Pratyaharamu mindmap - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki
ప్రత్యాహారము · प्रत्याहार · Pratyāhāramu
Mind maps in three languages — Telugu · Hindi · English
Source: Samskruta Kumara Vyakaranamu, Page 4
🔶 Telugu — ప్రత్యాహారము
mindmap
root((ప్రత్యాహారము))
మాహేశ్వర సూత్రాలు
శివుని డమరు నుండి 14 సూత్రాలు
అఇఉణ్ · ఋలృక్ · ఏఓఙ్
ఐఔచ్ · హయవరట్ · లణ్
ఞమఙణనమ్ · ఝభఞ్ · ఘఢదష్
జబగడదశ్ · ఖఫఛఠథచటతవ్ · కపయ్
శషసర్ · హల్
నిర్వచనము
మొదటి అక్షరం + సూచక హల్లు = అక్షరాల సమూహం
వ్యాకరణంలో సంక్షిప్త పేరు
పాఠిణి అష్టాధ్యాయి లో ఉపయోగం
భాగాలు
స్వరాలు అచ్
అ ఇ ఉ ఋ ఌ ఏ ఐ ఓ ఔ
ప్రత్యాహారము: అచ్
హ్రస్వ దీర్ఘ ప్లుత భేదాలు
హల్లులు హల్
క ఖ గ ఘ ఙ చ ఛ జ ఝ ఞ
ట ఠ డ ఢ ణ త థ ద ధ న
ప ఫ బ భ మ
ప్రత్యాహారము: హల్
అంతస్థాలు
య ర ల వ
ప్రత్యాహారము: యన్
ఊష్మాలు
శ ష స హ
ప్రత్యాహారము: శల్
పనిచేసే విధానం
మొదటి అక్షరం → పరిధి ప్రారంభం
సూచక హల్లు → పరిధి ముగింపు
ఉదా: అచ్ = అ నుండి చ వరకు స్వరాలు
ఉదా: హల్ = హ నుండి ల వరకు హల్లులు
ప్రయోజనాలు
పునరావృత్తి నివారణ
సూత్రాల సంక్షిప్తత
వ్యాకరణ నియమాలలో సమర్థత
క్రమబద్ధమైన వర్గీకరణ
🔷 Hindi — प्रत्याहार
mindmap
root((प्रत्याहार))
माहेश्वर सूत्र
शिव के डमरू से 14 सूत्र
अइउण् · ऋलृक् · एओङ्
ऐऔच् · हयवरट् · लण्
ञमङणनम् · झभञ् · घढदष्
जबगडदश् · खफछठथचटतव् · कपय्
शषसर् · हल्
परिभाषा
पहला अक्षर + सूचक व्यञ्जन = अक्षर समूह
संस्कृत ध्वनियों का संक्षिप्त वर्गीकरण
पाणिनि की अष्टाध्यायी में प्रयोग
घटक
स्वर अच्
अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ए ऐ ओ औ
प्रत्याहार: अच्
ह्रस्व · दीर्घ · प्लुत भेद
व्यञ्जन हल्
क वर्ग · च वर्ग · ट वर्ग
त वर्ग · प वर्ग
प्रत्याहार: हल्
अन्तःस्थ
य र ल व
प्रत्याहार: यण्
ऊष्म
श ष स ह
प्रत्याहार: शल्
कार्यविधि
प्रथम अक्षर → समूह का आरम्भ
अन्तिम सूचक → समूह का अन्त
उदा: अच् = अ से च तक सभी स्वर
उदा: हल् = ह से ल तक सभी व्यञ्जन
लाभ
दोहराव से बचाव
सूत्रों की संक्षिप्तता
व्याकरण नियमों में कुशलता
व्यवस्थित वर्गीकरण
🔹 English — Pratyāhāramu
mindmap
root((Pratyāhāramu))
Maheshvara Sutras
14 Sutras from Shiva's Ḍamaru drum
aiu-ṇ · ṛlṛk · eo-ṅ
aiauC · hayavaraṭ · laṇ
ñamaṅaṇanam · jhabhaÑ · ghaḍhadaṢ
jabagaḍadaŚ · khaphachaṭhathacaṭatav · kapay
śaṣasar · hal
Definition
First letter + marker consonant = sound group
Shortcut for grouping Sanskrit phonemes
Used extensively in Pāṇini's Aṣṭādhyāyī
Components
Vowels — Svara — अच् ach
a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ e ai o au
Pratyāhāra: ach covers all vowels
Short · Long · Prolated forms
Consonants — Vyañjana — हल् hal
Gutturals: k kh g gh ṅ
Palatals: c ch j jh ñ
Cerebrals: ṭ ṭh ḍ ḍh ṇ
Dentals: t th d dh n
Labials: p ph b bh m
Pratyāhāra: hal covers all consonants
Semi-vowels — Antastha — यण् yaṇ
ya · ra · la · va
Pratyāhāra: yaṇ
Sibilants and Aspirate — Ūṣma — शल् śal
śa · ṣa · sa · ha
Pratyāhāra: śal
How It Works
Take the FIRST letter of a range
Add the MARKER consonant at the end
Together they name ALL letters in between
Example: ach = a to ch = all 13 vowels
Example: hal = ha to l = all consonants
Advantages
Avoids repetition in grammar rules
Extreme brevity in sūtra writing
Structural classification of phonemes
Foundation of Pāṇinian grammar system
Māheshvarā Sutras Mind Maps
📜 Book Version — Telugu
There are three swaraas (vowels) and 33 vyañjanaas (consonants) in the Māheshvarā Sutras, arranged in 14 sutras. Each sutra ends with a marker consonant that indicates the end of a group of sounds. The groups are as follows:
- అ ఇ ఉ ణ్
- ఋ ఌ క్
- ఏ ఓ ఙ్
- ఐ ఔ చ్
- హ య వ ర ట్
- ల ణ్
- ఞ మ ఙ ణ న మ్
- ఝ భ ఞ్
- ఘ ఢ ధ ష్
- జ బ గ డ ద శ్
- ఖ ఫ చ ఠ థ చ ట త వ్
- క ప య్
- శ ష స ర్
- హల్
- అచ్ - అ ఇ ఉ ఋ ఌ ఏ ఓ ఐ ఔ are the nine - 9 vowels and 42 consonents.
mindmap
root((Māheshvarā Sutras - Book))
Telugu
1. అక్ - అ ఇ ఉ ఋ ఌ Simple Vowels
2. ఇక్ - ఇ ఉ ఋ ఌ Liquid Simple Vowels
3. ఏచ్ - ఏ ఓ ఐ ఔ Diphthongs
4. అచ్ - ALL Vowels
5. యణ్ - య వ ర ల Semi-vowels
6. ఝశ్ - ఝ భ ఘ ఢ ధ జ బ గ డ ద soft consonants except nasal semi vowels and హ
7. ఝష్ - ఝ భ ఘ ఢ ధ Aspirate soft consonants except హ
8. జశ్ - జ బ గ డ ద Unaspirate soft consonants
9. ఖర్ - ఖ ఫ ఛ ఠ థ చ ట త వ క ప శ ష స All Hard consonants
10. ఖయ్ - ఖ ఫ ఛ ఠ థ చ ట త క ప Hard consonants except Sibilants
11. శర్ - శ ష స Sibilants hard consonants
12. ఝల్ - All consonants except nasal and semi-vowels
13. ఝయ్ - All consonants except nasal, semi-vowels, Sibilants and హ
a. అణ్ - అ ఇ ఉ
📜 Book Version — Hindi
mindmap
root((Māheshvarā Sutras - Book))
Hindi
अ इ उ ण्
ऋ ऌ क्
ए ओ ङ्
ऐ औ च्
ह य व र ट्
ल ण्
ञ म ङ ण न म्
झ भ ञ्
घ ढ ध ष्
ज ब ग ड द श्
ख फ छ ठ थ च ट त व्
क प य्
श ष स र्
ह ल्
📜 Book Version — English
mindmap
root((Māheshvarā Sutras - Book))
English
a i u n
r l k
e o ng
ai au c
h y v r t
l n
ny m ng n n m
jh bh ny
gh dh dh sh
j b g d d sh
kh ph ch th th c t t v
k p y
sh sh s r
h l
Pāṇini's Māheshvarā Sutras — Classical Version
🔱 Pāṇini Version — Telugu
mindmap
root((Pāṇini Māheshvarā Sutras))
Telugu
అ ఇ ఉ ణ్
ఋ ఌ క్
ఏ ఓ ఙ్
ఐ ఔ చ్
హ య వ ర ట్
ల ణ్
ఞ మ ఘ ణ న మ్
ఝ భ ఞ్
ఘ ఢ ధ ష్
జ బ గ డ ద శ్
ఖ ఫ ఛ ఠ థ చ ట త వ్
క ప య్
శ ష స ర్
హ ల్
🔱 Pāṇini Version — Hindi
mindmap
root((पाणिनि माहेश्वर सूत्र))
Hindi
अ इ उ ण्
ऋ ऌ क्
ए ओ ङ्
ऐ औ च्
ह य व र ट्
ल ण्
ञ म ङ ण न म्
झ भ ञ्
घ ढ ध ष्
ज ब ग ड द श्
ख फ छ ठ थ च ट त व्
क प य्
श ष स र्
ह ल्
🔱 Pāṇini Version — English
mindmap
root((Panini Maheshvara Sutras))
English
a i u N
r l K
e o G
ai au C
h y v r T
l N
n m gn n n M
jh bh N
gh dh dh S
j b g d d S
kh ph ch th th c t t V
k p Y
sh sh s R
h L
## 📊 Book vs Pāṇini — Key Differences
| # | Sutra | Book (సంస్కృత కుమార వ్యాకరణము) | Pāṇini (Classical) | Different? |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Sutra 3 — vowel e | ఏ dīrgha long ē | ఏ dīrgha long ē | No difference |
| 2 | Sutra 7 — nasal | ఞ మ ఙ ణ న మ్ | ఞ మ ఘ ణ న మ్ | Book has ఙ Pāṇini has ఘ |
| 3 | Sutra 13 — sibilant | శ ష స ర్ | శ ష స ర్ | No difference |
| 4 | IT markers | Plain script ణ్ క్ ఙ్ చ్ | Uppercase tags N K G C T | Style difference only |
> Only one substantive difference: **Sutra 7** — Book uses ఙ (velar nasal), Pāṇini uses ఘ (voiced aspirate gh)