మవా రాజును [ప్రాధయసడి వొప్పిడ్దాదుం'టే, వా ఈ వైస్స రావటం కూదా మానేశారు నీకు ఇలియంది ఏముంది” పబువారాణి తన నిస్సహాయళను సూచించింది, పీరంగదుడు _ మహారాజును ఆ రాతి అన్నపూర్ణా మంది రానికి తీసుకొని వస్తానని అభయ | "ధానం చేశాడు రాణికి. అతడు మహి రాజు మనసు మారిన సంగతి-.స్వయం గా గ్‌ష్టీ మందికంలో పరికించాడు, అయితే, ఆ విషయం షహారాఖతో చెప్పలేదు. మహారాజును_ మహారాణి సుందికానికి తీసుకొని వొచ్చిన ఘనత తనశే రావాలని తద్వారా. రాణికి

ర్రిగ అ ప్పొ జీ తనమీద విశ్యాసమూ, తనశ క్రి సామర్థ్యా లో నన్ముకమూ పెంపొందాలని పీరందుడి ఉ దైశం, వస్తుతః మహారాణికి పరందుని శ కిలో కొంత విళ్వాసముంది. అవును. తనను పది నిమిషాలపాటు నఖశిఖ పర్యంతం కేవలం మాటలతో దహించి చేసిన వీరం్యదుదికి అసాధ్యమేముంటుంది అనుకుంది మహారాణి. వీరం్యదుడు రాజును తీసుకొని వసానన్న తరు వాత మహారాణీ హృదయం సమస్యారహితమై సంళోషపూరితి మెంది [పియా గమనం జరిగినంత ఉత్సాహం అమె ముఖంలో వెల్లి ఏరిసింది. ఆ సంతోషాతిరకంతో మహారాణి అలంకార మందిరానికి వెళ్ళిపోయింది, అవును. మరికొంత కాలంలో తన పహృదయేశ్వరుడు తన మందిరానికి వస్తాడు. మోడు వారిన తన జీవితింలో వమళ్ళీవధుర వసంతం వన్నెచిన్నె లతో చిగురిస్తుంది.

మహారాణి వెళ్ళినదిక్కు చూస్తూ వీరం[దుడు ఒక చిన్న విషపు నవ్వు నవ్వాడు, జరుగిదోయే సన్నీ =శం ఆంతా అతని కళ్ళకు కట్టి నట్లుంది. మహారాజు ఎలాగూ అఇవ్చుదక్కా డికి వనాడు, తన యందుండే భయంతో రాణీ_గాజును తిన కుమూరుడి యువరాజ పట్టాభిషేకాన్ని కోరు తుంది పునఃసమాగమాన ౦దాతిశయాన, పృ్మతవాత్సళ్య విశేషంకో రాజు అందుకు తప్పకుండా సమ్మతిస్తాము. సహజంగా అమాత్య శేఖరుని ఆమోద మ్ముద కోసం 1(పయల్నినాడు, ఉత్తర దిగ్విజయ యాతకు బయలు దేరే శః సందర్భంలో, యువరాజ సట్టాఎషెకం అకుభ సూచకం కౌబ్వ అప్పాజీ వారు ఎందుకు అంగీకతెంచిప. దానివ్లు రాజు.రా, మం తికీ కొద్రిగా అభ్మిపాయ ఇడాలు రావటానికి అవకాశం ఉంది, తినకది చాలు- సమయానుఖాల వచనా రచనా నై పుణ్యంతో అఆ చిన్ని అభ్మిపాయ భేదాన్నే మహ త్తరమైనస్పవగా మౌార్చిచవేయగల | ఏతిభా వ్యుత్చు త్రి తన్‌ కున్నాయి. దాని విపరిత విషము పఠణాొవ చు మహాష ౦(తి లప్మురుసయ్య వారి మహోజ్వల రాజకీయ జీఏలమునకు నజీవ సచూధి బొతుంది కాదు_ నుహామంతి విగత శివుడే కొవాలి. శతృ శేషమునకు రాజకీయమున। పాజ్ఞు లెప్పరు. దండతాఎత భుజంగం తోక పె, ఖస్స్పున కాటందిక మానదు. _రెంధదుని టం హా [ప్రపంచం సుహామంతి ఆగమన౦కో అదృశ్యమై

వ వ్చొ బీ గిరీ పోయింది, ఆ సమయాన మహాషిం[త అఏ్కండికొసాడని వీరేంద వాాతుడు కలలో కూడా అనుకోలేదు. అయినా, మహామంతిని చూడగానే వినయం ఉట్టిపడేలా తలవంచి నమస్కరించి___

మహాం ధడిశ రొ అంత పుం్యతజాల భూషణా

అహీన "ీముష్‌ దురంధరార్యలోక పూజితా

సుహాసపూర్ణ డివ్యతేజ ళోభికా సుధారరా

పహానుభావా సాళ్వ తిమ్మ మంతిడేప పాహిమాం!

---అంటూ కమ్మటి కంఠంతో స్లో తం చెళాడు మహామంరిని_ హృదయాంతర్గత భావాలను అణచుకుంటూ, పరేం్యదుడి అతి వినయం ధూ ర్తలక్షజుమసి [గహించిన షహామం శి చిరునవ్వు సవ్వాడు.

“నేను రాయలవారిని కాను; అయితే నీవు (వాసిన పద్యానికి అక్షర లక్షలిచ్చి వుం డవాణ్లి. సీవేనా అసలు (వాసింది?” అని (పళ్నించాడు మహా మంతి.

౪6సనే, అది నా ఆజఒధార, మవామం, తీ౯

“గానాను. ని ఢధాలలు చాలా నిశిత 6గా ఉన్నాయి,” అన్నాడు మహామం త్రీ-పీరంటదుణి అమూలా[గంగా పరిడిసూ,

ఫరందువయినా తక్కువ తిన్నవాతు రాదు, అ చూజ్యల ధాటికి తట్టుకొని, మహాషం తిని ఎదురు | వశ్న 'వేశాదు:. ఉప్ర్వాప్రాట్రున మహా మంతులు అంవ $35 [స్రజశం చేసినట్టున్నారు.”

“పారపాటున కాదు; కావాలనే వొచ్చాం. అంఈఃప్పరి మైనా మాకు అడుగిడ ౨న [సదేశం కాదుగా; ఆ(, ఇంచహమూా రాయలవారున్నారా?” అన్న మహామం తి [ఒశ్న కు ఓరెర్యదుము వెంటన సమాఢానం చెప్పాము, రాయలవారు వొచ్చి చాం కాలమెైందన, రాజూ_రాణీ శఇనసృమాగమానం దాతిశయంలో కాలజపం చేస్తున్నారనీ, మహామం3__ వీరేం్యదు నితో తమ అగపహునాన్ని మహారాజుకు సూచించిపుని చెన్సాదు,

తఅభ్యంఓ౬ద పు౦ందచివంలో ఉన్నారో

గ్రా లకు లరు సర్యన్చాతర్యత్యం,” అన్నాడు నుహావం౦్యత్రి సాభఖ్మివాయంగా.

100. ఆ ప్పా ణీ

“మీకు అడుగిడరాని | పదేశమె లేదంటిరే? వారి శృంగార [ప్రణయ సన్నివేశాలను చూస్తూ, చూడనట్లు కళ్ళు మూసుకుని మాట్లాడటానికి ఎంత చిడ్డా, చావసు కౌబట్టి వళ్ళడానికి మనస్క-రించటంలేదు.” వీరం [దుడు తప్పుకోటానికి |సయక్నించాడు.

ఉభబ్రప్పునులే _ మేము చెయ్యాల్సిన కార్యాలకు ఇతరులను ఎందుకు [శ మపెట్ట్లాలి?....” అంటూ మహామం[తి ముందుకు సాగటంతో వీరేం [దువ పని ఇరకాటాన పడ్డట్టయింది,

వెంటనే మహామం్మతుల నుడ్దేశించి *మహామంత్రీః మీరు ఇచ్చే [శమ నాప అనందచాయక౦. ఒక్క కణంలో తమ ఆగమనాన్ని మహా రాజుకు సూచించివసాను, ఉంచండి...” అంటూ చరచరా వళ్ళిపోయాడు

రాయలవారు అప్పడే అంతఃప్పరానికి వొచ్చారన్న వార్త ' అప్పాజీ వారికీ అశ్చర్యాన్ని కలిగించింది. అయినా, పృనస్పమాగం రొబిట్టి. రాయల వారు కొంఠ వేగిరపడి ఉంశవొచ్చనుకున్నాము, ఇంతలో *మహారాజంకా అంతఃప్పరానికి రాలేదు,” అని తన చెవిలో చెప్పినట్లయింది మహామం తికి.

ఉఏవడప,....2?” అంటూ [పర్కకు తిరిగాము మహామం రి,

ముక్కు తమ్మునగారడు. ఆయన ఏరం్యదుణ్ణి అన్వేషిస్తూ చిన్న రాణి అంఈఃపరానికి వెచ్చాడు,

జ6ఆఅదంతా బూటకవుందీ:;: మహారాజు రిరుమలాంబిక అంతః పురంలో ఉన్నారు. రాజు ఇక్కడకు వస్తుంపగా మీ ఆజానుబదుడెన

లు న స

అచ్యుత రాయ లవాట వపహారాణీ లిరుదులా0౦దబకకు రుగ్మత గా ఉన్నదని చెప్పి రాజును అక్కచకే తీసుకొని వెళ్ళాచు

కుట్రసుహిషి నిజంగా అస్వస్థురాలా?"* మహామం 8 ఆదుర్దాగా

౪ఆం మామూలు రుగ్మతే: సన్ని వశానిక నుపూలించింది. అంతేః”

అయితే, రాజు ఇక్కాదకు వనాదనే భయం లదుగా?”

“ఆహాః ఈ ర్మాతకా (పమాదం లదు.”

ఇంతలో వీరం్యదప్మాతుడు వస్తున్న అలికిడయింది, *ీవుహ

అ ప్పా బీ 101 కపఏీః: ఈ వీరెందుణ్ణీ ఒర కంట కనిపెట్టి ఉండండ్‌, వీడు సామాన్యుడు కాడు. వీడి నాల్క కసలు నరమే లేదు. మీప తప్పుకోండి,” అన్నాడు మహా మంతి. తిమ్మ నారయ్యిదు లతానికుంజాంతర్చాగంలోకి తప్పుకున్నాదు. ఎదు రుగా పస్తున్న ఏలందుని చూచి “6రాయలవారమన్నారు, పరం దా అని (ప్రశ్నించాడు మవోమిండ తి,

క్ష మించింది, సహామం తః రాయలవారక్యడ లేచు” వఏీరేం [దుడి సమాధానం.

6ఏ మెనారో--ముఈి?”

*ఆసలు రానే లేదట.”

ఉపాపం। ఇంతకు ముందు ని కన్ను చెదిరింది కాటోలుఃి

జఆ;౩ నేను మాతం చూళానా, మహాదుంతీ?ః ఆ దాసీముండ చెప్పింది.” విరేందుడు బహు మెలకుపగా తప్పుకున్నాడు,

“దానికేం లే. రాయలవారు రాగానే, మెం వారి దర్శనాన్ని వాంఛిస్తూ వచ్చి వెళ్ళామని చెప్పు...” €౧౦టూ మహామం(తి వెళ్ళి

వీరం దుడికి రాజు అంతఃపురానికి ఇంకొ రాని సంగతి తెలియటం పల్ల, అంతఃపురానికి పోకుండా నాలుగడుగులు వేసి తిరిగివొచ్చి, [పక్కనే ఉన్న వృక్షాన్ని అభ్యంతరంగా చేసుకొని మంతి అప్పాజీ, కవి తిమ్మ నార్యుల సంభాషణ విన్నాడు, అందువల్ల అతనికి మహామం[తి ఎంత జ్యాగలత్తగా వ్యవ హరిస్తున్నాడో అర్జ మైంది. రాయలను తిరుమలాందిక మందిరాన బంధించానన్న సంతోషాతశయంతో ముసి ముసి నవ్వులు నవ్వుతూ, న్మిష్య్కమించిన వృద్ద జంబుకానికి ముందు ముందు ముసళ్ళ సండుగ చూపించాలనుకున్నాడు వీరేందుడు; ఇప్పుడతడి | పథమ క_ర్షవ్యం ఏ ఉపాయంవల్ల నయినా సరె, తిరుమల డేవ్ని ఇంట్ల --మహామంతి అదృశ్య మేధాశక్తి వల్ల బంధింపబవిన్హ...ముహార్ధాటాస్టు ల ఖఫ్రంచుకొని అన్నపూర్ణాదేవి అంతఃపురానికి రిసణోస్మ +ంయాలీ - ఇదా అతను "బైయ్యా

౦ ౮ [| | న ం మం / న ఇ వ ర క స చెత వ్య స్త్‌ ఇంీ _ న. ఇ అడనమేో

1062 అ స్పా జీ ల్సిన మొదటి పని. వీరేందుడు కార్యాసక్షుడె రిరుషలాంబిక అంతిః పురానికి బయలు దెరాడు. అంతఃపుర సింహద్వారం సమీపించేసరికి, వీరందునికి [పక్క నున్నె లతానికుం౦జం౦ం నించి ఓ కమ్మటి కంఠం [శావ్యంగా వినిపించింది. ఆంధ కర్ణాట సా్నామాట్టుకనుగు చలివి ఏరం[దునికా కంఠం సుపరిచిత మెం దె. అది తిమ్మనాప్యవిది. ఎలాగైనా ఈ కవి "శేఖరుడ్‌ పీడ వొడిలించుకోవాలసీ చక-.చకా నదువ సాగాడు ఏరేం దుడు. గజపతీ సర్వ సా మాజ్య ఘనత సీది క౦ఠం మరింత దగ్గిరగా వినవొచ్చింది ద౭౦దుడికి తప్పించు కునే ఉపాయం ళోచటం లేదు. సరే ఈ కుటిల కవిని ఏదో విధంగా సమాధాన పరచిన తరువాతనే పోదామనుకున్నాడు వీరెందుడు. మంత్రి అప్పాజీ -సెదోడు తరంతింజగతి నిలుచువాడవు వీరంది అలఘుమ్తూలరిః ఎాజత౦ంటూ తిమ్మనార్యుడు ఎదురుపడ్డాడు , “ఇవేం మాటలండీ। నక్యకూ, నాగలోకొనికీ పోరికా?శి అన్నాడు వీఠందుడు తిమ్మనగా6తో. “ఆహా ఎంత్‌ కౌలానికీ వినగలిగానంది.మీ నోటినుంచి రత్నం లాంటి మాూటవీ అన్నాడు తిమ్మన రవి ఎగ్దవ చేస్తూ. ౪ఏ౦? క్రవిరాజులు పరం వొదిలి అంతఃపురంలోకి ఊడీపడ్డారుళ పరామర్శ చేశాడు వీరేందుడు. “కొ దిగా పని ఉంప.” “అయితే, రాణీగారు లోపల ఉన్నారుళో “లోపలివారితో మనకేం పని?” కయితే రాజుగారు బయట ఉన్నారులో జఉ్స్‌్య్సట్ర ఉచ్న వారకోసం లో పలి౩ందుకొసానూ?” తర మీ పసి... ౫”

అప్పొ జీ 108

ఉమ్సీక్రోనే, అందాకటినుంచీ మీ కోసం తిరిగి_తిరిగి కాళ్ళరగిపోయా యం"పే నమ్మ౦డి[ొ

జఏం పనో పొపం$* వీరం దుడు సానుభూళతి చూపించాడు,

౪బ్లవాళ ముహూర్తం దివ్యంగా వుండటంనల్ల మీ స్మారక సంచికను ఇవాశే (సారం భిద్ధామని....”

జనం పేశారు. నేనింకా |బ9కే ఉన్నానండ్‌:”

టమగ్రు [దబి93 ఉన్నా సరే, మీరు [(వాయమ న్నారూ; నేను [వాస్తా నన్నాను. అస్పుడే నూరు పద్యాలు [వాళొను నాడా అన్నాడు తిమ్మ నార్యుడు సగర్వ౦గా,

టబ దెక్కడి పాపమండీ। మీ చేత ఎవరైనా ఇంతవరకు స్మారక స్ట్ష్రక | వాయించుకున్నారుటండీ, తిమ్మన గారూ ?”

కర్ట, చాలామంది. మరొక్క విషయం; మనం స్మారకసంచిక [వాళామంపే, అద్యంతం అయి పోవాల్సిం దే! | వాయించుకున్న వాళ్ళలో మచ్చుకి ఒక్కడం పే ఒక్కడు కనిపించటం లేదంపే నమ్మండి

“ఆయితే, నేను [బత కొల్సెనవాళ్లీ; పెకీ రావాల్సిన వాళణ్ణీ; గ న్మారక సంచికనూ నేను వినదల్చ్బుకో లేదు,” వీరం దప్శాతుడు ఖ౦దిత౦గా చెప్పేశాడు.

౪ వాసిన తరువాత వినకపోతే మాతం ఫలితం ఆగుతుందిటండీ?” అన్నాడు మహాకవి విపరీత మైన నమ్మకాన్ని సూచిస్తూ.

“ఏమెనా సరే నేనా పద్యాలు వినదల్చుకోలేదు* ఏరెం దుదు తేల్చేశాడు,

అయితే, నా ఇతర పద్యాలు వినంది.ి తిమ్మునఠవి మంకు వట్లు సట్టాడు.

"రేపు వింటావెంక_ఇప్పుడు నా కత్యవసర కార్యముంది.”

'నాకు తెలుసులేవయ్యా-నీ పని.” అన్నాడు తిద్మునగారు సర్వ జ్ఞాడలా,

టమీకూ తెలిసిందీ?

*ముసమిద్దరం ఉత్తరాది వాళ్ళమ. ఒకరి జాతనౌలు జరికి (కొత్త

104 అ ప్పొ జీ కొవు. కొని, ఈపద్యం విను; శోకరసాన్ని ఎంత చక్కగా వొలికించా ననుకున్నావ్‌ -_ ఇందులో +?” అవును. ముదు ముదుగా ఏడవటంలో మీకు మీరే సాటని అందరికీ శెలుసందీ! నాకు వేళయింది...” అంటూ తప్పుకోదోతున్న వీరేం్యదుణ్ణి నిలబెట్టి పద్యం [పారంభించాడు తిమ్మున క వి__ శకసుసి బుట్టిడెందమున హెచ్చిన... కంద్రిగో, మహారాణి[ి అన్నాడు వీరేం దుదు వెనుకవైపు చూపిస్తూ. కవిశేఖరుడు వెనక్కి తిరిగాడు, నిజానికి మహారాణీ అల్లంత దూరాన వొస్తుగ్నది. మళ్ళీ వెనక్కి. తిరిగేటప్పటికి వీరం్యదుడు ఉడా యిస్తున్నాడు. ౪ఎమండోయ్‌ు, మిమ్మల్నే! అంటూ అనుసరించటో తున్న తిమ్మనకవిని మహారాణి పిలుపు బంధించి వేసింది, ఉకవిగారూ।; ఆ పద్యం పూర్తి చ్‌సి వెళ్ళండ్కు” అంది మహారాణీ. తక్రా స్ట త్వరగా వెళ్ళాలమ్మాః” *ఫరవాలేదు, పద్యం దాగుంది? చదివి వళ్ళం.-, మహాక వః) అన్న పూర్ణాడేవి కోరికను తిరస్కరించలేక వోయాడు తిట్మనక వి, ఈసున బుట్టి డెందమున హెచ్చిన ళో. దవానలంబుచే గాసిలి ఎచ్చె [పాణవిభు కటదుటన్‌ “లితాంగి పంకజ (శ్రీ సఖమెన మోమ్ముపె చేల పచనం 1. చాల పల్లవ [గాస కషాయ కంఠ కలకంఠ కథూక లక కలీధ్వనిన్‌ “పద్యం విందుం టే సన్నిఒళం కళ్ళకు కట్టను ౦ది, మహాకప్‌ గొ అన్నది పుహారాణి అభినందన సూచకంగా. *వరెక్య్థ_ పద్య౦, సత్యా కృష్ణుల [పణఇయసన్ని ఒళం చదవండి.చాలు.” అన్న మహారాణి కోరికను_ ఆలస్యమౌతున్నదనే దాధ అంతర్గతంగా ఉన్నా, మన్నించక తప్పలేదు మహాఠవికిం నను భవదీయ దాసుని మనంబున నెయ్యస గిన్కు పూని తా చిన యడి నాకు మున్ననయ, ఒల్వగు సీ పద పల్లవంబు మ త్తను ప్తలక్యాగ కంటక విరానము తాకిన నొచ్చునంచు నే ననిమద అల్కూమానవు కదానికన్హై స నరాశ కఘుంలలా,

అ ప్పా బీ 1015 పద్యం మహారాణీని మరొక లోకానికి తీసుకొని పోయింది, *నుహా కప, నా నాధుడు నిన్నట్లా మన్నించే రొజు వొస్తుందాః” అని అడ్‌గింది కత్రప్పక వొస్తుందమ్మా, సేడో రపోళణి అంటూ తిస్మునార్యుడు మహారాణీ వద సెలవు తీసుకొని, వీర, [దుల్‌ వెతుకుూ౦టూ బయలు దేరాడు, ల తిమ్మన కవి ఎంత వేగంగా నడక సాగించినా వీరేం్యదుణ్ణి కలుసుకో లేకపోయాడు. అకని కోసం రాజమార్షాకూ, రాజమందిరాలూ, అ౨ిలఃపురాబా_అన్నీ గాలిస్తూ తిమ్మనకవి సాగివోటున్నాడు. నిజానికి విజయనగర మంతటి మహాపట్టణంలో ఒక వ్యక్తిని కనుచూప్ప మేరలో ._ అనుసరించటమే కష్టం. మరి తనిప్పుదు కను మరుగున ఉన్న వ్యక్తిని అన్వేషించటం చాల కష్టం, అయినా, తిమ్మనగారికి వీరం దుణ్ణి వికిచి పెట్టటానికి పీల్లదు, కాలం గడుస్తున్నా రిన్మున కవికి £ఓర0దుడి జాడ కూడా గోచరించింది కాదు. ఇంతలో ఆయన మనోసథంలో ఒక్క ఊహ తళుక్కున మెరిసింది. బహుశః ఏరం[దుడు వనహారాటి సందర్శనానగికి వెళ్ళి ఉంటాడేమోనని. నిజముః అతనికిస్సృదు తిరుమలాంచిక ఇంటనున్న మహారాజును అన్నపూర్లాదవి పుంపీరానికి చేర్చాల్సిన అవసలతం ఉంది కాన్సి తనకు మహారాజు _ అన్నప్తూర్ణమంనెరానికి రాకుండా ఉ ౦డాల్చెన ఆవసరం ఎంతైనా ఉంది, తిదమ్యునెగాప వతయ.వ.గా తియములాంనిక మంది రానికి నవకసాగించాడుం, ఎలా గెనా సం౭_ భటుఐ సహాయం తిసుకొని అయినా సరే_ వీరే దప్మాతుబ్ది పట్రపుహిషి అంతఃహఠలంలో (పవెశించ కుండా చేయగలిగితే తన కృషి ఫలిస్తుంది. లకపోతే రాజు అన్నపూర్ణా దేవిని కలుసుకుంటాదు. పాపం, మహాకవికి వాహనం అలవాటు లేదు. అయన అప్పటికీ వడివడిగా నే నడుస్తున్నాడు, కౌని, దురద్క్మషం. ఆయన తిరుములాంబిక నుందిరాన్ని సమీపించగానే ఎదురుగా వొస్తున్న వీరేం (దుణ్జే, అతణ్తి అనుసరించి వొస్తున్న వ హారాజునూ చూచి నిర్హచ్య డై పోయాడు పీరంద్రుడు సుహాకట నంక్ర *చూళాదానా (పతావం: అస్నట్లు

చూశాడు, తిమ్మన కవి [పక్కకు తప్పుకున్నాడు, ఈఠఈల వొంచుకొని. మహారాజు తిమ్మనకవిని చూడకుండానే సాగిపోయాడు. ఫి వః ఖ్‌

కవిశేఖరుడు వెళ్ళిపోయిన తరువాత రూడా ఆయన పాడిన మధుర భావపూరిత పద్యం మహారాణి చెవుల్లో గింగురుమంటూనే ఉంది. ఆ భావంతో ఆమె మనస్సు సంపూర్తంగా ఆకర్షి ంచబడెంది,

కంాయ్యుప్పు గిన్క పూని తాచిన యది నాకు మన్ననయ” సత్య కినుకను నెయ్యపు కినుకగా శ్రీకృష్తుడు (గహించాడు. ఉనెయ్యపు క సయ్య ష్టుడు , కిన్క్మ 1 ఎం౩క సొగసన పదజాలం! తన నాధుడు తన్ను అ్టైల పరి [గహింపరాదని మహారాణి ఆవేదన, ఆమెకు చివరి పద్యంలోని మూడవ పాదం మరీ_మరీనచ్చింది. అమె ఒకసారి ఆ పాదాన్ని నుననం చేసుకొని ఉల్లాసంతో వముధురంగా పెకి చదివింది.

౪చ్రెల్వగు సీ పద పల్లవ౦ంబు ముత్తిను పులకాగ కంటక వితానము తాకిన నొచ్చు...” ఆ ససమయంళో రాయలవారు అంతఃపరోొధ్యాన

దశ్‌ |, పెగ దా డేల్‌ రష వ వ్‌

వనం౦రల్‌ [ప ఎశించి అన్నపు ర్‌ ద్‌లు వన్లుస్తున్న పద్య భాగాన్నివిని గొంతు హెచ్చించి మళ్ళీ అదె పొడాని" వలి౦ంచారు:

( లం. తన్‌.

జరుత్తను పులక్కాగ కంటక వితానము తారిన నొచ్చు.”

దుహారాణి ఉలిక్కిపడి వెనక్కి. చూచింది. [పానశ్వరుడు. ఒకరి నిరతము ఒక విదభదయెన దీ గృవులో పరిశీలించుకున్నారు. లొది తృచాల

రూ బీ క,

15ఈ0 వరరూ ఒకరి కొరికలు ఒకరు అమితంగా ఏఠిఆపించినా, ఎదురుపడే సఏ9కి ఏ౦ దూట్లాడారో, ఏ9 చెయ్యాలో తెలియలేదు. అలా కొన్ని క్షణాలు నిశ్ళద్దంగా గడివిపోయాయి. ఆ కొడ్డి తశాలలో ఆ ప్రేయసీ [ బమికుల మానసంలో విహరించిన భావతరంగాలు అశనేరం, అనిర్వచ నియం. చపరికి మహారాజు ఆ నిళ్శబ్దకికు ఇంగుం కలిగించాడు.

టరో్టం వొచ్చిందా డవ

కజడవాళుకు కోపం వొచి? సాధించేదేమిటి? మాకు శోకమే

? బి

81 త్యంతరం ఇ

ఉఅు ప్సా జీ 101 జప్రద్రి కాదు, డేపీ! ఆదువారికి నిజానికి శోకం కన్నా రౌ దమే మేలైన అలంకొర౦” అన్నాడు మహారాజు. దానిలోని అంతరార్జానికి మహా రాణీ పకపకా నవ్వింది. ఆ నవ్వులో మహారాజు (పపంచాన్న మురిచి ఉప్పురుషులు అన్నిటీ& సమర్థులు, ఎన్నయినా చెపారు; ఎమైనా ఎనారు,” అంది మహారాణీ మహారాజును [5గం౦ంట చూస్తూ.

ఉగానెను. చేయలేంది నువ్వనా, దేషి? సార్వభౌముని అర్తాంగివి, భావి ఆంధ స్మామాట్లుకు జన్మనిచ్చిన రాజమాతివు. కాబక్తే, "సార్వ భౌముడంతటివాణ్లీ పాదతాడన సన్మానం చెయ్యటమే కాకుండా, పొదాల దగ్గరకు తిరిగి రిప్పించుకున్నాపు. డేఏః” కృష్ణరాయలకు *పారిజాతాప హరణం” లోని కృష్తత త్వం కాగా వంటబట్టింది. అది మహారాణి కార్య సానుమూల్యతికు ఏిపరీత౦గా వినియోగపడ్డది,

కనిపంగా నేను రాజమాతినాా మహారాజా?” అంది మహారాణీ

క్యంగా.

జ ందుకు సందేపహాడూ, పహారాణీ? నీ కుమారుడు అనతికాలంలొ ౨రధ సింహాసనాన్ని అథధిష్టిస్తాడు. అన్నాదు మహారాజు _ ఆ గర్వంలో సగి౦ పాలు పుచుకుంటూ,

౪*ఏమో।; భవిష్యత్తులో దివ్యనాథ నిర్మాణం చేయటం అన్నిపూర్త కలవాటులేదు చముహారాజాః నా కుమారుడు సించోసనం అధ్వించేవరకు నేను జీవించి పుండొద్దూ?” అంటూ కంట తడి పెటిన మహారాణిని చూచి. పేమైక హృదయుడై న మహారాజు మనసు కల3 చెందింది *ఛా; అవేం మాటలు? ఊరుకో, డేవీ? అంటూ అసునయించాదు. కాస్‌,అమె విచార వదనంలో మార్చ్పురాలేదు, బహుశ ఆనివియోగం౦వల్ల ఆ మెకళుజీవితంలో నిరాశ,నిస్సృహ కలిగిందేమో అనుకున్నాడు రాజు, ఆమెతో సుఖంగా, హాయిగా గడపాలని వచ్చిన మహారాజు ఆమె కంటితగిని చూడలేకపోయాడు. అమె షంతోషం కోసం ఏమెనా చేసే సి౩క వచ్చాదు సుహాంజు. *అలా చెంగపడతావేం డేవీ? వయసు మళ్ళి అధికార కాంక్ష ఆవ్యంరాలు చూచిన నారు ఇంకా ఈ రాజ్యమెందుకు? సనీవంఠగా కావాంంపే, ఆకె నీ కమారుడి పట్టాభిషేకం

106 అ ప్పా జీ జరిపిసాను.... అంటూ మహారాణిని అక్కున చేదృకున్నాడు ఆపా్య యంగా. అంతటి సంతోష వార్త విన్నా, అమెలో సహజంగా ఉదృవించా ల్సిన ఆనంద రసం అవిర్భవించలేదు. ఆమె దృష్టి అల్లంత దూరాన లతానికుంజాల వెనుక తచ్చాడుతూ, తనవంక భయంకరంగా చూస్తూ సంజ్ఞలు చేస్తున్న పవీరంగదుడ్‌ మీద కేందీకృత మై ఉంది. ఆ విషయం రాజుకు తెలియదు, రాణికి చెప్పే అవకాశం లెదు,

ట6ల్రేక కాదు, మహారాజాః నొ పొమారుడి పట్టాభిషేకం రెప్ప [పాతః కాలాన్నే జరాగాలి. నేను చూడాలి.” మహారాణీ మాటలు మహారాజు కు ద్రేశింపబడ్డా-చ్చుష్టి వరందుని _వెపె ఉంది. మహారాజుకీ కోరిక కొంత వింతగానే కనపడింది. తాను మాబవరుసకన్న మాటనుపట్టుకొని మహారాణి ఇంతగా సాగదీస్తుందనుకో లేదు, పాపం ఆయన.

ఉదెవజ్ఞులు సుముహుర్తం నిర్ణయించాలి. అదీకాక, అప్పాజీవారి ఆమోదం టాడా పొందాలి. ఒక్కరా లిలో అవన్నీ ఎలా సాధ్య మవుతాయి దేవీ?” అన్నాడు వముహారాజు | పాఠిళాల్యతనను సూచిస్తూ,

మహారాణికి కోపం వచ్చినట్ల యింది. “మీకు నిజ౦గా నా_పెన [పేమ ఉ౦టి అప్పాదీవారి; ఆ మాదాన్ని పౌందండి, అన్నీ విషయాలూ వాటంతట అవే జరిగిపోతాయి, లేకపోతే, సీ కుమారుడికి సింహాసనార్హత లేదని చెప్పండి. అంతేః కాన్ని మహారాజాః ఆడదానికి అడియాసలు పెట్టి ఏగషపించటం మహారాజుకు భావ్యమాఃొ అంది సుహారాణీ,

రాజుకు కూదా ఆ౮ళ్ళ తస పసిపాపను సింహాసనం మీద రూర్చో పెట్టి తాను, ఈన భార్య కలిసి ముచ్చట చూడాలనే ఉంది,

6ద్రేవీ, నీ కోరిక తప్పకుండా తీరుసాను. అప్పాజీవారినీ సమ్ము తింప చయటానికి నేనే వెళాను. స్వయంగా, రేకపోతీ కార్యం అను కూలించదు. నా చిట్రిపాప- ఏరై క ప్యతుడు సింహాసనం మీద టూర్చుంటి నారహా చూడాలని షంది....” అంటూ మహారాజు మహామం (8 వద్దకు బయలుదరాడు భార్యను సంతోష పెట్టటానికి.

మహారాజు వెళ్ళిస మరుక్షణంలో మహారాణి ముందు ఊదిపడ్డాదు

వీరం దపాతుదు. అ౭నికళ్చుడు చాలా సంతోషంగా వుంది. అన పథకం

106 అ ప్పా జీ జరిపిసాను.... అంటూ మహారాణిని అక్కున చేదృకున్నాడు ఆపా్య యంగా. అంతటి సంతోష వార్త విన్నా, అమెలో సహజంగా ఉదృవించా ల్సిన ఆనంద రసం అవిర్భవించలేదు. ఆమె దృష్టి అల్లంత దూరాన లతానికుంజాల వెనుక తచ్చాడుతూ, తనవంక భయంకరంగా చూస్తూ సంజ్ఞలు చేస్తున్న పవీరంగదుడ్‌ మీద కేందీకృత మై ఉంది. ఆ విషయం రాజుకు తెలియదు, రాణికి చెప్పే అవకాశం లెదు,

ట6ల్రేక కాదు, మహారాజాః నొ పొమారుడి పట్టాభిషేకం రెప్ప [పాతః కాలాన్నే జరాగాలి. నేను చూడాలి.” మహారాణీ మాటలు మహారాజు కు ద్రేశింపబడ్డా-చ్చుష్టి వరందుని _వెపె ఉంది. మహారాజుకీ కోరిక కొంత వింతగానే కనపడింది. తాను మాబవరుసకన్న మాటనుపట్టుకొని మహారాణి ఇంతగా సాగదీస్తుందనుకో లేదు, పాపం ఆయన.

ఉదెవజ్ఞులు సుముహుర్తం నిర్ణయించాలి. అదీకాక, అప్పాజీవారి ఆమోదం టాడా పొందాలి. ఒక్కరా లిలో అవన్నీ ఎలా సాధ్య మవుతాయి దేవీ?” అన్నాడు వముహారాజు | పాఠిళాల్యతనను సూచిస్తూ,

మహారాణికి కోపం వచ్చినట్ల యింది. “మీకు నిజ౦గా నా_పెన [పేమ ఉ౦టి అప్పాదీవారి; ఆ మాదాన్ని పౌందండి, అన్నీ విషయాలూ వాటంతట అవే జరిగిపోతాయి, లేకపోతే, సీ కుమారుడికి సింహాసనార్హత లేదని చెప్పండి. అంతేః కాన్ని మహారాజాః ఆడదానికి అడియాసలు పెట్టి ఏగషపించటం మహారాజుకు భావ్యమాఃొ అంది సుహారాణీ,

రాజుకు కూదా ఆ౮ళ్ళ తస పసిపాపను సింహాసనం మీద రూర్చో పెట్టి తాను, ఈన భార్య కలిసి ముచ్చట చూడాలనే ఉంది,

6ద్రేవీ, నీ కోరిక తప్పకుండా తీరుసాను. అప్పాజీవారినీ సమ్ము తింప చయటానికి నేనే వెళాను. స్వయంగా, రేకపోతీ కార్యం అను కూలించదు. నా చిట్రిపాప- ఏరై క ప్యతుడు సింహాసనం మీద టూర్చుంటి నారహా చూడాలని షంది....” అంటూ మహారాజు మహామం (8 వద్దకు బయలుదరాడు భార్యను సంతోష పెట్టటానికి.

మహారాజు వెళ్ళిస మరుక్షణంలో మహారాణి ముందు ఊదిపడ్డాదు

వీరం దపాతుదు. అ౭నికళ్చుడు చాలా సంతోషంగా వుంది. అన పథకం

కార్యరూపం దొలుస్తున్నందుకు, మహారొణి రూడా తన కుచమూారుని పట్టా ధిషకం జరుగటోతున్నదగే ఉత్సాహంతో పరం దుదె ఆగమనాన్ని హర్షి ౦చకుండా ఉ౦ంఎ లేకపోయింది.

కత్రుథ్ధా: ని వొాదిను అమోఘంగా నిర్భహా౦చావు నుమ ౨. అంటూ అధినిందించాదు సీసం, దుమ,

మహారాణికి తన వద్దనున్న అఆయుధరాజాన్ని గుర్తు చేయ తలచు కున్న ప్పృుశల్తా ముహారాణిక చన్నెనాఎ సంఘటసెలు ౩ పిత అచ్చే: "పేరుతో పిలంవటంలో సులు) సాథించాచు ఏరేందుడు. న

టు పహారాజు, కువూలుని యువకాజ పట్టాభి షేకానిక వొన్బ్చుకున్నారు_ వీరం[ దాః” అంది పుహవోరాణీ, *ముహామంతి అప్పాజీ వారి అఆ వాదమి(ద సొధించటానికి స్వయంగా వెళ్ళారు రాయంవారు.”

నీ మగని రాజరికం అటా ఉంది, రాజనిరయానికి మంతుల అమాద ముద; అంతే కాకుండా, 'దాని కోసం రాజే (పాకులాడాల్సిన పరి స్థితి: హు(? అయినా, సర్వ శక్తివంతుడై న మహామం తి దీని కొప్పు కుంటాడనే సమ్మక౦ నాకు లేదు. వీరం దుడు తన అనుమనాన్ని వివ ర౦చాడు,

“మహామం తి అప్పాజీవారి విషయంలో నాప అనుమానం లేదు. కౌన్మి ద్ధైవజ్ఞులకు సరియైస ముహూర్తం లభించకపోతే కుమారుడి యువ రాజ పట్టాభిషేకం ఆగిపోక తప్పదు.”

మహారాణి ఊహించిన అభ్యంతరం అర్ధం లేనిదిగా కనిపించింది వీరం]దపా శుచికి. అతడికి దై పజ్జుల శాస్త్రంలో కన్నా, లౌక్యంలో విప రీత మైన నమ్మకం ఉంది,

కముహారాణీ।; ఆ విషయంలో నీకుబెంగ అనవసరం. నాకు వొదులు, దాన ధర్మాదులందు దందిగ అశగల ఈఈ సంతర్చ్పుణపు [బాహ్మణులకు పట్టాభిషేకం ఎంత త్వరగా జరిగితే అంత మంచిది. వారందరినీ ఒక్క తణంలో లోబరచుకోగలను, మనం ఏ సమయాన్ని సూచిస్తే అదే

(||

110 ఆ ప్చా జీ వారి గుణకముల ఫలితార్లం జౌొతుంది.” వీరం దుచు కొర్యసాధనకు ఏ పని చేయటానికెనా వెనుకాడడు. ఆ విషయం మహరాజికీ తెలుసు. కాని, తన కుమారుడి పటాఖిషేక నిషయంలో వీరేందుషెందుకింక పట్టుదల చూపిస్తు న్నాడో మహారాణి! అర్ధం కౌవటంలేదు. అకడి సహృదయతను విశ్వసించి టానికి ఆమె హృదయిం సంపూర్ణంగా వ్యతి రకిస్తున్నది, మహారాణి మౌొనంలోనించి పవీరం,దుకు ఏపరీతార్జాన్ని తీశాదుు “మహారాణీ! రాజ దూల సెతున్నానన్న గర్వం సఏీకుం'పే ఉంవెచ్చు, కాని, దాన్ని మాతం ఈ వీరం దుడె విషయంలో [వయోగించకు, సీ రహస్యం నా చేతిలో ఉన్నింతి కాలం, అ వహన్మ్యాన్ని విందుకు నీనాదుడు [(బకికీ ఉన్న౦త కాలం, సీ పంచ పాజాలూ నా చేతలో ఉన్నాయని కెలుసుకో!:....” అంటూ వెళ్ళిపోయాడు పీ రేం దప్శాతుడు,

ఈ అనవసవ (పేలాపనలోని అంతరార్రం అన్నిపూర్ణాదేవికి బోధ పడలేదు. ఆమె నూర్చున్న 'వేదికమీదనించి కదల్లేదు. అమె మనసు అలో చనా భారంతో 'వచెక్కిపోతున్నది, కుడదూరుడ్‌ యువరాజ పట్టాఖిషేక సంజోషం కానీ, తాను రాజమాత౭నొతున్నానన్న ఆనందం కానీ ఆమెలో క వపించటంకదు. ఆమె షుసస్పంతా పరం దుడె విచిత [వపపర్తనా దృశ్యా లకో నింగపోయింది. *ీఎమిటి_అతశస్‌ నిజస్వరూఎం[” అన్నది ఆమె ఆలో చన తన్ను విపరితంగా బదిరిస్తున్నాడు, మాటిమాట్‌కీ తుక్టా తుట్టా అనీ, బొవా దావా అని పిలవమనీ తన మనస్సును విఏలి౩ం చేస్తున్నాడు. చిన్ని ఆశించి? దేనికోసం? ఏమో. అమె కిప్పుదున్న [పధాన సమస్య వీరం దుణ్జి వొదిలించుకోవటం. ఎలా? మహామంతి అప్పాజీవారి సహాయాన్ని అర్ధిస్తే తిప్ప వీరం దుడంతిటి వాల్ల పాఠ్మదోలటం నామాస్యులకు సాధ్యం కాదు, కౌస్త అప్పాజీవారి సహాయాన్ని అర్జిస్తే తిన కథ అంతా వివరించాలి. అలా వివంంచటం ఆమెకు ఇష్టంలేదు. నురి ఇంకేం చేయాలి? తణాలు నిముషాల లోకి పరివర్తన చెందుతున్నాయి. కాసి, మహారాణి ఆలోచిన తగటంలేదు, ఇంతలో మహారాజు ఆగపునంతో అమె అతేషఇనా తరంగాలు అండ రంచాయము. ఆ (ప్రకా ఉన్న వీరందపా తుణ్ణి చూపటంతోపే ఆమె గుండ హగంపోంబదడంత పసనయింది,

అప్పా జీ | టగ్రాయలు సిద్దసంకల్పుడు, దేవీ” అన్నాడు నుహారాజు మహా సంతోషంతో _ అందులో పాలు పంచుకోటానికి రద్ముని మహారాణిని జఅ్రప్పాజీవారు అంగీకరించారా?ి అన్నది మహారాణి, ఆమె ధోరణికో, అంగికరించకపోయినా బాధ లేదనే అరం గోచరిస్తూన ఉ౦ది. కొని, ఆ విషయం మహారాజుకు మాతం అర్హం కాలేదు. వీరందుడి కర్ణ మైనా.

*ఆ.| ఆఅప్పాజీవారు అమోదించారు. మొదట _ యుద్దయ్యాతకు బయలు దేరుతున్న ఈ సమయంతో _ యువరాజ పట్టాభిషేకం చేయటం అశుభ సూచకమని అనుమానించారు. అయినా, మన ఇద్దరి కోరికను మన్నిఎచి, తగిన జ్యోతిర్విద్యాంసుల చేత సుముహూర్తం నిర్హయింపళేసి పట్టాభిషేకాన్ని స్వయంగా నిర్వహి సామన్నారు, అప్పాజీ: అన్నాడు రాయల సహధర్మచారిణి నుండి అభినందనా వరంపరకు ఎదురుచూస్తూ.

అ6ట్రప్పాజీవార స్వయంగా కొార్యభారాన్ని స్వికరి స్తే అంతకన్నా కొవాల్సిం దేముంది? ఏమంటావ్‌, వీరం! దా?” అన్నడి మహారాణి - ఏరేం [దుడి వంక తిరిగి సాభి పాయంగా-

పరం దుడి దృష్టి ఎప్పుడూ వకంగానే [పసరిస్తుంది,

టపంటానికేముంది, మహారాణీ: బొవ్యతలు మం తిగారికి వదలటం బాగానే ఉంది. కౌని, మహామం తిక అనుజులను తప్ప. అఆత్మజులను సింహాసనం ఎక్కి౦ంచటం అలవాటు లేదేః

ఈ సమాధానంచో రాయలవారికి గెంగ వెల్లు ఎ ఎనట్రయింది, ఒక్క సారి రాయలవారి నునోవథంతో తాను విజయనగఏ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన పద్ద 3 జాపకం వొచ్చింది,

ఆ రోజున మహామంఢతి తన అన్నగానర్తెన పీర నరసింహరాయల వారి కుమారుణ్‌ _ అశేళ్ళ అర్భకుడనే నెపంకోనే - ళసిరాజని తఈన్ను సింహాసనం ఎక్కి౦చారు. రాజనీతి ననుసవించి ఈన తమ్ముడై న అచ్యుత రాయలను ఆ రోజున విజయనగరానిక డూస ఉన్న కోటస రొజు కార్యారమనే మిషకో పంపించి అక్కడే ప్రదువేళాన, లాను సింహాసనం

11 అప్పా జీ అధిష్టించిన కొద్ది రోజుల్లోనే తన అన్నగారి కొడుకు | పపంచానికి కను మరుగై పోయాడు, ఎలా అస్సమించాడో, అసలు అ_స్టమించాడో లేదో ఎవరికీ తెలీదు; చిపరికి తనకు కూడా.

రాయలవారు ఇక ఆ సంఘటనను గురించి ఆలోచించలేక పోయాడు , అది అంత భయంకర మైనది. అయినా అప్పొాజబీవారు తన కోసం అవన్నీ చేళారు డేశ క్షేమం పేరుకో; అనకు తన స్వార్థం కోసం ఆ సంఘటన లన్నిటినీ _సహించటమ. కాకుండా హ్య్నించాడు కూడా. కాని, ఈనాడు. తాను కొద్ది కాలం [కీతం కుమారుడి యపవరా జ పట్టాభిషేకానికి అప్పాజీ వారిని సమ్మతింప చేయటానికి వెళ్ళినప్పుడు అప్పాజీవారు అచ్యుతరాయ లవారికో మంఠతనాలాడుతున్నారు;ః ఏ విషయమో? ఏమో? ఒక చేళ అర్బకుడనే నెపంతో తన కుడూరుల్లి కూడా [తోసి రాజసి, అచ్యుతరాయలను అప్పాజీ.... భీ; అనుకన్నాడు మహారాజు-ఈ నీచాతి నీచమైన ఊహకు తన మనస్సు ఆలవాలమైందే అని. అతనికతని మీదే అసహ్యం పుట్టింది. ఆ అసహ్యం వీరం[దుది మీదికి తిరగింది,

జవిరెం| దాః గరించాడు మహారాజు, *అనవసల విషయాలను మా ఎదుట [పన్తావించకు, _ అప్పాజీవారు మా ఎపఫంల దాత్సల్యపూరితులు. [పవినులమైన ఆ వాత్సల్యం ఠిరుగు లేనిది. అనాడు మా కొరకే అనుజు లను సింహాసనం ఎక్కించారు. తిః;నాడు వా కొంనె ఆత్మజులను సింహా సనం ఎక్కా వానని మూట ఇచ్చారు...” అంటూ పరం దుది వంక తిక్ష ణంగా చూస్తూ మహారాజు శయ్యాగారాస$ ఇశ్చిపోయామి.

నుహారాణి నువబోరాజును అనుసరించింది, కాను కొట్టిన చివరి డిబ్బ పడగ మైన పడినందుకు పీరందునికి సంతోషంగానే ఉంది, రాజు దాని ధాదీకి తట్టుకోలేక విచలితుడై బూకరిసూ తప్పుకున్నాడు. కాని, తిన్మురసు వహామంశతి బహు నేద్చతో వ్యవహరించి రన పథకాన్నంతా పటాసంచలు చేసి=ళాడు. రాజుకూ, మం తికీ కుమారుని యువరాజు పటాధిపేక సందర్భాన వొస్తందని ఆ$౦ చిన స్వర రానే లేదు, తన కార్య సానుకూలానిక అనుబాల వాతావర ణాన్ని స్భ్‌ంచె (పారపదిక గా ళం స్స అత్యవసర ౦, గాని, మఫో

అ ప్పా జీ [113 మేధావి అయిన అమాత్య శేఖరుడి మీద తన ఎత్తులు సాగవని ఎప్పుడో తేల్చుకున్నాడు వీరేందుడు, కాని, అతని బుద్ధిబలానికి రాజైనా లొంగి రాకున్నా డే అని అతిని బాధ, అందుకోసం అకని వసస్సు పేరు వేరు మార్షాలను అన్వేషించసాగింది.

_ జగ్రాజ్జునక్రు అత్యంత అ|పియమైన కార్యాన్ని పం షతి చేయాలి. సుం తి ఎట్లాగూ ఆ పని చేయకు, కాని, చసినద్లు రాజు నిమ్మాలి; లేక పోతే నమ్మించాలి. ఆ సన్ని వేశ సృష్టి మహారాజుకు మ౩ భమణ కలి గించేదిగా ఉండాలి. ఆ సంఘటన అత్యంత భయక ౦5 మై, అతని విచక్షణా కిని ఆమూలా[గంగా నాశనం చేయాలి. పూర్వాపర మీమాంసలనూ, ఇహపరాలోచనలనూ అంతం చేయదగి ఉండాలి. గత చర్నితిను విస్మ రింప జేయాలి, వాస్రవానికి అకణ్లి అంధుణ్ణి చెయాలి. పిచ్చి ఎక్కించాలి, నూనవత్వాన్ని సంపూర్ణంగా హరించి, అరజణ్ఞి కేవలం ఒక కుద పశు వుగా మార్చివేయాలి, అప్పుడు.... అప్పుడు తన సంక ల్పసిది....” అను కున్నాడు వీరం్యదపా తుడు. టగ్రాని, అట్టి భయంకర సన్ని చేశ మేది ఖ్‌ తన్ను తాను [పశ్నించుకున్నాడు. ఒక్కా క్షంహాగి “ఆ అదే..." అంటూ సమాధానం చిష్పుకున్నాడు,

65

మహారాజు స్వయంగా తన నుందిరానికి వచ్చి, కుహారుం యువరాజ పట్టాభిషేకానికి ఆమోదించమని అవిగిగప్పటి నుండీ మహామంతి హృదయంతో ఆందోళన అధికమెంది. అందకు ముందువరకూ ఆ ఉద్దే శమే లేని మహారాజు. ఆ వివంగా కోరటానకీ వెనుకనున్న రాజదంపతుల పునస్సమాగమ దృశ్యం మహామంతికి కళ్ళకు కట్రినట్లు నాకె త్యా= రించింది. అందు విశిష్త పాత వహంచిన ఏరంథదుది మూర్తి మహా

మర్మతికీ గోచరమెంది. టవును. ఆ నాడు చువారాజును [రాతి రూపలగా హత్య చేయ టానికి అన్నపూర్ణా చవిని (పరపించి, జ ఎవంతాన అంగీకరింప జేసింది

శీ ఆఅ ప్పా జీ పరోక్షంగా. ఇతడెః కాని ఆ నాడు విధి అతనికి | పతిచూలించింది. ఆ నాటినుండీ అతనితో ద్వేషజ్వాలలు భిగభగా నుండిపోతూ ఉండి ఉండాలి. తన [కోధాన్ని సాధించుకోటానికే విజయనగరం వచ్చి ఉంటాడు. గజపతి సా మాజ్యాన్ని సర్వనాశనం గావించి, ఆ౨[ధసాామాజ్యంలో కలి'పెసి గజ సతి సార్వభౌవుత్వాన్న్న్‌ సతి వీరకాయ సామెతకు తీసుకొని వచ్చిన కృష్ట రాయల పైన పగ సాధంచుకోటానికే పనిగట్టుకొని వచ్చిన వీరెందుకకి రాజు పెననే కొకుండా, తన "పెన కూడా వెర కారణం కావలసినంత ఉంది. తన్ను సర్వనాళనం చేస్తేనే గాని, విజయనగరాన్ని నేలమట్రంచేసి, గజపతిని మళ్ళీ నార్వ్యభౌముణ్ణి చేపే అవకాశం వీరెందుడిక లథధించపెదు. వీరెందుడు సాధారణ వ్యిక్త్‌ కాదు. అసాధారణుదే గాక అసాధ్యుడు; మెత్తని పులి. వీరేందుడి హృదయాన్ని మహామం[తి దాదొప్ప అవగాహన చేసు కున్నాడు వెంటనే యువరాజ పట్టాభిషేకం విషయంలో కూడా వీరేం్మదుడి విశిష్ట పాతను ఊహించుకో గలిగాము, దుర్మార్గుడి నిశిత వీక్షణం పరిపూర్ణ కటాక్ష రూపంలో ఎవరి మీద (పసరిస్తుందో వారి చావు మూడినస్లే చెప్తుంది రాజకీయ శాస్త్రం, మహా మం | తికి వెంటనే అనుమానఠ జీసింది. పీరేందదుని వల్ల యువరాజుకు కీడు శంకించాడు. ఆ ఊహ ఆయన మనోవథంలో మెరసిన తక్షణం తన సీలిరంగు కాశ్వీర పచ్చడాన్ని కప్పుకొని హయారూఢుడై, షహారాణీ అన్న పూర్ణాదేవి అంతఃప్పరానికి అనతి కాలంలోనే చేఒకున్నాదము. అల్లంత దూరాన హయాన్ని వరోహించి మెల్లిగా అపుగుతో అముగు వేస్తూ మంది5౦ వెపు పరోగమించాడు దహామంధి _ రిస [పడేశాలను తన మ్‌ నిశిత వీకణలతో పరిశీలిస్తూ. ల్‌ రా రెండవయామం పూర్తయింది, అన్నపూర్ణా డివి అంళఈఃపురం [ప్రశాంతంగా ఉంది. ఆ సమయంలో ఒక ముసుగువ్యక్తి మెల్ల మెల్లగా అకుగుతలో అడుగు స్తూ [పతి లతానికుంజం చాటునా నకు్కుతూ తి టుల అలికిం అయిసష్టుదు తాను రూడా ఒక శిలా నిర్మిత వ్మిగహం

లాగా భంగిమను ఇస్తూ, అంళఃజృరాన్ని సమీపించాడు. రక్షక భటులు సింహద్వారాన్ని అ సమ తతో కాపలా కౌస్తుండటంవల్ల,మందిర [ప వెళానిక గవాజెధిరోహణ కన్నా గత్యంతరం కనిపించ లేదతినికి. మెల్లగా భవ నిపు వెనుక వైపుకు చరి అక్కడ ఉన్న ఒక తరువు నధిరోహించి, శాఖాాగాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని అంతఃపురంలోకి దుమికాడు ఛెంగున, ఎదురుగా ఉన్న హంసతూలికా తల్చం మీద మహారాణి అన్నపూర్ణాదేవి మెమరచి నిదపోతున్నది,. ఆమె కస ౦తఈ దూరాన బాలుడు ఆంధ నా మాష్య భావ సా మౌట్లు నిళ్చింంిగా న్మిదపోతున్నాదు, (య [పక్కనున్న వేరాక భాగంలో మహారాజు గాఢన్మిదలో మునిగి ఉన్నాడు.

ఆ శంరం ఓక్‌ గర్క సంభాన్నే చాటు చేసుకుంటూ, [క్రమంగా రాజకుమారుడి శయ్యను సమిపించసొగింది,

ఆ రెళ్ళ పసివొలుడు రాకుమారుడు. పేరు తిరుమలరాయలు.

రాయలవారికి శ్రీవై ష్తవం పసచ్చుకున్నస్పటి నుంచీ తిరుపతి వెంక "ఓశ్వరుల యందు అత్యంత భక్‌. ఆయన అంతఃపురంలో తిపమల శద్దానికున్నంత విలువ దేనికీ లేదు. ఆయన పెద్ద హాతుదు సరుకాడా తిరుములదేచ, కనీసం సంవత్సరాని కొకసాంనా తన భార్యలతో కలిసి తిరునులకు చళ్ళ, ఏమ కొండలమీద అధిష్టించి ఉన్న (శ్రీ వెంక శేశ్వర స్వామిని దర్శించి వస్తుంటాడు రాయలు.

పున్నామ నరకం ను౦డి ఉద్దరించగల పతులు లేని మహారాజు దాదాపు ఏడు సంవత్సరాల [కితం వేంక పేశ్యరునికి [బహ్కోల్సవం మహా వె భివ౦ంగా జరిపించాడు సుప్యుత (పా_్య్యర్థం. దాని ఫలితంగా నేకావొచ్చు [బహ్మోత్సవం జరిగిన ర0డు మూడు నెలల్లో అన్నపూర్ణాదేవి గర్భ ధారణ చేసింది, మహారాజు సంకోషానికి అవధిలీదు. వంళోడాంలకుడు ఉద్భృఏించిబోతున్నాడ ౫ సంతోషంతో _. మహారాజు విసరీతంగ్‌ దాన ధర్మాలూ పూజా పున నా్యా=రాలూ చేశాడు. [బాహ్యాణులకు అ్మగహారాలు దానం చేళాడు. ప్యుతుడు ప్రటకముందు చేసిన దానాలే ఇలా ఉన్నప్పుడు, ప్త్యతుదు హద్రన తరువాత చేసే దాస ఫర్యాల విషయం జస్కాల్చిన పనే లదు. నపమాసాలు నింవిన తిమవాత, అన్నపూర్ణావి నార్వభెవులత్‌ణ

18 అప్పా జీ లక్షీతుడై న ప్వుతుణ్లీ [పసవించి౦ది, అ బిడ్డను చూచి మహారాజు మురిసి పోయాడు. బారసాల పీటలమీద తిరుమల గిరిపెన వేంచేసే ఉన్న (శ్రీ వేంక పేశ్వరస్వామిని స్మరించి, పొత్తిళ్ళలో ఉన్న పసిపాొపకు “తిర మలరాయ"”లని "పేరు పెట్టాడు మహారాజు, అందువల్ల నే మహా రాజుకు తిరుములరాయలను చూస్తుంటే తిరుపతి వేంకటేశ్వరుడు జ్ఞాపకం వొస్తుంటాడు.

తిరుపులుడు ఈనాడు ఆరండ్ల బాలుడు. గుక్ష పత్ష చందుడిలా దిన దిన (పవర్థమానమౌతున్నాశు, అందంలో తల్లి పోలికలు, అవయవ నిర్మాణంలో తండి ఛాయలు, మేఢస్సుళో తాత అప్పాజీ పోలికలు _- ఆ బాలుడలో విచ్శిత సమ్మేళనాన్ని సొందాయి. ఆందుకే ఆ ముగ్గురికీ యువరాజంపే పంచ్శపాణాలు, అనాడు యువరాజు హాంసతూలికా తల్పం మీద్‌ హాయిగా న్నిదపోతున్నాడు. ఛాయా మాతింగా దృగ్గోచర మౌతున్న ఆ శరీరం యువరాజు తల్పాన్ని సమీపించి ఒక్కా క్షణం నిశ్శద్వంగా నిలిచిపోయింది. ఇంతలో ఆ ఛాయ కుడి చేయి సజున పెకి లేచింది, ఆ హసాాగ౦లో తళ-_తళ 'మెరిసిపో తున్నది ఒక భఛురిక. కల నాగు వాడి తేరిన కోరలాగా. ఆ ఛురికను [కిందికి దించటానికి ఆ ఛాయ విపరీతంగా [పయడ్నం చేస్తున్నది. కాని, ఏదో ఒక మమకారం పెకి లేచిన హసాన్ని పెనే గాలిలో బంధించి వేసింది.

“శక హత్య మహాపతకంొ అని ఎవరో ఆ ఛాయను బెదిరించినట్ల యింది. శిశుహత్య మహపసపతకం అయితే కావొచ్చు కాని, (భూణహత్యిలే పరిపాటి అయిన రాజ పంశీయులలో శికుహత్యలు పాతకం కావటాని వీల్లేదని స పెట్టుకుంది. ఛాయ. ఈ నూటు మరీంత బలాన్ని చేకూర్చు కున్నదా బా స్తం, ఒక్కక్షణం ఒక్కలిప్తలో ఆ ఛాయ ఎపమ చేయి చాలుడి నోట్‌ని గట్టిగా నొక్కేసింది. అదే క్షణఎలో కుడిచేతలొని ఛురిక విపరీతమైన వేగంతో బాలుడి శరీరంలోకి చొచ్చుకొనిపోయింది, ఆంధ్ర నాామాజ్య భావి నొలమాట్టు అ _సమించాడు, ఇంతలో అలికిదయింది, అంతఃప్పర [పాంగణ 9లో. ఆ ఛాయ కణవమాతంలో కనుమరుగ పునో రాణి శయనించి ఉన్న హంసతూలికా తల్పం (పకగ్థాకు తప్పుకొని

అప్పాజీ 11/ మంచపు నీడలో కలిసిపోయింది, ఇంతలో మలో వ్య అకుగురో అముగస చేసుకుంటూ క్‌ష్బు కున్న సీల్రి బుచ్చుడాన్ని సరిచేసుదముంటూ (సజశించాడు, అతడు అ మహాత్య తిమ్మరుసు. వీరేం దువ మీవ ఆయనకు కలిగన అనుమాన భానవ పలంపర్‌ నుండి తన్ను తాను నివ్పుకి చేసుకోవటం కోసం స్వయంగా పచ్చాడు. ఏ ం ్‌ో ద్ద వ క అణ్న్బపూరాదవి వుందిరానికి మహాన.౦,రి. అఆ వువూతో (ఎఆనిస్తూనే [ లిం . ్‌ కన్‌ జాని అంతఈఃపుత. బరిస్టి3ని కలయజూచాదు. అంతా (వళశాంతంగానే ఉస్నం క ల ల దుకు ఆయన స్టిమి న్హాదు, అయిన్నా ఒక్కసారి రాఎపష్యశుణి చూసేనే [0 యూ . శ లత అబల గాని ఆయన హ్యృావయం శంకా రిపాితం కాదు. ఆయన మెలగా రావ మేట. కునూరుచు న్నిదిసున్న తిల్చం౦ం వదకు బయలుడెరాలు, నమో ౧ సరిగ్గా మహాపం్యర రాజకుమారుత తల్పం చేరసరకి మెమళశచి ఫీ కాకా ధన య న సూ ఫ్‌ ర ల క ర! ( రూర్చుంది, ఎపరో ఈన కుహారువ లల్పానికి సమీపంగా సుంచొని పరి శీలిస్తుంచటం గమనించి *ఎవరది?ో అని బిగరగా [పశ్నించి తల్బం దిగింది _అణావి ళం మహారాణీ. మహామం తంత ఎివావ పరిస్థితి తారుమూల3 ౦ది. ఆయన మహత్తర 'మేధాసంప శ్రి ఆయనకు ఆ క్షణాన అక్కరకు రాలేదు, సశుహత్య జరి గిన విషయానికే విచలితుడైన మహామం్యతి హతుడి [పక్కన వేళ కాని మనా వేళ అర్ధరా తాన. అందులో మహారాణుల అంతఃపురంలో ఒంటరిగా ఉండటం ఎంత అసహ్యాకర పరిస్థితితో ఆయనకు లలుసు. తన్ను తాను సమర్హించుకునే మార్షం ఆయన ఊహాపథాసికి అందలేదు, మహారాణి చేదివ్వెతో కుమారుడి తల్పాన్ని సమీపించి |సక్కనే నిలబడి ఉన్న మహామం (తిని చూచి *మీరా?” అని అడిగింది మహామం్యికి ఐం చెప్పాలో పాలు పోలేదు. తల వొంచుకుని ళన నేసమ్మా;” అని మ్మాతం అసగలిగాడు, 15)

110 అప్పాజీ

“ఈ అసమయంలో వచ్చారేం, అప్పాజీ?” అంది మహారాణి, మహా మంతి ముఖపరిశీలస చేసూ,

పసుహామంశతి సమాధానంగా మౌనం వహించాడు. కాని, అతని హృదయం వహోజ, లంగా దహించుకుపోతోంది. ఆ విషాదవార్తను మహారాణికి పి విధంగా అందించాలో, తత్పలిత౦గా ఉద్భవించే సన్ని వేళాన్నుండి తన్ను తాసు ఎలా రక్షించుకోవాలో రూడె మహానుం తికి అంతు చిక్క టంలేదు అయినా, తన మీద దోషారోపణ చెయ్యగల వాశవరున్నారులే ఆనే అహం౦ంభావమే మహామం౦తికి ఆ క్షణ౦లో రక్షగా తోచింది. ఎవరు ఏమనుకున్నా అతని కిబ్బంది లేదు. అవంనికి కావాల్సింది రాయలావ్వార్త నమ్మకుండా ఉ( డటమే. అలాంటి దుర్హటన ఈ జన్మానికక జరుగదని మహాషుంకి విశ్వాసం. ఇ"వ్రుడు వహావమ6ల(3 పరిస్టితి నిజానికీ చాలా విషమంగా ఉంది. ఆయన తన నిర్దోషిత్వాన్ని బుజువు చసు కోటానికి పరిస్టితుల బలాన్ని కాకుండా రాజుకు అశని మీద ఉన్న విపరీత మెన విశ్వానాన్నే ఆధారంగా వినియోగించుకోవాలి. ఇలాంటి ఊహలతో మహామయ్యతి వనస్సు క్షణక్షణానికీ వేడక్కి పోతున్నది.

ఇంతలో మహారాణి శయ్య పెన న్నిదిస్తున్న భావి నసా్యమాట్టును ఒకిసారి చూచింది. బాలుడి శరీరం రక్తసిక్తంగా ఉంది. కెవ్వున కేకేసి *ఇ దేమిటి, మహామం తీ?” అంది.

“న్స్‌ కుమ్లూరుడ్తు నిహతుడయినాడమ్మా।;” అన్నాడు మహామంతి_ తన సహజ గాంథీర్యంతో.

ఆ మాట విన్న మహారాణి తఉణ కాలంలో ళోకమూర్తిగా మారి పోయి౭ది. *నాయనా, €ిరువమలా[ఫొ అంటూ పెద్ద పెట్టున శోకిస్తూ కునూరుకె శరీరం మీద తూలిపోయింది. అమె రోదన ధ్వనికి అంతఃపహర భటులూ, పరిచొరికలూ పరుగిత్తుకుంటూ వొచ్చారు. వారిలో వీరేందుడూ ఉన్నాడు. ఆ విషాద సన్నివేశాన్ని చూచి, రక్షకు కు ఏం చేయాలో పాలుపోలేదు, యువరాజు అ_స్టమయానికి విచారించటం కన్నా. అదీ కొక, ఎదురుగా ఆ సమయంలో తిమ్మరుసు మహామం[కిని అక్కడ చూ. ౬౧ వావందిరికీ ఆశ్ఞర్యా?్న 55క, ఇయాన్ని కూడా కలిగించింది,

అప్పాజీ 110 ఏరేంద్రుకు నిహతుశయిన బాలుడి వంక పరిశీలనా దృషితో చూచి, ఎదురుగా ఉన్న మహామంత్రి వంక తీక్షణంగా చూస్తూ “*ఇది మీరు చేసిన ఘన కార్యమేనన్నమాట....?” అన్నాడు సాభిపాయంగా.

అప్పాజీవారు వీరేం(దుకి వంక చూచి ఛీత్క్యరించాడు. ఆ ఛీక్కా రం, ఈ పని చేసింది నువ్వేలే నీ అంతు చూసాలే అన్నట్టు ౦ది. వీరందు డదిరిపోయాడు,. అయినా, రోటిలో తల దూర్చి _ రోకటి పోటుకు వెరిస తల చితికిపోవటం తప్ప మరొకటి జరగదనుకున్నాడు.

ఆ సమయానికి అంతఃపురంలో [పజ్వలించిన కల్లోలానికి మేల్కొని మహారాజు శయ్య వీడి వొచ్చి అక్కడ చేరిన వారందరినీ చూచి అశ్చర్యపోయాడు, *ఏం జరిగింది. వీరం దా అని [పళ్నించాడు మహారాజు. రాజు అప్పాజీ వారిని చూడలేదు,

వీరెందుడు విపరీతమైన దుఃఖాన్ని దిగ మింగుతున్నట్లుగా అన్నాడు; అబ్షం'కేము౦ది, మహారాజా! సర్వనాశన మైంది. రాజకుమారునకు శ తాయుర్ధాయం పూర్తయింది

మహారాజు ఈ మాట నమ్మలేక పోయాడు, ఒక్కసారి. సుతుడి శయ్య వంక చూళాడు. దాలుడి దుస్తులన్నీ రక్తసిక్తంగా ఉన్నాయి. భార్య అన్నపూరాదేవి సహతపిి పడిపోయి ఉంది. తలం | పక_నే అప్పటీ వారున్నారు, ప్పాజీపారిని చూడటంతో పే ప్ప జ్‌ 7 అంటూ మహామం[ తిని కావిలించుకొని భోరున ఏడ్చాడు మహారాజు. మహామం(తికి రాయలవారిని ఏ విధంగా ఓదార్చాలో ఇ౭లీలేదు,. ఆయన మనసు, వీరేందపా తుణీ ఎసుదు భస్మం జేదామా అని ఆరాట పడుతున్నది. న్‌ కము ఖ్‌ శ్రీ ౧

“అప్పాజీః చూళారాా ఈ ఘోరం! మీ మనుమడు ఇక మీకు లెడు, అప్పాజీః” అంటూ మహారాజు తిన దృష్పిని దాలుపవై పు మళ్ళించి ఆ భయంకర దృాశ్యాన్ని చూచి _- దీనా3 దీనంగా *ోనాయనా. శత మాసములైనా నింతక ముందే నీకు శ తయుర్దాయం పూ ర్తయింగా? సకల సామంత దండనాధుల సమవొన, నిన్ను రేపు సింహాసనం మీద కూ ర్చుండి బెట్ట న్‌ స్వహస్తాలఠో , నసనరల్న ఖ ఎప మైన

12() అప్పా జీ కీిరీటంకో అలంకరిద్దామను కున్నానే। ఇంతతో నే_నేను సొర్వభౌముడుగా ఉండగానే- నీకు వల్లకాటి స్నామాజ్య పట్టాఫిపషేకం చెయ్యాల్సి వచ్చిందా, తండ్రీ” అని వింపిస్తూ, “అప్పాజీ” ఇంక ఘోలరం జరుపతుందని కలలో కూడా ఊహించారా, అప్పాజీ; చూదండి, నా పసిపాపను, రేపు మీరు ఏ పసిపాపను సింహాననం ఎక్కి సానని మాట యిచ్శారో, ఆ పసి పాప దౌర్భాగ్య పరిస్టికిని చూదంద్కొ అన్నాడు మహారాజు.

“రాయా: ఇది అనుకోని హత్య కాదు. అన్నాడు నమహామం తి పీరేయదుని వంక చూసూ,

“అవును. స్వాములు సంకల్చ్పసిద్దులు. ఈ హత్య ఇసింది మీరు. పీరేందదుని దోషారోవణా పూర్వక సింహాని పస భిపన నుంతటా (గలి ధ్వనించింది. ఆ మాట వొచ్చిన తీరుకు సుహదుం్యం కూడా క్షణమ్మాతం విచలితుడై నాదు. రాయలవారి! రోషం పచ్చింది. *పీళరదా | వారెవరో కలి సే అంటున్నావా? వారు అప్పాజ్‌ొ అన్నాడు వహారాజు అంత థశోకంలో వాడా.

అమునా, వీశేయ్యదుదు చలించరేద. *ఆపునప, మవారాణా।ః అప్పాజీవారు కాబసప్ట-ఇంతఈన న్మి ఇంత సునాయసంగా జయగిలిగా రు. సుహామం లి ఇంత అరరా తాన అన్నపూర్లా 2వి జండకరునల్తా సిక్‌ రావాల్సిన అపసక ముందీ? హ తువైన బాలు ని [ప్రక న, వు సపజియంలో నిల్చు౦ డాల్చిన ఆఅడసఏయుము6ది ? మహామంతి రాజరు సార న హాల్యు చేస్తుండగా నుహారా ణీ స్వయంగా చూచింది, అవగంది, చ.హరాజాఃి అన్నాడు.

పరంగదుడి మాటలకు మహామంతి స్టాణువై పోయాడు. మహారాజు విచలితుడై నాడు, అప్పుడె "సిదడేరి స్పృహలోకి వొచ్చిన 'డవిని చూచి టవమహార్రాణీ। అప్పాజీవారు హత్య కస్తుంపే, నీవు స్వయంగా చూచావని చెప్తున్నాడు పీరేందుడు. ఇది నిజం కాదని చెప్పు, ఇది అసత్యం అని చెప్టు, దేప్‌! ఇదే నిజమైళే-పొంగిపొరలే తుంగభదా తరంగా లతో ఈ విజయనగరచేు సరనాశనం ఆవుకుంది, కడా గోదావరి వహ [పవా హముల వెబ్లవలో ఆంధడేశమే అంతరిస్తుంది. చన్ను, దేపీః అది న్‌జం కాదని చె హో అన్నాడు మహరాణా,

ఆ స్చొ ణీ 121

జచెప్పు, మహారాణీ; చూచిన విషయం చెప్పటానికీ సంకోచం ఎందువాో వీరెం్యదుడు విచిత దృషులతో ముహారాణీని మంతబద్దను చేషపెశాడు. మహారాణి శోఠభారంతో మాటాడబేకపోయింది.,

వీరే్యదుడు మహారాణికి ధైర్యం చెప్పాకు. “చూసిన నిజాన్ని బయట పెట్రటాన్‌క్‌ సం దేహిసా వెందుకు, మహారాణీ? అతడు ఘటనా ఘటన సమర్భడే కావచ్చు. కొని మహారాజు ఉన్నాడు-భయంలేదు, చెప్పు, మహారాణీ

జచెవ్పు, డేవిః విషయాన్ని ఉన్నట్టు చెప్ప; సం దేహించకు, అప్పాజీవారు హంతకుడంటున్నాడు పరం దుడు" అన్నాడు మహారాజు.

వ [పశ్నకు సమాధానంగా రాణి తల ఊపి ఇక అకాడ నిబువలేక వెళ్ళిపోయింది. షుహరాజుకు మతి చలించింది. శోక (పవా హాం ఉప్పొంగి గట్లు | తెంచుకొని వెల్లువగా (పవహించింది. అవయవ పటుత్వం అంతరంచింది. ఆయనకు రండందాల దుఃఖం, కుమారుడు హత్య చేయబిడ్డాడే అన్న దుఃఖం కన్నా, ఆ హత్య చేసింది అప్పాజీవారె అన్న జావ అధికంగా ఉంది.

రాయలు కళ్ళవెంట బొటాబొటా కన్నీరు కారుస్తూ *అప్పాజీ। నామమా్య ఈ నార్వభౌముచనై న నా వెనుక ఉండి సర్వ సాచూజ్యాన్నీ మి7 ఎకచ్చ తాధిపత్య౦గా పరిపాలించారే। ఎనభై వర్షాలు నిండిన తరు దాత మికు రాజ్యాశ కలిగిందా? ఆ మాట ఛాయామా తంగా కలి, మిమ్మల్నే సింహాసనం మీద అధిషిం౦పజే సేవాన్నేః నేనే [పతిబంధకం కౌనఫస్వును మీకు నొ కుమూరుడా _ నా పసిపాపడా, [పతిబం వక 0? పు[త కోక జనిత దవానల కీలలచే నా హృదయాన్ని దగ్రం గావించేకన్నా, నిన్నే అంత౦ కౌవిస్తే, మీ అనీష్షం సిదించేద, అప్పాజీ?” అని విలపిసున్న రాయలను చూచి నమహామంతి కాడా కలర చెందాడు. న్న

ఎవరు ఏమనుకొన్నా, ఈన రాయలు తన్ను విశ్వసిసాడనీ, [దోహు లను కణంలో అణప వెయ్యవచ్చనీ మహామంతి ఆశించాడు. కాని, అందుకు వ్యతిరేకంగా మహారాజే తన్ను శంకించటానికి పారంభించెసరికి నుహామందతికి తన మీద తనకే విరక్తి కలిగింది, తనకు అత్మీయుడైన

1290 అ పొ జీ మహారాజు_ తన స్వంత చేతుల మీదుగా పెరిగిన మహారాజు. తన శిక్షణలో పరిపూర్ణ త్వాన్ని పొందిన మహారాజే తన్ను శంకిక్తే, |పపంచంలో తన్ను ఇంకెవరు శంకించగు? ఏ అర్భతుడ్న్‌ సుస్టిరం పయటానికి తాను చేయ రాని ఘోర వాపాలు, అమానుషమైన కృిత్యాలు, భయంకరమైన నిగూఢ హత్యలు అనంతంగా ౦౦డవకంటికి తెలియకుండా చేయించాడో ___ఆ అర్భకుడు ఈ నాడు మహారాజై స్వాశయాన్నే శంకించనాగాడు. ఇంకేం కావాలి?....

మహిమంతి మనసు విరిగిపోయింది. తన రాయలు తన్ననుమా నించిన తరువాత తనకు జీవితమే న్యర్థమనుకున్నాడు. కొను, కాదనలేదు మహామంలి. మహామంథతి మౌనాన్ని దోషాంగీకారం (కింద నిర్వచిం చాడు వీరేం దుడు,

మహారాజు మహామం౦ (తి వెపు తిరిగి “మీరేం చెపారు, మహా మంతీ? ౬ న్నాడు.

మహామం (తి మాట్లాడ లేదు,

ఆయన చెప్పేందుకేముంది, మహారాజా? | పాడ్వి వాకు కు క్‌బు రంపి న్యాయసభ అత్యవసర సమా పేళాన్ని జర్పాటు చేయండి, సావ్యాధా రాలతో సహా నేరాన్ని బుజువు చెయ్యటానికి నేను సిద్దంగా ఉన్నాను" అన్నాడు వీరం[దుడు.

ఒకసారి మహామంటతి వంక పరిశీలనగా చూశాడు మహారాజు, మహామంతత్రిలో ఏ విధమైన చలనం కన్నించటం లేదు. ఏ విధమైన భావం స్ఫురించటం లేదు. చుటూ ఉన్న పరిజనం వంక చూచాడు, అందరూ శీతావహులై మహామంత్రి వె పే కన్నార్పకుండా చూస్తున్నారు, ఒక్కసారి విగతజీవుదై _ ర ్రకసిషృ డఉహంతో విగతజీవుడై _ పడి ఉన్న కుమారుడ వంక చూచాడు,

రన [పతిరూపం నిర్హవ౦గా పదివుంది పస రపాతం౦గా, (పాణొలు పోయినా, కుమారు ౩ దేహం సజీవంగానే వున్న ట్లనిపించింది మహారాజుకు జనాన్నా[ొ అని పిలచినట్లు వినిపించింది. బాబూః” అంటూ మహారాజు కుమారుడి డజహం మీద పడి వెక్కి వెక్కి. ఏడ్చాడు పసిపాప

లాగా. దొలుడి శరీరం మీద తలపెట్టి ఏడుస్తున్న మహారాజుకు, తన తలకు ఎదో తగిలినట్లయింది. ఆశ్ళృపూరిత నయనాలళో దాన్ని -పరికిం చాడు, మహారాజుకు పిచ్చెక్కినట యింది. అడి నవరత్న ఖనిత మెన ఛురిక. ౯ ణి

ఆ భురికను తానే చేయించాడు. స్వయంగా. ఈనాడు యువరాజు గుండెలలో దిగబడి వుంది. అమూల్యమైన మరకత, గోమేధిక, పుష్య రాగాది నవరత్నాలను ఆ భురిక పిడిలో పొదిగించి. తానే తన స్వహసా లలో తానువిజయనగర సింహాననాశీనుడై నాడు, తన రాజరికౌనికి కారణభూతు 3న మహామంటతి అప్పాజీ వుకి బహూకరించాడు. ఆనాటి నుండీ ఈనాటి వరా అప్పాజీవారు దాన్ని "కేవలం అలంకారార్థంగానే అప్పుడప్పుడు వాఎతుండేవారు, ఈ నాటి వరరూ ఆ ఛురిక రక్తసిక్తం కాలేదు, కాని, ఈనాడు చూవకాడని సానంలో దాన్ని చూసినందుకు మహారాజు మనస్సు క్షోభించిపోయింది. వెంటనే ఆ భరికను తన చేలో క ప్పి వేశాడు దయముహు రాజు. మహారాజు మనస్సుకో పెను తుఫాను రేగింది. ప్మతనష ఎని తోన్మాదం కణపేణానికీ పెచ్చు పెరిగి పోతున్నది. మహరాజు తన మన స్ఫును అదుపులో పెట్టుకోవాలని విపరీతంగా _సయత్నం చేస్తున్నాడు. కాసి, నొాధ్యం కావటం లేదు. మహారాజు అప్పాజీవారి వంక దీనంగా చూళాదు,

“అప్పాజీ। కర్రకఠోరమైన_ హృదయ విదారక మైన ఈ నగ్న సత్యాన్ని నమ్మకు౨డా ఉండాలని అన్నివిధాలా (పయత్నిస్తున్నాను,

కప్పట్టినస్పటినుండి పొర పొచ్చాలు లేకుండా తవమరూ, నేనూ ఒక టని తలచి సంభావించాను ,

జఅన్ని 'వేళల్లోనూ, అష్టకష్టాలోనూ తమ నీడలో తల దాచు

“ఎవిమలంగా మీకు శుుళూష చేసి, అఖిల శసాంస్త విద్యలను అభ్యసించాను.

“౪మణిషుయం జన రత్న మాణిక్యమకుటం దాల్చి కూడా తమ అజ్టకు ఎన్నడూ ఎదురాడ లేదు,

[22 4 అ స్పా జీ

“నా అభ్యుదయమంతా మీ దే అని తలచాను కాని, మీ తల పెరు గను. ఎరిగి ఉంటి, ఈ ఆతధసా మాజ్య సర్వస్వాన్ని మహా సంతో షంతో తమకు ధారవోసి, తరుక్కుపోతున్న ఈ మహా బాధాకరమైన కచుప్తకోఠరరకు గురి కాకుండా భార్యాసుతులతో ఏ అరణ్యం మధ్యనో హాయిగా జీవితాంతం వరకు గడిపేవాణ్ణీ ....”

మహారాజు మాటలు మహామం తికి కర్తశూలాయమానంగా ఉన్నాయి, "ఎంటు చివుకు మూసుకున్నాడు మహామం( తి, అ కఠోర వాక్కులు వినలేక నఖళఖ పర్యంఠఈం దహించుకు పోతున్నట్లుంది మహా మం తికి,

ఉసహారాజాః విచారి?చి, శికించదగిన మహా నేరాన్ని మా మీద అరోపించారు. విచారించుః శిషించు; అంతే కాని, అసవసరంగా మా హృదయాన్ని బాధ పెటకు,% అన్నాడు మహామం (తి, పషుహావమం౦ంతి వచ నొలలో వీరం[దుడికి పట్టు దొరికింది.

“మంచి చక్కని ఊహా. మహారాజా: ఈ విచారణ వెంటనే జరి పించండి. విచాంంచి శిక్ష విధించంం. అమ్వుకుగాని పత పరణ సంజ నిక బాధా చాధతమగు మీ హృదయానికి శాంతి లభించదు. అప్పుడు గాని అకాలమృత్యువు కాహుతి అయిన మీ కుమారుడి ఆత్మకు శాంతి లభించదు.” అన్నాడు పరం దప్యాతుడు _- మహారాజుకు కర్ధవ్య బోధ చేసూ.

మహారాజు ఒక్క క్షణం ఆలోచించాడు. వెంటనే ౮ తికి రా(తే చేయమని జ్జ ఇచ్చాడు. పిరందుడు సంతుష్ష హృదయంతో కార్య నిర్వహణకు వెళ్ళిపోయాడు,

మరి కొన్ని కణాలు గడిచాయి. మహారాజు కనుసన్నలలో పరి జనులంతా నిష్క9మించారు. అక్కడ సజీవంగా మిగిలి ఉన్నది ఇద్ద రః ఒక రు మహారాజు, 30డవవారు వముహామం తి.

మహారాజు కుమారుడికి శయ్యువదను౦త లేచి; మెల్లగా అడుగులో అడుగు వేసుకుంటూ దుఖాన శోకపూరి! గాంభీర్యం ఉట్టిపడుతుంగగా

అప్పా జీ కీలగ్ర మహామంతతిని సమీపించాడు. ఆతడి చేతిలో ఉన్న - ఎ్మరని డొగులతో మలిన మైనా తళత ళా మెరిసిపోతున్న ఛురిక *దాహం౦ం। దాహం: అంటున్నట్లుంది.

రాజు మరి దగ౫కు వెళ్ళి ఉఅప్పాజీః; రఈ8 భురిక మీది...” అంటూ ఆండు బతులతోనూ ఛభురికను పుహమం[తి కళ్ళకు చూపించి, తన దక్షిణ హస్తంతో ఆ భు$ను గవాతకం గుండా ఉద్యానవనం౦ంలోకి విసిరి వేశాదు,

ఆ ఛురిక తనది కావటం మహామం తికి ఆశ్చర్యం కలిగెంచ లేదు. ఇలాటి స్వల్చ విషయాలు మహామం తికి అ పధానాలు. అతనికీ సమస్యలో (పధొనమైనది రాయలే తన్ను అనుమానించాడే అని. అంతే!

నూొనంగా తల వంచుకున్న అప్పాజీవారిని చూచి ౪ అప్పాజీః కొద్ది కాలంలో మిమ్మల్ని విచారించటానికి స్య్యాయమూర్తులు సమావేశమౌతారు, ఒకవేళ మీరే ఈ నేరాన్ని నిజంగా చేసిఉన్నా, నిష్టోషినని నిరూపించుకోండి, మీరు నా కుమారుణ్ణి హత్య చేళారనే విషయాన్ని మీ అపూర్వ మేధాశ క్తితో నన్ను విశ్వసించకుండా చేయండి, నేను మిమ్మల్ని బహిరంగంగా విచా రించలేను. మీర్డుదోషం చేసినా దోషి అని నమ్మి శిక్షించలేను. అప్పాజీ! నన్ను క్షమించండి...” అంటూ మహారాజు ర0డు కన్నీటి బొట్లు రాల్మి గంబ (మోగించాడు, వెంటనే అంతఃపుర రక్షక భటులు (పవేశించారు. కనిందితుణ్ణ తీసుకు వెళ్ళండి.” అంటూ మహారాజు వెళ్ళిపోయాడు.

8 రౌతికి రా్యతే రాజకుమారుని హత్యావ్నార్త పరిజనుల ద్వారా అంతఃపురం దాటి విజయనగర మహాపట్రణా న్నీ గగ్గోలె త్తించింది. దాని కన్నా హంతకుడిగా మహామంఠతి అప్పాజీవారు అనుమానింప బడ్డాంన్న వార్త దావాసలంలాగా పట్టణ౦రో ని మారుిమూలలకు వ్యాపించింది.

మహామంతతిని సమీపించాడు. ఆతడి చేతిలో ఉన్న - ఎ్మరని డొగులతో మలిన మైనా తళత ళా మెరిసిపోతున్న ఛురిక *దాహం౦ం। దాహం: అంటున్నట్లుంది.

రాజు మరి దగ౫కు వెళ్ళి ఉఅప్పాజీః; రఈ8 భురిక మీది...” అంటూ ఆండు బతులతోనూ ఛభురికను పుహమం[తి కళ్ళకు చూపించి, తన దక్షిణ హస్తంతో ఆ భు$ను గవాతకం గుండా ఉద్యానవనం౦ంలోకి విసిరి వేశాదు,

ఆ ఛురిక తనది కావటం మహామం తికి ఆశ్చర్యం కలిగెంచ లేదు. ఇలాటి స్వల్చ విషయాలు మహామం తికి అ పధానాలు. అతనికీ సమస్యలో (పధొనమైనది రాయలే తన్ను అనుమానించాడే అని. అంతే!

నూొనంగా తల వంచుకున్న అప్పాజీవారిని చూచి ౪ అప్పాజీః కొద్ది కాలంలో మిమ్మల్ని విచారించటానికి స్య్యాయమూర్తులు సమావేశమౌతారు, ఒకవేళ మీరే ఈ నేరాన్ని నిజంగా చేసిఉన్నా, నిష్టోషినని నిరూపించుకోండి, మీరు నా కుమారుణ్ణి హత్య చేళారనే విషయాన్ని మీ అపూర్వ మేధాశ క్తితో నన్ను విశ్వసించకుండా చేయండి, నేను మిమ్మల్ని బహిరంగంగా విచా రించలేను. మీర్డుదోషం చేసినా దోషి అని నమ్మి శిక్షించలేను. అప్పాజీ! నన్ను క్షమించండి...” అంటూ మహారాజు ర0డు కన్నీటి బొట్లు రాల్మి గంబ (మోగించాడు, వెంటనే అంతఃపుర రక్షక భటులు (పవేశించారు. కనిందితుణ్ణి తీసుకు వెళ్ళండి.” అంటూ మహారాజు వెళ్ళిపోయాడు.

8 రౌతికి రా్యతే రాజకుమారుని హత్యావ్నార్త పరిజనుల ద్వారా అంతఃపురం దాటి విజయనగర మహాపట్రణా న్నీ గగ్గోలె త్తించింది. దాని కన్నా హంతకుడిగా మహామంఠతి అప్పాజీవారు అనుమానింప బడ్డాంన్న వార్త దావాసలంలాగా పట్టణ౦రో ని మారుిమూలలకు వ్యాపించింది.

[పరే ట్ర స్పా జీ మాటుమజిగిని విజయనగరానికి ఈ కల్లోలంతో మూడవ యామంలోనే తెల్లవాఎనట్ల యింది. ఏ నోట వ్‌న్నా ఇదే మాట; సమహామంశతి తిమ్మరు సయ్యవారు రాఎకుమారుణ్లీ హత్యచేశారటొ నలుగురు చేరిన చోటల్లా కట్టుకథల నాధారంగా చేసుకొని వాద (4తివాదాలు జరుగుతున్నాయి. ఇంతలొ మహామం తి విచారణ వార్తను రాజోద్యోగులు ఎంత జ్యాగ త్తగా దాచిపెటాలని చూచినా ఆ నోట ఆ నోట | పజలందరికీ ₹లిసింది. గుంప్తలు గుంపులుగా బారులు న్యాయసభా (వొంగడానికి చేరుకున్నారు. రాజభటులు (వజావాపొనిని భవన (వాంగణం వద్దకు ర నివ్వకుండా, అల ౦3 దూరాన్నే ఆజృజేయటానికి అడ్గుకటగా నిలిచి విపరీతంగా [సయ త్నిస్యన్నారు. [పజల౦తా న్యాయ స్ధానానికి శి య్చే కాట వెంట అటూ. అటూ బారులు ఊరి ఆదుర్షాతో ఎదురుచూస్తున్నారు.

ఇంతలో గుడ్రపు దజక్క=ల చప్పుడు విన రావటంతో అంతా శబ్దం వీరం దుణ్గి చూడగానే (గజల్లో కోపం పెల్లువికీంది. వీరం దపా తుడూ, అనాం|ధుడూ, ఓ ధ్ర రాజవంశపువడూ అయినందువల్ల విజయనగిర పొరు లందరికి అకడం'పే అసహ్య పా. ఛిత్క్య_రింపుల మర్యు, 'కేకరింపల నడుమా వీరెందదుని అశ్వం న్యాయస్రాన (పాంగిణాన్ని ₹ేరింది.

అఆ తరువాత ఉన్నతాళ్వాన్ని అధిరోహించి, మహాదండ నాయకుడు పెమ్మసాని రామలింగనాయకుదు సభాభవనాన్ని చేరుకున్నాడు,

మరొక పది నిమిషాల తగ్వాత-వ హారాణీ అన్నపూర్ణా డేవి రథం [పజావాహిని మధ్యనుంచి సాగిపోయింది. అమె ముఖం నిర్చవంగా ఉంది,

ఆ వెంటనే [పాద్వివాకులు ఎముగురూ తమ మేలు జాతి అశ్వ రాజొాల మీద న్యాయస్థానాన్ని చేరుకున్నారు.

ఆ పెన ర20షడు ఉన్నతాళ్వాలు పూన్చిన స్వంత రథంతో మహా మంతి తిమ్య్మరుసయ్య ఇరువురు రకక భటులు చెరొక వార్శ్వానా నిలు చుందగా, (పజావాహిని మద్య నుంది సాగిపోయాడు, మహామంతి వద నం ((ళౌంకి ౦గా ఉంది.

మహామంకిని చూడగానే మిన్ను ముశ్రేటట్లు జయజయ ధ్వానాలు చేశారు పౌరులు అ సయత్నంగా.

మహమం్యతి న్యాయస్థానాన్ని చేరిన పది క్షణాల్లో _- రాయలవారు తమ నాలుగు గుజ్రాలు పూన్చిన రథంలో [పజావాహినికో నుండి దారి చేసుకుంటూ సభా [వాంగణఎ చేరుకున్నారు. మహారాజును చూడగానే విపరీతంగా హర్ష ధ్వానాలు చేసే [పజాసందోహం అనాడు ఉదాసీనతను వహించింది, చిరునవ్వులతో తన [పజలను సర్వదా సంభాషించే రాయల వారు, ఆనాడు తల ఎ త్తలేదు,

సభా [పారంభ సూచకంగా న్యాయస్థానం భవనంలో గంట (మోగింది.

రాజు సభాభవనం మధ్యనున్న ఉన్నత సీంహాసనం మీద కూర్చు న్నాడు, కుడివై పున (పాడ్వీవాకులు ఎడుగురూ ఉన్నతాసనాలను అధిష్టిం చారు ఎడమ సార్వ్యాన ఉపదు౦[ తులు, మహాదండనాయకుడు రామలింగ నాయకుడూ ఆశీనులై ఉన్నారు. రాయలవారి సింహాసనానికి ఎదురుగా వెనుకగా వున్న ఒక అభ్యంతిర | పదేశంలో మహారాణి అన్నపూర్ణాడేవి మేలి నీలి తెరల వెనుక విచారవదనంతో ఆశీనురాన ఉంది.

సభా భవన మధ్య (ప్రదేశంలో (ప్రత్యేకంగా నిర్మింపబడిన ఉన్నత స్థానంలో మహామం(తి తిమ్మరుసు రాజునకభిముఖ౦గా నుంచున్నాడు, అత నికీరు (పక్కలా ఆజానుబాహులై న ఆంధ రక్షకభటులు నుంచు న్నారు, శిలా విగ్రహాల్లా, ఆ | పక్కనే విశ్చతహాసంతో, వికట వదనంతో నుంచిని ఉన్నాకు_. దోషా కోపకుకు ఏరే్యగప్మాతుకు.

న్యాయాన సభా మర్యాద లననుసరించి [పధాన [ వొడ్వివాకుడు లేచి నుంచొని _ సవినయుఎగా మహారాజుకు నమస్యూరించి అలవాటు (పకారం కొద్దిగా పక్కకు తిరిగి _ మళ్ళీ వొంగి నమస్కరించి €ల ఎత్రి చూశాడు. తాను లెందోసారి నమస్కరించిన ఉన్నత పఏఠిం ఖాళీగా ఉంది. ఆ ఎఠం మీద అనేక సంవత్సరాలుగా ఆశనుడొతున్న మహా వ్యక్తి _- ఈనాడు దోషిగా సభా పుభ్యంలో ఉన్నాడు. | వా వాకుడి కళ్ళలో నీళ్ళు తిరిగాయి, అతడు అ( పయళ్నంగా మహారాజును. చూశాడు,

128 అప్పాజీ ఆ సంఘటనను మహారాజూ చూళాడు. ఆయన కళ్ళ వెంట ధారాపాత౦గా

(ప్రధాన (పాడ్వివాకుడు మహారాజు పేరిట సభ నుడ్దశిస్తూ అభి యోగాన్ని చదివాడు,

ఉవహారాజా, తమ సన్నిహిత బంధువూ, ఆందనార్వభౌములకూ, అన్నపూర్తాడేవికీ జన్మించిన కుమారురూ అయిన శీత తుళువ తిరు మల రాయలవారిని, రాజ్య కాంకొపూరితుతై ఒ అంద నా మాజ్యానికి మం తాంగం నెరజృతున్న సాళువ తిమ్మరుసయ్యవారు హత్య చేశారని; విచారించి, నిందితుని శిక్షించి న్యాయం పసాదించమనీ అభియోగకారు దైన పిరందపా తుదు కోరుకుంటున్నాడు....” అంటూ [పధాన [పాడి వాకుడు - వీరేం్యదుని వంక తిరిగి “మీ అభియోగానికి సాక్ష్యాధారాలు ఉంటే, మహా [పభుపుల ఎదుట సభ వారికి బుజువు చేయండి అని

వీరం దుదు మహారాజుకు వంగి ననుస్కారం చేసి *ోనా వాదాన్ని బుజువు చేయటాసికి నిందితుణ్ణి [పశ్నలడుగుతాను, 'సెలవిప్పించంద, మహారాజా.” అని (వార్జించాదు. మహారాజు అమోద సూచకంగా తల ఎగుర వేళాదు.

సభా భవనమంతా ఆదుర్దాగా = వివానణ కార్య కమాన్ని పరి శీలిసన్నది ఆంగధరేశ చరిత్రలోనే అంతటి అసాధారణ మైన నేర విచారణ ఇం కెబ్బుడూ జరుగలేదు. హతుడు మహారాజు కుమూరును, భాచి సామాట్‌ ఆరళ్ళు నిండని _- ముక్కుపచ్చలారిని పసిపాపడు. నిందితుడు తస అనంత మేధ సంప త్తితో _- విజయనగర సా మాజ్యాన్ని |(పపంచంలో కల్లా అద్వితీయంగా తీర్చిదిద్దిన మహా మహుమ్రు సాళ్వ తిమ్మురుసు మహి మంతి; రాజుకు అజ్యాంత (పతిప్మాతుడు. వహారాజు చేతనే *అప్పాజీ।” అని పిలిపించుకునే సాటిలేని మేటి. నేరానికి (పథాన సాక్షి కటక రాజ పుతి, ఆంధ నార్వభౌముని అనుంగు రాణి, హకతుత తల్లి అన్నపూర్ణా దేవి. దోషారోపకుడ్రు కట కేశ్వరుది యునల్లుడు వీరేందపా తుడు. ఫీచ్రా రణ కర్ర మహారాజు _ గ్ర్రీకృళ్ణ దడేవరాయలవారు.

ఆ ప్చొ జీ [20

కజమహామం తీ; అర్హరాతి వెళ మహారాణీ అన్నపూర్ణాదేవి అంతః పురాన్ని [పవెశించారు మీరు. కారణం తెలుసుకోవచ్చా? వీరం ద పాషతుడు (పళ్నించాడు.

మహామం౦తి ఒక్కసారి తల ఎత్తి చూశాదు. నభా భవనమంతా తన సమాధానం కోసం (సతీకిస్తున్నది, రాయలు శన వంక ఆదుర్దాతో చూస్తున్నాడు, పాపం। రాయలు మహామర౦్శతి తిమ్మరు'సే హంతకుడని పరిస్థితుల సాక్ష్యాధారాలను బట్టి విశ్వసించాడు. కాని, మహామంఢతి యందుండే గౌరవాదరాభిమానొల కొద్దీ, తాను విశ్వసించిన విషయాన్ని విస్మరించాలని [పయత్నం చేస్తున్నాడు. ఈ ఊహ మనోపథంతోకి రాగానే _ మహామం తిక రాయలవారి మీద జాల, తన మీక తనకు అస హ్యమూ కలిగాయి. మళామం(శ్రి మౌట్లాడబోయినట్లు ఆఅగుపించాడు. సభాభవన౦ యావతూ నిశ్శద్దంగా ఉంది మహామం తతి వాక్యొల కొరకు ఎదురు చూస్తూ. కాని, మహామం(తి మాట్లాడలేదు; తల దించేసుకున్నాడు. సభలో కల్లొలం బయలు దేరిఅది, పీరెం దుకు సగర్వంగా సభాభవనం వంకా, రాజు వంకా చూళాడ్రు, వీరం[దుడు మళ్ళీ (పళ్నించాడు,

జమహామంతీ: ఈ రాతి బాలుడి యువరాజ పట్టాభిషేకానికి తదుర్ని సమష్ముతింప చేయటానికి చుహారాజు స్వయంగా మీ వద్దకు వొచ్చారు కచూ?”

వముహానుం [తి ఆ [పశ్న వింటున్నబై లేదు,

ఆయన మానాన్ని ఆమౌాదంగా పరి గహాంచి. వీరం దుడు తన [పళ్నను కొనసాగించాడు; టఉ్పీర్రు మొదట్ల ఆ కోరిక మహారాజు నోటి నుండి వినేసరికి దిగ్భాంతి చెందారు. కాసి, వవహా మేధావులవటం పల్ల చెంటనే దాన్ని కప్పిపుచ్చుకొని, రాజప్యుతుఎకి పట్టాభిషేకం స్వయంగా జరిపిసానని మాట ఇచ్చారు, నిజ౦గానే రాజకుమారుళ్లో మీ స్వహసాలతో వల్ల కాటి సా మాజ్యానికి పట్టాఖి'షెకం చేశారు. అవునా, మహామం, తీ?

. చూహామంతి అవననాలేదు, కాదనాలేదు,

కమహామం|తిః: తుళకున ఓరనరసింహరాయల అనంతరం ఆయన

సంతానాన్ని (తోసిరాజని (గ్రీకృ ష్ణ దేవరాయలవారిని సింహాసనం ఎక్కిా=౦

[00 అప్పా జీ చారు కదా మిరు__నరసింహరాయలవారి సంతానం ఏవుయిందో చెపారా?”

. వీరేర్యదుడి ఈ (పశ్నకు సమాధానంగా మహామంతి నేత ద్వయంలోనుంచి ఎస్ఫుకణాలు రాలాయి. తీక్షణంగా రాజు వంక చూశాడు సమహాదుం(తి, రాజు తన అసహాయతను పూచిస్తూ [పొద్వెవాకుల వెపు చూళాడు. (పథాన |పాద్వివాకుదు వీరెందుణ్ణి ఆ | పశ్న 'వీసినందుకు దుందలించాడు; “వీరం దపా తుల [పశ్న హద్దు మీరీంది; అసందర్భ మైంది. దానికి మహామంతులు సమాధానం ఇవ్వాల్సిన అవసరం లేదు.”

“ఇది నిందితుడి నైతిక |షవర్హనను స్తాపించే [పశ్న.” అన్నాడు పీరేర్చదప్యాతుడు. /

అయినా, (నాడ్వి వాకుడు ఆ (పశ్నను అనుమతించాడు కాదు, అనుమలించినా, అనుమతించ కపోయినా మహామంతి సమాధానం మౌనం కౌక, మరోవిధంగా ఉండేది కాదేమో!

టన్సీల్ర రాతి | పథమ యామంలో అన్నపూర్ణాదేవి అంతఃప్పరానికి వచ్చారు _ కారణం?”

క ఉద కల భల కిశ టం లీ

“*నుహారాజు ఈ రాతి మీ వద్దకు వొచ్చినప్పుడు మీరు రాజసోద రుడు అచ్యుత దేవరాయంవారితో సుంతనాలాడుతున్నారు. వాటి సారాంశ 'మేమిచో తెలుసుకోవొచ్చావో

“మి కువారుడూ, విజయనగం సామాజ్య [పధాస దిండనాదు లతో ముఖ్యుడూ అయిన గోవిందరాయలవారిలో ఉన్న సార్వభౌమ లక్ష ణాలకు మీరు మురిపోతుంటారట _ నిజచునా?ో

“ఎట్ట మహిషి తిరుమలాంచిక జౌొంసపు[తి జలజతో మీ కుమా రుడు నెరపుతున్న [పణయం సంగతి మిదాకొ వొచ్చిందా?”

6 క్రమధ్య సుహాదంచనాయకుకు పెద్ముసాళి రాసులింగ నాయకుడు మీ వద్దకు అనేక సార్ల వొచ్చి పోతున్నాడు. కారణ మేమిటో?

క. చచి 4 తల

వరేం్యదుడీ [పశ్న లకు సభాస్థలి నలంకరించి ఉన్ని రామలింగ నాయకులమా, అప్పుడే మహామం,తి విచారణ వార్త ఠెలిసి, అళ్వారూఢు డ ఆహ మేఘాల మీద సభాస్టలికి చేరుకున్న అచ్భ్చుత దేవరాయలవారికీ, మిగి లిసె న్యాయమూర్ర్తులకూ కూడా విపరీతంగా కోపం వచ్చిందిం కాని, ఏం చేసారు? మహామంలి నిశిత వీక్షణాలు వారిని బంధించివేశాయి. మంత బద్ద భుజంగాల్లాగా అచేతనులై తలలు వొంచుకున్నారు. మహామంతి నోరు తెంచి ఏ (పళ్నరూ సమాధానం చెప్పలేదు. తన నిర్దోషిత్వాన్ని బుజువు చేసుకోవటానికి [పయత్నించనూ లేదు.

తిన [ప్రశ్న లకు సమాధానం రాకపోయసరికి వీరేందుడికి ఉత్సాహం అధికమైంది మహారాజు వంక తిరిగి *మవోరాజా।! నిందితుడు అత్మసంరత్షణతు | పయిత్నించక పోవట మేఅతనిమీద ఆలొపించబడ్డ నేరాన్ని ముజు వు చేస్తున్నది అంతే.ాక, హత్యకు (పత్యక్ష సాక్ష్య౦కూడా ఉ౦ది. మహామంతి బాలుణి హత్య చేస్తుండగా మహాంణీ అన్నపూర్ణా దేవి స్వయంగా చూశారు. అరుగో, మహారాణి_ అభ్యంతరం వెనుకః అంతః పరాంగన కరొవటంపల్ల సమకొన నిలబది నాత్యుం చెప్పలేకపోయినా, [పధాన (పాచ్వవాకులు తెర ఇవతలి నుండి [పళ్నించి సమాధానాన్ని వాందవచ్చు” అని విన్నవించటంకో (పధాని పాడ్వివాకుడు మహారాణి ఆశీనురాలైన అభ్యంతర సలాన్ని సమిపించి “న హారాణిః వీరం[ద పా్యతులు ఆతమరిసి హెళ్యకు [ప్రత్యక్ష నాొక్షీగా [పవచిస్తున్నారు. రమ అభ పాయాన్ని ఎలవివ్వ౦ది” అని (పన్నీ౦చాడి,.

మహారాణీ కుమిలిపోతున్న హృదయంతో ఎంత నఎపటికీ జొను, కాదనే సమాధానాన్ని ఇవ్వలేకపోయింది. అమె మానాన్న అంగీకృతిగా పర్మిగహించి, తన స్టానింలోకి తిరిగి వొచ్చి, [| పాచ్యెవాకుడు ఆ విష యాన్ని సభివాంకి హెచ్చరిక చేశాడు,

వీరం దుడు తన వాదాన్ని కొనసాగించాడు; *మహారాజాః ధర్మా ధర్మ విచకణాకోవిదు లైన న్యాయమూర్తులారా ।

“న్పి ఎదుట ఈనాడు నిందితుడుగా నిలిచి ఉన్న మహామం[తి గత చర్మిత మనక తెలియంది కాదు, మొదటనుండీ రాజ్యాశకు ఆలవాలం ఇతని గంభీర హృదయం.

“నిజానికి రాజ్యాధికారానికి భారత దేశం యావత్తులోనూ అకణ్ణి మించిన అర్హుడు బాడా లేఎనేది నిర్వివాదంళం. కాని, అతని అభిజార్యం అతనికొ అవకాశం లేకుండా చేసింది.

“గర్భదర్శిదులై న [దాహ్మణ దంపతులకు జన్మించిన ఈనాటి మహా మంతి తన చిన్నతనంలో బికెటన చేసి, పుల్లాకలలోని ఎంగిలి మెతు కులు తిని ఆకలి బాధమ అణచుకొని జీవించేవాడు. అయినా తన మేధా సంప త్తితో అనతి కొలంలోనే అమాత్య పదవిని అలంకరించాడు. తాను కొలువు చేసిన వారి కోసం ళ క్రియుక్తులన్నీ వినియోగించాడు. ఎందుకు? తనకు లాను వినియోగించుకోలేక కాదు; (“జలలో [పచారంలో ఉన్న తన చరిత తనకు రాజ్యాధికారం లేకుండా చెసింది కాబట్టి.

ఈనాడు [పజలంతా సాళ్వ తిమ్మరుసు మహామం(తి గత చరితను విస్మరించి, అయన్ను "కేవలం దైవాంశ సంభూతునిగా హృదయ పీఠాల పెన నిలిపి ఆరాధిస్తున్నారు. కాను ఇంతపరకూ వేచి ఉన్న సమయ మాసన్నమెందనుకు న్నాడు మహామంతి.

*క్షా ని, ఇంతలో మహారాజుకు సుష్మత్యప్పాాప్రి కలిగింది. (పజ లంతెౌ హృదయపూర్వకంగా వేడుకలు చేసుకున్నారుం కాని, ఆ శుభవార్త కర్తశూలాయమాన మై చాధించింది ఒక్క మహా మంతతిని మాతిమె.

“ర దినం మహారాజు యువరాజ పట్టాభి షెకౌన్ని తలపెట్టారు. మహామం[త8 జె,తయా; తా మిషతో దాన్వి వెనకు? నెటాలని | పయత్స౦ చేళాడు; పఫయిడయ్యాడ. తన వైఫల్యాన్ని కష్ప పుడ్చుకోటానికి రాజ కుమారుడిపై (పేమ నటించి, పట్టాభిషేకాన్ని తానస్వయంగా నిర్వ్యహిస్తా నని నూట ఇచ్చాడు. కాని, ర్యాతికి ర్మాతీ అతి భయంకరంగా ఆ పసి పాపను తన రాజ్యకాంక్షకు అహుతి చేశాడు,

అ ప్పా జీ | 8ిల్లీ

జగర్భశోక ౦తో రాజదంపతులు కృంగి, కృశించి, నశించిపోతారని ఆళించాడు, కాని మహామం్యతి కొని పని చేస్తుండగా మహారాణీవారు స్వయంగా చూశారు. లెంపోతే. ఈ ఆంధ సా్యమాజ్యమే సర్వనాశన మయ్యే పరణామూలు వొచ్చేవి అల్ల వాంసరికి, విజయనగరప్ప కోటగోదలు ర క్రధారలతో అరునణారఐ౦గా [ఎకౌశించెవి [నవాతఃకా లప్ప వాలభఖ్లానుసి అరుణ!రణా లలో. కమావ సాభవ గోవిందరాయలవారి రాజరికా నిక దారి నిష్క్టంటక మయ్యుది. వివారించంది మహారాజా[

పీరం[దువ్‌ బాదనా పట్‌పును చూస్తుంపే, ధర్మపీఠం మీద అఆశీను డ్హైన మహారాజుకు భగభిగమండే నిన్సుల మీద కూర్చున్నట్లుంది. నిజానిక్‌ మహారాజు మనసులో ఏది యోచించాడో.అదే వీరం దప్కాతుని వాదంతో | పతిబింబించింది కాన, మహారాజు హృదయం మాతం వీరందుడి అధి యోగాన్ని తిరస్కారిస్తూ6ది; అప్పాజీవారిని శిక్షించటానికి బ్యరిరే కిస్తూంది. మహామంత్రి [పతిదాదం చేయక పోవటం మహారాజుకు ఎంతో కష్టంగా ఉంది,

“నిందితులు చెప్పుకోవాల్సింది ఎమన్నా ఉందా?” అన్నాడు మహారాజు.

మహామం శ్రి [పశాంత దృష్పితో సుహారాజును చూస్తూ జగ్రేదు? అని సమాధానం చెప్పాడు,

నిందితుని పకన ఈ న్యాయస్థాన సమక్ష౦లో వాదించే వారెవరూ లేరా మహారాజు కంఠం రుద్దమైపోయింది.

మహారాజు [పశ్న వినటంతోనే ఒక్కనాొరిగా మహాదండనాధుడు రామలింగనాయకుడూ, రాజసోదరుదు అచ్యుతరాయలవారూ, మహారాజు అంగరక్షక దళాధిపషతి విరూపాకప్పా.__.మొదలుగా గల ఉన్నతాధికారు లనేకులు లేచి నుంచున్నారు.

మహామం(తి ఒక్కూనారి సథొాభవనమంతా కలయ జూళాడు, [పతి వ్య ర్త తన్ను రక్షించటానికి పూనుకోవటం చూసిన మహామంతి

[1/0

॥. జీ కే శ్‌ అఆ పొ బల" భి, ఆనం చల” ఆం లీ ఎఎ రాలోముం, అజ ఆ క కల కాం స జు ఆ లొ అనే మొుదటిసాలమోః కొ పు; అవి అనందగాం్వూ నా కావొచ్చు. వుహా ఒ. జ స మ వయ న జ క ఈ ఆ య ఆ ల హలో ౨ ఇ ఉఅఅష = ఎ వంచు % + గ ళ ళో క ల ఆ నీ ణు జ జనా వైన ఎనహా వాదించటానక జను జాను, అన్నాడు వ్‌ లా న 1 ఉియ్య పలు ఆజ్‌ శ్‌ శ హ్‌ ఖీ టోిం ఎల ఆ మాటంంటుసన్వు పస్టైదు అయన ముఖం గంణం౦గా మారి . క్‌ు వాపి బొయి౦ది. చ్‌ (| ఖా అ క త న కాటి తా జ కసూ జా ళా లో నచ £్‌ కథన ఎఖ క్‌ తి 4 యై న న్‌ ల్‌ జపే అాలాాసే వా "ఒర అకలి అ క్షణ౦ల శాయందారి దుటెోటభంట ఆంటి షహొిబలఅలలం 0ంగా అల ఇ శ ఎం అ అ నరా గె 4 ఇమ ఒం కట్ట యు జక్‌ వ! 0 లకు భాష్యం ఒఅపహ్పటం సెస్టంతణ వస ం26 ంటహోరొ పు వ్ర షణ ఎలు ఆ వ్‌ ను. ళ్‌. తా అ వ న ల ప ్న అలల వావీ ణ్‌ స ణా క్యైర జా ళ్‌ ఇ క్‌ జ క మ జు జాద్యాయుఢాన్న సభా సప షన (“దల్మింవక లడా లల ఎలా ముజు గయ చై ఎ ఎడిడునలు కహూలాంసల నుండి కదలేదు. సీందిలతుడ హాక్‌ ధీ తంది? సి2దితువు ప ల్యాం ౪౦ ఆంటి ఈ 4 టు ఆఆ అజో టి గ గ - టను ఉం, (యు కఆంయుగ పులెత అ ళుచవ సలతంలలి లు పబ్ద ౨ 0౮౨“€ల ఆ లదు, అన్నా ౩ హారిజు., న్‌ మ్‌ ఈ గాజాప్ట్‌ లో మె ఓవ. లాట జబు ఉ ఖా మ ఉలి 7% క వ్‌ జో తాగినా "౯ క్‌ వ్‌ హాం జల్‌ ంయిళులు. 3 లాలు: ంయిల్ను? న్‌ా మింట ఎ ఆట! శం ని లి | లలా న ఇద తొ ని టు అం (“బ్‌ సె, ఒ. క య జాపి గాల్టి నీ స చొటా ఓసి ఆటో లంలో! ..! అపా +£9 అన ర ఈవల రం జ చ య ల (6 అభ్య కం. ఓ ఉం చత న్‌ ఆ న్‌ లా ॥ . ఇ జ జత. జ జో ఠి అచ శే శ వీ ణమ. గ సభలో ళీ అ ౪ అ శక అభ ఒంలింిదె, శ అలాల టల. నో సే క సిం కల (్ర ణు జ బలాల లీ త వినా కో ఇ క తో న్న టు గాన్‌ గ్‌ త గో ఇ" ఎట, మ ంణ అాూాాఎ౧ ౬ ర55ిసెందుకు క య సు యం ఫా సెంత్భ ప్రి క ద శ నక యం య జ. ఎ దాూదూ క ళం దుఃగి సహస, దమలకతో బరిక్‌ించారు ఎఆంబెంది | ఆనొలు ౬ ఆ౬ (6 బాం ఆఅ పు స్ట లవులఆతి బజంం6చి చు, వాపి జ ళా [బా జ , లే -ా. 530 చుడు చలరిలవినటు అదు, ఉళ జాపి న మాల అదం క స లన ఆ జ నం అం వ చ ఇదిగా దబుడోరాజా: చాత్య్యరి టయోగింబనస భురక్క లాను తినవు ఢి న . లా వాలీ ల ఇం ఇ ల ణా త. లక ఇ సో రా అర్‌ వబాాడెరంనాదు వ ఇ చి ౦ంగా _ ఆఅప్వాదవాకై బిటెుుర ౪0౦ ణ ఈం * తో జీ శ క. జి న న, ఎనో ఇ అ న త మ. ల బట ల ఇట్‌ జల్ల తు చాత. ఖాంతదుస ఇపరం చూం0ం3ం,టలటౌ బంటూ భులుంనలు సభ వాఎకి ళా కా తి క ర్‌ -4 ఉం (పదర్శంచొ. ఒం౦ం దుష, ఘే ఖు!

• తో + జ తా కనా రాను వో . కే నఖ మె వ్‌ వే నాహారాజుకు సె; సాణం మన బొయిసెటియింది ఆ ఛభురకనగు జో శి లు లాలాన్‌ ష్‌ అలి. ఇ ్టంంళ బం సం. సె మె షా అ అహ్మద్‌ అల | స! లొ 2 న్‌ వ క ఉక స సగ ఓల * లీ క | గో అ అల ఇ గం అభి బిసి అలలో

కుడు ఈ8 భురికను గవాకషంగుండా బయశికి విికాశ. తనము అజ్రాుుసాలై. న్యాయసభ అళ్యవసర సమావేళాన్ని ఏర్పాటు చేయటానికి పోళున్న నాకు దారిలో కనిపించింది. చూడండిః తమ కుమారుని రి క్రపు డానులు, దొని మీద చూడండి, ముహారాజాఃో

మహారాజు మరి దూట్లాశలేదు. తల వొంచుకున్నాడు.

[పధాన (పాడ్వివాకుచు నిందికుళ్లో దురో సారి [సళ్నించాడి......

ఆన్చి ద్ర చెప్పాల్సింది ఎమన్నా ఉందా?” అని,

మహామంతి ఏమీ లేదన్నట్లు ఈల ఆడించాడు.

విచారణ ముగిసీందని [పకటించాదు (పథాన (బాన్వవాఎయు,

| ఫీ . ఖీ

మలో కొన్ని కణజాల అనంతరం (పధాన [పాద్వివాకు పు మహా రాజు అమోదంఠో, [పాశ్వవాపల ఏకగీవ నిర్ణయాన్ని పభకు [శకటం చాడు,

“నిందితుని మీద ఆరోపించబడ్డ హత్యానేృం బలమైన సాన్యా ధారాలతో బుజువై నట్లుగా (పాష్యావాకులు ఏక్మగీవంగా అవి పొఠ్గో పము లున్నారు. నిందితుని మొనం ఆరని దోషాన్ని అస్నిపిధాలా నిరూపిస్తున్నది. రాజ వంశీకులను రాజ్యకౌం౦ కీతో హత్య చేసన వాఎ ర0డు కళ్ళా "పెరిక వేసి అహారం. సీరూ ఇవ్వకుండా, కొారాగ్భచళూంలో నులపలా మా చంపాలని ధర్మశాస్త్రం ని్తయిస్తున్నది.”

“రాని ఈ గేరంతో నిందితుల విజయనణు (చాన రాజకీయో చ్వ్యేచలూో అలత్యుస్నుతు కొబల, అ”వారి మసన: స్యా, గ్ట్‌వలో అంతఃకలహాలకు దాంతిస్తుంది కాబట్టీ నిందికుడి రళ్ళు పాంలాంన నగారా గంట చూనస వెంటనే పరికచేయా.ని ని గ్ధయమూమల నిజం, వల దృష్యా వారు జీవవాంతం నళ*ంి ణో పాసమనూ "రు రో కం లేకుండా కారాగ్య హెంలో గడపటానికి ఒహవారాజుటు దయౌె అంగం రించారు...”

వి వ వ్‌

| లిర్రీ అ ప్పొ జీ

న్యాయసభా భవనం నుండి శృంఖ లాబద్ధుడె రతాధిక్సుళజన పరి

చానా వేష్పితుడై వెలుపలికి వొచ్చిన మహామంతి తిమ్మరుసయ్య వారిని చూసి వెలుపల జీచి ఉన్న విజయనగర (పజానీకం హాహాకారాలు చేసింది. ఆ ధ్వనులకు సానుభూతి సూచకంగానా అన్నట్లు బుష్యమూక మతంగాది కట్‌. పర్వతాలనుంచి గంభీరంగా _స్రతధ్వనులు మిన్నుముట్లాయ్‌, ఏ నోట ల సర ఇ క్‌ నాటి శః; అగ ఆర్తుట్ట్‌ ఆర విన్నా అన్యాయం। అ కమంఃః అధర్మం1;; అన శబ్దాలు, మహానుం తికి జయజయదధ్వానాలు, నుహారాజుకు శాపనారాలు వినవసున్నాయి, ణి అవని

మహామంతి తన జీవితంలో (సథను ఇర్యాయం అంజలిళో విజయ నగర పొరులను సమాళ్వాసించాడు. తరువాత మెల్లగా తిన కొరకు సిద్ధం చేయబడ్డ రథ దగ్గరకు సవిచి వెళ్ళి అధిరోహించాడు. అనురాగ పూరితు లన ఆంధనారులు రథాన్ని ఒక్క అకుగు వాడా ముందుకు వెయ్య యు ల , లి క నియ్యలేదు. రథం చుట్టూ గుమిగూడారు (డలు. వాఎనీి తరిమిజయ టానికి రక్షకభటులెవరూ (పయత్నించటం లేదు. రథచాదకుడు రథం కోలటానికి గుణాల కళ్ళాలు చేతిలోకి తీసుకోలదు.

ల్‌ో

మహానుర్మతి ఒకసారి తలఎత్తి పరిస్థిరిని అవలోకించారు. (పభు క్యోద్యోగులెవరూ తమ విధి నిర్వహణలో అసక్స్‌ చూపంచిటిం లేదు. టభుత్వ యం[తాంగం స్తంభించిపోయింది.

మహామంగతి అంజలి ఘటించి, ఆల్యన (పజానీకాన్ని ఉద్దశించి *6ఆం| ధ మహాజనులారాః నా మీద మీకున్న అపార అనంత అసాధారణ ఆదరానిచదూనాలకు ఐన్న జన్మాలమూ కృవజుణ్‌, దేశ కేచూని! స్యకుల

కి చతు మ స అపు కన్నా, సుళిమీత మైన సాామాజ్య యంత్రాంగం అహవ్యవనసకం. ఆమ్మరుసు పోతే, మరొక లిమ్మరుసు వొస్తాడు. కాని, ఒక్కనారి పభుత్వ రాజ్యాంగ యంత్రాంగంలో (కను శిక్షణారాహిళ్యం౦ం (ట్ర చరిస్తే, నా మాజ్య స్వ్పురత్వానికే దుసం వాటిలుతుంది. దయచేసి రాజోద్యొగు౨ను వారి

ఛం ఖం! ల్‌ పనిని వారు శేసుకోనివ్వ్యండి; సముమ్ముల్ని సాగిపోనివ౦8ి....” అంటూ రథచోదకుని వంక చూసూ రథం తోలదున్నారు మహం, 0.

వాటి య

మద తణంలో రథం బయలుచేరింది. అరకన ఉన్న నొాగట్‌

కలుకు భూమి వీ విధంగా చిచ్ముకొని గారి ఇసుంచే, గహామం్యతి ఆ స్‌ అవల్‌ శ

అప్పాజీ 1౮7 రథానికి ఆ విధంగానే దారి ఇచ్చింది పజాసీకం. మహామంతి అధిస్టిం 6ం చిన రథం కారాగ్భృహాభిముఖ౦గా సాగిపోయింది. న్యాయసభా భవనంనుంచి రాయలవాగు నేరుగా అంతఃప్పరానికి వొచ్చి, శయనాగారంలో (పవేశించాడు. ఎదురుగా హజార రామాలయం గోచ రించింది. తనకు పట్టాభిషేకం జరిగిన | కొతల్లో-రోజూ లల్లవారి లేసూనే టి అా=ర్‌ లి చవ: అాణాతి తన ఆరాధ దెవం అయిన శీరామచం[దమూ రిని దర్శించాలని ఉందని టి ల - ళం అప్పాజీవాగికి చెప్పాడు. వెంటనే అప్పాజీ వాడ స్వయంగా దగ్గర ఉండి, ఆన శయనాగా రానికి ఎదురుగా. సపంచి౦లో అపూర్వా శిల్చ కళాఖ౦డంగా విఖ్యా౭ిగాంచిన ఈ రామాలయాన్ని నిర్మింపచేశారు. రాయలవాడు ఆ రామా లయం వంక కన్నె త్తి చూడలేకపోయాడు. 8రిగి వచ్చి, అక్కడ ఉన్న ॥ శాలల ఖ్‌ . ఒక ఆసనంమీద చేరగిలపడాడు. ఆ ఆసనం మీదే అప్పాజీవారు ౮ అంతఃశరా నెక వచ్చినవ్వుడల్లా ఆశీను దె, ఆనక రాజక౦[౮ఆ౦ దోధిసుండే ఇ మ్‌ య్‌ ల శ అజ వారు, మహారాజుగారు వెంటనే లేరి, [పక్కన ఉన్న పాంసతూలికాొ తల్పం మీద శయనించదోయాడు. ఊంహు( దంచి గంగప్ప చెక్కలో నుంచబడ ఆహంసతూలి ”౯ఠల్చాన్ని అప్పాజీ వారు మూయ .-ర్వ్యత్మ పాంతాల ళు - లు ఖ్‌. డా నుంచ (పత్యేకంగా బెప్పించిి ఈనకు బసూకరించాల. రాయలవారి ఆయన చూసిన పతి వస్తుపులోనూ అప్పాజమూల్థి గొచ౨౦చిసాగింది. అంతఃపురంలో ని [పతి వసువూ [పాణాన్ని కాల్చి, తన్ను పరిహసిస్తు లే శో లో లో వో ఖ్‌ క్ష నం జాలి న్‌ న్నది. మహారాజక్కాడ నిలువలేక పోయాపు,. ఇంతలో దాహం వెసింది మహారాజుకు. మంచినీళ్ళు తాగుదామని ఎదురు” దంతప్ప బల్లమీద ఉన్న: కలళాన్ని వొంచాడు. నవరత్నాలు పొదిగిన ఆ అమూల్య కలశం _ ఒక ప్పుదు దిజాప్తర సులానులది, దాన్ని ౧పరించి ఏన్ని తవతపుగా, లాను దానిప మరులుగొని దుహామం, తికి చెప్పాము. అసెతి కాలంలోనే వీజాప్తర ఎరా జ న. సులాసుల నోడించి, ఆ ర౪ిళాన్ని సాధిం-ర తన కొసం మీహామం తతి. సుహారాజు నంగ స (శాగలి! పోయావు,

[93 ఆ ప్ప ళీ

((పంచయ రస మీద పగబిట్లిగ ట్రనిపింసి6ది సహారాజుకు, పంచ భూతాలూ భియంరరాకారా లదో విజ్బంభించి. అమ్ను కటళించిచయాలని చూస్తున్నట్టయింది. మహారాజు మనను అలోచనాభారంతో. చేదెక్కి

ఎకో న.

పోయింది. అంఠఃస్కరందతో నిలువలేక పోయాదు. అ్హాంఠ నూరాన్‌ వున్న పహాజారా రామాలయస టరుగులమీబభకు చేరి సొమ్మసిల్లి పడిపోయాడు,

వచి కతొలు గచచాయి. వొకాదరణం (“ళాంతంగా వుంది. చేదిప్య నూనం గా వెముగుతున్న హజారా రామాలయ దీపాలు ఒక్క టొక్క్టటిగా ఆరిపోసాగాయి. అంత దూరాన కొమ్మలు రెపలపా కొట్లు కుంటున్నాయి. ఇంతలో మహారాజు చెంప మీద *ఛళ్‌%” అనే కబ్బం 664 మహారాజు ఉలిక్కె పడి లేచాము.

అంతా (భిమేమో అనుకున్నాదు. మహారాజు, కాని, ఇంప విప రీరంగా జాధ 'సపెడుతూంది. సుహారాజు చేరో బంగ ఈ€దిమి చూసుకున్నాడు, నొబటుగు [ఒళ్మా తన చఇెం':మీచ పొంగి వుష్నాయి. సరిగ్గా ఇబలా౨టి దెబ్బే అనేక సంవత్సరాల [కికం అదే [ప దేశంలో లఈగిలింప్‌ తనకు. అఆనామి తాను విజయనగల సింహాసనాన్ని అదెషంచజోతున్నాడు. నగరమంతా పట్లానిషేకానికి వచ్చిన సాజుంలిరాజు.తోనూ, వారి పరివూలకోనూ ఉడ్భవాన్ని చూంటానికి బయట్‌ (గామాల నించి వచ్చిన అనంత [(సజా సికంరోమూ రళకళలా*తూంది, నక సట చూనినా ఆసంవ కోలాహాలాలు

నా యి

మంగళతూర్యాం వాఎ మద్య రాను నిద అలొ్క(న్నాడు. దాస దాసీజనం తన్ను పన్నీట స్నానమావతంచారు, పద్దాటతాంబరాలు తరింప న్‌సి రన్ను వజ వైధూధ్య రర్న మాణిక్య ఖ ఏట మైన అదూల్యాభరణా లతో అలంకరించారు. ఇందతో చుహాముంటతి అప్పాజీవాడు విచ్చెశారు. వారివో కలిసి తాను విజయనగథిశ్యరులు డు పట్టాభిషేశంనాడు ఆది వసించే ఆరు గడ్రాలు పూన్చిన బంగాచు తేదును అకిరోషాంచి, తమ కలై వమైన ఆస వరహామూర్తిని పూజించటానికి బయలు చేరాము. దారి కరు! .ఈషాలా (జలు వమస్ప్పృవర్ష ౦ కరిపంచారు. ఆది వరహాచూ రి అల యాన్ని చేంగానే వపం"లో ఈ;..౩న [నాహ్మ్యణ శేషులు ఇచ వచనా౭౬డో

అబల య్‌. టూ ఆలీ

అ వ్చొ జీ 180 ప ్సో.. నం ఓ జ తి ప్‌. లి లమ్ను ఆఎవ్వదిం ౨, సదుం కుంకం చిది తనచే3 కులదెవానికి అర్చన ఆనే యా ణు | ల వ్‌ ఆం త్‌ ॥| న్‌ |] జీ ॥ చేయివచాన వేని రింగా. ఆఅఎముం వెబుసలి వచ్చేసరికి సాలంకృతమెన ఖా నా , అ నాద్‌ ఇ ళో ఏ ఇ ాళల జర జాన్‌ ల | జ ఇ గె లా పటప్తుచేనుగు బంగాప అందారీరో తన్ను పట్లాఫిషేక మందిరానికి తీసుకు వ ది వెళ్ళటాని] సదఏఎగా ఉంది. ఆ భ్యవగజాన్ని అధిరొహించాడు తాను, న ఉత్సవా(గాన విశయసగం విజయ పతాకలను శశంచి కౌల్బలం సదు స్తూందె. ఆ ఈరువాతి అశ్వికదళం కవాతు చేనూ బయలుదేరింది _ అరు అాశాాతీ అవవానే వరుసల్లో, ఆ పని అసు వహో,ష్నత శరీరాలతో విజయనగరిప గంధ మట్‌. చా గజదళం నాలయుపరుసరో ఊలేగిఐర శే సోయగాన్ని చేహార్చింది, ఆ వెనుక జో గ్య తపసు తపు రథాం సెథధికోపాంచి విజదునగవ నొాటమాజ్య అకి తఫ దముహా రథ (ంమ్షమా, దుల] నాాంంళ వదంననాయపసలూ బయలు దేరారు. వాళంద౨ వెంక బంగాలు ఆపసలోే నుహాపముం త, అప్పాశ, వారి ననుసిలగి వి భద “౫ంం ఎ బంగా ఆండచారలో తానూ. టా గం ఎవ ఆస నాం స జ మెల కొ అం న్‌ ఠి చీ " ని నజ వ్‌ చ ఉల)వం ర న స భా వ సెటుబ౦ంచుంది, దిక్కులు లచ ఫ్రాటుల్త టట్లు మంగళతూర్యు నినా వాలు దూద్మ్య మాగాయ తాను భద్రగజం దిగి, భా? అపహా్వాచవారి వో సవఎలో [స బళిఎచాము, అహస్ఫు పం సభాభవసెపుంతా రొఎ బంధువుతో, ముట్ట సావుంతాచు ఎరో, వ్లరఃలనింుఖు వకో నింవీపోలయిుంది, ఎట ఓ అణావే , ఉం! శాన కక ఊం జల జ చ ఇరు ఒం అలి ఇ వ్‌ ము ఇ శిఖ అప లా కి వన నక వ .. సున్న ్రస్పృనర్వం మం స్ట ఎంఎలోసనాన్ని సిమపించాపి,. అత్శంం4ం ₹ద మం్యతాభ్యాయసం చెస్తున్నా (ాహ్మాణ (మ వకు వొంగి నరస రించాడు రాము. అంర్వ్యాద పృ్పరిస్పఎంగా ఒఎకతిలు ఒల్లారు వారు. రాజగుమువుల టు వ్‌ కా ల హరా ని బఐంగాతు ఒళ వంలో ఉఅచిడిరా గా విజయనగరాణన్వురులు చను సంవర్ష్నె "0 ంరటూ టెపాను స్‌సతిల్ను ఖగలమెొు ర్‌రివఏం మఎమిలా ధా ఆధా డీ- ళం రా న. వంటో ఖీ అశా అత రంగా ఉరగాల్ళిస తెార్య శమం అంతా అయిస తరువాత అమనాడీలే ా మః గళ తూర్యాంావాలు శంఖకాహళీ ('చంవచ్వనులు; జయజయ ధ్వానాలు మారు ంాగాంట్కు. దిర్యులు పిఠకంటచిలంట్లు, ౮ట ధారణకు భిం . కా గె భి ఉల వెంచాసు శాగు. నాణారువు తన శీరాన క్రిిటం ఉంచ దోతున్నాదు, యి

1ేశ్స0) అ ప్పా జీ ఇంతలో రాయా:ః అనే పిలుపు వినవొచ్చింది తనకు, వెంటనే [పక్కకు తిరిగి చూశాడు. అప్పాజీవారు కూడా రన్మని సంజ్ఞ చేసి, సభామండపం వెనుక ఉన్న అభ్యం౪ర (ప్రదేశానికి వెళ్ళిపోయారు. తాను 'వింటనే ఆయన్ను అనుసరించి, అభ్యంతరాన్ని [సవెశించాడు. అంతేః చంసిఫశ్‌ి మంది. ఈల ఎత్తి చూళాడు.... ఎదురుగా మహామంతతి అప్పాజీ, తనకళ్ళ వెంట దొటదొటా న్‌ళ్ళ కారాయి,

జర్రాయాః మరి కొద్ది కణాల్లో న్‌వు సార్వభౌముడివి కాదో తున్నావ్‌. భారత దేశంలో ద హోన్నత పదవినందటోతున్నావ్‌ . అధికారం, ధనం, భోగం, అవీ.ఇవేమది, సర్వస్వం నీ ఆధీనంతో ఉంటాయ్‌,

“*కాన్సి, కిరీట ధారణ వీటి కోసం కౌదు. నిగనిగా మెరుస్తున్న ఆ మణిమయ స్వర్హవకు ఏం న్యాయ పరిరక్షణమా, ధర్మ సంరక్షణకూ ఇనుప కవచం. మెత్తిని పట్టు మె తలతో అలంకరింపబడ్డ ఆ సింహసనంమిద_ మేను వాల్చిన క్షణాన కంటకావృతింగా మారిపోతుంది. ఆ సింహాసనం మీద నిటారుగా జూర్చున్నంత కాలమే సీటూ _ (పజహ క్షేమంగా ఉంటుంది,

“ర్య సంఠోష సమయంలో దుఃఖసుం'పే ఏమిటో. చవి చూపించ టానికే నీమీదచేయి చేసుకోవాల్సి వచ్చింది. పద, నాయనాః ముహూర్తం మించిపోళూంది.” అని సభాభవనానికి దారి రిళాదు అప్పాజీ.

(వాయటానికి ఇంతకాలం పట్టింది. కాని, మహారాజు మనోవథంలో ఈ సంఘటన అంతా తణ కాలంతో అగుపించి అదృశ్యమయింది. తలుచుకున్న కది రశ వెంట చొట-.బటొటా స్‌ళ్ళు కారుతున్నాయి. ఆనాడు _ అప్పొజీ కొటనస్పుచు వొచ్చిన దుఃథాశృువులు _. అయన మాటలు వింటుంపే _- ఆనంద దొవ్బూలుగా మారిపోయాయి. కొని, ఈనాడు.

సుహారాజు ఒక్కసారిగా “బ్ర ప్వ్పాజీ$” అంటూ పెద్ద పెట్టుసె "రేళ్ర వేశాడు. ఇక అక్కడ ఉండలేక అంత౪ష్నరానికి బయలు దేరాము, కొని, అంతోప్తరానికి వెళటానకి ఆయనకు మెనస్కరించలేదు. అంతఃప్లరానిక (పక్యానే ఉన్న మరో దివ్య హర్య్యంలో (వ పెశించాదు. నముహారాజ

అ స్పా జీ కేశ! సందర్శనానికి వొచ్చే ఇకర రాజన్యులకూ, సామంతులకూ, వి దేశీయు లకూ ఆ భవనంలోనే దర్శనమిసాడు మహారాజు. భవనం చిన్నదే అయినా అపూర్వ శిల్చ సంపదతో అసాధారణ కళా (ప్రాథిని చాషే అ భవన రాజాన్ని ఇటీవలనే ని్మించారు కృతిమ సరస్సులతో, లతా నికుంజా లతో, చం దకాంఠ గిలా వేదిక లతో పరివెష్టించిబడ్డ అఆ రఒణీయ మందివంతోకి అదుగు 'పెట్రాడు ఎహారొజు.

అకుగు. పెడుతున్న పహారాజు దృష్టి - ఎదురుగా గోడమీద అలంకరించబడిన ఒక స లవర్ల చితంమీద నిలిచిపోయింది, ఒక [(బాహ్మణ (శేషుడు ద్వారబంధాని కడ్డంగా నిల్చుని, ఒక కాలు ద్వార పార్శా బనికి ధజ్రంప చేళాడు. అ కాలు [కిందగు౦డా ఒక ీజోయీి" దూరిపోతున్నాడు. ఆ చి తాన్ని చితించింద తానే. తానే ఈన హసాలతో ఆ చి తాన్ని అఆ భవనంతో అంత [పమ ఖ స్టానాన అలంకరింపచెళాడు, తన సందరొనారం వొచి*+న [సతి వః కి8 ఆ చ| తాని చూపిసుంటాదు- తాను సగర్వంగా. న క క

ఆనాడు మహామంరి మేధస్సుకు లొంగిపోయి - స్వా[శయాలను నాశనం చేసుకొని, గజపతి తమతో వియ్యానికి ఒప్పుకొని వివావా సుముహూరాన్ని నిశ్చయించాడు. కొని, ఆ లోగానే జగదేక సుందరిగా (పసీద్ది చెందిన కాబోయే భార్యను చూడాలనే కోరిక తనకు కలిగింది. అప్పాజీవారు శా తపకాటంలో [పపేశించటం తప్ప, [పాణాపాయకర మనీ ఎంత బోధించినా వినలేదు తాను,

అందువల్ల తన కోరిక నెర వేర్చటానికి మహామం[తి రాజ జ్యోతి ష్కూలు వధువును చూడటానికి వొస్తున్నారని చెప్పి గజపతికి కబురు చేసి తాను స్వయంగా జ్యోతిర్విద్వాంసుడి వేషం వేసుకొని తన్ను పల్లకీ మోసే బోయీలకు అ$కారిగా తయారుచేసి, గజపతి కోటలో [పవెశించి అంతఃపరంలో అదుగు పెట్టాడు. రాకుమారి సవినయ ౦గా వొచ్చి పండిత (ోష్తుడికి నమస్కరించింది. తమ కాబోయే

[రీ )

1 (2 అస్పా జీ మహారాణిని చూడాలనే కతూహూలంతో, ఆయన [వ్కోంనె ఆఅంసులయిన టోయీలలో పాటు తాను డా కలని ఎార్చున్నా *, వేస భాషం వు తన్ను ఎవరూ గుర్తించపోయినా, తస కాలిన ఉన్న మరకశ_మాబిక్య ప జ-వై ఢూర్యాలు పొదిగెన సువర్ష గండ పండవం తసను శల్భివు౪ అనుమానానికి పట్రి ఇ వింది. కణఎలో అంక ॥:రాన్ని గజ :తి భటులు చుట్టి వేయసాగారు. నిరయుధులైన తినవరాా ఈర మహామం |కికీ ఆ అంశఃపురంలో నే సజీవ సమాధి అ్పవనుకున్నాడు తాను,

“బయట తమ్ము బందించటానికి ఇంక (సయత్న ౦ జరుగుతున్నా, మహాదుం[తి అణుమ్మూ ౦ చలించలేదు. అసలాయనకు ఇంత జరుగు తుగ్నదని శెలియడిషూ రూడా, చిలునప్వు ౨తో మసారాణికి అశీర్వచనం పలికీ _ ద్వార దింధాన్ని బరి గారి కద్రంగా ఒక చె ఇస్వెనికి తన్‌ కాలు ధట్రంచి టర దోయిలూ। ఇంకా అక్కదే ఉన్నారెంరా, మూర్థుల్లారాః పదండిరా, పల్లకీ దగ్గరకు; అని గర్హించాము,

వెంటనే బోయీలంతా అది త్రిం, దాదయ్యా[ో అంటూ తలలు చొంచుకొని భయం నటసూ _ఆయన కాళ్ళ ముప నుంచి చమూరిపోయారు,

అంగిరళో పాటే లానూ,

అదే ఆ దృశ్వంలోని సంఘటన,

తమ అవినాభావ సంబంధాన్ని సూచి:చే ఆ చ్మి్శం అనేక సంవత్స రాలుగా తినకు గర్వకారణమైంది. అనాడు దముహాపం23 ఆ సంఘటననే సృష్టించి! పోతే, ఈనాడు తాను జీవించి ఉండేవాడే కాదు. మహా రాజాధి రాజు, రావ పరమెశ్వర _ బిరుడాంకితుడై న ఆంవసార్వభౌముదు _ ఒక సామాన్య జ్యోఏమ్కుని కొళ్ళ సందుని.చి దూరిపోళిడాః: తామే పౌర పాటు పడ్డామనుకొని, గజపతి రాజోవ్యోగులు తనుకు దారి ఇవ్వకపోతే, చరిత గతి మరో విధంగా ఉండేది.

మహారాజు ఆ చితాన్ని అవలోకించి. అవల కించి ౪6లుప్పాబీ;% అని పొలికేక ఉళాడు,. ఆ శబ్దం వివి భవనమంకా ( పతిధ్వనించింది. దానికి సమాధానంగా (పతి వె పనించీ విపషరతంగా, విశఃటంగా పకపకా నవ్వులు వినిపించసాగాయి వహారాజు ఆన 6 ౩6గా అన్ని వెషలా

అప్పాజీ [4తీ చూశాడు. ఆ మందిరాన్ని (ఫకాశవంతం చేసే ఒక్కొక్క దీపమే నిష్కా రణంగా అరిపోతోంది. ఇంతలో అకుగుల చప్పుడె నట్టుంది. మహారాజు ఉలిక్కిపడి వెచులిరిని చూళాదు, ఎవ్వరూ లేర. అన్నివై పులా అంభ కారం, మరు త్షశాన భవన మధ్యాన శిలావేదిక మీద ఉన్న బంగారు పళ్ళెం (కంద పడి ఖఎగున ( మౌగింది,

• ఎవరది? *

మహారాజు పరిసరాలు పరికించాడు. ఎవ్వరూ కనిపించలేదు, ఇంతలో భయంకర అటహాసం వినిపించింది. *హహహహహః, నేనేః

“కం లే రె నన్నే నురచిపోయావా, మహారాజా, అవుకులే। చిన్ననాటి నుంచ మిమ్మల్ని స్వంత బిడ్డలాగా సాకి, రక్షించి, సకల సామాజ్యానికీ సార్వభౌముణ్లీ చేసిన అప్పాజీ వారినే విస్మరిఎచిన మీకు అ రేళ్ళ సంబంధం ఎలా జ్జాప క౦ ఉంటుంది?

*3రిరుములా: నీవా? ఎక్కడున్నావ్‌, నా తం డీ? కనిపించ వేం?”

ఉథ్స్స్‌ల్ర్రు నన్ను చూడ లేరు.

ఉపవ్పచు, చూడలేను. సీ భౌతిక శరీరాన్ని (పపంచానికే కనిపించ కుండా చేశారు మహామంతి. ఒక్కసారి నాన్నా అనయినా పిలు, చెవు లారా వింటాను, బాబూ$

అనేనిస్పున సీ కుమారుణ్ణి కాదు, మహారాజా! అధికార గర్వంతో కళ్ళు మూసుకుపోయిన ఒక కృకఘ్నుదికి _ ఒక మూర్జాగేసర చ దప్పకి గరంలో లనయుపగా జన్మించానని ఈ పిశాచి దబాపంతో కడి చెప్పుకోటానిక సిగ్గపవ తున్నాను.”

“వు కూడా నన్నే దూషిస్తున్నావా తిదమలా? నుహామంతి పూస నీయు డె కావొచ్చు; వమహానుభావుదెే కావొచ్చు. వారి శేముష్‌, [పతిభా పాలరబేంజ కావొచ్చు. అయినా, హంతకుకు. సిద్రిపౌందిన సీ హృవంయా ని కింస్న తమా దృృసృ్పృథం కృష్ణరాయలుగా నావా ఉంది. కని, ను రాజును”

“హా, సీ రాజరికం; నిచ్ను రాజును చచామనే ఉ దళంలో పే తక. నాదు దయదలి౨ గీఠు నీ నేతద్వయాన్ని దానం కదు సుహాసు సం

కేశ 4 అఆ స్పా జీ ఈనాడు రాజువై [కొవ్వి, ఏ మహామం కి న్చివ్రతుక పరిపూర్ణ కరుణా కటాక్ష వీక్షజాఫలితంగా ఈ విశాలాం[ధ సా్మామా౭, సింహపీఠిపె ఇన్నా ళ్ళగా నిశ్చింతగా కాలం గదిపావో, అ మహామం్శతికి రాజసెవకు ఫలి తాన్ని నిరూపించటానికి భౌతిక నేత్రాలు. పెరికివెయ్యమని, పరమేశ్వర పర్యాలోకనకు అధ్యాత్మిక నయన దానం చేశావు. ముముక్షుచతవులు [పసాదించావు, హహ్హహ్హహ్హ.

(కమంగా ఆ నవ్వు గాలిలో లీనమైపోయింది.

మహారాజు “అప్పాజీ....” అంటూ పెద్ద పెట్టున అరిచి విచలితుడై ఆ మందిరంలో నిలువలేక చరచరా వెగ్గసళోయాను.

మహారాజు వెళ్ళిన మరి కొన్ని క్షణా.రు | పేతాకారంలో వున్న ఒక నల్లని ఛాయ ఆ మందిరంలో మసలటం | పారంధించింది. ఒక్క క్షణం అటూ ఇటూ చూచి ఆ [పతాకారప్ప ఛాయ వడవడిగా భవన ద్వారాన్ని సమీపించేసరికి ఎదురుగా వీరేం్యదుడు అడ్డుపడ్డాడ

“జ ఆమోఘం౦గా నిర్వహించిన మీ పాత అత్యద్భుతంగా ఉంది. చాలాసేపు నాశే అర్థం కాలేదు.” ఆన్నాడు వీరం దుడు.

దానికి సమాధానంగా అ మానవకొరంలో వున్న [పేతం “హహహ” అని భయంకర వికటాట్టహాసం చేసింది.

“ఏదంతకన్నా పెద్దగా నవ్వ గ లడు_ కాదాుంంచే। నా దగ్గర సీ అటలేం సాగవు. చెతనె తే ఎగిరిపో....” అంటూ వీరేంధదుడు ఆ పె తాన్ని తన '0దు చేతులతోనూ వాపేసుకున్నాడు బలంగా.

నాల్గుక్షణా ల [కితం ఒక మహా బలిష్తుడయిన సార్వథౌముళణ్లి గవి గజలాడించిన ఆ భూతరాజం వీరేందదుడి కబంధ హసాలలో గెలగిలా తన్నుకుంటున్నది. కాని, ఆ ఛద్మఉజషికి బలం తక్కవ, (కమంగా వీరేండదుడికి లొంగిపోయిందా భూరం. మరం దుదు ఆ భూః రాజాన్ని అప రించి ఉన్న న్నని ముసుగును తీసేజళాదు,

“ఎమ్మనగారూ। మీ పసం చాలా బగుంది. ఛద్మ వేషధారణలో ఇంత నిష యన మిస్ముల్ని జ సము (టన ర్‌నివ్వ బా? దు. ని టహ్మహ త్యా దష వీతిళో వదులుతున్నాను. మ్‌కరా, [| ంచానకీ సంబంధం లేకుండా

అప్పా జీ $ేగర్‌ ఆ నేలమాళిగ గదిలో మీకు శాశ్వత నివాసం ఎర్పాటు చేస్తాను ....” అంటూ తన ఉ_త్తరయంతో చుహాకవికి వాస్ఫందం చేసి అంతఃప్పరానికి అనతి దూరంలో ఉన్న రహస్య కవాబం లంచి తిమ్మనగారిళో లోపలికి [పవేళించాడు.

మరి కొన్ని క్షణాలు నిశ్శబ్దంగా గడిచాయి. ముసుగుభూతం రహస్య కవాటం తెరచుకొని నేలమాళిగ నుండి బయటకు వచ్చి కవాటాన్ని దింధించి ఉద్యానవనంలో (సవేశించింది.

ఆ భూశరాజుకు ఆ దారినే మహారాజు శయనాగారానికి వెడుతున్న రామలింగనాయకుడు ఎదురుపడ్డాడు. మహా డిండనాధుడు ఆ (పేతాన్ని చూడటంతోనే ఒక్క లిస్టలో తన భయంకర ఖక్షాన్నీ ఒరనుండి బియ టికి లాగాడు,

భూ3౦ పకసకా నవ్వింది. విచితమైన ధ్వనులను సృష్టించింది.

కక [పేక వేషధారీ;: నీ రయువపింప్తలు నా వద్ర సాగవు....” అంటూ విపరీతమెన వేగంళో ఖశచాలనం చేశాడు దండనాధుడు,

కరా నన్ను ఏమీ చెయ్యలేవు. సను అఫరీరుత్లి?ొ భూతం వికృత హాసం చేసెంది.

“అళరీరుడివో, సశరీరుడివో అలుసుకోంది వొదిలిపెట్లను....” అంటూ కసహాద౦డనాధుకు తన ఖడ్గా] గంతో ఆ భూంరాఐప ఛద్మ వేషాన్ని ౪౦ ఏ ఖండాలుగా చీల్చి వేశాడు బహు మె "కవరె.

ముసుగు లోపల ఉన్న వీరె్యదపాాతు!ి అసలు రూప్పు బియట పడింది. వీరందుడు రోషాచేశంతో మొలనుస్న ఒర గుండి ఖడ్గాన్ని సజున బయటికి దూళశాద ఖర్గాలు ఖంగు సున్నాయ్‌. క్షణ కాలంలో వారి ద్వంద్వ యుద్దం భయంకర రూపాన్ని ధరించింది. వీరం దుడికి ఖగ చాలనంతో రామలింగనాయకుని అంక ఐం లేకపోయినా, ఖగ విన్యాసపు మెలకువ లన్నీ తలియబంవల్ల ర్చుగా తన్ను తాను దండ నాయకుని ఖన్ల ఘాతాలనుంది తప్పించుకుంటూ పారపోవటానికీ [పయ త్నం చేస్తున్నాడు, వీలయితే . ఏ సద్దశిని అయినా సరలే, దండనాధుణీ మట్టు ఒట్టాలని చూస్తన్నాదు, ఈ విషయం అలుసుక న్న్న దండనాయలళుడు

| 48 అ ప్పా జీ తన శ కినంతా హూ సంలో కేం;దీకరిఐచి, ఒక్క బలిషమెన ( పేటులో

ఆ వాల న టూ 7 వీరందుడి ఖచ్షాన్న్‌ గాలిలోకి ఎగుర గొటాడు, అన్నంత దూరాన ఎగిరి పడిన తన ఖన్లాన్ని తీసుకోవటానికి (“ఎయత్నెండాడు పీరందుదు. కాని, దండనాధును ఛెంగున లంఘించి, తన కుఎకాలి పాదరక్షతో ఖగ్గాన్న్‌ అణచిపట్టి వీరేందుడి కంఠానికి ఆనించాడు తన ఖగ్గాన్నీ.

జపీరేండ దాః సీ కోసమే వొస్తున్నాను. స'ఫయానికి దొరికొవు, నీకు చేవుడనేవాడు ఒకదుంపే (పార్టించుకో ;” అన్నాడు మహాదండ నాధుడు నిప్పులు కురిపిస్తూ,

ఉనిరాయుధుణ్ణి, ఒక్క ఆయుధం ఇచ్చి-_-” వీరే౧|దుడి వాక్యం పూ ర్రికాకుండానే అందుకున్నాడు మహాదం4 నాధుడు,

జగార్రవించి, సీఠో ద్వంద్వానికి తలపం సంహరించటానికి సివు అర్హుడవి కాదు. నిరాయుదీకరణ అత్మ సంరక్షణకు అక్కరకు రాక పోయినా, అసువులర్పించటానిక అడం రాదు:” మహా దందనాధుడు కత్రి

చి యముళిపించాదు.

ఉసీే వెనర్‌ని చంపాలనుకుంటున్నావో నీకు ఒలియటంలదు. మహా దండనాయకా? నను, వి2చిపెటు., ఆఅననః నాధ్యచముని అత్వునత భివిష్యుత్తు సీకు చేహారుసాను. నా అపూర్వ ఆవధా సంపత్తికి, మీవమహా

లీ బాట్‌ ణి ఆవా=వ వ ఆ " ఎఅణణామ్‌ శ మంత అప్పాజీ అంకటివాడ మొదలు నరి.న తరుదలా ౫ లిగోవటం ఓ ఈక ఇలియని విషయం కాదు.” అనాడు వరం్యదుషు | పాణరక్షణకు

"స్ట! యానాతే

ఈ6న్చి సీ చుడాో గర్జించాడు దండన ధుడు,

“క్రొందరపవకు _ దండనాయకనా। తీరగా ఆలోచించుకో. నా అమూల్య (బాణాన్ని దు: గాసారి అంతం ౬న 6 జన్మలో వు, జ్‌ జ . అాబి మళ్ళీ ఏ బరిస్టికలోనూ. నా సహాయాన్ని పొందలేవు. నెమ్మదిగా అలో చించు....” అంటూ కెలయా..నకు (పయత్నిసు న్నాడు పీరం[దపా తుడు.

“నన్ను అలోచించపుంటూ ఈలోపజన సీపు నిష్క9మిడ్డామను కుంటున్నావ్‌. లాభం లేదు. ఈ | పపంచం నుంచి సీ శాళ్యత నిష్క్ర9మణ క్‌ొర్డ క్షణాలో ఉంది న

శిలల

అ ప్పా జీ $ శ “సనాచేం అడిరౌరాయూ+ తనదూ? నన్ను చంపితే నీకేయిసు౦ది*ి జావాలత్‌ీ క సయుసు6ందా?_ ఈ (8 తిబ్మనార్యుల జాతకరీత్యా ముదా న్‌పో గ, మహజా౭కుకు అ సమిఎవాలి. ఆ జా:కు3వి నువే, నువ్వు అ సమించి ళ్‌ అణ మో ఇమ తీరాలి; అన్నామి. రాహులింగనాయకుడు ఖడ్గాన్ని బలిష్టంగా పటుకుంటూ, ఆం లట *బదిగో, డిండనాయకొా, ఇటు చూడు, మహారాజు వ్యధిత హృద యంతో అంతఃంవంతో లక్షణ లేకుండా పర్మి భమిస్తున్నాడు, ఆయనకన్నా మహనశ్షాతకుచెపరుః” అన్న టరెందువ పాటలకి. మండిపడి “భీ? అని త్య రించాడు ర ండనాదుడు, ఉనేను రాజుసన వెంటనే నిను షుహామం తిని చేసాను. “నేచ్యుయ్‌ి, (చోహ;ః” “సెకంత్రగా ఇషం లేకపో తే_నుప్వే రాజుగా, నేనే దుం(తి రల నెతాను.... వీరం దుడు అశగా చూళాడు రామలింగసనాయకుడి. వంక. కాని, క్షణ_.క్షడా నికీ ఎచ్చు "పెరిగిపోతున్న నుహాదండనాొాధుక కోపజ్వాల ఆ క్షణాన ఆవాళాస్నంటుకుంది. కళ నుం రాంగం నా దస్గిత కొదురా. యమథర్యరాజు దగర, కః ని ౨ ఇంకా ఒక్క క్‌ [బకుక నిచ్చినా నా మహాపం[కి నాకు దక్కడు. నా రాజు నాకు దక్కవు. ఈ విజయనగర సా్మామాబ్యమే ఆం(ధి:ఃకు దక్కదు! అంటూ ద. మన ఖడచాలనంతో వీరేందుడె డు గ శిరస్సును ఖఎవంచాడు, కాని. పీరేం్యదుడు ఉక్కు శిరసాంణం ధరించి ఉండటం వలన అతని శిరస్పుకు బదులు శిరనా9ంణం 5ండ్రు [వయ్య పడిపోయింది. 6 జాలి ర్త ఆది చూసి మహాదండనొదధుడు మితిలేని ఆ| 7; హంతో మరోసారి క తిని పె 'కెతాడు. ఆ అదను చూసి పీరండదుడు ఇంగున ముందుకురికి పలాయనం తానా (దారంభఖిండాడు. రామలింగా నా వరుని ఖడ్ష [పప రానికి బలి కావాల్సిన పీరంద ప్మాలుడు చాపు తప్టి రస్ను లొటపోయినటు (వాణాలు అంచిలిరో ( ని త. లా , అష ఉంచుకొని (బతుషజిద్తుడా అంటూ నుహారాణి అన్నపూర్లా వి అభ్యంతర

140 హ్‌ ప్చా బీ మందిరం ఎ పుకు పరుగులు తీస్తున్నాడు, అల్ల ౦త దూరాన అద్భుశ్య మౌతున్న పీరేందుణ్ణి చూసి రెట్టించిన కోపంతో, విపరీతమెన వేగంతో అనుసరించాడు రావలింగ నాయకుడు. అతిని కజీతిలో ఒరలో నుం: దూసిన ఖడ్గం ఆకలిగొన్న కాలనాగునిలా అజ్జులు చాస్తూ మిలమిలా మెరిసిపోతున్నది, ఎలాగైనా ఏరందదుణ్ణి అన్నపూర్ణాదేవి అభ్యంతర చందిరం చేశలోగానె మట్లుబెట్టాలని మహాదండనాధుని సంకల్పం. రామలింగనాయకుడు తన్ను కలుసుకొనలోగా ఎలాగైనా అన్నపూర్ణా డివి మందికంలో [ప వేశించాలని ఆదుర్దా. అఆ మందిరం తనకు అన్ని విధాలా రక్షణను చే. రుస్తుందని పీరేం దుడి అశ. ఆ ఆశతోనే అరను [పాణాల కోసం సరుగులు తీస్తున్నాడు. ఎలాగ నా వీరెం[దుణ్లీ సంహరిస్తే, జాతక రీత్యా మహామర్శతికీ చుట్టుకున్న పీడ విరగదడై పోతుంది, తన మంతి శేమంగా ఉంటాడు తన ఏలికకు శుభం చేహారుతుంది. ఈ ఆశతో సగ బట్టిన పాములా చరచిరా పీరెందుణ్ణి అనుసరిస్తున్నాడు దండనాధుడు. (పాణాల మీది తీపి ఆ కణంలో ఏర దుని కాళ్ళాకు జీవం పోసింది.

అసాధారణమైన వేగంతో (కిందా; మీదా చూడకుండా పీరేం్యదుణ్ణి అనుసరిస్తూ; కణక్షణా నిక్‌ దిగ్గర పడుతున్నాడు దండనాధుడు. వీరెం్యదు నికి పె ప్రాణాలు “పనే పోయినంత పన్నై౦ది, అయినా తన (పయ త్నాన్న్‌ మా్యాత౦ విపమించలేదు. దండనొధుదు ద్విగుణీకృళో క్సాహంతో వాటు పడిన ఆ ఖడ్గరాజం సజుమని శద్వ౦ చెస్తూ పెకి లేచింది, కాల పాళశంలా, మరు కణ )లో పీరేయ్యదుడు ....

ఉద్యానవనంలో ఏపుగా పెరిగిన మాలతీలత అల్లుడు లేక [కించ పడి దారి కద్దు తగిలింది దండనాధునికిి కఈత్తి ఆల్ల౦త దూరాన ఎగిరి పడగా, దండనాధుడు ముందుకు తూలిపగ్లాడు. విధి ఎదురు తిరిగింది.

వరం్యదుడు ఏఎప్రుడూ అద్భష్తవంతుడేః

దండనాధుపు పూపోవటంలో వీరం్యదువకి కొడ్డిగొ ఊపిరి సలిపి సట్ల యింది టక్‌ లేచిపోయిన సంటవాణాలు డిరిగి వరం బుడి శరీరంలో [పవశంచటమే గాకుండా, నూతనోత్సాహాన్ని కూడా కలుగ బేశాయి.

వీరం దుడు మరొ పది క్షణాల్లా అన్నపూర్ణా దేవి అభ్యంతర మందిరాన్ని సమీపించి వెను తికిగి చూళాడు. పడిపోయిన దండనాధుడు ఖర్గాన్ని తీసు కన్ని రెట్టించిన బలంళో పరుగెశ్తుళొసున్నాడు.

వీఠరం[దుడు దండనాధుని చూసి ఒక విషపు నవ్వు నవ్వి అన్న పూర్జాదెవి అభ్యంతర పుందివంలో జొంబడ్డాడు. నిజానికి దండ నాధుము అన్నపూర్ణా డేపిని గాని. ఆమ అవ్యంతర మందిాన్నిగాని లేబ్ధ చేపే స్దితిలో లేకు. అతడికి కావాల్సింది విరల్యద్రుడి చావు, అతని ఖగ్గానికి కావా ల్సింది వీరం దుడి రువషం, ఆ ఉ ద్రశంతోనే దండనాధువు అంతః ఫుర మర్యాదలను లెబ్జ చేయకుండా రాణీవాసంలో (పవేించాడు. అ క్షణాన అతని రూపం భయంకరంగా ఉంది. ముఖం జేవురించి ఆరుడారుణంగా మారిపోయింది. ఇంతవరరూ దండ నాధుణ్ణి మోసగించినవారు, అతని చేతిలో నుండి తప్పించుకు పోయినవారు లేరు. కౌని, ఈ నాడు ఆ ఖ్యాకి వీరేందుడికి దక్కటం వల్ల దండనాధువెకి అవమానం నెచ్చిపోయి ఆవే శంగా పరిణమించటంతో మనిషిలోని రోమ రోమాలూ నిక్కబొడుచు కున్నాయి ములుకుల్లాగా. చేతిలోని ఖడ్గరాజం దీపాల కాంతిలో చండ [పచండంగా మెరిసిపో తున్నది.

[సధాన ద్వారం దగర ఒక్కా కణం నిలబడి పరిశీలించి, ముందుకు సాగాడు దండనాధుడు, [పపంచంలోని ఎళకి అయినాసరే, ఆ క్షణంలో ఆతడి ౩దురుపడటానికి జంకుతుందా అస్నెంత భయంకరంగా వున్న అతని రూపానికి ఎదురుగా ఒక అవసత శీర్షం అద్దు నిలిచింది.

దండనాధుడు వొక్క కణం అగిపోయాడు. అది వీరెందుడి తల మాతం కాదు. అది వీరేందదుడి తలకాని తరువాత ఎవరి ఈల అయినా అతనికొక్క "టే, అందువల్ల ఆ శేర్షాన్ని పరిశీలనగా చూసే ఓపికా, తీరికా కూడా లేకపోయాయి దండనాధుడికి,

ఉఏవరు సుప్వు? అడ్డు రేగి అన్నాడు దండనాధుదచు విసువుగా. ఆ శీర్ల్గం వినయం ఉట్లిపడేలా విన్నవించింది.

వ! 63

| 0)

[01 అ ప్చా టీ _. “మీకు కావాల్సింది మా శీర్ష మేగా? ఓసుకోండి ఈ కశేబరం

మీద ఈ శీర్షం ఉండినా ఒకటే, లేకపోయినా ఒకే! కానివ్వండి దండ నాయకా

దండ నాధుడు ఒక్కసారిగా ఉలిక్కి. పడ్డాడః ఒకొ గార గా మాటకొక్కొాటక్క మెట్లు చొస్సున ఇహలోకానికి దిగి వొచ్చాడు, చిపరి మాటతో తన ముందు అవనతంగా ఉన్న శీర్షాన్న్‌ జాగ త్తగా పరిశీలించి “* పభూ....” అంటూ ఖగ్లాన్ని దూరంగా విసివేసి అంత౯వృళంలో నుంచి వెను తిరిగి వెళ్ళిపోయాడు దంచనాధుదు.

దండనాధుని విచిత |పవరన చూసి క్షణకాలం. విస్తపోయి మహారాజు బాడె అతణ్లి అనుసరించాడు,

వ న్‌ $్‌

భూగృహంలో పదిలపర చబడ్గ ముక్కు తిమ్మనగారికి. పది పడి “హీను క్షణాల లఅరువాత గాని తనకూ, [పపంచానికీ సంబంధం లేదనే విషయం అర్థం కాలేదు. అసలే అమావాస్యచీకటి. ఆపెన నెలమాళిగ.... తాను [(ప్రజశంచిన ద్వారబంధం శరుదుకుంటుండేమోనని శతి విధాల [పయకత్నించాడు. కాని, ద్వారం దృుఫంగా ఉ౦దెిటంవల్లా, అవతల బంధిం“బకె ఉండటంవల్లా ఆయనకు [శవము మాత్రమే మిగిలింది, అప్ప టికీ ఆ దారిన ఎవరన్నా పోతుంపే, పిని గాశ్ళం తియ్యకపోతారా అనే సంకల్చ్పంళ౯ా సప్తమ స్రాయిలో అరుషలు కూడా నాగించాడు గాని, ఆ గొంతు అరుపులు ఆ కవాటాన్ని అధిగమంచి బయటి [ప్రపంచంలోకి [పవశించలేక పోయింది, ఒక=ళ ఏ కొద్దిగానన్నా (సమషెశించినా, ఆ అర్హ రా జాన ఆ నిర్ణన (దేశంలో దానినాలి*చే నాధులు భాడా లేరు.

క్షణాలు గదుస్తున్న కొద్దై మహాళవికి నిస్పృహ ఎక్కూవయింది, ఇక లాను ఆ నేలమాళిగలో సజీవంగా గోరీ క ట్రబడ్డ'ట అనుకున్నాడు కఏిశేఖవడు. |కమ్యకమంగా (బతుకు మీద అశలన్నీ అంతరించిటం [పారంభించాయి. తాను ఇక్కం_డ ఈ విధంగా ఉండిపో తే___ఏరం(దుడి ఆట కట్సించేవారెవరు; మహామంతిని రడషించేదవరుు మహారాజు మనసు నళ్ళి చేలఎవర; అని వాపోశటం మొదలు పెట్టాడు మహాకవి,

అవ్వాజీ ఃర్‌!

మహాకవి మనస్సు పరిపరి విధాల పోతున్నది, మళాకవి ఎంతటి గొవృవాడయినా, వస్తుతః ఛాంధసుకు. తాను ఆ నేల మాగళిలోనే ఆఅ సమించాల్చి వస్తుందనే భావం కలిగేసరికి ఆయనలోని క వితాహృద యం ఒక్కసారిగా అ కోళించింది. తాను సగపడ (వాసిన *పారిజాతాప హరణం” అనంపూ ర్రిగానే ఉండిపోతుందే అన్న బాధ ఆయన్ని ఆవపొంచింది.

ఆగిపోయినా బాధ లేదు, మరే కవి అయినా ఆ కొరదను పూర్తి చేస్తి తన భావాలను భగ్నం చీసాడేమో అనే బెంగ పట్టుకుంది కవి 'శేఖరుడికి .... నాలుగు కణాల తరువాత_.తనలో కలుగుతున్న ఈ విచిత భావాలకు తనకు తానే నవ్వుకున్నాడు మహాకవి.

ఆ క్షణాన-కాలానికున్న విలువ అమూల్యమైనది. అంతేకాకుండా కన జీవితానికి ఉన్న విలువ వాడా అనాధారణ మైనది, ఆంధ సా మాజ్య భవితవ్యానికీ తన భవితవ్యానికీ ఉన్న అవినాభావ సంబంధం [కమ _ [కమంగ్గా అర్ధమవ సొగింది తిమ్మునార్యునికి, ఆ విషయం అవగాహన అవుకున్న కొద్ది _ ఆయన మరింతగా కర్తవ్య నిష్తుడౌతూ బయటపడే మార్గాన్ని అన్వేషించసాగాడు. కాని, ఫలితం మాతం శూన్యంగానే ఉంది,

ఇంతలో వెనుక నుండి ఘలు_ఘలు మనే శబం వినవొచ్చింది, మహాకవి వెరులిరి% పరిశీలనగా చూశాడు అంతా గాఢాంధకారం, కాని, గజ్జెల సవ్వడి మరింత దగ్గరగా వినవస్తున్నది. మహాకవికి భూత_| పేత పిశొచాలను ఇదివరకు చూడకపోయినా అవి అం'పే విశ్వాసం ఉంది. ఆఅందుకని.అరచే 3లో | పాణాలు పెట్టుకొని ఆంజనేయ దండకం బిగ్గరగా చదవట౦ [(పారంభించాడు. అయినా ఆది ఏ జాతి భూతమో కాని ఆంఐ సవ్వడి వినిపించింది సహాఠన్లిక- ఉక యన (గంతా

. ఘల్లు పల్ల-ఘల్ల, ఘల్టే..్యోర్యడూ టు శబ్దం మరింత దగ్గరగా వినరంవనటం మొదలు పెట్టిందని. 2 చిరల న...

1053 ఆ ప్చా జీ

వ.హాకవికి గుంచె యుల్లుమంది. కళ్ళు గట్ట్‌గా మూసుకున్నాడు, అయినా శద్దం మరీ దగ్గరకు జరిగి వొస్తున్నది. అదిగో।; అడుగుల చప్వుడు కూడా వినరావటం ముదలు పెట్టింది. అమ్మో! ఇంకేముంది? దగ్గరకు వొచ్చేసింది. -

ఘల్లు ఘల్లుమనే శద్ద౦ అగిపోయింది. నిశ్శబ్ద [ప్రశాంతత ఆవ రించింది. భూత రాజం వెళ్ళిపోయి ఉంటుందనే ఉ డైశంతో_మహాకవి మెల్లగా కళ్ళు తెరచి చూశారు. “అమ్మ దాటోయ్‌: కొరివి దెయ్యం అంటూ వెల్లకిలా విరుచుకు పడిపోయాడు.

ఆ వొచ్చింది.మహరాణి అన్నపూర్ణాదేవి. చేతిలోని కాగడా వెలు గులో దారి చూసుకుంటూ, ఆ రహస్య ద్వారం గుండొ బయటకి నిష్క్ర మించాలనే ఉ గ్రైశ్యంతో బయలుదేరి ఆఅ గుహ ద్వారాన నిలబడి, ఆంజ నేయ దండకాన్ని చదువుతున్న తిమ్మనార్యుణి చూసి ఆశ్చర్యంతో ఒక్క శతీణం నిలిచి పోయింది. అఆ తణంలోనే తిన్మా నార్యుడు అంత గల్లంతూ చేసి చాలదన్నట్లు వెనక్కు. విరుచుకు పడ్డాడు.

మహారాణి నాలుగడుగులు ముందుకు =సి కాగడా వెలుగులో అ పడిపోయింది తిమ్మనార్యుడని ఇెలుసుకుంది. ఆమెకు తివ్మనగారం'టే పితృ సమానుడు కావటం వ%, ఇదేమిటా ఈ నహకవికీ.ఈ గతి కలిగిందనే ఉ గ్రగ్యంతో శ శ్యోపచారాలు చేయటాని పూనుకొంది. కాని, ఆ భూగృుహ దూర్షంలో సీటికి కూడా కరువు వొచ్చింది.

మహారాణి. వెంటనే వెను లిరిగి అంఠతిఃసరంలోకి జయలుడరింది. కొని ఆమె ఆ మార్షం గుండా అంళతఃపరాన్ని సమీపించేసరికి. తాను వొచ్చిన ద్వారాన్ని, అవతల ఎవరో బందించిన విషయాగ్నా అర్థం చేసుకుంది మహారాణి. ఆపని ఎవద చేసి వుంటారో దడా అమెకు €లియక పోలేదు. అకదు వీరంయ్యదపా,తుకు. అతని రాంను చూస_అతశ దారి నుండి ఎలాగైనా తప్చించుకోవా. న ఊగశ 6౩ మహరాణి ఈ సారంగి దూరాన్సి *(శయించింది. కొని అ త్యదుంకి ఆం8.షర రహసొలు అపి" సయపం వ్గ-ద్వారాన్ని అవంం నుంం బంధించి పళాప

06 ఉం

అప్పా జీ [పత్రీ

మహారాణి.వంటనే సొరంగపు రండవ ద్వారిం ద్వారా బయట పడా లనే ఉద్దేశంతో, మళ్ళీ వెనుతిరిగి తిన్యునార్యుడు పడిఉన్న ద్వారం దగ్గరకు నచ్చి పరిశీలించింది. కొని, ఆమకు ఆ వెష్పన నిస్పృహ ఎదునై 0౦ది.

ఇక ఏమి చేయటానికీ తోచక, మహారాణి తన పెట చెరగుతో ఫతావహుడై _సొమ్మసిల్షిన మహాకవికి విసిరి సేద తీర్చటానికి ఉపక మంచింది. మరో కొద్ది క్షణాల్లో తిమ్మనార్యుడు. అమె చేతి చలువ వల్ల కోలుకొని కాగడా వెలుగులో మహారాణిని గుర్తు పట్టాడు.

టమ్పిరా, అమ్మా?”

అవను, ముహాకవీః నేనేః”

“మీళలా వొచ్చారమ్యా, ఇక్కం-డీకి.”

ళ్‌ తరుముకొచ్చింది, మహాకపీః; చేసిన పాపాలు అనుభ వించటానికి నరకం మరో చోట లేదు; ఇక్కడే ఉందిలొ

“అలా బాధ పడకండమ్మాః ఇ ఏటీకైనా ఉన్న విషయాన్ని మహా రాజుకు మనవి చెయ్యండి. దానివల్ల మీకు ఆత్మళాంతి లభిస్తుంది, ఆంథధు లకు మహామంరి శ్రీరామరక్ష మరికొంత కాలం ఉంటుంది.

“గ్లాన్సు, మహాకపీ। చేసిన పాపాలు చాలు. (వపషచంలోని సమస్త థోగ భాగ్యాలు అనుభవించాను. ఇక అనుభవించాల్సింది లేదు; (బతుకు కోస౦ గావ పడాల్సింది లేదు. మానహాని జరుగుతుందని మనసు చంపు కోవాల్సిన అవసరం కానీ, అత్మవంచన ₹సుకోవాల్సిన పని కాస్‌ లేదు నాకు. నిర్భయంగా [పాణా లర్పించటానికిైై నా సిద్రపడి, దుహారాజుకు వాస్తవాలను మనవి చేంమనే ఉడేశంకోనే బయలుడేరాను. అంతలో వీరెం[దుడు హడావుకిగా అంఈపుకంలో (పదశించాడుం అణతడి బారినుంత తప్పించుకోవాలనే ఈ సారంగ మార్గాన్ని ఆ(శకయించాను, కాని, దుర్వా ఫర ఈక సారంగాన్ని రూడా రండు పక్కలా బంధించిపశాడు. ఏం చయమంటారు. మహకవీః?ొ అంది ఆఅన్నపూర్ణా డేవి గా ద్గదిక స్వెరంతో,.

ళ్‌ జ్య బుద్ది ఇంతకు ముంచే ఉంచే ఎంత బాగుందేది [1 అను కున్నాడు మహాక వి నస్సులో.

[0 శ అ ప్పా బీ

౪అ దేనమ్మా-_ నాకా దిక్కుతోచటంలేదు. అవతల అంతా ముంచుకు వసున్నది. సనం ఇక్థడ | మగిపోతున్సాం. అవమా;। మనం బయట పడ టాసక మార్గ 0 ల అస్సి వమ్మనార్యుదే.

మహారాణీ మర కొన్ని క్షణాలు ఆలోచించింది.

“మార్షమైతే ఉంది గాని, మహాకవీ।ః దాన్ని సూర్యోదయమైతేనే గాని కనుక్కోలేం, ఆ బిలం ద్వారా ఈ మార్గంలోకి గాలీ, వెలుతురూ వస్తుంటాయి. అర్హరా తిఇళ ఆ విలద్వారాన్ని కనుకో్క్కవటం అసంభవం, నసుహాక్షవీ[;”

*మహాకవి అశలడుగంటాయి. ఆల్ల వారితే [బతికి బయట పడగల మనే ధైర్యం చేకూరినా, తెల్లవారే లోగానే సర్వనాశనమైపోతుందనే బాధతో జీవస్మ్యృతుదిలా మారిపోయాడు.

శ వ ఖీ

మహారాజు ఎదుకు పడటంతో వఠలి వచ్చిని దంవనాధుడు అన్న పూర్జ్ణాదెవి అంతఃప్పుర పరిసరాల్లోనే తారట్లాడుతున్నాడు. చేపట్టిన పనిని మధ్యలో విశచి పెట్టడం దండనాధుకికి అలవాటు లేదు. నీ విధంగానైనా సరే, అఖరికి అన్నపూర్ణాదేవి అభ్యంతర మండిరంలో (పేశంచయినా పీరర్యదుడి తలను శరీరంనుండి చేరు చేయటానికి నిశ్చయించుకున్నాడు దందనాధుకు, కొని, ఆ పరిసరాల్లొ మహారాజు తిరుగుతూ ఉండట౦వల్ల ఎందు కనా మంచిదనే ఉద్దశంతో ఒక _ లతానిసంజాఎతర్భాగాన్ని అశ యిం౦ంచాడు తొత్కాలిర౦ంగా ,

10 దం ”నాధుజ్జీ అనుసరిస్తూ వెలుసలికి వచ్చిన మహారాజును నిశ్శబ్ద నిశధి వెక్కిరించింది కనుచూప మేరలో దండనాధుడు కనిపించలేదు. వళ్ళి అస్నపూర్ణాచవి మందిుంలోక। వెళ్టామా అనే ఉడ్రశంతోే వైెగుతిరిగి అంత్రపనంలో | పషళింళభదోయాడ, రాస్క అవని హృదయం ఆ క్షణాన బంది. వజళానికి ఎందుకో ఎదురు... తిరిగింది. అంళఈష్యరం

అ ప్పొ జీ ]ర0 లోకి వెకుండానే కౌళరా తిలో కలిసిపోవటానికి నిశ్చయి౦చుకున్నాడు. వెంటనే అన్నపూర్ణా దేవి భవనం నుంచి ఒకొక్క మె'ప్టే దిగటం మొదలు పెట్టాడు,

ఎదురుగా అనతిదూరంలో అంళఃజరాలను పరిరక్షించే [పాకారం కనిపంచింది మహారాజుకు. పగలనక, రాాతనక, ఆం(ధవీరు లనేకులు ఆ (వాకొరాన్ని విచ్చు కత్తులతో కాపలా కౌస్తూ రక్షిస్తుంటారు. (పచంవ భానుడి తీక్షణ కీరణాలు కౌని, మహా పృషిలను పతం గజగజలాడించే [పచంచమారుతం కాసి ఆ అం ఓఏరులను కర్తవ్య విమూఢు లుగా చేయలేవు. అది మహామం[8 శిక్షణ. ఎవరి కోసం? ఎవరి కోసం కఇద౦తా??

“ఒక్క త్నద (పాణి (వొణ రక్షణకు[ి అనుకున్నాడు మహా రాదు.

మహారాజు మనస్సులో వైరాగ్యం ఆంకురించింది. ఆ “వెరాగ్యం లోనే తాను మహారాజుని అనే విషయాన్ని కూడా విస్మరించి చర-చరా నడుస్తూ ఈ మహోన్నత (పాకారాన్ని సమీపించి. మరి కొన్ని క్షణాల్లో దాన్ని అధిరోహించాడు. మహారాజు అంత ఆచేశంతో అఆ [వాకౌారాగ్న అఫకోసా౦దింది ఒకంమకు, కాని, అక్క స నురోద్భుళ్యం౦ కనిపించింది. అ హర్నిశటూ క్షణ కాలం అకముగులు కలుపకుండా పహారా ఇచ్చే ఆంధ సెనికులు ఆ క్షణాన మహారాజు ఆగమనాన్ని [గహించలేక పోయారు, వారు తన రాకడను గదునించటం తన ఉద్దేశ్యాని!ి అభ్యంతరం అని తెలిసి ఉండి కూడా మహారాజు వారిని మన్నించలేక పోయాడు. ఆయనలో ఉస్న వె రాగ్యం వెవాగ్యం కాదు, తాత్కాలిక రాగరాహిత్యం,

[వాకార రతకుంంతా [(వాకొరప వెలుసలి పిటగోడ నానుకొని [5ంది! చూస్తున్నారు ఆదుర్దాగా. వారి ద్శిష్షి అంతా (వాకారానికి వెలు పల ఉన్ని చేని మీవే రేంద్రీక్ళృత మై ఉంది. అందువ్లునే చీమచిటుక్కు మంపే కత్తులు రయుళపించే [పాకార రక్షకులు మహరాజు ఆగమనాన్ని (గిహించలక పోయారు. వారి దృష్టిని అంతగా ఆకర్షించిన విషయమేదా అని ఆదుర్హాగా ముహారాజు కూడా ఆ భట సమూహాన్ని సమీపించి, వారి

కీర 6 ఆ ప్పా జీ తలల మధ్య నుండి తన తలను కూడా చొప్పించి, కోట వెబుపల ఏమి జరుగుతున్నదో చూళాడు,

ఆశ్చర్యం! కొన్ని పందల_కాదు, కోన్ని 'వేల కాగడాలు వెలుగు తున్నాయ్‌, ఎక్క చెక్య్కాద్‌నించో చిమల బారుల్లా కాగడాలు ౦౦0డు _ రెండు వపసలుగా:ః నాలుగు _- నాలుగు వరుసలుగా బయలుదేరి వొస్తు న్నాయ్‌.___ఈ కాగిడాల సముచ్చయంలో కలవటానికి,

ఎక్కడో ముఫై నలభై మెళ్ళి దూరాన అశ్వ ధూళి లేస్తే హెచ్చరికలు చేస్తూ (మోగే నగారా గంట అఆ రోజున (మోగలేదు. (పథము [బాకారం దగర చిన్న ద్వంద్వ౦ జరిగితే. ఏడవ (వాకారం నుండి కూడా పరుగులు తీసే రక్షాధికృత జన్మవాతం అఆ రోజున తమ కంటి ముందు, ఠరమ [పాకారం [కింద అంత పెద్ద విప్తవపు పునాదులు [తవ్వబడుతుం'టే ఉలక లేదు, పలకలేదు. మహారాజు అక్కడున్న వారం రినీ పరిశీలనగా చూళాడు. అంతా తనకు కావలసినవాళ్ళే, అంతా నమ్మక మైన వాళ్ళే, కౌని అందరూ తమ ఆశలని ఆ విప్తవ వీరుల మీద పెట్లు కొని ఆ క్షణాన ఆ (పాకారం మీద ఉన్న౦ందుకూ, [కంది వారితో కలవ నందుపూ సిగుసడుతున్నారా అనిపించింది మహారాజుకు,

మరొక్కసారి (క్రిందికి చూశాడు మహారాజు, అక్కడ చేంన వాంలో అన్ని జాకుల వారూ, అన్ని అంతస్థుల వారూ ఉన్నారు. విజయ నగర పౌరులే కాకుండా, విజయనగర "సెన్యంలోని చతురంగ బలాలకు సంబంధించిన అనెక (పముఖవ్యక్పులను గుర్తపట్రాడు మహారాజు ఆ కాగడాల వెలుగులో. పమరుక్షష్షణ౦టో మకిసోయినింత పనై ౦ది. ఈ విళాల విజయనగర స్మామావ్యంలో నమ్మదగిన మనిషే కనిపించలేదు మహా రాజుకు,

నిన్నటి వరమా తాను సర్వశ క్రివంతుడై స చ్యకవర్టినని విజ వీగాడు. కౌని ఈ రోజున తన పించెిచొపన్మతన్నా కనాకష్తంగా ఉంది (బతుకు ఇంతికాలంనించి మహామం బలాన్నిచూస, తనద లవమనిఅపోహ పడ్డాడు కాని, అవసరానికి మహానమం తి బలం-సుహామంతి బలంగానే ఉంటుంది కాని, మహరాజుకు న విధంగానూ అక్కరికు రాదన్నది నగ్న

అ స్పా జీ శీర? సక్యం అనుకున్నాడు మహారాజు. విష్ణవం ఇంతగా ముంచుకు వొస్తున్నా తమకు పట్టనట్లుండట మే కాకుండా, వెబుపలి -వారికి నానుభూతి చూపు తున్న ఆ రక్షక భటశేణి దగ్గర ఉండటానికి మనస్కరించలేము మహా రాజుకు.

ఏివివ రకొల అలోచనలలో-_ వ్యధలకాలవాలమైన అతని మ్పప్రి వాగ్టనికి శాంతి కొవాలి. ఎక్కడికి వెళ్ళినా ఆయనకు శాంతి =౦దకు౦డా పోతున్నది. అళాంతి భయంకరంగా వెన్నాడుళలోంది. కాన్ని ఎక్కడికో పోవాలి. ఈ దాధాకుభఖిత హృదయానికి విిశాంతి లభించే ఏ [పదేశాని కన్నాపోవాలి. ఇదివంతై తీ వెంటన అప్పాజీవారి మందిరానికి పదగులు తీసేవాడు. కాని ఇస్పునక్కందికి వెళ్ళే యోగమూ, యోగ్యతా లేకుండా పోయాయి. మహారాజు మనసులో తిరునులాంబిక గుర్తుకొచ్చింది ఇంతకు ము ౦దుఎన్నడూ. ఇంత అర్హరా తాన తిరుములగేవి ఇంటికివెళ్శలేదు మహారాజు, అదికాక_ఇంత విపరితి పరిస్థితిలో ఊరట కోసం ఆమె భవనానికి వెళ్ళింది కూడా లేదు. అమె మహా పత్సివతేః కొని, భర్తకు కావాల్సిన వి్మిశాంతి చేరూర్చుటం అమెకు చేతనౌనో,కాదో! మహారాజుకు ఎంత అతోచించినా తిరుసులాంవిక మందికంకన్నా ఆత్మశాంతి నిచ్చే మరో [పదేశం కనిపించలేదు చివరికి అక్కడికే బయలు దేరాడుం

తిరుములా దేవి మందిరానికి అభిముఖంగా పోతున్న రాయల వారిని అన్నపూర్ణాదేవి అంతఃప్పరింలో ని-చే పసిక ట్టాడు ఏరంగదుడు. అంతః పురంటో ఉన్నా, అతదు కళ్ళను మహారాజు పోకడ మీదనే 'కేందదీక రించాడు, మహారాజు [పాకారం ఎక్కంటం, ఆ తర్వాళి కొద్ది క్షణాల్లో తిరిగి రావటం కూడా గమనించాడు అన్నపూర్ణాదెవి గవాక్షం నుంచి. మహారాజు ఉగద్దశాన్ని |గహించటానికి వీరేం దపాతుకికి అచ్చు కాలం పట్ట లేదు. అయన గమ్యస్థానం తిరుములదేవి మందిక౦ం, మహా రాజు కొనక తిరుమలాడీవి మందిరంలో [ప పేశిస్తే, ఫలితం ఏ విశంగా పరిణమిస్తుందో వీరెం దుడికి తెలుసు. తిరుములాంచికకు తిన్మురుసు అం'కే

లి

156 అ ప్పా జీ విసరీతిమెన భ కీ, ఏళశా;సమూ. అంతే గాకుుడా ఆన ,పావనల

• య లావ లి ఆం ఈ వన్నించి, తిరుపతి ఎంక ఓేశ్వరుడు తస భప్ర హలక్షంకు సంపిన దివతా మూర్రిలా చూసుకుుటు6ది తొమ్మురుసును, తెల్బురుసు శిక్షింపబడ్దావనే విషయం ఇ ఎృటవరరూ ఆమెకు బహుశః ఒలిసి ఉండదు, అలా అలిసి తరు ఉన్నపతంలో ఎన్నడూ అఎతఃప్పంందా2ి బయటకి అ౨౬:ను పెట్సని మలడేవి అంతఃపరింవదలి కోటనంతా ఈపాటి! తి ల్ల్యేందులుచెసే ఉండేది, అంతేగాక, మహారాజుకు ఆమె మీద ఎనళ₹ళని గొళలవఐ అమె ఎదురుపడి “ఎమ్మరుసు మహ మం కిని రక్షించింది మహరాజా; అని నిలదీసి అడిగితే, కాదనే డైర్యం రాయలవారికి లేదు; రయలదాతి అద్భష్వవళాన అన్నపూర్ణా దేవిలా ఆమె చీటికి మాటికీ ఏ కోంకా కోచశిదు కానివోరితే మహారాజయినా తలవంచి పన్ని సాడు. ఆమె మహారాజును ఇంకిపవల. శొాసించలేదు; కొని, ఆమె ఒకజళ ళాసిస్తే, మహారాజయినా మంగలి ఐద్దునివా అమె ఆదే శాలను అనుసరి నాడు, కౌబిట్రి, పుహారాజు రిరమలాంవిక మందికంలొ ఏ పరిఎతిలోనూ అడుగు పెట్రహదిదు. ఈ ఊహల నుంది బయటపడి చూసే సరికీ మహారాజు చాలా దూర లో వెళుతున్నాడు. ఉప సమయం ముంచు కొస్తున్నడే.” అనుకొని పీరేర్యదుడు “చావా,” అంటూ పెద్దకేక వేసి వొక్క ఉదయటున గవాక్షంలోనింవి ఇంనున [కించ] లంఘించాడు.

ఆ కేకకు ఉంక్కిసచి మహారాజు వెసుతిరిగి చూళావ , ఆ చీకటిలో ఉవ్యానవనంలోని లతానిుంపజం గాలి లేకపోయినా విపరీతంగా ఊగిస లాచటం గెమనించాడు, కాని, ఆ విషయాన్ని నిర్తఠ్యం చేస్తూ ముందుకు

మవోరాజు తరుమలడేవి అంతఃసరానికి వెళ్ళిపోతున్నాడే అనే అదురాశో గివాక్షం౦లోనించి ఉద్యానపనంళ కి అంఘంలన వీరేంద పాత్రుడు ఒక లతానకుంజంలో వడ్డాడు, /

పదిన పాటు *పి సవ్యంగా పరణ మంచినందువల్ల వళ్ళింతా పటుకపోయినట్రయింది. వీరేందువక. ఒక్యసాగి వొళ్ళు విరుచుకొని లేద్దామని (| యత్నె౦చాదు. కాని, లపలేేపోయాచ. రన శగరాన్ని ఏవో కొవాింలు గటిగా అది చేసు నా వలలు దబలష్త్ష్యయన రజువాలలా

వు అలో వల. అటు వ జ బి

ఆ ప్చా టీ స $ీ లిన శరీరం మీద | పాకుతునట యింది, ,పవంచంలో అక(ండకండ మాంనసొాశనప్తు,. వెట్‌ ఉంటిని చటు కున్నాడు గాని, ణ్‌ రతః పురోద్యానవనంలో". అలాంటి చెట్టు పెరిగే ఆస్కారం లేదని తెటుసు. మరి ఏమిటా అంటూ కళ్ళు బాగా తెరిచి, చీకటిని చిల్చుకొని చూళాడు వీరం్యదప్మా తుడు. క్షణకొలం తరువాత లన్ను దింధిస్తున్నది మహాదండ నాధుకి పన్నగ హ_స్రద్వయం ' అని అర్థం చేసుకున్నాడు. పెద్ద పెట్టున అరవటోయాడు. ఉగ నరసింహుని మరపించే దండనాధుడి భయంకరా ననం చూస్తుంటె, వీరం దుడి నోటినుండి మాట పెగల్లే దు, శబ్రం అంగిటిలోనే అజగిపోయింది. తప్పించుకోవటానికి కాళ్ళూ, చేతులూ అప యత్నంగా చేసే కదిలికలు వొటంతట అవే ఆగిపోయాయి. ము (వాణ౦ పెన పోగా, జీవచ్చవంలా ఉన్న వఏరెందప్నాతుడి పెకి అకలిగొన్న మృగరాజు, మృగక ళీబరం మీవకి వొంగినట్లు వొంగాడు వహాదండ నాధుడు, ఖ వ వ

మహారాజు తిరుమలదేవి అంతఃపురంలో [పవేశించాడు, తాను ఏ క్షణాన వచ్చినా బంగారు పళ్ళంకో, పన్నీరు జలములలో, పూజ్యా దవ్యా లతో ఎదుకు వొచ్చే తిరుమలడేవి ఆనాదు ఎదురు ర6౯౮కళగోవటంళతో ఈమె కూడా తనపై ఆగహి.౦చిండేమోననే శం౦ంకళతో క్షణకాలం విచలితు డై నాడు మహాం జు. కిని వమరు"ణ౨లో అర్రరాాతాన హఠాత్తుగా అంతఃపుు (లో [౧ బశించటమే గాక పాదపూజ చేయటానికి ఎదురు రావ దివి హృవ యౌన్న్‌ శఎకించిన తన అబ్బాజ్జతకు తానే సిగుపడ్డాడు, తిన మతి తినలో లేదు. ఎక్కద ఉందో ఆ₹లియదు సీరసంగా ఒక నివ్వు తనలో తాగే నవ్వుకొని తిరుదులఓవి శయ్యాగారంలో అడుగు పెటాచు మహారాజ. అంతే: నిశ్చేష్తుచె నిలం " పోయాడు,

సర్వదినాల్లో జేవతార్భనకు తప్పు. జఅంతఃజ్గరం వెబపల అకగు పెట్టని డేవి ఆనాడు అ్యరా తానె తన హంసతూలికా తల్బం మీద లేమ, ఏమెంది పహారాణి? ఏమెంది మహారాణి! డేవీ! మహారాణీ। డేవీ తిరుమళలాః। ,...” అంటూ మహరాజు బె 5 ర్రినట్లు అంం౯రల౦

1 [0 ఆ ప్చొ జీ అంతా కంయ తిరిగాడు. (పతి మూఎనించి ఉద్రేప్కీ శత్రిరమలాః; మహా రాణీ: దేవీః:” అనే శబ్దాలు [పతిధ్వనించాయ్‌. ఎంత వెతికినా మహారాజుకు మహారాణి జొడ తెలియలేదు. అంతఃపరంలోని మారు మూల గదులూ, రహస్య (పదేశాలూ, పూజా మందిరాలూ, నర్తనళాలదూ అన్నీ గాలించాడు మహారాజు. ఫలితం శూన్యం కావటంతో మససు కోల్పోయిన మద గజంలా అంతఃపురం నుండి వెలుపడ్డాడు.

ఎదురుగా తిరుమలాందికః ....

తాను ఎదురుపడగానే మేలి ముసుగును సవరించుకొని, అవనత శీర్ష గా నిలువదఐకు తిరుమలాంవిక అనాను తల వంచుకో లేదు; మేలి ముసుగు సవరించుకోలేదు. మహారాజును చూడగానే వెదుకటోయిన తీగ కాల దగిలినంత తృప్తి చెంది ఏమిటీ అన్యాయం, [పభూ?” అంది. ఆ మాబల౦టున్నప్పుడు ఆమె కంఠంలో జాలి లేదు. (పా ధెయత లేదు. కరుణ లేదు గాద్గదికం లేదు. అసలు త్తీిత్వమే లేదేమో కూడా. జన్వ్యాయాన్ని, దర్మాన్ని [(పసాదించిండికో అని | పాక్టిస్తున్నట్లుంది; కాదు, శాసిసున్నటుంది అఆ కం౦ంఠ౦,

లన

సుపరిచితమైన వ్యక్తీ ను౦డి వెజవడ్డ ఆఅ అపరిచిత కంఠాన్ని విని నిర్హాంతపోయాడు మహారాజు.

*ఫ్పిక్రు క్రూగ్రా మమ్మల్నే నిందిస్తున్నారా, దేవీ?”

జన్సేనే కాదు; మీరు చేయ సంకల్పించిన ఈ ఘోర కికాతకానికి ఆం ధులంతా మిమ్మల్నే కారణభూతులుగా ని దిస్తున్నారు.”

“అందుకనీ మీరు...”

కవారలా నిందించటంలో పొరబడటం లేచేమోనని నా అభి [ప్రాయం, దుహారాజా[ొ

“ గ్రేవీ” అన్నాడు రాయలు దిగ్గరగా,.

“మ్విర్రేచున్నా అనండి; మీరేదైనా ఇయండి, నాకనవసరం , కాని, ఎన్నడూ, ఏ కోరికా కోరని కిరుములడేవి ఈనాము మిమ్యల్ని ఒకే ఒక కోరిక కోటళున్నది. మళ్ళీ ఈ జీవిశంలో ఏ కోరికా కోరదు.”

జ ప్పౌ జీ 1601

ట్స్‌ ఇస్షం వచ్చినన్ని కోరికలు కోరండి. ధర్మ విరుద్దం కాని, సి కోరికయినా మన్నిసానుల

జలదే నే కోర కోరిక, (పభూః ధర్మాన్ని అనుసరించి శిడీంచే టప్పుకు ఏది ధర్మం, ఏది అధర్మం అనేది వాస్తవ సన్నిహితంగా, ధర్మ బద్దంగా నిర్తయించండి; ఆ తరువాత శికీంచం౦గే, అప్పాజీవారు నేరస్టులని (౨క రణశుద్దిగా మీరు విశ్వసిషేనే భిక్షించంప, అభర్యాన్ని రకించమనే టంత అడ్జానురాలు కాదు అంధ సా మాజ్య పట్టమహిషి.”

ఉనేని విశ్వసించినా, విశ్వసించకపోయినా ధర్యళాస్త్రం అప్పాజీ వారిని దోషిగా నిర్ణయించింది.”

ధర్మళశాస్త్రమూ, ధర్మమూ ఒక టినా, [(పభూః"

“నా మటుకు నాకు భేదం కనిపించటం లేదు.”

“సరిగ్గా అలోచించి చెప్పంది, | పభూఃొ

జనా మటుకు నాకు నేదం కనిపించటం లేదు.”

సరిగ్గా ఆలోచించి చెప్పంద్‌! హృదయం మీర మ్య నేసుకొని చెగ్పండి, న భూః

౪; భువుకు అమె మాటల్లోని అంతర్యం అర్హం కాలేదు. అంతే కాకుండా, అనాటి ఆమె ధోరణి విపరితంగా ఉండటం వల్ల నిర్దాంత పోయాడు. నిశ్చేస్తుదెనాడు. మాట్లాడుతున్నది తిరుమలడేవియేనా అన అనుమానం కూడా కలిగింది &తణకాలం.

ఏమంటారు [ప్రభూ పట్టమహిషి 3టించి అ'*గింది

“ఆ రెండూ-వా సనంలో ఒకటి క పోవచ్చు. కొని, రాజ్యాంగ నిర్వహణలో ధర్మశాస్త్రం నిర్ణయించిన దానికే ధర్మవిని పేరు. దర్మళాత్త్ర నిర్ణయాన్ని-.ఒకవేశ వాస్తవంగా అది అధర్మమయినా-మార్భటానికి నాకు హకు్కు= లేదు, మహారాణీ

జనిర్ణయాన్ని మార్చే హక్కు. _పధువు?కు లేక పోవచ్చు; కాని, ఆ నిర్ణయాన్ని అమలు జరిపే హక్కు మీది:

• అయితే ....?”

“వా స్టవం [పపంచానిక శెలిసే వరకా శిక్ష ఆప చేయండి.

[109 అప్పాజీ అసలు విషయాన్ని బుజువు చేసే బాధ్యరిను నేను స్వయంగా స్వేకరి సాను.”

న్న “దాని వ్ల సా్యమాజ్యంలో ర్‌ల్లోంం చెలరేగుతు ౨ది.”

ళ్‌ అవప్రమ ఛక్ష అపసులు జరిగితే, సొ మాజ్య ఎటో అంతకన్నా కల్లోలం చెలరగుతు౦ది _" భూః”

“అయినా, కల్గాలితమెన మౌ అర్మక. శాంతి చేకూరుపారనే ఉర్తే శ్యంతో మీ అంతఃపురానికి వస్తే, ఈ విధంగా నేనా మమ్మల్ని సమాశ్వా సించేది, దేవీగో అన్నాడు మహారాజు జాలిగా,

మన్నించండి, (సభూః ఈ విపరీత విషమ పరిస్థితిలో అత్మళాంతి కోసమె నా అంఠఃపురానికి వస్తే, అది మీకిక్కడ అణుమాాతం కూడా లభించదని మనవి చేస్తున్నాను.”

౪ఇది అన్యాయం, దేవీ: బొఢా పెరిత ప్రమైన మౌ పృాదయానికి మీ దగ్గర శాంతి లఫు)ుచకపోతే (పసపంచం౦రో దురెక్య్థా ప లభిస్తుంది, దేవ?” అన్నాడు మహారాజు,

ఆ క్షణాన అతడు మహారాజులా లేదు, మాత్సుదేవి ముందు గారాము చేసే అడ్డా నాటి బిడ్డలా ఉన్నాడు.

దేవి ఒక్కసారి మహారాజు వంక శీక్షణంగా చూసింది. మద క& ౭ 9లో అ౦తకన్నా తీశణంగా సరూధి-నం చెప్సింది, 'కొరాగ్భ హూంలో.'”

అంతః; ఆ న అమెకు దువహోరాజు సపషక్షంతో ఉండటానికి మనస్కటరించలేదు. చరాచరా అంతఃప్లరంలోకి వెళ్ళిపోయింది నాథుకి దగ్గర సెలవై నా తీసుకోకుండాః

౪ ద్రేప” అంటూ ఆమెను అనుసరించటోయిన దముహారాజుకు అడ్డంగా అంతఃపుక ద్వార బండాలు ఎదుకు సిలివాయిు.

తన ముఖం మీడే “వర్రీ ని మూసుకువ, ఆఅం*?సళ దాంరాల వంక చూసి, మహరాజు నిశేషుదె నిలచాదమ. * క

కేస

ఎన్నడూ తస మూట చెదురాఎని పట్టమహిషి అంత డాధాకరంగా [“వదర్తించటం చూపి పహోరాజు విపలెతువయ్యాను.

మంశ్యాంకి లభిస్తుందని తిరుపలాంనక అంళఃరరాని] పుచ్చిన

చముహారాజుకు ముక భమణ క ఎంఎ ఏరో గంగవెఖులెత్రినట్ల్టయింది. ఆ ఉన్యాదం౦తో కోట అంతా ౨5గటం (నారంభిం చాడు మహారాజు ఆ భయంకల కాళరాలిని నిల్హక్యుం చెస్తూ... వెంట పరివారం లేదు, పన ఉ శతరయం లేదు. కాళ్ళకు పాదరక్షలు లేవు. అత్మరకణకు అకగనకు వొచ్చే నిశిత కృపాణం లేదు. ఆ క్షణాన [ఏవారాజును చూసిన వరికి మహారాజును, మహారాజుని గుర్తుపట్టటానికి అవకాశం లేదు. ఎవరో ఉన్నాది. అంతే! ల

ఎక్కాచికు. వెళ్ళినా బుహారాజుకు క్షణకాలం రూడా వ్నిళాంతి లవింటటం లేమ. ఒటులు, ంట్తలు, గుట్టలు, పర్వతాలు.__దారీ శేది అ వొచ్చినా కనిపించటం లేదు పోతున్నాడు _ పోతున్నాడు. ఎక్కఎకి పోతున్నాడో ఆయసచే. ఒలము కెంత కాలమైన తరువాత భూమె సమా_ఫ్టమెనట్ల నిపించింది, ముందుకు వేయవోయిన అడుగుకు నేల తగ ల్లేదు. ఒక్క-నారి మహారాజు తన చుట్లూ ఉన్న గంభీర [పకృ 9ని తిం కించాడు. తానప్పుడు పర్వతాగిం పెన్‌ నిలబడి ఉన్నాడు. ఒక [పక్క తన అంకఃపురం కనిపిస్తున్న ద- కళ్లాఎహీనంగా మిణుకు మిణుకుమనే [బ్రహ్మ రాక్షసాకారంతో గోచరించింది. [50దికి చూళాడు. మతంగ పళ్యత సానువ్లళ్లో తన చేశ నూతసంగా ని్యింపబిడ్డ విఠలాలయం కనిపిం చింది. అవును. విఠలాలయం..... అనంత ధన వ్యయంతో తాను నిం చ్‌న అపూర్వ శిల్బ్చ కళాఖండం విఠలాలయం, అందులో తనకు శాంతి తక లభిస్తుంది, విఠలదేవుడు తన్ను త శ్చక అను గహిస్తాడు. త్‌న బంగారు పిల్ల నగోవి రవళిలో తన హృదయానికి ళాం3 చేవూర్చుగల దైవం |

• మహారాజు పర్వతాన్ని అధిలోహించటం [పారంభించామ వగె_ వడిగా... ఎంత త్వరగా వెళ్ళి విఠకలస్వామి పాదాల న్నాశయి స్తే, 'ఏ౦త ర్వరగా తన హృదయవేవన అంఠరిస్తుందనే ఆశ ఆయన్ను పదగె త్రి స్తున్నది. ఓ సపవపుగులన్నా “శాచే, లేదో అకనికేవో గుస.”౫ఏసలు వ్‌నిపింహెయి అఆ నిసీీవిలో. నిజాని అవి గుస.గుసలు శొవు. మాటలు

164 అ ప్పా జీ పెద్దగా నే వినవొస్తున్నాయ్‌. కౌని, అనాళ్వానిత మానసుడయిన మహా రాజుకు మ్మాతం ఏవో గుస గుసలుగా వినిపించాయి. అయినా, ఒక్క క్షణం అగిపోయాదు మహారాజు, ఆ నిశీధిలో మహారాజు నిశిత న్మేతాలు ఆ సవ్వడి వినవొశ్సీ దిక్కును పరి+లించాయి, వారు మతంగ పర్వ తాగాన్నించి కోటకు సమాచారాన్ని చేరవేసే చార బృందం. ఆ పర్వ (రాగాన వాాఎవెక [ప్రత్యేకమైన సుందిరం ఉ౦ది, అ మందిరంలో రబ నళ్ళు ఒక చార దళం ఉంటుంది, ఆఅ పర్వతా[గాన ఉన్న ఆ మండిర శీఖవ౦ మీదినించి, విజయనగవ౦ చుట్టుపక్కల డెబ్టై మైళ్ళు దూరం వరమా కనిపిసుంది. ఈ 3 వారంలో ఏ అనుమానా స్పదమైన విష యం జరిగినా, ఆ వర్యతాగానె ఉన్న చారదళ నాయకుడు. అక్కడినించి వెంటనే ఆ విషయాన్ని కొండ [కంద ఉన్న చారదళానికి హెచ్చరిక చేసాడు. అంక ఉన్నతమైన పర్వత్యాగంలో చీమ చిటుక్కుమన్నా పర్వ తము (కింద ఉన్న ఒక [ప్రత్యెక [ప డేశంలొ స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది. ఆ [పదేశంలో గ] రండవ చారదళ శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేయించాడు మహా మంటి. పైనించి వార్త అందిన మరుక్షణంలో. అది మహామడికి అంచెల మీద అంఒ ఏ్పూటు చేయబనె ఉంది.

కృష్పపడ తీక్షణ దృృషెవి సహితం అదిగషించగిల వొడ చూపుల చారబ్బంద౦ ఆ నాడు తనను గుర్తించకుండా తవు మాటలళో మునిగి పోయి ఉండడం మహారాజుకు అసహనాన్ని కలిగించింది. అయినా; వారి మాటలు వినాలనే కురూహలంఠతో అ మందిర న్ని సమీపించాడు

ఈషహారా జు నిర్ణయం అక్రమం 1

“౩ న్నతం(దిలా౦టి వాడి కళ్ళు పొడిచిన వాడికి పుట్టగతులుంటా యి(టా ఖో

కం్రసలు రాజులకు సేవ చెయ్యటమ. కత్తిమిద సాము చెయ్య టంరా 1

“ఇంతకు ముందు ఇంత అన్యాయమూ, ఇంత అ కమమూ ఏ మహా

య ప్పా జీ 180 రాజూ చేసి వుండడు. ఎవరో రాక్షసులు చెయ్యాల్సిన సని మున మహా రాజు చెయ్యటం మన దురదృష౦.”

“ఉష్‌! ఉఊరుకోః గోడలకు చెవులుంటాయిి

“*డింపే ఉండనీరాః ఏ పాపమూ ఎరుగని మహామంతి అంతటి వాడే అన్యాయాని; బల అపుతుం౦ం టె, అన్యాయమనే మాట అన్నందుకు మహారాజు మన తల తీసేనా ఫరవాలేదు

.... ఇలాంటి వాగోంణిన వింటున్న మహారాజుకు శరీరమంతా భగ భిగా వుండిపోయింది. త్ర వేశంలో మందిర మధ్యానికి ఛంగున లం౦ంఘీం౦ చాడు,

ఒక్కసారి తమ మధ్య ఊడిపదిన మహారాజును చూసీ చార బృందం ఒకగ్రాతణం విస్తుపోయింది. మరుక్షణంలో వేగుంంతా అవనత శీర్చులె లేచి నుంచున్నారు.

మహారాజు ఒకొ్క్కాక్క్యారినే పరిశీలనగా చూశాదు. ఎవరిలోనూ ఏ విధమైన కదలికా లేదు. వారి ముఖాలతో ఏ విధమెన భావం (వ్రస్ఫుటం కాపటం లేదు. కౌని, నిర్వికారంగా గోచరిస్తున్న వారి వదనాలలో అంత గ్‌ నంగా దైన్యం కనిపిస్తూంది.

“మేము అన్యాయం చేశామా?ి మహారాజు వేగుల వంక చూస్తూ గద్దించి పలికాడు,

కొన, వారినుండి ఏ విధమైన సమాధానం లేదు.

“ మేము అన్యాయం చేశామా?” మహారాజు మళ్ళీ రెట్టించాడు. భూ నభోంతరాళాలు దదరిలే టటు,

త

ఈసారి కూడా వేగులనుండి సమాధానం రాలేదు.

జచెప్పరేం ఖ్‌

ం0డు కణాలు గడిచాయి.

“మేము ఆన్యాయం చేశామా *ో

ల్లి!)

య ప్పా జీ 180 రాజూ చేసి వుండడు. ఎవరో రాక్షసులు చెయ్యాల్సిన సని మున మహా రాజు చెయ్యటం మన దురదృష౦.”

“ఉష్‌! ఉఊరుకోః గోడలకు చెవులుంటాయిి

“*డింపే ఉండనీరాః ఏ పాపమూ ఎరుగని మహామంతి అంతటి వాడే అన్యాయాని; బల అపుతుం౦ం టె, అన్యాయమనే మాట అన్నందుకు మహారాజు మన తల తీసేనా ఫరవాలేదు

.... ఇలాంటి వాగోంణిన వింటున్న మహారాజుకు శరీరమంతా భగ భిగా వుండిపోయింది. త్ర వేశంలో మందిర మధ్యానికి ఛంగున లం౦ంఘీం౦ చాడు,

ఒక్కసారి తమ మధ్య ఊడిపదిన మహారాజును చూసీ చార బృందం ఒకగ్రాతణం విస్తుపోయింది. మరుక్షణంలో వేగుంంతా అవనత శీర్చులె లేచి నుంచున్నారు.

మహారాజు ఒకొ్క్కాక్క్యారినే పరిశీలనగా చూశాదు. ఎవరిలోనూ ఏ విధమైన కదలికా లేదు. వారి ముఖాలతో ఏ విధమెన భావం (వ్రస్ఫుటం కాపటం లేదు. కౌని, నిర్వికారంగా గోచరిస్తున్న వారి వదనాలలో అంత గ్‌ నంగా దైన్యం కనిపిస్తూంది.

“మేము అన్యాయం చేశామా?ి మహారాజు వేగుల వంక చూస్తూ గద్దించి పలికాడు,

కొన, వారినుండి ఏ విధమైన సమాధానం లేదు.

“ మేము అన్యాయం చేశామా?” మహారాజు మళ్ళీ రెట్టించాడు. భూ నభోంతరాళాలు దదరిలే టటు,

త

ఈసారి కూడా వేగులనుండి సమాధానం రాలేదు.

జచెప్పరేం ఖ్‌

ం0డు కణాలు గడిచాయి.

“మేము ఆన్యాయం చేశామా *ో

ల్లి!)

166 ళు ప్పా జీ

• నేవు అన్యాయం చేశామా ? ?* 66 99 జమ్వేమ్ము అ న్యాయం చేశావా ?? 1? వ. ఠం 9 లం ట్‌ మేను అన్యాయం చేళభామాకి అనే శబ్దాలు (పతిధ్వనించాయి. నాలుగు వెపలా వున్న బుష్యమూకాది పర్వత శృంగాలనుందె. మహారాజు తణకొలం నంత పోయాడు, ఆ ధ్వనులు ఆయనకు * మము అన్యాయం చేశాము” అన్నిట్లు విసిపించాయి అయనకు, ఇంతలో జచైెప్పురెం ఎ.” అంటూ నాలుగు వెపులా [పతిధ్వని వినిపించింది, ఉమ్వైప్పు అన్యాయం చళాపుని బటి” అని అన్వయించు కున్నాడు మహారాజు, మనిషి నిలువునా వణిిపోసాగాడు. మాటలు రడబశసాగాయి. “ మేము అన్యాయం చేశామా ....?”” అంటూ నిగ్గదీశాడు చార బృందా వ్య కిణ్త షహారాజు. అవనతశీర్షుడైన చారదళా “్యక్షుడు శిల్మాపతిమలా నిలుచుంద పోయాడు. జద్రెసస్పై వం 9) ళం లం “చెర్బు మము అన్యాయం చేశావా ?” కక. లం చారదళార్యత్తుని ఉగాసీనతకి మహారాజుకు మితిమీరిన కోపం వొచ్చింది, అఆ ఉథకోషాన్ని అపషకోలేక చారదళాధ్యత్తుని చంప ఛెళ్‌ మని పించాడు, మరు తణుఎలో తనకు తానే సిగుపడిపోయాడు. చూడలేశ చూడలేక అతడి ముఖాన్నా పరిశీలించాడు మహారాజు. నిర్వికారంగా ఉన్న అతణ్ని ఆశే చూదలేక, వెచు తిరిని చర-చరా కొండ దిగటం [పారం వించాడు, పర్వత సాన వుంన్నీ ట్రై ర్టాయం; అ కమం: అని [బతి క సుస్చాయ్‌; (లి అటూ, [౬ల గుట్లా ఆ(కమం। అన్యాయం :।

అవ్వా జీ రీ? అని ఆ(కోశిసున్నాయి, [వకృతే తన మీద పగదిట్టింది. మహారాజు '50డు చేతులతోనూ చెవులు మూసుకుని ముందుకు పరుగెతాడు. ఉన్న ట్టుండి అకాశం మేఘావృతమైంది. ఘోర అన్యాయానికి పాలుపడిన నీ ముఖ౦ రూడా చూడ లేమన్నట్లు తొరకలు మేఘ పంక్తుల మాటున దాగి పోయాయి. మహారాజు అ్మకమ నిర్ణయానికి అకాళ మే ఆ_గహించినట్లు దట్టంగా (కమ్మిన మేఘాలు వీకరంగా గర్హించనాగొ యి, ఆ గర్జనలో కూడా *అకమం। అన్యాయం11” అన్న మాటలు మహారాజు హృదయా నికి ఛూలాలలా గుచ్చుకున్నాయి. [పసచండంగా హోరుగాలి వీచసాగింది. ఆ గాలికి మహా వృకిలు తదు తలలను ఊగించసాగాయి. పెను గాలిలో ముంగురులు చెదరగా, పైనున్న పట్టు వస్త్రము వెనుకకు ఎగురుకుండగా ఆంధ నా మాజ్యలక్ష్మీ (పాణ (పియుడు, అఖండ దిలపరాకమ సంప న్నుడు, అనవరత అష్షయిశ్వర్య భోగ పరాయణుడు అయిన కృష్ణదేవరాయ సార్వభౌముడు ఏకాకిగా తూలుతూ పర్వతం అవరోహించి విఠలేశ్వరుని ఆలయ [(పాంగణంలోకి పరుగు సరుగున వచ్చాడు. అప్పటికి హోరుగాలి తీీవమైంది. [పచండ యుంరూమారుతం తాకిడికి విఠలేశ్వరుని ఆలయంలో ఉన్న గంటలన్నీ ఒక్కసారిగా (యోూగాయి, అప్పుడె గర్భాలయంలో [పవేశిస్తున్న మహారాజు చెవులకు ఆ గంటల నాద౦నుండి కూడా “అన్యాయం।; అ|కమం:1” అన్న ధ్వని [సబం౦గా వినవచ్చింది. మహారాజు [మౌన్న్స సిలచిపోయాడు. ఘంటా నావం తీ వతర మైంది. మహారాజు కం౦0పించిపోతూ విళలస్వామి చంక చూశాము, సర్వకాల సర్వావస్థలయందు మృదు మధుక దరహాస వదనార విందుడై, తన్ను ఆశీర్వదిస్తున్నట్టు అప్యాయంగా అనురాగంతో పలుకరిస్తు న్నట్టు రినుపించే విఠలేశ్వరుని విగహం ఆ(గహంతో, ఎ(రినైన కన్ను లలో తనను తీక్షణుఎగా చూస్తున్నట్టు గోచరించింది. “దేవా? మా స్వామీ! కన్నయ్యాః నీకు దూడా మాపైన అ్యగహమా?” అంటూ గభాలున వ్మిగహం పాొదాఐ చెంత వాలి, చువోరాజుననే మాట కూడా మరచి, దీనాతి దీనంగా (పార్జించసాగాడు. జేగంటల నాదం కణ-క్షడానికీ త్మీవతరం రౌసాగింది. ఒ..వోరాజు తల పకిత్తి విగహం వంక చూళాదు, విగహూ

108 అప్పాజీ నేేతాలనుండి అగ్నివర్షం కురుస్తున్నట్లు గోచ౦౦0చింది. “అ|కమం। అశా్యాయం[;” అంటూ వి గహం నోటినుండి కూడా వెలువడ్‌నట్లుగా భావించి మహారాజు కంపించిపోయాడు. గభాలున వి గహం వద్దనుండి లేచాడు, అంతకంతరూ గర్బగుడి నలువైపుల నుంచీ అదే ధ్వని [పచం డంగా, అతి వేగంగా వినవచ్చింది. మహారాజు ఇక అక్కడ నిలువలేక పోయాడు. గబగబా నడిచి బయటకు వచ్చాడు. వర్ష ధారలు ములుకల్లా శరీరానికి తగిలి బాధించసాగాయి. ఆత్మ వేదనా పరితప్తుడై న మహారాజుకు ఆ వర్షధారలు అవుత పాయంగా కోచాయి, ఉన్మత్తునిపలె వర్షంలో తిడుసూ తుంగభ] దొనది వెపు దిలలుదేరాడు. ర0డు కణాలు శాప పీడిత శరీరానికి వర్ష ధారలు శాంతి నిన్వగలిగినాా అది శాశ్వత శాంతి మాతం కాలేదు. మేఘపటలం పఠిల్లున గర్జించింది. వర్షం తీవ తర మైంది. గాలి మరింత భయంకర స్వరూపం దాల్చింది. ఆ భయంకర నిశీధిలో సర్య మానవ (ప్రపంచమేగాక, (పకృతే కినుక వహించగా, సంచభూతాలే తనను పరిహసీంచగా మహారాజు తుంగభ(దానది ఒర్గుకు చేరుకున్నాడు.

(పతిసారీ తను తుంగభి దా దర్శనం కోసం సచ్చినపవుడు హర్ష పులకిత గాతంళో, మధుర కలనాదం గావిస్తూ ఉత్తుంగ తరంగి పంక్తు లను తస పాదాల వరరూ [ప్రవహింపజే'సే తుంగభ్యద ఆ భయం కర నిశధిలో వదివడిగా. సుడులు తిరుగుతూ షహోధ్ళుతంగా ,పవసి స్తున్నది. దూ3౦గా వర్వత సాన వు నుండి కిందకు జారే నలదీటి ధ్వని మహా భయంకరమైన "కేసరి గర్హనవ లె కోచింది దముహారాజుకు,

“*ోఅన్యాయం। అ[కమంః:

మహారాజు చెవులు గట్టిగా మూసుకున్నాడు, నది 'ఘోషిస్తూనే ఉంది, ఆ మోషకు సంతత ధారగా కురుస్తున్న వర్షప్ప సీట్రలతో తదిసి కంూడా_-మహరాజు శరీరం అగ్నిగుండ౦వ ఎ వ్యరించసొగింది.

*లువును అకమం। అనా యూం। అనంద: ఇంకా అనండి; మా న్చియా'న్న అన్మాయపషిని గర్హించం. 1 ఓ ముకొ్కాట 'డేపతాలారాః అష్ష దిన ౯౯ లఅహ్వవిప్ణు మహశ్వలటలాం: మ్‌రు చ్యూఈ0 ఎందుకు

అప్పా న్‌ 180 ఉ+ రుకున్నారు? అనండి, గ ర్మించండి। అఖిలాం(ధ కర్ణాటక రాజ్యాలకు ఏ్మైక (“భువులదమునే అహంకారంతో వ్మిరవీగాము. అనేక ఆకొాహిణుల రథ గిజ తురగ పదాతి దళాలు మా అఫినంలో ఉన్నాయని విశ్వసించాము,. పరమేష్టి3 నా ఎదుకుంది గాని, మామాటకు తిరుగు లేదని గాఢంగా నన్మూము. కల్ల: అన్నీ కలలుగా మారిపోయినయ్‌. ఈ రాజ్యంలో జడ చర్‌ .దార్జాలన్నీ “అప్పాజీ:" అజ్జాను బద్దాలేః అప్పాజీ। చూశారాః మీరే గౌరవించిన మమ్ము _ సొమాన్య (ప్రజలే గాక, మా పట్టమహి షే తూల నాదింది. పంచభూతాలూ పగ బూనాయి. అప్పాజీ: మేమెంత కఠిన హృదయులం। అప్పాజీః అప్పాజీ; అంటూ ఉన్మర్హునిలా విగరగా అరచి, ఆ భయంకర తుఫానులో ముందుకు పరుగెతాడు పహారాజు, ౪ అప్పాజీ” విద్యానగరయు మారుుమౌగింది, “అప్పాజీ? అంటూ ఎలుగెర్హి అరచిన మహారాజు నాలుగడుగు లన్నా వేయక ముందే నిలిచిపోయాడు. కఠిన శిలలను సహితం [దవింప చయగలిగిన ఒక కంఠనాదం అతళణ్లి ఆకర్షించింది. ఆ కంఠస్వరం విన వొస్తున్న వెపు ఒక్క తణం౦ పరిశీలనగా చూళాడు. లుంగభదా నదీను తలి గర్భంలో స్నానమాడుతున్న గున్న ఏనుగులను జ్జ ప్తికితెచ్చే నునుప్ప తేలిన నల్ల రాలిబండలు తప్ప దురేమీ కనిపించలేదు కాని, పాట మాతం స్పష్ష౦ంగా వినిపిస్తున్నది. అంత కంతనూ సొాట శాయి "పెరిగి పోతున్నది. జరిగిందిరా మోసమూ ఆం[ధాన పుట్టిందిరా ముసలమూ కన్న త౦దీని దోలి కంటి 'ంప్పను మించి కాపాడి రషీంచి కనులనిచ్చిన సామి కనులనే పొడిచాడురా కాని పని వేళాడురా

[170 అప్పా జీ జరిగిందింా మోసమూ ఆం(ధాన పుట్టిందిరా ముస లమూ అర్భకు౦డె తనకు అఫీల విద్యల నేర్చి ఆంధ సామౌట్టుగా అభిషెక మొనరించి మూరు రాయరగండ జగనొబ్బ గండడని విశ్వ విథ్యాతునిగ ఒనర చేసిన మంతి కనులనే తీశాడురా బుహరాజు కౌని పని చేళాడురా జరిగిందిరా మోసమూ ఆంధాన పుట్టిందిరా ముసలమూ పుతనష్టోన్మాద పూరితుండౌ రెడు భార్యా విభయుచై బధిరుక య్యాడురా గతమునే మరచాడు మతిని గోల్పోయాడు ఆధికార గర్వానె అంధుడి పోయాడు జరిగిందిరా మోసమూ ఆండగ్రాన పుటిందూ ముస.మూ వ్‌

మహారాజు ఇకపైన పాట వినలేకపోయాడు, [పపంచమే తల [50దులుగా కనిపించసాగింది. పాటలోని ఒక్‌ ర్యా మాట ఆతని ఉవులకు ఒకొ్క్క- క్క తూపులా తాకసాగింది. చెవులు రెండూ గటిగా మూసుకున్నాడు. కౌసి ఆ పాట అతని హృదయంలో నించే ఉదృవిస్తు న్నదా అనిపించే నాయిలో అతని మన స్సులో జేగంట ధ్వనిలాగా మార [మోగసాగింది. రోమ రోమాలూ నిక్కపొడుచుకో సాగాయి, ఆ పాట నాలకించటానికి చెవులు రిక్క్యైంచినటు, మ్‌. [పజలంత ఎలుగ_త్రి ౪ఆఅ[ కమం” “అ|కమం” థవనరాజాలన్ని ౪ కమం” “అక మం” పర్వతాగాలన్ని “అ[కమం”' *అ[క మం” పంచ భూతాలన్ని “అకమం” “అ కమం” [పకృతే గొంతెత్తి “అక మం” “అ కమం” అనుచు ఆ కోశించినా మనసు మారా లేదూ మహరాజు మనిసు మారా లేదురా జరిగిందిరా మోసమూ ఆంధాన పుట్టిందిరా ముసెలమూ మహారాజు సిలువిల్లా కంపించిపోతున్నాడుం అంతటి భయంకల [పళయ సమయంలో కడా ఆయన ముఖమంతా స్వేద చిందు వులతో నిండపోయిం౦ది. న్మేశాలలో భయం గోచరించింది. పంచిభూతాలూ విద్బాంభించి (ప్రళయ తాండవం చేస్తూ పిక టాట్టహాసం గాఏిస్రున్నద్లు ,

2 ఆ ప్పా జీ దికు గ్రాలన్న్‌ ఆఆ క్రమం: అ| కమం!” అని "ఘోషిస్తున్నట్లు అనిపించింది, ఇంతలో మరింత ఉచ్చస్థాయిల్‌' పాట వినిపించసాగింది.

నాశనమ్మెపోయి ఆంధ సొా్మమాజ్య౦ంబు అంతరించే రోజు వొచ్చిందిరా తుంగభ్మదా అలి కన్నీటి వెలువల

ళ్‌ విజయనగరం మునుగు రోజొచ్చిందిరా బుష్య మూక 6 పగిలి చంగ (ప్రచండ మై అగ్ని క్రణముల [(గకు్య రోజొచ్చిందిరా పంపావతి నేత జ్వాలలన్‌ [పజల భిస్మమెైపోవు రోజొెచ్చిందిరా .... భస్మమెపోవు రోజొచ్చిందిరా.... ....

అ పాట మహారాజు హృదయాన్ని దహించి ఉసింది, (వపంచాన్ని చూడటానికి భయం శేసింది. (ఏకృతిని తింకించటానిక సిగ్గు "'పసింది. కళ్ళు గట్టిగా మూసుకున్నాడు. అయినా; అతని చెవుళలో ఆఅఆవాట గింగురుమంటూనే ఉంది. కళ్లూ, చవుబా మూసుకున్నా - ఆ పాటకు అతని శరీరంలోని (పతి భాగం [పతిధ్వనిస్తున్నదిం

కళ్ళు మెల్లగా సశెరిచాదు మహారాజు, ఎదురుగా అల్లంత దూరాన, ఓ పదిహౌను సంవత్సరాల బాలుడు సనదీగర్భాన ఉన్న బండలమిద నుంచి లంఘిస్తూ, తుంగభ్యదలో ఉద్భవించిన దేవతొమ్హూర్డిలా వొస్తున్నాడు. బహుళా ఆ పాట పొాగిండి అతడేనేమోః: అవును, సందేహం లేదు. అతడేః అదిగో. *జరిగిందిరా మోసమూ। అఆం౦(ధ్రాన పుట్టందిరా ముస లమూఃి అంటూ పాడుతున్నాడు,

అ పా జీ న్‌్‌ మహారాజు అతణ్ణి సమీపించాడు. బాలుడు ఆగిపోయి, మహారాజు వంక పరిశిలనగా చూశాడు, ఉన్సీ సీర్రెమిట్రి 1౫ “మాధవుడు,” “వమాధవుడా ?%” మవూోరాజు నిరాంతపోయాడు, అతని నునస్సుతలో ఏడో ఊహ మెరుపులా మెరసింది * ఉట వాట పాడింది నువ్వేనా |) ఊఈఏ౦0 | “ఆంహూ(| ఏమీ లేదు. నీ కెవరు నేర్చారోననినొ “ఒకరు నేర్చటవేమిటి? ఛీ; ఛీః నే నే పాడేశాను నోటికి వచ్చి నట్లు.” టబ్రల్రాగా |” “ఏఎం, పాట లొాగుందా? మళ్ళీ పొడమంటారేమిటి*” అన్నాడు మాధవుడు, జవద్దు। వద్దు ఆ పాట నేను వినలేను _. ఆపాట నేను వినలేనుో “అయితే, మరో పాట పొడమంటావా ?** మహారాజు బౌాలుడి వంక చూళాడు. ఇది అ కమ మన్యాయం ఇది అధర్మ మమౌొనుషం౦ ఇది రాక్షస రాజ్యాంగం ఇది ఘోర పళౌచిక న్యాయం ..., ఇది సత్యానికి సమాధి ఇద్‌ అధర్మ దిగ్విజయం ఇది ఘోరం ఇది నేరం అది దారుణ దురంహకారం ఇది దారుణ దూరణ హోమం .... వ్ర

కే 4 అ ప్సొ జీ జరిగందంతా మోసమూ ఆం[ధ్రాన పట్టందిరా ముసలమూ పాట అయిపోయింది, మాధవుకు ఈల ఎత్తి చూళాడు. మహారాజు అఅ౦త దూరాన పరుగెతి పోతున్నాడు. ఛగి అబల ఓ భయంకర మెన క6ళరా(తి గమనంతో నాలవ యామం 1 ఎశించింది, యా గ నగరమంతా మహామం[లి శిక్షకు సంబంధి చిన విషయాలతో. రాజకుసూరువే హతృకు సంబధించిన కథలతో ఆట్టుచికీ సట్లుడీకిపోలోంది. కోట లోపల కూడా రక్షక భటులూ, రాజోద్యోసలూ, దండనాఘథలమా హడాసవుదిగా అటూ ఇటూ లిరుపుతు న్నారు. ఉద్దరు వ్యక్తులు తటస్ట పడీసవ్చు ల్లా నిగ్శప్పంగా ఏ చెట్లు చాటుసో, పట మాటునో చెవులు కొరుక్క్క౦టున్నా __బహిరంగింగా ఒకరితో ఒకట హొట్లానక పోవటం వల కోటంతా [పశాంతంగా నే కి నిపసున్నది. టి చావా కోటలో రాజ్యపాసాదాని! ఈ గాన్న దిశగా, దాదాపు వెయ్యిగజాల దూరంతో ఒక భవనం ఉంచి. ఆ భవనాన్ని రాజకీయ ఇిదిల కోసం వాని [పత్యేక మైన పద్దతిలో నిగ్మెంప చెశాడు వహాఎం౦్భతి. అతి దృఢంగా టో న్‌ ప టో న చి ణి నిర్మింపబడ ఆ కఠిన శిలానిక్మిత కారాగ్భహానికి ఒకే ఒక సింహద్వారం ॥ "శ! ణం ఉంది. ఆఅ ద్వారాన్ని రోఎలనుంచి, బమటినించి వాడా లాళం చీసి ఐంధీ.చవొచ్చు. డాని తాళాలు నుూహారాజుకు అవ్యంచ విశ్వాసవ్యాతువైన ణ ఎ యు రా.లావావృ దగ్గర ఉంటాయి. కా లావాళ్ళు అంబ ఎవాలగా ర్మాతింబపళ్లు నీ క ం ( ం ఆ భవనానికి కొపలా కాస్తుంటాటు _ లోపం 7 ఉన్నా; లేకపోయినా. కాషలావిళ్ళు లోం లి వ్యక్రని పరిశీలించటానిః ఏీలుగా భవన డ్వారం [ఒర నే ఒత అరడుగు శైవారం గల రం, ధం ఉంది గో.లో, దాని యూ అావజకే నా

య ప్ప జీ క్షే (వ అస్పుడు చూడవొచ్చు, అది రాజకీయ కదీలను ఉంచే (వఠ్యేక కట్టడం కానటం౦ వల్ల నాధారణంగా మహారాజు గాని, మహావుంతి గానీ అఎటికి జరుగుతున్నదని అనుమానంగా ఉం'జేనో తప్ప వారు సాధారణంగా తాళొలు తియ్యరు, నాల్గవ యామారంభంలో అంతవరకూ కాపలా కాస్తున్న సిపాయి వెళ్ళిపోయి కొత్త సిపాయి వొచ్చాడు ఆ స్థానంలోకి. లోసల ఏదో శ్చ మైనట్లు వీ నిపించిందతనికి . ద్వారబంధం [సక్కనున్న రం[దంలోనించి లోపలకు చూశాకు. ఎవరో ఒక కొదీ అసిమితంగా అబూ.ఇటూ పచార్లు చేస్తుండటం 5 నిపించిం దతనికి, 'తాళంతీవీ గదిలో (పవళించి, మీ తాళం బిగించి ఖైది చేరువకు వచ్చాడు. కాసలా వాతి కాలి సవ్వడి విన్న దీ తల [తిస్పకుండానే (సళ్నించాడు__ “జఎవరది?” అతని కంఠ౦లతో రాజనం ధ్వనించింది. “కాపలా వాణి, ౨ “ఏం సని మీద వొచ్చావ్‌?” “తమకు న్మిద పట్టనట్లుంది. అస్టిమికంగా తిరుగుతున్నారు” అన్నాడు కాపలావాడు. అక్కడ దిండిం" బడే వాళ్ళందరూ రాజులతో, రాజబంధువుళో కావడంవల్ల కాపలావాళ్ళు శ దలకు మర్యాద ఇవ్వటం ఆ కొరాగ్భృహంలో ఒక (పత్యేక ఆచారం, పంది త్రుుక్తి కారాగృహంటలో తిరిగే స్వచ్చ కూడా లేదా? “లేదని కాదు కని, అలా తిరగేవారిని చేయి కండ్లతో కసిపెట్ల ద ని మహావ౦శిగారి ఆస్ట.” కౌసలావాడి సమాధానాని! ఖద్‌5 పెద్ద పెట్టున నవ్వు వొచ్చింది. “దాహ్హహ్హప్లః న హోదుం 3; కొద్ది క్షక్తాల [5ళ0 యావదాం[ధ నామా జ్యానికీ అండు సుహాదుం తిః” అఆ వికట హాంనికి కాపలావాడు గంనీవంగా సమాధానం ఇవ్చాడు. “వాలా పొరపాటు పచుతున్నారు. అ మహసీయుఎకన్నా సమర్హశతో అఆ

| 76 అప్పాజీ పకవిని నిర్వహించే మేధావి ఉద్భవించే పరకూ ఆం| ధడేశ చర్మితలోనే కాదు, యావద్భారత దేశ చర్మితలోనే వారొక్కరే మహామంత్రి.”

“రాజ విశ్వాసాన్ని కొల్పోయినవాడు మహామం తి ఎలా బౌతాడు?

జ పజా విశ్వాసాన్ని కోల్పోలేదు గనక,”

• యథా రాజా, తథా [పజా[”

=కాదు, రాజద్భృష్టిలో నేడాయన మహామంతతి కాకపోవచ్చు. కాని, అంధ (సజా హృదయ పీఠం పైన ఆశీనుడైన ఆయన్ను ఏ రాజశాశనం [కిందికి పడడోయగలదు?” అన్నాడు కాపలావాడు ఒక ఏధమైన జిజ్ఞా సో,

టసీవు రాజ[(దోహివాయే౦?* [పశ్నించాడు ఖైదీ ఆ సమాధానం వినటంళతోటే,

జవా స్పవాన్ని వప్పుకోవటమే రాజ|[దోహమా భి

“ఏమిటా వాస్తవం?

“నరసరాయలవారి బిడ్డడు, జననమా6 విశేషం చేతి కేవలం ఒక దాసీ పుషతుడు_కృష్ణ డివరాయలు ఈనాడు మూరురాయగం౦డ, ఉజగినొబ్బ గండ ఫశ్రీ శ్రీ శ్రీ కృష్ణదేవరాయ భూపాలుడు! ఎలా అయినాశెంత వాడో

జ్‌సీ ఉ ద్రశం?” అన్నాడు ఖ దీ కొపలాదాడీ భావాన్ని [గ్రహించ టానికి [(పషయత్నిస్తూ,

“అనాడు మహామం[3 పట్టమహిషి ఆజ్జను శిరసావహించి పొ త్తిళ్ళ లోని ఆ పసికూన కనులు పసెరకివేసిన ఈనాటి కృష్ణరాయభూపాలుడు లన్న 'మో రామచం। దాః అంటూ భిక్షాటన వృత్తిగా జీఫింపవ లసినవాదు.ొ

కాపలావాదు చెప్పుకుపోతుంట ఇద్‌ కళ్ళ చెమ్మగిల్లాయి.

“సీకా సంఘటన ఇంకా గుర్తున్నదసృ్పమాట?గొ అన్నాడు ఖై దీ,

“ఎంతమాటః చేసిన చేలు వమరచిపోవటానికి దేమేం రాజ పంశంలో జన్మించామా: ఆ విషయం అం ధవశ ంలోని ఆవా౯గోపాలానికీ తెలసు. రిరతరామగా ఇంటింటా చె మకుంటారు,"

“దీన్ని గురించా?

ద్ర వ్చొ జీ (్‌

౪ద్రిన్ని గురించే కాదు; కళ్ళు పెరకమని చేతికిచ్చిన పసివాడి పైన జాలిగొని, మేక కనులు చూపి దుహారాణి9 మభ్యపెట్రి, రక్షించి, పెంచి, పెద్దచేసి, గురుడై , సఖుడై అమాత్యుడై , సకల సా హమాజ్యాభిషికుల్తో అటి న చెసినందుకు (పతిగా రాయలవారు మహామం( తని కృతఘ్నులై కనులు 'పెరకించి చంపించారని.ో

ఖైదీ కాపలావాడి మాటలాఎకించి ఒక్క క్షణం ఆలోచించాడు, ఆ పెన ఇలా అన్నాడు; *దుహారాజు నిర్తయం న్యాయ సమ్మతం, మీ మహామం[) చేసిన నేరాన్ని న్యాయశాస్త్ర సమ్మతంగా విచారించాడు, అన్న పూర్ణాదేవిగారి వంటి అంఠఃపురాంగన స్వయంగా సాక్ష్యమిచ్చి నేరాన్ని బుజువు చేసింది. తిమ్మరుసు 9డీ ౦పదిడ్డాడు.”

జఎవరు మీరు?”

ట్‌ జ దీనీ,”

“మహామం తిని "పీరు పెట్లి పిలిచే ధైర్యం మీకు ,... ....”

అపదభస్తుడు, మహామంతిటః మహామం తిగో

జక్రావచ్చు. కాని, రాయలవారు సైతం ఆయన్ను ఈ ౮ాటీకీ అప్పాజీ అనిగాక, వేరొక విధంగా పిలువగలరా?” కాపలావాడి కంఠం దీనంగా ధ్వనించింది.

ట్‌ ్రద్రి వా సవానికి సంబంధించిన విషయం,” అన్నాడు ఖై దీ,

ఉర్లాన్సు, వాసవంగా మరోలా పిలునలేరు మహారాజు. నాకు తెలుసు, అప్పాజీని అప్పాజీ అని కాక, ఉరు వివంగా సంజోధించ వలసి వచ్చిననాడు మహారాజుకు వేరే నరకం ళేదు.” కాపలావాడి కంఠం గా ద్గదిక మైంది. ఖెదీ అతడు కౌపలావానగా ఉండ తగడనుకున్నాడు, (పనావనను మార్చి వేశాడు ఖెది.

“అసలు మీ మహామంతిని ఎందుకు $&ఓంచారో అలుసా ? ఆయన రా: కునూరుణి హత్య చేశాడు.”

“అసంభవం. నను నప్మున. అన్నాడు కాసలావాడు విపరీళ మైన నమ్మకంతో,

| 70 అప్పా జీ

“నమ్ము-నమ్మకపోః అది రాజాస్థానంలో జరిగిన న్యాయనిర్ణయం. మీ మహామంతి హత్య చెళాడు.లో

“దానికి కారణం?” కావలావాడు అయోమయపహరితమెన ఆళ్ళ ర్యాన్ని [పకటింవాడు, ఫెడ్‌ జవాబు చిన్పొడు_ =

“తాను స్వహస్తాలతో పెంచి, వృద్ది చేసి వ్యాష్టి నొండించిన ఈ ఆంధ సొాటమాజ్యం సంతాసరహితుదంయిన రాయల అనంతరం తనకు పంశానుుకదుంగా ద_త్తమెపోతుందని ఆళంచాడు మీ మహి మం(తి, కాని, తద్భిన్నంగా రాయలవారికి సుపష్తత|పొప్పి శలిగింది తన దారిని నిష్క్కం౦ంటక౦ చేసుకోటానికి ఆ శల్యాన్ని పెరికిపేశాడు. మీ మహా మంతి. అంతేః కాని, కానికాలం వచ్చింది కట్టుఐడ్డాడు; ఫలితం అనుభవిస్తున్నాడు.”

ఖైదీ చెప్పిన కారణాలు కాపలావాడెకి సంతృప్పి నిచ్చినట్లు లేదు. అతడు 'పెదవి విరుస్తూ.

“ఫలితం.... నిర్లోషిని శిక్షించిన నేరానికి మహారాజు కూడా ఫలితం అనుభవినాడు।” అన్నాడు.

జ ఏం?_చబుము చెప్పింది నమ్మలేక పోతున్నావా?”

ట్ప్‌ల్రా సమ్వ టం? కోరినంత మాత్రాన సహద్భాగ్యమని భావించి, ఈ౩ యావదాంధ సనాామాజ్యాన్ని ఆఈనకు ఢారాద తం చేయరా, రాయల వారు? ఈవాటి దానికోసం మహామం|తి రాకుమారుని హత్య చేశారంటే ఎవరు నమ్ముతారు?”

కరాపలావాదికి తన మహామం లి మీద ఉన్న విళ్వానానికీ ఖైదీ విస్తుపోయాడు, ఒక ఫా క్షణం ఆగి కాపలావాడి వఎక తిఏగి మంచిది. మీ మహమంతి నెప్పుడయినా చూచావా? అని (“ల్నించాడు ఫె డీ, కాపలావాడి ముఖాన్ని పరిశీలిస్టూ.

కాపలాదాడు రంల వొంచుకుని సమాధానం చెప్పాడు __

అమావాను బహుశః వాలాసారు చూసి ఉంటాను. ఆయన వద సం. అమూల్యమైన విషయాలు అనేకం సద్డకున్నాను రరాడౌలి స

*ఆయయసకు నీతో పరిచయం ఉందన్న మాట?” ఖచ సాగడీళాడు,. కాపలావా లో ఒక వివి తానుభూతి కలిగింద,

జలద లేదు. అంగ దేశంలో [(పత్యక్షంగానో, పరోక్షంగానో ఆయన శిష్యరికం చెయ్యని వాడవడ్షా న్నాడు?”

“ఎకలవ్యువవి సికు మీ మహామం్యతి మీద వల్ల మాలిన అభిమా నం,” ఖెదీ కాఎలావాణ్లీ అఫనందించాడు,

“ఆం ధదేశంలో లే3 దెవరిక? చేసిన పనికి మహారాజు రూడా మదనిపడుతున్నారు ”

“ఏ కెలా అలుసు? [పళ్నించాడు ఫది,

ఇంతలో కారాగ్భగా ద్వారం వద్ద అడుగుల చప్పుడయింది. అది విని కొపలావాదు._

“ఇష్‌. ఎవరో వస్తున్నారు.” లన్నాడు వై దిని మాట్లాడవద్దని సంజ్ఞ చేస్తూ.

*నీీ ఇందులో ఏముంది?” పైది మాటల్లో తెగించిసవాడి ధోరణి కనిపించింది.

“ఎమో ఉందని కాదు. రాజసవ కత మీద సాము. ఏ మా(తప్ప ఎవుతపాటు చూపినా, దారిన పోయే నృృత్యువువు కోరి తెచ్చుకోవటం అవుతుంది.” అంటూ కొపలావాడి ఒదీని పదిలి ద్వారం సమీపించాడు.

జన్సిజమ్పే] ఆ నూ తప్ప రట్టుదిట్లాలు ఉంటేనే కాని రాజతం[ళ౦ నడవ దూ? నాాయాజ్యాలు నిలువవూై;ో అనుకున్నాడు బది.

రాపలావాదు కవాటాన్ని సమీపించి *ఎవరది?” అని [పళ్నించాడు,

అవతల నుండి *తలుప తియ్‌” అనే అదికార స్వరం ధ్వనిం చింది.

వెంటనే ద్వారం [ప్రక్కన ఉన్న రం ధంలోనించి దియట ఉన్న వారిని పరిశీలించాడు,

ఇవ్చరు ఉస్నత రా_కీయో వ్యోగులు. అందులో ఒకరు. ౨ చిన్న గవాక్షం చ్వారా రాజ ము(దికచు చూపించారు కాజలావాచకి,

1800 ఉ ప్పా జీ కాపలావాడు ద్వారం తెరిచి వారిద్దరినీ | పవేశ పెట్టి తరువాత మళ్ళీ రలుపుల మూసి తాళం 'వేసి వారిని అనుసరించాడు

ఆ ఆగంతకులిద్దరూ ఇ దీని సమీపించి. వొంగి | పణామం చేసూ 'వందే మహామం (తీ' అన్నారు,

కాపలావాడు ఒక్కక్షణం ది గ్భాంతి చెందినట్లు కనిపించాడు,

వెంటనే వైదీ రెండు కాళ్ళూ పట్టుకొని “*మహామం్యత్రీః మహా మంతీ! మిమ్మల్ని గు ర్రించక చేసిన నా అనుచిత [పవ ర్రనను మన్నిం చండి, మహామం। $” అన్నాడు,

“ఏం చేశావని నాయనా, మన్నించటానికి?”

“కాదు మహామంతీః మీ ఎడల మహాపచారం చేశాను. మీరు హృదయ పూర్వకంగా క్షమించానంపే కొని నాకు శాంతి లేదు” కాపలా క౦ంఠ౦ రుద్ద మైంది.

అతశణ్లి ర0డు చేతులతో లేవసె్తుతూ _ లేే నాయనా! క్షమించే అర్హతను కోల్పోయినా. దాని వల్ల నీకు తృప్తి కలిగితే అలాగే క్షమి స్తున్నా౦-... అంటూ మహామం తీ-_ ఆ ఆగంలకుల వంక తిరిగి ఉపుహా ప్రభువులు, దంశనాధథులు। నిలబడ్డా రం: దయచేయ౧డి” అన్నాను.

ఆగింతకులలో ఒకరు మహారాజ సోదరుడు అచ్యుత దేవరాయలు అండవవారు, సర్వ 'ననాధివతి రాదులంగ నాయకులు,

మహామం। తితో అనక అత్యవసర రాచకార్యాలు ముచ్చటించా లని వొచ్చారు. కాని, సద్యభష్షుడె అసన్నమరణం౦లో వున్న మహామండతి [పవ రన- ఈ కొ గ క్షణాల్లోనే సంపూర్ణంగా మారిపోవటం, పొత సంబంధ బొంధవ్యాలను వమవచిపోయి తమతో (కొత్త ధోరణిలో మాట్లా దపట౦ వారికీ నజంగా కష్టం కలిగించింది.

“ఏ ఆపరాధం చేశాడని ఈ అచ్యుతరాయలను మీరు కూడా శః విధంగా బాధ పెడుతున్నారు అప్పాజీ” అన్నాడు అచ్యుతరాయలు వ్యధిత హృవయం౦ళో,

“న్పా, నిిజ। అంతఃప్పనాలతో బాంసతూలికా తల్బాల పెన శయనించే మీరు ఈ కఠిన శిలానిర్మిత కారాగృహంలో గశ్తి పరకణ మీద

అ హ్పా జీ 181 సుఖాశీను లెలా బొతారు? కాని, తమించం.*। [పస్తుతం నేను పదభిష్తుణ్నీ,. ఇండిరు మించిస మర్యాద చేయటం అసాధ్య౦ .... % అంటూ పుహామంతి తన దృష్టిని దండనాధుని వంఠటు మళ్ళించి___ోనుహా దండనాయకా; ఇంకా అలాగే ఉన్నారేం? ఇ స్పుడీ క శేబరాంతస్టితి జీవి నముహామం(తి కాడు. కేవలం ఒక సామాన్య ఫెదీ, తమరు సర్వ సేనాధిపతులు. సుఖా శీనులు కావొచ్చు....” అంటూ (పక్కనే ఉన్న శిలా వేదికను చూపిం చాడు,

మహామం[తి మాటలు చెవులకు ములుకుల్లాగా గుచ్చుకోగా దం నాధుడు...

“*వముహామంతతీ।ః నా జీవిశంలో నేనొక్కం మహామం[తినే చూశాను. ఆ పదవి ఆయనకు ఒకరిచ్చింది కాదు _ మరొకరు తీసివెయ్యటానికి,. అది ఆయన స్వార్షితం, * న్నాడు,

“మహామం, తి తిమ్మరుసయ్యవారి స్వార్షితం కట కటాలూ, కౌరా

ప హహపహా?ొ మహామం,తి విక. నవా౪డ్షు ష్‌

గృహమూ, హాహ్హహ్హః సుహామంతి వికటంగా వ్వాడు, అ నవ్వు అచ్యుతుని హృదయంలో ళోకాగ్నిని |పజ్వలింప చేసింది.

“*ఏందుకప్పాజీ, ఇ౦త నిర్ణయగా మాట్లాడుతున్నారు? స తప్పు చేశామని?” అన్నాడు అచ్యుతుడు దీనంగా, మహామంతికి కూడా తాను క్య్థారంగా [పవ రర్తిస్తున్నానే మో అని అనునూనం కలిగి అనునయిం౦దాడుం

“నియ కాదు నాయనొః మా బీవితంప రిసమౌ ప్రి ఘడియల్లో ఉంది. కొద్ది క్షణాల్లో మీ అప్పాజీ అంధుడొతాడు. ఆ తరువాత అతని [బతుకే దుర్భరమైపోతుంది. పాంచ భౌతికమైన అతని శరీరం పంచ భూతాలలో కలి* పోతుంది, నా ఎనఖై సంవక్పరాల జీవితంలో ఇహం౦ కోసం [పాకులాడట ల అస్ప, ఇంతవరకూ పరం సంగతి అలోచించ లేదు, సరి మేశ్వరుణ్ణి ఠలచిలేదు. నిజానికి అందుకు నాకు త్‌రిక లేక పోయింది, అందుకే ఈ కొద్రి తేడాంన్నా ఈ రాజకీయాలను విస్మరించి

వ)

182 ఆ ప్ప్చా జీ ఆఅముష్మిక చింతలో గడపాలని ఏకాంతాన్ని వాంఛిస్తున్నాము కాని, మీరు తప్పు చేశారని కాదు నాయనా “క్రాన్సి నేనూ తప్పు చేశాను. ఈషడణ్యా[త పూర్వాపర విచక్షణా విజానహీనుడె న (శ్రీకృష్ణరాయలకు సోదమచనె జన్మించటటచు నా తస్పు. ఖా రా క్రో ర శో అప్పాజీ” అన్నాడ చుత్యుడు. “అలాంటి మహారాజు వద్ద ఊడగానిక వొప్పుకోవటలు నా తప్పు మహామం[తీఃో అన్నావు దండనాధుడు. వాఎకి సమాధానంగా _- జశ్రప్పులకు ఏ మొచ్చిందిలే! దోష భూ యిషమెన ఈ | పపంచాన మసుగడే ఒక పెద్ద తప్పు....” అంటూ మహా అం రాజు ణి ఉం గ్‌ త్‌ మ౫(3. అం ఇంతవా తవరు వొచ్చిన వనిగో అన్నాడు సొాభఖి [పాయంగా, “మిమ్మల్ని ఒక్కానారి చూచి...” జహఆా। చూళారుగా.” అన్నాడు మహాప యతి వచ్చిన ఒని అయి పోయింది కాబటి, వ?-పోవచంని హచరీసూ, అం శ ల ఫె. అలి జఅ్రప్వాడ। మరో సందర్భంలో అయితే తివు ఆజ్జను శ్‌రిసా న్‌ | ॥ పదాంచి ఉండ డి." అన్నాదు అచ్యుతుడు టీల తో “అంట, ఆఅ స్రాడు అప్పాజీ మహహషిం౦ం్ళ కాడు, అంతేనా ౫ రెట్రించాదు మహాషుం(ల, ఆ [సశ్నకు ఎదురు జపే సాహసం అచ్యు తుదకి లేకపోయింది, రామలింగనాయకుకు సమాధానం చెప్పటానికి (పయ త్నించాదు, కక్ష మించంగి, మహామం లీ, మీకు కషం కలిగించబం మా ఉద్ద శం కాదు. కాని, మీరు ఈ కారాగ్భృహంలో ౨: విధంగా ఉండటం....” జద్రావి కొరకు వివారించక౦ం. సర్వ పనాధిపతీః చెసిన పానం అనుభవిసే కొని తరుగదు, మేము చేసనివన్నీ పాపాలేః” అన్నాడు పమహా అవా మం,శి గత చరితను గురుకు ఎచుుకుంటూ, ల్‌ | టు అజాత ల 6ఆ్రవును. పాముకి: పాలుపోసి పెంచారు. కాపలావాత నోటి నాఠ6%*' (యచ్వులగా ఊలనచెంది "లి: వార్య౦, వక యయా గ లలదాతు హా 0౦| ౧. జ. హా

అగ్పుడు వాని *౨ర్రం కాలేదచ్యుతరాయలకు తమ సంభాషణగు అలిస్తున్న మూడో వ్య క్షి అక్కడున్నాడని. వెంటనే కాసలావాత వెప తిరిగి __ోసిపాయీః నీ వింకా ఇక్కడే ఉన్నావనుకోలేదు. మేము మహా మంగతులతో ఏకాంతాన్ని వాంఛిస్తున్నాం” అన్నాడు అచ్యుతరాయలు.

“*క్షన్సించండి. రాజకీయ ఖదీలకు ఎవరితోనూ ఏకాంతం ఇవ్వ కూడదని మహామం। తులవాి అజ్ఞ:” కాపలావొాడు సవినయంగా సమా ధానం చెప్పి, రాజ సోదరులను తృణీకరించాడు.

ళమహామం తీ[” అన్నాడు దండనాధుడు సాభ్మిపాయంగా సిపాయి వంక కోర చూపు చూసి.

“ఉం వనివ్వండి, [వమాదం ఏమీ లేదు,” అన్నాడు మహాముం[కి సమాధానంగా.

“మీకో చాల విషయాలు మనవి చేసుకోవాలని వొచ్చాం.ో

కచెయ్యండి. అయినా, కొది క్షణాల్లో అంతరించబొయ్యె వొరికో రా చకార్యాలేముంటాయ్‌? రహస్యాలేముంటాయ్‌.”

ఉపల్లైదు. అప్పాజీ మీరీ విధంగా అంతరించటానికి వీల్లేదు” అచ్యుతుడు కారాగృహం మారుమోగేటట్టు అరిచాడు.

జఏమ్విటి సీ ఉద్దశం, అచ్యుతరాయా?”

“క్షమించండి. దిన్ని స్వీకరించండి!....” అంటూ తాను భ దంగా “సేకరించిన రాజ ముదికను ఇవ్వ దోయాడు పుహామం తికి,

కస మ్సిట్రనె, అచ్యుతా?” అన్నాడు మహామం తి.

ట్రూ ముదిక. అన్ని విషయాలూ తరువాత చూచుకోవొచ్చు, ముందు నీని ఆధారంతో బయటికి చేరండి. రకణకు రాషలింగి నాయ కులు వెంట వొసారు.ో

జవెజివాడా! సీకు యుకా యుక_ విచకణా పరిజ్రానం నశిసున ది, మాకు పారివోవాలనే ఉంటే, రావ యు దిక కావాలొ? రామలింగనాయక ల రక్షణ కావాలా? ఈ డణాన అయినా సరే, కృషరాయలను (కోసి రాజని యావదాంద్ర స్మామూజ్యాన్నీ మా కనుసన్నల పరిపారింగల యుక్తి

. అ ప్ప జీ [పపత్తులు మాకున్నాయి. కాని, మీదు రావ దోహులం కాము, కాలేముఃొ అచ్యుతుని పధకాన్ని నిరాకరించాడు మహామం తి,

దానితో నిరాశ చెందిన దండనాధుదు ఎటురు (ఒశ్న వేశాదుం

౪ఆపద్దర్య ౦లో ఆత్మ సంరక్షణకు పారిపోవటం రాజ దోహ మెలా బొతుంది, మహామం త్రీ?

కగాసనధిక్కారం ఏ పరిస్థితిలో జరిగినా రాజ దోహమే! అయినా, మా రాయలు మమ్ము కాథన్న తరువాత ఎవరి కొసం | బకకాలి _ పారు దోతు (బతుకు?

జపయితే, తవరీ విధంగానే అంతం కావటాని! నిశ్చయించు కున్నారా, మహామం తీః” అన్నాడు ఖిన్నచె దందనాధుదు.:

జబ్రది రాజళాసన౦లో

ఉన్స్స్‌ర్రు సజీవులుగా వర్థిల్లటం జానషం” అన్నాడు అచేశంతో అచ్యుతుడు

“పప... తెలియని వారు మహాడు౦ లీని (౧ జామం్యతి అంటారు, కాని, రాయలు నా రాజు. నేనేం చేసినా నా రాజు కోసం చేశాను [ఫధా నెంగా. ,(పజలు మా దృృషిలో కడప౦ం క భో కలు.

“కాని, మీరు వారి హృదయాధినేతలు, అప్పాజొ” అన్న అచ్యు తుడి మాటలను బల:రుస్తూ, సకల సామంతులూ _- దండనాధులూ, ఉఇతు రంగ దళాధినేతలూ ఈనాడు తమ అజ్జల కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు, మహాసుంతి * అన్నాడు [ధాన దం:ంనాధుడు, మహామణం 3౩ ఒక్కా క్షణం అలోచించాడు

“కావచ్చు, అందుకనే కావొచ్చు అ మవ్యల్ని మహరాజు రాజ [దోహిగా నిర్ణయించింది కాని, ఐచ్చికంగా. దాని కొరకు వాంఛించి ('యత్నించిందీ లేదు; ఆ పరిస్టతిక్‌ మెము బాధ్యులమా కాను.”

68 'ర్వవిజక్షణలో కొంత పొరపాటు జరిగినా, మహారాజు అంత్‌ ౬సూయ్యగస్తుదు కౌడొ, పుహాదుంతి:” అన్నాడు కాపలావాడు, వాం నూటలు దంగా ఆజచ్యుశరాయలు కాషలావాతి వంక చురచుర చూస్తూ

రా హ్ట్టాాయం హహా -లనన వాపి హల అలడొెు గోదుఖ

అ ప్చా బీ 185 వ్యాాఘం। మూ గ్రీభవించిన కృరఘ్నతా స్వరూపం." అన్నాడు,

అచ్యుకుడి మాటలకు మహామం[ఈ మనస్సు చాల కిష్పపడిందిం

ఓ అచ

“అచ్యుతరాయా। ఎవరనుకు న్నావ్‌ _ రాయలు? సీకు అ గజుడు;

ఆఅ పెని సార్వభౌముడు.ో డా

అఆ గజుడు[ొ అన్నాడు అచ్యుతుడు కటువుగా. ఒకనాడు (శ్రీకృష్ణ

డేవరాయలకు సోదరుడనె జన్మించటం నా భాగ్యమను కన్నాను. కాని, కూ

ఈ నాదు “అన్నాః అని పిలవటానసికే అభిమానపడుతున్నాను.

కజచ్ర్య్యుతి రాయా! కు రతన 9లో మంచి. చెడ్డలు మరచిపోయి అవ ధులు దాటి మాట్లాడుతున్నావ్‌ . మహాదండనాయకా॥ పెద్దవాడివి నవెనా చెప్ప వేం?” అన్నాదు మహామ౦తి దండనాదుత వంఠర లళిరిగి,

ళం బమ్ఫమంటారు, మహామం తీ? మీరు మమ్మల్ని "పెంచారు, మేము కాదు; ఈ ఆంధ సా మాజ్యమే తమ రక్షణతో రూస్పరేఖా విలా సాలు పొంది. దిన-దిన పవర్హమాన మై ఈనాటికి అద్వితీయం అయింది, అలాం౦ంట్‌ మిమ్మల్ని రక్షించుకోవటానికి ఎంత నెత్తురు చిందించటానివై నా సరే_ ఏ మాతం వ్‌నుదీసినాా [పపంచం మమ్మల్ని కృతఘ్నుల కింద జమ కడుతుంది, మహాదుం తీ?”

“విప్లవానికి నాందీ పసావన కేసునారా, సేనాధిపతీ "ఇ మహా

ళో అణాల అవని పో

మంతి కంఠం గంభీరంగా ధ్వనించింది.

“క టుంచండి నా ఉ దశ ౦-_ మీరు ఏ విధంగానైనా సజీవులుగా పఠరిలా లని,”

థి గా ఎన్‌ ం నూ ఎవ న!

౪6వ రవొడా!: రాజళాసనాన్ని పమహాపె 0|అ దిక్‌ గ్రారిచ్వః దశ ౦లి ఏర అరాజకం ఉంటుందా?”

“అందుకని ఒక అమూల్య (ప్రాణాన్ని అంతం చేసుకుంటామా, నుహామం తీళి

ఉగౌను. డేశం కోసం: అన్నాది మహాను ౦ (తి, ఉడట్రయినా, ఈ పరి ఏ 9లో మచేం చెయా౭6నిమీ ఉ ఒశ్య ౦?” (1 అ 0౧

“సరు అజ యివ(౦చి, అప్పాజీ.” ఆఅనా* ము వెంటనే అచ్యుతుడు,

న! ఓం జోజో

అతను మహామంతతి నించి 6 లాంటి | పశ్న కోసమే ఎదురు చూస్తున్నాడు.

“ఏం చేసావు నాయనా?” మహామంత్రి మృదువుగా (పళశ్నించాదు.

“ఏం చేసానా? మీరే చూసారుగా! మూడు క్షణాల్లో జగిదేక పీరు దైన మూరు రాయర గండడు తిమకు వాదా [కౌంతుడౌ తాడు;

ఈ సమాధానం మహామంతి కలలతో దడా ఆశించనిది.

ళరాజ (దోహమా?”

“మీరు వాని క్షమించి, రక్షించి విడెచి సెట్టవొచ్చు. పళశ్చాత్తాప్తు డైన రాయలు మిమ్మల్ని తస్పకుండా అఆదరిసాడు. మీరు మళ్ళీ మహా మంతి కావొచ్చు,” అన్నాడు ఆచ్యుతు ము ఆశతో మహామం కిని పరికిస్తూం

దానికి సదూధానంగా *ోలాభం లేదు. విరిగిపోయిన కొమ్మ లిరిగి అతుకో్కదు. ఎండి వాడిపోవాల్సిందః నా రాయలు నేను సజీవుడుగా ఉ౦డగా నా వద్దకు రాడు; రాలేము అసంభవం! అన్నాడు నువోమంతి నిస్పృ హతో,

“ పజంచంలో అసంభవమనేది ఏనీ లేదు అప్పాజీ! మీరు ఆజ్ఞ ఇవ్వ౦దె. అసంభవాలు సంఛవాలుగా మారుతాయు[”

పహామం| 8లో దుధన ఆఅధికవమయింది. మనిషి కంపించి పోతు న్నాడు.

"ఏమని అజ ఇ సాలి? ఈ నా స్వంత శతకల మీదుగా, అల్లారు ముద్దుగా ఏ రాయలను పెంచి పెద్రచేసి సకల సా్నమూజ్యానికీ సార్వ భౌముణ్తి చేశానో.అ రాయలసు బంధించి, నా కాళ్ల ముందు పదడేయమని నేను అజ్జ ఇవ్వాలి. ఎవవైనా విందే నవింపోతారు. సాటి దేశాలవారు అపహాస్యం చేస్తారు...” మహామంతికి ఆపెన దూట 'పెగర్లేదు.

ఈఏ ళర్రు ఏమైనా అనుకోవచ్చు * రామలింగ నాయకుల కంఠంలో అధికొర సహజమైన నిర్హక్ష్యం గోచరించింది, కొని, తమ మహామం లిని రక్షించుకోవటానికి చతురంగ బలాలు _ ఉవ్విళ్ళూరుకున్నాయ్‌. వాటి దృుషిలో తమరెక్క 6 ఒహామం (తి, రలకొలం తను మహామం తిగా ఉంచాలని చాటి దాంభ

కు మం 3 పవవి మీద షపపముకాతం లేదు. ఈ ౮ాన్సి వాటిక మి మం తిక్వం మిద మదముసకొరం ఉంది “వయచేగ మీ అఆ ఇవ్వండి,” అచ్యుతుడు మళ్ళీ (ప్రాధేయ త లో ష్‌ పనెాదు, ఓరే శ కాని, ఈమాటు డొ మహామం[6 నిృయంతలో మార్చు కనిపించ ళ్‌ లేదు. మెహామంఎ, త రట)ఎశ౦గా పళ్నించాడు; “యుంతిరాయా!; క్చష్ష ౮ న్‌ శ్రీ పై రాయల దృ షెలో సను నతితుడనె నా రాయలు నా రాజు. రారాజు.అహా అఖీ క్‌ ర్నిశలూ కస్త ంం, నా మేధస్సుకు [పంరూపంగా నిర్మించాను ఈ ఆంధ సామాజ్యాన్నె అనన్య సాధారణంగా. ఆ ఈ ఇం సొ మాజ్య రాజ్యాం గంలో చచ్చుపెట్లి, అం3ః3 లహాలు లేపి, స్మళాన భూమిని సృృష్టెంచటానికి మళ్ళీ నా అశ్లే క5కావా౮ల?ో "క్యు చిచ్చుకు మీరు కాదు కారిణభూతులు; ఈ చిచ్చును మా సహోదరులే స్యయంగా...” అంటూ త౨ ఎత్తి మహామంలిని చూసి అచ్యుకర యలు వతి మౌట్లావ లేకపోయాడు. “కావాల్సింది కారణాన్వేషణ కాదు; ఫలితం! చిచ్చు పటిందిః ళా దాన్ని అర్చివెయాలి గాని వీవన తీసుకు విసురుతామూ?” (గశ్నించాడు ఎలా ఆర్పాలో మీఠ 'సళలపీయండి మహామంతీ [0 అన్నాడు రామలింగ నాయకుడు. వ ర చేసారా ఖ్‌ వాలి వకూ, శ న్‌, ఉమ్సీ మాటకేనాడె నా ఎదురు ఉ౦దా, అవ్భాజ ఖ్‌ యూ. ర్య నాదు లళడా....?” అన్నాడు దుహాసుం3 తస (స్తుత ఫల లొ అ జ నాద్‌లప ఎం౮ం బజొంంచ ల ఆలూ థి క్ష వయో “తపురు మూ దృష్టలో సర్వదా మహామంతులే। తము అజ్ఞ మూకు సర్వదా శిరోధార్మం.” సేనాని వాక్కులరొ అచంచల విళ్వాసం గోచ రించింది, ౮ చిచ్చుకు ఎవవయినా కారణభూతశులు కావొచ్చు, కాని,

188 అ ప్పా జీ ఆర్పి వేయటాని! ఒక్యా పే మాౌర్షం. అంతఃకలనోలు అంతరించటానికి ఏ_రైక మార్షం. అది తిమ్మరుసయ్య మరిణ౦ో మహామం్శతి గంబీర స్వరంలో మార్గాన్ని సూచించాడు.

ఆ నిర్ణయం అక్కడ ఉన్న ముగ్గురి చెవులకూ కర్ణ కఠోరంగా తోచింది. ఒక్కసారిగా *అప్పాజః:” అన్నారు ము క్రకంఠంతో అవశ పూరితులై ఈ ధ్వని3 కారాగ్భృ హం దద్దరిల్లి నట్ల యింద్‌, కొని మహి మంతి ఒప్పుకుపోతున్నాడు.

“*దుమ్మల్ని (పశాంతింగా మరణించనియ్యండ. వయస్సు ఎన్మభె సంవత్సరాలు, బుద్ది ఒందగించింది. (బకికి సాధించాల్చింది కభూన్య౦ం, పండిన పండు ఏనాడో నేఎ రాలక తప్పదు, ఈనాడే రాలిపోతే ఆంధ సా మాజ్యంలో శాంతి వ జరుగుతుంది. కలహ జ్వాఐను తుద ముట్టించి, మా మరణం అన్ని విధాల సతృ్ఫలితాలకే దారి తీస్తుంది. సుఖాంత మొతుందిలో

జ అహవాంఛసీయ దూర్షాల ద్వారా వొచ్చే సత్ఫలితాలు వొచ్చినా ఒకటే, రాకున్నా వొక బి, మహామం, 8.౫” అన్నాడు దండనాధుడు,

అతని పంక రీక్షణంగా చూస్తూ దుహామం( తి

*మాట్రకు కట్టుబడ రా? అని సూట్‌గా [పశ్నించాడు.

ఆయనను చూడటానికి ముఖం చెల్లక అచ్యురరాయలు రల వంచుకునే సమాధానం చెప్పాడు;

ఉపి కేవలం ధర్మమూర్తులు. అవ్చొజీ[

“మమ్మల్ని ధర్మమూర్తి అనుకున్నవాడు. వెళ్తాడు. మేము చేసినవన్నీ అధర్మాలేః మహరాజు అజ్జకు వ్యతిరక౦గా కృష్ణరాయలను రతీంచటం ధర్మమ్మా రక్షించితిమి పోః అ(గజాత్మజుడు పర్టిల్లుచుండగా ఇ3ర్లె సింహాసనం ఎక్యా౦చిటం ధర్మమా? ఉదయ॥%రి ముట్టచ ధర్మ మౌ? రాయచూరు విజయము ధర్మమా? కొండపల్లి దోపిడి ధర్మపూ? అంతౌ రాజ త౦ర్యత౦....నా రాజు కొణఅకు నేను నడిపిన రా జకం తం.”

మహామం(తి వచనాల్లో వెలువడుతున్న ఆయన వ్యక్షిత్వానికి

అ ప్చా జీ [0 ఆశ్చర్యపోతూ *నిజమేః కాని, రాయలవారు ఏరు దాటి తెప్ప తగుల పెట్టారు. అన్నాడు అచ్యుత రాయలు,

“రాయంవాద నాకు ఏమి చేశారనేది కాదు. (పళ్న, రాయలు నా రాజు- రారాజు. అతను లేనినాడు. ఈ అంధ సానాజ్యు రమ ౪నాథ ఐపోతుంది, ఆంధ దేశ భవితవ్యాన్ని దృషిలో పెటుకొని, మీరీ [పయళల్న౦ విరమించండి, మీరు మాకిచ్చిన మాట నిలబెద్దుకోండ్‌,”

“కాని మహావుంధత్రీ ....*

“మాటలు వెంచరందచి। అడి తవ్బ్చటం అల్బుల లకణం. మంచిది మీరు వచ్చిన పని అయిపోయిందనుకుంటాను.”

“మహామండతీ 1

కన్లూటి_మాటికి మమ్మా'పేరుతో పిలిచి బాధించకండి, ఇసు: తిమ్మరుసు మహాదుంత్రి కాడు. కేవలం ఒక సామాన్య ఖైదీ. అంతే ;”

“ఒక్కంమాట....” అన్నాడు అచ్యుతుడు నీళ్ళు నములుతూ.

“ఒక్కా మాట టాడా వినను. సిపాయీ! (పభువులకు దారి చూప్ప” అంటూ మహామం[తి మొహం తప్పించి, నాలుగడుగులు పెడగా వేశాడు.

ఇక అయస నిర్హయాన్ని మార్చటానికి పర మేస్షీ దిగి రావాలను కున్నారు అచ్యుతరాయలా, దండనాయకుడూ ,

సవినయంగా వొంగి పణానుం చేసి, తిరిగి వెళ్ళిపోయారు_.కార్యం సానువూలం కొలేదనే బాధతో,

కాపలావాడు వారిని పంపించి, తలుప తాళం వేసి తిరిగి వచ్చాడు,

నవారు వెళ్ళిపోయారు. మహామం[తో అన్నాడు, కాపలావాడుం .

మహామం తి వాడివంక చూడకుండానే. *తెలుసు. వారిని చూస్తే ఎమనిపిస్తోంది నీకు?” అని (పళ్నించాడు,

. “కృతాజ్ఞతా మాధుర్యంతో నిండిన మానవత్వం మూ రీభవించి నటు.” క “అుంతేనా?” 24)

“అంతే, మహామం తీ.”

“కాదు, పాపం, అమాయకులు. కపుకు ఆలీకం౦ండానే రాజ(దోటూ లుగా మారిపోతున్నారు” మహావం(తీ సానుభూతి వ్యైెడంచాడు,

“*క్షాని, మీరు వారి కోరికను నిరాకరించరు.”

ఈర్జాన్సు,*

“వారి కోరికనే మీరు నున్నించి ఉంటే, కృస్తరాయసార్వభౌములు తమకు పాదా [కాంతులయ్యేవారు మరి కొన్ని క్షణాల్లో.

“భద్రి మాకు ఎఎ మాశ మూ నంలోషి ంవదగ్గ విషయం కాదు. సిపొయీ:ః మాకు రాంకాంక్ష ఏ కింవితు వున్నా, ఈ అంధ సామాజ్యం ఏనాడో మాకు హ సగతివయ్యేది. గోబ్‌కో _తుంచిజయదగిన స్థితిలో నే రాయలవాఎని అంతం చేసి ఉండేవాాం. అర్భండెన అవలణ్లి ఇంతి దిలిష్తు నిగా చేసి గొడ్డలిపెద్దుతో కాని కార్యాన్ని సాధించలేని స్థితికి తీసుకొని వచ్చేవారమే కాదు. రాయలు నా రాజు.

“మీ కాయన మీద విపరీతమైన (_పము”

జర్జాన్లు క

6క్రాన్సి వారికి మ మీద విపరీతమైన (కోధం.”

“ఎవరన్నారు?” అన్నాడు మహామం[3 ఒక్కసారిగా, “కోధం కాదు; మాఎ "మోపబడిన శిభహలత్యా నేరం న్యాయళా స్త్ర సమ్ముతింగా నిరూపిత మెంది. రాయలుగా అత్యపు త హంతకుడగు అప్పాజీని కమి స్తే క్షమంచ వొచ్చు. కొని, న్యాయాన్ని [పసాదించే మహారాజుగా ఆయనలో వ్య క్తిగత అభిదూన దురభిమానా౯ కు తావులేదు.”

ఇంతలో కారాగృహ ద్వారాన్ని ఎవరో తదుతున్న చప్పుడైంది. షిహోమం(తి కా.లావాడి వైప్ప నాఫ్మిపాయంగా చూళాదు_అదివరో చూడ మన్నట్టు. కాపలావాడు ద్వారాన్ని సమీపించి గవాక్షం గుండా సరిశీలిం చావు. ఆ తరువాత తలుపు తెరచుకొని వెలువలికి వెళ్ళి. 60డు క్షణాల్లో తిరిగివొచ్చి-_

ఈం ల్టావంతి నరసనాయరులు, అశ్విక దళాధిపతి లిమ్మచ్పు

అప్పాజీ 10 నాయకులు, మహారాజు అంగరకతకక దళాధిపతి విరూపాక్షప్ప తమ దర్శ నార్థం వేచి ఉన్నార్హు" అని విన్నవించాడు మహామం (4కి,

౪ పస్తుతం వారిని చూడటానికి వీల్లదు.”

“వారు తమ తుది దర్శనమనే వాంఛిస్తున్నారు.”

“నికు తెలీదు సిపాయీ:ః తుది దర్శనమనే సేరుతో వారు వచ్చి చెయ్యబోయే హితటోధ ఏమిటో మాకు తెలుసు” అన్నాడు మహామంతతతి.

“౪అయినా,... ... ” కాపలావాడు ఏమో చె ృబోయాడు.

సీన్స ప్రూడ్లా మమ్మల్ని రాజ| దోహివి కమ్మని (సోత్సాహిస్తు న్నావా?? మహామంతి కఠళొరంగా | పళ్నించాడు.

“లది కొదు, మహామం తీ.” -

“ఎది కాదు?”

ఉవారి కోరిక అంత తీసివేయదగింది కాదేమో?”

*సెవాోయీ 1 గర్జించాడు మహామ౦[తి. “మా ఆజ్ఞకు ఎదురు చెబుతున్నావా? ఛి; ఒక సామాన్య సెనికుని నుండి హడా తిరస్కారం. జొను; ఇప్పుడు తిమ్మరుసు మహామంతి కాడు? అతడిచ్చేవి ఆజ్ఞలూ కావు,” అన్నాడు మహాసుం[ 8 కుభిత హృదయంతో.

“అపచారం చేశాను; క్షమించండి. మీ ఆదేశాలు అ షపరాలా అమలు జరుగుతాయి.....” అంటూ వెళ్ళిపోయాడు కాపలావాదు. అ తరువాత నాలుగు క్షణాల్లో తిరిగి | పవశంవాడు,

“వారు వెళ్ళి పోయారా?” (శ్నించాడు మహామంతి.

ఉభ్రెద్చు, మహాదంతి.”

“గాను వారు మారం ఎందుకు వెళ్ళాలి? తిన్మురును అజ్ఞ లకు శ్రాసనాధికారం అంతరించి చాలా కొలం అయింది.”

“వారు రమ దర్శనాంజరం గాని కదలమని బయట నిరీ కీస్తున్నారు.”"

“వుంచిది_.ఉండనీః: మా [పత దర్శనమమునా కొకపోదు.*

*తమరీ కఠిన శిలా ని్మిత కారాగృహం౦ళో ఉండట) వారికి ఎంత మ్మ్‌తం ఇస్టం లేదు, మహామం(తీ।”

10౨ అప్పా జీ

“వార్రిరేం తెలుసు? ఎనభై వసంతాల జీవితంలో ఎన్నడూ లదీి౦ చని విశాంతి ఈనాడు లభిస్తున్నది నిరంతర కిల్లోలిత మైన నామన స్సుకు_ ఈ కారా గృహంలో ఆందోళనా రహితంగా, హాయిగా ఉంది,” అన్నాడు మహామంతి నిట్టూరుస్తూ.

“తమ హృదయం అందోళనా రహితిమైననాడు _ ఆం[ధదేశమె కల్లోల పూరితం జాతుంది, మహామం[ఆ। ఈనాడు తవర్ని రక్షించటానికి అం ధిసెనావాహిని తన యావచ్చక్తిని వినియోగించటోతోంది.”

5నా కొరకు.నా రాజు మీద తిరుగుబాటాళో [పన్నీంచాడు మహా మం తి_.కాపలావాడు మోసుకొచ్చిన వార్తకు కొద్దిగా విస్తుపోయి.

ఉగాను, [పస్తుతం సార్వభౌముడు ఏకాకి. ఆయనకున్న బలం ఒక్క పే__..ఈనాటికీ చెదరని అప్పాజీవారి అండ:” కాపలావాడు తనకు తెలికుండానే మహామంళతిని అభినందించాడు.

జక్రాద్సు _ “సేనానులూ, సొమంతులూ అసనకులు, చతురంగ బలాలు అనంతంగా ఉన్నాయ్‌ ఆం(ధ సార్వభౌనములకు,"

“కాని అవన్నీ తమ అఆజ్ఞానునారం (నవ ర్రిస్తున్నయ్‌.”

మహామంతి ఒక్క క్షణం జిడ్డాసువులా కనిపించాడు, తరువాత “బహుశా ఆ విషయాన్ని రాయలవారు మమ్ముల్ని రాజ| దోహిగా స్‌ర్ణ యించటోతూ ఊహించారచో?” అన్నాడు.

జరాయం వారు అలా ఊపహిొం౦చారంటారా?” కాపలావాడు అనుమా నా్వ్నా [పక టంచాడొ,

“కాని చిశింః ఈ అనుమానం వారిక్‌ తెరీకుండానే వాతో (పవేశించి శలలు వేసింది.

మళ్ళీ ద్వారం వద్ద తలుపు తటిన శబ్దం వినవొచ్చింది. కాపలా వాకు కొరాగ్యహ ౦ తాళం తీసి బయటికి వెళ్ళాదు. ఈ మాటు వొచ్చంది గోవిందరాయలు. వహామంకి ఏవైక ప్యతుడు. మహా పీరాధి వీరుడు, వజయనగిర |2ఢథాన దండనాధుంలో ఒకడు. నమహవామంవికి గిక్ష విధిం ఎ“ సవలొాంలో ,గాపాంతరాన ఉన్నాది. ఈ వయం లలిసి, ఆఘ దుఘాక మ్‌్‌ద మిటయగనగిర౦ చెరి, ౯ రా" ఎహాం వద్ద అళ్యాన్ని అవనరో

అవ్వి జీ [100 హించి ఉఊలుప్ప తట్టాడు. అతని (పక్కనే మిగిలిని అతి రథ [ప్రముఖులు కూడా ఉన్నారు. కాపలావాడు తిరిగి వొచ్చి మహామంశిక్‌ మనవి చేశాడు,

“కమ కుమారులు గోవిందరాయలవారు”

ఆ గోవిం దరాయలా? అత డెందుకొచ్చాదక్కండిక్‌.” మహాచుం లిలో కలిగిన విచ్మితిమైన మార్చును [గ్రహించాడు కాహలావాడు.

సా దర్శనార్హం.”

“దర్శనం: దర్శనం: వాణ్నీ చూడటానికి మాకిచ్పును ఇష్తం లేదు. వాణ్నీ అటే పంపయ్‌ఃి అన్నాడు మహామం తి,

“తమ కుమారులు....”

“మా కుమారుకన్న విషయం మా కన్నా నీ కెక్కువ లెలుసా? కాని, వాళ్ని ఇస్పుడు చూడదలుచుకోేలేదు.లో

కావలావాడు ఒక్క కణం యోచించాడు.

క్షమించండి, తమ ఆజ్జను ధిక్కారిస్తున్నాను ....” అంటూ సిపాయి ద్వారాన్ని సమిపించాడు,.

ఉసిపాయ్రా[ి మేఘ గర్దనగా ధ్యనించిన మహాపం తి క 0ఠిస్వరా రాని! (“త్యు త్తరంగా కౌపలావాను___..

“అహ్తూత్య పాతు లను [సశ పెడుతున్నాను .”" అంటూ తాశం తీశాడు.

ఒక్క ఉదుటున తలుపు [తోసుకొని లోపల _పపేళించాడు. గోవిందూయలు. “నాన్నగారూ: . నాన్న గాద.” అన్నాదు శోకా 'వేశంతో గాద్గదిక మైన కంఠంతో.

మహామం్యతి కుమారుజి చూంలేదు. పెడయిహం 'పెట్టి*గోవింద రాయా, నిశ్వీఘ నిష్క 9మణం నీ జనకునకు సంతోషదాయకం కా గలదు” అన్నాడు.

“నాన్నగారూ: నస్ననా మీ౨లా అంటున్నది?ి కొడుకు కంఠ స్వరంలో ద్వనించిన దీనత్వానిక మహామంతి బలించిపోయాడు, కంఠం గా ద్లది3 మెంది,

ళసిన్ను కాదు నాయనాః విధి బఅయమైంది. [సపంచంలోని స

[04 అప్పా జీ శ క్స్‌రీ భయపడక బుద్దిబలాన విధినైనా [తోసి రాజన వచ్చునని విశ్వ సించిన తిమ్మరుసు. ఈనాడు విధి విపరీత విషమ పరిశామాలకు అమూ లాగంగా కపించిపోతున్నాడు. సర్వ దమువు కొరాలూ చంజకున్న మాకు సీ ముఖ9 చూపె)చి, మీ (బ్రతుకు మీన అక రే పెటప” అన్నాదు, గోవి ౦దరాయల కళ్ళ వెంట కన్నీళ్ళు జలజలా రాలాయి. “నాన్నగారూ;

చరమదశలో కూడా నా తండడీ ముఖం చూచే భాగ్యం నాకు లేదా? అనంత "భేముషి సంపన్నులగు మికు ఆత్మజుడ్మనె జన్మించి, తమ దివ్య శిక్షణలో సకల శాస్త్రాస్త్ర విద్యలందారితేర్మి ఈ విజయనగర స్మ్నామాజ్య (దధాన దందనాయకు అలో ముఖ్యుడనైన నాకు.నా తంటిని దర్శించే అవకాశఆ కూడా లేదాః నేనొక మహామం (తికి ఎందుకు జన్మించాలి? నా తండి ఒక నుహామం(తి ఎందుకు కావాల? నా తండ ఒక మహి...”

కగోవిందరాయా। *” మహామంతి కుమారుడి వాగ్షోరణీని అరి కట్టాడు. వభ తండ తన సర్వాశ క్రి యుక్రలకూ అంధ నామాజ్య సంక్షేమం కొరకు వినియోగించటానిశే మహానుం[తి అయినాడు ఆ ఆంధ సామ్రాజ్య సంకేమం కోరికే ఈనాడు ఆత్మార్బుణం౦ చేయబోతున్నాడు... త౦ం(డిక్‌ ౪గిన కొడుకనిపించుకో నాయనా :”

“నాన్నాగారూ:” అన్నాదు గోవిందరాయలు ఆప్యాయంగా.

“రాయలవారు [ప్రమాదంలో ఉన్నారు. వెళ్ళి నీ మహారాజును నీవు ర&ీంచుకో.”

“జరాయలనా/” గోవింకరాయల కంఠం ఆశ్చర్యంతో, ఆఅసపహ నంతో కర్క్మశంగా ధ్వనించింది,

“*రాయలును రాయలుగా చూసేది నేనుర్మా నీవు కాదు. రాయలను ఆ *(ధసామాజ్యాధినేతగా చూడాలి నువ్వు.”

జన మ్రించం౦డి. ఇంతవపరహా అలాగే చూశాను. కాని, ఇక ముందు చూ శలేను, కన్నఓడ్డవెన నా కన్నా అవడే ఎక్కువని ఆదరించి సంభా వివి _ప్రమించి "సేవ చేసినందుకు మిమ్మల్ని +ఈః వివంగాా ఇంత ధయుఎకరంగా నిషించిన ఆ రాయను లక్షించటుని అపై ఇప్వటంకన్నా నాం లే శిష ఏమివి నొన్నగారూ $

“శిక్ష కాదు నాయనా: ఇది డేళానికి అత్తలో

“దేభం। రక్షణ :: ఎవరికి కౌవాలి, డేశం?...ఈ ఆంధ స్మామా జ్యాన్ని దురాళాపూరతులగు శా రవుల దండయాళతల నుండి రక్షించి నప్పుడు ఈ అళం__.వదునార్లురు వొతులను ససైన్యంగా ఒక్క నెప్రట బొట్లు నష్ష౦ లకుండా మట్టుబెట్టినస్పుడు వ.హామంలికి జయ-జయధ్వానొలు పలికిన 48 దేళం.__. గజపతి నెత్నిపె కృష్ణరాయల కాలు దటింప బేసి నప్పుడు తిలయూచి అభినందించిన ఈ దేశం._సకల సామాజ్యాన్ని సర్వ పాభాగ్యాలతో తులతూగబేసినవ్పుడు ఆనుభవించి, ఆనందించిన ఈ ఉళం-___రాళ్ళసీమ అయిన ఈ8 రాయఃసీమను రతనాల సీమగా మార్చి న'ష్రైడు మానికలతో క్‌" లుచుకున్న ఈ దేశం _ ఏది? ఎర ్క్రడ ఉంది?? 5 నిపించదేం:?? ఈ నాడు తినగ సక లాభ్యుదయ కారకుడయిన నా తిం చకి ఇంత అపచారం జరుగుతుం'పే మౌట్లాడ డిం?” నిష్పులు కురిపిస్తున్న గోవిందరాయల ధాట్‌కి మహామం[తి అంతటివాడు సైతం అదిరి పోయాడు,

కొడుకు త్మీవతను తిగ్గించటాని!& (మయత్నిస్తూ మహామం[8 _ “గోవిందరాయాః దేశాన్ని సిందించకు, *ోజనెనీ జన్మ భూమిశ్చ స్వర్షాదపి గరయసిః” అన్నాడు.

గోవిందరాయలు మళ్ళీ అందుకున్నాడు :

“గౌను, డెశాన్ని ఎందుకు నిందించాలి? మీ ఈ దుస్థితికి డేశం కాదు కారణం; లర_తరాలుగా అహంభావాన్నీ, నియంతృత్వాన్నీ జీర్తింప చేసుకున్న ఈ రాజరికం. మీకు (తికరణ శుద్దిగా _మీ సర్వ శకి యుక్తులను వినియోగించి "సేవ చేసినందుకు సహజమెన విధాన దుుష్కియా ఫలితాన్ని అనుభివిస్తున్నారు. క్చితఘ్నత “రాజరికంలోనే అంతర్హినమైన భావ [పవాహం, సర్వాన్యదాయక మైన ఈ రాజరిక మే అంలరించి, [పజాస్వావ్యం వర్టిల్లుతేనే గాని దేశానికి సాభాగ్యంలేదు.”

తం_కి విధించబకిన శిక్షతో రాజరికనముంపేనే మొహం యి త్రింది గో వింద రాయంకు

106 అ ప్పా టీ మహామంతి కొడుకు అమాయకత్వానికి నీరసంగా నవ్వి, ఇలా అన్నాడు;

“పజల చేతిలోని [పభుత్వం నిలకడలేని గాలిపటం. పచ్చిక బయలు చూపితేనేగాని, పరుగులెత్రలని గొత్రిల మంద ఈ (పజ, అన్నీ అమరు స్తే అనుభవిస్తారు. దాని కోసం పని చేయమం'పే పని చేస్తారు. కాని, అలా పని చేయించి అముర్చి పెచ్తుందుకు వేరొకడు ఉండాలి. అతడె రాజు-రాజరికం౦ం 'దేశాభ్యుదయానికి అత్యవసరం, నాయినా

“నిజమే రాఒరికాన్ని మాతం ఎందుకు నిందించాలి? కాని, ఈ నాడు దానికి చిహ్నామైన మీ స్వహ_స్తకృత పట్టాభిషిక్తుణ్ణి అనాలి, “ఆప్పాజీ! అప్పాజీ? అని మీ వెంట తిరిగి అన్ని విధాలా - మీ అస మాన మేధాసంప త్రిని వినియోగించుకొని. తుదకు స్వార్ధపిళాచపి _పోద్భ లంతో మిమ్మల్ని అందుణ్ణి చేయటానికి సాహసించిన మీ మహారాజుననాలి.

బల డ్రు మాతం చేయగలిగిం దేముంది? రాజుగా సింహాసనం మీద కూర్చున్నవాడు తన విధిని తాను నెరపేర్చక తప్పదు.” మహా రాజును. సమర్థించాడు షహామం తతి,

౪రాజు _ అతణ్ని రాజును చేసింది నా తండిల

జనోఏందరాయాః ని తండ్‌కే లేని అహంభావాన్ని సీవాపొ దించుకోకు.లో

గోవిందరాయలు తన తండి వచనాలకు ఒక్క క్షణ౨ నివ్వెవ బోయాడు.

జలేదు. అతితిని రాజును చేసింది నా త౦( 4 అనే అహంభావం నాశనాడూ లేదు. కాని, మహాపేధావి అయిన నా త౦ం([౧ _ కేవలం పెంచిన వాక్సల్యానికి లోబడి, ఒక కులహీనుడైన దాసీ ష్మతుణ్ణి సార్వ భౌముణ్ణి చేశాడనే విచారిస్తున్నాను. *”"

ఉగోవిందరాయా:ః రాయల అభిజాత్యాన్ని లఅలమూలాగం౦గా ఎగిరి ఉండి రూడా-నిందించిన నీ సద్వంశ సంజాతిత్వానికి సిగ్గుపడ ఉంరా?”

ఈర కను, నిజచే. ఇంతకాలంగా మీ కాత్నజుడను గదా అసి గర్వించాను, ఇంత [దోహం చేసినా ఆ రాయలే మీ ప్య్మత వొాతృల్యాని5

అప్పాజీ 101 తగిన వాడనీ ఇంతగా | పెమించినా నేను మీకు కాని వాణనీ.అరం చేసుకున్న తరువాత రూడా నేను (బతికి ఉన్నందుకు సిగ పడాల్సిందే, నాన్నగారూ! మి కన్న కొడుకు గోవిందరాయలు ఇక మీకు లేడు, జఅప్పాజీ;” అని సంబోధించే దత్తుడు మాతం మిగిలి ఉంటాడు...”

కొౌపుకు దూటలు వింటుంటి తం కి కన్న్‌ళ్ళ పర్యంతం అయింది. నిజానికీ కృష్ణరాయలనూ. గోవిందరాయలనూ రెండు కళ్ళుగా చూసు కున్నాడు తాగు. కృష్ట దేవరాయలు తన్ను ఎలాగూ అపార్ధం చేసు కున్నాడు. కన్న కొడుకు గోవింద,"యలు కూడా తన్ను అర్థం చేసుకో నందుకు కుమిరిపోయాడు ప.హామంతి,

“*గోవిండరాయాః నీ తంట"ని నీవు రూడా అపార్ధం చేసుకున్నావుం 'పెంచాననీ, పెద్ద చేశావనీకాదు.రాయలసు నేను సింహాసనం ఎక్కి=౦చింది; సార్వభౌమునికుండాల్సిన సర్వ లక్షణ సముపేతుడ్డె న రాయలను సింహా సనం ఎక్కి-ంచటంలో దే కేమాన్నే [పధానంగా చూశాను. అందుకే ఈనాడు అలిణ్ణీ రక్షించమని అడుగుతున్నాను. నేను రక్షించే స్టితిలో లేను కౌబట్టి నాకన్న కొడుకును నా కొరకు ఆ పని చేయమని అడఃగు

“అవును; అడుగుతున్నారు. అతని రక్షణకై ఈ క్షణాన కూడా మీరింఠిగా పరికపిస్తున్నార, మీ విషయంలో కేవలం సత్యాన్వేషణ.3 నా అతనిందులో సహ నాశం పరితిపించాడా, నాన్నగా రూ?”

ఉఎఏమోో నాయనా._ఎవరు చూశారు? అతిని హృదయాంతరాళంలో ఏ హాలాహలం (ప్రవేశించి వహోజ్వలంగా దపహించివేస్తుందో ఎవరు చూళారు? ఆవేదనా భరితమైన అతని హృదయం ఎంతగా పరితపిస్తుందో ఎవరు చూళారు?”

జట క్షణాన దడా మహామం తిలో [పస్పుటమౌతున్న రాజభ క్రిని చూసి కాపలావాడు శెండు జీడి కన్నీటి బొట్లు రాల్బాడు. కౌన్కి గోవింద రాయలకు మాతం ఆ వొదం౦ అద్ధరహాత౦గా కోచింది,

[ఫ్రీగ వ ప్పా జీ

ఈ హాగ్రాజుకు ఆఅ పాటి మానవత్వ మొ ఉలళి, మీకీ దుస్తితే రాదు, నాన్నగారూ” ల్‌

గోవిందరాయళల తాత్సారాన్న్‌ సహించలేక వ హమంతి తిప౦గా

“ గోవిందరాయా। మాటలతో కాలయాపన చేయకు, వెంటనే వెళ్ళి మహరాజును రిక్షీంచు. నీ త౦(చ నిన్ను పహావీరుదిగా, [వచండయోధు డిగా చేసినందుకు సీ పితృ్ళు బముణం౦ తిర్చుకో 0) అన్నాడు.

ఉక్షమించందిలి అన ఆసమ్మతిని “లియబీిశాము గోవిందరాయలు. తన మాటకెదురు చెదితే మంది: డే స్వభావం మహామిం( తిది అందుకే ఆయనకెవరూ ఎదురాదటానికి సాహసించరు _. ఆం రాజ్యంలో. అలాగే సాగింది ఆయన (పభ _ గతి నలవై సంవివ్పరాలుగా. సిరాటం కంగా. కాని, ఈ నాడు _ అందులో కన్న కొడ కురాూడా ఎదురు చెస్ప టానికి నాహసిస్తున్నాడు,

ఈ సో నిందరాయా। సి్‌న్ను వొప్పించిటాని3 అన్ని ఏిఠాలా వ్యర్థ [(పయళల్నం చేశాను, ఎన్నడూ పూ మాట కెవరు బప్పని సికు ఇంత ఛఇర్యం ఎలా వొల్చం౦డి? ఇంత [క మచిచడా రాహిత్యం ఎలా' అంవాటదు పచం౦ది?” మహాషమం॥ కి క ్ణ6ఠం కంచులా ధ్వనించింది.

“నాన్నగారూ” అన్నాడు గోవిందరాయలట వఐొణీి పోతూ.

*నాన్నగారూ: హు(. మెక౦తా అర్ధమౌతున్నది. సీకింట భర్యిం ఒక్కసారిగా రాలేదు. మాక౦ంతా అర్ధపపొతున్నది. నీ ఈ అపనయ, అక్రమ సమా ధావాలకు మూలం ఏమిటో మాకపగతం౦ కౌొతున్నది. నీ చేత ఇలా మాట్లాడిస్తున్ని ఆ దుష్ణ రాక్షస శక్తి ఏచే మా మధా శక్తీకి అందకపోలేదు. మా మిచ ఆరోపిం !ఐదిన అరం చుం చెయ్యక పెయినొ, మా గర్భవాసాన జన్మించినవా డె చేసి ఉండాలి”

“నాన్నగా రూః...” గోవిందరాయలు అమూలాగంగా కంపించి వీోయూడు,

“నాన్నగారు! పెుు౦0, నాన్నగారు... నేను రు త౦ఎని కాదు, పంప దుహా పాతకాలకు అఅవాంఎసపుయిని ఎ ముఖం నొకు చూపించకు,

అప్పా జీ 1909 నీవే గంగలో కలనినా నా కిష్ట మే: నీవే వ_ుకాటి సా మాజ్యానికి పట్రాఖి 'షేకం చేసుకున్నా నా కిస్టమేః”

ఉనాన్నగారూ:.... నేను నిర్దోషిని. నా తం(డే నన్నిలా అనుమూ నిసారని కలలో డా అనుకోలేదు. నన్ను విశ్వసించండి, నేనునా కన్న తంటికి అపఖ్యాతి ౧చ్చే ఏ పనీ ఇంతవరకు చెయ్యలేదు; ఇక ముందు చెయ్యను కూడా. నాన్నగారూ: మీ ఆజ్ఞను శిరసావహిస్తున్నాను.” గోవింద రాయలు తండి వాదాలకు మోకరించాడు.

“గోవిందరాయా। ....” అన్నాడు మహామంతి ఆనంద బొప్పొలు

“ఇంత కాలంగా మిమ్యల్ని ఎదిరించి వాదించింది మీ మీది అఖి మానంతోనే గాని పరే ఏ పాపమూ నేనెరుగను. స్వార్థరహితుడైన నా త౦(డికింత అపచారం జరుగుతుం'పే....”

కగోవిందరాయా! నీ తండి శేవలం ఒక వ్యక్తి మాతమెః వ్యక్తులు సస్తూ ఉంటారు; పోతూ ఉంటారు. కొని, సా మాజ్యం మాతం శాశ్వతంగా నిలవాల్సంది. ఆంధ సా మాజ్య సంకేమ౨ కొరకు రాయలవారి మనుగవ అత్యవసరం. వళ్ళు. సీ [పాడాలై న అర్పించ టానికి వెనుదీయకు. మీ మహారాజును రకించుకో, వెళ్ళు.

“అలాగే, ఇప్పుజే వెస్తన్నాను. రాయలవారి రక్షణశైతన | పాణా లైనా అర్చించటానికి రెచ్మురుసు మహామగ౧తి కునూరుకు సిద్దంగా ఉన్నాడు...” అంటూ తంటఏవద్ష సెలవు తీసుకొని ని ష్యూమించామె గోవిందరాయలు.

కొడుక వెళ్ళినవై పే సంతృప్తిగా చూడూ నుంచున్నాదు మహా దచుంతి.

ఇఎతలో కావలావామ్‌ తిరిగి వొచ్చాడు. ఈ మాటు అతదు హహా మంతిని చూసి రా్సస్త ఉఅంకాడు. ఆయన ఆజ్ఞకు నవ్య3రవంగా గోవంచ రాయలవాంని [సశ పెగ్గనందుకు,

*క్షమిి చంచె, మహాదుం లి। మీ% రాఎచ నో తరత గటిన దొశ హృదయం, న్‌ అర్భుణ్లి. మానవ సహజమైన హృదయ స్ప వ'.లొ

బి00 ఆ పా జీ మంగతికువూరులను (పవేశపెటాను” అన్నాడు కాపలావాడు నొచ్చు శుంటూ.

కఅనవును, చాల తప్పు పని చేశావ్‌. ఇంత తిరస్కారం చివరకు నా రాయలనుంచి కూడా నేనెరుగను.ో

నుహామం తి బాధను (గహించి కొసలావొడు తిన [పవ ర్తనను తాను సమర్థించుకో వాలని (పయత్నించాడు.

“తమ కుమారుల విషయంలో కూడి తనురింత కాఠిన్యం వహిం చటం సహించలేకపోయాను, మహామం| తీ;”

నీకు తెలిసింది అంతవరకే, వా |పేమతత్వాన్ని నీవర్హం చేసు కోలేవు అతని ముఖం చూసిన తరువాత మాకు [బతుకు మీద వాంఛ కలిగితే, రాయలవారు రాజ్యభష్పుడు కౌవటం పది నిముషాల పని. అది వాకు గనరొక విధంగా దుర్చరం.*

సుహానుం[తి ఈ మాటలంటుం౦డగా కోట వెలువల [బిహ్మ౦ండ మెన కోలాహలం వినిపించింది. తణ కాలంలో ఆ అలజడి కోట లోప లనే వినిపించటం [పాఠరింభించింది. [క్రమంగా క్షణ-తకణానికీ న్బృర్ది చెందుతున్నది,

“ఏమిటది సిపాయీ?” అన్నాడు మహామం తి,

సిపాయి గెివాక్షంలోనించి వెలుపలికి చూళాదు. కోబంతా అల్ల కల్లోలంగా ఉంది కొరివి దయ్యాలలాగా కాగడాలు అటూ-ఇబూ పరు గెక్తుతున్నాయి. విచ్చు కత్తులు తీసుకొని _నికులు వీర విహారం చేస్తు న్నారు. వారికో విజయనగర పొరులంతా సతులు కలిపారు, వారి ఇషం వొచ్చిన చోటికల్లా పోతున్నారు. కనిపించిన తాళాన్నల్లా పగుంగొడు తున్నారు. వారేం చేసినా. ఎక్కడకి వీయినా అడ్ధ నాధుచెవరూ కని పించలేదు. వారికి ఎవరితో పోట్లాధాలో అర్థం కావటంలెదు, ఎదురు తిర్‌గి పోరాడవి సిన అందఃవర రిక్షొరిక్ళత జనం రును దాటుదారుల్లో కలిసి పోయింది. మొత్తంమీద కోట “రిర్సిరి ఆంగోవనికరింగా ఉంది _ రక్ష పాతం జలుగలపోమినా. కాసలావాదు ళరిగె వొచ్చి మహామంటనకి విన్నవించాడు.

అప్పాజీ 201 “*నిప్పవం చెలరేగింది. మహామం(తీ? ఆంధ సనికులు విచ్చు కత్తులతో శివ మె త్తినట్లు రాజ(పాసాదం వెప్తకు పరుగులు తీస్తున్నారు “రాజ(పాసాదానికి రత్షణ....?” మహామంటత్రి ఆదుర్దాగా (పశ్నిం చాడ

“ఎవ్వరూ లేరు, తుదకు మహారాజు అంగరక్షక దళాదిపతి విరూ

పాక్షపష్పృ కూడా తమ హ దారంవద్ద నిరీక్షీస ః క్షష్ప కూడా తమ దర్శనార్ధం కారాగ్భ ద్వారంవద్ద రీక్షిస్తున్నారు =అరయట్ర రామలింగ నాయకులున్నారా ఖో

“ఉన్నారు, మహామం తీ”

ఈ షంట్రన్తే [ప వేళ పెట్టు.”

కావలావాడు వెళ్ళిపోయాడు.

శభ్దేన్పు, కారాగ్భహంలో ఉన్నా శాంతి లేదు. రాజకీయాల్లో జీవించేవాదకి చవరకు రుుదభూమిలో అయినా శాంతి ఉంటుందో, ఉండదోః” అనుకున్నాడు మహామం(ి.

ఇంతలో రామలింగ నాయకుడు [పపెశంచాడు.

ఈ ఏర్ప అలజడి సేనాధిపతీ”” [పళ్నించాడు మహామంతి.

“అలజడి కౌదు, మహామం తీ; విప్లవం” సమాధానం చెప్పాడు దిండనాదుడు,

“పి గంతా ఏం చేస్తున్నారు?”

*ఎం చెయ్యటానికైనా పరిస్టితి ఎప్పుడో చెయ్యిజావి పోయింది, 'సన్యామంతా తమి మవాదుం తిని రక్షిలచుకోవటానికి వీరావేశంతో ళయ తాండవం చేస్తున్నది.

“విప వాన్ని సిర్ణామీణ్యంగా అణచివెయ్యుందిలొ ముహ్లానుం తి కర శంగా శాసించాడు.

క | & కఆస్తాధ్యం, మహామంత్రి: వథఫోదా కాశయంతో- అంగభ్య ఆనా వాహిని ఉప్పొంగి గట్లు దిగి బరవళ్ళ్‌' (బ్ర ్షాతుంది, ఆ ఒరవవతో ఎంత పెద్ద (మానైనా కూకటి-ళృళలో సహ “కలపోహల్సిందే, దహ

లు ఓం కే ₹ ళ్‌ జ దుం(త్రీ;” అన్నాడు రానభింగన్రాయికు సౌ

లో(ప ఆ వ్పొ టీ “సర్వ సన్యాఫిపతులు, తమ ఎ శ్యెన్ని తామే అదుషలో పెట్టుకో వ కాలా యూ ళో లేనంత అస చర్టులా, మీముఃకొ మహామంత్రి తీక్షణంగా | పళ్నించాడు. ఉసూ అసమరలతరు చింతిస్తున్నాం.” (ఏ బం కేక కగ్టాన్సు, చేయవ ౯సినదంకా చేళారు, అసముర్చులం అన్నారు సైన్యాధి నాన పతిః మీకు కూడా ఇందులో భాగం ఉందిలో *క్షద్సించంగది తమ కిచ్చిన వాగ్దానం ఊమరికు నాకిందునో ఏ సంబం ధమూ లేవంతవరకూ.” ల లు ల ఎట్‌ *బక ముందు కలగవచ+*౦టారు. అంతేనా, సవరంబేనానీ +? మేము క ఎ రాజభక్తులుగా మరణించటమే దేశానికి [శయస్కరం, వెళ్ళి ఆ తిరుగు దొటును అణచివేయం౦డి. ఇది మా ఆజః.... కాదు... మామాటగా మిగిలిన వో దండనాధుల సహాయం కూడా పొందంచి, వెళ్ళండి.” “కాని దానిపలన అజ (వపయోజనం ఉంచదు, మహామం[ 6 1 జీడి, మంది. త్వరగా వెళ్ళండి, మహారాజుకు ఏ [సమాదమూ రానాడదు, జాగ తః వెళ్ళందఉం ఇవా పొహమంతి ఆజ్ఞక ఎదురు చె ఎలేకి ఆల” అంటూ రామలింగ నాయకుడు వెళిపోయాడు. కాపలావొడు కవాట బందనం చేసి తిరిగి వొచ్చాడు. యం నన గ క ణే రు సాం జ స ల క్ట మిహామం( 8 అంత్య ఘడెియల్లా [వక్కన ఉండి మహద్భాగ్యం లఖం-నందుకు అఎ.౨ ఒక విధంగా సంతోషంగా ఉన్నిట్లుంది. వాలా ఇన్‌. జ , పక౫%గ_ దుః ముంచుకొస ** [పక్క ఖ౦ ము౦చ్చున్‌ సున్నా “మహామందతీ। సాహసానికీ క్షమించండి, ఒక్కా మాట అడుగు తాను,” అన్నాడు కాపలావాడు. అఅడగవచ్చు *" “ఉరాయలవాలరల పే మీ ౩3ందుకింత [దువ ఖే “ఎంత వె. [బన్న! చిక నాసంతి చేతు” మీదుగా రకించానొెక క శ ళో ఆనో లో "ళ రె త త ళ్‌ సపికందును ఖత్యు ముఖం నుంచ ఆల్హాప మాద్దుగా చూసుకున్నాను. గుట్ట! గూళ్ళు తినిపించాను. చందడదడూదు. రథలు చఉప్పాన, "పండాను,

అప్పా జీ వీ(00 పెద్దవేశాఎ. సకల సా మాజ్యానిీ సార్వభాముణ్ణీ చెశాను, రాయలవారం పే మాకు కక షురవరికుంటుందోయ్‌ి | పేపు?”

“ని ౩మే. కాని, మీ మీద ఆయనకు విశ్వాసం నశించింది.

కటిహు(। పుహారాజు మేము చేసిన నేరాన్ని శిక్షించారు. అంతేః మహ్మిల్ని కాదు ళిక్షంచింది,*” అన్నాడు చుహామం తి ధీమాగా .

“ఆ నేరం మిము నిజంగానే చేశారా

న్యాయస్థానం అలా న్‌ర్ణయించింది. దానికి తగిన అధాళంాలు నిరూపితి మెనయ్‌ు. ”

“కాని, ఆ నేరం మీరు చెయ్యలేదు.” కాపలావాడు త న్నెక్కదకో లాక్కళ్తున్నాడని (గహించాడు షాహామం టి,

“ఎుహామం తులు, అజార్వ మెధాసంపన్నులు, నీసిందెవరో మీకు తెలుసు.

ఈన్పిల్రో న్యాయవాది లత ణొలు కనిషిస్తున్నాయు. కజొను; తెలుస్త అ మూట అన్న తదవాక నోప జానని [గహాంచాడు మహామం తి.

“మరా విషయాన్ని న్యాయస్థానంలో వెల్లడించాల్సింది, మహా మం త;”

“దానిపై [పాణ రిక్ష్‌ణ జరిగినా రరువాతి కొౌలంతలళలో నా జీవి ఆ౦ంలో సుఖఏ ఉందు. సిపాటూ! నా హృ్‌వయంులో అతు ఆనందం కన్నా, ఆందోళనే అధికమౌాతుంది. .... ఆ రహాస్యం మాతోనే అంతరి స్తుంది, అన్నాడు మహానుం తతి.

“కది చాలా దారుణం, మహాచం౦త్రీః ఈ విషయం రాయలవారికి లలిస్తే, ఎంత నరక వెదననుభవిస్తారో (గహించారా, మహామంీ?ా

క6బద్రి రాయలవాంకి తెలిసే అవకాశం లేవు. ఒకవేళ నిజం తెలిసి రాయలు సన్యి మన్ని స్తే మన్నించవొచ్చు. కాని, విడిపోయిన మా రెండు హృదయాటూ కలుసుకోవటం కు. నేను నా రాయలకు కాకుండా చూంంగా బీవిచటంకన్నా, మరణాన్నే గాఢంగా వాంఛిస్తున్నాను.”

మహా సం మాటలు పింటుంబటే కాపలావాచ పృ్చొాదయం కరిగి పోయింది. రళ్ళు రు కమ్మాయి, (పపంచ మే తల్ల (రందులెనట్లుండి.

1. అ ప్చా బీ ఆ హృవయోద్వేగాన్ని అణచుకోలేక “అప్పాజీ [ అని ఫొలికేక పెట్టాడు సహజ స్వరంలో. ద్రేఆ కేక విన్న సమహామంతి ఒక్కసారిగా ఉలిక్కిం పడ్డాడు.

*అదిగో. అదే గొంతుః అలాగే పిలుసాడు నారాయలు నన్ను .... అలాగ్యేపిలున్తాడు నా రాయలు నన్ను.... అంతా (భమనా రాయలెందుకు వస్తాడిక్కండి కి

“మికు రాయలవారిని చూడాలని వుందా? అన్నాడు కరొపలావాతు, తన కుడి చేతో కళ్ళవెంట జల-జలా రాలుతున్న ఆశ్ళకణాన్ని తుడిచి వేసుకుంటూ.

“లవ్పను, నాయనాః అన్ని కోరికలూ చంపకున్న నాకు ఈ కోరిక చావకుండా వచ్చింది.

“ఒకవేళ రాయలవారే వచ్చి అ శిశు హంతకుడి పేరడిగితే చెపారా మహామంత్ర ?"

టచ్రెస్పను, నా నిర్ణయం తిరుగులేనిది. అ రహస్యం నాతోనే అంత రిస్తుంది.”

“అసలాయనకు క్షమాభిక్ష లభిస్తుందా? వారు చేసిన ఈ ఘోర పాఠకానికి మీరు వారిని క్షమిస్తారా?” ఆడిగాడు కాపలావాడు.

మహామంతి చిరునప్వు నవ్వాడు, జల్రప్రగ్ర నాకు రాజేకాదు; కన్న విడకన్నా మిన్న అయినవాడు. తనయుల తప్పిదాలను తం డులు త్ప్పక క్షమిసారు.”

ప్పిన మూ శ్తీభవించిన (పేను స్వరూప్పలు- పై రూపు కర్క శంగా కనిపిస్తున్నా, అతడు ఎఎత మధురంగా కనిపించినా అంత రాల్లో కరడు కట్టిన కృళఘ్నుడు” కాపలావాడు ఆవేశంలో ఏమేమో అనేళాడు.

టిసి పారూ 1” మహామం| చ వృద్ద 'కేసరిలా గర్జించాడు. అవును, మహారాజు అవడూనం ఠనకు ఈనాటికీ సహించరానిది. “కృష్ణరాయల వారు సార్వభాములనే విషయాన్ని మాటి.మాటికీ మరచిపోతున్నావ్‌ జాగ త్రలో

అ స్పా జీ (|

“*౨న్నించండి, మహామంత్రీ। వాస్టవాన్ని అణచుకో లేకపోయాను”ి అన్నాడు కొపలావాడు.

ఇంతలో కారాగ్భహా ద్వారం వద్ద “మహామంకికీ జై 1% అనే నినాదాలు ఉద్భవిం౨ మిస్నుముట్టాయి. ఎలాగైై తేనేం పారు హా, నెనె కులూ దబుహామం(3ని బంధించిన భవనాన్ని పసగిట్రారన్నమాఏ।ః కౌపలా వొగడు ద్వారం దగ్గరకు పరుగెరాడు, గవాక్షం గుండా బయట ఉన్న పౌరు లకూ, లతోవల ఉన్న కాపలావాపకీ ఘర్షణ జరుగుతూంది.

“*ఎమిటది సిపాటూ ఇ” (పశ్నించాడు మహామంతి,

“ఠలుప్తలు ఇఅరవమనుని నెన్యామా, [ప్రజలూ కోరుకున్నారు, మహా మం తిః” అన్నాడు కాపలావాడు,

*పీబ్లదు. తలుపులు తెరవడానికి ఏల్లైదని చెప్పు మా మాటగా” అన్నాడు మహామంత్రి,

కొని, ఆ మాటల్ని [పజలు కాదు కదా, కౌపలావాడన్నా విన్నాడం టానికి వీల్లేదు అ గందరగోళంలో, ఇంతలో బయట ఉన్న న జానీకం బలమైన సమ్మెటలతో తాళాన్ని ఇదిస్తున్నారు. ఖజేల్‌_ఖజణేల్‌ అని శబ్దాలు వినవొస్తున్నాయి. మహా దజలాఢ్యమైన అఆ |పజావాహిని ధాటికి లోహ నిర్మితమైన ఆ ద్వారబంధం విచ్చి తావిచ్చింది. విల-బిలా [పజలూ, _సెన్యాలూ లోపలికి రావాలని ద్వారం వద్ద (తొక్కి సలాడుతున్నారు. (సజలంతా ముక్తకంఠంతో “మహామంతికీ జె; అని నినాదాలు చేస్తు న్నారు. సంతోష పారవళ్యంతో గెంతులేస్తున్నారు. విజయాన్ని సాధించిన

ఈస్పిబాయ్లీ, వారినడ్డగించు, అన్నాడు మహామ౦ తతి.

“వారంతా సామంతులూ, అతిరథులూ, మహారథులూ, వారినడగించే బలం నాకు లేదు, మహామం[ ఈ” కాసలావాడు తన అసమర్థతను వ్లడిం చడు,

అధి, పిరికిపందాఃో అన్నాడు పహామం తి, నిజానికి మహామం తి

ఏరి)

వెనుక ఉండి “ఊలి అంటే ఏ ఆంధ _సెనికుడుడయినా శతు "సేనా వాహినికోకి ఒంటరిగా దూకుతాదు చిల్చి చెందాన డానికి అభిమన్య కుమూ రుజిలా. ఆ విషయం ₹లిసిన కాపలావాశతు అపే కాధపదలేదు. ఇక ఏవతో పని కొచనుకొని మహామం,తి ఒకొక్క అకగే ముందుకు "వేస్తూ గంభీరంగా ఇలా అన్నాడు:

“ఆఅగిండి. ఒక్క అడుగు ముందుకు వసిన్మ్యా మీరు ఏ మవో మంతిని రక్షించుకోటానికి ఇంఠగా పరితిపిస్తున్నారా, ఆ మహామం తి తనకు తానె మీకు దక్కదు.

[తొక్కి సలాకతూ లోపలిక్‌ రావాలని చూస్తున్న సేనావాహిని [ప్రధమ భాగం సబ్రమైపోయింది ఒక్క క్షణంలో, ఇంతలో వెనుకనున్న (ప్రజానీకం “ఎహామం(తికీ జె ఆ సినాదాలు లేవదీసింది,

జో హాషం తికి కావలసింది జయ-జయడ్చానాలు కాదు; మీరంతా [ప్రశాంతంగా ఇళ్ళకు వెళ్ళిపోవటం,

[పజావాహిని కదల్లేదు; మెదల్లదు; ఒక్క అదుగువాడా ముందుకు వెయ్యలేదు. జే ధైర్యం లేదయ, వెచక పోరు మనసు లేదు. అంతలో ఆ జానికాన్ని చీల్చుకొని అచ్యు*రాయలు-. రావ లింగనాయకులు, తివ్మ ఎవాయకుమ, నరసనాయకులు, విరూపాక్ష స్ప ఎఎదలయిన రాఎ కీయోదో్యోగు.తో కారాగృహూంలో | పంశించాదు దూకుడుగా. - చ్యుతి రాయల హస్కంలో ఏదో లీలగా మిల-మిలా మెరవటం అంత చూరా న్నించే చూళాడు మహమం తి య దుష సరిగ్గా ఆనిక పోయినా.

“ఎమిటది, అచ్యుతరాయా?” అన్నాడు మహామం తి,

ఉగరాజబదండం అప్పాజీ:”

క్షణ కాలం మహామంతి నివ్వెరపోయాడు. ఏం వరిగిఉంటుంచోే ఊహించుకున్నాడు,

“మహారావెక్క్టుడ? ఎం చేళావు, మహారాజుని?" అంటూ ఆఅచ్యు తు రెందు చేతురూ పట్టుకుని ఊపి పారేశాడు ఆ వృద్దశశోరిం.

జహహారాజు దొడ శెలియటం లేదుో అచ్యుతుడు తల వొంచుకుని

“ఆం(ద నార్వభౌముని స్టితి ఈ గతికి తెచ్చాయన్న మాట, మీ _సెన్యాలు”ొ అన్నాడు మహాసుంఢతి కోపో| దేకంతో రామలిఎగనాయకు లను చూస్తూ,

“మమ్మల్ని నిందించి లాభంలేదు, మహామం తీ; ఇది వారి స్వయం కృతాపరాధం, విప్లవ బన్య్యాలు రాజ...” రామలిఎగినాయకుని సమా ధానాన్ని మధ్యలోనే [తుంచి వేశాడు మహామం లి,

“విపవం। మహి పెద విపవం।; మేము మం|తిగా &ఊండక

ళా 6 ళా అమా పోళిమి. చూసేవారం_.మీ వీ5 విపవ రణరంగ సారమేమిబో;”

“తమరు మహానుర్మతులుగా ఉంటే విప్లవానికి అవసరమేముంది, మహామం తీ” అన్నాడు కొపలావాడు,

అసిపాయీ। అనవసర విషయాలలో సీకేం జోక్యం ....2” అంటూ విసుక్కుని మహామం్యతి అచ్యుశరాయల నుద్దశించి “ఇంతకూ మహా రాజక్కడ?” అని [పళ్నించాడు.

"ఎమో-ఏమెపోయారో తెలియటం లేదు. బహుశా పారిపోయి ఉండవొచ్చు.” న

“కనుపించనిదే చాలునంటూ రాజదందం పట్టుకొచ్చావా-పారి పోయారనే వార్త చెగ్నటానికి? ఛీ। సిగ్గు లేదూ? తిమ్మరుసు | బకికీ ఉండగా నే అంధనా మాజ్య రమ నేటీికొక అనాథ రాయలులేని రాజ్యానికి రక్షణ ఎవరు?” నముహామం్యతి వచనాలలో ఆందోళన విపంతంగా కనిపిస్రోంది?

అదొక సవస్య కాదు, అప్పాజీ; (పజలూ, సెన్యమూ ఈ సమ స్యను ఎ కణానో పరిస్క ౨౦ఛాయి, ఈ ఆం వరా మాజ్యానికి మీరే (బ్రరావమరక్ష” న్నాడు చ్యుతుకు.

“ఎంథ గజ తురగ పడాతి దళాల సక్షాన్య సకల సామంత దండ నాధుల పక్షాన తమకీ కోరక విన్నివించుకొంటదున్నాం.” అన్నాడు దండ సాధువు సవినయంగా.

“స్వీకరించండి, అప్పాజీః స్వీకరించి ఈ ఆం ధనాామాజ్య రషేణ బాగ్యా కను వవాంచె౦డి ...."*అంటూ అచ్యుకరాయ రాజదండాన్ని

మహావి౦ంతి కర్చించబోయాడు.

లగ అప్పా జీ

కాని. మహానుంతి [ప్రచండ రూపాన్ని చూచి ముందుకు చాచిన చేతులను వెనక్కు తీసుకున్నాడు, దబిహుశః మహామంతి అంత భయం కగంగా తన జన్మలో ఎవ్వరికీ దర్శనమివ్వలే డేమో రరూడా,

ఆ వృద్ద కేసరి కళ్ళు ఎ్యరబడ్డాయ్‌. పండిపోయిన జుట్టు నిక్క బొడుచుకుంది. మొహం జేవురించింది. విశాలమైన నొసలు ముడెపడ్డాయి. కాని అఆ గంభీర భయంకర స్వదూపం ఆ'ైై కాలం నిలువలేదు. కణ కాలంలో మనిషి మంచులా కరిగిపోయి వల-వలా ఏడ్చాడు.

జబ్రచ్యుతరాయా। మీ విస్షవానికి ఫలితం మా రాజరికమా? ఇందు కేనా మీరు రాయలవారిని రాజ్య భష్షుణీ చేసిది: మీ రాజరికం మాక క్కం గదు. తిమ్మరుసు | బతికినన్నాళ్ళూ సుహావ.౦| తిగా | దితికాడు; నుహా రాజుగా కాదు. కావాలనే వాంఛ అతనికేనాడూ లేదు.”

ఇంతలో [పాతఃకాన సూచకంగా నగారా గంట (మోగింది, నహామం (తి మళ్ళీ గంభీర మూర్తి అయినాడు. ఆ తణాన ఆయనకో మౌట్లాడే సాహసం ఎవరికీ లేకపోయింది. ఆండు ఉజణాలు నిశ్శబ్దంగా గెిడిచిపోయినయు,

మహామంతి ఒకాసారి అందరి ముఖారూ పరికించాడు. చివరికి కౌపలావొజ్జీ ఉప్పశించి, జ్పెపాయా; నగారా గంట (మోగింది. సూర్యో దయం కోవొస్తూరది. స_యం ఆసన్నమైంది. వధ్యస్థానం వద్దకు రావ

టాసికి సిద్దంగా ఉన్నాం-_ మమ్మల్ని తీసుకు వెళ్ళి మీ రా డొజ్జ [పకొరం కళ్ళు 'పెఠికివెయ్యవొచ్చు,” అన్నాడు మహానమం౦(క.

కాపలావారు ర0పించిపోయాడు.

“క్షమించండి. అది నా చేతకాని పన్హిొ అన్నాడు బాధగా. అతడా విషమ పరిస్టితిలో నుంచి తస్పుకోవాలనే |వయత్నంలో ఉన్నాడు.

మహాముంతి ఒకొగ్రాతగ్రారి వంశే చూస్తూ 'వీరు....మీరు... మీరు అన్నాడు.

అందరూ ఒకొ్కొ-క్కరి లలలు వొంచుకున్నారు.

౪నాకు 3లుసు. మీరంతా రాజన్‌ గాలు, కానివ్యంచి. పదవిని కోల్పోయినా రాజ్య ధష్తుడెన రాయలే నా రాజు, గా రాజు ఆజ్ఞకు నేనే

0 అ ఫర ష్‌

అ వ్‌ ణీ (10 శిరసావహించుకుంటాను.ొ అంటూ మహామం౦తి హఠాతుగా తిస ఆరెండు చేతులకోనూ, ర60డు కళ్ళను 'పెకల్చుకో బోయాడు.

ఈ హఠాతృంఘటనను చూచి కాపలావాడు పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చి మహామంతె చేతి పళ్ళను కళ్ళలో నించి తీసివెయ్యటాని] “పెనుగులాడాడు. కాని, అతని వేళ్ళూ రక్తసి క్ర్తమైనాయి. ఆ రక్రవర్ణాన్ని చూచి హృవయ విదారకంగా అప్పాజీ” అంటూ కక వేసి పడిపోయాడు కౌపలా వాడు, మిగిలిని వారంతా జరిన దానికి ద్యిగ్సృము చెందుతూ ౪ అప్పాజీ మహామంతీ[” అని గ్‌గ్గోలు పెట్టారు.

ఇంతలో దంగనాధుడు [కింద పడిపోయిన కౌపలావాళ్లీ చూచి జముహారాజుః” అంటూ కేక పెట్టాడు,

[కింద పడటంలో అతని తలపాగా ఎగిరిపోయింది. కట్టుడు గడ్డం జారిపోయింది, అతిని ఛద్మపేషం బయట పడింది.

కళ్ళవెంట రక్తం ధారగా కారుతున్నా, క్షణక్షణానికి బాధ అధిక వమాతున్నా మహారాజు పేరు వినటంళతోపే వృద్ద మం్శకికి నూతనోత్సాహం కలిగింది

“ఎవరు? రాయలా? ఎక్కడ? ఎకళడ* రాయాః వచ్చావా, నాయనా: చివరిచూప్పు చూడటాని_3ెనా దయ రలిగిండా, ఈ సృదుడి మీద? ఎక్కడ నా రాభూః నిన్ను నేను చూడలేసు. సీ ఆజ్జలను శ+రసావహిం చాను, నిన్ను నేను చూడలేను, రా, రాయా; ఏక్క-డుస్నాప్‌ ....?” అంటూ తడబడే అకుగులతో దుహోంం0|త అలు తగిలిన కా వారినీ తడుముతున్నాడు. ఆయన్ను రాయలు చేరో పట్టుకుని దగ్గర ఉన్న శిలా ఫలకం మీద పడుకో దెట్టామి, అచ్యుతరాయం. ఒడెలో, ఆఅ క్షణాన ఆ అపూర్వ 'సేముషీ నా మాజ్య చ కవర్డి సర్షాన్న్‌ వాళ్ళో ఉంచుకునే భాగ్యం అచ్యుత రాయలకు దక్కింది అందువల్ల అనతి కాలంలో అతను సార్వ భౌముడైనడ మో!

అరాయా। దగరకు ర” అన్నాడు అప్యాయంగా మహామంతి.

“దగ్గర ఉన్నాను, అప్పాజీ; నేను సృషించిన ఈ ఘోర ర క్ర

1 అ ప్పొ జీ పాఠాన్ని కళ్ళారా చూస్తూ అనుభివించటానికి ఇంకా (బళిశే ఉన్నాను, అప్పాజీ:

జసీవు చెసింది ఏముంది, నాయనాః న్యాయం కోసం. ధర్యంకోసం తనకు _పాణధికమైన తిమ్మరుసు మహామంఢతినే శిక్షించిన ధర్మమూ ర్తిగా ఆంధ చరి తలో సీ నామాక్షరాలు సువర్జాక్షర సుస్థిరత చెందుతాయిలి

“ అప్పాజీ! మీ వాక్కు మీరన్న అర్జింలో కాకపోయినా, వ్యంగ్యో కిలో పరను సఠ్యం” అన్నాడు మహారాజు కృృంగిపోతూ.

“వ్యంగ్యం ఏమిటీ నాయనా*ో

“మీరా నేరాన్ని చేయలేదు.”

“పొరపాటు పడుతున్నావేమో, రాయా ?%

కలేదు, మీరే చెప్పారు.”

ట నేనా?”

6గొసు_ మీరేః క్షమించండి. ఇంకివరకు* కాపలావాడి చేషంలో ఉండి, మిస్ముల్ని అనేక విధాలుగా పీడించి, చివరికి మీ కన్నులను రక్షించే | పయత్నంలొో వాటిని సమూలంగా నాశనం చేసింది దూడా నేనేఃవొ

“లేదు నాయనా-లేదు. నేనే పొడుచుకున్నాను* అన్నాడు సహా మం ఈ బుహారాజు దూట క్‌డ్త ౦ వొస్తూ,

“నా పాపానికి |పాయళిి తం లేదు, నా దుర్నారాసకి నిష%ా్పకి రమ, నా జీఏతానికి ంతరదు అప్పాజీ నేను నపణ్‌ త్‌ రాక్షసుణ్ణి. క్షమాథిక నర్జి,చే అర్హతను పతం కోల్పోయిన. కిరాతకుణ్లి, మీరు లే?ది కృష్ణరాయలే కాదు, ఆంధ సా్యమాజ్యమే అఎ౭ిరిస్తుందన్న పరమ సత్యాన్ని విస్మరించిన అజ్హానిని....” అంటూ విపషరీకింగా. బాధి పడుతున్న వాహోరాజును అప్పాజీ అనునయి౦చామిం

౪దావపడకు, నాయనా, డవికంగా జరగాల్సిందేదో జరగిపోయింది వాని బాధ్యత అంతా నీడదేనని నెల్టిన వేసుకొని బాధ పడటం అజ్డానం, మా వహోఎ్వల రాజకీయ జీవితానికి ఈ విధమైన ముగింపు మా పాపా నికి [పాయశ్ని త్తం.

న హరాజులో దుఃఖం బుళ్ళీ పెల్లుబికింది,

“పాపం మీదికాదు: నాది. నన్ను రాజుగా విశ్వసించిన ఈ ఆంటవ [పజలది, ఈ విజయనగర సాామాజ్యాన్ని పాలించిన చ| కవర్తులలో నాఠన్నా దురదృషపంతుడు లేమ; నా నంటి దౌచ్చాగ్యుడూ లేకు. గత మును విస్మరించిన పితృ ఘాత కుణ్జీ, భావినూపాంపలేని భావుకుణ్ణి, విజ్ఞాన విహినుకయిన విన్వాంస జంతుణ్ని. రాజత౦।త మెరుకని రాజ పర మశ్వరుణ్ని. న్యాయమెనమగని న్యాయమూ రి9, మానవత్వం లేసి నూనవాధడుజ్ఞీ; స్వాశయోాన్ని చేతులారా నాశనం చేసుకున్న దుద్ది హీనుణ్ని. అప్పాజీ; ఇక నేను శేవలం జీనన్మృతుణ్ని;” భోరుస బడ్చాడు మహారాజు అప్పాజీ కొళ్ళ మీద పడి,

“రాయా: జరిగిందేనో బరిగిపోయింది. ఆత్మ నిందన అసమట్టల లక్షణం? నేను మిమ్యుల్నందనశ్నీ కో రదొక్కా సే: అం సా మాజ్య భవితవ్యాన్ని దృష్టిలో నుంచుకొని. అంతఃకలహాలకు స్వ్రి చెప్పంది, సింహసనాని] త లజఒగ్గింద. కృ ష్టరాయా।ః తాత్కాలికో| దేళకంలో నా కెళక్రు రొజు [దోహం తల పెట్టన వీరిని నా కొరశే క్షమించు?” అన్నాడు మహా నుం (తి (వార్ధనాపూర్వకం గా,

కక్షవ్చింల్లే అర్హ తను రాయలేనానో కోల్పోయాను అప్పాజీ; వారు నాకు మార్ష దచ్వకులు, మానవఠ్వంలోని కృకబతా మాధుర్యాన్ని చవి చూపించిన మహాోీయులు. వారిని క్షమించే అర్హత నాకు లేదు, నేను చెసిన ఈ "ఘోర పాతకాని ఆం(న [ఎజలే నన్ను తమించాలి.”

“క్షమించే హక్కు [పభువులది. క్షమించమంటున్నా౦ం మేము; అన్నాడు మహామం తి,

ఆ క్షణాన గూడా ఆ [పాధియకలలో అధికారమే ధ్వనించింది మహామంతి కంఠంలో,

“అప్పాబీ;” అన్నాడు రాయల ఆమోద సూపకంగా.

టక మేపు నిశ్చింకంగా వెళ్ళిపోవచ్చు. మాది ఒక సనుగమగు జీవితం. వెలుగు నీకల చేలు కలయిక. ఒక దర్మిద [బాహ్మణ కుటుం ఐంలొ' జన్మించాను. మభాకర వృ త్తి చేసి చం దగిరికో (పొద్దుషుచ్చాకు. పెస్టాంన స్యతరసఏదగుల మీక పడిగాపులు కాచి, పాంధజస్‌ శేషాన్న

భోజనంతో కడుపు నింపుకున్నాను. పలు దుర్గాధిపల తాంబూలప్త తిత్తులు మోభఛాను, తుదకు స్వళ క్రితో ఈ విజయనగరాం( ధ సామాజ్యానీక్‌ మటో మండతినై . అనన్య సాధారణ శేముషీ విభవంతో మధ్యందిన మార్తాండుని వె (సకాశించాను, శఃనాడు అఆ మార్తాండుని చూచే అవకాశం కూడా లేకుండా అంధుజ్లయాను. ఇది పరచూత్ముని లీల

అప్పాజీ మాటల్లో ఉదేకం పెరుగుతున్నా శక్తి సీరసిస్తున్నది, కణ- క్షణానికి మనిషి కృంగిపోసాగాడు. ఆయని స్ధితి ఆందోళనకరంగా పరిణమిం ఏంది.

“అప్పాజీ, లమ పరిస్టితి...” అన్నాడు అచ్యుతుడు అ'స్టె మాట్లాడ వొద్దని సూచినగా

జఆగ్లౌన్సు, క్షణాల్లో ఉంది. ఎనఖై సంవట్సరాలు నిండాయి. రాజు "సేవలో ఈ శరీరం ఎండిపోయింది. నిరంతర రాజత౦(త మంగతాతోచ నలో ఈ శిరస్సు పంది పోయింది. ఇక భూమి మీద రాలిపోక తప్పని రోజు ఏనాడో వచ్చింది” మహాదుం[లి [కమ-[కమంగా దిగజారి పోతు న్నాడు. నోట సూటి రావటం లేదు, అవయవాల కదలిక సడలిపోయింది. అసలే వృద్దుము, ఆ పైని అంధుడు. తీవ వేవనొాభరితుదు,

“ అప్పాజీ: ఒక్కమాట” అన్నాడు రాయలు,

“అకుగు బాబూ.” అన్నాడు అప్పొబీ,

ఉగ పూంతకుచెవలో మీకు తలుసు...ో

క రహస్యం మాతోనే అంఠఈ రిస్తుంది.”

ఆ క్షణాన వాడా ఆయన మాటల్లో హుందాతనం గోచరించింది, ఆ (నహి "పేకు రాదులింగనాయకు వక్‌ తెలుసు; అచ్యుతరాయలకా తెలుసు. అయినా, ఆ విషయం చెప్పే సాహసం లదు, మహామంలి నోటినుంవ హంతకుడి పేరు రావటం స్మామాజ్యానికి క్షేమం. రాయల వారి తడివాత వాఎసును కాబటి, అచ్యుత డేవరాయలకు అది ముఖ్య రక్షణ.

జప్రలా అంపే ఓలులదు, అప్పాబీః ఆ దుర్మార్ల్గుత పేద మీట్‌ చెప్కి తెరాలి. లకపోతే మా మనస్సులకు (బతికీ ఉన్నంతికాలం ఛాంతి

లేదు. (పతి ఒక్కరికీ, (పతి ఒక్కరి మీదా అనుమవానమే।; అంతః కల హాలు ఆరిపోవు, [పజ్వలినాయి. చెప్పండి అప్పాజీ!” అంటూ [పాధయ పడ్డాడు అచ్యుత దేవరాయలు, టన్సి్వి మే అవ్వ్పాజ।ః ఆబ్యుతుడు ఉఇప్పింది అక్షరాలా నిజం. ఈ రహస్యం రహాస్యంగా సే ఉంటి, భాంత్భు క లవోనికి ఎనాదై నా దొరి తీయొచ్చు. ఆర్మధవ సా మాణ్మం ఎ తృజొన అయినా అంతః కలవానికి ఆట పట్టు అయ్యి సర్వనాశనం కౌవచ్చు. చెప్పంది! చెప్పండి, అప్పాజీ;” అన్నాడు మహారాజు. ఒకపక్క సత్యాన్వేషణాస కిలో మరో (పక్క భగ్న హృ్‌వయంతో,. “జొను. ఆ మాటా నిఎమే, రాయాః గజపతుల కన్య ళోభనపు గది జ్ఞాపకం లేదూ?” అన్నాడు మహామంతి నీరసంగా. “అన్నపూర్ణా?” గర్జించాడు మహారాజు భూనభోంతిరాళాలు దద రిల్లే టట్లు. ఆ అరుషకు మహామంత్రి అదిరిపోయాడు, “రాదు, రాయా; అన్నపూర్ణ కాదు, అమె నిర్దోషి.” మహామంతిని విపరీళమైన అవేశం అవపొంచింది. ఉఊ| దేకం ఉచ్చదళశను చేరుకుంది. *రాయా 1౫ అన్నాడు పెద్దగా అచ్యుతుడి వొళ్ళో నుంచి లేవటానికి శయత్నిసూ. “నేనేః నేనే హంళకుణ్ణి.” అం[ధనార్వ భౌముని పట్టపు'టపేనుగు అసాధారణంగా ఘీంకరిం చింది, అకాళాన తోకచుక్క ఆవిర్భవించింది. దారుణ ఉల్కాపాలంతో విఠలస్వామి కళ్యాణ మండపం మొక్క వోయింది, లోకళబాంధవుడై న బాలభానుడు అరుణ కౌంతులకో ఆవిర్భవించాడుం విజయనగర నొామాజ్యపు అద్భృష్నభానుడు అస్తమించాడు, ఆంధ డెళం అంధకారంలో మునిగిపోయింది. శ)

విజయనగర | పజల కస్నీటి ధారలతో తుంగిభద పొంగి పొరల సాగింది. ఆంధ దేశాదిళుని ఆ కందన౦తొ పర్వత సానువులు (పత ధ్వనించాయి. శని దేవుని వికృక వికటాట్లహాసంతో విజయనగరం మార్కో? గింది, నిన్నటి వరరూ (సపంచంలో ఆయన నిర్ణయాని3 ఎదురులేదు, దారుణాఖండల శ స్త్రతుల్యమెన ఆయన మాటకు తిరుగులేదు. సామా న్యుని నుండీ సార్వభౌముని వరమా ఆయన మేధస్సుకు జేజేలు కొడుతూ అదుగులకు మడుగులొ త్రినవారె, కాని, ఈనాడు... ఈనాడు జోహార లర్బీస్తున్నారు. జేజేలు కొట కోభనపు రోజులు అంతరించి జోహారులర్పించ వల సిన దొర్బాగ్యపు దినాలు వొచ్చాయి, వి ఖి వ ఆనాటి సాయం సమయాన మహామంతి భౌతిక దేహం తన అంతిమ యాతను [వారంభఖించింది. దారి కిరు (["క్య్థాలా లక్షలాది ఏజయనగర పొరులు స్తీ జరుష బాల ప్ఫృద్ద వివక్షత లేక. డా మహానుంథి అంతిమ దర్శనం కోసం జారులు తీర్చి నిలబడ్డారు. అది ఓక అపూర్వ దృశ్యం. సంధ్యా సమయాన శవ వాహక శకటం బయలుదేరింది. అనేక సంవత్సరాలుగా మహామల[(3 వు యోగిస్తూ వచ్చిన ఆరు గుల్టాల బంగారు తేరునే ఆ నాడు మహామం తి అంతిసు య్మాతకు మడా సిద్దం చేశారు ఆ శకటం వద్దకు మహాసహుం (త భౌతీక దేహాన్ని గోవిందరాయలు, గొండరాజు, నాదెళ్ళ గోఎన్న, దమ్మానాయకుడు తమ భుజాల మీద మోసుకుని తీసుకొని వచ్చి తేరుపె వుంచారు. మహావం[లి డీహాన్ని చూదట౭కోపషే బదియట వేచి వున్న ఆం(ధ [పజానీకం హాహాోకరాలు చేసింది (ఏరివ్య క్షీ లన సర్వస్వం కోల్పోయినట్టగా అకోసించాడు, కన్నీటి ఒల్లువలు దార ౮ కాలువలుగా (౫ సచటాంచుస'7ాయి.

అప్పా జీ 215 ఒకగరానారిగా దింఎ్కలు పిక్కల టిటట్లు ఫిరంగులు (మోగాయి, కోట వెలుపల పహామంతి దళ్శనార్జం వేచి ఉన్న ఆంధ [పజా

సకం హృదయ విదారకంగా హాహాకారాలు బేసింది.

అవనెత శేర్షాలతో వేయిమంది ఆం ధఏీరులు వాదచారులై నిరస్తు,

లుగా కోటను౦త బాదలు తీర్చ వెలువడ్డారు.

ఆ తరువాత అయిదువం౦ందం ఆళ్విక దళా నిక్‌ నాయకత్వం వహి

తిమ్మషృృనాయకు కు సింహద్వారంను౦డ్‌ వెలువడ్డాడు.

ఆ పన మూడువందల గజాలు నిరాభరణంగా వెంట రాగా పాన

చారుడైన నంసనాయకుడు బయలుదేరాడు.

ఆ వెంట మేలుజా3 అళ్వాలు పూన్చిన నూరు రధాలు వెనుక రాగా కామనాయకుకు ముందు నతిచాదు.

ఆ తరువాత... అడిగో_అదే మహామంత్రి భౌలికదేవాన్ని గొని వొస్తున్న స్వర్ణరథం,

వయసు ముది5నా' చెక్కు చిదిరని గంభిరమైన వ్మిగహం. అనర స౩వళ్చరాలుగా [ప్రపంచంలోని అపూర్వ మే;స్పు రా అనిన్య నొధారణ' [(పతివమూ, అ పతిహత పరా షూని$ ఆ అవాలమైన మహామంతి పంచ భౌతిక మైన శరీరం .... పంచభూతాలలో కలవటానికి బయలు దేరింది.

ఆ జేరు వెనక ఉవోరాజు- *ంట(వనా్మాజ్య రమాహృదయేశ్వగుడు పాదచాలుడ్దె అవనత శీర్షంతో అనుగమింవాడు, అతని (నక న్క పటి వహిషి తిరుములాంచిక, ఎహారాణీ అన్నపూర్ణాదేవి మూ ్రభవిందిన శోక దవతల్లా బయమదే౯ారు. వారి వెళ; ఆల్యులిరాయలు, రామరాయలు టయుదలుగాగ ల రాజదింధువులు; గోవిందరా యలు. దమ్మానాయకుడు, గౌండ రాజు, గో.న్న మం 3 జఅుద లై సమహామంతి బంధువుమూ బయలుదేరారు మహాకవి కవి ఏంం5ం (శేష్తులయిన అప్షదిగజాయా వారిని అనుసరించారు.

వారి వెనుక ఉన్నత రాజోన్యోగులు బయలుదేరారు. అ దృశ్యం మహామంత్రి ఆం(_వసా్నాామాజ్య లమ్మనే ఎంటగిని పోతున్నాడా ఆనిపించే టట్లు ఉంది.

ల్ల గీ ఈఆప్పాజ్‌ సూర్యా సమయ సమయంతో మహామంతి భౌతిక శ రీ్‌రం స్మళాన వాటికకు చేరింది. స నా న్‌ మంచి గంధపు పక్కల మంటలు స్మశాన భూమిలో ఉవ్వెళ్తుగా నేఛాయి. గ్‌ న్‌ ఫ్ర అలక మహామర్యతి. అ_స్టమించొడు, ఒక మహ శర శకి అంతరించింది, విజయ సగరాంధ సొ మౌజిర చర్మితలి ఓడ వభ వోజ్వల మవ యుగానికి మంగళా చరణం పాచన మహామర్మ్శితి వెళ్ళి పోయాడు. చరమగనీతిక నొాలపించిన అపఖ్యాతి నతు మిగిలింది. గురుడ్రై, సఖుడే; అహాత్య్యు డై నన్ను సకల సా మాజ్యాభీషిక్సు వి గావించి, కంటికి లెప్పవలె కాపాడినందుకు [పతిగా అప్పాబీని పత న్ష జనికోన్మోదంతో, విచక్షణను కోల్పోయి, పక్ముపాయుడనయి స్వహస్తాలతో అంతల జేశాను. రాజుగా సీంహాసనం అధిష్టించిన దోషా నికి, పరిషూర్తి హృాదయులైన ఆయన నన్ను కమించొరు, కాన్‌, అంధ 'దెళళి సన్ను శమం చదు. కక్ష మత్రిచెడ్‌న మహారాజు నిర్ణయం అం్యధడేశ భవితవ్యాన్ని జాస్‌ ఫ్ర, రాట్‌ గ అల యం! ర భస్మ ౦6 ఏసింది ఆంధ దశ భవితవ్యాన్ని భస్మం నసందని చర్మితకొరులు రకాతరాలకో చిఖిసొారు ...” నా అంజలీ తీ మహారొజు కన్నీళ్ళలో మహామర్శనికి బాష్సాంబలి ఘటించాడు, అసతోనూ సెద్దమయ ౧ తవిసోమా జ్యోతిర్లమయ ల్‌. ల క ( జ్‌ ల యమ్యృాళ్యవ్నా అహ్ముతంగబుయ ఫ్‌ ౧ ఓం కాండ భాంతి కాందిః శ ౮ స శ 1 టీం? జ . . . వ. 4 యు తో.

పకా లలా నాలా న న సంంయినునంళనాడూా స్యసూననాూ . ఇ. మా కరా వి జ గ్‌ ల అనా ము ౯ "త్వ. య్‌ రో క ఇ... తో _ తా లు! కళ క్‌ త న్‌ ఇ ॥ పాక ల - (| (వ వు 1 మ ళ్‌ సమా ॥ ఖు ఇ ణు ఇ. ఛు. క మే | యయ. టన ఫి శ (ఏ అనయా. న | ఆ క బవాతతన్‌ క ॥ లె . లీ న్‌ ల క నయా! న్‌ న! త్త యీ త్ర *3 య్‌ [ ణ్‌ ఆ 1 వ్‌ “త్త ఆనీ ణా ఫ్‌ యకం. నా శ న | తీ "| ఆ ౯ స. శ్‌ అాధ్యాల ౧. “ని శ న కాంతం ల లాలు నా -. కలనా జా జో నాలా. య టి గ నే వ మ. 1 , / . జవ. గా ాలాన్నాా లై సన వాసర! వా కా ఎన గాల్‌ | “్మ మ నలు నా వా కోలాననొ క ల న టా (క ల .. నాన్‌ | ం. మలా 1! వ - అ= జై నాక క్‌ క జు గ్‌ (. కొం - ఆ కీ (ఇ సలు. అ ళా జంత. చం మ్స టా. వ. జీ: =. - ఇ కా య గ్‌ న నా టు క జ గాకా _ ఒక 2 ఖు వం! గ్‌ యా అజ్‌ క్ష జ. వ టై న్న క్ష ల, ఖ ళ్‌ ఆ న. ల ల జ ఆ. కో ల. లు న్‌్‌ మః 4 ల క వో స్ట. ఇ ఇ “ఇ చా నుగ అజ ఇ | = “బాటే నా ॥ ఇ ॥1 . ణా న య నంటీ శక క న్న లే గ ణా ల న్న న క _ ల వ. జో శా జ శ తొక బాటా "| వూ ల ౯ కో రీలు క. గ్‌ + ॥ - జా క్రై! | | ళ్‌ మీ ] కట [క మా ళా శ (. వ హా గ్‌! శ్‌ కలం ర లన లన్న సీ [ఏ చెజాల్‌ న్‌్‌ జా నపనడ పట్‌ [| త్‌ో -- 1% అ జట న + “ఎం ఆనే బు మీ శి న తావు *'+ 7 వ య” క్ష వమాతతక. గకజబ్రాడే అం న్‌ నం! వాకా జ బాకా జా జ | టాం బి రార వె స్టోర్ల యు మమాపి అ వజ కహా రాడా క జ. / నో న రకా ల ” జ్‌ క నో గ వ ఆరు వ యొ సు బై | స్త్‌ | ల బో జ్‌ చ్‌ అ + ట్‌ న తము ఎ. ” సా నాక్‌ ॥ [ఏ ల 1 త్త ను. , క్షు శ్వ ర్త ఇ త్‌, ష్‌; కా ఉత |. జై వాన టాబ్‌ క ర క. వన క చ టు యక అహహా. న్‌ అతోనా నారా క్ష్‌ క న్నే! సో! శి - న తా. జూం ల్‌ో స్ట జ క అజ

• [పలు దు్తూరీకలి “తాంబూళకపు' తితులు మోశాడు. _ అ క లీ క్యు. లక క్ష గ్‌ా | క నా! శ త. ను లో ర్‌ వానా న న నే ర అటి -- ల న. శా | వాత ఇ హ్‌ నక చ్‌ ణ్‌ | తా మలు. స్స = లో | న. శ క నః శో వక్‌! ల వం క క్‌ ఫా. మ = ॥ అను ఎన క. బట్ట సక న్‌్‌ మి ఏ ఫా “ తుదకు నశ్రక్కతో విజయస్లగరాంధధ స్నామాజిఖ హా. చుం్య€ ుదకు నశ కీత్‌ విజయనగరాం[ధ న్నానూడా రాం సనా. ఆం నః ; ౬ 7 న. తతా శ - " చ్‌ “మలము ౯. ర | జ | కాక. సి / "ఈ | వు జ! కము. వీ నా? గ్ర న్‌ు ర టీ ం. నవా అతన. శ్శివ ఇ, సజాతి సమా లమ 'శనేన సాధారణ . శేముష్‌ చిశవంతో -మధ్యళదిన అయమాూళూకరుని కా వ్‌ తా శ ॥ వ న్నా క 4 ॥ ా శ కుల. స! పలాన. +తీ ఆ. కామా! ' న ల్‌ మె ” ॥ ఇ న. ల న ళం గ క తార ల ఆజ శె వ ॥ ! లు 9 . క. హా క. వా పం . 9 ; న న క ౫ లా హలా చ. జా అను వ. న ఇ త గ్‌ ళ్‌ క డ్‌ | న్‌ జి ళ్‌ = ॥ | జు ఓ న ష్‌ జ. త్య కా న్‌్‌ న్‌ స్ట " న ఇ చక్‌ శ జు ల ఇ అనా | : .1పకాళించాడుంల - -..... నం పి యయా కు ఈక లా “అమన కనుసన్నల ' విజయనగర సామా జ్యళకే స్టాపు ం ఆశిం, న శభ ల. ఎ లలు కనాన చ లు... _ న న పా కం క కా , మ? రే ప జో ను... న్య ళ్‌ న భగ సయ. _ ॥ వ కోన _ =? + త శ్‌ ఎలా - వ శ న = వానో. అకటా... , * వత్‌ ఎ శతు వ | . , సే న కీ స ఈళలకో'పంపన్నమ షనతతందితలాం . న సలం కళలతో 'సంపన్నము సన్‌ళటంది..... న. / - ॥ ప. జ క క. "ఎ కా మ త జనా జొ - ం | వ. జై న * , పా శ ఇ 2 శ శ "బై క్‌ జ ఇ చ = 1 ఫా ” నం శా గ్ర - ళ్‌ న శా | శా ఈ ప ॥ చ క్‌ వ నె | ఖ్‌ ౬ . ఎవెలుగునీడ్‌ల మేలు కలయక ఆ దవిళం?... వ. . ర్‌ మ క్ట లాలు క్ష్‌ ను న క్‌ లు. . స్ట గ టక ” క క. ల || న్‌ా | టో సూ " న్‌ | | క్‌ చూ క్క = క్‌ ళా జ్జ జ. తలా జు న! మ వ్‌ క " ల ఫ్‌ జీ పా జ హ్‌ జా. | స 1 బాయలు పా న చేల ల వాం కక వ అప్నా. కే జనలు ం - న స క్ర స్ట + ను ఆజ 1 | జ 1 _ ళ్‌ యః అ నళ హం . ఈ ద్ర “అ*సా ననల ్‌ న నం ట్‌ ౯ కా క్ట - ఖం ౫ కి క్త ( న లే లా శి, ణా _ | క్‌ శ | నో మం. ౪ (౮ శ క్‌ లారా 1 జు త్‌ ౫ స్స | ఈ ॥ గ కి శ ॥; స శ = " యి పట్ల లా న. న్‌ ఉం. _ చ్‌ త్‌ + న్‌ " మె ల్‌ో. ౨౯౯69 వెళాల సుస “శష్రదృథ అఎజదాా టా... క కసా క్రై | ( క్ట _ క్‌ క నా | ఇ వాదా న న్‌ త _ జ _ 4 న. ప | లు ల ప ఓ ఖు. | అన్యా . రా, న్‌ ల ల | తా మ ౭. లలో... _ న్‌ అ న త కీ శో రస్‌ అనానానా- ॥ ల ఖ్‌ - లే. చుం స = 2 వొ ఇ ట్‌. శ్‌ అ క న. లో ఎక్‌ _ ల ఖ _ | క ॥ తట" ఎ ్తీ శె 1” న్‌ న్ని షి వట | న గ స్‌ + , ఖు. ల క్‌ | | క “7 జననమవ్ణాత్ర. ఎ కషం లల |, శఐలిలి ౧ - ॥ క్ష జేరు 1 క = న! ఖీ - ల్ని | _ శ ఒం గ "| ం ళీ తా | ఏ నం , ( | త రు గ్‌ న్‌ చీ ॥ | క్ట _ అఖిల. ॥ వ. ॥ _జిగన్తోస్సుాగండ - బయూరురొకా.90, చమట చు... ఈ. / టం 1 ఇ . - స్‌ బ్‌ కు ఇ . బీ ఇ “| లీ శే ః ల! అ గ. = ల చ క! ల ళీ నో న “౮ సకల (కళా.నంపేస్తా ం)/... అకా ” పాసై జీ అన. శ | క్‌ శ య్‌. జ గ ం " తమ ( కం మారో కరు '(శీకృషదేవరాయలు, . న ఆ -కా! శో ఆ వ | న ష్‌ ను + | 1 | * యల స ఇ + స ॥| [1 లా కక | జ లలో ల క ల ల న" ల క క క కాన ఓ = వ! గానీ. ర్ల ర్‌. 4 మై శ ణ్‌ ౬ చు శ జో ఇ ర్‌ , కు న " జ్‌ _ ॥
• క ల చా టి కశడ క ఖ ల్ని ఈ 2 జ్య , ట్ర ళీ పైక జ్‌ ళ్‌ గ , గ్టచ్ని, + నంటి యా పగరకబోని ఆదు ప 0. న! న 1 ష్‌ గ ఇట న కాలా సతు యు న | పల్‌ టీ న ఇళ్ట + న _ ఎం బా? ( ప. లు రముగాతడు ట్‌ పర. సలుపన్‌ మక్‌ కా ఆ క. ల “ కేతకి నా షా ఇ న్‌ * న (| నె శ | శ మడ కస కా క్షే ల లా స్ట "౯ టే లా - గొ సప చ క ఇ +; ఉ | న ల ల ః ల న! క్‌ ॥ (5 క - /. గా ! వ్‌ = ఆయు. అట , = ల. ణం టా కీ లీ నే తే ౯ ం క | య” ః ౭ శి | అం. పళైరీతక నవలగ్గాతీర్చి రిదబతిళద్‌నన్న్ట .. క టి న గన ల కీ స్వే సు న. ॥ ॥ | లీ కి ॥ పై న _౯ 1. | యమా టు ల జ శ స్ట ళ్‌ ఎ ,
• . " లా జ. ! న. త ్ష క వ థీం క్ష ఎ ళ్‌ జీ జే న్‌్‌ . జ! స / , /| ( ఎ. ॥ + న శ. న. వశీ న్‌ జీ. క్ష శ న్‌ ం . / శః క ॥ స్‌ శే. షల "వా జ శటళి న శీ 7ఇా ం ల? ఖ్జ్‌పీ + ణ్మే ఏ. గ్‌ 2 క. బాలో వా తనే నక | న! ల బాజ + న | | గ్‌ _( / " క్‌ క్‌ | ః ట్‌ ణో . న్‌ జ! న. గ్‌ క్‌ న! ఎన ఫా + శా ( న | గ్‌ 4 జా య జీ న. ౨ ల బ్‌ ఆ ల్ని | ళి , ఎ లే జ! “ పటం ఇ సుల. ఆల క ॥ , ా (| టు” నీ ర . / గ | త , ల న | కా మ ల న. ॥ గ స | / జ్‌ ఇ న్య ః | జా క క ॥ “| ఈ. క్‌; క" / శ సు న. జ లో శ్త చమన్నాన్నే తి ॥ ఇ - ట్లో -ళి శ స బ్‌ ఇ డ్‌ కా క్ర న్‌. ల జ జ్ర షః క్ష - , న. న్‌ | క చ్‌ జ | జా / 4 శ ర లీ న్‌ | , శ లా య. క . క క 1