From సంస్కృత కుమార వ్యాకరణము (Samskruta Kumara Vyakaranamu) — Pages 7-11

వర్ణములు స్వరములనుగూడా జట్టు చలించి వికాసముచేందిరి నిశ్వాసవాయు మార్గమునకు అడ్డమువెద్దును. ఆఙ్ఞాయంచ వాటి నిరోధము సహోంపకా ఆరెందిరి ఖండముల్వృద్దగల కొంచెమాతి సందోసంది దారిచెంకాని ప్రైకి చేడలివించెను. అప్పుడు ఆ ఇర్వ్యఖండములు అగమువ కంపము చెంధగా సరళమైన ఒక నాదమును వుట్టును. వరోచ్చారణవేళ మనము ఆ నాదమును అలకించినిగినిచో మన ప్రవేదగ్రంథముల్లొ ఒక హ్యామ్యగా విసుబడును. అరచేతుల్తొ రెంతుచెప్పులు మూసికొని ఆ వర్ణములను ఉచ్చరించి వర్యత్నము చేయనప్పుడు ఆహ్యాష్య తమ్మిదల రూఁకొరము వరేని స్వస్థముగా విసనగును. ఈజాతి అక్షరముల్కే నాదాత్ములని పేరు. ఈజాతిది అక్షరములకు శాస్త్రమందు సంవ్యత్రముగుదయు ఆ తంతులు అగ్రఖాగా ములేయుక్య కంపనమంచె ఒక సరళనాదము ఉత్త్యన్నుమగుదయు. ఆ నాదము దర్రోచ్చారణలొ ఫ్యాన్య విసనచ్చుట్యయు లక్ష్యణకమును. ఈజాతి అక్షరముల్కే నాదాత్ములని పేరు. సంధ్యత్రము-నాదము-హ్యాష్య అను వాక్యాలను ఈజాతి వర్ణములు ఉత్త్యన్నుట్టికిడు.

ప్రాణధార్యలము మానవుడు ఉచ్చా రణయోరుమును గారిని ముక్కు-వొంట పిల్లుచు నిశ్వసనరూపమున దానిని ముక్కు-వొంట విడు

The breath system is how humans take in air through nose and mouth (inhalation) and release air through nose and mouth (exhalation).

AIR PATH — గాలి మార్గం

INHALE                          EXHALE
పీల్చుట                           వదులుట

👃 Nose నాక్కు     →           ← 👃 Nose నాక్కు
👄 Mouth నోరు    →           ← 👄 Mouth నోరు
         ↓                            ↑
    THROAT                       THROAT
    గొంతు                         గొంతు
         ↓                            ↑
    LARYNX                       LARYNX
    స్వర పేటిక                     స్వర పేటిక
         ↓                            ↑
    TRACHEA                      TRACHEA
    శ్వాస నాళం                     శ్వాస నాళం
         ↓                            ↑
    LUNGS                        LUNGS
    ఊపిరితిత్తులు                   ఊపిరితిత్తులు

కణవాయువు రాకోవీకిలచేయు మార్గమునకు ఘ్యాన మార్గమునిపేరు. ఆ మార్గమువెంటి బయలువెడలి వచ్చెడి నిశ్వాసవాయువే మాన్యుడు మాటులాడ సంకలింపునప్పుడు మాటలొని వర్ణములను

The air (వాయువు) that comes from the lungs is the raw material for speech sounds. This same air that we breathe becomes the medium for producing all letters and sounds when we speak.

Material for speech sound (స్వరముగా నాసికామార్గమున చేడల వలనినది కంఠదల మార్గమున ప్రవేశించును)

అల్లి గమనపోళ మేడల Larynx అనుబడేతు వాయుమార్గమునాలరా నడచును.

The larynx (స్వర పేటిక) is located where the air passage begins.

ఆ మార్గమువ్యన్మన నాదతంత్రులు (Vocal chords) అనుబడేతు రెండు చిన్న వర్ణఖండములు మార్గమునకు ఉభయపార్యన్యమల అంటుకొని ఉండును.

Inside the larynx are the vocal cords (నాద తంత్రులు) — two small strips attached on both sides of the air passage.

┌──────────────────────────────────────┐
│         LARYNX — స్వర పేటిక           │
│                                      │
│    ╔════════════════════════╗        │
│    ║   VOCAL CORDS          ║        │
│    ║   నాద తంత్రులు           ║        │
│    ║                        ║        │
│    ║   Two strips           ║        │
│    ║   రెండు చిన్న వర్ణ ఖండములు ║        │
│    ║                        ║        │
│    ║   ═══   ═══            ║        │
│    ║   Left  Right          ║        │
│    ╚════════════════════════╝        │
└──────────────────────────────────────┘

సహజముగా ఉచ్చా రణి నిశ్వాసములపోళ అభి నిష్యలముల్చుగా, ఉచ్చా రణినములగా ఉండేను చాటించే ఉంటేను.

During normal breathing, the vocal cords stay open and relaxed. But during speech, they become active and tight.

జీవుని సంఖలముటను సంకల్పించానవాయు వర్ణనవయవు వర్ణల్కొచ్చుటంతెను గురించిరి, ఆ వర్ణఖండములు ఉత్త్యన్నుమకాబెల్పో

When a person decides to speak, air pressure builds up, and the vocal cords begin to vibrate.

వరియాక జాతివర్ణములు ఉత్త్యతివెళ్లె నాదతంత్రులు వికాసించెను, వాయుమార్గమున నిరోదించెవు, కంపించెవు. అమార్గము విస్వృతమయ్యెను.

For certain letters, the vocal cords open, block the air passage, and vibrate. This makes the passage narrow.

అప్పుడు ఆ నిశ్వాసవపవనము ఏవిధ్యమైన నాదము కలిగించుండ ఉచ్చారణదారో ఎవిధ్యమైన వృష్యౌలకుండ వరుమోచ్చునను.

Then the outgoing breath creates sound during speech in a specific way, depending on how it emerges.

ఈజాతి వర్ణములకు ఘ్యానార్దములని పేరు. వివృత్రము-ఘ్యాన-అహ్యాష్య అనునది ఈ వర్ణములు ఉత్త్యన్నుట్టికిడు.

These types of letters are called nādātmakamulu (sound-based letters): స్వర-నాద-అహ్యాష్య.

అయితే సర్వ్యఖండములు నిరోదము-ఆనిరోదముల్వళ్ళి పుట్టబోడే అత్యర్దముల హ్యాన, అహ్యాష్య బేదమూళాతమే నిర్ణయించబడును.

For certain other sounds, the distinction between voiced (ఘోష) and voiceless (అఘోష) is determined by whether the vocal cords create blockage or not.

వరోచ్చారణకు జీవుడు చేసేది ప్రయత్నము లొ ఈభ్యవికిదె మొదటిడ్య.

When producing speech sounds, this is the first effort a person makes.

మొదటివేళ జాహ్యర్యమనుల్చె ఒక శాఖ మాఖ్యమందలు తనుస్యల మొదటమందు వికాసించెను.

Initially, there was a junction called the epiglottis inside the mouth area where sound begins to take shape.

దీనికి బాహ్యమ్యవనుల్యమని పేరు. ఇక్కడ బాహ్యం/వనులనగా ముఖమందలమునకు అవల, కంఠమువెవ్వు (Beyond the orbit of the mouth) అని అర్థము. అంతేగాని ముఖముననకడియదు అని అర్థమకాదు.

This is called the pharynx (గొంతు చెతకను). "Beyond the orbit of the mouth" doesn't mean completely outside — it's still connected to the mouth area.

┌──────────────────────────────────────────────┐
│    THROAT REGION — గొంతు ప్రాంతం              │
└──────────────────────────────────────────────┘

         From Larynx ↓
              │
    ┌─────────┴──────────┐
    │    EPIGLOTTIS      │  ← Flap that covers
    │    ఎపిగ్లోటిస్      │     windpipe when
    │                    │     swallowing
    │      ╱──╲          │
    │     │    │         │
    └─────────┬──────────┘
              │
              ↓
    ┌─────────────────────┐
    │      PHARYNX        │  ← Junction point
    │   గొంతు చెతకను        │     "Beyond orbit
    │   (Voice chamber)   │     of mouth"
    │                     │
    │   [Sound chamber]   │
    │                     │
    └──────────┬──────────┘
               │
         ┌─────┴──────┐
         ↓            ↓
    TO MOUTH     TO NOSE
    ముఖమునకు       నాక్కుకు

Epiglottis (ఎపిగ్లోటిస్): A flap of tissue that normally covers the windpipe during swallowing to prevent food from entering the lungs. During speech, it stays open to allow air flow.

Pharynx (గొంతు చెతకను / ఫారింక్స్): The throat cavity behind the mouth and nasal cavity — acts as a resonating chamber for sound.

తడనంతరము వాయువు Epiglottis అను ధ్యాంరముగుంద సర్వ పేటికను (Pharynx) ప్రవేశించును. ఆ స్వర్యపేటకనుండి ముఖమందలమునకు ఒకదారియెను, నాసామందలమునకు ఒకదారియెను తేడుగలవు.

After the throat, air enters the epiglottis and then the pharynx. From the pharynx, there are two paths:

1. One to the mouth (ముఖమందలము)
2. One to the nose (నాసామందలము)

ఇప్పుట వర్ణములు అనునాసికమైననుసానాసికతాడేమూళ్యేను.

Now, depending on which path the sound takes, letters are classified as:

• Anunāsika (అనునాసిక) — non-nasal sounds (through mouth only)
• Anunāsika cetevū (అనునాసిక చేతేవ్) — nasal sounds (through nose)

    PHARYNX (గొంతు చెతకను)
           ↓
    ┌──────┴──────┐
    ↓             ↓
MOUTH PATH    NOSE PATH
ముఖము మార్గం     నాక్కు మార్గం
    ↓             ↓
Non-nasal     Nasal sounds
అనునాసిక       అనునాసిక
sounds         చేతేవ్

కవ్వు రింబొవేవ వర్ణము అనునాసికమైననువో నాసామందల ధ్యాంరము మూసి కొనను. అవర్ణము అనునాసికమైననుచో నాసామందలమార్గము తేరచు కొనను. అమార్గము మూసికొన్నుప్పుడు వాయువంతయు ముఖమందల మున్నె ప్రవేశించును. అవర్ణము అనునాసికమైననుచో వాయువే కొంత భాగము నాసామందలము, కొంతభాగము ముఖమందలము ప్రవేశించును.

• For non-nasal sounds: The nose passage closes completely, forcing all air through the mouth
• For nasal sounds: The nose passage opens, allowing air to flow through both nose and mouth

అందుచేతనే అనునాసికచ్చారణము ముఖునహార్య సానకచేత ఉప్పరికరిత ఒదును అని కాత్యమీన నిరుమేంబటదెను.

Therefore, nasal pronunciation happens when sound emerges from both the nose and mouth passages together — this is emphasized in traditional texts.

యౌక్య వస్త్యతిస్తిరూపహక సూక్ష్యచేదము లేరు దిరేరు. ఆ భేదములు ముఖమందలమును ఎంద్రదును. వరోళొన్న తీవ్ర ముఖమందలమును చేయుబడు ప్రయత్నము వరూపతో ప్రయత్నమని పేరు.

Sounds are distinguished by subtle differences. These differences happen inside the mouth. The specific effort made in the mouth to shape sounds is called sthāna prayatna (స్థాన ప్రయత్నము).

ముఖమందలమునగా కంఠమది మొదలు ఒక్కమూలదారక ఉండె ఒరోభాగము, ఈ వందలములొ వర్ణళొప్ప తిస్యాను ఇదుని ఉదధి.

Inside the mouth, from the throat forward, there are specific regions (parts) where different sounds are produced. These regions (వందలములు) determine which sound is produced.

ముఖమందలమునగా కంఠ మది మొదల ఒక్కమూలదారక ఉండె ఒరోభాగము. పేరు. (1) కంఠము (2) తాలువు (అంగితిల్తొ చేసుక చెత్తని భాగము) (3) మూర్ధా (అంగితిలొ నడువు కలిసుగాను) (4) దంతమూలము (5) ఓష్ఠములు.

Five main Places of Articulation (స్థానములు):

ఈ ఐదింటి వర్ణవ్య్యస్థానములు (Places of Articulation) అని పేరు. ఈఐదు స్థానములలొ మొదట నాయుగొలేళె తహాని అనేది కరణము (Articulator)

These five regions are called the Places of Articulation. Within these five places, the first thing that contacts or approaches is called the Articulator (కరణము).

యౌక్య అది, మధ్యన, అంత్యభాగములతొ దుర్బైలేన స్వర్య కలినిస్యనుడు

The tongue (నాలుక), with its front, middle, and back parts, is the primary articulator.

ప్రకమును కవర్ణ, చవర్ణ, టవర్ణ, తవర్ణ అక్షరముల విత్తుసు.

The tongue creates the sounds of:

• క-వర్గము (ka-varga) — guttural sounds
• చ-వర్గము (cha-varga) — palatal sounds
• ట-వర్గము (ṭa-varga) — retroflex sounds
• త-వర్గము (ta-varga) — dental sounds

అనగా తిహ్యాచేయొక్య మూలభాగమునకు కంఠము అక్షరులకొని తిప్పేడు ఉదము, జిహ్యాయొక్య మధ్యభాగమునకు తాలువుతొ స్పృర్యకలినిస్యనుడు

• Back of tongue (జిహ్వ మూలభాగము) touches the throat for guttural sounds
• Middle of tongue (మధ్యభాగము) touches the palate for palatal sounds

The passage continues describing the 25 consonants (5×5=25) organized into groups, and explains two main categories:

"య ర ల వ"లు (అంతస్థములు) ఈభ్యన్నెళ్లవములు.

The four semi-vowels య ర ల వ (y r l v) are called antasthāmulu.

వాటి ఉచ్చారణలొ కరణసాన్నువులకు కొంచెమాతి స్పృర్యమే ఉంటును.

In pronouncing these, there is only slight contact between the articulator and the place of articulation.

"శ ష స హ" (ఊష్మస్ములు) ఆస్య్యన్నెళ్లవములు. నీటి ఉచ్చా ర

ణరొ కరణసాన్నువులకు స్పృర్యమే ఉండదు.

The four sibilants/fricatives శ ష స హ (ś ṣ s h) are called ūṣmavamulu.

In pronouncing these, there is NO contact — only air friction.

flowchart TD
    A([LUNGS<br/>ఊపిరితిత్తులు]) -->|Air pressure<br/>గాలి ఒత్తిడి| B[TRACHEA<br/>శ్వాస నాళం]
    B --> C{LARYNX<br/>స్వర పేటిక}
    C -->|Vocal cords vibrate<br/>నాద తంత్రులు కంపిస్తాయి| D[SOUND CREATED<br/>నాదము ఉత్పత్తి]
    D --> E[EPIGLOTTIS<br/>ఎపిగ్లోటిస్]
    E -->|Opens for speech<br/>మాట్లాడుటకు తెరుచుకుంటుంది| F[PHARYNX<br/>గొంతు చెతకను]
    F --> G{Path splits<br/>మార్గం విడిపోతుంది}
    G -->|Mouth path<br/>ముఖము మార్గం| H[MOUTH CAVITY<br/>ముఖ మందలము]
    G -->|Nose path<br/>నాక్కు మార్గం| I[NASAL CAVITY<br/>నాసా మందలము]
    H --> J[5 PLACES OF ARTICULATION<br/>5 స్థానములు]
    J --> K[కంఠం<br/>Throat]
    J --> L[తాలువు<br/>Palate]
    J --> M[మూర్ధా<br/>Roof]
    J --> N[దంతం<br/>Teeth]
    J --> O[ఓష్ఠం<br/>Lips]
    K & L & M & N & O --> P([FINAL SOUND<br/>చివరి ధ్వని])
    I --> P
    
    style A fill:#e8f5e9
    style C fill:#fff3e0
    style D fill:#fce4ec
    style E fill:#ffebee
    style F fill:#e1f5fe
    style G fill:#e3f2fd
    style J fill:#f3e5f5
    style P fill:#c8e6c9

┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│           5 PLACES OF ARTICULATION                          │
│           స్థాన పంచకము                                        │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

1. కంఠము (THROAT — Guttural)
   Location: Back of throat
   Sounds: క ఖ గ ఘ ఙ అ ఆ హ
   
2. తాలువు (PALATE — Palatal)
   Location: Hard palate (roof)
   Sounds: చ ఛ జ ఝ ఞ య శ ఇ ఈ
   
3. మూర్ధా (RETROFLEX — Cerebral)
   Location: Curved back of palate
   Sounds: ట ఠ డ ఢ ణ ర ష ఋ ౠ
   
4. దంతము (TEETH — Dental)
   Location: Upper teeth base
   Sounds: త థ ద ధ న ల స ఌ ౡ
   
5. ఓష్ఠము (LIPS — Labial)
   Location: Both lips together
   Sounds: ప ఫ బ భ మ వ ఉ ఊ

• ఘోష (Voiced): Vocal cords vibrate — గ జ డ ద బ
• అఘోష (Voiceless): Vocal cords don't vibrate — క చ ట త ప

• అనునాసిక (Oral): Air through mouth only — most consonants
• నాసిక (Nasal): Air through nose and mouth — ఙ ఞ ణ న మ

• స్పర్శ (Sparśa): Complete contact/stop — క చ ట త ప
• అంతస్థ (Antastha): Partial contact — య ర ల వ
• ఊష్మ (Ūṣma): Friction only — శ ష స హ

The వర్ణోత్పత్తి క్రమము describes the complete scientific process of how sounds are produced in Sanskrit/Telugu:

1. Air from lungs → creates pressure
2. Vocal cords vibrate → creates basic sound (nāda)
3. Pharynx splits → to mouth and/or nose
4. Articulators shape → at 5 specific places
5. Final sound emerges → as specific varṇa

This systematic understanding forms the foundation of Pāṇini's phonetic science and is essential for correct pronunciation, sandhi rules, and understanding the structure of Sanskrit grammar.

వర్ణోత్పత్తి క్రమము — The scientific order of sound production in Sanskrit grammar

This note captures the pronunciation side (ఉచ్చారణ) of visarga (ः) as heard in traditional recitation—i.e., visarga realized as h + echo of the preceding vowel—and connects it to the conceptual rule “pūrvānāntara-sthānaḥ visarjanīyaḥ.”

Left: lexical form with visarga (ः)
Right: pronunciation with echo-vowel (+ h) in recitation (itvam)

హరి:  →  హరిహి   (hariḥ → harihi)
రామ:  →  రామహ    (rāmaḥ → rāmaha)
శంభు: →  శంభుహు (śambhuḥ → śambhuhu)
హరే:  →  హరేహే  (hareḥ → harehe)

“पूर्वानन्तरस्थानः विसर्जनीयः” (pūrvān-antara-sthānaḥ visarjanīyaḥ)

The visarjanīya (ः) is produced at (or follows) the articulatory place/quality implied by the preceding sound.
In recitation, this is heard as a light ‘h’ plus the echo of the preceding vowel at pause (end of pada/utterance).

aḥ    →  aha
āḥ    →  āhā
iḥ    →  ihi
īḥ    →  īhī
uḥ    →  uhu
ūḥ    →  ūhū
eḥ    →  ehe
aiḥ   →  aihi
oḥ    →  oho
auḥ   →  auho

Applied to your words:

hariḥ   → harihi
rāmaḥ   → rāmaha
śambhuḥ → śambhuhu
hareḥ   → harehe

• At pause (uccāraṇa/itvam):
  Visarga is voiced as h + echo vowel → hariḥ → harihi, rāmaḥ → rāmaha.

• Across word-boundaries (external sandhi):
  Behavior depends on the following sound (not the focus of the image, but useful context):

  • Before ka/kh → jihvāmūlīya (a velar breath)
  • Before pa/ph → upadhmānīya (a bilabial breath)
  • Before voiced sounds/vowels → may become r/s or undergo other changes per sandhi rules
  • At full stop/pause → tends to the echo-vowel pronunciation above

Preceding vowel     →     Pause pronunciation (echo-vowel uccāraṇa)
-------------------------------------------------------------------
a / ā               →     aha / āhā
i / ī               →     ihi / īhī
u / ū               →     uhu / ūhū
e / ai              →     ehe / aihi
o / au              →     oho / auho

flowchart LR
    A["Visarga at word end"] --> B{Pause?}
    B -- "Yes" --> C["h + echo vowel"]
    C --> C1["aḥ=aha"]
    C --> C2["iḥ=ihi"]
    C --> C3["uḥ=uhu"]
    C --> C4["eḥ=ehe"]
    C --> C5["oḥ=oho"]
    B -- "No" --> D{Following sound}
    D --> E["ka/kh: jihvamuliya"]
    D --> F["pa/ph: upadhmaniya"]
    D --> G["vowel/voiced: r/s etc."]

This file contains a clean, structured Markdown representation of the Sanskrit Varga system based on the uploaded image.

| Varga / Place | Hard Unaspirate | Hard Aspirate | Soft Unaspirate | Soft Aspirate | Nasal |
|--------------|-----------------|---------------|------------------|----------------|--------|
| Guttural     | క (ka)          | ఖ (kha)       | గ (ga)           | ఘ (gha)        | ఙ (ṅa) |
| Palatal      | చ (ca)          | ఛ (cha)       | జ (ja)           | ఝ (jha)        | ఞ (ña) |
| Retroflex    | ట (ṭa)          | ఠ (ṭha)       | డ (ḍa)           | ఢ (ḍha)        | ణ (ṇa) |
| Dental       | త (ta)          | థ (tha)       | ద (da)           | ధ (dha)        | న (na) |
| Labial       | ప (pa)          | ఫ (pha)       | బ (ba)           | భ (bha)        | మ (ma) |

Semivowels (antaḥstha):

• య (ya), ర (ra), ల (la), వ (va)

Sibilants (ūṣman):

• శ (śa — palatal)
• ష (ṣa — retroflex)
• స (sa — dental)

Aspirate:

• హ (ha)

The chart includes the standard Sanskrit vowels written in Telugu script:

అ ఆ ఇ ఈ ఉ ఊ ఋ ౠ ఌ ౡ
ఏ ఐ ఒ ఔ

This table organizes Sanskrit consonants by place of articulation (rows) and manner of articulation (columns). It is foundational for:

• Sandhi rules
• Pronunciation (Uccāraṇa)
• Vyākaraṇa and Śikṣā study
• Understanding phonetic transformations

సమానస్థానకరణాస్య ప్రయత్నః సవర్ణః తుల్యాస్యప్రయత్నమ్ సవర్ణమ్